You are on page 1of 402

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ ×ÏÌÏÑÇ
Ôïõ
Áíôþíç Áè. Äñüóïõ

ÁÈÇÍÁ
2008

×ÏÌÏÑÇ1

Ø

Ü÷íù íá âñù ôç ×üìïñç, ôç ÷éëéïðáéíåìÝíç,
ãõñåýïíôáò, ôçí ¼ìïñç, óôá ôñßóâáèá ôïõ ÷ñüíïõ,
ìÝóá óôïõ ãêéþíç ôï ñõèìü, ôï ðÝíèéìï ôñáãïýäé,
ìÝóá óôïõ ÷ñüíïõ ôçí ïñãÞ, ôùí ÷áëáóìþí ôç äßíç.
Ôç âñßóêù üìïñöç, ôñáíÞ, êñáâáñïãåííçìÝíç,
íá óôÝêåôáé ðåñÞöáíç, óôá ðëÜãéá ôïõ Áñäßíç,
íá îåäéøÜ ìå ôï íåñü, ôçò Bñýóçò ôçò ÌåãÜëçò,
íá ôç âëïãïýí, íá ôçí õìíïýí, äåóðüôåò, äåóðïôÜäåò,
íá ôç öñïõñïýí ïëüãõñá, îùêëÞóéá, ìïíáóôÞñéá,
óôáõñáäåñöïß êáé óôáõñáåôïß, êëÝöôåò êáé ðáëéêÜñéá.
Ôá êÜëëç ôçò ëéìðßæïíôáé, êáé ôç ëïîïêïéôÜæïõí,
ôéò êïýëéåò êáé ôïõò ðýñãïõò ôçò, ôïõò ìýëïõò, ôá ìáãêÜíéá,
ôçí ðñïêïðÞ ôçò, ôç óïäåéÜ, ôá ¢ãéá ëåßøáíÜ ôçò.
Êïõôïß, áäéÜöïñïé, ôñåëïß, îÝíïé, äéêïß ìáò åëååéíïß,
"áèþïé", "Ýíï÷ïé" ìáæß, íá ôç óêïñðßóïõí èÝëïõí,
óôá ðÝñáôá, ôá ôÝñáôá, áõôïß íôñïðÞ äåí Ý÷ïõí.
Ôïí êüðï, ôïí éäñþôá óïõ, ïëïýèå ôïí åõñßóêù.
ÈÝëù ôá ìåãáëåßá óïõ, íá ôá åîéóôïñÞóù,
ìå Üâñå÷á ôá ìÜôéá ìïõ, ôïí ôüðï íá îåñÜíù.

1. Ç ×üìïñç, ôïõ Áíôþíç Äñüóïõ, áðü ôç óõëëïãÞ "Áíôßëáëïé ôïõ Áñäßíç".

Ç ÐÑÙÔÇ ÅÊÄÏÓÇ ÔÏÕ ÂÉÂËÉÏÕ
èá êõêëïöïñÞóåé ìå ôçí åõãåíéêÞ ÷ïñçãßá ôùí:
• Áíäñåüðïõëïõ Íßêïõ ôïõ ÉùÜííïõ
• ÅããëÝæïõ ×ñÞóôïõ ôïõ Êùíóôáíôßíïõ
• ÆáìðÜñá ÄçìÞôñéïõ ôïõ ÉùÜííïõ
• ÊáëáñÜ Ãéþñãïõ ôïõ Áíáóôáóßïõ êáé
ðñïóöÝñåôáé áöéëïêåñäþò áðü ôï óõããñáöÝá óôïí
Ðïëéôéóôéêü Óýëëïãï ×ïìïñéôþí "Ç Áãßá ÐáñáóêåõÞ".

Copyright © 2008 - Áíôþíçò Áè. Äñüóïò
Óåëéäïðïßçóç: DPS - Graphic Design
ÅðéìÝëåéá: ËåìïíéÜ Êõñßôóç-Äñüóïõ

ISBN

Áöéåñþíåôáé:
Óôïõò ðñïãüíïõò ìïõ
ìå åõãíùìïóýíç
êáé
óôïõò áðïãüíïõò ìïõ
ìå åëðßäá

ÐÉÍÁÊÁÓ ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÙÍ
ÐÑÏËÏÃÏÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17
ÌÅÑÏÓ ÐÑÙÔÏ
Ãíùñéìßá ìå ôï öõóéêü êáé êïéíùíéêü-éóôïñéêü ÐåñéâÜëëïí . . . . . . . . . . . . . . .20
ÊÅÖÁËÁÉÏ 1.
ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ ÊÁÉ ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21
1.1 Ç ×üìïñç ôùí ÊñáâÜñùí óôï ÷þñï êáé óôï ÷ñüíï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
1.2 Ôá ÊñÜâáñá. ÐñïÝëåõóç ôïõ ïíüìáôïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26
1.3 ×üìïñç êáé ×þìïñç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28
1.4 Ìå ôïõò áåôïýò êáé ô' áãñßìéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29
1.5 Ç áõëáßá êáé ôá óêçíéêÜ ôçò éóôïñßáò ìáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34
1.6 Ïé ôñáãïõäéóôÝò ôçò íý÷ôáò êáé ôçò áõãÞò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .36
ÊÅÖÁËÁÉÏ 2.
ÏÉ ÔÕÑÁÍÍÏÉ ÌÁÓ ÂÑÉÓÊÏÕÍ ÐÁÍÔÏÕ
2.1 Ôï " ÷ñÝú ". . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39
2.2 Ï ÁëÞ ðáóÜò "ðñïóôáôåýåé" ôïõò ×ïìïñßôåò áð' ôïõò "×ïìïñßôåò". (1817) . .41
2.3 Öüñïò ôéìÞò êáé áîéïðñÝðåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43
2.4 Ç ×üìïñç óå ðåñéüäïõò áêìÞò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44
ÊÅÖÁËÁÉÏ 3.
ÁÐÏ ÔÏ ÌÕÈÏ ÓÔÁ ÃÅÃÏÍÏÔÁ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47
3.1 Ï áñ÷éåñÝáò Äéïíýóéïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47
3.2 Ôá ãåãïíüôá áðü ôï 1788 Ýùò ôï 1822 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
ÊÅÖÁËÁÉÏ 4.
ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ ÔÇÓ ÐÁÔÑÉÄÁÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51
4.1 Ïíüìáôá ïðëáñ÷çãþí ôïõ '21 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51
4.2 Ïé áãùíéóôÝò ôïõ '21 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .52
4.3 Ï ¸ñáíïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59
4.4 Ï ìåãáëåéþäçò áãþíáò ôùí ÊñáâÜñùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
4.5 Ô' áóêÝñéá ôïõ Óêüíäñá ðõñðïëïýí ôç ×üìïñç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .61
4.6 Ôï ðñïóêýíçìá. ôçò Ñïýìåëçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62
4.7 Ç ìÜ÷ç ôçò Êáâáäéþôéóóáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
4.8 Ç ôåëåõôáßá ìÜ÷ç ôùí ÊñáâÜñùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64
4.9 ×ïìïñßôåò óôçí ÏñïöõëáêÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64
4.10 Ôá áñéóôåßá ôçò ÅðéôñïðÞò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65
4.11 Ôá öëïõñéÜ ôïõ ðáôÝñá Áìâñüóéïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66

8

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

4.12 ÏéêïãåíåéïãñÜöçìá Ëïãïèåôáßùí-Äåóðïôáßùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67
á) ÅðåîããÞóåéò ôïõ ïéêïãåíåéïãñáöÞìáôïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .68
ÊÅÖÁËÁÉÏ 5.
ÏÉ ×ÏÌÏÑÉÔÅÓ ÓÔÏÕÓ ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
5.1 Ôï ìíçìåßï ôùí ðåóüíôùí. Áñéóôåßá êáé ÌåôÜëëéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
á) Èýìáôá ôïõ Á´ Âáëêáíéêïý (1912) êáé ´(1913) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
â) Ïé åðéæÞóáíôåò áé÷ìÜëùôïé ôïõ 1922 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70
ã )Èýìáôá óôïí Á´ Ðáãêüóìéï ôïõ 1918 êáé óôç Ì. Áóßá . . . . . . . . . . . . . . . . . .70
ä) Èýìáôá áðü ôï 1943 Ýùò ôï 1949 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70
å) Óôïí Ðáãêüóìéï ðüëåìï ôïõ '40 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70
5.2 Óôçí ÅèíéêÞ Áíôßóôáóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71
á) Ïé Éôáëïß óôï ÷ùñéü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71
â) Ï ÊáðëÜíçò óôç ×üìïñç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71
ã) Ç åðéêïéíùíßá ìå ôïí ÐáðáãéÜííç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .72
ä) ×ïìïñßôåò óôçí ÅèíéêÞ Áíôßóôáóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73
5.3 Ï Åìöýëéïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .74
5.4 Ç ×üìïñç óôïí Åìöýëéï 1945-49 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .75
á) Ï Ðñüåäñïò ôïõ Ëáúêïý Äéêáóôçñßïõ óôç ×üìïñç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .75
â) Ï ãéáôñüò Ñüêêïò åßíáé ãÝííçìá ×ïìïñßôçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .77
ã) Ç áðñüóìåíç óõíÜíôçóç ìå ôïí êáðåôÜíéï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78
ä) Ôï ðÝñáóìá ôïõ ÊáðåôÜí-ÄéáìáíôÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79
å) ÐÝöôåé Ðéëüôïò êáé óþæåôáé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79
5.5 Ôá èýìáôá ôïõ Åìöõëßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .81
5.6 Ïé ÌïíÜäåò Áóöáëåßáò Õðáßèñïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .83
5.7 Áíáãíþñéóç ôçò åèíéêÞò áíôßóôáóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .84
ÊÅÖÁËÁÉÏ 6.
ÓÊÅØÅÉÓ ÊÁÉ ÐÑÏÂËÇÌÁÔÉÓÌÏÉ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .85
6.1 ×üìïñç êáé Ñïõìáíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .85
6.2 ×üìïñç êáé ÊñÜâáñá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .85
6.3 Ïéêïãåíåéáêïß äåóìïß . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86
6.4 Åêêëçóßá, öüñïé, äùñåÝò êáé ó÷Ýäéï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .88
6.5 Ïé ôÝóóåñåò ïéêïãÝíåéåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .89
á) Ç ïéêïãÝíåéá Óéóìáíáßùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .89
â ) Ç ïéêïãÝíåéá Êáíáâáßùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90
ã) Ç ÏéêïãÝíåéá Îõäáßùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91
ä) Ç ÏéêïãÝíåéá ×ñõóïâÝñãùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91
6.6 Ôï ÷ùñéü Ý÷åé êáåß ôñåéò öïñÝò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92
á) Ç ðñþôç ðõñðüëçóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92
â) Ç äåýôåñç ðõñðüëçóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92
ã) Ç ôñßôç ðõñðüëçóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .93
6.7 Ïé óõíÝðåéåò ôïõ åìöõëßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .94

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

9

ÌÅÑÏÓ ÄÅÕÔÅÑÏ
Öýóç, ìíÞìåò êáé óôï÷áóìïß
ÊÅÖÁËÁÉÏ 1.
ÏÄOIÐÏÑÉÊÏ ÓÔÇ ×ÏÌÏÑÇ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .97
1.1 Óôçí ðëáôåßá ôïõ ÷ùñéïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .97
1.2 Óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Êáâáäéþôéóóáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100
1.3 Ôï ôÝìðëï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .101
1.4 Ç äéÜëõóç ôùí Ìïíáóôçñéþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .102
á) Ï óôñáôçãüò ÌáêñõãéÜííçò.(1797-1864) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .103
â) Ï Çãïýìåíïò Êýñéëëïò ðñùôáãùíéóôÞò óôçí ôåëåõôáßá ðñÜîç . . . . . . . . . .104
ã) "Äñõüò ðåóïýóçò ðáò áíÞñ îõëåýåôáé" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105
ä) Ç Êáâáäéþôéóóá êçñýóóåôáé äéáôçñçôÝï ìíçìåßï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112
1.5 Áðü ôçí Áãßá ÐáñáóêåõÞ óôï ÌïíáóôÞñé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113
á) Ç Óõìöéëßùóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113
â) Ïé Äéïñéóìïß . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113
ã) Ïé ÓõìðñéÝò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113
ä) Ïé áäåëöïðïéÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .114
1.6 Ç ËáìðñÞ óôá ÷ñüíéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò êáé óÞìåñá . . . . . . . . . . . . . . .115
á) Ôüôå . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115
â) ÓÞìåñá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115
ÊÅÖÁËÁÉÏ 2.
ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ ÓÔÉÓ ÐËÁÃÉÅÓ ÔÇÓ ×ÏÌÏÑÇÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117
2.1 Ôï ìåôü÷é ôïõ Áú-ÃéÜííç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117
2,2 Ôá "ÌÜñìáñá" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .118
2.3 Ï Êáóôáíüëïããïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .119
2,4 Ôï "Êüììá" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .120
2.5 ÁíÝâáóìá óôïí "Áñäßíç" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .124
2.6 Ôïðùíýìéá ôçò ×üìïñçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .128
ÊÅÖÁËÁÉÏ 3.
3.1 Ïé ñá÷ïêïêáëéÝò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .135
3.2 Ç èåïìçíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .135
ÊÅÖÁËÁÉÏ 4.
Ç ÖÁÌÅËÉÁ ÓÔÏÍ ÁÃÙÍÁ ÔÇÓ ÆÙÇÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .139
4.1 Ôá ðáéäéÜ êáé ç ãõíáßêá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .139
4.2 Ôá æùíôáíÜ. Ïé óõíåñãÜôåò ôùí ðñïãüíùí ìáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .141
ÊÅÖÁËÁÉÏ 5.
ÖÕÓÉÊÏ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145
ÌÅÑÏÓ ÔÑÉÔÏ
¢íèñùðïé êáé èåóìïß
ÊÅÖÁËÁÉÏ 1.
Ç ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ (Ô.Á.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147

10

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

1.1 Åðß Ôïõñêïêñáôßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147
á) Ç ÔïõñêéêÞ ÄéïéêçôéêÞ Éåñáñ÷ßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147
â) ÔéìÜñéá êáé ôéìáñéïý÷ïé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .148
ã) Ç öõóéïãíùìßá ôçò Êïéíüôçôáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .150
1.2 Äéïßêçóç óôçí åðáíáóôáôçìÝíç ÄõôéêÞ ÅëëÜäá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .151
1.3 Ðåñßïäïò Éù. Êáðïäßóôñéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .151
á) Ïé ðñþôïé Ðñïóùñéíïß ÄéïéêçôÝò ÊñáâÜñùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .153
1.4 Áðü ôçí Áðüëõôç Ìïíáñ÷ßá, óôçí ÅëëçíéêÞ Äçìïêñáôßá ôïõ 1924 . . . . . .153
á) Ïé äéïéêçôéêÝò áíáäïìÞóåéò ìÝ÷ñé ôï 1912 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .154
â) Ïé ÄÞìáñ÷ïé ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .154
ã) Ðëçñåîïýóéïé, ÂïõëåõôÝò êáé ÃåñïõóéáóôÝò ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ
áðü ôï 1829 ìÝ÷ñé ôï 1924 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .155
1.5 Ðåñßïäïò ÂåíéæÝëïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .156
á) ÊáôÜñãçóç ôùí ÄÞìùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .156
â) Ïé Ðñüåäñïé êáé ïé Ãñáììáôåßò ôçò ×üìïñçò (1914-1998) . . . . . . . . . . . . .158
1.6 Ç ôïðéêÞ áõôïäéïßêçóç óôá ÷ñüíéá ôçò
ãåñìáíïöáóéóôéêÞò êáôï÷Þò (1941-1944) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .159
1.7 To Ó÷Ýäéï "Êáðïäßóôñéáò" ôïõ 1989-99 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .160
á) ÊáôÜñãçóç ôùí ÊïéíïôÞôùí ìåôïíïìáóßá ôïõ ÄÞìïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . .160
â) Ôá äþäåêá ÷ùñéÜ ôïõ ÄÞìïõ ÐëáôÜíïõ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .161
1.8 Ç Êïéíüôçôá ×üìïñçò óôá äýóêïëá ÷ñüíéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .162
1.9 ÄçìïãñáöéêÜ äåäïìÝíá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .163
1.10 ×ïìïñßôçò ÍïìÜñ÷åò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .164
ÊÅÖÁËÁÉÏ 2.
ÅÐÉÊÏÉÍÙÍÉÁ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .165
2.1 Ôï áãñïôéêü Ôá÷õäñïìåßï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .165
2.2 Ôï Ôçëåöùíåßï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .166
ÊÅÖÁËÁÉÏ 3.
ÄÉÊÁÉÏÓÕÍÇ ÊÁÉ ÄÇÌÏÓÉÁ ÁÓÖÁËÅÉÁ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167
3.1 Äéêáéïóýíç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167
3.2 Äçìüóéá ÁóöÜëåéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .170
ÊÅÖÁËÁÉÏ 4.
Ç ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .173
4.1 ÐñïåðáíáóôáôéêÞ ðåñßïäïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .173
á) Ôï Ýããñáöï ôçò ÌïíÞò Áìðåëáêéþôéóóáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174
â) Ç óõíÝíôåõîç Ðáðáãéùñãïýëá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174
4.2 ÌåôåðáíáóôáôéêÞ ðåñßïäïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174
á) Ï ÉùÜííçò Êáðïäßóôñéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174
â) ÁëëçëïäéäáêôéêÜ ó÷ïëåßá óôá ÊñÜâáñá.
Ôï ÷ñïíéêü åíüò åêðáéäåõôéêïý áãþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .175
ã) "Ôï óðßôé êáßãåôáí…" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .176
ä) Ðñþôç Åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .177

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

11

å) Ó÷ïëåßá ìå ôï ðüäé óôï ëÜêêï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .178
óô) Äåýôåñç ÓõíÝëåõóç óôïí Áú-ÈáíÜóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .179
æ) ÐñïóöïñÝò ôùí Ìïíáóôçñßùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .180
ç) Ïé ÊïíôæáìÜíçäåò ôïõ 1831 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .181
4.3 Ç Åêð/óç áðü ôçí åðï÷Þ ôïõ ¼èùíá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .181
4.4 Ç Åêð/êÞ êáôÜóôáóç óôï ÷ùñéü, ôï ÄÞìï êáé
óôçí ðñùôåýïõóá ôçò Åðáñáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .182
á) Óôï ÷ùñéü ìáò.Ç óõíÝíôåõîç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .182
â) Óôçí Ýäñá ôïõ ÄÞìïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .185
ã). Óôçí Ýäñá ôçò Åðáñ÷ßáò. ×ïìïñßôåò óôá ÃõìíÜóéá
Ìåóïëïããßïõ êáé ÍáõðÜêôï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .185
4.5 Ç ãåíéêÞ åêð/êÞ êáôÜóôáóç óôçí ÅëëÜäá êáé
óôï ÷ùñéü áðü ôï 1911-1999 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .186
á) Ç êßíçóç ôïõ åêð/êïý ðñïóùðéêïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .187
â) ÁíÜãíùóç êáé áíÜëõóç ôïõðáñáðÜíù ðßíáêá ðñïóùðéêïý . . . . . . . . . . . . .187
ã) Åêðáéäåõôéêïß ×ïìïñßôçò êáé ×ïìïñßôéóóåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .188
ä) Ç åîÝëéîç ôïõ ìáèçôïëïãßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .189
å)ÁíÜãíùóç êáé áíÜëõóç ôoõ ðßíáêá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .189
óô) Ôá äéäáêôÞñéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .192
ÊÅÖÁËÁÉÏ 5.
Ç ÅÊÊËÇÓÉÁ ÓÔÇ ×ÏÌÏÑÇ
5.1 Ç óôÜóç ôçò åêêëçóßáò åðß Ôïõñêïêñáôßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .195
5.2. Ïé ðñïóùðéêüôçôåò ôçò åêêëçóßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .197
á) Ïé áñ÷éåñåßò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .197
â) Çãïýìåíïé, ìïíá÷ïß êáé éåñåßò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .198
ã) Êýñéëëïò êáé Áíáíßáò äéáäÝ÷ïíôáé
ï Ýíáò ôïí Üëëïí óôï Çãïõìåíåßï ôçò ÌïíÞò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .200
ä) ¸íá áêüìá ÷ñÞóéìï ìÞíõìá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .200
5.3 Ç Åêêëçóßá óôçí åëåýèåñç ×üìïñç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .201
á) ×ïìïñßôåò éåñåßò ìåôÜ ôï 1821 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .202
â) Óõíïðôéêüò Ðßíáêáò Áñ÷éåñÝùí êáé
ÉåñÝùí ×ïìïñéôþí áðü ôï 1554-1980 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .203
5.4 Ïé åðéãñáöÝò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .203
á) ÐÜíù óôçí ìßá ðëÜêá åßíáé ÷áñáãìÝíá ôá åîÞò: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .204
â) Óôçí Üëëç ðëÜêá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .204
ÌÅÑÏÓ ÔÅÔÁÑÔÏ
Ïé ÷áñÝò êáé ìéêñï÷áñÝò ôïõ ÷ùñéïý
ÊÅÖÁËÁÉÏ 1.
Ï ÃÁÌÏÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .207
1.2 Ôï íõöéêü ôáîßäé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .214
1.3 Ïé åðï÷Ýò áëëÜæïõí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .214

12

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

ÊÅÖÁËÁÉÏ 2.
ÏÉ ÁËËÅÓ ×ÁÑÅÓ ÊÁÉ ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ ÔÏÕ ×ÙÑÉÏÕ . . . . . . . . . . . . . . . . .217
2.1 Ïé ìåãÜëåò ãéïñôÝò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .217
2.2 Ôï ðáíçãýñé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .218
2.3 Ïé ÁðïêñéÝò Ïé "óêçëáñáßïé" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .219
2.4 Ôá îåöëïõäßóéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .219
2.5 Ôï áíôÜìùìá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .220
2.6 Ôï êõíÞãé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .220
2.7 Ç âáóéëéêÞ ðÝóôñïöá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221
2.8 Êïëýìðé óôï ðïôÜìé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221
2.9 Êáöåíåßï êáé ÷áñôïðáéîßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221
2.10 ÅîïñìÞóåéò êáé ðåæïðïñßåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .223
ÌÅÑÏÓ ÐÅÌÐÔÏ
Ôï ïéêïíïìéêü êáé ðïëéôéóôéêü ðåñéâÜëëïí
ÊÅÖÁËÁÉÏ 1.
ÃÍÙÑÉÌÉÁ ÌÅ ÔÏ ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .225
1.1 Ïé öïñåßò ôùí ðñþôùí õëþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .225
1.2. Ðñþôåò ýëåò áðü ôï ÷ùñÜöé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .227
á) Ìýëïé êáé ìõëùíÜäåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .227
1.3 Áðü ôï ÷ùñÜöé óôïí áñãáëåéü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .228
á) Ç óçñïôñïößá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .228
â) Ôï ëéíÜñé óôéò "Ëéíáñßóôñåò" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .229
1.4 Ðñþôåò ýëåò áðü ôç óôáíç êáé ôï ÷ùñÜöé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .229
á) Áëåýñé êáé ãÜëá. Ôá æõìáñéêÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .229
1.5 Áðü ôç óôÜíç óôïí áñãáëåéü. Ôï ìáëëß . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .230
• Ï êïýñïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .230
• Ôï ðëýóéìï ôùí ìáëëéþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .230
• Ôï ëáíÜñéóìá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .231
• Ôï ãíÝóéìï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .231
• Ôï âÜøéìï. Ç áãñïôéêÞ ÷çìåßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .231
á) Ï áñãáëåéüò. Ç õöáíôéêÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .232
â) Ç ôåëéêÞ åðåîåñãáóßá ôøí õöáíôþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .233
ã) ÐëÝîéìï êáé êÝíôçìá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .234
1.6 Ðñþôåò ýëåò áðü ôï áìðÝëé êáé ôï äÜóïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .234
1.7 Ôå÷íßôåò êáé óõíáöÞ åðáããÝëìáôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .236
1.8 Ìáãåßñéóóåò êáé ìáìÝò, êñåïðþëåò êáé ìðáêÜëçäåò . . . . . . . . . . . . . . . . .238
á) Ïé ìáãåßñéóóåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .238
â)Ïé áëÜèåõôåò ðñáêôéêÝò ìáìÝò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .238
ã) Êñåïðþëåò êáé ìðáêÜëçäåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .238
ä)Ôá äåöôÝñéá, ï äáíåéóìüò êáé ç ôïêïãëõößá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .239
å) Ôï äåöôÝñé ôùí Çãïýìåíùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .239

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

13

1.4 Åðåîåñãáóßá-Ó÷ïëéáóìïß . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .241
ÊÅÖÁËÁÉÏ 2.
ÃÍÙÑÉÌÉÁ ÌÅ ÔÏ ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .243
2.1 Ç Åíäõìáóßá. (Ïé íôõìáóéÝò) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .243
2.2 Ï ÷ïñüò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .245
2.3 Ç áñ÷éôåêôïíéêÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .246
á) Ç áñ÷éôåêôïíéêÞ ôùí åêêëçóéþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .246
â) Ç áñ÷éôåêôïíéêÞ ôùí óðéôéþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .246
ã) ¸ðéðëÜ êáé óêåýç ôïõ óðéôéïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .248
ä) Ïé âïçèçôéêïß ÷þñïé ôïõ óðéôéïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .249
2.4 Ïé áãñïôéêÝò êáôïéêßåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .250
á) Ôá êáëýâéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .250
â) Ïé ôáñÜôóåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .250
2.5 Óôç âïóêÞ êáé óôï ÷ùñÜöé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .251
ØùìïóÜêïõëï,âáñÝëá, êÜðá êáé öëïãÝñá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .251
2.6 Ôá åñãáëåßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .251
1. Åñãáëåßá êáé ìÝóá ÷áëéíáãþãçóçò ôùí æþùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .251
á) ÊáðéóôñÜíá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .251
â) Ôï êáðßóôñé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .252
ã) Ôï ößìùôñï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .252
ä) Ç âïõêÝíôñá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .252
å) Ç áãêïýôóá óôï áëþíé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .252
2. Óôï ÷ùñÜöé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .252
á) Ôï áëÝôñé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .252
â) Ï æõãüò êáé ç ëáéìáñéÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .253
ã) Ç óâÜñíá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .254
ä) Ïé ãêáóìÜäåò êáé ïé áîßíåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .254
3 Óôï èÝñï êáé óôï ìÜæåìá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .254
á) Ôá ÄñåðÜíéá, ç êïóéÜ êáé ôá êëáäåôÞñéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .254
â) Ï ëïýñïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .255
ã) Ç áãêïýôóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .255
4. Åñãáëåßá ãéá ôï ìÝôñçìá ôçò óõãêïìéäÞò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .255
á) Ôï óôáôÝñé Þ êáíôÜñé, êáíôáñÜêé êáé ðáëÜíôæá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .255
5. Óô' áëþíé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256
á) Îýëéíá äéêñÜíéá, öôõÜñéá, ó÷ïéíéÜ, êáé óáêéÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256
â) Ôá äñÜâëéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256
ã) Ôá êüóêéíá (Äåñìüíéóìá=êïóêßíéóìá) Þ ñåìüíéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256
ä) Ôá âñõæüìéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .257
6. Óô' áìðÝëé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .257
á) Ðñéüíéá, øáëßäåò êëáäåõôÞñéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .257
â) ÑáíôéóôÞñá (øåêáóôÞñá)êáé ôï ÷áëêïôÜëáñï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .257
ã) Öõóåñü ( èåéáöïëüé) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .257

14

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

ä) Ôá êáæÜíéá ãéá ôï ñáêß . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .257
7. Óôç óôÜíç êáé óôá ìáíôñéÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .258
á) Ôá óýíåñãá ôçò óôÜíçò êáé ôïõ ôóïðÜíç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .259
â) Ç ôñáìðÜëá ôùí âïóêþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .260
8 Óôá ãéäïðñüâáôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .261
á) Ôá óçìÜäéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .261
â) Ï áðïãáëáêôéóìüò ìå ôï "êáøÜëé" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .261
ã) Ôï óôïêÜíéóìá. êáé ï èõìïöéëüóïöïò âëÜ÷ïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .262
ÌÅÑÏÓ ÅÊÔÏ
¾ðáéèñïò êáé ìçôñüðïëç
ÊÅÖÁËÁÉÏ 1.
ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ ÊÁÉ ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ ÓÔÏ ×ÙÑÉÏ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .265
1.1 Ôá ìÝóá êáé ôï ìïíôÝëï ðáñáãùãÞò óôçí ýðáéèñï
ðáñáìÝíïõí áðáñ÷áéùìÝíá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .265
1.2 "Ï ðíéãìÝíïò áð' ôá ìáëëéÜ ôïõ ðéÜíåôáé" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .267
1.3 Ç êáôÜóôáóç ôïõ ÷ùñéïý óôç äåêáåôß8á ôïõ '50 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .269
1.4 Ïé ìåãÜëïé ×ïìïñßôçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .271
Äýï ðñáãìáôéêïß Üñ÷ïíôåò
1. Ï ÄçìÞôñéïò Ðáðá÷áñÜëáìðïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .271
2. Ï ÄçìÞôñéïò Ãåùñ, ËõìðÝñçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .272
1.5 Ç ïìáäéêÞ äçëçôçñßáóç êáé ïé èÜíáôïé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .277
ÊÅÖÁËÁÉÏ 2.
ÔÁ "ÊÁÐÑÉÔÓÉÁ" ÔÇÓ ÅÎÏÕÓÉÁÓ
2. 1 Ç ×üìïñç ÷ïñåýåé óôï ñõèìü ôçò ðñùôåýïõóáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .281
2..2 Åëðßäá ÷ùñßò ïõóßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .283
2. 3 Ðñïßêá, âñþìá êáé ÷ëéäÞ, öôþ÷éá, åëðßäá êáé öõãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . .284
2.4 . Ç ÷áñéóôéêÞ ÂïëÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .286
2. 5 Êáé ôï "êáðÜêé" óôç ôÝíôæåñç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .286
ÊÅÖÁËÁÉÏ 3.
ÃÍÙÑÉÌÉÁ ÌÅ ÔÏÕÓ ÁÕÔÏÑÃÏÕÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .289
3.1 Ï óôñáôçãüò ÌáêñõãéÜííçò ôïõò ðåñéãñÜöåé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .289
3.2 Ï Áìåñéêáíüò Ðþë Ðüñôåñ ôïõò äÝñíåé êáé ôïõò îåìðñïóôéÜæåé . . . . . . . .290
ÊÅÖÁËÁÉÏ 4.
Ï ÔÏÊÅÔÏÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .293
ÊÅÖÁËÁÉÏ 5.
Ç ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÕÓÇ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .295
5.1 Ïé ðïíôï-ðñùôïðüñïé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .295
5.2 "Âßïé áãßùí" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .306
5.3 Ç åîïìïëüãçóç åíüò ìåëëïèÜíáôïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
5.4 ÓõíèÞêåò æùÞò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .309
5. 5 Ï áðï÷ùñéóìüò ôïõ ìåôáíÜóôç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .311
5.6 Ïé íÝåò ðáôñßäåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .313

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

15

ÊÅÖÁËÁÉÏ 6.
ÔÏ ÌÅËËÏÍ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .315
6.1 ¸÷åé ëïéðüí ìÝëëïí áõôü ôï ÷ùñéü; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .315
á) ÊïéíïôéêÞ óõíï÷Þ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .315
â) Ïé ðïíôï-ðñùôïðüñïé êáé ïé áðüãïíïé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .316
ã) Ç íÝá åðï÷Þ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .316
ä) Ï ðïëéôéóìüò ôïõ ×ùñéïý ìáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .317
ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ
Íï 1. Ôï êñáóß êáé ç êÜäç ôïõ Îýäç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .322
Íï 2 Ôï ìðïõãéïõñíôß ôïõ ÁëÞ ðáóÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .324
Íï 3. Áìâñüóéïò-ÂïõêïõñÝóôé-ÄáóêáëÜêçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .326
Íï 4. ÅðéóôïëÞ Åðáì. Áíäñåüðïõëïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .328
Íï 5. Ôá Áíäñåüðïõëá äáíåßæïõí 954 ãñüóéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .330
Íï 6. Ç áãñïéêßá ôïõ ÃáâñéÞë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .332
No 7. Åëëçíéêü Ó÷ïëåßï óôç ×üìïñç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .335
Íï 8 Ôï ÔéìÜñéï ôïõ Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .336
Íï 9. ÅêëïãÝò óôç ×üìïñç óôéò 19-5-1829 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .340
Íï 10. ÊéíçôÞ êáé áêßíçôç ðåñéïõóßá ôçò ÌïíÞò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .341
Íï 10(á) ÊéíçôÞ êáé áêßíçôç ðåñéïõóßá ôçò ÌïíÞò.(ÃÁÊ, ö.201) . . . . . . . . . .348
Íï 11. Ï Êýñéëëïò æÞôçóå Üäåéá ãéá íá åêðïéÞóåé
êôÞìá ôïõ Ìïíáóôçñßïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .351
Íï 12. Ôá ¢ãéá Ëåßøáíá ôùí êáôáñãçìÝíùí Ìïíþí ÁñÜ÷ïâáò,
ÔñáíÞò ËïìðïôéíÜò êáé ×üìïñçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .351
Íï 12(á) ÁíáöïñÜ ôùí êáôïßêùí ×üìïñçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .351
Íï 12(â). Ï ÄçìïãÝñïíôáò ×üìïñçò äéáâéâÜæåé óôïí ¸ðáñ÷ï
ôçí áíáöïñÜ ôùí êáôïßêùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .352
Íï 12(ã). ÁíáöïñÜ ôùí Ðñïêñßôùí ôçò ËïìðïôéíÜò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .352
Íï 12(ä). Ï ÄçìïãÝñïíôáò ÌåãÜëçò ËïìðïôéíÜò äéáâéâÜæåé
óôïí ¸ðáñ÷ï ôçí áíáöïñÜ ôùí Ðñïêñßôùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .353
Íï 12(å). ÄéáâéâÜæåôáé áðü ôïí ¸ðáñ÷ï ï öÜêåëïò ìå ôï áßôçìá
óôï ÍïìÜñ÷ç êáé åêåßíïò óõíçãïñåß êáé ôïí óôÝëíåé óôçí ÅêêëçóéáóôéêÞ
Ãñáììáôåßá ôçò ÅëëÜäáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .353
Íï 12(óô). Ç ÅêêëçóéáóôéêÞ Ãñáììáôåßá ìå ôï Ýããñáöï 4158
ãíùóôïðïéåß ôï áßôçìá ôùí êáôïßêùí óôçí É. Óýíïäï. (Áñ. 1280) . . . . . . . . . .354
Íï 12(æ). Ç É. Óýíïäïò ãíùìáôåýåé êáé äéåêðåñáéþíåé áõèçìåñüí,
üðùò óçìåéþíåôáé ðÜíù óôï Ýããñáöï, êáé ç ÅêêëçóéáóôéêÞ Ãñáììáôåßá
ðëçñïöïñåß ôï ÍïìÜñ÷ç ãéá íá åíçìåñþóåé ôïõò êáôïßêïõò . . . . . . . . . . . . .354
Íï. 13. ÊáôáãñáöÞ ôùí éåñþí áìößùí ôïõ Ìïíáóôçñßïõ ×üìïñçò . . . . . . . . .355
Íï 14. Ãéá ôï ëéâÜäé Áãßáò Ìáñßíáò Áâáñßêïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .356
Íï 15.Ïé Áâáñéêéþôåò áðáíôïýí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .357
Íï 16. Ôßôëïé êõñéüôçôáò ôïõ ìåôï÷ßïõ ÂáñÝíïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .358

16

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

Íï 17. Ç ðõñêáãéÜ, ï Êýñéëëïò êáé ï ÓïõìðáóÜêïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .358
Íï 18. Ç ïñêïäïóßá ôùí åêôéìçôþí Ìáêáñßôç êáé ËÜìðïõ . . . . . . . . . . . . . . .359
Íï 19. Ç ¸êèåóç ôùí ðñáãìáôïãíùìüíùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .360
Íï 20. ¸êäïóç äéêáóôéêïý âïõëåýìáôïò ðáýóçò
êáôáäßùîçò áäåëöþí ÌðÜæá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .361
Íï 21. Ï Êùí. Êïýôóéêïò åíïéêéáóôÞò ôùí êôçìÜôùí ôçò ÌïíÞò . . . . . . . . . . .361
Íï 22. ¢êáñðåò ðñïóðÜèåéåò åðáíáóýóôáóçò ôçò ÌïíÞò. Ï "üñêïò"
êáé ç åîÝãåñóç ôùí ×ïìïñéôþí êáôÜ ôùí åêðñïóþðùí ôçò åîïõóßáò . . . . . .362
Íï 22(á). Ïé äçìüôåò óôÝëíïõí áíáöïñÜ óôç âïõëÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .362
Íï 22(â). Ïé äçìüôåò óôÝëíïõí áíôéðñïóþðïõò óôç âïõëÞ . . . . . . . . . . . . . . . .364
Íï 22(ã). Ï üñêïò óôçí Áãßá ÐáñáóêåõÞ & ç åîÝãåñóç ôçò ×üìïñçò . . . . . . .364
Íï 23. Äçìïóßåõóç ÅëÝíçò Ãéáííáêïðïýëïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .366
Íï 24. Áíáãíþñéóç êëçñïíïìéêïý äéêáéþìáôïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .367
Íï 25. Ïé ËåõôåñéÜíïé ðùëïýí ôï äáóïëßâáäï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .368
Íï 26. ÁíáöïñÜ Ëõìðåñüðïõëïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .370
Íï 27. ÅêðáéäåõôéêÜ åðß Êáðïäßóôñéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .371
Íï 27(á). ÄéáìåóïëÜâçóç ôïõ ìçôñïðïëßôç Íåüöõôïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .371
Íï 27(â). ÁðÜíôçóç óôï ìçôñïðïëßôç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .372
Íï 27(ã). ¸ããñáöï ôïõ Óðõñßäùíïò ðñïò ôïí ôïðïôçñçôÞ . . . . . . . . . . . . . . . .373
Íï 27(ä). ÊáôÜëïãïò óõíåéóöïñþí ãéá äçìéïõñãßá ó÷ïëåßùí . . . . . . . . . . . . . .374
Íï 27(óô). Ïé äõóêïëßåò ôïõ Óðõñßäùíïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .376
Íï 27(æ). Ï ÊõâåñíÞôçò æçôÜåé ðëçñïöïñßåò
áðü ôïí áíôéêáôáóôÜôç ôïõ Óðõñßäùíïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .376
Íï?28. Ç äÞëùóç ôïõ ðëïéÜñ÷ïõ ãéá ôïõò åðéâÜôåò ìåôáíÜóôåò . . . . . . . . . . . .377
NO 29 Ïé äéáôÜîåéò, ôïõ Üñèñïõ 2, ôïõ íüìïõ ôïõ 1907 . . . . . . . . . . . . . . . . . .377
Íï 30. ¸æçóáí êÜðïôå óôç ×üìïñç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .378
ÍÏ 31 Ôá ÷ùñéÜ ôçò Íáõðáêôßáò êáôÜ Ðïõêåâßë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .378
Íï 32. Ìåôïíïìáóßåò ÷ùñéþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .379
Íï 33. ÐñïóùðéêÜ Ýããñáöá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .380
Íï 33(á). ÁðïëõôÞñéï óôñáôïý ãåñï-ÌáëéÜôóá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .380
Íï 33(â). ÁðïëõôÞñéï óôñáôïý Äçì. ×áíôæÞ ôïõ Êùí/ßíïõ . . . . . . . . . . . . . . . .381
Íï 33(ã). ÅðéóôïëÞ-ÊÜñôá áðü ÁìåñéêÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .381
Íï 33(ä). ÌåôÜëëéï Ãåùñ. Æçóßìïõ ×áíôæÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .382
Íï 33(å). Åîþöõëëï Ìáè. ÅëÝã÷ïõ Åëëçíéêïý Ó÷ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .382
Í0 33(óô). Óôïé÷åßá ëáïãñáöéêþí åêäçëþóåùí
ôïõ Áèáí. Áíô. Äñüóïõ (1907) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .383
Íï 33(æ). Áãïñáðùëçóßá ãéá ÷ùñÜöé óôï ÖôåñïëÜêùìá . . . . . . . . . . . . . . . . . .385
Íï 33(ç). Ïëüêëçñç ç ðåñéï÷Þ ôçò ×üìïñçò êáé ÊáóôáíéÜò
(2000 óôñÝììáôá) ïñéïèåôåßôáé êáé êáôï÷õñþíåôáé
ìå óõìâïëáéïãñáöéêÞ ðñÜîç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .386

ÐÑÏËÏÃÏÓ

Ç

éóôïñéêÞ ìíÞìç ðïõ ìåôáäßäåôáé ðñïöïñéêÜ êáé äéáóþæåôáé áðü ãåíéÜ óå ãåíéÜ åßíáé áõôü ðïõ ëÝìå ðñïöïñéêÞ ðáñÜäïóç, ç ïðïßá, üðùò ðåñíÜåé ìÝóá
óôï ÷ñüíï, õößóôáôáé áëëïéþóåéò, ðáñáðïéÞóåéò êáé ðáñáöñÜóåéò. Ðáñüëá áõôÜ ç
êáôáãñáöÞ ôçò áðïôåëåß ÷ñÝïò êáé ç äéáóôáýñùóÞ ôçò ìå áñ÷åéáêÝò ðçãÝò êïðéþäç
ðñïóðÜèåéá êáé õðï÷ñÝùóç êÜèå åñåõíçôÞ, ðïõ èÝëåé í' áðïöýãåé ôçí áëëïßùóç ôçò
éóôïñéêÞò ðñáãìáôéêüôçôáò. ¼ôáí ç ðñïöïñéêÞ ðáñÜäïóç êáé ôá ãñáðôÜ äåäïìÝíá
óõãêëßíïõí Þ ôáõôßæïíôáé, ôüôå ç ðñþôç ðáßñíåé éäéáßôåñç áîßá êáé óçìáóßá. Ôç ÷ñçóéìïðïßçóá ìå êÜèå åðéöýëáîç êáé ðñïóðÜèçóá íá ôç äéáóôáõñþóù, ðáñÜ ôï ãåãïíüò ðùò ðïëëÝò öïñÝò êáé ïé ãñáðôÝò ðçãÝò áëëïéþíïíôáé Þ ðáñåñìçíåýïíôáé êáé ôï
ðñüâëçìá "ôçò áëëïßùóçò ôçò éóôïñéêÞò ðñáãìáôéêüôçôáò" áíÜãåôáé êÜèå öïñÜ óôïí
ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áíôéëáìâÜíåôáé êáé åñìçíåýåé ï êÜèå éóôïñéêüò ôá ãåãïíüôá.
Ôá ðåñéóóüôåñá üìùò ãñáðôÜ äåäïìÝíá Ý÷ïõí êáôáóôñáöåß. Ãé' áõôü ôï Ýñãï
ôçò åðáëÞèåõóçò õðÞñîå áñêåôÜ äýóêïëï. Óå áñêåôÝò ðåñéðôþóåéò, ç áëÞèåéá ðïõ
åìðåñéÝ÷åôáé óôçí ðáñÜäïóç, åðáëçèåýôçêå. Óå Üëëåò ðåñéðôþóåéò ç ðáñÜäïóç
äéÝóùóå ôçí ðáñá÷áñáãìÝíç éóôïñéêÞ áëÞèåéá. Ãéáôß üëïé îÝñïõìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï üíïìá ôïõ ÷ùñéïý ìáò. Îåêßíçóå íá ãñÜöåôáé êáé íá ðñïöÝñåôáé ùò ×üìïñç. Óôéò ðáñáêÜôù áðïãñáöÝò, áöïý ðÝñáóå áðü Ýíá óùñü ðáñáðïéÞóåéò, ×üìåñé óôï ÖÅÊ 3/8-1-1869, ×þìïñç ôï 1879, ×þìïñé ôï 1889, ×þìåñç ôï 1912, ç ðáñÜäïóç êñÜôçóå áíáëëïßùôï ôï üíïìá ôïõ ÷ùñéïý ìáò. Óå åðï÷Ýò ìÜëéóôá, üðïõ
ãåãïíüôá ìõèïðïéïýíôáé êáé ç áëÞèåéá ìå ôï øÝìá áíáìéãíýïíôáé êáé ôá ãåãïíüôá
óõóêïôßæïíôáé, ôüôå ç áðïìõèïðïßçóÞ ôïõò áðïôåëåß ðñÜîç åèíéêÞ, ãéáôß êáôÜ ôï
Óïëùìü "åèíéêü åßíáé ôï áëçèÝò".
ÊáôáèÝôù ëïéðüí ôïõò "Áíôßëáëïõò áðü ôç ×üìïñç" ùò ðáñáêáôáèÞêç-âïÞèçìá ãéá ôïõò ìåôáãåíÝóôåñïõò. Ç äéêÞ ìïõ öéëïäïîßá Þôáí íá óõììáæÝøù, íá ôáêôïðïéÞóù êáé íá ðåñéóþóù ôéò óêüñðéåò éóôïñéêÝò áíáäéöÞóåéò ðñïãåíÝóôåñùí éóôïñéêþí êáé ôéò åðßóçò îåèùñéáóìÝíåò óôï äéÜâá ôïõ ÷ñüíïõ ëáúêÝò éóôïñéêÝò ðñïöï-

18

ÁÍÔÉËÁËÏÉ

ÁÐÏ ÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

ñéêÝò ðáñáäüóåéò êáé íá ôá ðáñïõóéÜóù óå ìéá ëïãéêÞ áêïëïõèßá. Åëðßæù ôï Ýñãï
ìïõ áõôü íá âïçèÞóåé ôïõò ìåôáãåíÝóôåñïõò óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôïõò íá éêáíïðïéÞóïõí õøçëüôåñåò áð' ôéò äéêÝò ìïõ öéëïäïîßåò.
Ôï ðüíçìá áõôü äåí øÜ÷íåé óôç ×üìïñç íá âñåé ôç ÷áìÝíç Áôëáíôßäá, áëëÜ ôç ÷áìÝíç ìáò ðáôñßäá. Äåí Ý÷åé êåíôñéêü ôïõ óôü÷ï íá ðåñéãñÜøåé ìüíï ðþò ãßíïíôáí óôç
×üìïñç ïé ãÜìïé êáé ôá ðáíçãýñéá, áëëÜ êáé ãéáôß Ýðáøå íá õðÜñ÷åé æùÞ óôïí ôüðï.
Äåí Ýâáëá ìüíï óôü÷ï íá áíáæçôÞóù êáé íá öÝñù óôï ðñïóêÞíéï ôïõò áãùíéóôÝò êáé
ôïí ôñüðï ðïõ Þôáí ïñãáíùìÝíç ç æùÞ óôï ÷ùñéü, áëëÜ íá áðáíôçèåß êáé ôï êáßñéï åñþôçìá, ãéá ðïéïõò ëüãïõò ïé áãùíéóôÝò åãêáôÝëåéøáí ôçí ðáôñßäá ôïõò, ãéá ôçí ïðïßá
ðÜëåøáí êáé ìÜôùóáí. Ìå ôïí ôñüðï áõôü ðñïóðáèþ í' áðïöýãù ôéò "åýêïëåò áõôïíüçôåò" áðáíôÞóåéò, ãéáôß ôï áõôïíüçôï êáôÜíôçóå ýðïðôï êáé åðéêßíäõíï.
¸íá "áõôïíüçôï" öáßíåôáé ðùò åßíáé ç åðßêëçóç ôïõ íüìïõ ôçò öõóéêÞò åîÝëéîçò êáé ùñßìáíóçò. Áí èåëÞóïõìå íá èåùñÞóïõìå ôç óçìåñéíÞ êáôÜëçîç ôçò ãåíÝèëéáò ðáôñßäáò ìáò óáí áðïôÝëåóìá öõóéêÞò êïéíùíéêÞò åîÝëéîçò êáé õðïóôçñßîïõìå ôçí Üðïøç, üôé ôá ÷ùñéÜ ìáò ü, ôé åß÷áí íá äþóïõí, ôï Ýäùóáí êáé üôé åêðëÞñùóáí åðïìÝíùò ôïí éóôïñéêü ôïõò ñüëï êáé üôé ï ëüãïò ãéá ôïí ïðïßï äçìéïõñãÞèçêáí
Ý÷åé ðÜøåé íá õðÜñ÷åé, ôüôå åýêïëá èá ïäçãçèïýìå óôï óõìðÝñáóìá, ðùò ôá ðñÜãìáôá áêïëïýèçóáí ôï öõóéêü ôïõò äñüìï, ôï äñüìï ôçò ùñßìáíóçò êáé åðïìÝíùò
êáíåßò äå âßáóå êáé êáíåßò äåí áíÜãêáóå êáíÝíáí ãéá íá öýãåé áðü ôï ÷ùñéü ôïõ. Ôüôå Ý÷ïõìå áðëÞ ðåñéãñáöÞ êáé ðáñÜèåóç ìéáò éóôïñéêÞò äéáäñïìÞò, ÷ùñßò áíáöïñÜ óå áéôßåò, êßíçôñá êáé áöïñìÝò, ôüôå Ý÷ïõìå íá êÜíïõìå ìå ìéá ðñïóÝããéóç, üðïõ ç éóôïñéêÞ ãíþóç ðïõ ðñïóöÝñåôáé åßíáé åëëéðÞò êáé åðïìÝíùò äåí ðáñÝ÷åé éêáíÜ óôïé÷åßá ãéá íá êáôáíïïýíôáé óôï ìÝëëïí, ôá üóá èá óõìâïýí åê íÝïõ.
Ìå áíáöïñÝò åðßóçò óå óõãêåêñéìÝíåò ðñÜîåéò êáé åíÝñãåéåò õðïóôçñßæù ðùò ç
öõóéêÞ ðïñåßá êáé ç áíÜðôõîç åíüò Ýèíïõò êáé åíüò ÷ùñéïý ìðïñåß íá áíáêïðåß, üðùò óõ÷íÜ óôçí åðï÷Þ ìáò ôï êÜíåé áõôü ï Üðëçóôïò êçðïõñüò ìÝóá óôï ëá÷áíüêçðü ôïõ: Ìå ìéá Ýíåóç ôï âñÜäõ ðÜíù óôéò ðñÜóéíåò íôïìÜôåò, ôï ðñùß áõôÝò ãßíïíôáé
áìÝóùò êüêêéíåò êáé Ýôóé áíáêüðôåé ôç öõóéêÞ ôïõò åîÝëéîç, ãéá íá ôéò ðïõëÞóåé Üãïõñåò ìåí, áëëÜ êüêêéíåò. Ï áíèñþðéíïò êáé ï èåóìéêüò ðáñÜãïíôáò åðåìâáßíåé êáé
ç ëåõôåñéÜ ìðïñåß íá ãßíåé ôõñáííßá, ç åëðßäá áðåëðéóßá êáé ç ýðáéèñïò åñçìéÜ, üðùò áêñéâþò Ýãéíáí êáé ïé ðñÜóéíåò íôïìÜôåò êüêêéíåò.
¸íá Üëëï áõôïíüçôï ðïõ ìå áðáó÷üëçóå åßíáé ï üñïò ôçò áóôõöéëßáò. Ç ôÜóç
ôùí áãñïôéêþí ðëçèõóìþí íá êáôïéêïýí óå ìåãÜëá áóôéêÜ êÝíôñá äåí åßíáé êëçñïíïìéêÞ. ÊÜðïéïé ëüãïé ôç äçìéïõñãïýí. Äåí õðÜñ÷åé Êñáâáñßôçò ðïõ áãÜðçóå ðåñéóóüôåñï Üëëï ôüðï, åêôüò áð' áõôüí ðïõ ãåííÞèçêå. ÆÞëåøå üìùò ôá áãáèÜ ðïõ
ïé Üëëïé ÷áßñïíôáí "óôï Üóôõ" êáé áõôüò ôá óôåñåõüôáí óôï ÷ùñéü ôïõ êáé ôï 'âáëå
óôá ðüäéá, ãéá íá ôá áíáæçôÞóåé êáé íá ôá áðïêôÞóåé. Áõôü åßíáé áóôõöåõãéü, áóôõöåõãïýëá êáé ü÷é áóôõöéëßá. Ï üñïò áõôüò êáôáãñÜöôçêå óôç óõíåßäçóç ôïõ áðëïý
ðïëßôç óáí áõôïíüçôç áéôßá ôïõ êïéíùíéêïý öáéíïìÝíïõ ôçò ìåôáíÜóôåõóçò êáé á-

ÐÑÏËÏÃÏÓ

19

öïý ôá "åõêüëùò åííïïýìåíá ðáñáëåßðïíôáé", êáíåßò äåí ìðáßíåé óôïí êüðï íá ôá
øÜîåé, íá ôá áíáëýóåé êáé íá ôá áðïìõèïðïéÞóåé. ¸ôóé ìå ôïí üñï áõôü öïñôþíïíôáé ïé åõèýíåò Üëëùí óôá èýìáôá. Ç áóôõöéëßá, áðü áðïôÝëåóìá ðïõ åßíáé, ðáñïõóéÜæåôáé ùò áéôßá. Öáßíåôáé ðùò ç ðéï åýêïëç ðñÜîç óôçí åðï÷Þ ìáò åßíáé ï "âéáóìüò", ç "ðáñÜöñáóç" êáé ç "ðáñáðïßçóç".
Ôï âéâëßï áðïôåëåßôáé áðü Ýîé åíüôçôåò êáé Ýíá ðáñÜñôçìá.
Óôï ðñþôï êáé óôï äåýôåñï ìÝñïò ôïõ âéâëßïõ ãßíïíôáé éóôïñéêÝò êáé ãåùãñáöéêÝò áíáöïñÝò êáé åðé÷åéñåßôáé ç ãíùñéìßá ôïõ áíáãíþóôç ìå ôï öõóéêü êáé êïéíùíéêü - éóôïñéêü ðåñéâÜëëïí. ÐáñïõóéÜæåôáé ç óõìâïëÞ ôçò ×üìïñçò óôïõò áãþíåò
ôçò Ðáôñßäáò êáé ìÝóá áðü Ýíá ïäïéðïñéêü óôç ×üìïñç îõðíÜíå ìíÞìåò êáé óôï÷áóìïß êáé óõíäÝïíôáé ïé ôïðïèåóßåò ìå éóôïñéêÜ äåäïìÝíá. Åßíáé ï ôüðïò óôïí ïðïßï êáôïßêçóáí êáé äçìéïýñãçóáí ïé ×ïìïñßôåò ôï äéêü ôïõò ðïëéôéóìü, åäþ óôá
øçëÜ âïõíÜ, óôïõò ëüããïõò êáé óôá öáñÜããéá, ðïõ åßíáé ç áõëáßá êáé ôá óêçíéêÜ
ôçò äéêÞò ôïõò éóôïñßáò, ìéáò éóôïñßáò ãåìÜôçò áãþíåò êáé èõóßåò, éäñþôá êáé ìü÷èï, ó' Ýíá ôñá÷ý ðõêíïäáóùìÝíï ðåñéâÜëëïí, ðïõ ãßíåôáé âåëïýäéíï ìå ôéò ÷áñÝò
êáé ôéò ìéêñï÷áñÝò ôïõò, ìå ôïõò ãÜìïõò êáé ôïõò ÷ïñïýò ôïõò, ìå ôá ôñáãïýäéá êáé
ôá ðáíçãýñéá ôïõò êáé áíÜëáöñï êáé óõíáñðáóôéêü ìå ôá ìáãéêÜ ôïõò, ôéò ðñïêáôáëÞøåéò ôïõò êáé ôéò äåéóéäáéìïíßåò ôïõò.
Ç ôñßôç åíüôçôá áíáöÝñåôáé óôïõò èåóìïýò ôçò ÔïðéêÞò Áõôïäéïßêçóçò, ôçò Äéêáéïóýíçò, ôçò Åðéêïéíùíßáò, ôçò ÁóöÜëåéáò, ôçò Ðáéäåßáò, ôçò Åêêëçóßáò êáé ïëïêëçñþíåôáé ìå ôçí ôÝôáñôç åíüôçôá, ç ïðïßá óôñÝöåôáé ãýñù áðü ôéò ÷áñÝò êáé
ìéêñï÷áñÝò ôïõ ÷ùñéïý.
Óôá äýï ôåëåõôáßá ìÝñç ðáñïõóéÜæïíôáé ïé ïéêïíïìéêÝò äñáóôçñéüôçôåò ôçò ×üìïñçò êáé ôá ôåêìÞñéá ôïõ ðïëéôéóìïý ôçò. Ç Ýëëåéøç ó÷åäßïõ éóüññïðçò áíÜðôõîçò õðáßèñïõ-Ìçôñüðïëçò êáé ç ðñïêëçôéêÞ åãêáôÜëåéøç ôïõ ÷ùñéïý, üîõíå ôï
öáéíüìåíï ôçò ìåôáíÜóôåõóçò êáé ïäÞãçóå óôï ìáñáóìü êáé óôçí åñÞìùóç. ÔÝëïò
óôï åñþôçìá áí õðÜñ÷åé ìÝëëïí ãé' áõôü ôï ÷ùñéü, ãßíåôáé ðñïóðÜèåéá íá äïèïýí
êÜðïéåò áéóéüäïîåò áðáíôÞóåéò.
Ïé êïéíùíéïëïãéêÝò ðñïåêôÜóåéò ôïõ óõããñáöÝá ðáñÝ÷ïõí ôç äõíáôüôçôá óôïí áíáãíþóôç íá óõíäÝóåé ôá ãåãïíüôá ôçò ×üìïñçò ìå áõôÜ ôçò åõñýôåñçò Ðáôñßäáò.
Ïé "Áíôßëáëïé áðü ôç ×üìïñç" åßíáé ìéá êñáõãÞ äéáìáñôõñßáò êáé Ýíá êáôçãïñþ,
ãéá üëïõò üóïõò óõíÝâáëáí óôçí åñÞìùóç, ü÷é ìüíï ôçò ×üìïñçò êáé ôùí ÊñáâÜñùí,
áëëÜ óõíïëéêÜ ïëïêëÞñïõ ôçò õðáßèñïõ. Áðïôåëåß ç ×üìïñç Ýíá áêüìá ÷åéñïðéáóôü
ðáñÜäåéãìá, ðïõ äåí áöÞíåé ðåñéèþñéá áëëïßùóçò ôçò éóôïñéêÞò ðñáãìáôéêüôçôáò.
Áéôßåò êáé áðïôåëÝóìáôá áíáëýïíôáé êáé óõó÷åôßæïíôáé, Ýôóé þóôå ç éóôïñéêÞ ãíþóç
ðïõ ðñïóöÝñåôáé íá ìðïñåß íá åîïðëßóåé ôïõò ìåôáãåíÝóôåñïõò ìå äýíáìç êáé óèÝíïò, ãéá íá ìðïñïýí íá áðïôñÝðïõí ôç óêüðéìç åðáíÜëçøç ôçò éóôïñßáò.
Áíôþíçò Äñüóïò

ÌÅÑÏÓ Á

Ãíùñéìßá ìå ôï öõóéêü
êáé êïéíùíéêï-éóôïñéêü
ðåñéâÜëëïí

1

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ ÊÁÉ ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

22

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

1.1 Ç ×üìïñç ôùí ÊñáâÜñùí óôï ÷þñï êáé óôï ÷ñüíï.
Ç ×üìïñç, ñéæùìÝíç óôçí êáñäéÜ ôùí ÊñáâÜñùí, óôïí ðáëéü ÄÞìï Ðñïó÷ßïõ2 êáé óôï óçìåñéíü ÐëáôÜíïõ êáé áðëùìÝíç áìöéèåáôñéêÜ óôçí êáôáðñÜóéíç íåñïðáñìÝíç ðëáãéÜ ôïõ Áñäßíç, õðÞñîå ôï ÷ùñéü åðôÜ ôïõëÜ÷éóôïí äåóðïôÜäùí, ç Ýäñá ãéá ðïëëÜ ÷ñüíéá ôçò ÅðéóêïðÞò Ëéäùñéêßïõ, ðñïðýñãéï ôïõ
×ñéóôéáíéóìïý, óå äýóêïëïõò ÷ñüíïõò, ôï ìåãáëýôåñï êÜðïôå ÷ùñéü ôùí ÊñáâÜñùí, ßóùò êáé ôï áñ÷áéüôåñï, ìå üíïìá ðïõ ðáñáðÝìðåé óå ìáêñéíÝò åðï÷Ýò.
Åßíáé ôï ÷ùñéü ôùí ðýñãùí êáé ôùí ìåãáëåßùí, ôçò áêìÞò êáé ôçò ðáñáêìÞò, ôï
÷ùñéü-"óýìâïëï", ãéá ôïí Üíèñùðï ôçò õðáßèñïõ, ãéá ôïí Êñáâáñßôç, ãéá êÜèå îåñéæùìÝíï, ðïõ øÜ÷íåé í' áíáóýñåé, ìÝóá
áð' ôá íåöåëþìáôá ôïõ ÷ñüíïõ, ôçí áäéêï÷áìÝíç æùíôÜíéá, äüîá êáé ðíïÞ ôçò
ÃåíÝèëéáò Ðáôñßäáò ôïõ.
Âñßóêåôáé 12 ÷éë. áíáôïëéêÜ ôïõ ÐëáôÜíïõ êáé îáðëþíåôáé áìöéèåáôñéêÜ óå
õøüìåôñï ðïõ êõìáßíåôáé áðü 600 Ýùò
700 ìÝôñá.
Ãéá íá öôÜóåé êáíåßò óôï ÷ùñéü, åðéëÝãåé ìßá áðü ôéò ðáñáêÜôù äéáäñïìÝò:
Íáýðáêôïò-ËåõôÝñéáíç-×üìïñç (52÷éë.).
Íáýðáêôïò-Ðïêßóôá-ÌçëéÜ -×üìïñç (54÷éë.) êáé
Íáýðáêôïò-ÐëÜôáíïò-×üìïñç (64÷éë).
Óôç ×üìïñç öôÜíåé êáíåßò åðßóçò êáé áðü ôï ÈÝñìï, ìÝóù ÐëáôÜíïõ
(50÷éë.), üðùò åðßóçò êáé áðü ôï ÊáñðåíÞóé, ìÝóù Äïìíßóôáò, ×Üíé Ëéüëéïõ
(90÷éë.).
Ðñüêåéôáé ëïéðüí ãéá Ýíá ÷ùñéü ôçò ÏñåéíÞò Íáõðáêôßáò3.
Ç Íáõðáêôßá, áðü áíáöïñÝò áñ÷áßùí éóôïñéêþí Ý÷åé éóôïñßá ôñåéóÞìéóé ÷éëéÜäùí åôþí. Ôç äéåêäéêïýí êáôÜ êáéñïýò ïé Ëïêñïß, ïé Áèçíáßïé, ïé Èçâáßïé,
2. Ç åðéêñáôÝóôåñç Üðïøç öÝñåé ôï Ðñüó÷éïí üôé âñéóêüôáí óôï óçìåñéíü "ÊÜóôñï ôïõ Áú- Ãéþñãç",
óôïõò íïôéïäõôéêïýò ðñüðïäåò ôïõ ÁñÜêõíèïõ. ÂëÝðå Êùí. Óôåñéüðïõëïõ: Ç Áéôùëßá, ÁèÞíáé
1939, ó.42, 88, 89,15.
Óôçí Áñôïôßâá, ôï óçìåñéíü Á÷ëáäüêáóôñï êáé óõãêåêñéìÝíá óôç èÝóç ÊáóôñÜêé, âñÝèçêå
áñ÷áßï íüìéóìá ìå ôçí åðéãñáöÞ Ðñüó÷éïí. Áðü ôï íüìéóìá áõôü ðÞñå ï ÄÞìïò ôï üíïìÜ ôïõ. Ç
áñ÷áßá áõôÞ ðüëç âñéóêüôáí óôç íïôéïäõôéêÞ ðëåõñÜ ôïõ üñïõò ÁñÜêõíèïõ Þ Æõãïý, äõüìéóé þñåò
ìáêñéÜ áðü ôï Áéôùëéêü. ÌéÜìéóç þñá ìáêñéÜ áð' ôï Áéôùëéêü êáé óôá íüôéá ôïõ Ðñïó÷ßïõ
õðÞñ÷å ç ðüëç ÐõëÞíç. Ôï Ðñüó÷éï êáôïéêÞèçêå áðü ôïõò êáôïßêïõò ôçò ÐõëÞíçò.
3. Ôï ÷Üñôç äéÝèåóå åõãåíþò ï ê.¢ããåëïò ÁããåëÜêçò áðü ôçí éóôïóåëßäá Íáõðáêôßá.gr.

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ

ÊÁÉ

ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

23

ïé ÌåóóÞíéïé, ïé Á÷áéïß, ïé Ìáêåäüíåò êáé ïé Áéôùëïß. Ôá ÊñÜâáñá åßíáé ôá ïñåéíÜ ÷ùñéÜ ôçò Íáõðáêôßáò. Åßíáé ïé áôåß÷éóôïé ïéêéóìïß, ðïõ âñßóêïíôáé
óôçí åðéêñÜôåéá ôçò Áéôùëßáò.
Ôçí Áéôùëßá áðïôåëïýóáí ôñßá öýëá. Ïé Áðïäïôïß, ïé Ïöéïíåßò êáé ïé ÅõñõôÜíåò, ðïõ Þôáí ôï ðïëõðëçèÝóôåñï öýëï. ¹ìáóôáí ëïéðüí Áéôùëïß êáé ç éóôïñßá ôçò Áéôùëßáò, åßíáé êáé äéêÞ ìáò éóôïñßá, ìéá éóôïñßá ðïõ áñ÷ßæåé áðü
ôï 12ï ð. ×. áéþíá êáé öôÜíåé ìÝ÷ñé ôï 146 ð.×., ÷ñïíéÜ ðïõ ôçí êáôÜñãçóáí
ïé Ñùìáßïé. ¼ðïõ ëïéðüí óôçí éóôïñßá åìöáíßæïíôáé ïé Áéôùëïß, åêåß õðÜñ÷ïõí
êáé ïé Áéôùëïß Êñáâáñßôåò. ¼ðïõ ç Íáýðáêôïò ìÜ÷åôáé êáé ðáëåýåé, åêåß óôï
ðëåõñü ôçò âñßóêïíôáé ïðëáñ÷çãïß êáé ðïëåìéóôÝò áðü "ôáò áôåé÷ßóôïõò êþìáò".
Óôïõò Ôñùéêïýò ðïëÝìïõò, ï ¼ìçñïò åíôõðùóéÜæåôáé áðü ôç ãåííáéüôçôá
êáé ôçí áíäñåßá ôïõ Èüá, ôïõ áñ÷çãïý ôùí Áéôùëþí. Áðïêáëïýíôáé ïé Áéôùëïß
"ìåãÜèõìïé" êáé "ìåíå÷Üñìáé", ãåííáéüøõ÷ïé êáé áêáôáìÜ÷çôïé óôç ìÜ÷ç êáé
öáßíåôáé ðùò êáôïéêïýóáí áðü ôïí Á÷åëþï ìÝ÷ñé ôá íüôéá ôçò Èåóóáëßáò, ôïí
Ôõìöñçóôü, Üêñç, Üêñç ôçò Öèßáò. Ðñùôåýïõóá åß÷áí ôçí ÊôéìÝíç, (óçìåñéíÞ Äñáíßôóá Êáñäßôóáò), áð' ôçí ïðïßá êáôáãüôáí ï áñãïíáýôçò ÅõñõäÜìáò,
ãéïò ôïõ âáóéëéÜ ÊôéìÝíç4.
Áñãüôåñá ðåñíïýí ïé Äùñéåßò áð' ôá ÷ùñéÜ ìáò. ÊÜèïíôáé áñêåôÜ ÷ñüíéá
êáé ôï 1104 ð. ×. ðñïóëáìâÜíïõí ìéóèïöüñïõò Áéôùëïýò êáé êáôåâáßíïõí êáé
óôñáôïðåäåýïõí óôç Íáýðáêôï. Åêåß öôéÜ÷íïõí ðëïßá êáé üðëá áðü îõëåßá,
ðïõ ôïõò ðñïìçèåýïõí ïé Êñáâáñßôåò ãéá íá ðåñÜóïõí áðÝíáíôé, ìå óêïðü íá
ðÜíå íá îáíáðÜñïõí ôçí ðáôñßäá ôïõò, ôéò ÌõêÞíåò.
Óôïõò Ðåëïðïííçóéáêïýò ðïëÝìïõò (431-404 ð. ×.), ç ðáñïõóßá ôùí ÊñáâÜñùí åßíáé åìöáíÞò óå ðïëëÝò óõãêñïýóåéò.
Óôéò "áôåé÷ßóôïõò êþìáò" êáôïéêïýóå ëïéðüí ôï "ìÝãá ðïëåìéêüí Ýèíïò ôùí
Áéôùëþí", ôï ïðïßï âñéóêüôáí óå å÷èñïðñáîßåò ìå ôïõò Ìåóóçíßïõò ôçò ÍáõðÜêôïõ, ïé ïðïßïé ôï 426 ð.×. êáôÜöåñáí íá
ðåßóïõí ôïí Áèçíáßï óôñáôçãü ÄçìïóèÝíç,
íá åêóôñáôåýóåé êáôÜ ôùí Áéôùëþí. Ï ÄçìïóèÝíçò ôá Ýâáëå ìå ôá ÊñÜâáñá êáé êáôáôñïðþèçêå.
Ï Èïõêõäßäçò, óôçí ðåñéãñáöÞ ôùí ðïëåìéêþí åðé÷åéñÞóåùí ôïõ 426 ð.×, áíáöÝñåôáé óôïõò Áéôùëïýò êáé óôï áéôùëéêü öýëï
ôùí ÅõñõôÜíùí ùò åîÞò:

4. ÏìÞñïõ ÉëéÜäá ´638-645, Ä 526.

24

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

á) Ôï ãáñ Ýèíïò ìÝãá åßíáé ôï ôùí Áéôùëþí êáé ìÜ÷éìïí, ïéêïýí äå êþìáò
áôåé÷ßóôïõò, êáé ôáýôáò, äéá ðïëëïý êáé óêåýç øéëÞ ÷ñþìåíïí ïý ÷áëåðüí áðÝöáéíïí, ðñéí îõìâïçèåßóáé êáôáóôñáöÞíáé5.
â) Åðé÷åéñåßí ä' åêÝëåõïí ðñþôïí ìåí Áðïäùôïßò, Ýðåéôá äå ¼öéïíåýóé êáé
ìåôÜ ôïýôïõò ÅõñõôÜóéí, üðåñ ìÝãéóôïí ìÝñïò åóôß ôùí Áéôùëþí, áãíùóôüôáôïé
äå ãëþóóáí êáé ùìïöÜãïé åéóßí ùò ëÝãïíôáé. Ôïýôùí ãáñ ëçöèÝíôùí ñáäßùò
êáé ô'Üëëá ðñïó÷ùñÞóåéí... ï äå (ÄçìïóèÝíçò) ÷Üñéôé (Ìåóóçíßùí) ðåéóèåßò...
óôñÜôåõóåí åðß Áéôùëïýò6.
Ï ãåùãñÜöïò ÓôñÜâùí óçìåéþíåé:
"¸÷åé äå ç Áéôùëßá üñïò ìÝãéóôïí ìåí Êüñáêá êáé íÝìïíôáé ïé Áéôùëïß êáôÜ ôïí Êüñáêá, ðñïóáãïñåõüìåíïí áéôùëéêüí üñïò"7.
ÅîáíôëçìÝíïé ïé Áéôùëïß õðïäïõëþíïíôáé ôåëéêÜ óôïõò Ìáêåäüíåò, ïé ïðïßïé ôï Ýôïò 342 ð. ×. êáôÝëáâáí ôç Íáýðáêôï êáé üëç ôçí Åðáñ÷ßá. Ï ÓùôÞñçò
Êùôóüðïõëïò ëÝåé, ðùò ïé êÜôïéêïé ôçò ×üìïñçò Ý÷ïõí ÌáêåäïíéêÞ ðñïÝëåõóç, ÷ùñßò âÝâáéá áõôü íá ôåêìçñéþíåôáé.
Óôá ìÝóá ôïõ 2ïõ áéþíá ð. ×. êáé óõãêåêñéìÝíá ìåôÜ ôï 146 ð. ×., ðïëõÜñéèìåò óôñáôéÝò êáëïãõìíáóìÝíåò, ìå "óðáèéÜ êïöôåñÜ êé' Üëïãá ÷ïñôÜôá", üñìçóáí áðü ôç Äýóç êáé óêëÜâùóáí ôç ÷þñá ôùí ÅëëÞíùí. "Ôçí êñÜôçóáí õðüäïõëç ÷ßëéá ðåíôáêüóéá åíåíÞíôá ïêôþ ÷ñüíéá êé' Ýíôåêá ìÞíåò áêñéâþò". Ïé
¸ëëçíåò óêüñðéóáí óå Äýóç êáé ó' ÁíáôïëÞ êáé üóïé ãëßôùóáí áíÝâçêáí óôá
âïõíÜ ôçò ðáôñßäáò ôïõò. Åêåß êáíÝíáò äå ìðïñïýóå íá ôïõò áããßîåé óôéò âïõíïêïñõöÝò êáé óô' Üãñéá öáñÜããéá. Ðåôïýóáí áðü êïñöÞ óå êïñöÞ, áðü óýññá÷ï óå óýññá÷ï, óáí ôïõò áåôïýò êáé ôá ãåñÜêéá. Æïýóáí åëåýèåñïé. "Áí Þèåëåò ôüôå íá äåéò ìå ôá ìÜôéá óïõ ¸ëëçíá, Ýðñåðå í' áíÝâåéò øçëÜ, ðïëý øçëÜ,
êïíôÜ óôï êáëýâé ôïõ Èåïý"8. Ôá ôïðùíýìéá Fontana, ìå ðáñáöñáóìÝíç óçìåñéíÞ åêöïñÜ "ÖôÜíá", "ÂôÜíá" (êåöáëüâñõóï, íåñïðçãÞ) êáé Per Piani (ôüðïò åðéðÝäùí, ðåæïýëåò) åßíáé äçëùôéêÜ ôçò ÑùìáúêÞò ðáñïõóßáò óôç ×üìïñç.
Åêåß ó' áõôü ôï êáëýâé, áíÜìåóá óôï 780 Ýùò ôï 1067 ì.×., êáôÝöèáóå Ýíáò
áêüìá ðåñÞöáíïò êõíçãçìÝíïò ëáüò, ïé ÓëÜâïé êáé åãêáèßóôáíôáé åéñçíéêÜ.
×ôßæïõí äéêü ôïõò ÷ùñéü, ôï ÊñÜâáñé, ðïõ âñéóêüôáí áíÜìåóá óôç ÂïúôóÜ êáé
5. Ôï Ýèíïò ôùí Áéôùëþí ëïéðüí åßíáé ìåãÜëï êáé áîéüìá÷ï, áí êáé æïýíå óå áôåß÷éóôá ÷ùñéÜ êé áõôÜ
äéáóêïñðéóìÝíá êáé ÷ñçóéìïðïéïýí åëáöñý ïðëéóìü êáé ôïõ Ýëåãáí üôé èá Þôáí åýêïëï íá ôïõò
êáôáóôñÝøïõí ðñéí ôïõò Ýñèåé âïÞèåéá.
6. Ôïõ óõíÝóôçóáí íá åðéôåèåß ðñþôá óôïõò Áðïäùôïýò, ìåôÜ óôïõò Ïöéïíåßò êáé êáôüðéí óôïõò
ÅõñõôÜíåò, ïé ïðïßïé åßíáé ç ìåãáëýôåñç öõëÞ ôùí Áéôùëþí êáé ìéëÜíå, üðùò ëÝãåôáé, ìéá ãëþóóá
éäéáßôåñá äõóêïëïíüçôç êáé ôñþíå ôï êñÝáò ùìü. Áí áõôïýò ôïõò êáôåëÜìâáíå, ïé õðüëïéðïé èá
õðï÷ùñïýóáí åýêïëá. Ï ÄçìïóèÝíçò ëïéðüí, êÜíïíôáò ôï ÷áôßñé ôùí Ìåóóçíßùí, åêóôñÜôåõóå
åíáíôßïí ôùí Áéôùëþí.
7. ÓôñÜâùíïò: "ÃåùãñáöéêÜ" È ðáñÜã. 7.
8. ÊÕÑÉÁÊÏÕ ÄÉÁÊÏÃÉÁÍÍÇ, ÁÍÈÑÙÐÉÍÁ ÐÕÑÁÍ×ÁÓ, óåë. 5-8.

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ

ÊÁÉ

ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

25

óôï Ãñçãüñé9. ¸ëëçíåò êáé ÓëÜâïé Ý÷ïõí ôïõò ßäéïõò å÷èñïýò êáé ôá ßäéá ðñïâëÞìáôá. ÓõíåñãÜæïíôáé, ðáëåýïõí ìáæß, åîåëëçíßæïíôáé êáé åíóùìáôþíïíôáé.
Áðü ôçí Ýäñá ôïõò Üöçíáí ôá æþá ôïõò óôéò ãýñù ðåñéï÷Ýò êáé áíÜëïãá óå
ðïéïí ôüðï âïóêïýóå ôï êÜèå åßäïò êïðáäéïý, Ýäéíáí êáé ôçí áíôßóôïé÷ç ïíïìáóßá. ¸ôóé, åêåß ðïõ âïóêïýóáí ôá âüäéá ôïõò, Þôáí ãé' áõôïýò ï âïúäüôïðïò,
äçëáäÞ ç Ðåñßóôá, ï ãéäüôïðïò, ç Êïæßôóá, ï ãïõñïõíüôïðïò, ç Óõíßóôá, ï áëïãüôïðïò, ç Êüíéóêá. Ôá ìïíáäéêÜ ß÷íç ðïõ Üöçóáí, åßíáé åëÜ÷éóôåò ëÝîåéò
êáé ôïðùíýìéá. Ç åëëçíéêÞ ãëþóóá ìïéÜæåé óôï ðÝñáóìÜ ôçò ìå ïäïóôñùôÞñá.
ÌåôÜ áð' áõôïýò, áíÜìåóá óôá ÷ñüíéá 1300-1400, ìðáéíïâãáßíïõí áëâáíéêÝò öÜñåò (ïìÜäåò) êáé ñçìÜæïõí ôïí ôüðï.
¸ôóé öôÜíïõìå óôï 1453, üôáí Üãñéá óôßöç üñìçóáí áð' ôçí ÁíáôïëÞ êáé
ìå ôç óåéñÜ ôïõò êáôÝêôçóáí áõôÞ ôç ÷þñá. Ôç Íáýðáêôï êñáôïýóáí ïé Åíåôïß. Ôï 1463 ï ÏìÜñ ôçí ðïëéïñêåß, áëëÜ ìå ôç óôñáôéùôéêÞ åðÝìâáóç ôïõ
Åíåôïý ËïñåäÜíïõ, ç ðïëéïñêßá ëýíåôáé.
Ôï 1477, Ýöôáóå ï Åõíïý÷ïò ÓïõëåúìÜí ðáóÜò êáé ðïëéüñêçóå ôç Íáýðáêôï êáé Üñ÷éóå íá éóïðåäþíåé ôïí ôüðï ì' Ýíá öïíéêü êáôáóôñïöéêü êáíïíéïâïëéóìü. Åíåôïß êáé ¸ëëçíåò áðÝêñïõóáí üëåò ôéò åðéèÝóåéò ôùí Ôïýñêùí ìå
ãåííáéüôçôá êáé ôïõò áíÜãêáóáí íá åðéóôñÝøïõí Üðñáêôïé. Ïé Êñáâáñßôåò
âñßóêïíôáé åêåß êáé âïçèïýí ôç Íáýðáêôï.
Äýï ÷ñüíéá áñãüôåñá, ôï 1499 ï ÓïõëôÜíïò ÂáãéáæÞô ´ åêóôñáôåýåé ìå ïëüêëçñç ôç äýíáìÞ ôïõ êáôÜ ôçò ÍáõðÜêôïõ êáé ôçí ðïëéïñêåß.
ÌåôÜ áðü 36 ÷ñüíéá Üìõíá (1463-1499), óôéò 28 Áõãïýóôïõ ôïõ 1499, ï
ÄéïéêçôÞò ôçò ÍáõðÜêôïõ ÆùÜíïò Ìüñçò áíáãêÜóôçêå íá ðáñáäþóåé ôï
Öñïýñéï óôï ÓïõëôÜíï10, ï ïðïßïò ÷ôßæåé ôá ôåß÷ç Ñßïõ-Áíôéññßïõ, ôá "ìéêñÜ
ÄáñäáíÝëéá".
Áêïëïýèçóå ç íáõìá÷ßá ôçò ÍáõðÜêôïõ, óôéò 7 Ïêôùâñßïõ 1571, ìå ôç íßêç
ôùí óõììá÷éêþí äõíÜìåùí, ç ïðïßá üìùò Ýìåéíå áíåêìåôÜëëåõôç åîáéôßáò ôçò
íùèñüôçôáò, ðïõ Ýäåéîáí ïé óõììá÷éêÝò äõíÜìåéò. Áíôßèåôá ïé Ôïýñêïé Ýäåéîáí
áîéïèáýìáóôç äñáóôçñéüôçôá êáé áíáóõãêñüôçóáí ôïí êáôáóôñáììÝíï óôüëï
ôïõò.
Ôçí åðï÷Þ áõôÞ ç Íáýðáêôïò ôïõñêïêñáôåßôáé. ¸÷åé ãåìßóåé ðåéñáôÝò áðü
ôçí Áëãåñßá êáé ôçí ÔñéðïëéôóÜ, ïé ïðïßïé ñçìÜæïõí êõñéïëåêôéêÜ ôïí ôüðï,
áé÷ìáëùôßæïõí ôïõò ¸ëëçíåò ÷ñéóôéáíïýò êáé ôïõò ðïõëÜíå ùò äïýëïõò óôï
"Ìéêñüí ÁëãÝñéïí"11.
9. Ðñüêåéôáé ãéá ôçí åêäï÷Þ ôïõ Ã. Êùôóüðïõëïõ, óýìöùíá ìå ôçí ïðïßá ç ëÝîç ÊñÜâáñá óôç
ÓëáâéêÞ ãëþóóá óçìáßíåé âïúäïëßâáäï. Ãéá ôçí åôõìïëïãßá ôçò ëÝîçò âëÝðå êáé ÃÅÙÑÃÉÏÕ
ÔÓÏÕÊÍÉÄÁ, ÊñÜâáñá, ÍÁÕÐÕÊÔÉÁÊÁ, óåë. 425-427, ô. 4ïò, 1988-89.
10. ÉÙÁÍÍÏÕ ÊÏÔÉÍÇ, ÉÓÔÏÑÉÁ ÍÁÕÐÁÊÔÏÕ ÊÁÉ ÅÐÁÑ×ÉÁÓ, óåë. 31-32.
11. ÉÙÁÍÍÏÕ ÊÏÔÉÍÇ , ü.ð. óåë. 37.

26

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Ôï 1585 ïé Åíåôïß õðïêéíïýí óå åðáíÜóôáóç ôïõò áñìáôïëïýò ôçò Áêáñíáíßáò êáé ôçò Áéôùëßáò. Ï áñìáôïëüò Èåüäùñïò Ìðïýáò Ãñßâáò Ýðáèå ôüôå ìåãÜëç êáôáóôñïöÞ áðü ôïí ðïëõÜñéèìï ôïõñêéêü óôñáôü êáé êáôÝöõãå óôçí ÉèÜêç.
Áêïëïõèåß ç óõíèÞêç ôïõ ÊÜñëïâéôò. Óôéò 26 Éáíïõáñßïõ ôïõ 1699 õðïãñÜöåôáé óôï ÊÜñëïâéôò ôçò Êñïáôßáò ç ïìþíõìç óõíèÞêç Ôïõñêßáò áöåíüò, êáé
Áõóôñßáò, Ñùóßáò, Ðïëùíßáò êáé Âåíåôßáò áöåôÝñïõ. Ç ÓôåñåÜ ÅëëÜäá ðáñá÷ùñÞèçêå óôçí êõñéáñ÷ßá ôùí Ôïýñêùí. Ç Âåíåôßá õðï÷ñåþíåôáé íá åêêåíþóåé ôá öñïýñéá ôçò ÍáõðÜêôïõ, ôïõ Áíôéññßïõ êáé ôçò ÐñÝâåæáò. Óôá ÊñÜâáñá Þñèáí ôï 1701 êáé Ýìåéíáí ìÝ÷ñé ôï 1828. ÄéïéêçôéêÜ õðÜãïíôáí óôï ðáóáëßêé ôçò ÍáõðÜêôïõ. ¼ôáí ôï 1788 åðéêñÜôçóå ï ÁëÞ ðáóÜò, ôá ðñïóÜñôçóå
óôáäéáêÜ üëá óôï äéêü ôïõ ðáóáëßêé.

1.2 Ôá ÊñÜâáñá. ÐñïÝëåõóç ôïõ ïíüìáôïò.
Ôï ôïðùíýìéï ÊñÜâáñá Ý÷åé áðáó÷ïëÞóåé êáôÜ êáéñïýò ðïëëïýò åéäéêïýò
êáé ìç. Ç âéâëéïãñáößá ãéá ôçí ðñïÝëåõóç ôïõ ôïðùíýìéïõ åßíáé ðëïýóéá êáé
áíôéöáôéêÞ12. ÐÜñá ðïëëÝò åðïìÝíùò åßíáé êáé ïé åêäï÷Ýò ðñïÝëåõóçò ôïõ ïíüìáôïò ôùí ÊñáâÜñùí.
Ç ëÝîç åôõìïëïãéêÜ ìðïñåß íá ðñïÝñ÷åôáé áðü ôï áñ÷áßï åëëçíéêü êñáýñïò-á, áðü ôï áëâáíéêü ãêñÜâá, áðü ôï óåñâïâïõëãáñéêü ãêñáâÜâ-á, áðü ôï
áñ÷áéïåëëçíéêü êáé äçìïôéêü ãñÜâá. "¼ëåò ïé ëÝîåéò áõôÝò óçìáßíïõí ôüðï áíþìáëï êáé Üãïíï, ãåìÜôï êïôñþíéá êáé ãêñåìßëåò, óÜñåò êáé ÷áñÜäñåò"13.
Áí ôï üíïìá äåí Ý÷åé áñ÷áéïåëëçíéêÞ ðñïÝëåõóç, ôüôå èá áíáæçôÞóïõìå ôçí
ïíïìáóßá óôïõò âõæáíôéíïýò ÷ñüíïõò êáé êõñßùò óôá äåäïìÝíá ôùí Ôéìáñßùí,
ôùí ÷ñéóôéáíéêþí âõæáíôéíþí ïéêïãåíåéþí KRAVAR.
Ï êáèçãçôÞò Áð. Âáêáëüðïõëïò, óôçí éóôïñßá ôïõ, áíáöÝñåôáé óôá êôçìáôïëïãéêÜ êáôÜóôé÷á ôïõ 1454/55 êáé 1466/67 êáé ôï 1974 ãñÜöåé: "...äéáðéóôþíåôáé üôé ïñéóìÝíïé ôïðéêïß Üñ÷ïíôåò ôùí âéëáåôßùí ÔñéêÜëùí Öáíáñßïõ êáé ÁãñÜöùí, Áëâáíïß, Áñâáíéôüâëá÷ïé Þ êáé ¸ëëçíåò, äÝ÷ôçêáí íá óõìðñÜîïõí ìå
ôïõò Ôïýñêïõò êáé Ýôóé êñÜôçóáí ôá êôÞìáôÜ ôïõò". Åðßóçò áíáöÝñåé ï Âáêáëüðïõëïò ðùò, "¸íáò Üëëïò åðßóçò äÞìïò ðÞñå ôï üíïìÜ ôïõ áðü ôïí åðßóçò
ìåãÜëï óðá÷Þ Kravaldi. Äåí õðÜñ÷åé êáìéÜ áìöéâïëßá üôé ôï üíïìá Kravaldi
äéáóþæåôáé ùò óÞìåñá óôï ÊñÜâáñé".
Ôá ÔéìÜñéá Þôáí áãñïôéêÝò ðåñéï÷Ýò, ðïõ ðáñá÷ùñïýóå ï ìåí ÓïõëôÜíïò
12. ×ÁÑÁËÁÌÐÏÓ ×ÁÑÁËÁÌÐÏÐÏÕËÏÓ, ÊÑÁÂÁÑÁ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ô.2ïò, 1984-85, óåë 341356.
13. ×ÁÑÁËÁÌÐÏÓ ×ÁÑÁËÁÌÐÏÐÏÕËÏÓ, ÊÑÁÂÁÑÁ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ô.2ïò, 1984-85, óåë 351.

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ

ÊÁÉ

ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

27

óå óôñáôéùôéêïýò, ïé äå âõæáíôéíïß áõôïêñÜôïñåò óå Åõãåíåßò êáé Áêñßôåò. Áõôïß ðïõ ôá êáôåß÷áí, ëÝãïíôáí Ôéìáñéïý÷ïé êáé õðÜñ÷åé ïõóéáóôéêÞ äéáöïñÜ ìå
ôïõò ÖåïõäÜñ÷åò êáé ôá ÖÝïõäá êáé ùò ðñïò ôï éäéïêôçóéáêü êáèåóôþò êáé ùò
ðñïò ôï åñãáóéáêü. Óôï ÖÝïõäï, ï óêëÜâïò Þôáí éäéïêôçóßá ôïõ ÖåïõäÜñ÷ç, åíþ óôï ÔéìÜñéï, ï óêëÜâïò ìðïñïýóå íá öýãåé.
Ôï ÐáíåðéóôÞìéï ÊñÞôçò ïñãÜíùóå åðßóçò óôï ÑÝèõìíï, óôéò 10-12 Éáíïõáñßïõ ôïõ 2003, óõìðüóéï. Óôï óõìðüóéï áõôü, ç êáèçãÞôñéá óôï ÐáíåðéóôÞìéï ôçò ¢ãêõñáò, ðñïúóôáìÝíç ôïõ ÔìÞìáôïò ÂõæáíôéíÞò Éóôïñßáò ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ êáé ôçò ÅèíéêÞò ÅðéôñïðÞò Âõæáíôéíþí Óðïõäþí, ê.Melek
Delilbasi (ÌåëÝê ÍôåëÞëìðáóç), êáôÝèåóå ìåëÝôç ãéá ôïõò "÷ñéóôéáíïýò ôéìáñéïý÷ïõò óôá öïñïëïãéêÜ êáôÜóôé÷á ôùí ÔñéêÜëùí ôïõ15ïõ êáé 16ïõ áéþíá"14.
Óôç ìåëÝôç áõôÞ, ç êáèçãÞôñéá åîåôÜæåé ôñåéò ãåíéÝò ôùí äýï ïéêïãåíåéþí
KRAVAR Þ (KIRAVALDI) êáé MIKRA (óôéò âïñåéïäõôéêÝò ðåñéï÷Ýò ôùí ÊñáâÜñùí), ðïõ áíôéóôïé÷ïýí óå ðåñßïäï ðåñßðïõ 100 åôþí êáé óôï êáôÜóôé÷ï ôïõ
1454-55 áíáöÝñïíôáé ôÝóóåñéò áðüãïíïé ôùí KRAVAR.
Óôá ÔéìÜñéá ôùí ïéêïãåíåéþí KRAVAR, áíÞêáí 50 ÷ùñéÜ ôï 1454-55
(Defteri MM 10) êáé 38 ÷ùñéÜ ôï 1466-67 (Defteri MM 66).
Óýìöùíá ìå ôçí êáèçãÞôñéá, ôá ÔéìÜñéá áõôÜ Þôáí 89 ìïõóïõëìáíéêÜ, 20
÷ñéóôéáíéêÜ, ðïõ áíÞêáí óå ïéêïãÝíåéåò ôçò ôÜîçò ôùí åõãåíþí êáé 3 ìéêôÜ. ÕðÞñ÷å ëïéðüí, ðñéí áðü ôçí ðôþóç ôçò ÂõæáíôéíÞò Áõôïêñáôïñßáò, âõæáíôéíüò
ÖåïõäÜñ÷çò óôçí ðåñéï÷Þ, ïíüìáôé Kravar. Ôá ÔéìÜñéá êáé ÖÝïõäá ôçò ïéêïãÝíåéáò KRAVAR ìïéñÜóôçêáí ìåôÜ óå 4 áðïãüíïõò15. Óôç äåýôåñç ãåíéÜ
äüèçêáí 8 ÷ùñéÜ, óôá âïñåéïäõôéêÜ ôùí ÊñáâÜñùí, óôéò ïéêïãÝíåéåò MIKRA.
ÁíáãñÜöåôáé óôá êáôÜóôé÷á ôïõ ôßôëïõ "ôéìÜñéï ÌïõóÜ êáé ÊáñáôæÜ êáé ÌéêñïðÝôñïõ êáé Êáñüëïõ áðïãüíùí ôïõ ÊáñÜâáñ". Áðü åêåß êáé ðÝñá áíÝëáâå ç ñïõìåëéþôéêç ðñïöïñÜ íá ôï öÝñåé óôá ìÝôñá ôçò êáé íá ôï êÜìåé "ÊñÜâáñé".
¸ôóé, ç ðåñéï÷Þ öáßíåôáé ðùò ðÞñå ôï üíïìÜ ôçò áðü ôçí ïéêïãÝíåéá
KRAVAR, ôçò ôÜîçò ôùí åõãåíþí, ðïõ Þôáí Ôéìáñéïý÷ïé êáé ÖåïõäÜñ÷åò ôçò
ðåñéï÷Þò16.
"ÅîÜëëïõ, óå ÷Üñôç ¢ããëïõ áõôïêñáôïñéêïý ãåùãñÜöïõ (1827), ç ðåñéï÷Þ
ìáò ïíïìÜæåôáé KRABARI, áðü ôï åðßèåôï åîÝ÷ïíôá öåïõäáñ÷éêïý çãÝôç ôçò
ÂõæáíôéíÞò ðåñéüäïõ, (324-1453), ïé ïéêïãÝíåéåò ôïõ ïðïßïõ Þôáí éäéïêôÞôåò

14. "Provincial Elites in the Ottoman Empire" ôïõ Éíóôéôïýôïõ Ìåóïãåéáêþí Óðïõäþí (åêäüôçò Á.
Áíáóôáóüðïõëïò, ÊÜôïðôñï), ÑÝèõìíï 2005, óåëßäåò 367,
âë. http://www.cup.gr/catalogue/book.asp?bookID=329.
15. ÊáôÜóôé÷ï 1454-55,óåë. 239 â.
16. ÊáôÜóôé÷ï ÔñéêÜëùí 1454-55, áíáëõôéêü ÌÌ 10 êáé 1466-67 óõíïðôéêü ÌÌ 66.

28

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ìåãÜëïõ Ôéìáñßïõ óôçí ðåñéï÷Þ, ìåôÜ ôçí ðñïóÜñôçóÞ ôçò áðü ôïõò Ïèùìáíïýò"17.
ÕðÜñ÷åé âÝâáéá êáé ç åêäï÷Þ, ç ðåñéï÷Þ íá Ýäùóå ôï üíïìÜ ôçò óôïí Ôéìáñéïý÷ï ÊñáâÜñ, åÜí ð.÷. åðáëçèåõüôáí ç åêäï÷Þ ôïõ éóôïñéêïý Ê. ÓÜèá, óýìöùíá ìå ôçí ïðïßá ïé Êñáâáñßôåò åßíáé áðüãïíïé ôïõ áñ÷áßïõ áéôùëéêïý öýëïõ Êñáõáëßäåò. ¹äç ç ðåñéï÷Þ Ý÷åé äþóåé ô' üíïìÜ ôçò óå áñêåôïýò áãùíéóôÝò ôïõ 1821.
Ó÷åôéêÜ ôïðùíýìéá âñßóêïõìå:
ÊñÜâáñé Öëþñéíáò, ÊñÜâáñá óôï Ìõñéüöõëëï ÔñéêÜëùí, ÊñÜâáñá óôï
Äéáâïëßôóé Ìåóóçíßáò, ÊñÜâáñá óôá ¢âäçñá ôçò ÈñÜêçò, ÊñÜâáñé (¢íù ÑÜ÷ç) ÐñåâÝæçò, ÊñÜâáñé óôï Âüñåéïí üñïò óôçí Áñêáäßá, ÊñáâáñÝéêá ÊáíäÞëáò Áéôùë/íßáò, óôçí ÊÜôù Éôáëßá, üðïõ ï ðïôáìüò ôçò Êáëáâñßáò ïíïìÜæåôáé
Kroj=Kravari18.

1.3 ×üìïñç êáé ×þìïñç.
ÁíÜëïãá ìå ôçí åêäï÷Þ ðñïÝëåõóçò ôïõ
ïíüìáôïò ôïõ ÷ùñéïý, ç ðñþôç óõëëáâÞ ãñÜöåôáé ìå (ï) Þ (ù).
Õðïóôçñßæåôáé ç Üðïøç, üôé ôï üíïìá Ý÷åé ó÷Ýóç ìå ôï åýöïñï ÷þìá ôçò ðåñéï÷Þò.
Êáèüëïõ áðßèáíï, áöïý óýìöùíá ìå ôéò äéçãÞóåéò ôïõ ãåñï- ÌáëéÜôóá êáé ôïõ ðáðáÃéùñãïýëá, ï ¢ãéïò ÁèáíÜóéïò êáé ôï ÌïíáóôÞñé áðïôåëïýóáí ó÷åäüí óõíå÷üìåíç ðåäéíÞ ðåñéï÷Þ, ðïõ Ýöôáíå ìÝ÷ñé ôéò "Ëéíáñßóôñåò". ¢ëëùóôå êáé óôïõò íåüôåñïõò ÷ñüíïõò ç ×üìïñç öçìéæüôáí ãéá ôï ðïëý åýöïñï Ýäáöïò êáé ôá ðåñßöçìá ãåùñãéêÜ ôçò
ðñïúüíôá19.
O Ðïõêåâßë ãñÜöåé ôï üíïìÜ ôçò ùò CHOMARI. Óôï ïèùìáíéêü êáôÜóôé÷ï
Ôéìáñßïõ ôïõ Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷ ôïõ 1454/55, êáôáãñÜöåôáé ôï ÷ùñéü ùò HOMORI20. ÔÝëïò õðÜñ÷åé êáé ç åêäï÷Þ üôé ôï üíïìá ôïõ ÷ùñéïý ðñïÝñ÷åôáé áðü ôç ëá-

17. Ðåñéïäéêü " ç äÜöíç" (2007 Â') ÔÅÕ×ÏÓ 16Ï ÓÅË. 66 ôïõ Ãñçãüñç Ã. ÂáñåëÜ.
18. Âë.ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÇ, Áñ. Ö. 146/2007 ×ÁÑ. Ä.×ÁÑÁËÁÌÐÏÐÏÕËÏÕ.
19.Óùô.Ì.Êùôóüðïõëïò, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁ, ó,96.
20. HICRI 859 TARIHLI, SURET-I DEFÔER-É SANCAÊÉ-I TIRHALA É /METNi BÚR GiRiS iLE
NESREDENLER, MELEK DELILBASI-- MUZAFFER ARIÊAN.

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ

ÊÁÉ

ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

29

ôéíéêÞ ëÝîç HUMOR-ORIS, ðïõ óçìáßíåé íåñü. Êáé üíôùò ç ×üìïñç Ý÷åé ðïëý
áð' áõôü. ÁðáíôÜôáé åðßóçò êáé ìå ôï üíïìá ×üìåñç, ×þìåñç êáé ×üìïñé21.
Óôéò åðßóçìåò êáôá÷ùñÞóåéò ãñÜöåôáé ìå (ù). ÓõíáíôÜôáé üìùò ç êáôáãñáöÞ ôçò êáé ìå (ï). Óôçí Å.Ó.Õ.Å. áíáãñÜöåôáé ùò ×þìïñç ôï 1879, ùò ×þìïñé
ôï 1889, ùò ×þìåñç ôï 1899 êáé ôï 1912 êáé óôï ÖÅÊ 3/8-1-1869 ùò ×üìïñé,
åíþ óôï 80ï ÖÅÊ ôçò 28çò Äåê. 1836 ùò ×þìïñç. ¼óï áðïìáêñõíüìáóôå
ðñïò ôá ðßóù, ç ãñáöÞ ôçò ðáãéïðïéåßôáé ùò ×üìïñç.
Åìåßò áðïäßäïõìå ôçí ðñïÝëåõóç ôïõ ïíüìáôïò åôõìïëïãéêÜ óôç äáóõíüìåíç
áñ÷áßá åëëçíéêÞ ëÝîç ü` ì ï ñ ï ò, üðïõ ç äáóåßá åêôåßíåôáé óå H =X. êáé ôï åðßèåôï ïõóéáóôéêïðïéåßôáé. Ç Ýêôáóç ôçò äáóåßáò óå × Ýãéíå áðü ëáïýò Üëëçò åèíéêüôçôáò, ðïõ ðÝñáóáí ðñïóùñéíÜ, Þ åãêáôáóôÜèçêáí ìüíéìá óôçí ðåñéï÷Þ. Ñùìáßïé, ÖñÜãêïé, Åíåôïß, ÓëÜâïé êáé Ôïýñêïé, Þôáí ïé óçìáíôéêüôåñïé îÝíïé ãåßôïíåò, ðïõ êáôÜ êáéñïýò áðÝêôçóå ç ×üìïñç22. ÐåñéêõêëùìÝíç áðü ïñåéíïýò üãêïõò ðáñÝìåéíå ðñïóéôÞ êáé áãáðçôÞ óôïõò ðïëëïýò ãåßôïíÝò ôçò23.
Ôï üíïìÜ ôçò, ìáæß ìå ôï ôïðùíýìéï "Âïýèõíáò"-"Âïýèíáò" êáé ôçí ôïðïèåóßá "Ôá
ÌÜñìáñá", ðáñáðÝìðïõí óå ìáêñéíÝò åðï÷Ýò24.
¼ðùò öáßíåôáé êáé óôï ÷Üñôç, ç ×üìïñç ðåñéâÜëëåôáé áðü áñêåôÜ ÷ùñéÜ25. Åßíáé ãåéôüíéóóá ôùí Ðëáôáíéùôþí, ôùí ÂïíïñôéÜíùí, ôùí ÊïëïóõñôéÜíùí, ôùí ËåõôåñéÜíùí, ôùí Ðïäéïôþí, ôùí ÊïúôóÜíùí êáé ëßãï ðáñÜìåñá ôùí
Ëïìðïôéáíéôþí, ôùí Êáóôáíéùôþí, ôùí ÁãéïäçìçôñéÜíùí. Ãé' áõôü êáé ï Çãïýìåíïò Ðáðáëüçò ôçò Êïæßôóáò, üôáí êÜíåé ôçí ðñüôáóç íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí
ôá ïéêÞìáôá ôçò ÌïíÞò ãéá ôç ëåéôïõñãßá Åëëçíéêïý Ó÷ïëåßïõ óôç ×üìïñç, ôçí
õðïóôçñßæåé ãñÜöïíôáò ðùò "ôï ÷ùñßïí ôïýôï åßíáé ôï êåíôñéêüôåñïí ôùí ÊñáâÜñùí õãéåéíüí êáé åéò êáëÞí èÝóéí ðáñÝ÷åé ôçí åõêïëßáí åéò ôï íá óõíÝëèùóéí
ïé åê ôùí äéáöüñùí ÷ùñßùí ìáèçôáß"26.

1.4 Ìå ôïõò áåôïýò êáé ô' áãñßìéá.
ÊõíçãçìÝíïé ïé ðåñéóóüôåñïé ãéá ÷ßëéïõò êáé ðáñáðÜíù ëüãïõò, âñÞêáí êáôáöýãéï åäþ, óô' Üãñéá êáé äýóâáôá øçëÜ âïõíÜ, ðïõ åìðüäéæáí êáé äõóêüëåõáí ôïí êáôáêôçôÞ íá Ýñ÷åôáé óå Üìåóç êáé óõíå÷Þ åðáöÞ ìáæß ôïõò. Ïé áäéÜâáôïé áõôïß ïñåéíïß üãêïé ôïõò ðáñåß÷áí Ýíá åßäïò áéóèÞìáôïò áóöÜëåéáò
êáé åëåõèåñßáò.
21. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ü.ð. Åõãåíßá ÊáñáãéÜííç-×áñáëáìðïðïýëïõ, "Óåëßäåò áðü ôçí éóôïñßá ôçò
×þìïñçò". ÂëÝðå êáé Ö.Å.Ê. 261/31-8-1912 & Ö.Å.Ê. 3/8-1-1869.
22. Ïé ÓëÜâïé åãêáôáóôÜèçêáí óôï ÷ùñéü ôïõò ãýñù óôï 780 ìÝ÷ñé ôï 1067 ì.×.
23. H üìïñç = Homori= ×üìïñç.
24. Ôüðïò èõóßáò æþùí, èõóéáóôÞñéï.
25. Åêäüóåéò ãéá ôïí ïñåéíü üãêï "ÁíÜâáóç", Äñáãïýìç 34, ÁèÞíá
26. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 7.

30

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ÊõíçãçìÝíïé êáé ïé Óéóìáíáßïé áðü ôïõò Åíåôïýò åãêáôáëåßðïõí ôïí ÊáñâáóáñÜ (Áìöéëï÷ßá) êáé áíåâáßíïõí óôï "êáëýâé ôïõ Èåïý". ×áñáêôçñéóôéêÞ
åßíáé êáé ç äéÞãçóç ôïõ Ëåùíßäá ÆéáìðÜñá, 102 ÷ñïíþí óÞìåñá, ãéá ôçí åìöÜíéóç ôùí Æéáìðáñáßùí êáé Æáìðáñáßùí óôçí ðåñéï÷Þ. Ï ðáððïýò ôïõ, ï Ðáíáãéþôçò, ðÝèáíå óå çëéêßá 105 ÷ñïíþí.
"¸íáò ÆáìðÜñáò ëïéðüí Þôáí öýëáêáò óôï ÷áñÝìé åíüò ðáóÜ óôç Ì. Áóßá.
Ôá Ýöôéáîå üìùò ìå ìéá ôïõ ÷áñåìéïý êáé åêåßíç êÜðïéá óôéãìÞ Ýìåéíå Ýãêõïò.
Ãéá íá ìçí ôïí ðéÜóåé ï ðáóÜò êáé ôïí âáóáíßóåé, ðÝñáóå áðÝíáíôé êáé Ýöôáóå
óôá üñç ôçò Öèéþôéäáò. Åêåß óõíÜíôçóå ôïí íôáúöÜ ôïõ êáðåôáí- Êüêêéíïõ êáé
ôïõ æÞôçóå íá ìåßíåé ìáæß ôïõ. Ï êáðåôÜíéïò ôïõ åßðå íá ôïõ äéçãçèåß ôçí éóôïñßá ôïõ. ¼ôáí ôåëåßùóå ôç äéÞãçóç, ï êáðåôÜíéïò ôïõ åßðå: "Äåí èá óå êñáôÞóù, ãéáôß üðùò ðñüäùóåò ôï ðñïçãïýìåíï áöåíôéêü óïõ, Ýôóé èá ðñïäþóåéò êáé
ìÝíá". Ï ÆáìðÜñáò ôüôå Ýöõãå êáé êÜèéóå ëßãï, åêåß ðéï êÜôù óå ìéá ðçãÞ. Ôï
ðáéäß ôïõ êáðåôÜíéïõ ðÞãå íá ðÜñåé íåñü, ôïí âñÞêå åêåß êáé ðéÜóáíå êïõâÝíôá ãéá äéÜöïñá. Ôïí åêôßìçóå êáé ôïõ åßðå íá ðåñéìÝíåé ìÝ÷ñé íá åðéóôñÝøåé.
Ôï ðáéäß êáôÜöåñå ôïí ðáôÝñá í' áëëÜîåé ãíþìç êáé ôïí êñÜôçóå.
Ï êáðåôÜíéïò, üóï ðåñíïýóå ï êáéñüò, ôüóï ðåñéóóüôåñï ôïí åêôéìïýóå, þóðïõ êÜðïéá ìÝñá ôïõ ðñüôåéíå íá ãßíåé ãáìðñüò ôïõ. ÄéÜëåîå, ôïõ åßðå, üðïéá
èÝëåéò áð' ôéò äýï êüñåò ìïõ. Ç ìéêñÞ Þôáí ïìïñöüôåñç áð' ôç ìåãÜëç. Åêåßíïò üìùò äéÜëåîå ôç ìåãÜëç, áõôÞ ðïõ êáíïíéêÜ åß÷å óåéñÜ ãéá ðáíôñåéÜ êáé ï
Êüêêéíïò ôïí åêôßìçóå áêüìá ðåñéóóüôåñï.
Áð’ ôï ãÜìï áõôü, ãåííÞèçêáí åííÝá áãüñéá êáé ìéá êüñç, ðïõ Ýæçóáí üëá. Áð'
ôá ðáéäéÜ áõôÜ ðñïÞëèáí ôá ðáñáêëÜäéá ôùí Æéáìðáñáßùí êáé Æáìðáñáßùí.
Ôá ïíüìáôÜ ôïõò (ðáñáôóïýêëéá) äÞëùíáí ôçí åñãáóßá ðïõ Ýêáíáí, Þ ôá
ðñïôåñÞìáôá êáé ôéò áäõíáìßåò ôïõ ÷áñáêôÞñá ôïõò. ¸ôóé üóïé åß÷áí ôçí êáêÞ óõíÞèåéá ôçò "ôñÜêáò", ôïõò åßðáíå Ôñáêáßïõò. ¼óïé Þèåëáí íá Ý÷ïõí "âÝôï", áõôïß ïíïìÜóôçêáí Âåôáßïé, Üëëïé ïíïìÜóôçêáí Êáôóéêáßïé, Ëáíáñáßïé,
Êïõôñïõìðáßïé".
¸ôóé, åíéó÷õìÝíïé øõ÷ïëïãéêÜ åäþ ðÜíù óô' Üãñéá øçëÜ âïõíÜ, áêüíéæáí
êáé ãýìíáæáí ìÝóá óôïí óêëçñü êáèçìåñéíü áãþíá ôçò æùÞò ìõáëü êáé óþìá
êé Ýãéíáí Ýîõðíïé, äñáóôÞñéïé, ñåáëéóôÝò, åðéíïçôéêïß êáé äçìéïõñãéêïß, áðëïß
êáé öéëüôéìïé êáé üôáí ïé êáéñïß ôï æÞôçóáí, Üñéóôïé êáé öïâåñïß ðïëåìéóôÝò.
Ñßæùóáí óôçí áãêáëéÜ ôïõ Áñäßíç27, ïé ðñüãïíïß ìáò, ìÝóá óôéò âïõíïäßðëåò
ôùí ïñåéíþí üãêùí ôçò Íáõðáêôßáò êé Ýìåéíáí åäþ ìå ôïõò áåôïýò êáé ô' áãñßìéá êáé ðÜëåøáí óêëçñÜ ìå ôá óôïé÷åßá ôçò öýóçò, åîáãïñÜæïíôáò ìéá óôáëéÜ
åëåõèåñßá êáé áîéïðñÝðåéá, ìå Üöèïíï éäñþôá êáé ìü÷èï.
Ôçí Üãñéá êáé âÜñâáñç ôõñáííßá ôùí Öñáãêïåíåôþí êáé ôùí Ôïýñêùí, ïé
27. Áðü ôï ñ. áñäåýù.

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ

ÊÁÉ

ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

31

Ïé ÷ïìïñßôéêåò ðåæïýëåò

ðñüãïíïß ìáò äåí ôçí Üíôå÷áí. Ç öõãÞ óôá äõóðñüóéôá ÷ùñéÜ ôùí ÊñáâÜñùí
Þôáí Ýíá åßäïò áíôßóôáóçò åíÜíôéá óôï öïâåñü ðáéäïìÜæùìá, óôá äõóâÜóôáêôá äïóßìáôá, óôç äéáöèïñÜ êáé ôçí áðëçóôßá ðáóÜäùí êáé áãÜäùí, êüìçôùí,
äüãçäùí êáé âáñüíùí, åíÜíôéá óôç ëçóôñéêÞ öåïõäáñ÷ßá ôçò åðï÷Þò êáé óôá
óêëáâïðÜæáñá ôçò Äýóçò êáé ôçò ÁíáôïëÞò.
¸êáíáí ôéò ðëáãéÝò ÷ùñÜöéá, áìðÝëéá êáé êÞðïõò, ÷ôßæïíôáò ðåæïýëåò, êïõâáëþíôáò ðÝôñåò, ìå Þëéï Þ ìå âñï÷Þ, ìå ÷éüíé Þ ðáãùíéÜ, ãéá íá âãÜëïõí ôßìéá êáé ðåñÞöáíá ôï ëéãïóôü øùìß ôïõò.
Ï ðáñáêÜôù ÷ïìïñßôéêïò äåêáðåíôáóýëëáâïò óêéáãñáöåß âÞìá, âÞìá ôïí
áãþíá êáé ôçí áãùíßá ôïõ Êñáâáñßôç êáé ìáò ðáñÝ÷åé ðëÞèïò ëáïãñáöéêþí
óôïé÷åßùí.
¸ðñåðå ãéá íá åðéæÞóåé ï ðñüãïíüò ìáò:
á) Íá ÷ñçóéìïðïéÞóåé ôá õëéêÜ ôçò öýóçò, ðÝôñá, îýëï, ÷þìá êáé íåñü, íá
ãßíåé ÷çìéêüò, ìç÷áíéêüò, áñ÷éôÝêôïíáò, ðåëåêçôÞò êáé ìõëùíÜò, íá äþóåé ìïñöÝò, í' áíÜøåé öùôéÜ êáé í' áðëþóåé ôï ÷ùñéü ôïõ:
Äßíåé ìïñöÞ óôá Üìïñöá, ôá îýëá, ôá ëéèÜñéá,
ôá ðåëåêÜåé ïëçìåñßò, êáé öêéÜíåé ôá êáñäÜñéá,
áëÝôñé, ñüêá, áñãáëåéü, áäñÜ÷ôé êáé óöïíôýëé,
ãêëßôóåò, âáñÝëåò ãéá íåñü, âáñÝëéá êáé óêáößäé.
ÖôéÜ÷íåé ôï ôÝìðëï ôïõ ×ñéóôïý, ôçò ÐáíáãéÜò êáíôÞëé.

32

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ÓôÞíåé óôç óôÜíç óðéôéêü, ðáíÝìïñöï êáëýâé.
ÁäÝëöéá, ðñùôïîÜäåëöá, ìðáñìðÜäåò êáé êïëßãïé,
ðáôÝñáò, ãéïò êé åããïíüò, ðáôÝñáò ãéïò ðéï ðÝñá,
÷ùñéü ìåãÜëï ãßíåôáé, óôïõ ëüããïõ ôïí áãÝñá.
Óôá Ñüããéá êáé óôá Ãïýðáôá, óôçí ÐÝñðéáíç, óôï Êüììá,
ãåìßóáíå ôá Ýëáôá, âïóêïýò ìå ôç öëïãÝñá.
×ôõðÜ ìå ôïí ðñéüâïëï, ôçí ßóêá óôá óôïõñíÜñéá,
ðáßñíåé öùôéÜ óôá ãñÞãïñá, áíÜâåé ôï ëõ÷íÜñé
êáé ìå ôï êëåöôïöÜíáñï, íá äéþ÷íåé ôï óêïôÜäé.
Ìå ôï äáõëß óôï ÷Ýñé ôïõ, í' áêïëïõèåß ôá ÷íÜñéá,
ôï äéÜâïëï íá êõíçãÜ, íåñÜéäåò í' áíôáìþíåé.
ÓôÞíåé ÷ïñü ôñéêïýâåñôï, áíôÜìá üëï ôï âñÜäõ.
ÍéÜôá åêåßíåò, íéÜô' áõôüò, íéÜôá êáé ðÜëé íéÜôá
êáé ìÝóá óôï ìåèýóé ôïõ êáé ìåò ôçí ðáñáæÜëç,
ôïõ ðáßñíïõíå ôç ëåâåíôéÜ, óôï ñÝìá ôïí áöÞíïõí,
÷ùñßò öùíÞ, ÷ùñßò ëáëéÜ, ÷ùñßò ôç ëåõôåñéÜ ôïõ28.
â) Íá áíôéìåôùðßóåé ôçí áðåñáíôïóýíç ôïõ ÷þñïõ êáé ôïõ ÷ñüíïõ êáé ãéá
íá ìç ÷áèåß ìÝóá ó' áõôÞ åðéíïåß, áíáêáëýðôåé êáé èåóðßæåé äéêÜ ôïõ ìÝôñá êáé
óôáèìÜ:
ÌåôñÜåé êáé ôï ÷ñüíï ôïõ, êé üëá ôá ìåãÝèç,
ìå ôçí ôñé÷éÜ, ìå ôçí ïñãéÜ, ôïí Þëéï, ôï öåããÜñé,
ìå ôï öïõñêß, ôç óðéèáìÞ, ôïõ êüêïñá ôï ëÜëï,
ôçí ðïýëéá, ôïí áõãåñéíü, äÜ÷ôõëá êáé ðïäÜñé .
Ìå ôçò ðëáãéÜò ôï ßóêéùìá êáé ôïõ âïõíïý ôï ÷íÜñé,
ìå ôçí ðáëÜìç, ôç ãñïèéÜ, ôïõ ðïäáñéïý ôï ÷ôÝíé,
ìÜôé áúôïý áëÜèçôï, ìå ÷Ýñé óáí êáíôÜñé,
åßäïò ìå åßäïò óíáëëáãÞ, ôïõ ìõëùíÜ ôï îÜú 29.
ã) Íá ðáñáôçñåß, íá óõãêñßíåé êáé íá ôáîéíïìåß óõìðåñéöïñÝò æþùí. Í' áíáêáëýðôåé, ðùò áõôÝò óõíäÝïíôáé êáé áêïëïõèïýíôáé áðü óõãêåêñéìÝíá êáé28. "Ç ãÝíåóç". Áíôþíç Äñüóïõ ü.ð.
29. Ï ×ñïíïìÝôñçò. ü.ð.

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ

ÊÁÉ

ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

33

ñéêÜ áôìïóöáéñéêÜ öáéíüìåíá êáé ãßíåôáé ìå ôïí êáéñü éêáíüò, íá ôá ðñïâëÝðåé áëÜèåõôá.
Ðáßñíåé äåëôßï ãéá êáéñü, âñï÷Ýò êáé êáôáéãßäåò,
áð' ôùí ðïõëéþí ôï ðÝôáãìá, ôï ëÜëçìá ôïõ ìðïýöïõ,
ôïõ êüêïñá ôï êïýñíéáóìá, áðïâñáäßò óôçí êïýñíéá,
áðü áÝñá öýóçìá, êáé ôóßìðçìá ôçò ìýãáò.
Áðü ôç óðëÞíá ôïõ óöá÷ôïý, ôï íßøéìï ôçò ãÜôáò,
áð' ôçò áõãïýëáò ôç äñïóéÜ, ôçí ðñùéíÞ áíôÜñá,
ôïõ öåããáñéïý ôï ãýñéóìá, êé áðü ôá ìåñïìÞíéá,
áðü ôï óðïýñãï óôçí áõëÞ, ÷éïíéÜ íá êáñôåñÜåé30.
ä) Íá ãßíåé äåéóéäáßìïíáò, ðñïëçðôéêüò, ðñïöÞôçò, ìÜíôçò, îïñêéóôÞò, ðïéçôÞò, ôñáãïõäéóôÞò, èåïóåâïýìåíïò, ãéáôß ôïí óõíáñðÜæåé ôï Üãíùóôï31 êáé ôïí
êõñéåýåé ï öüâïò ìðñïóôÜ óôçí áðåñáíôïóýíç ôïõ êáêïý êáé ôïõ êáëïý.
ÊáêÜ ìáíôÜôá ôïõ ’ñ÷ïíôáé, áðü ôï ÷áñïðïýëé,
áðü öéäéþí áãêÜëéáóìá êáé óêïýîéìï êïñÜêùí,
áðü óêõëéïý ôï ïýñëéáóìá êáé ôïõ óöá÷ôïý ôçí ðëÜôç,
áðü ôï ôñÝìïõëï ìáôéïý êé áìÜñáíôïõ îåñÜäé.
Áðü ôç ãïýñíá ôïõ áõãïý, ôï ÐÜó÷á óôï ôñáðÝæé,
áðü ôï âïýéóìá áöôéïý, öáãïýñá óôçí ðáëÜìç,
áðü ôçò êüôáò ëÜëçìá, ÷ëéìßíôñéóìá áëüãïõ,
ìïíïìåñßäùí Ýñùôá, ðïéïò îÝñåé ôé èå íá ’ñèåé!!!
Ìïõóáöéñáßïõò êáñôåñÜ, ðáéäß óáí ìðïõóïõëÜåé,
ï áûöáíôÜêïò êñÝìåôáé, ôï ìÜôé ôïõ ÷ôõðÜåé,
áð' ôá öôåñïôéíÜãìáôá, ôçò êüôáò ôá êáðñßôóéá
êé áðü ôï ðÝóéìï øùìéïý, ôïí îÝíï êáñôåñÜåé.
ÃëùóóïöáãéÜ, êáêïãëùóóéÜ, áð' ôçò öùôéÜò ôñáãïýäé,
óðéíèÞñéóìá ôçò ðõñïóôéÜò, ëåöôÜ, óïäåéÜ êáé ðëïýôç,

30. Ï Ìåôåùñïëüãïò. ü.ð.
31. Ôï Üãíùóôï. Áíôþíç Äñüóïõ, ü.ð.

34

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

áð' ôçí êëåøéÜ, ôçí áñðáãÞ, ôçò êïðåëéÜò ìáíôßëé,
áãáðçìÝíç êáé ðéóôÞ, ãõíáßêá ôïõ èá ãßíåé.
Êé áí äå èá ãßíåé ôáßñé ôïõ êáé ëåýôåñïò äå ìåßíåé,
êÜíåé ôïí ðüíï ôïõ êáçìü êáé ôïí êáçìü ôñáãïýäé.
"Õöáßíåé" áñãüóõñôïõò ñõèìïýò, ÷ïñïýò êáé ðáíçãýñéá,
ðïõ ðåñïíéÜæïõí ôçí êáñäéÜ, ôïí ðüíï ìáëáêþíïõí.
Êáé óôá âïõíÜ, óôçí êëåöôïõñéÜ, ôç ëåõôåñéÜ ôïõ øÜ÷íåé,
êáé óôá íåñáúäïñÝìáôá, ôçí üìïñöç ãõñåýåé.
Êé üëá áõôÜ ìå ôïí êáéñü Ýãéíáí áîßåò, êáíüíåò æùÞò, óôïé÷åßá ôïõ ðïëéôéóìïý
ôïõ êáé ì' áõôÜ ðïñåýôçêå êáé åðéâßùóå.

1.5 Ç áõëáßá êáé ôá óêçíéêÜ ôçò éóôïñßáò ìáò.
Ç ôñá÷éÜ ïìïñöéÜ ôçò öýóçò êáé ç ðëïýóéá ðáíßäá êáé ÷ëùñßäá, ôñÜâçîáí
êáé êñÜôçóáí åäþ ó' áõôüí ôïí ôüðï ôïõò ðñïãüíïõò ìáò. Åßíáé ç áõëáßá ìå ôá
óêçíéêÜ ôçò, ðÜíù óôçí ïðïßá ðáß÷ôçêå ôï äéêü ôïõò Ýñãï êáé îåôõëß÷ôçêå ç äéêÞ ôïõò éóôïñßá.
Ôá Üöèïíá, êñýá, ãÜñãáñá íåñÜ ôçò ×üìïñçò, ôï áðÝñáíôï ðñÜóéíï êáé ï
êáèáñüò áÝñáò, äçìéïõñãïýí Ýíá êëßìá êé Ýíáí ôüðï, üðïõ óìßãåé
• ç åëéÜ ìå ôïí Ýëáôï,
• ç áêáêßá ìå ôï ðïõñíÜñé, ôïí êÝäñï êáé ôçí êïõìáñéÜ,
• ôï ôóÜé ìå ôç ñßãáíç, ôç öôÝñç êáé ôï èõìÜñé,
• ôï áçäüíé ìå ôç öÜóá êáé ôçí ðÝñäéêá,
• ôï ôñéæüíé ìå ôïí ãêéþíç,
• ï êüôóõöáò ìå ôïí êïýêï êáé ôïí êïñõäáëëü.
Ï ÅËÁÔÏÓ ÊÁÉ Ç ÅËÉÁ32
ÅëéÜ ðþò ôá êáôÜöåñåò ãéá íá ìå ðëçóéÜóåéò;
ÌÞðùò ôç öïñåóéÜ óïõ Üëëáîåò ãéá íá ìå îåãåëÜóåéò;
ÌÞðùò ôï ìõáëïõäÜêé óïõ áÝñá Ý÷åé ðÜñåé
ê' Þñèåò åäþ óôç ×üìïñç ãéá íá ìå îåëïãéÜóåéò,
íá ìå êïéôÜò, íá óå êïéôþ, íá óåéÝóáé íá ëõãéÝóáé,
íá èÝëåéò íá óå ðáíôñåõôþ, ôïí êüóìï ãéá í' áëëÜîåéò;
32. Ôïõ Áíôþíç Äñüóïõ, áðü ôç óõëëïãÞ “Áíôßëáëïé ôïõ Áñäßíç”.

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ

ÊÁÉ

ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

35

Íõöïýëá ðñáóéíüóôá÷ôç, íôýóïõ èá îåðáãéÜóåéò.
ÔñÜâá óôïí êÜìðï íá óùèåßò, ï êüóìïò ìõáëü äå âÜæåé,
ôç ëåâåíôéÜ ôïõ Ýëáôïõ, üóï êéáí êáìáñþíåéò,
åéñÞíç, áãÜðç, Ýñùôá, ïé êëþíïé óïõ äå öÝñíïõí.
×ñÞìá êáé ðüëåìïò ìáæß, äéáóôñïöÞ ìåãÜëç,
ôïí Ýëáôï êáé ôçí åëéÜ, èá êÜøïõí ïé ðáìöÜãïé.
Ôï ôïðßï ôçò ×üìïñçò, Ýíá ôïðßï âïõôçãìÝíï óôéò áìÝôñçôåò áðï÷ñþóåéò
ôïõ ðñÜóéíïõ, ãßíåôáé ðçãÞ õãåßáò êáé ìáêñïæùßáò êáé áéôßá áíáâßùóçò ôçò åóùôåñéêÞò ïìïñöéÜò ôïõ áíèñþðïõ. Åßíáé ï öõóéêüò êüóìïò ôçò ×üìïñçò, ç
÷áñÜ ôïõ ðåæïðüñïõ, ðïõ êÜôù áð' ôá Ýëáôá áéóèÜíåôáé ðùò ðñïóôáôåýåôáé áðü ðáíýøçëïõò ëåâåíôüêïñìïõò ìõèéêïýò Þñùåò. Ôï ãíþñéìï åëáôßóéï Üñùìá
óìßãåé ìå ôá ìõñùäÜôá êÝäñá êáé ìåôáâÜëëåôáé óå åõùäßá.
¸ëáôá êáé êÝäñá, âåëáíéäéÝò êáé áñéÝò, êïõìáñéÝò êáé ðïõñíÜñéá, äçìéïõñãïýí Ýíá óýíïëï óõããåíþí, ðïõ óôÝêïíôáé óõ÷íÜ ï Ýíáò äßðëá óôïí Üëëï, ãýñù
áð' ôç óêëçñïôñÜ÷çëç ìÜíá ôïõò âåëáíéäéÜ, óáí íá ðñïóðáèïýí ïé óõããåíåßò
íá ðÜñïõí äýíáìç áð' áõôÞ, ãéá íá óôáèïýí óôá ðüäéá ôïõò33.
Ðéï ðÝñá óôéò ñåìáôéÝò êáé óôá ñõÜêéá áðëþíïíôáé êáé õøþíïíôáé ôá áéùíüâéá ðëáôÜíéá. Ç ÐëÜôáíïò åß÷å ðáôÝñá ôïí Ðïóåéäþíá êáé Þôáí áäåëöÞ ôùí
äýï ðåëþñéùí ãéãÜíôùí, ôùí Áëùáäþí. Áðü ôïí ðáôÝñá ôçò êëçñïíüìçóå ôçí
áãÜðç ôçò ãéá ôï íåñü êáé áðü ôá áäÝñöéá ôçò ôï ãéãÜíôéï áíÜóôçìá. ¼ôáí ôá
áäÝëöéá ôçò ðÝèáíáí, åêåßíç áðü ôç óôåíï÷þñéá ôçò ìåôáìïñöþèçêå óå áéùíüâéï ðëáôÜíé.
ÄéÜóðáñôá åäþ êé åêåß óõíáíôÜìå ôïí ðñïÜããåëï ôïõ ×åéìþíá, ôï ÷ñéóôïõãåííéÜôéêï óôïëßäé ôïõ äÜóïõò, ôçí ðáíÝìïñöç êïõìáñéÜ. Ôç óõíôñïöåýåé ç
êüñç ôïõ Ðçíåéïý êáé ôçò Ãçò, ç ÄÜöíç, ìå ôá áñùìáôéóìÝíá öýëëá ôçò, ðïõ
ôá ìáóïýóå ç Ðõèßá êáé Ýäéíå óôïõò ðáëéïýò áñ÷áßïõò ÷ñüíïõò ôïõò ÷ñçóìïýò.
Ôï áíïéîéÜôéêï, ìáãéÜôéêï õöÜäé óôïí áñãáëåéü ôçò öýóçò, ôï ïëïêëçñþíïõí ïé ðáðáñïýíåò ìå ôá êõêëÜìéíá, ïé áíåìþíåò, ç ìõñùäÜôç ñßãáíç êáé öôÝñç êáé ïé ðïëý÷ñùìïé åðéóêÝðôåò ôïõò, ïé ðåôáëïýäåò. Åßíáé ïé åõáßóèçôïé áíïéîéÜôéêïé åðéóêÝðôåò ôïõ ÷ùñéïý ìáò.
Äå ëåßðïõí âÝâáéá êáé ïé Üëëïé öôåñùôïß åðéóêÝðôåò ìáò. Ç öáíôáóìÝíç êõñßá ôçò íý÷ôáò, ìå ôá ìåãÜëá ëáìðåñÜ ôçò ìÜôéá, êïõêïõëùìÝíç óôç ÷ëéäÜôç,
ðá÷éÜ êáé áðáëÞ öôåñùôÞ ôçò êÜðá, êáìáñþíåé áëáæïíéêÜ, áöïý åßíáé ç ìüíç
óôïí êüóìï ðïõ êáôÝ÷åé ôïí ôßôëï ôïõ "óïöïý". Äåí ðáßæåé ôá ìÜôéá ôçò. Óôñßâåé

33. Óôçí áñ÷áéüôçôá õðÞñîå ôï óýìâïõëï ôçò äýíáìçò. ÐáñáëëáãÝò ôçò äñõüò åßíáé ç áñéÜ ôï
ñïõðÜêé êáé ôï ðïõñíÜñé. "Ç ðñßíïò äñõò" (ðïõñíÜñé) êõñéáñ÷åß óôï ÷ùñéü ìáò.

36

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ìüíï äåîéÜ êáé áñéóôåñÜ ôï êåöÜëé ôçò êáé ãßíåôáé Üó÷çìç ìðñïóôÜ óôï íïéêïêýñç ôïõ äÜóïõò, óôï óôñáôçãü ìå ôï ëïößï, óôï ößëï êáé ôï "ãïýñé" ôùí êõíçãþí.
Ç çñåìßá êáé ç çóõ÷ßá ôïõ ôïðßïõ äéáôáñÜóóåôáé áðü ôïõò öùíáêëÜäåò êáé
ôïõò ôáñáîßåò, áðü ôïõò êáôåñãÜñçäåò êáé Üñðáãåò. Êßóóåò êáé îåöôÝñéá, áåôïß êáé êïñÜêéá, åßíáé ïé áíáñ÷éêïß ôïõ äÜóïõò. Ï Êáíáäüò ïñíéèïëüãïò Äñ.
Ëïõß ËåöÝìðñ ôïõ Ð/ìßïõ McGill, ëÝåé, ðùò áõôÜ ôá êïñÜêéá êáé ïé êßóóåò, ìå
ôá âñá÷íÜ êáé ôñá÷éÜ êñáîßìáôá, Ý÷ïõí ôáëÝíôá, ðïõ ìÝíïõí óõíÞèùò áðáñáôÞñçôá êáé üôé ôá êïñÜêéá ìðïñïýí íá ìéëïýí, üðùò ïé ðáðáãÜëïé. Åöáñìüæïõí ëÝåé ðïëëÜ ôå÷íÜóìáôá, ãéá íá óõëëÜâïõí ôçí ôñïöÞ ôïõò. Ï Áßóùðïò üìùò ìå ôï ìýèï ôïõ ìáò Ýäùóå ôç äéáöïñÜ ðïõ õðÜñ÷åé áíÜìåóá óôçí åöåõñåôéêüôçôá, óôçí ðïíçñéÜ êáé óôçí åîõðíÜäá. Ï êüñáêáò, óôï ìýèï ôïõ, åß÷å ôçí
åöåõñåôéêüôçôá ãéá í' áñðÜîåé ôï ôõñß, áëëÜ ôïõ Ýëåéðå ç åîõðíÜäá, ðïõ èá ôïí
âïçèïýóå, íá ôï öÜåé.

1.6 Ïé ôñáãïõäéóôÝò ôçò íý÷ôáò êáé ôçò áõãÞò.
Ôá âñÜäéá ìåôáìïñöþíåôáé ôï ÷ùñéü óå óõíáõëéáêü ÷þñï. Ïé ôñáãïõäéóôÝò
ôïõ âïõíïý êáé ôïõ äÜóïõò, ôçò íý÷ôáò êáé ôçò áõãÞò, äßíïõí ôç äéêÞ ôïõò óõíáõëßá.
Ôï åðßìïíï íõ÷ôåñéíü êëÜìá ôïõ Ãêéþíç ãéá ôï ÷áìÝíï ôïõ áäåñöü, ôï óåãêïíôÜñåé ôï ôñéæüíé ìå ôï ìïíüôïíï ôñáãïýäé ôïõ êáé ôç ìïõóéêÞ ðáíäáéóßá ïëïêëçñþíåé ôï áçäüíé, ï ìåãÜëïò óïëßóôáò ôçò íý÷ôáò êáé ôçò áõãÞò, ðïõ îåöáíôþíåé, óõíïäåõüìåíïò áð' ôéò öùíçôéêÝò ôñßëéåò êáé ôá êáìþìáôá ôçò êáñäåñßíáò. Ïé öôåñùôÝò ðõãïëáìðßäåò óõíôñïöåýïõí ôïõò ôñáãïõäéóôÝò ôçò íý÷ôáò þóðïõ:
íá âãåé ï êïýêïò ôçí áõãÞ
êé ï êüôóõöáò óôá äÜóç
êáé íá æçëÝø' ç ÷ñõóáõãÞ
ôçò íý÷ôáò ôï ãéïñôÜóé34.
Ôá öõóéêÜ áõôÜ áãáèÜ êÜíïõí ôç ×üìïñç êáôáöýãéï äéøáóìÝíùí êáé ôáëáéðùñçìÝíùí áíèñþðùí. Áíèñþðùí ðïõ Ý÷ïõí áíÜãêç íá äñïóéóôïýí, íá îáðïóôÜóïõí, íá çñåìÞóïõí, íá óêåöôïýí, íá ãñÜøïõí, í' áðïôõðþóïõí ìå ôá ðéíÝëá ôïõò ôï ìåãáëåßï ôçò öýóçò, íá îåöýãïõí áð' ôç äõóôõ÷ßá ôùí ìåãáëïõðüëåùí.

34. Áíôþíç Äñüóïõ, áðü ôç óõëëïãÞ "Áíôßëáëïé ôïõ Áñäßíç".

ÃÅÙÃÑÁÖÉÊÇ

ÊÁÉ

ÉÓÔÏÑÉÊÇ ÔÏÐÏÈÅÔÇÓÇ

37

Ó' áõôü ëïéðüí ôïí ôüðï Þñèáí êáé êáôïßêçóáí ïé ðñüãïíïß ìáò êáé åäþ ãñÜöôçêå ç äéêÞ ôïõò éóôïñßá, ìéá éóôïñßá áðëÞ ãåìÜôç áãþíåò êáé
èõóßåò, éäñþôá êáé ìü÷èï, áßìá êáé ðáñÜðïíï. Åäþ äçìéïýñãçóáí ôï äéêü ôïõò ðïëéôéóìü, óôá øçëÜ âïõíÜ, óôïõò ëüããïõò êáé óôá öáñÜããéá. Åäþ ðßóôåõáí ðùò ìðïñïýóáí ïé ðñüãïíïß ìáò íá ôá "âñïõí" åõêïëüôåñá
ìå ôïõò ôïðÜñ÷åò ×ïìïñßôåò, ðáñÜ óôïí êÜìðï ìå ðáóÜäåò, áãÜäåò, ìðÝçäåò êáé ôïõñêïóðïñßôåò. Íüìéæáí ðùò ï ôýñáííïò äåí èá ôïõò Ýâñéóêå!!!

2

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÏÉ ÔÕÑÁÍÍÏÉ ÌÁÓ ÂÑÉÓÊÏÕÍ ÐÁÍÔÏÕ

2.1 Ôï "÷ñÝú".
Ï êáôáêôçôÞò üìùò åß÷å ôïõò äéêïýò ôïõ ôñüðïõò. ÄÝóðïæå ðÜíù óôï ñáãéÜ
ìå ôïõò ôïðéêïýò Üñ÷ïíôåò, ôïõò ÊïôæáìðÜóçäåò. Ôïõò Ýäéíå äýíáìç, þóôå íá
ìðïñïýí íá áóêïýí åîïõóßá ðÜíù óôïõò áãñïôï-êôçíïôñüöïõò ôïõ ÷ùñéïý ìáò,
ðïõ Þôáí ç êýñéá ðáñáãùãéêÞ äýíáìç. Ôïõò ãÝìéæå ôóéöëßêéá êáé ÷ñõóÜöé, ôïõò
öüñôùíå øåýôéêïõò ôßôëïõò êáé ôïõò âÜöôéæå "Üñ÷ïíôåò". Äåí åß÷å áíÜãêç íá óõíôçñåß ðïëõäÜðáíï óôñáôü. Ïé äéêïß ôïõ "¸ëëçíåò" Ýöåñíáí êáëýôåñá áðïôåëÝóìáôá, ãéáôß áí ìåßùíáí ôçí áðüäïóÞ ôïõò, èá ’÷áíáí ôá ðñïíüìéÜ ôïõò35.
ÁíåîÜñôçôá áðü ôçí ôåëéêÞ Ýêâáóç ôùí ðñáãìÜôùí, ìáò åßíáé ðïëý äýóêïëï íá ðéóôÝøïõìå, ðùò ïé ÊïôæáìðÜóçäåò ôçò ×üìïñçò êáé ôùí ÊñáâÜñùí Þôáí äéáöïñåôéêïß áðü åêåßíïõò ôçò Üëëçò ÅëëÜäáò. Ôï êëßìá üìùò ãéá ôïõò êáôáêôçôÝò êáé ôïõò óõíåñãÜôåò ôïõò óôá ÊñÜâáñá, äåí åßíáé êáèüëïõ åõíïúêü.
Ôá äõóðñüóéôá âïõíÜ ìáò Þôáí ïé öùëéÝò êáé ôá ëçìÝñéá ôçò êëåöôïõñéÜò, ôçò
áóõìâßâáóôçò ðñùôïðïñßáò ôùí áãþíùí ìáò êáé ôá ÷ùñéÜ ìáò ìïéÜæïõí ìå åëåõèåñï÷þñéá êáé ëåâåíôï÷þñéá. Ó' áõôÜ æïýóáí êáé ðñïý÷ïíôåò êáé ëüãéïé.
Áñêåôïß áð' áõôïýò êáôÜãïíôáí áð' ôï ÂõæÜíôéï êáé áñãüôåñá è' áêïëïõèÞóïõí
35. Ïé ðåñéóóüôåñïé Êñáâáñßôåò Üñ÷ïíôåò, üðùò èá äïýìå Ý÷áóáí ìå ôïí êáéñü åýíïéá êáé
ðñïíüìéá.

40

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ôïõò áìöéóâçôßåò ôçò êáôåóôçìÝíçò åîïõóßáò, ôïõò êëÝöôåò êáé üëïé ìáæß ìå
ôïõò áñìáôïëïýò, è' áðïôåëÝóïõí ôçí ðíåõìáôéêÞ çãåóßá ôùí åðáíáóôáôçìÝíùí êáé èá ðñïóöÝñïõí ôçí ðñþôç ïéêïíïìéêÞ âÜóç óôçí ÅðáíÜóôáóç.
ÐíÝåé Üíåìïò ëïéðüí áéóéïäïîßáò êáé åëåõèåñßáò êáé åßíáé åìöáíÝò ôï äéÜ÷õôï ðíåýìá áíôßóôáóçò ðïõ åðéêñáôåß óôçí ðåñéï÷Þ, ðáñÜ ôï ãåãïíüò ðùò ðïôÝ äåí Ýëåéøáí áðü ãýñù ôïõò ïé ðáíôüò åßäïõò óõíåñãÜôåò êáé äïóßëïãïé ôùí
êáôáêôçôþí, ôïõò ïðïßïõò ôüóï åýóôï÷á óêéáãñáöåß óôéò áñ÷Ýò ôïõ 19ïõ áéþíá, ï ¢ããëïò éóôïñéêüò È. Èüñôïí, äßíïíôáò ôçí áêüëïõèç ðåñéãñáöÞ:
"Ïé ñùìéïß Ý÷ïõí ôïõò ìåãáëýôåñïõò å÷èñïýò áíÜìåóÜ ôïõò. Áõôïß åßíáé ïé êïôæáìðÜóçäåò, áðü ñùìáßéêç ãåíéÜ, ðïõ åíþ êÜíïõí ôïýìðåò
ìðñïóôÜ óôïí Ôïýñêï, öïñïëïãïýí ìå ôïí ðéï óêëçñü ôñüðï åêåßíïõò
ðïõ Ýðñåðå í' áãáðïýí êáé íá ðáñçãïñïýí.
Áðü ôçí áíáßäåéá, ôï óáôñáðéóìü êáé ôçí øùñïöáíôáóéÜ ôïõò êñáôïýí óå áðüóôáóç ôïõò ñùìéïýò. Ç åêöõëéóìÝíç áõôÞ ãåíéÜ Ý÷åé üëá ôá
åëáôôþìáôá ôùí äïýëùí. ÌÝóá óôéò åêêëçóéÝò êÜèïíôáé óå óôáóßäéá êïíôÜ óôï äåóðïôéêü êáé óáí ôïõò öáñéóáßïõò ôïõò áñÝóåé íá åîáãïñÜæïõí
ôçí ðñùôïêáèåäñßá, áäéáöïñþíôáò ãéá ôçí åõäáéìïíßá ôùí óõìðáôñéùôþí ôïõò. ÊÜôù áð' ôï ìá÷áßñé ôùí Ôïýñêùí, ï ñùìéüò åßíáé óêëÜâïò.
ÊÜôù áðü ôçí åîïõóßá ôùí óõã÷ùñéáíþí ôïõ îåãõìíþíåôáé êáé åßíáé äÝêá öïñÝò ðéï äõóôõ÷éóìÝíïò"36.
Íá ãéáôß ôñïìÜîáìå íá äéþîïõìå ôçí øåßñá êáé ôïí Ôïýñêï áðü ðÜíù ìáò.
ÁëëÜ ï ôåëåõôáßïò áõôüò êáôáêôçôÞò, ï ÁëÞ ðáóÜò, ðïõ åäñáéþèçêå óôá
ÃéÜííåíá êáé óôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôï 1788, äåí åß÷å "éåñü êáé üóéï". ÐÝñá áðü ôéò ðñïóüäïõò êáé ôá äïóßìáôá Þèåëå íá éêáíïðïéÞóåé êáé ôéò ïñÝîåéò ôïõ
êáé ìÜëéóôá áðü ôï äéêü ôïõ "ìðïõëïýêé", áðü ôïõò áøåßñéáóôïõò êáé ôïõò êáëïèñåììÝíïõò äéêïýò ôïõ "¸ëëçíåò" êáé áðü ôá äéêÜ ôïõò êïñßôóéá ðñïôéìïýóå íá ðëïõôßæåé êáé íá áíáíåþíåé ôï ÷áñÝìé ôïõ.
Ìåñéêïß äçìéïýñãçóáí "åê ôïõ ìçäåíüò" ôåñÜóôéåò ðåñéïõóßåò. Åß÷áí óõíäÝóåé ôá óõìöÝñïíôÜ ôïõò ìå ôïí êáôáêôçôÞ êáé äåí Þèåëáí í' áêïýíå ãéá åèíéêü
îåóçêùìü. Áðïôåëïýóáí ôç óêïôåéíÞ êáé áíôéäñáóôéêÞ ìåéïøçößá, ðïõ åêðñïóùðïýóå ôïõò êáôïßêïõò áðÝíáíôé óôçí ôïõñêéêÞ åîïõóßá. ¹ôáí üñãáíá öïñïëïãéêÜ êáé ðåéèáíáãêáóìïý, ôá ïðïßá îåæïýìéæáí ôïõò êáôïßêïõò ãéá ëïãáñéáóìü ôïõò. Ç ôïðéêÞ ðñïöïñéêÞ ðáñÜäïóç ôïõò èÝëåé óêëçñïýò êáé Üðëçóôïõò
öïñïìðÞ÷ôåò êáé üðùò èá äïýìå, óõìöùíåß êáé ôáõôßæåôáé ìå ôç ãñáðôÞ.
36. ÐÝôñïõ Ñïýóïõ:âïÞèçìá íÝáò éóôïñßáò ôçò ÅëëÜäïò, óåë 43-44.

ÏÉ

ÔÕÑÁÍÍÏÉ

ÌÁÓ

ÂÑÉÓÊÏÕÍ ÐÁÍÔÏÕ

41

Áò äïýìå üìùò ðþò ãéíüôáí óôï ÷ùñéü ôï áëéóâåñßóé êáé ôï îåæïýìéóìá37.
¸âãáéíå ï ôåëÜëçò ôïõ Ðñïåóôïý óôï "Äåóðü ÐëáôÜíé"38 êáé öþíáæå: "Ìáôèáßïé, ÑïõìðÜôåò, ËéïðëéÜôåò, ÊáæáêÜôåò, ëÜôå íá ðëçñþóåôå ôï ÷ñÝú" êáé ïé
÷ùñéáíïß ðÞãáéíáí ðëÞñùíáí "ôï ÷ñÝú" êáé åðÝóôñåöáí óôéò äïõëåéÝò ôïõò.
¼ìùò áõôüò ï ÃéÜííïò Îýäçò Ýìåéíå êÜðïôå ÷ùñßò êñáóß êáé êÜäç39.
Äåí îÝñù ðþò Ýìðëåîå ï äýóôõ÷ïò ìå ôï ãéï ôïõ ôïí Áíáãíþóôç êáé ðþò óôñéìþ÷ôçêáí ïéêïíïìéêÜ ìå êÜôé ÷ñÝç êáé ìå êÜôé äïóßìáôá40 ãéá ôçí êüñç ôïõ
ÂáóéëéêÞ êáé óôéò 23 Óåðôåìâñßïõ ôïõ 1760, áêñéâþò ðÜíù óôïí ôñýãï, ðÞãáí
êáé âñÞêáí ôïí êõñ-ÁíäñÝá, ãéï ôïõ Áíä. Íéê. ÊáæÜêç, êáé ôï ãáìðñü ôïõ êõñÃéùñãÜêç êáé ôïõò ðáñáêÜëåóáí êáé ôïõò ðïýëçóáí ãéá 80,80 ãñüóéá ôï áìðÝëé ôïõò ìå ôá óôáöýëéá, ðïõ ôï åß÷áí óôïõ "ÍôéâáíéÜ áðü êÜôù"41 (ôïðïèåóßá).
êáé ôç ìéêñÞ ôïõò êÜäç. ÕðïãñÜöïõí ïé ìÜñôõñåò:42
Äçì. Ëïãïèåôüðïõëïò,
Áíáãíþóôçò Ëïãéüðïõëïò,
ÃéÜííïò Êáñßðçò êáé
ôïõ äýóôõ÷ïõ ôïõ ÃéÜííïõ Îýäç,
ôïõ âãÞêå ôï êñáóß ôïõ îßäé43!

2.2 Ï ÁëÞ ðáóÜò "ðñïóôáôåýåé" ôïõò ×ïìïñßôåò áð' ôïõò "×ïìïñßôåò". (1817)
Áðü Ýíá ìðïõãéïõñíôß öáßíåôáé ðùò ï ÊïôæÜìðáóçò ôçò ×üìïñçò Ýãäõíå
óôçí êõñéïëåîßá ôïõò óõã÷ùñéáíïýò ôïõ. Åß÷å Þäç åðéêñáôÞóåé ï ÁëÞ ðáóÜò
(1788), üôáí ïé ÷ùñéáíïß ôï 1817 áãáíáêôéóìÝíïé êáé áðåëðéóìÝíïé ðÞñáí ôéò
öáìåëéÝò ôïõò êáé ðÞãáí ó' áõôüí ðïñåßá óôá ÃéÜííåíá äéáìáñôõñüìåíïé. Åßíáé
37. Ç óõëëïãÞ ôïõ åêêëçóéáóôéêïý ÷ñÞìáôïò, ç åðéâïëÞ öüñùí êáé ç åßóðñáîç ãéíüôáí áðü ôïõò
êáôÜ ôüðïõò éåñåßò, åðéóêüðïõò, ìçôñïðïëßôåò. Ç åõèýíç âáñýíåé ôá åêÜóôïôå ðñüóùðá ðïõ áðü
ôçí åêêëçóéáóôéêÞ ôïõò èÝóç íÝìïíôáí êáé îåæïýìéæáí ôïí êïóìÜêç.
38. Óôï áéùíüâéï "Äåóðïôéêü ÐëáôÜíé" Þôáí ç Äéïßêçóç. Öáßíåôáé ðùò õðÞñ÷å êÜðïéï êôßñéï. Åêåß
Ýãéíå ç ìåãáëåéþäçò õðïäï÷Þ ôïõ åðéóêüðïõ Äéïíõóßïõ êáé, êáôÜ ðáñÜäïóç, áðü åêåß ðÝñáóáí
êáé Ýäùóáí êÜðïéï üñêï êáé ïé ôñåéò Áñ÷éåñåßò. Äõóôõ÷þò êÜðïéïé íåüôåñïé ôï Ýêïøáí.
39. Ïé Îõäáßïé åßíáé ×ïìïñßôåò, ÊëåðáÀôåò, Ðëáôáíéþôåò êáé Óéìéþôåò. Ôï 1926 ï Áíôþíçò Îýäçò
ðïõëÜåé óôï ÌáëéÜôóá ôïí "ÊÜìðï" êáé ôï ÷ùñÜöé óôéò "Á÷õñþíåò".
40. Ðñüêåéôáé ãéá ôçí ðñïßêá ôçò êüñçò. Ç íýöç Ýðñåðå íá Ý÷åé ôá ðñïéêéÜ ôçò óôçí åíôÝëåéá.
ÊëéíïóêåðÜóìáôá, óôñùóßäéá, êéëßìéá, ëßñåò, öëïõñéÜ êáé ãñüóéá. ÕðÞñîå ðñáãìáôéêÞ ðëçãÞ
ãéá ôéò ïéêïãÝíåéåò, ðïõ åß÷áí íá ðáíôñÝøïõí êïñßôóéá. Ôá äïóßìáôá ãåíéêÜ åßíáé ðïëëþí åéäþí,
ôõðéêÝò êáé Üôõðåò ïéêïíïìéêÝò åðéâáñýíóåéò.
41. ÐÜíù áðü ôï óðßôé ôïõ ðáð’-Áíôþíç Þôáí ôá ÎõäÝéêá êáé ðÜíù áð' áõôÜ æïýóå ï ÄéáìáíôÞò, ðïõ
ðéèáíüí íá åß÷å ôï ðáñáôóïýêëé ÍôéâáíéÜò.
42. 1 ãñüóé=120 Üóðñá êáé 3 Üóðñá=1 ðáñÜò.
43. Âë.ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 1.

42

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ç ðñþôç ðïñåßá äéáìáñôõñßáò ôùí ×ïìïñéôþí, ðïõ óõìðùìáôéêÜ ðñïáíáããÝëëåé ôç ìåãÜëç ðïñåßá ôïõ ¸èíïõò, ðïõ óå ëßãï è' áêïëïõèÞóåé.
Ï Âåæßñçò ÁëÞ ðáóÜò Üêïõóå ôá ðáñÜðïíá ôùí "áðåñãþí", ðåßóôçêå ãéá ôï
äßêáéü ôïõò êáé áðåõèýíåé ôï Ýôïò 1817 ìðïõãéïõñíôß óôïõò "ñáãéÜäåò ôçò ×üìïñçò", ó' áõôïýò äçë. ðïõ åß÷áí ôç äéïéêçôéêÞ åõèýíç ôçò ðåñéï÷Þò44 êáé ôïõò ëÝåé
üôé, Þñèáí ïé ÷ùñéáíïß óáò "ìáæß ìå üëï ôï ÂéëáÝôé óáò" êáé ðáñáðïíÝèçêáí ãéá
áäéêßåò, ðïõ ôïõò êÜíåôå. Ãé' áõôü ïñßæù ìå ôï ðáñüí ìðïõãéïõñíôß üôé ôï ÷ñÝïò
ôçò ×üìïñçò åßíáé 1.130,10 ãñüóéá ôï ÷ñüíï, óõí ôï ÷áñÜôóé 260, óõí ôï ðñïåóôçëßêé êáé üôé ôï ÷ñÝïò áõôü ðñÝðåé íá ôï ðëçñþíïõí üëïé, ìéêñïß, ìåãÜëïé, áêüìá êáé ïé êïëßãïé, ðïõ âñßóêïíôáé óôï ÷ùñéü ôïõò, êáé ïé ðïõñôïôëÞäåò(;). Ðáñåß÷å äå ôç äõíáôüôçôá óå êÜèå ÷ùñéü íá åêëÝãåé ôï äéêü ôïõ Ðñïåóôü45.
Ìå Üëëá ëüãéá, ï ðáóÜò âÜæåé óå ôÜîç ôéò ðñïóüäïõò ôïõ êáé öïñôþíåé
óôïõò ñáãéÜäåò ×ïìïñßôåò ôçí åõèýíç ôçò êáëÞò Þ êáêÞò åðéëïãÞò. ¸ôóé, êáëüí èá åêëÝãåôå, êáëüí èá Ý÷åôå. Åãþ ôá ëåöôÜ ìïõ èÝëù. ÓõíÞèùò åêëÝãïíôáí
ïé åýðïñïé êáé ïé éó÷õñïß êáé ùò åê ôïýôïõ, üðïéïí êáé íá øÞöéæáí, ÊïôæÜìðáóçò èá ôïõò Ýâãáéíå óôï ôÝëïò, ðáñ' üëï ðïõ êáé ìåôáîý áõôþí õðÞñ÷áí äéáâáèìßóåéò, ùò ðñïò ôçí áãñéüôçôá êáé ôçí áðëçóôßá. ÁëëÜ üðùò åßðáìå, óôá
ÊñÜâáñá åðéêñáôåß Ýíá ãåíéêüôåñï ðíåýìá áíôßóôáóçò, ðïõ åêäçëþíåôáé óå
êÜèå åõêáéñßá êáé ðëçñþíåôáé áêñéâÜ óå êÜèå ðåñßðôùóç.
Ôï ÷áñÜôóé ôï ðëÞñùíáí ïé ÷ùñéáíïß, ðïõ Þèåëáí íá Ý÷ïõí ôï äéêáßùìá íá
æÞóïõí êáé íá ðáñáìåßíïõí ÷ñéóôéáíïß. Ï öüñïò áõôüò, ôï ÷áñÜôóé, óõíÝâáëå
óôç äçìéïõñãßá êáé äéáôÞñçóç ôçò ÷ïìïñßôéêçò êáé ãåíéêÜ ôçò åëëçíéêÞò ÷ñéóôéáíéêÞò êïéíüôçôáò. Ãéá íá ìçí ÷Üóïõí ïé Ôïýñêïé ôïí "ðáñÜ", äåí åðÝìåéíáí
óôïí åîéóëáìéóìü ôçò êïéíüôçôáò. Äåí ðñÝðåé íá îå÷íÜìå, ðùò ïé áãÜäåò êáé
ðáóÜäåò åß÷áí ìåãÜëç áõôïíïìßá óôéò êáôÜ ôüðïõò áðïöÜóåéò ôïõò46.
Ï êÜèå ñáãéÜò ðëÞñùíå ôï ÷áñÜôóé êáé Ýðáéñíå ìéá áðüäåéîç. Ôçí êïõâáëïýóå ìáæß ôïõ. Ç áðüäåéîç ðëçñùìÞò ôïõ ÷áñáôóéïý Ýãñáöå: " ¼ðïéïò êáôÝ÷åé ôïýôï ôï ÷áñôß Ý÷åé ôï äéêáßùìá íá ’÷åé ãéá Ýíá ÷ñüíï ôï êåöÜëé ôïõ óôïõò
þìïõò ôïõ". Ôï ÷áñÜôóé ôï ðëÞñùíáí êáé ôá ðáéäéÜ áðü 12 ÷ñïíþí êáé ðÜíù
êáé ãéá íá âñïõí ôçí çëéêßá ôïõò, ìåôñïýóáí ïé öïñáôæÞäåò ìå ó÷ïéíß ôçí ðåñßìåôñï ôïõ êåöáëéïý ôïõò47.
44. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï. 2.
45. Êïéíïôéêü Üñ÷ïíôá, ðñüêñéôï, áðü ôï áñ÷áßï ñÞìá ðñïÀóôáìáé
46. Ïé ×ïìïñßôåò öáßíåôáé ðùò ãëßôùíáí ôïõò áõèáßñåôïõò öüñïõò ðïõ èÝóðéóå ï ÓïõëåúìÜí. ¸íáò
áð' áõôïýò Þôáí ï öüñïò ðïõ Ýâáëå, ãéá íá ðåñéóôåßëåé, ôéò áäõíáìßåò ôçò áíèñþðéíçò êáñäéÜò.
¸ôóé, üðïéïò åñùôïôñïðïýóå ìå ôç ãõíáßêá ôïõ ãåßôïíá, ðëÞñùíå öüñï ãéá ôçò áäõíáìßåò ôçò
êáñäéÜò ôïõ. Ãéá êÜèå ößëçìá, ëÝåé ï Ðïõêåâßë, Ýðåöôå ðñüóôéìï Ýíá Üóðñï êáé ãéá êÜèå åñùôüëïãï, åðßóçò Ýíá Üóðñï. ¢íôå íá áðïäåßîåéò, ðùò äåí åñùôïôñïðåßò ìå ôç ãåéôüíéóóá!!!
47. Ð. Ñïýóïõ: ÂïÞèçìá íÝáò éóôïñßáò ôçò ÅëëÜäïò. Óåë 48.

ÏÉ

ÔÕÑÁÍÍÏÉ

ÌÁÓ

ÂÑÉÓÊÏÕÍ ÐÁÍÔÏÕ

43

ÁëëÜ ï öôù÷üò ñáãéÜò ðëÞñùíå êáé óôéò ÷áñÝò êáé óôéò ëýðåò ôùí Ôïýñêùí.
¼ôáí ï ÁëÞ ðáóÜò ôï 1817 ðÜíôñåõå ôï ìéêñü ôïõ ãéï ÓáëÞ÷, ïé Êñáâáñßôåò
ôïõ Ýóôåéëáí 200 êñéÜñéá. Ï êáðåôÜí ÓôïõñíÜñçò, 20 êñéÜñéá êáé Ýíá åëÜöé.
Ï ÃéùñãÜêçò Êáíáâüò, Ýíá ìðïõëïýêé ðñüâáôá êáé Ýíá íôïõöÝêé48.
¸öôáóáí óôá ÃéÜííåíá áðü ôá ÊñÜâáñá 24.423 êñéÜñéá, 759 ìïõëÜñéá, 31
Üôéá, 117 Üëïãá.
Ïé öüñïé óôï ðáóáëßêé Ýöôáíáí ôï ÷ñüíï ôá 10-12 åêáôïììýñéá, ôüôå ðïõ ç
ïêÜ ôï øùìß åß÷å 15 ëåðôÜ êáé ôï êñÝáò 8 äåêÜñåò49.

2.3 Öüñïò ôéìÞò êáé áîéïðñÝðåéáò.
Ç ×üìïñç ðëÞñùóå êáé áõôÞ ôï âáñý öüñï ôéìÞò êáé áîéïðñÝðåéáò. Ï ÁëÞ
ðáóÜò æÞôçóå íá ôïõ ðÜíå óôï ÷áñÝìé ôïõ ìéá Ãéáêùâïðïýëá êáé ìéá Áíäñåïðïýëá, ôçí ÅëÝíç. ¹ôáí êáé ïé äõï ðåíôÜìïñöåò êáé áðü êáëÜ óðßôéá.
Ôç Ãéáêùâïðïýëá ôçí ðÞñå ï áäåëöüò ôçò íá ôçí ðÜåé óôá ÃéÜííåíá. Óôï
äñüìï ôçò õðÝäåéîå ôñüðï íá äéáêïñåõôåß. ¹îåñå ðùò, ôï áíèñùðüìïñöï ôÝñáò, ôéò äéáêïñåõìÝíåò äåí ôéò êñáôïýóå. ¸ôóé êáé Ýãéíå. Ôçí Áíäñåïðïýëá ôçí
êñÜôçóå, ôç äå Ãéáêïâïðïýëá ôçí áðÝðåìøå óêáéþò. Ïé Áíôñéãáßïé âãÞêáí óôï
âïõíü êáé ÷ôõðïýóáí áëýðçôá ô' áóêÝñéá ôïõ ÁëÞ êáé ãé’ áõôü ïíïìÜóôçêáí
ÔïõñêïëÜôåò (Ôïýñêï+åëáýíù, üðùò éððçëÜôçò).
¾óôåñá áðü ó÷åôéêÞ Ýñåõíá êáé óå óõíäõáóìü ìå ôá äåäïìÝíá ôçò ðñïöïñéêÞò ðáñÜäïóçò, ôçí ÅëÝíç ôçí ðÜíôñåøå ï ÁëÞ ðáóÜò ìå Ýíáí áîéùìáôéêü
ôïõ. Ïé Ëáìíáôáßïé, ðïõ æïõí óôçí êÜôù ×ñõóïâßôóá, åßíáé áðüãïíïé ôçò ×ñõóáõãÞò Áíäñåïðïýëïõ ç ïðïßá ðáíôñåýôçêå ôï ÃéÜííç ËáìíÜôï, ðáððïý ôïõ
Âáóßëç êáé ç óõããÝíåéá Áíäñåïðïõëáßùí-Ëáìíáôáßùí äåí ó÷åôßæåôáé ìå ôçí ÅëÝíç. ÐáñáìÝíåé Üãíùóôç ç ôý÷ç ôçò50.
Óôï äéðëáíü ÷ùñéü " åß÷áí êáèéåñþóåé ïé Ôïýñêïé áãÜäåò ôç óõíÞèåéá íá áðïëáìâÜíïõí áõôïß ôçí êÜèå êïðÝëá ôùí ñáãéÜäùí, ôçí ðáñáìïíÞ ôïõ ãÜìïõ
ôçò, ðñéí ôçí ðÜñåé ï ãáìðñüò. Áõôü Þèåëå íá åöáñìüóåé êáé ï Ôïýñêïò áãÜò
ôçò Áìðåëáêéþôéóóáò". ÁëëÜ ôá 4 áäÝñöéá ôçò ËÜìðñùò Æùúôïý ðÞñáí ôï íü48. ÌõçìÝíïò óôç ÖéëéêÞ Åôáéñåßá áðü ôïí çãïýìåíï Äáìéáíü. Ôïí ðáôÝñá ôïõ óêüôùóå ìå ýðïõëï
ôñüðï ï ÁëÞ ðáóÜò.
49. Ð. Áñáâáíôéíïý "Éóôïñßá ÁëÞ ðáóÜ ÔåðåëåíëÞ" óåë 37êáé 498.
50. Ï ëïãïôÝ÷íçò êáé ðïéçôÞò Âáóßëçò ËáìíÜôïò Ý÷åé ãÝíïò áðü ôç ×üìïñç. ÃéáãéÜ ôïõ åßíáé ç
×ñõóáõãÞ Áíäñåïðïýëïõ. Ï Âáóßëçò äéáêñßèçêå êáé ôéìÞèçêå ìå:
• Ðñþôï Ðïéçôéêü Âñáâåßï ôïõ Q.C. ôïõ Ðáí/ìßïõ ôçò Í. Õüñêçò (1965).
• ×ñõóü ÌåôÜëëéï êáé Ôéìçôéêü Äßðëùìá Áêáäçìßáò Êëáóóéêþí Ðïéçôþí ôçò Ãáëëßáò (1984).
• ×ñõóü ÌåôÜëëéï êáé Ôéìçôéêü Äßðëùìá ôçò Äéåèíïýò Áêáäçìßáò ÃñáììÜôùí êáé Åðéóôçìþí
ôïõ LUTECE (1985).
• ×ñõóü ÌåôÜëëéï êáé Ôéìçôéêü Äßðëùìá ôçò ¸íùóçò ÅëëÞíùí Ëïãïôå÷íþí (2991).

44

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ìï óôá ÷Ýñéá ôïõò, îåðÜóôñåøáí ôïí áãÜ êáé âãÞêáí óôá âïõíÜ51.
Íá ãéáôß ç ãéáãéÜ ìïõ ç ÌáëéáôóïëÝíç ìáò ðüôéæå áñóåíéêü÷ïñôï. Äåí êáôáëÜâáéíå üìùò ç êáçìÝíç, ðùò ÷ùñßò ôç ãõíáßêá, ç æùÞ óôáìáôÜ êáé ðùò ôï
áñóåíéêü÷ïñôï ó' áõôÝò ôéò ðåñéðôþóåéò Þôáí áõôü ðïõ Ýêáìáí ô' áäÝëöéá ôçò
ËÜìðñùò êáé ôçò ÅëÝíçò.

2.4 Ç ×üìïñç óå ðåñéüäïõò áêìÞò.
Ôá êïéíÜ Þèç êáé Ýèéìá, ïé áîßåò, ïé êïéíÜ áðïäåêôïß êáíüíåò óõìâßùóçò,
ïé ãéïñôÝò êáé ïé åêäçëþóåéò ôçò êïéíïôéêÞò æùÞò, ðïõ ãßíïíôáí ìÝóá óå ìéá åðéâëçôéêÞ ðáíÝìïñöç öýóç, óõíÝâáëáí, þóôå ïé ×ïìïñßôåò í' áðïêôÞóïõí ìå
ôïí êáéñü êïéíïôéêÞ óõíï÷Þ êáé íá äéáìïñöþóïõí Ýíá ÷áñáêôÞñá áíÜëïãï ìå
ôç æùÞ êáé ôïí ôüðï ôïõò.
ÐáñÜëëçëá ïé ðñüãïíïß ìáò, áêïõìðþíôáò ôçí åëðßäá ôïõò óôï ìåãÜëï ÌïíáóôÞñé ôïõò êáé ìå ôç óõíå÷Þ êáé êáèïëéêÞ óõììåôï÷Þ ôïõò óôïõò áãþíåò ôïõ
¸èíïõò óöõñçëÜôçóáí ôçí ðáôñéùôéêÞ êáé èñçóêåõôéêÞ ôïõò óõíåßäçóç, ðïõ
ôç ÷áñáêôÞñéæå, üðùò èá äïýìå ðáñáêÜôù, áßóèçìá õøçëÞò åõèýíçò êáé áíôßóôáóçò êáôÜ ôïõ êáôáêôçôÞ.
Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü ôï ãåãïíüò, ðùò ðïëëïß ×ïìïñßôåò ìåôáíÜóôåò óôçí
ÁìåñéêÞ, üôáí êéíäýíåõå ç Ðáôñßäá óôïõò íåüôåñïõò ÷ñüíïõò, Ýóðåõóáí íá ôçí
õðçñåôÞóïõí, áí êáé èá ìðïñïýóáí íá ðáñáêïëïõèïýí ôá ãåãïíüôá áðü ìáêñéÜ52.
Èá äïýìå åðßóçò üôé ç ×üìïñç ðñïêÜëåóå ðïëëÝò öïñÝò ôç ìÞíç ôùí
Ôïýñêùí, ïé ïðïßïé îåóðïýóáí ðÜíù óôïõò áñ÷éåñåßò ôçò, óå óõãêåêñéìÝíåò
ðñùôïðüñåò óôïí áãþíá ôïõ ¸èíïõò ïéêïãÝíåéåò êáé êõñßùò ðÜíù óôï ßäéï ôï
÷ùñéü óáí ïíôüôçôá.
Ç ðôþóç ôçò Êùí/ðïëçò âñßóêåé ôç ×üìïñç íá åßíáé ôï ìåãáëýôåñï êáé ðáñáãùãéêüôåñï ÷ùñéü ôùí ÊñáâÜñùí. ¹ñèáí ìÜëéóôá áðü åêåß êáé åãêáôáóôÜèçêáí óôï ÷ùñéü ïé ïéêïãÝíåéåò ôùí Ëïãïèåôáßùí êáé ôùí ÊáæÜêçäùí, ðïõ èá
äéáäñáìáôßóïõí óçìáíôéêü ñüëï óôç ìåôÝðåéôá ðïñåßá ôùí ðñáãìÜôùí.
Áðü ôçí åìöÜíéóç ôùí Ôïýñêùí óôá ÊñÜâáñá áñ÷ßæåé ìéá äåýôåñç ðåñßïäïò áêìÞò, ç ïðïßá ôåëåéþíåé óôéò áñ÷Ýò ôïõ 1800.
Ôï Ýôïò 1770 ç ×üìïñç êáé ôá ÊñÜâáñá öáßíåôáé ðùò ðñïåôïéìÜæïíôáé ãéá
ôï ìåãÜëï áãþíá. Ôï ìÞíõìá ãéá ôçí áðåëåõèÝñùóç ôïõ ¸èíïõò áðü ôï "îáíèü ãÝíïò" êõêëïöïñåß êáé åßíáé êïéíü ìõóôéêü. Åß÷å ãåìßóåé ç ÅëëÜäá ìõóôéêïýò ðñÜêôïñåò ôçò Ñùóßáò, ïé ïðïßïé ìïßñáæáí ðñïêçñýîåéò ôïõ ìåãÜëïõ áõ51. Êþóôá Ðáðáäçìçôñßïõ, ïé Áìðåëáêéþôéóóá ÷èåò êáé óÞìåñá. Óåë. 38.
52. ÂëÝðå ÓÔ ÌÝñïò, êåöÜëáéï 5.1 “Ïé ðïíôï-ðñùôïðüñïé”, óåë. 296-305.

ÏÉ

ÔÕÑÁÍÍÏÉ

ÌÁÓ

ÂÑÉÓÊÏÕÍ ÐÁÍÔÏÕ

45

ôïêñÜôïñá ôçò Ñùóßáò ÐÝôñïõ êáé áíôßãñáöá áðü ôïí ÁãáèÜããåëï ðïõ ðñïöçôåýåé, üôé ôï ìüíï ãÝíïò ðïõ èá ìðïñïýóå íá áðåëåõèåñþóåé ôïõò ñáãéÜäåò,
åßíáé ôï "îáíèü ãÝíïò".
ÊáôÜ ôïí ðáðá-Ãéùñãïýëá, ï åíèïõóéáóìüò óôï ÷ùñéü Þôáí äéÜ÷õôïò êáé
ìÝóá óôçí åêêëçóßá ôçò ×üìïñçò äïîáæüôáí ôï üíïìá ôïõ ìåãÜëïõ ÐÝôñïõ êáé
óôï ÷ùñéü óéãïôñáãïõäéüôáí áðü áöôß óå áöôß ôï äçìïôéêü ôñáãïýäé:
"Áêüìá ôïýôç ç ¢íïéîç ñáãéÜäåò, ñáãéÜäåò, ôïýôï ôï Êáëïêáßñé..." Ç ×üìïñç áêïëïõèåß ôï ÓéóìÜíç óôçí êÜèïäü ôïõ ðñïò ôç Íáýðáêôï êáé áõôü ôï ðëçñþíåé.
Ç ÅðéóêïðÞ Ëéäùñéêßïõ, ðïõ åäñåýåé ôçí ðåñßïäï áõôÞ óôç ×üìïñç, öáßíåôáé ðùò áðïôåëåß ìÝñïò ôùí åîåëßîåùí. ÁíÜìåóá óôá ÷ñüíéá, 1732 êáé 1756,
ç ×üìïñç ðõñðïëåßôáé ìáæß ìå ôï óðßôé ôïõ Ëïãïèåôáßùí. Ëßãá ÷ñüíéá áñãüôåñá, óôá ÏñëùöéêÜ ôïõ 1770, ôï ÷ùñéü ðõñðïëåßôáé ãéá äåýôåñç öïñÜ áðü ôïõò
ìéóèïöüñïõò ôïõ ËùñÞ êáé ôïõ ÓéóìÜíç. Ï åìöýëéïò ôùí áñìáôïëþí ËùñÞ êáé
ÓéóìÜíç ïäÞãçóå ôïõò ìéóèïöüñïõò Áëâáíïýò, ðïõ åß÷å ðñïóëÜâåé ï êáèÝíáò
ãéá ëïãáñéáóìü ôïõ, óôá åíäüôåñá ôçò ÏñåéíÞò Íáõðáêôßáò êáé üðùò ãñÜöåé
ï éóôïñéêüò Ê. ÓÜèáò "åéóâáëüíôåò åéò ôá ÊñÜâáñá ðïëëÜò èçñéùäßáò äéÝðñáîáí êáé ðïëëïß (åî áõôþí) êþìáò åðõñðüëçóáí...". Ç ÐáñÜäïóç ëÝåé üôé Ýíá
áðü áõôÜ ôá ÷ùñéÜ Þôáí êáé ç ×üìïñç. Ôçí êáôáóôñïöÞ ïëïêëÞñùóå ìå ôï ðÝñáóìÜ ôïõ ï Ãéïõóïýö ÁñÜðçò, ç óêëçñüôçôá ôïõ ïðïßïõ áðïèáíáôßóôçêå óôá
ÄçìïôéêÜ ìáò ôñáãïýäéá.
Óôéò 2-9-1716, ï Ðáíáãéþôçò ËïãïèÝôçò äùñßæåé ãéá ôçí øõ÷Þ ôïõ ôï "ìéóü
ðáëéï÷þñé ôçò Ôåñðßôóáò åéò ôïõò ðáôÝñáò ôïõ Ìïíáóôçñéïý ðëçóßïí ôçò Êïæßôóáò ôçò Õðåñáãßáò Äåóðïßíçò çìþí Èåïôüêïõ ôçò ìåôáóôÜóçò Áìðåëáêéþôéóóáò..."
Óôéò 8 Óåðôåìâñßïõ ôïõ 1770 ïé Ðñïåóôïß ôùí ÊñáâÜñùí öáßíåôáé ðùò ðñïåôïéìÜæïíôáé. ÁãïñÜæïõí áðü êïéíïý ôï äáóïëßâáäï ÂáñÝíïõ áðü ôïõò ËåõôåñéÜíïõò êáé óôç óõíÝ÷åéá ôï ðáñá÷ùñïýí óõíáéíåôéêÜ ïé Ëïãïèåôáßïé óôçí Êáâáäéþôéóóá53.
Åîùèïýíôáé ïé Ëïãïèåôáßïé óôéò ðñÜîåéò ôïõò áõôÝò áðü âáèéÜ èñçóêåõôéêÜ
óõíáéóèÞìáôá, áðü ðåßóìá áíôåêäßêçóçò, Þ áðü ó÷Ýäéï ðïõ åìðåñéÝ÷åé ðéèá53. Ôï äáóïëßâáäï "ÂáñÝíïõ", áíÞêå óôïõò ËåõôåñéÜíïõò, ïé ïðïßïé ôï ðïýëçóáí óôïõò ðñïêñßôïõò
ôùí ÊñáâÜñùí êáé åßíáé Üãíùóôï ìå ðïéïí ôñüðï âñÝèçêå óôçí êõñéüôçôá ôçò ÌïíÞò ôçò
Êáâáäéþôéóóáò. ÊáôÜ ôïí Çãïýìåíï Êýñéëëï áöéåñþèçêå óôï ÌïíáóôÞñé áðü ôïõò ×ïìïñßôåò
ðñïêñßôïõò, ôïõò Äåóðïôáßïõò, ìå ôç óýìöùíç ãíþìç êáé ôùí Üëëùí Êñáâáñéôþí ðñïêñßôùí. Ôï
êôÞìá ÂáñÝíïõ ðáñá÷ùñÞèçêå, ìåôÜ ôçí êáôÜñãçóç ôçò ÌïíÞò, ìå Â.Ä. óôçí äéáôçñçèåßóá
ÌïíÞ ôçò Ðáíáãßáò ÁìðåëÜêéþôéóóáò, ôï ïðïßï óôç óõíÝ÷åéá ðïõëÞèçêå áðü ôï ÌïíáóôÞñé ôï
1953 áíôß 55.000 äñá÷ìþí.(Âë. Ê. Ðáðáäçìçôñßïõ, ÔÏ ÌÏÍÁÓÔÇÑÉ "ÐÁÍÁÃÉÁ ÁÌÐÅËÁÊÉÙÔÉÓÓÁ ÁÃÉÏÓ ÐÏËÕÊÁÑÐÏÓ, óåë. 144).

46

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

íüí êáé ìÝñïò áðü ôá ðáñáðÜíù êßíçôñá. Ç ãíþìç ìáò åßíáé, ðùò ïé Ðñüêñéôïé îÝñïõí, ðùò ôá ÌïíáóôÞñéá óå ìéá åðéêåßìåíç åðáíÜóôáóç èá ðáßîïõí óçìáíôéêü ñüëï. Ðéóôåýïõí ó' áõôÜ ðïõ áêïýíå êáé ðñïéêßæïõí ìå ðåñéïõóßá ôá
ÌïíáóôÞñéá ×üìïñçò êáé Êïæßôóáò êáé äçìéïõñãïýí Ýôóé äýï éó÷õñÜ êÝíôñá
áíåöïäéáóìïý, ôá ïðïßá, üðùò èá äïýìå ðáñáêÜôù, Ýðáéîáí óçìáíôéêü ñüëï
êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò ÅðáíÜóôáóçò.
¼ðùò êáé íá ’÷åé ôï ðñÜãìá ìå ôéò êéíÞóåéò ôïõò áõôÝò êáé ìå ôç óõììåôï÷Þ ôïõò áñãüôåñá óôïí áãþíá ôïõ ¸èíïõò åîéëåþíïíôáé áðü ôéò ôõ÷üí áìáñôßåò ôïõ ðáñåëèüíôïò êáé áíáäåéêíýïíôáé çãÝôåò êáé ðñùôïðüñïé êáé ï õðïôéìçôéêüò ôßôëïò ôïõ ÊïôæÜìðáóç "åõðñåðßæåôáé".
ÔÝëïò ìéá ôñßôç ðåñßïäïò áêìÞò óçìåéþíåôáé óôç äåêáåôßá ôïõ 1930, üðïõ
ïé ðñþôïé ìåôáíÜóôåò åðéóôñÝöïõí êáé åðåíäýïõí ôéò ïéêïíïìßåò ôïõò óôïí ôüðï ôïõò.
Áðü ôï 1706 ìÝ÷ñé ôï 1788, óõíïøßæïíôáò åðéãñáììáôéêÜ, Ý÷ïõìå ôá ðáñáêÜôù óçìáíôéêÜ éóôïñéêÜ ãåãïíüôá óôï ÷ùñéü ìáò:
• Åðßóêïðïò Ëéäùñéêßïõ åßíáé ï Íåüöõôïò (Áíäñåüðïõëïò).
• ¸äñá ôçò ÅðéóêïðÞò åßíáé ç ×üìïñç.
• Äùñßæåé ï Ðáí. ËïãïèÝôçò ôç ìéóÞ Ôåñðßôóá óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Êïæßôóáò.
• Ðõñðïëïýíôáé ôá óðßôéá ôùí Ëïãïèåôáßùí ìå üëï ôï ÷ùñéü.
• Ôï 1759, äéáäÝ÷åôáé ôï Íåüöõôï ï ÃáâñéÞë.
• Ãßíïíôáé óïâáñÝò ðñïåôïéìáóßåò êáé åßíáé äéÜ÷õôç ç åëðßäá ôïõ ëõôñùìïý
óôï ÷ùñéü.
• Ðñïéêßæåôáé ç Êáâáäéþôéóóá áðü ôïõò Ðñïåóôïýò ôùí ÊñáâÜñùí.
• Ðõñðïëåßôáé ç ×üìïñç óôá ÏñëùöéêÜ.

3

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÁÐÏ ÔÏ ÌÕÈÏ ÓÔÁ ÃÅÃÏÍÏÔÁ

3.1 Ï áñ÷éåñÝáò Äéïíýóéïò.
Áðü ôçí ðñïöïñéêÞ ðáñÜäïóç åíäéáöÝñïõóá åßíáé ç ðáñáêÜôù éóôïñßá ãéá ôï ×ïìïñßôç áñ÷éåñÝá Äéïíýóéï (1793-1816), ðïõ
èõìïýíôáé ï Íßêïò ÈåïöÜíçò êáé ï Áíôþíçò Êïôóþôáò, üðùò áêñéâþò ôá ìïëüãáãå
ï ðáðá-Ãéùñãïýëáò êáé ï ãåñï-ÌáëéÜôóáò.
Ï åðßóêïðïò Äéïíýóéïò, áíéøéüò ôïõ åðéóêüðïõ ÃáâñéÞë, äéþêåôáé áðü ôïí ÁëÞ
ðáóÜ, ðïõ èÝëåé ôçí êåöáëÞ ôïõ "åðß ðßíáêé". Ï åðßóêïðïò ðñïóðáèåß íá êáôáöýãåé
óôç Ñïõìáíßá. Ï ÌðñïõôóÜëáò áðü ôïí
ÐÝñêï êáé ï Ðïëý÷ñïíïò Þ Ðïëõ÷ñüíçò54
áðü ôïí ÐëÜôáíï, Üíèñùðïé ôïõ ÁëÞ ðáóÜ, ôïí êáôáäéþêïõí. Ï ðñþôïò êáôáðïíåßôáé, áññùóôáßíåé êáé åãêáôáëåßðåé. Áðïäßäåé ôçí áóèÝíåéÜ ôïõ óå "èåßá äßêç", å-

Ôï óðßôé ôùí Ëïãïèåôáßùí áíÞêåé
óôïí êôçíïôñüöï ×áñÜëáìðï.

54. ÕðÜñ÷ïõí êáé ïé áãùíéóôÝò ôïõ '21 üðùò, ï ÐÏËÕ×ÑÏÍÇÓ ÁÈÁÍ. ôïõ ×ñÞóôïõ êáé ï áäåëöüò
ôïõ Íéêüëáïò áðü ôïí ÐëÜôáíï.

48

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ðéóôñÝöåé óôï ÌïíáóôÞñé êáé æçôÜåé óõã÷þñçóç. Ïé ìïíá÷ïß ðåñéðïéïýíôáé ôá
ðëçãùìÝíá ðüäéá ôïõ êáé ôïí öéëïîåíïýí. Ï Üëëïò üìùò, ï Ðïëý÷ñïíïò, ðñüëáâå ôïí åðßóêïðï êáé Ýöåñå óå ðÝñáò ôçí áðïóôïëÞ ôïõ55.
Óôç ×üìïñç äéáêüíçóáí ïé åðßóêïðïé Íåüöõôïò(1706-1750), ÃáâñéÞë
(1759-1793), êáé Äéïíýóéïò(1793-1817), ï ïðïßïò ðñïóðÜèçóå íá êáôáöýãåé
óôç ÂñáÀëá56. Ï Íåüöõôïò, êáôáãüôáí áð' ôïõò ÊáæÜêçäåò, ôïõò ìåôÝðåéôá Áíäñåïðïõëáßïõò êáé ïé Üëëïé äýï êáôÜãïíôáí áðü ôïõò Ëïãïèåôáßïõò, ðïõ ìåôïíïìÜóôçêáí ùò áðüãïíïé äåóðïôÜäùí, Äåóðïôáßïé.
Áðü ìéá áíáöïñÜ ×ïìïñéôþí, ìå çìåñïìçíßá 13 Äåêåìâñßïõ ôïõ 1913,
ðïõ âñÝèçêå óôá áñ÷åßá ôïõ Õðïõñãåßïõ Ãåùñãßáò, ðñïêýðôåé, üôé ï ðñüãïíïò ôùí Êïôéíáßùí áñ÷éåñÝáò ÃáâñéÞë åß÷å ìåãÜëï óðßôé, ðåñéôñéãõñéóìÝíï áðü êôÞìáôá êáé éäéüêôçôï äÜóïò, ðïõ âñéóêüôáí óôéò "ÌÜíäñåò", óôá "Êïõôóïìýëéá", êïíôÜ óôéò ü÷èåò ôïõ ñÝìáôïò, ôá åñåßðéá ôïõ ïðïßïõ ôüôå óþæïíôáí áêüìç57. ºóùò íá ðñüêåéôáé ãéá ìéá äåýôåñç åîï÷éêÞ êáôïéêßá óå áãñüêôçìá.
Óôçí áñ÷Þ ôçò Ôïõñêïêñáôßáò ï ÌÞôñïò ËïãïèÝôçò Þôáí ÊïôæÜìðáóçò.
"Ôï ìáñôõñïýí ïé ôßôëïé ôçò éäéïêôçóßáò êáé ôçò äéêáéïäïóßáò ôïõ". Ï Ðáíáãéþôçò ËïãïèÝôçò õðÞñîå áðüãïíïò ôïõ ÌÞôñïõ ÊïôæÜìðáóç ËïãïèÝôç.

3.2 Ôá ãåãïíüôá áðü ôï 1788 Ýùò ôï 1822.
Óôá ÷ñüíéá ôçò åðéêñÜôçóçò ôïõ ÁëÞ ðáóÜ óõìâáßíïõí óôï ÷ùñéü óçìáíôéêÜ ãåãïíüôá:
ÓõëëáìâÜíåôáé o ×ñýóáíèïò Éáêþâïõ (ÊïôæÜìðáóçò) áðü ôïí ÁëÞ êáé áöÞíåôáé åëåýèåñïò, üðùò êáé ç Ãéáêùâïðïýëá, ãéá ôéò õðçñåóßåò ðïõ ðñüóöåñå óôïí ÁëÞ ðáóÜ óå ðñïâëÞìáôá óýíôáîçò ðñïûðïëïãéóìïý, áëëÜ êáé ëüãù
ôçò äÞëùóçò "ìðÝóáò" (ÐáñÜäïóç).
• ¸íá ÷ñüíï ìåôÜ ôçí åðéêñÜôçóç ôïõ ÁëÞ ðáóÜ ïé Ðñüêñéôïé äÝêá ï÷ôþ
(18) ÷ùñéþí ôùí ÊñáâÜñùí äáíåßæïíôáé, ôçí 1 Óåðôåìâñßïõ ôïõ 1789, áðü ôá
Áíäñåüðïõëá Ãéþñãï êáé ÁíäñÝá, ðáéäéÜ ôïõ ÁíäñÝá Í. ÊáæÜêç, 954 ãñüóéá.
Ôá Áíäñåüðïõëá öáßíåôáé ðùò åß÷áí ïéêïíïìéêÞ äýíáìç, åðéññïÞ êáé åõñýôåñåò äéáóõíäÝóåéò ìÝóá óôçí Åðáñ÷ßá. ºóùò ôï íÝï áöåíôéêü äçìéïýñãçóå óõíïëéêü ïéêïíïìéêü ðñüâëçìá óôá ÊñÜâáñá.
• ÓõëëáìâÜíåôáé êáé ðáñáäßíåôáé ç ÅëÝíç Áíäåïðïýëïõ óôïí ÁëÞ ðáóÜ êáé

55. ÊáôÜ ôïí É Êïôßíç "….áðÝóôåéëå ( ï ÁëÞò) ëïéðüí, ßíá ðáñáëÜâç áõôüí ùò ñåÝìé (äïýëïí), áëëÜ
ðñïëáâþí ïýôïò Ýöõãåí åéò Ñïõìáíßáí, Ýíèá åäçëçôçñéÜóèç õðü áðåóôáëìÝíïõ ôïõ ÁëÞ,…"
56. Ðüëç ôçò Ñïõìáíßáò ìå áíèçñÞ åëëçíéêÞ ðáñïéêßá ôï 19ï áé.
57. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï. 6.

ÁÐÏ

ÔÏ

ÌÕÈÏ

ÐÑÏÊÑÉÔÏÉ ÔÙÍ ÊÑÁÂÁÑÙÍ
ÄÁÍÅÉÏÄÏÔÏÕÍÔÁÉ
ÁÐÏ ÔÁ ÁÍÄÑÅÏÐÏÕËÁ*
Áãíþóôçò
Áíáãíþóôçò
Ãåñïíéêïëüò
ÃåñïèáíÜóçò
ÐáðáæÞóéìïò
êáé Ãåñïíéêïëüò
ÃåñïãéÜííçò
Áíáãíþóôçò
ÐáðáêùíóôáíôÞò
êáé Êïýíåëçò
ÖñáíôæÞò
ÐáðáäçìÞôñçò
ÃåùñãÜêçò
Ãåñïêïýêíáò
ËõìðÝñçò
ÐáðáóáêåëÜñçò
ÁíäñÝáò
ÁíÜãíïò
Ðáðáíéêüëáò
Ðáðá…..

ÂåëâéôóÜíïò
Óéìéþôçò
Äïñâéôóéþôçò
Âïõíïñôéþôçò
Ðëáôáíéþôåò
ÐåñéóôéÜíïò
Ðåñêéþôçò
Êïíéôóêéþôåò
Ôåñíéþôçò
Áñá÷ùâßôçò
Êëåðáãßôçò
ÓõíéóôéÜíïò
ÊïæéôóéÜíïò
Ëïìðïôéáíßôçò
ÂåôïõëéóôéÜíïò
Âïúôóáúôçò
ÆçëéóôéÜíïò
Áâáñéêßôçò

Êáé ëïéðÜ ÷ùñéÜ ôïõ âåëáãåôßïõ ìáò

ÓÔÁ

ÃÅÃÏÍÏÔÁ

49

ïé óõããåíåßò Áíäñåïðïõëáßïé ðáßñíïõí ôá âïõíÜ êáé ÷ôõðïýí ô' áóêÝñéá
ôïõ. Áðïêáëïýíôáé ÔïõñêïëÜôåò.
• ÄçëçôçñéÜæåôáé ç ÖÝããù Äåóðïôáßïõ óôç ×üìïñç.
• ÄçëçôçñéÜæåôáé ç áäåëöÞ ôçò
ÖÝããùò, Áíáóôáóßá Äåóðïôáßïõ, óôï
Áãñßíéï.
• Ïñãáíþíåôáé êáé ðñáãìáôïðïéåßôáé ç áðáãùãÞ ôçò Ìáñßíáò Ðáíáãéþôç Äåóðïôáßïõ, óõæýãïõ ôïõ Äçìçôñßïõ ÊáëëéáìðÜêá.
• Äïëïöïíåßôáé óôï ÌïíáóôÞñé ôçò
Êïæßôóáò ï Íßêïò Áèáí. ÓéóìÜíçò, óýæõãïò ôçò ÊéáêéÜíáò Äåóðïôáßïõ.
• Äïëïöïíåßôáé äéá ðíéãìïý óôç èÜëáóóá ôïõ Áéôùëéêïý ï ×áñÜëáìðïò
Ðáí. Äåóðïôáßïò.
• Äïëïöïíåßôáé óôçí Êëåéóïýñá, ï
ðñïóäñáìþí áäåëöüò ôïõ Ãåþñãéïò
Ðáí. Äåóðïôáßïò.
• Áõôïåîïñßæåôáé ãéá 16 ÷ñüíéá óôï
íçóß ÊÜëáìï ï ðáôÝñáò Ðáíáãéþôçò
Äåóðïôáßïò58.
• Äïëïöïíåßôáé ï áäåëöüò ôïõ Ðáíáãéþôç, åðßóêïðïò Äéïíýóéïò.
• Ðñáãìáôïðïéåßôáé ôï 1818 ç éóôïñéêÞ ðïñåßá äéáìáñôõñßáò ôùí ×ï-

58. Ï ÊÜëáìïò, ôï äáóþäåò êáé äõóðñüóéôï íçóß, âñßóêåôáé áðÝíáíôé áðü ôï Ìýôéêá Îçñüìåñïõ
Í.Á. ôçò íÞóïõ ËåõêÜäáò, ðïëý êïíôÜ óôéò áêôÝò ôçò Áéôùëïáêáñíáíßáò. ÕðÞñîå êáôáöýãéï êáé
ïñìçôÞñéï áãùíéóôþí êáé áìÜ÷ùí. Óôï íçóß öéëïîåíÞèçêáí ôï 1791-92 ï ËÜìðñïò Êáôóþíçò, ôï
1810 ï Èåüä. Êïëïêïôñþíçò êáé ç öáìåëéÜ ôïõ ÊáñáúóêÜêç. ¼ôáí ôï Êáëïêáßñé ôïõ 1820
ðïëéïñêÞèçêå ï ÁëÞ ðáóÜò áðü ôá óïõëôáíéêÜ óôñáôåýìáôá, ï ÊáñáúóêÜêçò. ðáñÝìåéíå ìáæß
ôïõ êáé áãùíßóèçêå õðÝñ áõôïý. Âñáäýôåñá üìùò ðñïó÷þñçóå óôïõò ðïëéïñêçôÝò, áëëÜ
ãñÞãïñá áðïìáêñýíèçêå êáé áð´ áõôïýò. ÊáôÜöåñå äå ôüôå íá áðïóýñåé áðü ôá ðïëéïñêïýìåíá
ÉùÜííéíá ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõ êáé íá ôçí óôåßëåé óôç íÞóï ÊÜëáìï, ðïõ ôüôå èåùñïýíôáí áóöáëÝò
ìÝñïò ãéá ôïõò ¸ëëçíåò áìÜ÷ïõò. Ï ÊÜëáìïò ôéìÞèçêå ìå ôï ÷ñõóü ìåôÜëëéï ôçò ðüëçò ôïõ
Ìåóïëïããßïõ ãéá ôçí ðñïóöïñÜ ôùí êáôïßêùí óôïõò åêäéù÷èÝíôåò Ìåóïëïããßôåò.
* ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ - ÅÃÃÑÁÖÁ Íï 5.

50

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ìïñéôþí óôá ÃéÜííåíá êáé ðñïêáëïýí öéñìÜíé ôïõ ÁëÞ ðáóÜ ðñïò ôïõò äéá÷åéñéóôÝò ôçò åîïõóßáò óôç ×üìïñç.
• Óôéò 6 Ïêôùâñßïõ 1818 ï ÁèáíÜóéïò ×ñõóïâÝñãçò, ãéïò ôïõ ÃéÜííç ×ñõóïâÝñãç, óçìáßíïí ðñüóùðï êáé ëüãéïò, Ðñüêñéôïò ôçò Ì. ËïìðïôéíÜò, Ýóôåéëå åðéóôïëÞ óôï Ãåþñãéï Áíäñåüðïõëï, ðáððïý ôïõ ðáðá-Ãéùñãïýëá, ðáéäß
ôïõ ïðïßïõ Ý÷åé ðÜñåé ãõíáßêá ôïõ ôçí áäåëöÞ ôïõ Áè. ×ñõóïâÝñãç êáé êüñç
ôïõ ÃéÜííç ×ñõóïâÝñãç êáé ôïõ æçôÜåé íá ôïõ óôåßëåé, "ìå êáëüí Üíèñùðï", ôá
Ýîé ãñÜììáôá ðïõ ôïõ åß÷å áöÞóåé ï ðáôÝñáò ôïõ. Ôá ãñÜììáôá áõôÜ åß÷áí Üìåóç ó÷Ýóç ìå ôçí ÅðáíÜóôáóç59. ¸÷ïõí ëïéðüí óõìðåèåñÝøåé ïé Áíäñåïðïõëáßïé ôçò ×üìïñçò ìå ôçí ïéêïãÝíåéá ôïõ ÃéÜííç ×ñõóïâÝñãç, ï ïðïßïò ìõçìÝíïò óôç ÖéëéêÞ Åôáéñåßá áðü ôï 1817, ðÝñáóå áðü ôç ×üìïñç êáé Üöçóå ôá Ýîé ãñÜììáôá. Öáßíåôáé ëïéðüí ðùò ïé óõìðÝèåñïé ôá ’÷ïõí êïõâåíôéÜóåé êé åôïéìÜæïíôáí ãéá ôï ìåãÜëï ðáíçãýñé60. Åßíáé ç åðï÷Þ ðïõ ïé áðüóôïëïé ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñåßáò ðñïåôïéìÜæïõí ôïí õðüäïõëï ëáü ìáò ãéá ôï ìåãÜëï îåóçêùìü.
Ïé ×ïìïñßôåò åßíáé Ýôïéìïé. Ìðáßíïõí êÜôù áðü ôéò ïäçãßåò ìåãÜëùí êáðåôáíáßùí êáé ïðëáñ÷çãþí êáé äßíïõí óôçí éóôïñßá ôï äéêü ôïõò ðáñüí.

59. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 4.
60. Ôï óõìðåèåñéü áðëþíåôáé êáé óôïõò Äåóðïôáßïõò.

4

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ ÔÇÓ ÐÁÔÑÉÄÁÓ

4.1 Ïíüìáôá ïðëáñ÷çãþí ôïõ '21.
Ïé ×ïìïñßôåò ðïëÝìçóáí êÜôù áðü ôéò ïäçãßåò ôùí ðáñáêÜôù ïðëáñ÷çãþí êáé Ýëáâáí ìÝñïò óôéò ðáñáêÜôù ìÜ÷åò:
Ïðëáñ÷çãïß ×ïìïñéôþí:
Áíäñßôóïò ÓáöÜêáò
ÄéáìáíôÞò ×ïñìüâáò
Ðáí.Óùôçñüðïõëïò
Ãåþñãéïò ÄñÜêïò
ÁíáóôÜóéïò ÄñÜêïò
Ãéþñãïò ÐéëÜëáò, Êþóôáò Ìðüôóáñçò
ÌÜñêïò Ìðüôóáñçò, Íüôçò Ìðüôóáñçò
ÃéÜííçò ÍïôáñÜò - ôï Áñ÷ïíôüðïõëï
ÃéÜívçò ÌáêñõãéÜííçò
ÃéáííÜêçò ÓôñÜôïò, ×ñÞóô. ÖùôïìÜñáò
ÓêáëôóïäÞìïò, Êùóôáíôßíïò ÂÝñçò
Êßôóïò ÔæáâÝëáò
×ñÞóôïò ÖùôïìÜñáò
Íéêüëáïò ÆÝñâáò
ÃéÜííçò Ãïõóôßôóáò

ÐïëÝìçóáí óôéò ìÜ÷åò:
ÍáõðÜêôïõ, Íåõñïðüëåùò Áèçíþí
Êåöáëüâñõóïõ Êáñðåíçóßïõ
Êåöáëüâñõóïõ Áéôùëéêïý
Ìåóïëïããßïõ 1825-26
Áêñüðïëçò Áèçíþí. (ìÜ÷ç ÓÝíéïõ)
ÌåñìçããéÜñéá (ÔóáêáëÜêé)
Á´,Â, ô ðïëéïñêßá ôïõ Ìåóïëïããßïõ
ÊáãêÝëéá Êáñðåíçóßïõ
ìÜ÷ç ôïõ ÔÝñíïõ, óôçí ÔÝñíïâá
ÌáñáöÝíôç, ¢ìðëéáíçò Óáëþíùí
Áíôéññßïõ, Ôñéæüíéá, ËéÜìðåãç
óôïí ÐñïöÞôç Çëßá Óáëþíùí
ôçò ÏîõÜò, ôïõ Æåìåíïý,
óôá ÊáãêÝëéá Êáñðåíçóßïõ
ôçò ËïìðïôéíÜò, ôçò Êüíéôóáò

52

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

4.2 Ïé ÁãùíéóôÝò ôïõ '21.
Ôï ÖåâñïõÜñéï êáé ôïí Áðñßëéï ôïõ 1826 äéåîÜãïíôáé áíôßóôïé÷á ïé ìÜ÷åò
ôïõ ÐëáôÜíïõ êáé ôçò "ÐáðáäéÜò". Óôçí ôïðïèåóßá "Êåëß" ðÜíù áð' ôïí Ðüäï
ìÜ÷åôáé ï Çãïýìåíïò Äáìéáíüò ìå ôïí íôáúöÜ ôïõ.
¼ôáí Üñ÷éóå ç ðïëéïñêßá ôïõ Ìåóïëïããßïõ ôï 1825, ïé Êñáâáñßôåò óõãêåíôñþèçêáí óôïí ÐëÜôáíï. Ìå áñ÷çãü ôïõò ôïí Êþóôá Ìðüôóáñç êáôÝâçêáí
óôç ÄåñâÝêéóôá êáé áðü åêåß Ýöôáóáí óôïí Áú-Óõìéü. Óýìöùíá ìå ôá óôïé÷åßá
ôùí Áãùíéóôþí, ðïõ ôçñïýíôáé óôá ÃåíéêÜ Áñ÷åßá ôïõ ÊñÜôïõò (Ã.Á.Ê.), ôçí
Ýñåõíá ôùí: Ãåùñãßïõ Ìéëô. ÔóáôóÜíç, "Äõôéêïñïõìåëéþôåò ÁãùíéóôÝò ôïõ ’21",
×áñ. ×áñáëáìðüðïõëïõ, Íôßíïõ ÌáêñõãéÜííç, Ã. ÊáñáèáíÜóç êáé ôç äéêÞ
ìáò, óôïí îåóçêùìü êáé óôï Ìåóïëüããé ðïëÝìçóáí ïé ×ïìïñßôåò:
1. ÁÍÄÑÅÏÐÏÕËÏÓ Íßêïò. "Åéò ôçí ðïëéïñêßáí ôïõ Ìåóïëïããßïõ åõñÝèçóáí ïé áäåëöïß Óðýñïò êáé Íéêüëáïò Áíäñåüðïõëïò, Êùí.ÅããëÝæïò, Êùí. êáé
×áñÜëáìðïò ×áíôæÞò, Êùí. Êïýôóéêïò"61.
2. ÁÍÄÑÅÏÐÏÕËÏÓ Óðýñïò. Áäåëöüò ôïõ Íßêïõ. "Ðñüóöåñå ôéò óôñáôéùôéêÝò ôïõ åêäïõëåýóåéò ðñïò ôçí Ðáôñßäá êáôÜ ôçí ÅðáíÜóôáóç ôïõ '21,
ðáñáâñåèåßò óå äéáöüñïõò ìÜ÷åò õðü ôéò ïäçãßåò ôïõ óôñáôçãïý Áíäñßôóïõ
ÓáöÜêá" (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, ü.ð., ô. 1ïò óåë. 53).
3. ÁÍÄÑÅÏÐÏÕËÏÓ Ãåþñãéïò. ¸ðåóå ìá÷üìåíïò óôçí ¸îïäï óôçí ÁãñéëéÜ Ìåóïëïããßïõ êáôÜ ïìïëïãßá óõìðïëåìéóôÞ ôïõ Íå÷ùñßôç, ï ïðïßïò äéáóùèåßò, ðÝñáóå áðü ôïõò Áíäñéãáßïõò êáé öéëïîåíÞèçêå. ÌÜëéóôá äéçãÞèçêå êáé
ðåñéóôáôéêÜ áðü ôç æùÞ ôïõò ìÝóá óôï Ìåóïëüããé. Ðñüêåéôáé ìÜëëïí ãéá ðñþôï îÜäåëöï ôïõ Ãéþñãïõ Áíäñåüðïõëïõ ðïõ åêëÝãåôáé ùò áíôéðñüóùðïò ãéá
ôçí Åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç ôï 1829, óôç ×üìïñç. (Ìáñôõñßá ðáðá-Ãéùñãïýëá).
4. ÁÐÏÓÔÏËÏÐÏÕËÏÓ Ãåþñãéïò. Ö. 274. ¸ëáâå ÷Üëêéíï áñéóôåßï62.
5. ÄÅÓÐÏÔÏÐÏÕËÏÓ Þ ÄÅÓÐÏÔÁÉÏÓ Ãéþñãïò áðü ôç ×üìïñç. "Êáôáãüôáí áðü äéáêåêñéìÝíç ïéêïãÝíåéá ôùí ÊñáâÜñùí, áðü ôçí ïðïßá êáôÜ äéÜöïñåò åðï÷Ýò âãÞêáí ôñåéò(äýï) ÄåóðïôÜäåò, ãé' áõôü êáé ðÞñáí ôï äåýôåñï åðþíõìï, Äåóðïôáßïé". Ðñþôá ëÝãïíôáí Ëïãïèåôáßïé. "Ç ïéêïãÝíåéá êõíçãÞèçêå Üãñéá áðü ôïí ôýñáííï ÁëÞ ðáóÜ. Ï Ãéþñãïò Ýäñáóå ôï '21 óáí ðïëéôéêüò
êáé ãé' áõôüí ï Ôñéêïýðçò ëÝåé üôé ðñïóðÜèçóå íá îåóçêþóåé óôïí áãþíá ôïí
áñìáôïëü Ðáôñáôæéêßïõ, ôïí ÌÞôóï ÊïíôïãéÜííç" (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, ü.ð., ô.
1ïò, óåë. 220-221).
6. "ÄÅÓÐÏÔÏÐÏÕËÏÓ Äéïíýóéïò, "áäåëöüò ôïõ Ãéþñãïõ. ÂïÞèçóå ôïí áãþíá ùò ðñùôïóýãêåëïò ôçò ÅðéóêïðÞò Ëéäïñéêßïõ" (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, ü.ð.).
61. Ã. ÑÜðôç, 'ÐåñãñáöÞ ôçò Åðáñ÷ßáò Íáõðáêôßáò, óåë. 199, 1955.
62. Ã. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇÓ, ÁÑÉÓÔÅÉÁ ÍÁÕÐÁÊÔÉÙÍ ÁÃÙÍÉÓÔÙÍ ÔÏÕ ’21 (ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ô.
4ïò, óåë. 251, 1988-89).

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

ÔÇÓ

ÐÁÔÑÉÄÁÓ

53

7. ÄÅÓÐÏÔÏÐÏÕËÏÓ ÈáíÜóçò, "áäåëöüò ôïõ Äéïíýóç. Áãùíßóôçêå êé áõôüò êáôÜ ôçí åðáíÜóôáóç ôïõ '21. Ôï 1829 Þôáí áíôéðñüóùðïò ôçò Åðáñ÷ßáò
óôçí Ä´ ÅèíïóõíÝëåõóç. (Ê. ÁâñáÜì)". Íïìßæù üôé ï Ãåþñãéïò åßíáé áíéøéüò ôïõ
Äéíõóßïõ êáé ðñþôïò åîÜäåëöïò ôïõ Áèáíáóßïõ êáé ïé ÄåóðïôÜäåò Ëïãïèåôáßïé
åßíáé äýï, ÃáâñéÞë êáé Äéïíýóéïò (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, ü.ð., ô. 1ïò, óåë. 220-221).
8. ÄÑÏÓÏÓ Íßêïò, Ö. 287. ¸ëáâå ÷Üëêéíï áñéóôåßï. ÕðçñÝôçóå óôï óþìá
ôùí ÏñïöõëÜêùí ùò áîéùìáôéêüò63.
9. ÄÑÏÓÏÐÏÕËÏÓ ÉùÜííçò, Áñ. 6630/3-5-1838, ö. 17, áäåëöüò ôïõ Íßêïõ, ï ïðïßïò âñáâåýôçêå ìå óéäçñÝíéï ìåôÜëëéï êáé õðçñÝôçóå óôç Äéïßêçóç
Áéôùëßáò64.
10. ÈÅÏÖÁÍÇÓ Þ ÊÑÁÂÁÑÉÔÇÓ Áíáãíþóôçò, ÁíáóôÜóéïò áðü ôçí ×üìïñç ÊñáâÜñùí ìå Á.Ì. 11. 493.
Óôçí áßôçóÞ ôïõ õðïãñÜöåé ùò êÜôïéêïò ÕðÜôçò. Ôï ðéóôïðïéçôéêü ôïõ áíáöÝñåé:
"Ðéóôïðïéïýìåí ïé õðïãñáöüìåíïé ×ñ. Ðåññáéâüò, Ã. Äõïâïõíéþôçò, ×ñéóôüäïõëïò ×áíôæçðÝôñïõ, Ôüëéáò Ôæéôæéëüíçò üôé ï Áíáãíþóôçò ÈåïöÜíçò åê
ôçò Åðáñ÷ßáò ÊñáâÜñùí, áðü ôçí áñ÷Þ ôïõ Éåñïý Áãþíá ìÝ÷ñé ôï ôÝëïò áõôïý
å÷ñçìÜôçóå óôñáôéþôçò õðü ôéò ïäçãßåò ôùí ÄéáìáíôÞ ×ïñìüâá, Ðáí.Óùôçñïðïýëïõ, Ãåùñãßïõ êáé Áíáóôáóßïõ Äñáêáßùí, Áíäñßôóïõ ÓáöÜêá êáé Ãéþñãïõ
ÐéëÜëá êáé ðáñåõñÝèçêå ìáæß ôïõò óôéò ìÜ÷åò Íåõñïðüëåùò Áèçíþí, ÍáõðÜêôïõ, Êáñðåíçóßïõ, Êåöáëüâñõóïõ Áéôùëéêïý êáé ðïëëþí Üëëùí êáé üôé Ýäåéîå æÞëï êáé ìåãÜëç ãåííáéüôçôá".
Ï ÈåïöÜíçò Ýëáâå ìÝñïò óôçí 1ç ðïëéïñêßá ôçò ÍáõðÜêôïõ óôéò 22, 23 êáé
24 MÁÚOY 1821 ìå áñ÷çãü ôïõ ôïí Ãéþñãï ÐéëÜëá65.
11. ÅÃÃËÅÆÏÓ ÊùóôáíôÞò, áðü ôç ×üìïñç Íáõðáêôßáò. Ö. 28.705 28.707. Á.Ì. 11.118 êáé 6.973. "ÃåííÞèçêå ôï 1805. ¸ëá8å ìÝñïò óôïí Áãþíá
áðü ôï 1822 ùò ôï ôÝëïò ðáñáâñåèåßò óå äéÜöïñåò ìÜ÷åò. Õðü ôïí ÌÜñêï
Ìðüôóáñç ðÞñå ìÝñïò óôç ìÜ÷ç ôïõ Êáñðåíçóßïõ êáôÜ ôïõ ÌïõóôáöÜ ðáóÜ
Óêüíäñá, üðïõ ï Óïõëéþôçò áñ÷çãüò óêïôþèçêå. ÐáñáâñÝèçêå óôçí ðïëéïñêßá ôïõ Áéôùëéêïý áðü ôïí Óêüíäñá ðáóÜ õðü ôéò ïäçãßåò ôïõ Íüôç Ìðüôóáñç. Õðü ôïí ßäéï áñ÷çãü ðáñáâñÝèçêå óôçí Üìõíá ôïõ Ìåóïëïããßïõ êáôÜ ôçí
ðïëéïñêßá áðü ôïõò Êéïõôá÷Þ êáé ÉìðñáÞì ôï 1825 ìå 1826. ¸ìåéíå óôï ðïëéïñêçìÝíï Ìåóïëüããé ùò ôçí Ýîïäï ôçò öñïõñÜò ôïí Áðñßëéï ôïõ 1826, êáôÜ
63. Ã. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇÓ, ü.ð., óåë. 257.
64. Ã. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇÓ, ü.ð. óåë. 267.
Ç ðñïóèÞêç ôçò êáôÜëçîçò -üðïõëïò (×áíôæÞò-×áíôæüðïõëïò, ËïãïèÝôçò-Ëïãïèåôüðïõëïò, Óßóéëïò-Óéóéëüðïõëïò ê.ï.ê.) åßíáé óõíçèéóìÝíï öáéíüìåíï êáé Ý÷åé ôçí Ýííïéá ôïõ "÷áúäåõôéêïý".
65. ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ, "ç Íáõðáêôßá óôï 21", óåëßäá 22 êáé ÃÅÙÑÃÉÏÓ ÌÉËÔ. ÔÓÁÔÓÁÍÇÓ "Äõôéêïñïõìåëéþôåò ÁãùíéóôÝò ôïõ 1821" ô. 1ïò óåë. 293, êáé ô. 2ïò, óåë. 107.

54

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ôçí ïðïßá äéáóùèåßò, óõíÝ÷éóå ôéò õðçñåóßåò ôïõ õðü ôïí ÃéÜííç ÍïôáñÜ - ôï
Áñ÷ïíôüðïõëï - õðü ôïí ïðïßïí ðÞñå ìÝñïò óå äéÜöïñåò ìÜ÷åò ôùí Áèçíþí, ùò
üôïõ ï áñ÷çãüò ôïõ óôñáôçãüò ÍïôáñÜò Ýðåóå ìá÷üìåíïò óôçí êáôáóôñïöéêÞ
ãéá ôïõò ¸ëëçíåò ìÜ÷ç ôïõ ÓÝíéïõ êïíôÜ óôçí Áêñüðïëç ôùí Áèçíþí. ÊáôÜ ôç
äéÜñêåéá ôùí óôñáôéùôéêþí ôïõ õðçñåóéþí, Ýäåéîå æÞëï êáé ãåííáéüôçôá" (Ã.Ì.
ÔóáôóÜíç, ü.ð., ô. 1ïò, óåë. 299).
Óôç ìÜ÷ç óôá ÌåñìçããéÜñéá, óôï âïõíü ÔóáêáëÜêé, óôéò 22-10 1828 ôïí
óõíáíôÜìå åðéêåöáëÞò êáðåôÜíéï ìáæß ìå ôï ÌáêñõãéÜííç, ôïí ÅõÜããåëï ÉùÜííïõ, ôï ÃéÜííç ÖáñìÜêç, ôï ÌáóôñáðÜ êáé ôïõò Êáëáôæïãéáííáßïõò. Ç ìÜ÷ç áõôÞ Ýãéíå íý÷ôá ìå âñï÷Þ, ìå ôï óðáèß óôï ÷Ýñé66.
12. "ÊÁÐÁÑÏÓ Âáóßëåéïò ôïõ Áèáíáóßïõ. Áðü ôç ×üìïñç Íáõðáêôßáò. Ö.
31.918 - 31.920, Á.Ì. 11.116 êáé 6.971. "ÃåííÞèçêå ôï 1802. Õðü ôéò ïäçãßåò
ôïõ ÃéÜííç Ãïõóôßôóá êáé áñ÷çãü ôïí ÌÜñêï Ìðüôóáñç, ðÞñå ìÝñïò óôïí áãþíá ôïõ '21 êáé ìáæß ôïõò ðáñáâñÝèçêå óôç ìÜ÷ç ôïõ Êåöáëüâñõóïõ Êáñðåíçóßïõ êáôÜ ôïõ ÌïõóôáöÜ ðáóÜ Óêüíäñá, üðïõ óêïôþèçêå ï Óïõëéþôçò ðïëÝìáñ÷ïò ÌÜñêïò Ìðüôóáñçò. Óôç óõíÝ÷åéá õðü ôïí Íüôç Ìðüôóáñç, ðáñáâñÝèçêå óôçí Üìõíá ôïõ Áéôùëéêïý êáôÜ ôçí ðïëéïñêßá ôïõ áðü ôïí Óêüíäñá
ðáóÜ. Õðü ôéò ïäçãßåò ôïõ ãÝñïõ Íüôç, ðáñáâñÝèçêå êáé óôçí ôñßôç ðïëéïñêßá ôïõ Ìåóïëïããßïõ, áðü ôïõò Êéïõôá÷Þ êáé ÉìðñáÞì. Óôï ðïëéïñêçìÝíï Ìåóïëüããé Ýìåéíå ùò ôçí Ýîïäï ôçò öñïõñÜò, ôïí Áðñßëéï ôïõ 1826, ìá÷üìåíïò
ðÜíôá ìå õðïäåéãìáôéêü æÞëï. Äéáóùèåßò êáôÜ ôçí Ýîïäï, óõíÝ÷éóå õðü ôïí
ÃéÜííç ÍïôáñÜ - ôïí ãíùóôü ùò Áñ÷ïíôüðïõëï - êáé ìáæß ôïõ ðáñáâñÝèçêå
óôéò ìÜ÷åò ôùí Áèçíþí, êáôÜ ôéò ïðïßåò ï Â. Êáðáñüò áãùíßóôçêå ãåííáßá, üìùò êáôÜ ôç ìÜ÷ç ôïõ ÓÝíéïõ, ï áñ÷çãüò ôïõ ÍïôáñÜò óêïôþèçêå ìá÷üìåíïò
çñùéêÜ. Ôï 1828, êáôáôÜ÷ôçêå óôçí ô ×éëéáñ÷ßá ôïõ ÃéáííÜêç ÓôñÜôïõ, ìå
ôçí ïðïßá ðïëÝìçóå óôá ÊáãêÝëéá Êáñðåíçóßïõ êáôÜ ôïõ ×ïõóåÀí êáé ÁóëÜìðåç êáé óôç ìÜ÷ç ôïõ ÔÝñíïõ êáôÜ ôùí éäßùí Ôïýñêùí. ¼ôáí ïñãáíþèçêáí,
ôï 1829, ôá 20 ÅëáöñÜ ÔÜãìáôá ôçò ÍáõðÜêôïõ, áðü ôïí Áõãïõóôßíï Êáðïäßóôñéá, êáôáôÜ÷ôçêå óôï ÔÜãìá ôïõ Ãéþñãïõ Ê. ÂåëÞ, óôï ïðïßï õðçñÝôçóå ùò
ôï 1833, üôå ôá ÔÜãìáôá äéáëýèçêáí. Ç ÅðéôñïðÞ, Üöçóå ôïí áãùíéóôÞ áâáèìïëüãçôï" (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, ü.ð., ôüì. 1ïò, óåë. 341).
13. ÊÁÑÕÐÇÓ Æá÷áñßáò, áðü ôç ×üìïñç Íáõðáêôßáò. Á.Ì. 3.806 êáé
1.883. "Áðü ôï 1823 ùò ôï 1827, ï Æ. Êáñýðçò ðñüóöåñå ôéò óôñáôéùôéêÝò ôïõ
åêäïõëåýóåéò ðñïò ôçí ðáôñßäá õðü ôïõò ïðëáñ÷çãïýò ÃéÜívç ÌáêñõãéÜííç Êñáâáñßôç êáé ÓêáëôóïäÞìï êáé ôïí ðñþôï ÌðïõëïõêôóÞ ôïõ ÓêáëôóÜ ôïí
ÔñéáíôÜöõëëï Áðïêïõñßôç êáé ìáæß ôïõò ðïëÝìçóå óôéò ìÜ÷åò ôïõ ÌáñáöÝíôç,
ôçò ¢ìðëéáíçò ôùí Óáëþíùí êáôÜ ôïõ Äåñâßò ðáóÜ, óôïí ÐñïöÞôç Çëßá ôùí
66. ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ, ü.ð., ÓÅË.117.

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

ÔÇÓ

ÐÁÔÑÉÄÁÓ

55

Óáëþíùí, ôçò ÏîõÜò êáé ôïõ Æåìåíïý. Ôï 1828 êáôáôÜ÷ôçêå óôçí Ðñþôç ×éëéáñ÷ßá ôïõ Êßôóïõ ÔæáâÝëá, óôçí Ðåíôáêïóéáñ÷ßá ôïõ ×ñÞóôïõ ÖùôïìÜñá
êáé ì' áõôÞ ðáñáâñÝèçêå óå ìÜ÷åò óôç Íáýðáêôï, óôá Ôñéæüíéá, óôï ÌõñìéãêéÜñé - èÝóç ïñåéíÞ êïíôÜ óôç ËïìðïôéíÜ - êáôÜ Á÷ìÝô Ðñåâßóôá, óôçí ôåëåõôáßá ðïëéïñêßá ôçò ÍáõðÜêôïõ êáôÜ ôïõ Êéïñ ðáóÜ, åéò ËéÜìðåãç, Êüíéôóá, Áíôßññéï êáé óôï Ìåóïëüããé êáôÜ ôïõ ÌïõóôáöÜ Ãêüñôæá ÌåìÝôé. ÊáôÜ ôçí ïñãÜíùóç ôùí 20 Åëáöñþí ÔáãìÜôùí ÍáõðÜêôïõ, êáôáôÜ÷ôçêå óôï 180 ÔÜãìá
ôïõ ÃéÜííç ÖáñìÜêç, óôï ïðïßï Ýìåéíå ùò ôï 1832. ÌåôÜ õðçñÝôçóå óáí åèíïöýëáêáò óôçí êáôáäßùîç ôùí ëçóôþí, ìå ïäçãü ôïõ ôïí ÄçìÞôñéï ÊïëïöùôéÜ.
Ôï 1836 êáôáôÜ÷ôçêå óôï 60ï ÔÜãìá ÅèíïöõëáêÞò ôïõ ÖáñìÜêç, ðïõ ìåôïíïìÜóôçêå óå ÔÜãìá ÏñïöõëáêÞò, óôï ïðïßï êáé õðçñÝôçóå ùò ôï 1855. Ôï
1861 êáôáôÜ÷ôçêå óôç ×ùñïöõëáêÞ, üðïõ õðçñÝôçóå ãéá ðïëý êáéñü"67.
14. ÊÅÖÁËÁÓ Áíáãíþóôçò, Ö. 274, Ýëáâå óéäçñÝíéï áñéóôåßï68 ðïëÝìçóå
óôçí Êëåßóïâá, óôï ÂáóéëÜäé, åðÝæçóå óôçí Ýîïäï, êáé êáé ìÜëëïí, ðñüêåéôáé
ãéá ôïí ×áñÜëáìðï, ï ïðïßïò ìåôåðáíáóôáôéêÜ ÷åéñïôïíÞèçêå éåñÝáò69.
15. ÊÏÍÔÏÃÉÁÍÍÏÐÏÕËÏÓ Ëþçò, áðü ôç ×üìïñç Íáõðáêôßáò, Á.Ì.
8231. "Õðü ôéò ïäçãßåò ôïõ ÍéêïëÜïõ ÆÝñâá, ðïëÝìçóå ôïõ 1821, ðáñáâñåèåßò
óå üëåò ôéò ìÜ÷åò ðïõ óõãêñüôçóå ï áñ÷çãüò ôïõ åíáíôßïí ôùí Ôïýñêùí, äéáêñéèåßò ãéá ôçí ôüëìç ôïõ. ÐïëÝìçóå êáé óôï Ìåóïëüããé óôçí ôåëåõôáßá ðïëéïñêßá ôïõ ôï 1825 ìå 1826. ÊáôÜ ôçí Ýîïäï ôçò ÖñïõñÜò Ýðåóå ìá÷üìåíïò
óôïí êÜìðï ôïõ Ìåóïëïããßïõ. Ôçí ßäéá íý÷ôá ôçò åîüäïõ, ç óýæõãüò ôïõ ÅëéóÜâåô, Ýðåóå áé÷ìÜëùôç óôá ÷Ýñéá ôïõ å÷èñïý êé áðåëåõèåñþèçêå ýóôåñá áðü 4
÷ñüíéá" (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, ü.ð., ô. 2ïò, óåë. 58).
16. ÊÏÕÔÓÉÊÏÓ Êùíóôáíôßíïò. ÐïëÝìçóå óôï Ìåóïëüããé (Ã. ÑÜðôçò,
ü.ð., óåë. 199).
17. ÌÇÔÑÏÓ Ðáíáãéþôçò (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, ü.ð., ô. 1ïò & 2ïò, óåë. 220).
18. ÌÇÔÑÏÓ ÃÅÙÑÃÁÊÇÓ, áäåëöüò ôïõ ÌÞôñïõ. Ôá ïíüìáôÜ ôïõò âñßóêïíôáé ÷ùñßò åðþíõìï óôïí êáôÜëïãï ôïõ óôñáôçãïý ÓáöÜêá70.
19. ÌÐÁÆÁÓ Áíôþíéïò. Ö. 252. ¸ëáâå óéäçñÝíéï áñéóôåßï71.
67. ÃÅÙÑÃÉÏÓ ÌÉËÔ. ÔÓÁÔÓÁÍÇÓ, ïð., ôüì. 1ïò, óåë. 388.
68. Ã. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇÓ, ïð-ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ô.4ïò, óå.253, 1988-89.
69. Ôï üíïìá Áíáãíþóôçò ôï óõíáíôÜìå ðïëý óõ÷íÜ óáí äåýôåñï üíïìá óå Üôïìá ðïõ áó÷ïëïýíôáí
ìå ôï øáëôÞñé êáé Ý÷ïõí ôçí éêáíüôçôá ôçò áíÜãíùóçò.
70. Ðáíáãéþôçò ÌÞôñïõ. ÕðïãñÜöåé óôéò 24-8-1786 ùò ìÜñôõñáò áíáãíþñéóçò êëçñïíïìéêïý
äéêáéþìáôïò ôçò ÌÜñèáò ÌáêÜóç, êüñçò ôïõ áðïèáíüíôïò ÆÞóéìïõ ÌáêÜóç. ÅðïìÝíùò ÌÞôñïò
åßíáé åðþíõìï, åêôüò êé áí ç ãåíéêÞ (ÌÞôñïõ) äçëþíåé ôïí ðáôÝñá. Ð.÷. ï Ðáíáãéþôçò (ôïõ)
ÌÞôñïõ. Óôçí ðåñßðôùóç áõôÞ ðñüêåéôáé ãéá ôïí Ðáí. ÌÞôñïõ Äåóðïôáßï êáé ôï ÃéùñãÜêç ÌÞôñïõ Äåóðïôáßï. ÂëÝðå ÅëÝíçò Ãéáííáêïðïýëïõ, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ô. 4ïò óåë. 412-416, 1988-89.
71. Ã. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇÓ, ÁÑÉÓÔÅÉÁ ÍÁÕÐÁÊÔÉÙÍ ÁÃÙÍÉÓÔÙÍ ÔÏÕ ´21 óåë. 246 ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ô. 4ïò, 1988-89.

56

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

20. ÏÉÊÏÍÏÌÏÕ Íéêüëáïò. ÐïëÝìçóå ìå ãåííáéüôçôá êáé óôçí ôåëåõôáßá
ðïëéïñêßá ôïõ Ìåóïëïããßïõ Ýðåóå ìáæß ìå Ýíáí áðü ôïõò ãéïõò ôïõ, åíþ 4 ìÝëç ôçò ïéêïãÝíåéÜò ôïõ áé÷ìáëùôßóôçêáí.
21. ÏÉÊÏÍÏÌÏÕ ×áñÜëáìðïò Ö. 274. ¸ëáâå ÷Üëêéíï áñéóôåßï72.
22. ÐÁÍÁÑÇÓ Âáóßëåéïò, Ö. 163. ¸ëáâå óéäçñÝíéï áñéóôåßï73.
23. ÐÁÐÁÈÁÍÁÓÉÏÕ ÄçìÞôñéïò, áðü ôç ×üìïñç Íáõðáêôßáò. ÁÌ, 11.
119. "ÃåííÞèçêå ôï 1805. Áðü ôï 1822, õðçñÝôçóå óôñáôéùôéêÜ ôçí ðáôñßäá
êáé õðü ôéò ïäçãßåò ôïõ ïðëáñ÷çãïý ÉùÜííïõ Ãïõóôßôóá ðáñáâñÝèçêå óôç ìÜ÷ç ôïõ Êåöáëüâñõóïõ Êáñðåíçóßïõ. Õðü ôéò ïäçãßåò ôïõ Íüôç Ìðüôóáñç ðáñáâñÝèçêå óôçí ðïëéïñêßá ôïõ Áéôùëéêïý êáôÜ ôïõ ÌïõóôáöÜ ðáóÜ Óêüíäñá.
Õðü ôïí ßäéï ðáñáâñÝèçêå êáé óôçí ðïëéïñêßá ôïõ Ìåóïëïããßïõ áðü ôïõò
Êéïõôá÷Þ êáé ÉìðñáÞì áðü ôçí áñ÷Þ ùò ôï ôÝëïò, ðáñáâñåèåßò êáé óôçí çñùéêÞ Ýîïäï ôçò öñïõñÜò ôïí Áðñßëéï ôïõ 1826 êáôÜ ôçí ïðïßáí äéáóþèçêå. Õðü
ôéò ïäçãßåò ôïõ ÃéÜííç ÍïôáñÜ, ôïõ åðéëåãüìåíïõ êáé "Áñ÷ïíôüðïõëï" ðÞñå ìÝñïò óôéò ìÜ÷åò ôùí Áèçíþí êáé óôç öïíéêüôáôç ìÜ÷ç ôïõ ÓÝíéïõ êïíôÜ óôçí Áêñüðïëç ôùí Áèçíþí êáôÜ ôçí ïðïßá ôï "Áñ÷ïíôüðïõëï" Ýðåóå ìá÷üìåíï ìå ôï
âáèìü ôïõ óôñáôçãïý. Ôï 1828 êáôáôÜ÷èçêå óôç ÷éëéáñ÷ßá ôïõ ÃéÜííç ÓôñÜôïõ, ìå ôçí ïðïßá ðïëÝìçóå óôçí ÔÝñíïâá ôùí ÊñáâÜñùí êáôÜ ôïõ ×ïõóåÀí
ðáóÜ êáé ÁóëÜí ÌðÝç êáé óôá ÊáãêÝëéá Êáñðåíçóßïõ êáôÜ ôùí ßäéùí å÷èñþí.
ÕðçñÝôçóå ùò ôï 1830, ðÜíôá ìå ãåííáéüôçôá êáé óôñáôéùôéêÞ ðåéèáñ÷ßá"74.
24. ÐÁÐÁÈÁÍÁÓÉÏÕ Ãåþñãéïò, áðü ôï ÄÞìï Ðñïó÷ßïõ, ï ïðïßïò êáôÝèåóå "ôá áðïäåéêôéêÜ Ýããñáöá ôùí áãþíùí ôïõ óôïí ¸ðáñ÷ï ÍáõðÜêôïõ ìå óêïðü íá ôá ðñïùèÞóåé óôçí ÅðéôñïðÞ Áãþíùí êáé Èõóéþí ãéá íá áîéïëïãçèåß.
ÖÜêåëïò üìùò äå âñÝèçêå ìå ôï üíïìÜ ôïõ êáé ôá ëïéðÜ óôïé÷åßá" (Ã.Ì.
ÔóáôóÜíç, ü.ð., ô. 3ïò, óåë. 8).
ÕðïèÝôïõìå üôé åßíáé áäåëöüò ôïõ Äçìçôñßïõ, äéüôé áãùíéóôÝò ìå ôï üíïìá
Ðáðáèáíáóáßïé õðÜñ÷ïõí óôçí ÁñÜ÷ïâá Åõñõôáíßáò, óôá ËéðéáíÜ Áðåñáíôßùí Åõñõôáíßáò, óôçí ÔóåâåëéÜóá Ìáêñõíåßáò êáé óôç ×üìïñç ôïõ ÄÞìïõ
Ðñïó÷ßïõ".
25. ÑÁÐÔÇÓ Ãåþñãéïò. Ö. 274 ¸ëáâå óéäçñÝíéï áñéóôåßï75.
26. ×ÁÔÆÏÐÏÕËÏÓ ÃéÜííçò Þ Ãéþñãïò. Ö. 163. ¸ëáâå óéäçñïýí áñéóôåßï
êáé õðçñÝôçóå óôçí ÏñïöõëáêÞ76.
27. ×ÁÔÆÏÐÏÕËÏÓ ÆÞóéìïò, áðü ôç ×üìïñç Íáõðáêôßáò. "ÊáôÜ ôïí éå72. Ï.ð. Ã. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇÓ, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ô. 4ïò óåë. 252, 1988-89.
73. Ï.ð., óåë. 260.
74. ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ, Ç Íáõðáêôßá óôï åéêïóéÝíá, óåë. 112-114 êáé Ãåùñã. Ìéë. ÔóáôóÜíç, ü.ð. ôüì. 3ïò óåë. 8.
75. Ï.ð. Ã. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇÓ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ô. 4ïò óåë. 254, 1988-89.
76. Ï.ð. Ã. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇÓ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ô. 4ïò óåë. 261, 1988-89.

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

ÔÇÓ

ÐÁÔÑÉÄÁÓ

57

ñü áãþíá ôïõ 1821 ðñüóöåñå ôéò óôñáôéùôéêÝò õðçñåóßåò ùò ÌðïõëïõêôóÞò
(áîéùìáôéêüò) õðü ôéò ïäçãßåò ôïõ ïðëáñ÷çãïý Ðáíáãéþôç Óùôçñüðïõëïõ, ìå
ôïí ïðïßï ðáñáâñÝèçêå óå äéÜöïñåò ìÜ÷åò. ¹ôáí áäåëöüò ôïõ ×áñÜëáìðïõ
×áôæüðïõëïõ. Ï ÆÞóéìïò Ýëáâå ìÝñïò óôçí 1ç ðïëéïñêßá ôçò ÍáõðÜêôïõ ìå
áñ÷çãü ôïõ ôïí Ð. Óùôçñüðïõëï (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, ü.ð., ô. 3ïò, óåë. 344).
28. ×ÁÔÆÏÐÏÕËÏÓ ×áñÜëáìðïò, áðü ôç ×üìïñç Íáõðáêôßáò. Á.Ì.
3800 êáé 1879. ÃåííÞèçêå ôï 1805. Õðü ôéò ïäçãßåò ôïõ ÌðïõëïõêôóÞ ÆÞóéìïõ
×áíôæüðïõëïõ ôïõ áäåñöïý ôïõ, áñ÷çãïýíôïò ôïõ ÐáíáãéùôÜêç Óùôçñüðïõëïõ
- Êñáâáñßôç, ðáñáâñÝèçêå óôç ìÜ÷ç ôïõ Êåöáëüâñõóïõ Áéôùëéêïý êáôÜ ôïõ ÉóìáÞë ÐáóÜ ÐëéÜóá êáé ôï 1822 óôçí 1ç ðïëéïñêßá ôïõ Ìåóïëïããßïõ áðü ôïí
ÏìÝñ ðáóÜ Âñõþíç, áñ÷çãïýíôïò ôïõ ÌÜñêïõ Ìðüôóáñç. Ôï 1823 ðïëÝìçóå
óôï Êåöáëüâñõóï Êáñðåíçóßïõ õðü ôïõ ÌÜñêïõ Ìðüôóáñç, üðïõ êáé óêïôþèçêå ï ÌÜñêïò. Ôï 1824 ï áñ÷çãüò ôïõ ÐÜíïò Óùôçñüðïõëïò ðñïóêïëëÞèçêå
óôïí Êßôóï ÔæáâÝëëá êáé ìáæß ôïõò ðáñáâñÝèçêå óôç ìÜ÷ç ôçò ¢ìðëéáíçò ôùí
Óáëþíùí êáôÜ ôïõ Äåñâßò ðáóÜ. Ôï 1825 ðüëåìçóå êáôÜ ôïõ ðïëéïñêçôïý
Êéïõôá÷Þ Ýîù áðü ôï Ìåóïëüããé, üðïõ åéóÞëèå ìåôÜ áðü ëßãåò ìÝñåò ãéá åíäõíÜìùóç ôçò öñïõñÜò ôïõ ìáæß ìå ôïõò ÓùÇ ðáñÜäïóç ëÝåé, ðùò ôï üðëï
ôçñüðïýëï êáé ÔæáâÝëëá.
¸ìåéíå ùò ôçí Ýîïäï ôçò öñïõñÜò ôïõ ôïõ ×áíôæïêþóôá Ýêáíå éäéÜæïÁðñéëßïõ ôïõ 1826, êáôÜ ôçí ïðïßá äéá- íôá êñüôï. ÅðéóôñÝöïíôáò áðü
óþèçêå.Ôï 1827 ðáñáâñÝèçêå óå äéÜöï- ôï Ìåóïëëüãé, äåí Üíôåîå ôçí
ñïõò áêñïâïëéóìïýò óôá ÊñÜâáñá. Ôï êáêïõ÷ßá êáé Ýðåóå. Ðñüëáâå
1828 êáôáôÜ÷ôçêå óôç ÷éëéáñ÷ßá ôïõ êáé íôïõöÝêéóå óôïí áÝñá. ¢êïõÃéÜííç ÓôñÜôïõ êáé ìáæß ôïõ ðïëÝìçóå óáí ôïí ðõñïâïëéóìü óôï ÷ùñéü
óôç ìÜ÷ç ôçò ËïìðïôéíÜò êáôÜ ôïõ Á÷ìÝô êáé üëïé åßðáí ì’ Ýíá óôüìá ðùò:
Ðñåâßóôá óôçí ÔÝñíïâá ÊñáâÜñùí êáé "Áõôü åßíáé ôï üðëï ôïõ ×áíôæïóôá ÊáãêÝëéá Êáñðåíçóßïõ êáôÜ ôïõ êþóôá". ¸ôñåîáí êáé ôïí ìåôÝ×ïõóåÀí êáé ÁóëÜìðåç êáé óôçí ôåëåõôáß- öåñáí áðü ôçí Ðáíáïýëá óôï
á ðïëéïñêßá ôçò ÍáõðÜêôïõ, ùò ôçí ðôþ- ÷ùñéü. Óôçí Ýîïäï, ìéá ãõíáßêá
åß÷å êñåìáóôåß áð’ ôï æïõíÜñé
óç ôïõ öñïõñßïõ ôçò.
Ôï 1829 êáôáôÜ÷ôçêå óôï 5ï ôÜãìá ôïõ êáé óôïí ¢é-Óõìéü ôï áíôéëÞôïõ Êùóôáíôßíïõ ÂÝñç, óôï ïðïßï êáé õ- öèçêå. Ôï ãéáôáãÜíé ôïõ öõëÜóðçñÝôçóå ùò ôï 1833"77 (Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, óåôáé óôï óðßôé ôïõ Äçì. Éù. ÆáìðÜñá.
ü.ð., ô. 3ïò, óåë. 345).
77. Óôéò 19 Óåðôåìâñßïõ 1835, ï Íéêüëáïò Ðáó÷Üëçò ôïõ Ãåùñãßïõ áðü ôçí Kïæßôóá ÊñáâÜñùí
êôçìáôßáò, êÜíåé ðëçñåîïýóéï ôï äéêçãüñï ôïõ Ìåóóïëïãßïõ Íéêüëáï ËÝëç íá êÜíåé áãùãÞ óôïõò
áäåëöïýò ×áñáëÜìðï êáé Êùíóôáíôßíï ×áôæüðïõëï, êáôïßêïõò ×üìïñçò ÊñÜâáñùí, áãùíéóôÝò
ôïõ 1821, ãéáôß ìáæß ìå ôïí áäåñöü ôïõò ÌÞôñï ×áôæüðïõëï, ôïõ ðÞñáí ëçóôñéêþò 1250 ãñüóéá
êáé êáôáðáôïýí ôá êôÞìáôá ôïõ Ðáó÷Üëç ôïõ êüóôéóå 1250 ìüíï ãñüóéá ç Åëåõèåñßá.

58

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÌåôÜëëéï ×áíôæïêþóôá

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ÏÈÙÍ ÂÁÓÉËÅÕÓ ÔÇÓ ÅËËÁÄÏÓ
ÔÏÉÓ ÇÑÙÉÊÏÉÓ ÐÑÏÌÁ×ÏÉÓ ÔÇÓ
ÐÁÔÑÉÄÏÓ

29. ×ÁÍÔÆÏÐÏÕËÏÓ Þ ×ÁÍÔÆÇÍÉÊÏËÁÏÕ Êùíóôáíôßíïò, áðü ôç
×üìïñç Íáõðáêôßáò Á.Ì.17.449, Í.Ì. 5446. Óôï Ö. 163 öÝñåôáé üôé Ýëáâå
÷Üëêéíï áñéóôåßï êáé üôé õðçñÝôçóå óôçí ÏñïöõëáêÞ.
"ÃåííÞèçêå ôï 1802. Óôï ðéóôïðïéçôéêü ôïõ ÄçìÜñ÷ïõ Ðñïó÷ßïõ áíáöÝñåôáé ùò Êùóôáíôßíïò ×áôæçíéêïëÜïõ Þ ×áôæÞò êáé óôï ðéóôïðïéçôéêü åêäïõëåýóåùí ùò ×áíôæçíéêïëÜïõ Þ ×áôæüðïõëïò. Õðü ôïí ÃéÜííç Ãïõóôßôóá êáé áñ÷çãü ôïí ÌÜñêï Ìðüôóáñç ðïëÝìçóå óôï ÊáñðåíÞóé ôï 1823, üôáí óêïôþèçêå
ï ÌÜñêïò. Õðü ôïí Íüôç Ìðüôóáñç ðáñáâñÝèçêå óôçí ðïëéïñêßá ôïõ Áéôùëéêïý êáé ôïõ Ìåóïëïããßïõ áðü ôçí áñ÷Þ ùò ôçí çñùéêÞ Ýîïäï ôçò öñïõñÜò
ôïí Áðñßëéï ôïõ 1826. Äéáóþèçêå êáôÜ ôçí Ýîïäï. Ìå ôïí ÃéÜííç ÍïôáñÜ Ýëáâå ìÝñïò óôéò ìÜ÷åò ôùí Áèçíþí ùò ôï èÜíáôï ôïõ áñ÷çãïý ôïõ óôç ìÜ÷ç ôïõ
ÓÝíéïõ. Ï ×áôæüðïõëïò, Ýäåéîå ãåííáéüôçôá êáé ðåéèáñ÷ßá. Ôï 1828 êáôáôÜ÷èçêå óôç ÷éëéáñ÷ßá ôïõ ÃéÜííç ÓôñÜôïõ ìå ôï âáèìü ôïõ ÅéêïóéðÝíôáñ÷ïõ (áíèõðïëï÷áãïý) êáé ðáñáâñÝèçêå óôéò ìÜ÷åò êáôÜ ôùí ×ïõóåÀí ðáóÜ êáé ÁóëÜìðåç óôçí ÔÝñíïâá ôùí ÊñáâÜñùí êáé óôá ÊáãêÝëéá Êáñðåíçóßïõ. Ìå ôïí ßäéï âáèìü êáôáôÜ÷ôçêå ôïõ 1829 óôï ôÜãìá ôïõ Êþóôá ÂÝñç, óôï ïðïßï Ýìåíå
ìÝ÷ñé ôï 1833.
Ç åðéôñïðÞ ôïí êáôÝôáîå óôçí 1ç ÔÜîç ôùí Õðáîéùìáôéêþí. Óôá ìçôñþá
öÝñåôáé êáôáãüìåíïò áðü ôçí Ôñé÷ùíßäá78".
30. ×ÁÔÏÊÇÓ ×áñÜëáìðïò. Ö. 274. ¸ëáâå óéäçñïýí áñéóôåßï (Ã. ÊáñáèáíÜóçò, ü.ð., óåë. 254).
31. ×ÏÌÏÑÉÔÇÓ ÄçìÞôñéïò. Åß÷å ìåôïéêÞóåé óôï Ëéäùñßêé. Åß÷å ôï âáèìü
ôïõ åêáôüíôáñ÷ïõ óôçí åðáíÜóôáóç, üðùò êáé ï áäåëöüò ôïõ ï ×ñÞóôïò79.
78. Ãåùñã. Ì. ÔóáôóÜíçò, ü.ð., ôïì. 3ïò, óåë. 344.
79. Ðñüêåéôáé ðéèáíüí ãéá êáíïíéêü åðþíõìï ðïõ óõíçèéæüôáí êáé ìÜëëïí åßíáé óõããåíÞò ôïõ Çãïýìåíïõ Êýñéëëïõ ×ïìïñßôç. ÂëÝðå ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 13.

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

ÔÇÓ

ÐÁÔÑÉÄÁÓ

59

32. ×ÏÌÏÑÉÔÇÓ ×ñÞóôïò. ÐïëÝìçóå êÜôù áðü ôï óôñáôçãü Áíäñßôóï
ÓáöÜêá êáé ðÞñå ìÝñïò óôïí áãþíá
ôïõ ’21. Êáé ôá äýï áäÝëöéá ôá Ý÷åé êáôá÷ùñçìÝíá óôá êéôÜðéá ôïõ ï Óôñáôçãüò ü÷é ìå ôá ðñáãìáôéêÜ ôïõò ïíüìáôá,
áëëÜ ìå ôïí ôüðï êáôáãùãÞò ôïõò81.
33. ÃÊËÅÍÉÙÔÇÓ Ãåþñãéïò82, áäåëöüò ôïõ ×ïìïñßôç Äçìçôñßïõ êáé
×ñÞóôïõ.
Åßíáé áäýíáôï íá âñåé êáíåßò üëá ôá
ïíüìáôá ôùí áðëþí, áãíþóôùí êáé áöáíþí áãùíéóôþí, ðïõ Ýëáâáí ìÝñïò
óôïí Éåñü Áãþíá. Åßíáé áõôïß, ðïõ ìå
ôïí áöáíÞ áãþíá ôïõò ðáñÝäùóáí óôç
ìíÞìç ôçò éóôïñßáò ôïõò åðþíõìïõò. Ç
éóôïñßá äå ãñÜöåôáé ìüíï áðü ôïõò åðþíõìïõò, áëëÜ êõñßùò áðü ôéò áôÝëåéùôåò óôñáôéÝò ôùí áöáíþí.
Ç åëåõèåñßá, åëåõèåñßá,
êáé ôá ãñüóéá, ãñüóéá.
Óôá áñ÷åßá ôùí áãùíéóôþí ôïõ
1821 õðÜñ÷åé Ýíáò äåýôåñïò öÜêåëïò ìå ÁÌ 227 ðïõ ðåñéÝ÷åé ïéêïíïìéêÝò äéåêäéêÞóåéò. ÁíáöÝñåôáé
óå ôñïöïäïóßá óôñáôéùôþí êáé
æçôÜåé áðïæçìßùóç âÜóåé óôïé÷åßùí. Óôï ìçôñþï áíáöÝñåôáé Ýíáò
ëïãáñéáóìüò ôïõ öñïõñÜñ÷ïõ
ÍáõðÜêôïõ ãéá 2954 ïêÜäåò áëåýñéá. Ôï áßôçìá áðïññßöèçêå.
Ðñüêåéôáé ãéá ôï ßäéï ðñüóùðï, ôïí Íéê. Ðáó÷Üëç80.

4.3 Ï ¸ñáíïò.
Óôçí áðïãñáöÞ ôïõ 1961 ï ðáðá-Ãéùñãïýëáò Ýëåãå óôïí Êþóôá Ãåùñãßïõ
×áíôæÞ, üôé óôç ×üìïñç Ýãéíå Ýñáíïò óå óéôÜñé, üóðñéá êáé êñÝáò ãéá ôïõò ðïëéïñêçìÝíïõò ôïõ Ìåóïëïããßïõ. Ôï ßäéï ßóùò Ýãéíå êáé óôá Üëëá ÷ùñéÜ ôùí
ÊñáâÜñùí.
Ôá ÊñÜâáñá êáé ïëüêëçñç ç Íáõðáêôßá, ìå ôïõò áãþíåò ôùí ðáëéêáñéþí
ôïõò ãéá ËåõôåñéÜ êáé ôçí ïìüøõ÷ç óõíäñïìÞ ôïõ ëáïý, Üöçóáí äéäÜãìáôá Þèïõò êáé áñåôÞò ãéá ôéò åðåñ÷üìåíåò ãåíéÝò. ¸äùóáí äåêÜäåò ìÜ÷åò ãéá íá îåðáóôñÝøïõí ôïí ôüðï ôïõò áð' ôïõò ôýñáííïõò êáé ìïéñÜæïíôáí ìå ôá ðáëéêÜñéá ôï ëéãïóôü øùìß ôïõò.
Ãéá íá ó÷çìáôßóïõìå ìéá ãåíéêÞ åéêüíá áðü ôï ìåãáëåéþäç áãþíá ìáò, ðáñïõóéÜæù åðéãñáììáôéêÜ, óôç ìíÞìç ôùí ðåóüíôùí, ôç èñéáìâåõôéêÞ ôïõò ðïñåßá.

80. Ã.Ì.ÔóáôóÜíç, ïð. ô.3ïò , óåë.46.
81. ÃÅÙÑÃ. Ì. ÔÓÁÔÓÁÍÇ, ü.ð., ô. 3ïò, óåë. 364.
82. ¸÷åé äéáöïñåôéêü åðþíõìï áð’ ôá áäÝëöéá ôïõ.

60

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

4.4 Ï ìåãáëåéþäçò áãþíáò ôùí ÊñáâÜñùí.
1821

1822

1823

1824

182583

1826

Á´. Ðïë/êßá
ÍáõðÜêôïõ.
• Ðïëéïñêßá ôïõ
Áíôéññßïõ.
• ´ Ðïëéïñêßá ôçò
ÍáõðÜêôïõ.
• ìÜ÷ç Åëáéïóôáóßïõ.

Óôïí Ðëáôáíßôç.
Óôï Áíôßññéï.
• Óôçí ÊáêéÜ ÓêÜëá.
(Êëüêïâá).


Óôç Âïìâïêïý.
Óôï Ìáêñýïñï
ÐáðáäéÜò.
• Ôçò Êáëëéáêïýäáò.
Å´ Ðïë. ÍáõðÜêôïõ.
• ô Åëáéï/óßïõ.
• ´ ÍéïêÜóôñïõ.


ÖïíéêÞ ìÜ÷ç Ì/ããßïõ.
´ Âïìâïêïýò.
• ÓÔ´ðïë/êßá Í/ðÜêôïõ.
• Ôçò Áìüñáíçò.
• Ôçò ÐáðáäéÜò.
• ´ ìÜ÷ç.
Óôá Ðåñéâüëéá.
• Ðñïóêýíçìá ôïõ
ÓáöÜêá.
• Ï ÌáêñõãéÜííçò
áñ÷éêáðåôÜíéïò.
• Ïé Ôïýñêïé ìáò
êáôáêëýæïõí.

Ïëïêáýôùìá ÁíåìïãéÜííç.
Ï Ôïýñêïò ÄéïéêçôÞò Áâäïýë
åãêáôáëåßðåé ôç ËïìðïôéíÜ.
• ÅêôÝëåóç ôùí Ðñéêñßôùí (ÑÝñåóç).
• ô Ðïëéïñêßá ÍáõðÜêôïõ.

Ä´ Ðïë/êßá Í/ðÜêôïõ.
´ Åëáéïóôáóßïõ.
• Óôç Âåëâßíá.

Êáìáñïýëåò
Îçñ/ãÜäïõ.
• ÌÜ÷ç ôçò ÏîõÜò.

ÐëáôÜíïõ.
Ôçò ÄïñâéôóÜò.
• Ôçò ÓôñÜíùìáò.

ÓêáíäáëÜêé.
• ô ÏîõÜò.

Óôï ÔóáêáëÜêé.
Óôá ÌåñìçããéÜñéá.
• Óôï Êåëß.
• Óôï Ìáêñýïñï.
• Óôç Íßóâáñç.
• Óôïí ÁíåìÜêç.

Ðüñéáñç.
Íéüêáóôñïõ.
• Ãáõñïëßìíçò.

Ä´ Åëáéïóôáóßïõ.
Êáëáâñïýæáò.

Óôç Óßìïõ.
Ðõñðïëåßôáé
ï Ðáëéüðõñãïò.
• Ôçò ÌáêñéÜò
ÑÜ÷çò.
• Ôçò Ãñáíßôóáò.

Ç ìÜ÷ç ôçò Êñýáò Âñýóçò.
Óôá ÌåñìçããéÜñéá.
• Óôç ËïìðïôéíÜ.
• Ðôþóç ôïõ Ìåóïëïããßïõ.
• Ôï ðñïóêýíçìá ôçò Äõô. ÅëëÜäáò.

83. Óôá ÊñÜâáñá åìöáíßæåôáé ï èçñéþäçò Ìðáíïýóçò ÓÝâñáíçò êáé ï ÁóëÜìðåçò ìå 3.500 Ôïýñêïõò êáé êáôáöôÜíåé í' áíôéìåôùðßóåé ôçí êáôÜóôáóç ï ÊáñáúóêÜêçò.

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

ÔÇÓ

61

ÐÁÔÑÉÄÁÓ

1827

Óôï ÎçñïðÞãáäï.
• Óôï Íéüêáóôñï.
• Óôç Óßìïõ.

Óôç Âñýóç ÐáðáäéÜò.
• ô ìÜ÷ç ôçò ÏîõÜò.

1828

Óôï Ãåöýñé ôçò
Áñôïôßâáò.
• Â ´ÐëáôÜíïõ
(3 ìåñüíõ÷ôá).
• Ôçò Êáâáäéþôéóóáò
(ÌÜúïò).
• ×áëáóìüò
ôçò ÊëåðÜò.
• Ðïëéïñêßá
ôçò ËïìðïôéíÜò.

´ óôá ÌåñìçããéÜñéá.
ô óôá ÌåñìçããéÜñéá.
• Óôï ÓêáíäáëÜêé.
• Óôç ÃñáììÝíç ÏîõÜ.
• Óôçí ÔÝñíïâá.
• Óôç ËïìðïôéíÜ.
• Óôïí ÐñïöÞôç Çëßá.
• Ç ìÜ÷ç ôçò Áâüñáíçò.

Ìå ôçí ôåëåõôáßá
ìÜ÷ç ôçò Áâüñáíçò
áðáëëÜóóïíôáé ôá
ÊñÜâáñá áðü ôïõò
Ôïýñêïõò84.
27-10-1829

ô ÊáêéÜò ÓêÜëáò.
• Ä´ ÊáêéÜò ÓêÜëáò
(Êëüêïâá).

Ðüóïé Üñáãå íá åßíáé ïé Üãíùóôïé óôñáôéþôåò ìáò ó' áõôÝò ôéò ðïëýíåêñåò
ìÜ÷åò; Ìüíï "Ýíáò Èåüò ôï îÝñåé". ÊáíÝíá "áñ÷åßï" äå èá ìðïñÝóåé íá ôïõò ÷ùñÝóåé. Ç ×üìïñç ðñéí ôçí åðáíÜóôáóç åß÷å êáôÜ ôïí Ðïõêåâßë 80 ïéêïãÝíåéåò
êáé ôï 1829-30 âñßóêåôáé ìå 16 Ýùò 17 êáé ìüëéò ôï 1835 êáôáöÝñíåé íá öôÜóåé ôéò 37 ïéêïãÝíåéåò. Ðïëëïß ×ïìïñßôåò åíôùìåôáîý Ý÷ïõí åãêáôáëåßøåé ôï
ñçìáãìÝíï ÷ùñéü ôïõò. Ó' üëåò ôéò óõãêñïýóåéò ðïõ áíáöÝñáìå ðáñáðÜíù,
óõììåôåß÷áí êáé ×ïìïñßôåò. ÁäéÜøåõóôá óôïé÷åßá áðïôåëïýí êáé ôá ìíÞìáôá
óôçí ïìþíõìç ôïðïèåóßá ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò, "Óôá ÌíÞìáôá".

4.5 Ô' áóêÝñéá ôïõ Óêüíäñá ðõñðïëïýí ôç ×üìïñç.
Óôéò 25 ÌáÀïõ ôïõ 1821 êáôåâáßíïõí 4.000 Êñáâáñßôåò êáé åíéó÷ýïõí ôçí
ðïëéïñêßá ôçò ÍáõðÜêôïõ.
Ôï ÓåðôÝìâñéï ôïõ 1823, ï ÌïõóôáÞ ðáóÜò ôçò Óêüíäñáò ìå 16.000 óôñáôü íéêÜåé óôï Êåöáëüâñõóï Êáñðåíçóßïõ êáé, üðùò êáôåâáßíåé, ãéá íá ðÜåé
óôï Ìåóïëüããé, óðÝñíåé ãåíéêü ðáíéêü.
ÐåñíÜåé áðü ôçí ÁñÜ÷ïâá êáé óôçí ôïðïèåóßá "ñÜ÷ç Óêüíäñá" ðáèáßíåé
ìåãÜëç æçìéÜ êáé áöÞíåé óôç ñÜ÷ç ôï üíïìÜ ôïõ.
ÌåôÜ ðÝñáóå ôï Ößäáñç êáé Ýöôáóå óôïí ¢ãéï ÄçìÞôñéï. Åêåß ôá êÜíåé ü84. ËÅÐÔÏÌÅÑÅÉÅÓ ÂËÅÐÅ:
1) ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ "Ç ÍÁÕÐÁÊÔÉÁ ÔÏ ÅÉÊÏÓÉEÍÁ"
2) Ä. ÌÉÔÁÊÇ, "¢ãíùóôåò ìÜ÷åò ôïõ '21", "ÍÁÕÐÁÊÔÉÁ", ô. Â
3) ÓÔÁÕÑÏÃÉÁÍÍÏÐÏÕËÏÕ ÂÁÓ. "Éóôïñßá ôçò Íáõðáêôßáò, ÁèÞíá 1970.

62

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ëá óôÜ÷ôç. Ô' áóêÝñé ôïõ îå÷ýíåôáé óôá ãýñù ÷ùñéÜ êáé óêïñðÜåé ôï öüâï êáé
ôïí ôñüìï. ¸íá ôìÞìá ôïõ áêïëïýèçóå ðïñåßá äéá ìÝóïõ ÐëáôÜíïõ ìå êáôåýèõíóç ðñïò ôï Ìåóïëüããé. Äåí Ý÷ïõìå óôïé÷åßá íá ìáò âïçèÞóïõí óôï êñßóéìï åñþôçìá, áí ôá ìíÞìáôá êáé ç óõìðëïêÞ ôùí ×ïìïñéôþí êáé ôùí êáëïãÝñùí óôçí Áãßá ÔñéÜäá óõíäÝïíôáé ìå ôï ðÝñáóìá êáé ôçí êÜèïäï ôïõ Óêüíäñá. Ç ðáñÜäïóç èÝëåé ôç ×üìïñç íá ðõñðïëåßôáé. Ïé ìïíáäéêÝò åíäåßîåéò
ðïõ õðÜñ÷ïõí, åßíáé ôá ìíÞìáôá óôçí Áãßá ÔñéÜäá êáé ç áíáöïñÜ ôïõ Ã. ÑÜðôç óôï âéâëßï ôïõ "ÐåñéãñáöÞ ôçò Åðáñ÷ßáò Íáõðáêôßáò", óôç óåëßäá 196
ôïõ 1955.
ÊáôÜ ôïí êáèçãçôÞ Íßêï ÊáëëéìÜíç ç äéáäñïìÞ ôïõ ðáóÜ ðñïò ôï Ìåóïëüããé Ýãéíå áêïëïõèþíôáò ôç ñïÞ ôïõ ðïôáìïý Ößäáñç. Óôïí ¢ãéï ÄçìÞôñç Ýíáò Íåï÷ùñßôçò, ïíüìáôé ÊáëáèÜò85, áíÝëáâå ðñüèõìá íá ôïõ äåßîåé ôï äñüìï.
Åß÷å ôï óêïðü ôïõ. ¹èåëå íá ôïí ñßîåé óôï ðïôÜìé ìå ôá ðïëëÜ ðåñÜóìáôá, åëðßæïíôáò ðùò åêåß ìÝóá óôá óôåíÜ èá ôïí ÷áëïýóáí ïé äéêïß ìáò. Áõôü üìùò äåí
Ýãéíå, ãéáôß ïé äéêïß ìáò Þôáí áëëïý áðáó÷ïëçìÝíïé. ¼óï íá öôÜóåé ï Óêüíäñáò óôï ãåöýñé ôçò Áñôïôßâáò, ðÝñáóå 35 öïñÝò ôï ðïôÜìé. ÕðïøéÜóôçêå ï
ðáóÜò ôïí ÊáëáèÜ êáé Þèåëå íá ôïõ ðÜñåé ôï êåöÜëé, áëëÜ ï ôåôñáðÝñáôïò
Êñáâáñßôçò, ìå äéÜöïñåò äéêáéïëïãßåò, ôç ãëßôùóå öôçíÜ86.

4.6 Ôï ðñïóêýíçìá ôçò Ñïýìåëçò.
Ï Áðñßëéïò ôïõ 1826 Ýöåñå ôçí ÅðáíÜóôáóç óôï "÷åßëïò ôïõ ãêñåìïý". ÌåôÜ ôçí ðôþóç ôïõ Ìåóïëïããßïõ áêïëïýèçóå ôï ðñïóêýíçìá ôùí Ïðëáñ÷çãþí
ôçò Ñïýìåëçò êáé ôï üíïìá ôïõ ÷ùñéïý ìáò óõíäÝèçêå ìå ôçí éóôïñéêÞ áõôÞ
ðåñßïäï. Ïé ÁãùíéóôÝò êáé ïé Ïðëáñ÷çãïß, ìå ðåóìÝíï ôï çèéêü ôïõò, ðÝñáóáí
áðü ôïí ÐëÜôáíï êáé óôñáôïðÝäåøáí óôçí Êáâáäéþôéóóá, ìå êáôåýèõíóç ðñïò
ôá ÓÜëùíá. Ï Êéïõôá÷Þò åêìåôáëëåýåôáé ôçí êáôÜóôáóç êáé äéðëùìáôéêÜ öåñüìåíïò, Ýâáëå ôïõò Áñâáíßôåò áñ÷çãïýò ðïõ åß÷å ìáæß ôïõ êé Ýãñáøáí ðñïò
ôïõò Êáðåôáíáßïõò êáé ôïõò Ðñïåóôïýò ôçò Ñïýìåëçò åðéóôïëÞ, ôï ðåñéå÷üìåíï ôçò ïðïßáò åßíáé ôï ðáñáêÜôù:
"Áãáðçôïß ìáò êáðåôáíáßïé êáé ïé ðñïåóôïß êáé ëïéðïß ßäéïé ïé êÜôïéêïé ôùí
Âåëáåôßùí, Êáñðåíçóßïõ, Ðáôñáôæéêßïõ, ÊñáâáóáñÜí, áðïêïýñïõ êáé ÂåíÝèéêïõ. Ìå ôïí ÷áéñåôéóìü ìáò óáò öáíåñþíùìå üôé ìåôÜ ôï ðáßóéìï ôïõ Ìåóïëïããßïõ åíóÞìùí ôïõ Ìåóïëïããßïõ ï áöÝíôçò ìáò Þèåëå íá óôåßëåé ôá áóêÝñéá
ôïõ üëá íá õðïôÜîïõí áõôÜ ôá âéëáÝôéá êáé áðü ôï ìÝãáëï ôïõ ìåñ÷áìÝèé ôïí
85. Êáëáèáßïõò óõíáíôÜìå êáé óôï Ìåóïëüããé. Âë. Ã.Ì. ÔóáôóÜíç, "Äõôéêïñïõìåëéþôåò ÁãùíéóôÝò
ôïõ 1821", ô. 1ïò óåë.320
86. Í. Ê. ÊÁËËÉÌÁÍÇ: "Ç ÓÕÌÂÏËÇ ÔÇÓ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÓ ÅÉÓ ÔÏÍ ÕÐÅÑ ÁÍÅÎÁÑÔÇÓÉÁÓ
ÁÃÙÍÁ ÔÏÕ 1821", óåë. 13.

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

ÔÇÓ

ÐÁÔÑÉÄÁÓ

63

åðáñáêáëÝóáìå êáé åìåßò êáé ïé åäþ åõñéóêüìåíïé ðñïåóôïß ãéá íá ìçí áðüóêëáâùèïýí ï êüóìïò êáé áðï÷áèïýí, Ýùò ðåíôÝîç çìÝñáéò üóï íá óáò Ýëèïõí
ôá ãñÜììáôÜ ìáò êáé êáèþò óáò áãáðïýí ïé ðñïåóôïß óáò óõìâïõëåýïõìå êáé
åìåßò íá áêïëïõèÞóåôå ôïõò êáëïèåëïéôÝò óáò êáé íá Ýëèçôå íá ðñïóêõíÞóåôå
åßäå êáé êÜìåôå áëëÝùò áò åßíáé ôï êñßìá óôï ëáéìü óáò.
Ôç 16 Áðñéëßïõ1826 óñáôüðåä. Ìåóïëðããßïõ. Áêïëïõèïýí ïíüìáôá". (Ç õðïãñÜììéóç äéêÞ ìáò, êñáôÞèçêå ç ïñèïãñáößá ôïõ åããñÜöïõ).
Óôï ãñÜììá áõôü ïé Êáðåôáíáßïé äþóáíå ôçí áêüëïõèç áðÜíôçóç:
"ÓÞìåñá åëÜâáìåí ôï êïéíü óáò ãñÜììá êáé ç åßäáìåí ôçí êáëÞí óáò ðñïáßñåóéí êáé ôï óáíôáêÜôç óáò êáé óáò åõ÷áñéóôïýìåí äéá ôá üóá üìùò ãñÜöåôå ç Ýíäïîüôçò óáò åßóèå üëïé öñüíéìïé êáé ðñáêôéêïß êáé êáôáëÜìâáíåôå üðïý
ìå ãñÜììáôá åßíáé ìåãÜëáé äõóêïëßáé êáé ìÜëéóôá êáèþò åêáôÞíôçóáí ôá
ðñÜãìáôá Ýùò ôþñá ðáñÜ áí åßíáé äõíáôüí íá êïðéÜóåôå í' áíôáìùèïýìåí íá
êïõâåíôéÜóùìåí ðñïóùðéêþò êáé áí åßíáé áðü ôïí Èåüí ôåëåéþíåé ç õðïèÝóéò
åéò ôï êáëüí. ç áíôÜìùóßò ìáò íá ãßíåé ç óå Ýíá ìÝñïò ïðïý íá óõìöÝñåé êáé
äéÜ ôçí ÝíäïîüôçôÜ óáò êáé äé' çìÜò. ôáýôá êáé ïé ÷ñüíïé óáò ðïëëïß.
Ôç 24 Áðñéëßïõ 1826
ÌïíáóôéêÞñé ÷üìïñçò" Áêïëïõèïýí ôá ïíüìáôá:
ÌÞôæéïò ÊïíôïãéÜííçò, à ôóéüãêáò, Ãéí. ÃéïëäÜóçò, Ãåù. ÊáñáúóêÜêçò, Ãéá,
ñÜãêïò, íéêïëüò ôæáâÝëáò, ÄÞìï ôæÞëéïò, Êùóôá Âëá÷üðïõëïò, óôáèÜêçò óôáúêïò,Êþóôáò Êáðï ÃéùñãÜêçò óðýñïò îýäçò, ÁíáóôÜóéïò ñïêÜò, ÄçìÞôñéïò
ÐáëáéïãéÜííçò" (ÔçñÞèçêå ç ïñèïãñáößá ôùí åããñÜöùí).
Ç óõíÜíôçóç áõôÞ ôùí Êáðåôáíáßùí ìå ôïõò Áñâáíßôåò äåí ðñáãìáôïðïéÞèçêå, "ìá ùò ôüóï üëïé ôïõò åðñïóêýíçóáí, å÷ôüò ôïõ ÊáñáúóêÜêç êáé Ä. ÌáêñÞ. Ïé Ïðëáñ÷çãïß ðïõ ðñïóêýíçóáí êáé ìðÞêáí óôéò õðçñåóßåò ôïõ Êéïõôá÷Þ Þôáí ïé åîÞò:
Ï Áíäñ. ºóêïò, ï Ì. ÊïíôïãéÜííçò, ÃéïëäÜóçò, É Ñïýêçò, Ã.Äõïâïõíéþôçò,
É. Âáñíáêéþôçò, Ã. ÓôÜéêïò, ÓùôÞñçò ÓôñÜôïò, Ã. Ôóüããáò, ÃéáííÜêçò ÑÜãêïò,
ÊïìíÜò ÔñÜêáò êáé Áíôñßôóïò ÓáöÜêáò.
Áñãüôåñá ï Ôóüããáò, ÔóÝëëéïòêáé ÑÜãêïò îáíáðÞñáí ôá üðëá" 87.
Ï ÉìðñáÞì, áöïý ðÝôõ÷å ôçí õðïôáãÞ ôçò Ñïýìåëçò, ðñï÷þñçóå ÷ùñßò ôçí
ðáñáìéêñÞ áíôßóôáóç êáôÜ ôçò ÁèÞíáò.

4.7 Ç ìÜ÷ç ôçò Êáâáäéþôéóóáò.
Êñßíïõìå óêüðéìï íá áíáöåñèïýìå óýíôïìá óôç ìÜ÷ç ôçò ×üìïñçò.
87. ÔÜêç Óôáìáôüðïõëïõ, Ïé ÔïõñêïðñïóêõíçìÝíïé êáé ï Êïëïêïôñþíçò, óåë.5-7, Åêäüóåéò
ÊÜëâïò.

64

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Ï ÊáðåôÜíéïò ÃéÜííçò ÑÜãêïò88 ìå ôá óôñáôåýìáôÜ ôïõ áðïöÜóéóå íá ôñáâÞîåé ãéá ôï Áðüêïõñï, áëëÜ ôåëéêÜ ï ôüðïò åêåß Ýäåé÷íå Ýñçìïò êáé áõôïß ðåéíïýóáí. Ôüôå, ðÝñáóáí ôç ãÝöõñá ôçò Áñôïôßâáò êáé óôá ôÝëç ÌáÀïõ ôïõ 1828
Ýöôáóáí óôç ×üìïñç. Åêåß âñÞêå ôïõò Ôïýñêïõò ï÷õñùìÝíïõò óôï ÌïíáóôÞñé êáé óôéò ãýñù ðåñéï÷Ýò. Äþóáíå ìÜ÷ç ðïõ êñÜôçóå ìéá ïëüêëçñç ìÝñá. Ï
å÷èñüò üìùò êñáôïýóå ãåñÜ ôéò èÝóåéò ôïõ êáé äåí ìðüñåóáí íá ôïõò áðïìáêñýíïõí êáé îáíáãýñéóáí Üðñáêôïé óôç ×ñõóïâßôóá89.
¼ðùò åßäáìå íùñßôåñá, ôï 1826, ìåôÜ ôçí ¸îïäï, ïé Ïðëáñ÷çãïß ÃéÜííçò
ÑÜãêïò êáé Ôóüãêáò Þñèáí óôç ×üìïñç êáé âñÞêáí åäþ ôïí ÊáñáúóêÜêç íá
Ý÷åé óôñáôïðåäåýóåé óôï ÌïíáóôÞñé. Ï ãñáììáôéêüò ôïõ ÑÜãêïõ, Êùí. Ð. ÄçìçôñéÜäçò, óôçí áõôïâéïãñáößá ôïõ, éó÷õñßæåôáé üôé ðÞãáí íá åíùèïýí ìå ôïí
ÊáñáúóêÜêç, ãéá íá ÷ôõðÞóïõí ôïí Êéïõôá÷Þ áðü ôá íþôá. Áõôü, ãñÜöåé ï
Äéïí. ÌéôôÜêçò90, äåí áëçèåýåé, ãéáôß ïé Ïðëáñ÷çãïß "Ôóüãêáò êáé ÑÜãêïò åëéðïôÜ÷ôçóáí äéá íõêôüò"91 ðñéí ôçí ¸îïäï êáé óõóôçìáôéêÜ ðñïóðáèïýóáí íá
áðïäõíáìþóïõí ôïí ÊáñáúóêÜêç. Óõìðëçñþíïõìå üôé êáé ïé äýï Þôáí áð' áõôïýò ðïõ ðñïóêýíçóáí.

4.8 Ç ôåëåõôáßá ìÜ÷ç ôùí ÊñáâÜñùí.
Ìå ôç ìÜ÷ç óôçí Áâüñáíç, ôá ÊñÜâáñá áðáëëÜóóïíôáé ïñéóôéêÜ áðü ôçí ðáñïõóßá ôùí Ôïýñêùí êáé áñ÷ßæåé
ï áãþíáò êáôÜ ôùí ëçóôïóõììïñéþí. Ïé ëçóôïóõììïñßåò áðïôåëïýí ôç íÝá
ðëçãÞ ôïõ äçìüóéïõ âßïõ. Äéþêïíôáé óõóôçìáôéêÜ áðü ôá óþìáôá ôùí ÏñïöõëÜêùí.

27-10-1828

4.9 ×ïìïñßôåò óôçí ÏñïöõëáêÞ.
Óôç ìåôåðáíáóôáôéêÞ ðåñßïäï áðáó÷ïëïýóå ôçí êåíôñéêÞ åîïõóßá ç êáôáðïëÝìçóç ôçò ëçóôåßáò. Åðß ¼èùíïò êáôáñãÞèçêå ôï áóôõíïìéêü óýóôçìá ôïõ
Êáðïäßóôñéá êáé ç áíôéìåôþðéóç ôïõ ðñïâëÞìáôïò áíáôÝèçêå óôïí ôáêôéêü
óôñáôü, áëëÜ ç äéÜëõóç ôùí óôñáôéùôéêþí óùìÜôùí êáé ï áðïêëåéóìüò ôïõò áðü ôá ôáêôéêÜ óôñáôéùôéêÜ óþìáôá, üîõíå ôï ðñüâëçìá.
88. ÊáðåôÜíéïò ôçò ÄõôéêÞò ÓôåñåÜò ÅëëÜäáò. ÊáôÜãåôáé áðü ôï Óýíôåêíï ÂÜëôïõ êáé êáôïéêïýóå
óôï Áéôùëéêü. ÃåííÞèçêå ôï 1790 êáé óôá 1823 Ýãéíå óôñáôçãüò. Åß÷å ìõçèåß áðü íùñßò óôá
ó÷Ýäéá ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñåßáò . ¸ëáâå ìÝñïò óå ðïëëÝò ìÜ÷åò êáé ðïëëïß áðü ôïõò áãùíéóôÝò ôçò
ðåñéï÷Þò, Þôáí õðü ôéò äéáôáãÝò ôïõ.(Âë Ã.Ì.ÔóáôóÜíç, ô..3, óåë.99 êáé ÃÁÊ, Åðéô. Áãþíùí êáé
Èõóéþí).
89. ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ, ï.ð óåë. 97-98.
90. Äéïí. ÌéôôÜêçò: Ôá Ýîù ôïõ Ìåóïëïããßïõ êáôÜ ôç ´ðïëéïñêßáí 1825-1826, Åðåôçñßäá Åôáéñåßáò
Óôåñåïëáäéêþí Ìåëåôþí, ô. Ä´, ÁèÞíá 1973.
91. Óô. Ðáðáäïðïýëïõ: Ç ÅðáíÜóôáóç óôç ÄõôéêÞ ÓôåñåÜ ÅëëÜäá, Èåó/íßêç 1972, ó. 34.
Åöçìåñßäá "ÅëëçíéêÜ ×ñïíéêÜ" ôçò 11çò Éïõëßïõ 1826.

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

ÔÇÓ

ÐÁÔÑÉÄÁÓ

65

Ìå ôïí íüìï ôçò 27/12/1833 ôï ÊñÜôïò äéáéñÝèçêå óå ÄÞìïõò, ç áóôõíüìåõóç ôùí ïðïßùí áíáôÝèçêå óôç ÄçìïôéêÞ Áóôõíïìßá. Óôéò 15 Éïõíßïõ ôïõ 1833
éäñýèçêå ôï óþìá ôçò ÂáóéëéêÞò ×ùñïöõëáêÞò. Ôï Êáëïêáßñé ôïõ 1835 ïñãáíþèçêå åðé÷åßñçóç êáôáäßùîçò ôùí ëçóôþí, ÷ùñßò ùóôüóï óçìáíôéêÜ áðïôåëÝóìáôá.
H áäõíáìßá áíôéìåôþðéóçò ôùí ëçóôþí áðü ôï óôñáôü êáé ôïõò íÝïõò èåóìïýò, ïé åîåãÝñóåéò êáé ïé áíáôáñá÷Ýò óôéò ôÜîåéò ôùí Ïðëáñ÷çãþí, ïäÞãçóáí
ôï 1838 óôç äçìéïõñãßá 8 ôáãìÜôùí ãéá ôç óýóôáóç ôùí óùìÜôùí ôçò ÏñïöõëáêÞò, ôçò ÅèíïöõëáêÞò êáé ôçò ÄéïéêçôéêÞò Áóôõíïìßáò. Ó’ áõôÜ åíôÜ÷ôçêå Ýíá ìÝñïò ôùí ðáñáäïóéáêþí åíüðëùí. Ôá óþìáôá áõôÜ ðåñéüñéóáí ôï ðñüâëçìá, ÷ùñßò íá ôï åîáëåßøïõí ðïôÝ. Ïé ëçóôÝò åß÷áí óõíäåèåß ìå ÷ñéóôéáíïýò åëëçíüöùíïõò, áëâáíüöùíïõò êáé âëá÷üöùíïõò êôçíïôñüöïõò, ðïõ êáôïéêïýóáí
óôá ïñåéíÜ óõìðëÝãìáôá ôçò ÊåíôñéêÞò ÅëëÜäáò êáé åß÷áí óõíÜøåé ïéêïãåíåéáêïýò äåóìïýò, êïõìðáñéÝò, óôáõñáäåñöïýò êáé áäåëöïðïéôïýò êáé ÷ôõðïýóáí,
ðüôå ôçí ïèùìáíéêÞ êáé ðüôå ôçí åëëçíéêÞ åðéêñÜôåéá. Æïýóáí óôçí ðáñáíïìßá, Üëëïôå ùò äéþêôåò êáé Üëëïôå ùò äéùêüìåíïé. ¼ðùò åßäáìå, áñêåôïß ÷ïìïñßôåò áîéùìáôéêïß, õðáîéùìáôéêïß êáé ïðëßôåò óôåëÝ÷ùóáí ôá óþìáôá áõôÜ.

4.10 Ôá áñéóôåßá ôçò ÅðéôñïðÞò.
Ôï 1838 ìå äéÜôáãìá ïñßóôçêå íá
äïèïýí áñéóôåßá ôñéùí êáôçãïñéþí, áñãõñÜ, ÷Üëêéíá êáé óéäåñÝíéá óå üëïõò
áõôïýò ðïõ ðñüóöåñáí áîéüëïãåò õðçñåóßåò êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò ÅðáíÜóôáóçò. ÔÝôïéá ðñüóùðá Þôáí ïé ðïëåìéóôÝò, ôá ðïëéôéêÜ ðñüóùðá, ïé éåñùìÝíïé, ïé ÄçìïãÝñïíôåò, êáèþò êáé ïé Üíèñùðïé, ðïõ âïÞèçóáí ïéêïíïìéêÜ ôïí
áãþíá. Ôá áñéóôåßá áðïôåëïýóáí ôüôå
ôçí Ýìðñáêôç åðßóçìç êñáôéêÞ áíáãíþñéóç ôùí èõóéþí êáé ôùí ðñïóöïñþí, ðïõ Ýêáìáí ïé áãùíéóôÝò ìáò.
Ìå ôç äçìïóßåõóç ôïõ äéáôÜãìáôïò õðÝâáëáí ïé äéêáéïý÷ïé áãùíéóôÝò ôéò
áéôÞóåéò ôïõò óôï Äçìáñ÷åßï, ãéá íá óôáëåß áñìïäßùò, óôç óõóôáèåßóá ÅðéôñïðÞ Áãþíùí êáé Èõóéþí.
Ç áßôçóç óõíïäåõüôáí áðü ðéóôïðïéçôéêü ôùí Êáðåôáíáßùí ãéá ôçí ðïëåìéêÞ äñÜóç ôïõ êáèåíüò. Áðáñáßôçôç ðñïûðüèåóç ãéá ôï ÷Üëêéíï ð.÷. áðïôåëïýóå ç áðüäåéîç, üôé óå üëï ôï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá, ðñéí áðü ôçí 1-12-1834, õÌå ôï äéÜôáãìá 2248/28-6-1838 ïñßæåôáé üôé, ôá áñéóôåßá ôùí áãùíéóôþí, ìåôáâéâÜæïíôáí óôïõò êëçñïíüìïõò ôïõò êáé üôé:
• Äåí åß÷áí ôï äéêáßùìá áõôïß íá
ôá öïñÝóïõí êáé
• íá áðáéôÞóïõí êáé íá äéåêäéêÞóïõí ôá ðëåïíåêôÞìáôá ðïõ ðáñåß÷å ôï äéÜôáãìá óôïõò äéêáéïý÷ïõò áãùíéóôÝò. ¸ôóé áðïêëåßóôçêå êÜèå åßäïò äéåêäßêçóçò.

66

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ðÞñîå õðáîéùìáôéêüò óôï Åëëçíéêü óôñÜôåõìá Þ ôïõëÜ÷éóôïí óôï äéÜóôçìá
ôïõ áðåëåõèåñùôéêïý áãþíá.
ÁõôÝò üìùò ïé áéôÞóåéò êáèõóôÝñçóáí ðÜñá ðïëý íá óôáëïýí êáé ìåñéêïß áãùíéóôÝò ðÝèáíáí êáé äåí ðñüëáâáí íá ðÜñïõí ôá áñéóôåßá ôïõò. Ç ÅðéôñïðÞ
ìå ôç óåéñÜ ôçò, óå ðïëëÝò ðåñéðôþóåéò, ôá Ýêáìå èÜëáóóá92.
Ôçí ÅðéôñïðÞ áõôÞ ï Ãåþñ. Ì. ÔóáôóÜíçò ôçí áðïêáëåß "Üèëéá" êáé "áóõíåßäçôç" êáé óôïí 3ï ôüìï óôç óåëßäá 217, ôïõ âéâëßïõ ôïõ "Äõôéêïñïõìåëéþôåò
ÁãùíéóôÝò ôïõ 1821" áãáíáêôéóìÝíïò áðü ôéò áäéêßåò ðïõ åßäå, óçìåéþíåé:
"¹ôáí ôüóï áóõíåßäçôç áõôÞ ç ÅðéôñïðÞ, þóôå áðü óõóôÞìáôïò, åõíïïýóå
óå âáèìïýò êáé äïóßìáôá êé åêåßíïõò, ðïõ óå óõíåñãáóßá ìå ôïõò Ôïýñêïõò ðïëåìïýóáí ôïõò ¸ëëçíåò êé áðü ôçí Üëëç ìåñéÜ áäéêïýóå êáôÜöïñá çñùéêïýò áãùíéóôÝò, ðïõ ïé ßäéïé, ôá õðÜñ÷ïíôÜ ôïõò êé ïé ïéêïãÝíåéÝò ôïõò Ýãéíáí ðáñáíÜëùìá … ÁëëÜ ìÞðùò äåí Ýãéíå ôï ßäéï êáé óôéò äéêÝò ìáò ìÝñåò; áöïý åêåßíïé ðïõ
óõíåñãÜóôçêáí ìå ôïõò Ãåñìáíïýò óôçí êáôï÷Þ ôïõ 1941-1944 êáé ìáæß ôïõò
óêüôùíáí ¸ëëçíåò áãùíéóôÝò - áíôéóôáóéáêïýò, ôåëéêÜ áõôïß ïé ðñïäüôåò ÷áñáêôçñßóôçêáí õðåñ - ðáôñéþôåò, ðïõ ðáñéóôÜíïõí ôïõò "áíôéóôáóéáêïýò" êáé ôïëìïýí êáé êáôáèÝôïõí óôåöÜíéá óôá ìíçìåßá ôùí ðñáãìáôéêþí áãùíéóôþí ðïõ åîåôÝëåóáí ïé Ãåñìáíïß, ýóôåñá áðü äéêÞ ôïõò õðüäåéîç. ÊáôÜ ðïý íá öôýóù;"

4.11 Ôá öëïõñéÜ ôïõ ðáôÝñá Áìâñüóéïõ93.
Óôéò 31 ÌáÀïõ ôïõ 1833, ï ðáððïýò ôïõ ðáðá-Ãéùñãïýëá, Ãåþñãéïò94, Ýëáâå
åðéóôïëÞ áðü ôï ößëï ôïõ Íéêüëáï ÄáóêáëÜêç, êÜôïéêï Âïõêïõñåóôßïõ, ìå ôçí
ïðïßá ôïí ðëçñïöïñïýóå üôé ï êáëüãåñïò ößëïò ôïõ êáé óõã÷ùñéáíüò ìáò Áìâñüóéïò, ðéèáíüí Áíäñåüðïõëïò, ðïõ ìüíáæå óôç ÌïíÞ ôùí Áãßùí Áðïóôüëùí
Âïõêïõñåóôßïõ, Ý÷áóå ôá ëïãéêÜ ôïõ êáé ðÝèáíå óå Üèëéá êáôÜóôáóç.
Ðñüëáâå üìùò ðñïöïñéêÜ íá áöÞóåé åðßôñïðï ôïí Çãïýìåíï ôïõ Ìïíáóôçñßïõ êáé ôïí ¸ëëçíá Ðñüîåíï ÓáêåëÜñéï, ìå ôçí ðáñáããåëßá íá äþóïõí ôéò ïéêïíïìßåò ôïõ, ìåôÜ ôï èÜíáôü ôïõ, óôï ôüôå öôù÷ü íåïóýóôáôï Åëëçíéêü ¸èíïò. Ôá
ðñÜãìáôÜ ôïõ ôá óöñÜãéóå ï Ðñüîåíïò, ðïõ âñÞêå, ëÝåé, ìüíï 15.000 ãñüóéá.
Áð' áõôÜ ðëÞñùóáí ôá Ýîïäá êáé ëßãá ãéá ôçí øõ÷Þ ôïõ êáé ôá õðüëïéðá èá
ðñÝðåé, óýìöùíá ìå ôçí åðéèõìßá ôïõ, íá ôá Ýóôåéëáí óôçí ÅëëÜäá. ¼ìùò, êáôáããÝëëåé ï ÄáóêáëÜêçò, "üëïé åêåß Þîåñáí, ðùò ï Áìâñüóéïò åß÷å ðÜíù áðü
2.000 öëïõñéÜ".
Áí Þôáí äõíáôüí íá ãëßôùíáí ôá öëïõñéÜ ôïõ õðÝñï÷ïõ áõôïý ðáôñéþôç ìáò
Áìâñüóéïõ áðü "åëëçíïñïõìÜíéêï" äßäõìï!!!
92. ÃÅÙÑÃÉÏÕ Ð. ÊÁÑÁÈÁÍÁÓÇ, ÍáõðáêôéáêÜ, ô.,4ïò óåë. 233-270.
93. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-ÍÏ3.
94. Ôá ðáéäéÜ ôïõ ÁíäñÝá Í. ÊáæÜêç (1680), ï Ãéþñãïò êáé ï ÁíäñÝáò, ôá Áíäñåüðïõëá, åßíáé ðáððïýäåò ôïõ ðáðá-Ãéùñãïýëá.

ÓÔÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

ÔÇÓ

67

ÐÁÔÑÉÄÁÓ

4.12 ÏéêïãåíåéïãñÜöçìá Ëïãïèåôáßùí-Äåóðïôáßùí.
Áðü ôï óõó÷åôéóìü áñ÷åéáêþí ðçãþí, ðñïöïñéêÞò ðáñÜäïóçò êáé äçìïóéåýóåùí, ó÷åôéêþí ìå ôçí ïéêïãÝíåéá Ëïãïèåôáßùí-Äåóðïôáßùí, êáôáëÞîáìå
óôï ðáñáêÜôù ïéêïãåíåéïãñÜöçìá:
ËÏÃÏÈÅÔÁÉÏÉ-ÄÅÓÐÏÔÁÉÏÉ
ÐÁÍÁÃÉÙÔÇÓ (1650)
ÅÉÑÇÍÇ,
ÓÕÆ. ÍÉÊ. ÊÁÆÁÊÇ

ÌÇÔÑÏÓ (1680)

ÃÅÙÑÃÉÏÓ (1)
ÅÐÉÓÊÏÐÏÓ ÃÁÂÑÉÇË

ÐÁÍÁÃÉÙÔÇÓ (1710)

ÄÇÌÇÔÑÉÏÓ (1735)

ÃÅÙÑÃÉÏÓ
ÅÐÉÓÊÏÐÏÓ (1758)
ÄÉÏÍÕÓÉÏÓ (2)

ÐÁÍÁÃÉÙÔÇÓ
(1765)

ÊÉÁÊÉÁÍÁ, ÓÕÆ.
ÍÉÊ. ÁÈ. ÓÉÓÌÁÍÇ (3)

ÍÉÊÏËÁÏÓ

ÃÅÙÑÃÉÏÓ

×ÁÑÁËÁÌÐÏÓ, ÄÏËÏÖÏÍÅÉÔÁÉ
ÓÔÏ ÁÉÔÙËÉÊÏ (4)
ÁÈÁÍÁÓÉÏÓ,
ÄÇÌÁÑ×ÏÓ ÐÑÏÓ×ÉÏÕ

ÃÅÙÑÃÉÏÓ, ÄÏËÏÖÏÍÅÉÔÁÉ
ÓÔÇÍ ÊËÅÉÓÏÕÑÁ

ÅËÅÍÇ, ÓÕÆ. ÁÍÁÃÍ. ÊÁÍÁÂÏÕ
(5)

ÅËÅÍÇ, ÓÕÆ. ÊÙÍ. ÎÕÄÇ (6)

ÁÍÁÓÔÁÓÉÁ, ÄÏËÏÖÏÍÅÉÔÁÉ
ÓÔÏ ÁÃÑÉÍÉÏ

ÔÁÓÉÁ, ÓÕÆ. ÌÁÕÑÏÌÁÔÇ

ÖÅÃÃÙ, ÄÇËÇÔÇÑÉÁÆÅÔÁÉ
ÓÔÇ ×ÏÌÏÑÇ

ÁÃÃÅËÉÊÇ (7)

ÌÁÑÉÍÁ, ÓÕÆ. ÄÇÌ. ÊÁËÉÁÌÐÁÊÁ
ÁÐÁÃÁÃÅÔÁÉ
ÃÉÁÍÍÅÊÏÓ, ÅÐÉÆÇÓÁÓ

ÓÌÁÑÁÃÄÙ, ÓÕÆ. ÁÍÔ.
ÐÑÙÔÏÐÁÐÁ (8)

ÅÉÑÇÍÇ,
ÓÕÆ. ÊÙÍ. ÂËÁ×ÏÃÉÁÍÍÇ

ÄÇÌÇÔÑÉÏÓ,
ÄÉÊÇÃÏÑÏÓ &
ÂÏÕËÅÕÔÇÓ

ÌÁÑÉÃÙ,
ÓÕÆ. ÌÉ×. ÊÏÔÉÍÇ

68

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

á) ÅðåîçãÞóåéò ôïõ ÏéêïãåíåéïãñáöÞìáôïò
1. Ï ÃÅÙÑÃÉÏÓ ÷åéñïôïíÞèçêå åðßóêïðïò ùò ÃáâñéÞë áðü ôïí Ïéêïõìåíéêü ÐáôñéÜñ÷ç Óåñáöåßì óôéò 13/12/1759 ãéá ôçí Ðáíáãßá Âåñíéêïâßôéóóá ôçò ÅðéóêïðÞò Ëéäùñéêßïõ
êáé ðáñáéôÞèçêå ëüãù ãÞñáôïò ôï1793 êáé êñÜôçóå ìüíï ôï Äáäß.
2. Áíéøéüò ôïõ ÃáâñéÞë. ¹ôáí ìïíá÷üò óôï ÌïíáóôÞñé êáé ÷åéñïôïíÞèçêå óôçí
Êùí/ðïëç Åðßóêïðïò. ÄéáäÝ÷ôçêå ôï èåßï ôïõ ôï 1793 óå çëéêßá 35 ÷ñïíþí. Ôïí Áðñßëéï
ôïõ 1808 ðáñáéôÞèçêå êáôüðéí áéôÞóåùò ôïõ Ìçôñïðïëßôç Ëáñßóçò ÃáâñéÞë.
3. Ï Íéê. ÓéóìÜíçò ôïõ Áèáí. äïëïöïíÞèçêå óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Êïæßôóáò äïëßùò ôï
1798 áðü ôïí Áëâáíü ÄåñâÝíáãá ÌÜëéï ÌÝôóéï ìå åíôïëÞ ôïõ ÁëÞ.
4. Ï ×áñÜëáìðïò Ýìåéíå óôï Áéôùëéêü óôçí ïéêïãÝíåéá ÌðÝëéá, ôïõ ïðïßïõ ôç èõãáôÝñá åß÷å áññáâùíéáóôåß. Ôïí Ýðíéîáí óôç èÜëáóóá Üíèñùðïé ôïõ ÁëÞ ðáóÜ.
5. Áðü ïéêïãÝíåéá âõæáíôéíÞò ðñïÝëåõóçò, ïðëáñ÷çãüò (Âë. Ö.31,491-31,499, Á.Ì.862.
×áñ. ×áñáëáìðüðïõëïò: Ã. ÖáñìÜêçò-Êñáâáñßôçò). Ôïõò Êáíáâáßïõò åß÷å ìõÞóåé óôá
ìõóôéêÜ ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñåßáò ï Çãïýìåíïò Äáìéáíüò.
6. Ï Êþóôáò Îýäçò åßíáé áäåëöüò ôïõ Èýìéïõ áðü ôç Óßìïõ. ÐÞñå ìÝñïò óôçí ÅðáíÜóôáóç êáé óôçí åêëïãÞ ôùí Ãåñïõóéáóôþí ðïõ óõãêñüôçóáí ôç Ãåñïõóßá ôçò ÄõôéêÞò ×Ýñóïõ ÅëëÜäïò.
7. Ç ÁããåëéêÞ ÍéêïëÜïõ Äåóðïôáßïõ, áíéøéÜ ôçò ÊéáêéÜíáò. Óõæïýóå óôçí ÁñÜ÷ïâá ìå
áèÝìéôï ãÜìï ìå ôï ÍéêïëÜêç Ãåùñãïýëá ÓéóìÜíç êáé ìå ôïí õðçñÝôç ôïõ ÓéóìÜíç ×ïìïõëÜ êáé åß÷å áðïêôÞóåé Ýíá êïñéôóÜêé, ôçí ÅñÞíç, ç ïðïßá ðáíôñåýôçêå ôï ÃéïëäÜóç áðü ôç Ìáñßíïõ Åõñõôáíßáò (ÌðïóéíÜêïõ, óåë. 786). Ôá Ýöôéáîå üìùò êáé ìå ôïí çãïýìåíï ôçò ÌïíÞò Áãßïõ Äçìçôñßïõ Ãñçãüñéï, Üñðáîå ÷ñÞìáôá áðü ôï ÓéóìÜíç, ðïõëÞóáíå áðü íùñßôåñá ôá êôÞìáôá ôçò ÌïíÞò, óýíáøå ï Ãñçãüñéïò äÜíåéï 1000 ãñüóéá áðü ôïí ÊïúôóÜíï ÁèáíÜóéï Æáöåéñüðïõëï, Üäåéáóáí êáé ôï Ôáìåßï ôïõ Ìïíáóôçñéïý, ðÞñáí Ýíá Üëïãï êé Ýíáí çìßïíï áðü ôï ÌïíáóôÞñé êáé åîáöáíßóôçêáí. ÐÝñáóáí óôçí ÔïõñêéêÞ åðéêñÜôåéá êáé ôïõò êáôáäßùêå ôï Åëëçíéêü Âáóßëåéï ÷ùñßò áðïôÝëåóìá.Ï ÍéêïëÜêçò Ãåùñãïýëá ÓéóìÜíçò ðáíôñåýôçêå ôçí êüñç ôïõ óôñáôçãïý ÌáêñõãéÜííç Áéêáôåñßíç êáé áðü
ôï ãÜìï áõôü áðÝêôçóå 6 áãüñéá êáé 6 êïñßôóéá.
8. Ï ÃéáííÝêïò ðÜíôñåøå ôç ÓìáñÜãäù ìå ôï ÄÞìáñ÷ï ÐëáôÜíïõ Áíô. Ðñùôüðáðá. Óå
ìéá ðñïåêëïãéêÞ êáìðÜíéá, êÜðïéïò(Üãíùóôïò) ôïí óêüôùóå. ¢öçóå ôç Ìáñéãþ Ðñùôüðáðá êáé ôçí ÅéñÞíç. Óôçí ðñþôç Þñèå óþãáìðñïò ï ãéáôñüò Ìé÷. Êïôßíçò áð’ ôá Êïôëßóôéá
(ÊñõïíÝñé). Áð’ ôï ãÜìï áõôü âãÞêáí ôñßá áãüñéá êáé ôñßá êïñßôóéá. Ï äéêçãüñïò Áíôþíéïò, ï ãéáôñüò ÃéáííÝêïò, ï ÄçìÞôñéïò, ç ÁëåîÜíäñá, ç Áíôùíßá, ç Áêñéâïýëá ðïõ ðáíôñåýôçêå ôï Óáêåëáñüðïõëï áðü ôçí Êüíéóêá êáé ç êüñç ôçò Âáóéëéêïýëá ðáíôñåýôçêå
ôï ÃéÜííç Áíäñåüðïõëï. Ç ÅéñÞíç Ýãéíå óýæõãïò ôïõ Ê. Âëá÷ïãéÜííç.

5

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÏÉ ×ÏÌÏÑÉÔÅÓ ÓÔÏÕÓ ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

5.1 Ôï Ìíçìåßï ôùí Ðåóüíôùí. Áñéóôåßá êáé ÌåôÜëëéá.
ÁëëÜ êáé óôïõò ìåôáãåíÝóôåñïõò ÷ñüíïõò ç ×üìïñç Ýäùóå äõíáôü ðáñüí óå üëïõò ôïõò áãþíåò
ôïõ ¸èíïõò. Óôçí ðëáôåßá ôïõ ÷ùñéïý ìáò âñßóêåôáé êáé ôï Ìíçìåßï ôùí Ðåóüíôùí êáé äéáâÜæïõìå:
á) Èýìáôá óôïí Á´ Âáëêáíéêü (1912) êáé ´ (1913).
Êùí. Æá÷áñáêüðïõëïò,
Éù. ×ñ. Ìáíþëçò,
Êùí. Æ. ×áíôæÞò (óôñ.)
Ðáíáãéþôçò Éù. ÐåëÝêçò (óôñ.).
Óôïí ðüëåìï áõôü Ýëáâå áñéóôåßï áíäñåßáò ï ËïâÝñäïò (Ëåùíßäáò) Áëåî. ÈåïöÜíçò(1884), ï ïðïßïò
ùò áíé÷íåõôÞò óõíåëÞöèçêå áðü ôïõò Âïýëãáñïõò
Åð. ×áíôæÞò
óôï ´ Âáëêáíéêü ðüëåìï (1913) êáé ìðñïóôÜ ó' Ýíá
âñÜ÷ï, üðùò ôïí Ýâáëáí óôç ìÝóç äýï Âïýëãáñïé êáé ôïí ðÞãáéíáí, ôïõò ÷ôýðçóå äõíáôÜ êáé îáöíéêÜ ìå ôïõò áãêþíåò ôïõ, ðÞäçóå óôï ãêñåìü êáé äéáóùèåßò, åðÝóôñåøå óôç ìïíÜäá ôïõ êáé Ýäùóå ðïëýôéìåò ðëçñïöïñßåò. Áíáìíçóôéêü ìåôÜëëéï ðÞñå êáé ï Ãåþñãéïò ×áíôæÞò ôïõ ÆÞóéìïõ (1889). Óôïí ðüëåìï áõôü Ýóðåõóáí áðü ôçí ÁìåñéêÞ êáé ðïëÝìçóáí ï Êùí. Èåïä. Ðáôïý÷áò (1891), ï ïðïßïò

70

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ôñáõìáôßóôçêå óôï ðüäé, ï Åðáì. ×áíôæÞò, ìðïîáäüñïò (1888), Üöçóå ôï ìáãáæß ôïõ óôïí áäåëöü ôïõ ôï Íßêï êáé Ýóðåõóå. Ìéá ôïõñßóôñéá ôçò åðï÷Þò ôïí
öùôïãñÜöéóå êáé æÞôçóå ôç äéåýèõíóç
ãéá íá ôïõ óôåßëåé ôç öùôïãñáößá êáé åêåßíïò Ýäùóå ôïõ áäåëöïý ôïõ, áöïý äåí
Þîåñå, áí èá åðéóôñÝøåé æùíôáíüò95.
Äõóôõ÷þò äå äéáóþèçêáí ôá ìåôÜëëéá
ôùí ðåñéóóïôÝñùí ðïëåìéóôþí.
â) Ïé åðéæÞóáíôåò áé÷ìÜëùôïé ôïõ 1922:
Ôá áäÝëöéá Éáêþâïõ Áñéóôåßäçò (1902) êáé Ãåþñãéïò (1902) ôïõ ÁíäñÝá.
• Êïëïêýèáò ÉùÜííçò ôïõ ÈùìÜ (1898). Ôñáõìáôßóôçêå óôçí ðáëÜìç, üôáí
Ýðéáóå ôçí îéöïëüã÷ç, ðïõ èá ôïí ôñõðïýóå.
• ËõìðÝñçò Ìé÷Üëçò ôïõ Ãåùñãßïõ (1897), áãíïïýìåíïò, åðÝóôñåøå óôï ÷ùñéü ìåôÜ áðü 6 ÷ñüíéá áé÷ìáëùóßá.
• Ãåþñãéïò ÈåïöÜíçò ôïõ ÆÜ÷ïõ (1900), ôñáõìáôßáò.

ã) Èýìáôá óôïí Á´ Ðáãêüóìéï Ðüëåìï ôïõ 1918
êáé óôç Ì. Áóßá.
• Áíô. Êùí. ËõìðÝñçò (1888), ðáôÝñáò ôïõ
ðáð’-Áíôþíç.
• ÄçìÞôñéïò Ìé÷áÞë. Êïôßíçò (1897), áîéùìáôéêüò. ¸ðåóå ìá÷üìåíïò óôç Ì. Áóßá.
ä) Èýìáôá áðü ôï 1943 Ýùò ôï 1949.
• Ãåþñãéïò Á. Óéêüëáò (1924-1943).
• ÁíáóôÜóéïò Áíô. Äñüóïò (1914-1944), áóôõíïìéêüò.
• Êùíóôáíôßíïò Í. ÈåïöÜíçò (1905-1949).
• ÏäõóóÝáò ÐåñéêëÞ ÆéáìðÜñáò (1905-1949).
å) Óôïí Ðáãêüóìéï Ðüëåìï ôïõ '40.
Ìå ôçí êÞñõîç ôïõ ðïëÝìïõ ÷ôýðçóáí ïé êáìðÜíåò êáé Ýãéíå óôçí Áãßá ÐáñáóêåõÞ ÄÝçóç
êáé ÐáñÜêëçóç, ìåôÜ ôï ðÝñáò ôçò ïðïßáò, "åí
ÅðÜíù óôï êáíüíé Áè. Äñüóïò, êÜôù
Ãåùñ. ÆáìðÜñáò (ÌðëáôóÜñáò).
95. ÂëÝðå ÓÔ´ ÌÝñïò, êåöÜëáéï 5.1, “Ïé ðïíôï-ðñùôïðüñïé”, óåë. 296-305.

ÏÉ

×ÏÌÏÑÉÔÅÓ

ÓÔÏÕÓ

ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

71

óþìáôé", ìå éá÷Ýò êáé åõ÷Ýò "óôï êáëü êáé ìå ôç íßêç" Ýöõãáí ãéá ôï ÌÝôùðï 61
×ïìïñßôåò ïé ïðïßïé åðÝóôñåøáí üëïé óþïé96.

5.2 Óôçí ÅèíéêÞ Áíôßóôáóç97.
á) Ïé Éôáëïß óôï ÷ùñéü.
Óôçí ÅèíéêÞ Áíôßóôáóç üëï ôï
÷ùñéü åßíáé ïñãáíùìÝíï óôéò äõï ìåãÜëåò ãíùóôÝò áíôéóôáóéáêÝò ïñãáíþóåéò, óôï Å.Ä.Å.Ó. êáé óôï Å.Á.Ì.
Ôï 1942, Ýíá óýíôáãìá Éôáëéêïý
Óôñáôïý ðÝñáóå áðü ôïí ÐëÜôáíï
êáé äéáíõ÷ôÝñåõóå óôï ó÷ïëåßï. Ôï
ðñïáýëéï êáé üëá ôá ãýñù ÷ùñÜöéá
ãÝìéóáí Éôáëïýò, ðïõ Ýôñùãáí ü,ôé Ýâñéóêáí. Ôçí åðüìåíç Ýöôáóáí óôï Îåñïâïýíé êáé óôñáôïðÝäåøáí, ãéá íá öÜíå Ýíá Üëïãï ðïõ åß÷å øïöÞóåé. Ôï ÷ùñéü
áíáóôáôþèçêå êáé Üñ÷éóáí íá ãåìßæïõí ìðáïýëá ìå ðïëýôéìá êáé áðáñáßôçôá
ðñÜãìáôá, íá ôá öïñôþíïõí óôá ìïõëÜñéá êáé íá ôá êñýâïõí. ¸ìïéáæå ôï ÷ùñéü ìå ìåëßóóé, ðïõ åß÷å äå÷ôåß åðßèåóç. Ï Áíôþíçò ï Ôóïýìáò Ýêñõøå ôï ãñáììüöùíï, ðïõ ôïõ åß÷å óôåßëåé ï ðáôÝñáò ôïõ áð' ôçí ÁìåñéêÞ. ¢íïéîáí ëÜêêïõò
óôéò Âñõóïýëåò, ìÝóá óôï ÷áëéÜ, ìå ôïõò ×áíôæáßïõò êáé ôá èÜøáíå. Ôï ßäéï
ó÷åäüí Ýêáíáí üëïé. Ðñéí ôï ìåóçìÝñé, ïé Éôáëïß ðÝñáóáí áð' ôï ÷ùñéü êáé ðÞñáí ôï äñüìï ãéá ôçí Êïæßôóá. "Óô' ÁíÜåñá" ôïõò êýëçóå Ýíá ìïõëÜñé êáé Ýöôáóå êÜôù óôç Ìáñáâßôóá. ÊáôÝâçêáí ìåñéêïß, ôï êïììÜôéáóáí êáé ôï ðÞñáí
ìáæß ôïõò.
â) Ï ÊáðëÜíçò98 óôç ×üìïñç.
Ôï ÌÜñôéï ôïõ 1943 ï ÊáðëÜíçò Þñèå ìå Ýîé Þ åðôÜ óõíôñüöïõò ôïõ óôï
óðßôé ìáò. ¹ìïõí ôüôå 6 ÷ñïíþí. Ôïí áäåëöü ìïõ ôïí âýæáéíå ç ìÜíá ìïõ ìå
ìéá ôåíôùìÝíç ðåôóÝôá, ãéá íá ìç öáßíïíôáé ôá óôÞèéá ôçò. ÅìÝíá ìå åß÷áí óáãçíÝøåé. ×Üéäåõá ôá ðéóôüëéá ôïõò êáé êÜðïéá óôéãìÞ ôïõò åßðá, ðùò èÝëù êé
åãþ Ýíá. Ï êáðåôÜíéïò ôïõò åßðå íá ô' áäåéÜóïõí êáé íá ôá îáðëþóïõí ðÜíù
óôï êñåâÜôé ôçò êñåâáôïêÜìáñáò, ãéá íá äéáëÝîù êáé íá ðÜñù, üðïéï ìïõ áñÝóåé. ¸ôóé êé Ýãéíå. ÄéÜëåîá êáé âãÞêá êáé ôïõò Ýäåéîá áõôü ðïõ Þèåëá êáé ï
êáðåôÜíéïò ôïõò ëÝåé: "Áí Þôáí ëßãï ìåãáëýôåñïò, áõôüí èá åß÷áìå êáðåôÜíéï".
Åß÷á äéáëÝîåé ôï ðéóôüëé ôïõ êáðåôÜíéïõ.
96. Óôï ÌÝôùðï ðÞãáí ïé ãåííçìÝíïé áðü 1900-1920.
97. Öùôïãñáößá áðü ôï âéâëßï ôïõ Ê. Ðáðáãåùñãßïõ. Ç áíáãíþñéóç ôçò Åèí. Áíôßóôáóçò.
98. Óðýñïò Ãêïýâáò áðü Íåï÷þñé Åõñõôáíßáò, êïíôüóùìïò ìå ãåíåéÜäá ìáýñç.

72

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Áöïý Þñèå ï ðáôÝñáò ìïõ, êïõâåíôéÜóáíå, ðÞñáíå ôçí õðüó÷åóç ðùò è' áíÝâáéíå óôï âïõíü êáé öýãáíå ãéá ôïí ÐëÜôáíï.
ã) Ç åðéêïéíùíßá ìå ôïí ÐáðáãéÜííç.
Ôïí Áýãïõóôï ôïõ 1943, Þñèå óôïí ÐëÜôáíï ï óõíôáãìáôÜñ÷çò ÐáðáãéÜííçò. Ïé Áäáìáßïé, ïé Äñïóáßïé, ïé Áíôñéãáßïé, ïé ×áíôæáßïé (ðëçí ôùí ×áíôæïöëùñáßùí) êáé ïé Èåïöáíáßïé, ðëçí ôçò ãåíéÜò ôïõ Ëåùíßäá êáé ôïõ ÃéÜííç,
óôåßëáíå ôïí ÔÜóï Äñüóï, óáí ôïí ðéï ìïñöùìÝíï, íá Ýñèåé óå åðéêïéíùíßá ìå
ôï óõíôáãìáôÜñ÷ç Âáóßëç ÐáðáãéÜííç êáé íá åêôéìÞóåé ôçí êáôÜóôáóç. ÅðÝóôñåøå êáé ôïõò áðÝôñåøå íá ïñãáíùèïýí óôï Å.Á.Ì. ¸ôóé ï ðáôÝñáò ìïõ äåí
êñÜôçóå ôçí õðüó÷åóÞ ôïõ êáé åß÷å ðåñéðÝóåé óôç äõóìÝíåéá ôïõ ÊáðëÜíç, áöïý ïñãáíþèçêå åðßóçìá óôï ÅÄÅÓ. Áð’ ôï Êáëïêáßñé ôïõ 1943 êáé ìåôÜ óå üëç ôçí ðåñßïäï ôçò Êáôï÷Þò (1944), ðáñÜëëçëá ìå ôçí ïñãÜíùóç ôïõ ÅÁÌ-ÅËÁÓ, ëåéôïýñãçóå óôï ÷ùñéü êáé ç ÅèíéêÞ ÏñãÜíùóç ÅÄÅÓ- ×üìïñçò.
Ôçí ÅðéôñïðÞ Åèíéêïý Áãþíá (ÅÄÅÓ) áðïôåëïýóáí:
Êùí/íïò Ðáôïý÷áò, Ýöåäñïò õðïëï÷áãüò.
Åðáì. Áíäñåüðïõëïò, äçìïäéäÜóêáëïò.
Áèáí. Äñüóïò, äçìïäéäÜóêáëïò.
ÉùÜííçò Ä. ÆéáìðÜñáò, ãåùðüíïò.
Ãåùñ. Áíô. ÈåïöÜíçò.
ÌÅËÇ ÔÇÓ ÅÐÉÔÑÏÐÇÓ:
ÓêïõöÞò Ãåþñãéïò.
Ðáñáëßêáò Êùí. Ãåþñãéïò, (ÕðÜë. Åéñçíïäéêåßïõ ÍáõðÜêôïõ).
ÔóéáìðÜò Ãåùñ. ÄçìÞôñéïò.
Ðáñáëßêáò Ìé÷., ( Ýö.áî/êüò).
ÈåïöÜíçò Áíô. Íéêüëáïò.
ÈåïöÜíçò Áíô. ÄçìÞôñéïò.
Ôá ðñáêôéêÜ ïñêïìùóßáò ôçò ïñãÜíùóçò äåí Ý÷ïõí äéáóùèåß99.
Ôçí åðéôñïðÞ ôïõ Å.Á.Ì. áðïôåëïýóáí:
ÈåïöÜíçò Êþóôáò ôïõ Éù., ÐåñéöåñåéÜñ÷çò.
ÌðÜæáò Ãåþñãéïò, ¸ðáñ÷ïò.
ÆéáìðÜñáò Èåüäùñïò.
ÌðÜæáò ÄçìÞôñéïò.
ËõìðÝñçò Êïëéüò.
99. ÄÇÌÇÔÑÉÏÕ ÁÈÁÍÁÓÉÏÕ ÐËÏÕÌÇ, Ï ÃÏËÃÏÈÁÓ ÔÏÕ ÅÈÍÏÕÓ óåë. 247-248, ÁÈÇÍÁÉ
1971.

ÏÉ

×ÏÌÏÑÉÔÅÓ

ÓÔÏÕÓ

ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

73

ÌåôÜ ôá ÄåêåìâñéáíÜ, ïé äýï áõôÝò óýììá÷åò áíôéóôáóéáêÝò ïñãáíþóåéò
êáôÝëçîáí óôçí ïõóßá äýï áíôßðáëåò êáôáóôÜóåéò ìÝóá óôï ÷ùñéü.
ä) ×ïìïñßôåò óôçí ÅèíéêÞ Áíôßóôáóç.
Ôï 1944, åßêïóé ×ïìïñßôåò áðü ôéò äýï áíôéóôáóéáêÝò ïñãáíþóåéò, ïäçãçìÝíïé áðü Ýíáí áíôÜñôç, ðáñïõóéÜóôçêáí óôï ÌïíáóôÞñé ôïõ Áõãïõóôßíïõ êáé
Óåñáöåßì ôïõ Óáñþö, ãíùóôü óá ÌïíáóôÞñé ôùí ðáðáñïêÜäùí êáé åíþèçêáí
ìå ôïõò Üëëïõò, ðïõ Þôáí åêåß ìáæåìÝíïé. ÊÜèéóáí åêåß ëßãåò ìÝñåò êáé ôñÜâçîáí ãéá ôï Ëéäùñßêé, ÃñáâéÜ êáé ôç ËéâáäåéÜ. Ôï Ëéäùñßêé Þôáí ç áåôïöùëéÜ
ôùí Êëåöôþí ôïõ '21 êáé ôï êÝíôñï ôçò ÅèíéêÞò Áíôßóôáóçò êáôÜ ôùí Ãåñìáíþí êáôáêôçôþí. Ôïí Áýãïõóôï ôïõ 1944, ïé Ãåñìáíïß ôï Ýêáøáí ïëüêëçñï êáé
Ýöõãáí.
"Åìåßò, ëÝåé óÞìåñá ï Áíôþíçò Êïôóþôáò, óõíáíôÞóáìå ôïõò ¢ããëïõò êáé
Üñ÷éóáí ïé óõãêñïýóåéò. ÊïíôÜ óôç ËéâáäåéÜ ìáò âïìâÜñäéóáí ôá áããëéêÜ áåñïðëÜíá, áëëÜ êñõöôÞêáìå ìÝóá óôá ðåýêá êáé äåí õðÞñîáí èýìáôá. ÁíåâÞêáìå óôéò ðëáãéÝò ôïõ Ðáñíáóóïý êáé äéáíõ÷ôåñåýóáìå. Óôçí ÁèÞíá ãéíüôáí ìáêåëåéü. Ïé ¢ããëïé Ý÷ïõí êÜíåé áðüâáóç áðü ôçí Éôáëßá. ÊáôåõèõíèÞêáìå ðñïò ôç ÈÞâá êáé ðéÜóáìå ôá ðåñÜóìáôá. Ìéá áããëéêÞ äéìïéñßá ðñïóðÜèçóå íá ðåñÜóåé, áëëÜ ôçí êáôáôñïðþóáìå êáé áíáãêÜóôçêå íá åðéóôñÝøåé Üðñáãç. ¾óôåñá ðéÜóáìå ôá ìåôáëëåßá ôçò ËÜñõìíáò êáé ìåôÜ áðü ëßãï
áêïëïýèçóå ç óõìöùíßá ôçò ÂÜñêéæáò (12 Öåâ 1945) êáé ìáò äþóáíå ôá áðïëõôÞñéá êáé åðéóôñÝøáìå óôï ÷ùñéü. ÊáôÜ ôïí ßäéï ÷ñüíï ïé ¢ããëïé åß÷áí
óôñáôïðåäåýóåé óôï ÊñõïíÝñé êáé óôïõò êáéíïýñéïõò óôñáôþíåò ôïõ Ìåóïëïããßïõ êáé áðü åêåß îå÷ýíïíôáí óôç ãýñù ðåñéï÷Þ. Åìåßò ðéÜóáìå ôïõò êÜôù ðáëéïýò óôñáôþíåò. Åãþ åß÷á ðéÜóåé óôï Ìðï÷þñé ( Åõçíï÷þñé) Ýíá ôñéþñïöï, ìå Ýíá âáñý ðïëõâüëï êáé âëÝðù áðü ìáêñéÜ ôïí Êïõìðïýñá (Áë, ÈåïöÜíç) íá Ý÷åé óõëëÜâåé Ýíá óõíôáãìáôÜñ÷ç ¢ããëï êáé íá ôïí öÝñíåé ìå
äåìÝíá ìÜôéá. Ìüëéò ôï åßäá åßðá: ÐÜìå íá öýãïõìå! Ïé ¢ããëïé, öþíáîá, èá
ìáò êÜøïõí üëïõò æùíôáíïýò. ¸íá âñÜäõ ïñãáíùèÞêáìå êáëÜ êáé áíåâÞêáìå áðü ôçí ÐÜíù ÂáóéëéêÞ óôç ÂáñÜóïâá. Ïé ¢ããëïé Þôáí óôñáôïðåäåõìÝíïé óôï ÊñõïíÝñé êáé ôïõò ðëáêþóáìå ìå êÜôé ìéêñÜ ïëìÜêéá ôç íý÷ôá êáé
ôïõò áíáãêÜóáìå íá êñõöôïýí óå Ýíá èïëùôü âñÜ÷ï, ðßóù áð’ ôï ÊñõïíÝñé.
Åêåß óôåßëáíå áðü ôçí ÐÜôñá êÜôé êáñÜâéá êáé ôïõò ðÞñáíå. Ôï ðñùß Ýíáò
ëü÷ïò áíôÜñôåò ìðÞêå óôïõò êáôáõëéóìïýò ôùí ¢ããëùí, ðÞñå öáãþóéìá,
ðÝôáîáí ïé Üíäñåò ôá ðáëéÜ ôïõò ñïý÷á êáé öüñåóáí êáéíïýñéåò áããëéêÝò
óôïëÝò êáé ìðüôåò. Ôïõò óõíáíôÞóáìå óôï äñüìï êáé ðáñáëßãï íá óêïôùèïýìå ìåôáîý ìáò, áí äå öþíáæáí "ðáéäéÜ åßìáóôå ¸ëëçíåò, åßìáóôå ¸ëëçíåò".
Ïé ÷ùñéáíïß áõôïß Þôáí:

74

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

Áíäñåüðïõëïò Áñéóô. ÉùÜííçò.
Óéïêþëáò Áíôùí Âáóßëåéïò.
ÈåïöÜíçò Ëåùí ÁëÝêïò.
Ôóïýëïò Íéê Åõèýìéïò.
ÈåïöÜíçò Íéê. ÁèáíÜóéïò.
×áíôæÞò Áèáí Ãåþñãéïò.
Êáðáñüò Äçì. ÉùÜííçò.
×áíôæÞò Êùí. Íßêïò.
Êïôóþôáò Êùí. Áíôþíçò.

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Êïôóþôáò Êùí. ×áñÜëáìðïò (+1949)
Êïôóþôáò Ãåùñã. ×áñÜëáìðïò.
ÌðÜæáò Íéê. Êùí/íïò.
Ðáðáèáíáóßïõ Áíä. ÉùÜííçò.
Óéïêþëáò Ãåùñã. Ìé÷Üëçò

5.3 Ï Åìöýëéïò.
¼óç þñá ï Áíôþíçò äéçãåßôáé ôçí éóôïñßá ôùí ×ïìïñéôþí áíôéóôáóéáêþí,
óôï ìõáëü ìïõ óôñéöïãõñßæåé ç ðåñéâüçôç åðéóôïëÞ ôïõ Ôóüñôóéë ðñïò ôï
óôñáôçãü Óêüìðé. Ç åðéóôïëÞ áõôÞ äéÝññåõóå óôïí áìåñéêáíéêü ôýðï óôéò 7
Äåêåìâñßïõ 1944, äçëáäÞ ôçí åðïìÝíç ôçò Ýíáñîçò ôïõ åìöõëßïõ ðïëÝìïõ. Ï
ÁíôñÝáò ÊÝäñïò ðåñéÝ÷åé ôçí åðéóôïëÞ áõôÞ óôï âéâëßï ôïõ "Ç åëëçíéêÞ áíôßóôáóç 1940- 44". Ìå ôçí åðéóôïëÞ ôïõ áõôÞ ï Ôóüñôóéë äçëþíåé áðåñßöñáóôá
êáé êõíéêÜ, üôé èá õðïóôçñßîåé ôá ëïãéêÜ êáé óõíåôÜ ìÝôñá, ôá ïðïßá ðñïôåßíåé, ðïõ óôçí ïõóßá åßíáé ç óöáãÞ ôùí ÅëëÞíùí äéá ôïõ Åìöõëßïõ.
ÃñÜöåé ëïéðüí ï Ôóüñôóéë óôï Óêüìðé:
"¸äùóá ïäçãßåò óôïí óôñáôçãü Ïõßëóïí (åßíáé ï ðñïúóôÜìåíïò ôïõ
Óêüìðé) íá óáò áöÞóåé üëåò óáò ôéò äõíÜìåéò êáé íá óáò óôáëïýí üëåò
ïé äõíáôÝò åíéó÷ýóåéò. ( ... ] "Åßóôå õðåýèõíïò ãéá ôçí äéáôÞñçóç ôçò ôÜîçò óôçí ÁèÞíá êáé ïöåßëåôå íá åîïõäåôåñþóåôå Þ íá êáôáóôñÝøåôå üëåò
ôéò ïìÜäåò ÅÁÌ-ÅËÁÓ ðïõ èá ðëçóéÜóïõí óôçí ðüëç. ËÜâåôå üëá ôá
ìÝôñá ðïõ èá êñßíåôå ùöÝëéìá ãéá íá åîáóöáëßóåôå ôïí Ýëåã÷ï ôùí ïäþí
êáé ãéá íá êõêëþóåôå üëåò ôéò ïìÜäåò ôáñáîéþí. [ ... ] Ìç äéóôÜóåôå íá
ðõñïâïëåßôå êÜèå Ýíïðëï ðïõ èá äïêéìÜóåé íá áìöéóâçôÞóåé ôï âñåôáíéêü êýñïò óôçí ÁèÞíá Þ ôï åëëçíéêü êýñïò ãéá ëïãáñéáóìü ôïõ ïðïßïõ
åíåñãïýìå. Ôï êáëýôåñï, öõóééêÜ, èá Þôáí íá óõíõðïãñÜöåé ôéò äéáôáãÝò óáò êÜðïéá åëëçíéêÞ êõâÝññíçóç, êáé ï Ëßðåñ (ÐñåóâåõôÞò óôçí ÁèÞíá) æçôÜåé áõôÞ ôç óôéãìÞ áðü ôïí ÐáðáíäñÝïõ íá ðáñáìåßíåé óôç èÝóç ôïõ, ãéá íá óáò âïçèÞóåé. Ìç äéóôÜæåôå ðÜíôùò íá åíåñãåßôå óá íá
âñéóêüóáóôå óå êáôáêôçìÝíç ðüëç, üðïõ èá åß÷å îåóðÜóåé ìéá ôïðéêÞ åîÝãåñóç. Óå ü,ôé áöïñÜ ôéò ïìÜäåò ôïõ ÅËÁÓ ðïõ ðëçóéÜæïõí åñ÷üìåíåò áð' Ýîù, ðñÝðåé íá åßóáóôå óå èÝóç ìå ôá ôåèùñáêéóìÝíá óáò íá äþ-

ÏÉ

×ÏÌÏÑÉÔÅÓ

ÓÔÏÕÓ

ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

75

óåôå óå ìåñéêÝò áð' áõôÝò Ýíá ìÜèçìá, ðïõ èá áðïèáññýíåé ôéò Üëëåò íá
äïêéìÜóïõí íá äñÜóïõí. Ìðïñåßôå íá õðïëïãßæåôå óôçí õðïóôÞñéîÞ ìïõ
ãéá üëá ôá ëïãéêÜ êáé óõíåôÜ ìÝôñá ðïõ ëÜâåôå ó' áõôÞ ôç âÜóç. ÐñÝðåé íá êñáôÞóïõìå êáé íá êõñéáñ÷Þóïõìå óôçí ÁèÞíá. Èá Þôáí ãéá ìáò
ìåãÜëï ðñÜãìá íá ôï êáôïñèþóïõìå ÷ùñßò áéìáôï÷õóßá, áí ìðïñåß íá
ãßíåé, áëëÜ êáé ìå áéìáôï÷õóßá áí åßíáé áíáðüöåõêôï".
Ï Ôóüñôóéë îÝñåé ðùò Ýíïðëç åðÝìâáóç ÷ùñßò áéìáôï÷õóßá! äå ãßíåôáé. ÓõìðåñéöÝñíïíôáé ïé ¢ããëïé óá Ãåñìáíïß êáé ìå ôá áåñïðëÜíá ôïõò ÷ôõðïýí óôï
øá÷íü ôïõò áíôéóôáóéáêïýò, ïé ïðïßïé öáßíåôáé áðü ôç óôÜóç ôïõò, ðùò Ý÷ïõí
êáôáëÜâåé ðïëý êáëýôåñá áðü ôçí çãåóßá ôïõò, üôé ïé ¢ããëïé Þñèáí óáí êáôáêôçôÝò, ìå óôü÷ï íá ïäçãÞóïõí ôá ðñÜãìáôá åêåß ðïõ Þèåëáí, óôïí Åìöýëéï.
Ï Êïõìðïýñáò ðïõ óõíÝëáâå ôïí ¢ããëï óõíô/÷ç êáé ôïõ Ýäåóå ôá ìÜôéá ìå "ôõöëïðÜíé", åß÷å ðïëý ðåñéóóüôåñï ìõáëü áðü ôçí ôüôå çãåóßá ôïõ.

5.4 Ç ×üìïñç óôïí Åìöýëéï 1945-49.
Ôïí Áýãïõóôï ôïõ 1943 ï ÆÝñâáò êáé ï Âåëïõ÷éþôçò, ðïõ áðïôåëïýóáí ôï
êïéíü óôñáôçãåßï êáôÜ ôïõ êáôáêôçôÞ, ðÞñáí áðüöáóç "íá åêëåãïýí ôá üñãáíá ôçò áõôïäéïéêÞóåùò áð' åõèåßáò õðü ôïõ ëáïý, äé' åëåõèÝñùí åêëïãþí. ÂÜóåé
ôçò áíùôÝñù áðïöÜóåùò, êáôÜ ôïí ìÞíá ÓåðôÝìâñéï 1945 Ýãéíáí åêëïãÝò åéò üëá ôá ÷ùñéÜ ôçò Íáõðáêôßáò êáé åêëÝãçóáí ìÝëç äéáöüñùí åðéôñïðþí äé' üëïõò
ôïõò ôïìåßò, Þôïé Äéïéêçôéêü, Ïéêïíïìéêü, Ó÷ïëéêü, Åêêëçóéáóôéêü, Äéêáóôéêü,
ÁóöÜëåéáò êáé ÔÜîåùò"100. Ïé åêëïãÝò Ýãéíáí áëëÜ êáé ï Åìöýëéïò Ýöôáóå.
ÊáôÜ ôçí ðåñßïäï ôïõ Åìöõëßïõ, ¸ðáñ÷ïò ôçò ïñãÜíùóçò ôïõ áñéóôåñïý
êéíÞìáôïò óôçí Åðáñ÷ßá Íáõðáêôßáò ÷ñçìÜôéóå êáé ï Ãåþñãéïò Íéê. ÌðÜæáò,
êáé óôï Ëáúêü ÄéêáóôÞñéï ôçò Åðáñ÷ßáò ï Ëåùí. ÆéáìðÜñáò. Åðßóçò ï Èåüäùñïò ÆéáìðÜñáò õðåýèõíïò êáèïäÞãçóçò, ï Êþóôáò Éùáí. ÈåïöÜíçò, ï Ãåþñã.
Éù. ÈåïöÜíçò êáé ï ÌÞôóïò ÌðÜæáò áðïôåëïýóáí ôçí ôïðéêÞ çãåóßá ôïõ êéíÞìáôïò. Ðñüåäñïò Ëáúêïý Äéêáóôçñßïõ ÷ñçìÜôéóå ï ×ñÞóôïò ÁíäñÝá Éáêþâïõ
êáé ï Íßêïò ËõìðÝñçò (Êïëéüò).
á) Ï Ðñüåäñïò ôïõ Ëáúêïý Äéêáóôçñßïõ óôç ×üìïñç.
Åíþ ïé ðñüãïíïé ôïõ ×ñÞóôïõ Éáêþâïõ õðÞñîáí óêëçñïß ÊïôæáìðÜóçäåò
ôïõ ÷ùñéïý, áõôüò âïÞèçóå, þóôå íá áðïôñáðåß ôï áéìáôïêýëéóìá ôïõ ÷ùñéïý.
ÁõôÜ åßíáé ôá êáðñßôóéá ôçò éóôïñßáò. Ðñüåäñïò ôïõ Ëáúêïý Äéêáóôçñßïõ óôç
×üìïñç Þôáí ï ×ñÞóôïò Éáêþâïõ. Ï ÊáðëÜíçò ðñïùèïýóå ôüôå ôï ðñüãñáììá
100. Éóôïñßá ôçò Íáõðáêôßáò Â. Óôáõñïãéáííïðïýëïõ 1970, óåë. 424.

76

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

êáôáðïëÝìçóçò ôçò "æùïêëïðÞò"
êáé ç åöáñìïãÞ ôïõ åß÷å ðïëëÝò
"äéáóôÜóåéò". Áðü äéÜöïñá ðñüóùðá ÷ñçóéìïðïéÞèçêå ùò ðñüó÷çìá åîüíôùóçò áíôéðÜëùí êáé
áõôÞ ç êáêïðïßçóç îåêéíïýóå
êõñßùò, üðùò åßðáìå, áðü ðñüóùðá. ÕðÞñîáí ìÜëéóôá ðåñéðôþóåéò, üðïõ ïé ðñáãìáôéêïß
×ñ. Éáêþâïõ
Ãåþñãéïò ÌðÜæáò
êëÝöôåò åíï÷ïðïéïýóáí áèþïõò
êáé áõôïß ïé áèþïé Ýðñåðå íá ôïõò ÷ñùóôÜíå åõãíùìïóýíç áðü ðÜíù, åðåéäÞ ìå
ôéò ðáñåìâÜóåéò ôïõò "óþèçêáí"...!!
ÆÞôçóå ëïéðüí áðü ôïí ¸ðáñ÷ï óõã÷ùñéáíü ìáò Ã. ÌðÜæá íá ðáñÝìâåé
óôïí ðñüåäñï ôïõ Ëáúêïý Äéêáóôçñßïõ ãéá íá âãÜëåé êáôáäéêáóôéêÞ áðüöáóç
ãéá ôÝóóåñéò áíôéöñïíïýíôåò, ôïí ÁèáíÜóéï Ìé÷áÞë ×áíôæÞ, ôïí Êùí. Ìé÷. ×áíôæÞ, ôïí Áñéóôåßäç Áíäñåüðïõëï êáé ôïí ÏäõóóÝá ÆéáìðÜñá. Ôçí åêôÝëåóç
ôùí áíùôÝñù èá áíáëÜìâáíå ï ÊáðëÜíçò.

Äçì. ÆáìðÜñáò

Ãåþñã. ÈåïöÜíçò

Èåïä. ÆéáìðÜñáò

«Ï ×ñÞóôïò Éáêþâïõ, ëÝåé óÞìåñá ï ãéïò ôïõ ÁíäñÝáò, óôåíüò óõããåíÞò ôùí
áíùôÝñù, âëÝðåé ôçí áäéêßá êáé åðéêïéíùíåß ìå ôïí ÁíôñéïãéÜííç êáé óõíáíôéÝôáé êñõöÜ óôçí "ÊáñéÜ ôïõ ÌðÜæá". ÅîïõóéïäïôÞèçêå íá ìåôáöÝñåé óôïí ¸ðáñ÷ï Ãéþñãï ÌðÜæá ôçí ðëçñïöïñßá, üôé ïé Áíôñéãáßïé åôïéìÜæïíôáé íá óõìðåèåñÝøïõí ìáæß ôïõ».
¼ðùò äéáðéóôþóáìå, ðáñÜëëçëá äñïýóå êáé Ýíá Üëëï äßäõìï, ï ÌÞôñïò
ÆéáìðÜñáò ìå ôï Ãåþñãéï ÈåïöÜíç, ïé ïðïßïé óõíÜíôçóáí ôïí ÌðÜæá, êáëÝóáíå ôïí Êïëéü êáé ôï Èüäùñï ÆéáìðÜñá êáé óõìöþíçóáí íá ðïýíå óôïí ÊáðëÜíç, üôé ôá ôõ÷üí ðñïâëÞìáôá ôïõ ÷ùñéïý èá ôá ëýóïõí ìüíïé ôïõò.
Ï ÊáðëÜíçò åíï÷ëÞèçêå êáé óå Ýíôïíï ýöïò ôïõò ñþôçóå:
– Ìå ðïéïí åßóôå ëïéðüí åóåßò;
Êáé ï ÃéÜêùâïò åôõìüëïãá áðÜíôçóå:

ÏÉ

×ÏÌÏÑÉÔÅÓ

ÓÔÏÕÓ

ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

77

– Ìå ôç äéêáéïóýíç êáðåôÜíéå. Äåí õðÜñ÷ïõí óôïé÷åßá, óýíôñïöå ÊáðëÜíç,
ãéá íá êáôáäéêáóôïýí ïé Üíèñùðïé áõôïß. Åßíáé íïéêïêõñáßïé êáé áõôü ôï îÝñåé
üëï ôï ÷ùñéü.
â) Ï ãéáôñüò Ñüêêïò åßíáé ãÝííçìá ×ïìïñßôçò.
Ðïëëïß Üíèñùðïé ôçí åðï÷Þ ôïõ Åìöõëßïõ åêôåëÝóôçêáí Üäéêá, ãéáôß êÜðïéïò ôïõò êáôçãüñçóå êáé ôïõò ÷áñáêôÞñéóå ðñïäüôåò, æùïêëÝöôåò êáé ôá ðáñüìïéá. ¹ôáí Êáëïêáßñé, üôáí óôï äñüìï, áð’ Ýîù áð' ôï óðßôé ìáò, ðÝñáóáí
300 ðåñßðïõ îõðüëçôïé êáé ñáêÝíäõôïé êñáôïýìåíïé. Ðïëëïß áð' áõôïýò åß÷áí
êáôçãïñçèåß êáé åß÷áí êáôáäéêáóôåß óå èÜíáôï.
Ï áäåëöüò ìïõ ï Êþóôáò, ðáéäÜêé ôüôå ôñéùí åôþí, Þôáí ðïëý âáñéÜ Üññùóôïò. Áðü êÜðïéï ìïëõóìÝíï ðéèáíüí á÷ëÜäé ðïõ Ýöáãå, ôïõ äçìéïõñãÞèçêå Ýíá áðüóôçìá óå ìÝãåèïò áõãïý, óôï áñéóôåñü ìÝñïò ôïõ ëáéìïý, êïíôÜ óôï áöôß. Ç ìÜíá ìïõ êáé ï ðáôÝñáò ìïõ, êñáôþíôáò óôçí áãêáëéÜ ôïõò ôï ìùñü,
âãÞêáí óôçí áõëüðïñôá ôïõ óðéôéïý êáé ñùôïýóáí ÷áìçëüöùíá ôïõò êñáôïýìåíïõò, áí êÜðïéïò áð' áõôïýò åßíáé ãéáôñüò. ÎáöíéêÜ âëÝðïõí ôï ãéáôñü ÏäõóóÝá Ðáôïý÷á. Åêåßíïò ðëçóéÜæåé ôç ìÜíá ìïõ, âëÝðåé ôï áðüóôçìá óôï ëáéìü ôïõ ìùñïý êáé ëÝåé óôïí ðáôÝñá ìïõ: "ÅìÝíá äåí èá ìïõ åðéôñÝøïõí íá Ýñèù íá óáò âïçèÞóù, åðåéäÞ åßìáé êáôáäéêáóìÝíïò óå èÜíáôï. Èá ðÜñåôå Ýíá
îõñÜöé, èá ôï êÜøåôå óôç öùôéÜ ãéá íá áðïëõìáíèåß êáé èá áíïßîåôå ìüíïé óáò
ôï áðüóôçìá ìå êÜèåôç êáé ü÷é ïñéæüíôéá ôïìÞ. Áí áõôü äåí ôï êÜíåôå, ôï ðáéäß
èá ðåèÜíåé. ÌåôÜ èá áëëÜæåôå óõíÝ÷åéá, ìÝñá íý÷ôá, ôéò æåóôÝò êïìðñÝóåò".
Ôüôå ï ðáððïýò ìïõ ï ×áôæïêþóôáò êáé ï ðáôÝñáò ìïõ êëåßóôçêáí óôçí êñåâáôïêÜìáñá êáé Ýêáíáí ôçí åðÝìâáóç. Ãéá 90 çìåñüíõ÷ôá ç ìÜíá ìïõ ìå ôéò áäåñöÝò ôçò Üëëáæáí ôéò êïìðñÝóåò, üðùò ôïõò åß÷å óõìâïõëÝøåé ï ÏäõóóÝáò, ðïõ
óôÜèçêå êáé áõôüò ôõ÷åñüò, üðùò êáé ï ìéêñüò áäåëöüò ìïõ êáé ï ïðïßïò ôåëéêÜ
åðéóêÝöôçêå ìåôÜ ôïí áäåëöü ìïõ ìå Üäåéá ôïõ êáðåôÜíéïõ ÐáíôåëÞ Ñüêêïõ.
Ïé êñáôïýìåíïé óôñáôïðÝäåøáí óôçí "Ðáíáãßá". ÐåñéöåñåéÜñ÷çò Þôáí ï Áóçìáêüðïõëïò áðü ôïí Ðüäï êáé ÄéïéêçôÞò ôïõ óôñáôïðÝäïõ ôùí áé÷ìáëþôùí
Þôáí ï êáðåôÜí ÐáíôåëÞò Ñüêêïò, ï ïðïßïò åðÝëåîå ôï óðßôé ôïõ "Ãáñäßêá" ãéá
íá äéáíõ÷ôåñåýóåé, ãéáôß ç ôïðéêÞ ïñãÜíùóç ôïí ðëçñïöüñçóå, üôé óôï óðßôé
áõôü ìÝíåé ç êáëýôåñç ðñáêôéêÞ ìáìÞ, ç Áöñïäßôç. Ôç íý÷ôá ôçí åôïéìüãåííç
êõñßá Ñüêêïõ ôçí Ýðéáóáí öïâåñïß ðüíïé êáé ç Áöñïäßôç, ãéá íá óþóåé ôïí áíéøéü ôçò ÏäõóóÝá Ðáôïý÷á, ôïõò åßðå íá ðÜíå íá ôïí öÝñïõí. ÌÝ÷ñé íá îçìåñþóåé ç êõñßá Ñüêêïõ ãÝííçóå Ýíá áãïñÜêé.
Ï ÐáíôåëÞò Ñüêêïò óôçí Êáôï÷Þ åß÷å öñïíôéóôÞñéï óôï Áãñßíéï, ðïõ Þôáí
êÝíôñï åáìéêÞò áíôßóôáóçò. ÌåôáðïëåìéêÜ, ìåôÜ ôéò öõëáêßóåéò ôïõ èá äéäÜîåé
óôï ÊïëÝãéï Áèçíþí, èá åêëåãåß êáèçãçôÞò óôï Ð/óôÞìéï Èåóóáëïíßêçò, óôï
Å.Ì.Ð., èá áðïëõèåß áðü ôç ×ïýíôá êáé ôüôå èá ôïí âïçèÞóåé ï ìáèçìáôéêüò

78

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

öéëÝëëçíáò Marc Krasner íá ãßíåé êáèçãçôÞò óôï Ð/óôÞìéï Clermont - Ferrand. ÌåôÜ ôç ×ïýíôá ôåëåéþíåé ôçí êáñéÝñá ôïõ Êáèçã. ôïõ Å.Ì.Ð. (Ïìïóðïíäßá Åêð/êþí Öñïíôéóôþí ÅëëÜäïò).
ã) Ç áðñüóìåíç óõíÜíôçóç ìå ôïí êáðåôÜíéï.
ÐÝñáóáí ðïëëÜ ÷ñüíéá áðü ôüôå. Ï áäåëöüò ìïõ, êáèçãçôÞò óôï Ðáí/ìéï ôçò
ÐÜôñáò, Êþóôáò Äñüóïò, äéçãåßôáé óÞìåñá ãéá ôç ìåãÜëç áðñüóìåíç óõíÜíôçóç:
"Èá ðñÝðåé íá Þôáí êÜðïõ óôï ôÝëïò ôçò äåêáåôßáò ôïõ 70, üôáí Ýíáò óõíÜäåëöïò êáèçãçôÞò óôï ÐáíåðéóôÞìéï ôçò ÐÜôñáò ìå êÜëåóå óôï ãñáöåßï ôïõ íá ãíùñßóù ôïí êáèçãçôÞ ÐáíôåëÞ Ñüêêï. ÐñÜãìáôé Ýãéíå ç óõíÜíôçóç êáé óôç óõíÝ÷åéá ñþôçóá ôï Ñüêêï, áí ðñÜãìáôé åß÷å Ýíá ãéï, ðïõ åß÷å ãåííçèåß óôç ×üìïñç, üðùò Üëëùóôå ìïõ åß÷å äéçãçèåß ï ðáôÝñáò ìïõ. ÎáöíéêÜ óáí íá åß÷á âÜëåé
ôçí ðñßæá óôï ñåýìá, Üñ÷éóå ï ÐáíôåëÞò Ñüêêïò íá äéçãåßôáé ôç ó÷åôéêÞ éóôïñßá:
¹ìáóôáí ôüôå óôç ×üìïñç êáé ç ãõíáßêá ìïõ Þôáí åôïéìüãåííç. ÂñÞêáìå
ôüôå êÜðïéïí ãéáôñü, ï ïðïßïò Þñèå êáé îåãÝííçóå ôç ãõíáßêá ìïõ êáé áðïêôÞóáìå ôï ãéï ìïõ, ðïõ åßíáé óÞìåñá ãéáôñüò. ÌÜëéóôá èõìÜìáé üôé õðÞñ÷å êáé
Ýíá ðáéäÜêé, ðïõ Þôáí åôïéìïèÜíáôï êáé Þñèáí êáé ìïõ æÞôçóáí Üäåéá, íá ðÜåé
ï ãéáôñüò íá ôï äåé, êáé ôïõ Ýäùóá.
Ôüôå äéÝêïøá ôïí êáèçãçôÞ Ñüêï êáé ôïõ åßðá:
– ÎÝñåôå ðïéï Þôáí ôï ðáéäÜêé åêåßíï; Ï õðïöáéíüìåíïò! Ï Ñüêêïò äåí ðßóôåõå óôá ìÜôéá ôïõ êáé óôá áöôéÜ ôïõ êáé áöïý óõíÞëèå áðü ôï áðñïóäüêçôï êáé áíáðÜíôå÷ï, óõíÝ÷éóå ùóôüóï ôçí éóôïñßá ôïõ.
ÁìÝóùò, åßðå, ìåôÜ áêñéâþò ôç ãÝííá, Ýâáëå ç ãõíáßêá ìïõ ôï ðáéäß óå ìéá
êáôáóêåõÞ, ðïõ óõíçèßæïõí óôá ÷ùñéÜ, ìéá êïõâÝñôá ôõëéãìÝíç óå äõï îýëá,
ôçí ïðïßá ìåôÜ ôçí êñåìïýóåò óôï þìï, êáé åôïéìáóôÞêáìå ãéá ìÜ÷ç, ãéáôß åß÷áìå ðëçñïöïñßåò üôé åñ÷üôáí Åèíéêüò Óôñáôüò. Åõôõ÷þò ðßóôåøáí ìéá äéêÞ
ìáò ðñïðáãÜíäá, üôé Þìáóôáí ðïëëïß êáé Ýôóé ãýñéóáí ðßóù êáé ãëéôþóáìå áðü ìéá ðåñéðÝôåéá, ðïõ ìÜëëïí èá áðÝâáéíå åéò âÜñïò ìáò101.
Óôç óõíÝ÷åéá ðéÜóáìå óõæÞôçóç ãéá ôá ìáèçìáôéêÜ. Ôïõ åßðá üôé åß÷á ãñÜøåé Ýíá âéâëßï ðïõ äéáðñáãìáôåõüôáí ôç "äéáëåêôéêÞ êáé ôïí áðåéñïóôéêü ëïãéóìü". Ôïõ ÷Üñéóá ìÜëéóôá Ýíá áíôßôõðï ôïõ âéâëßïõ ìå ôçí áöéÝñùóç: "Óôïí
êáèçãçôÞ Ñüêêï, áðü ôï åôïéìïèÜíáôï ðáéäÜêé ôçò ×üìïñçò"!
×ñüíéá ìåôÜ ìå Ýðáéñíå ôçëÝöùíï, ìïõ åîÝêöñáæå ôï ðüóï ôïõ Üñåóå ç äéáðñáãìÜôåõóç ôçò äéáëåêôéêÞò êáé ôïõ áðåéñïóôéêïý ëïãéóìïý êáé ìå ðñïÝôñåðå íá ãñÜøù ôåëéêÜ êáé ôï äåýôåñï ôüìï. ÓõíáíôçèÞêáìå Üëëç ìéá öïñÜ óôï
óðßôé ôïõ óôçí ÁèÞíá, üðïõ ç óõæÞôçóç ðåñéóôñÜöçêå ãýñù áðü ôá ìáèçìáôéêÜ êáé ôç öéëïóïößá. ÊÜðïôå Ýìáèá üôé ï ÐáíôåëÞò Ñüêêïò äåí õðÞñ÷å ðéá
101. Ôï ðáéäß ôï Ýäùóáí íá ôï ìåôáöÝñåé ç Üññùóôç Óôáõñïýëá ËõìðÝñç, ìçôÝñá ôïõ ðáð-Áíôþíç.

ÏÉ

×ÏÌÏÑÉÔÅÓ

ÓÔÏÕÓ

ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

79

óôç æùÞ. Äéáôçñþ ðÜíôïôå ðïëý êáëÝò áíáìíÞóåéò áðü ôçí ãíùñéìßá ìïõ ìå
ôïí êáèçãçôÞ ÐáíôåëÞ Ñüêêï"!
Ç ãõíáßêá ôïõ, Íôüñá Ñüêêïõ, èÝóðéóå óôéò 11/4/1997 ìå äùñåÜ ôçò, âñáâåßï óôç ìíÞìç ôïõ óõæýãïõ ôçò, ïìüôéìïõ êáèçãçôÞ ôïõ ÅÌÐ ÐáíôåëÞ Ñüêêïõ. Äéêáéïý÷ïò åßíáé ï öïéôçôÞò ôïõ ôìÞìáôïò ðïëéôéêþí ìç÷áíéêþí, áõôüò ðïõ
óõãêåíôñþíåé ôï ìåãáëýôåñï ìÝóï üñï âáèìïëïãßáò óôï óýíïëï ôùí ìáèçìÜôùí
ôùí ìáèçìáôéêþí, ðïõ äéäÜóêïíôáé óôá ðñþôá ôÝóóåñá åîÜìçíá óðïõäþí.
Ôçí ðåñßïäï áõôÞ, ÓåðôÝìâñéïò 1944, óêéÜæåé ç åêôÝëåóç, óôá "Ñåßêéá" ôçò
×üìïñçò, ôïõ Óùôçñüðïõëïõ êáé ôïõ ËáêïõìÝíôá áðü ôïí Ðáëéüðõñãï, ôïõ
Æùñãéïý áðü ôïí ¢ãéï ÄçìÞôñéï êáé ôïõ Êßôóïõ áðü ôçí Áâüñáíç.
ä) Ôï ðÝñáóìá ôïõ êáðåôÜí ÄéáìáíôÞ102.
ÐÜíù áðü ôçí Ðåñßóôá, óôï "ÊåöáëÜñé", åß÷å óôÞóåé ôï óôñáôçãåßï ôïõ
ï êáðåôÜí ÄéáìáíôÞò. Îåêßíçóå ãéá ôá
Âáñäïýóéá. ÐÝñáóå áðü ôá ËáìðÝéêá
ôá êáëýâéá, ðÞñáí 300 ðñüâáôá ôïõ
Ëáìðïíßêïõ êáé ôïõ Ëáìðïèüäùñïõ,
îáöñßóáíå ôá ãßäéá ôïõ Èåïöáíáíôþíç êáé ðÝñáóáí øçëÜ óôïí Áñäßíç êáé
Ýöôáóáí óôï êïúôóÜíéêï ôï "äéÜóåëï". Åêåß óôÞóáíå ôá ìáãåéñåßá êáé áêïëïýèçóå ç ìåãÜëç óöáãÞ ôùí áéãïðñïâÜôùí.
å) ÐÝöôåé ðéëüôïò êáé óþæåôáé.
Ôï Öèéíüðùñï ôïõ 1947, ï Åðáìåéíþíôáò Áë. ÈåïöÜíçò ìÜ÷åôáé ÷ùñïöýëáêáò óôçí ÁñÜ÷ïâá. Áñãüôåñá óôï ìáãáæß äéçãåßôáé ðïëëÜ ðåñéóôáôéêÜ ìå
÷éïýìïñ êáé èáõìáóôÞ ðáñáóôáôéêüôçôá!!
Åêôüò ôùí Üëëùí Ýëåãå ëïéðüí, ðùò "ôá áåñïðëÜíá ðÞãáéíáí êáé Ýêáíáí ñßøåéò óôïí Åëëçíéêü Óôñáôü. Ãéá íá îå÷ùñßæåé ï ðéëüôïò, ôïõò ìåí áðü ôïõò äå,
ï Åèíéêüò Óôñáôüò Üðëùíå Ýíá óåíôüíé ðïõ Ýãñáöå åðÜíù ìå ìåãÜëá ãñÜììáôá "Åèíéêüò Óôñáôüò". ÁëëÜ ôï êüëðï ôï ðÞñå êáé ï ÅËÁÓ êáé Ýôóé ðáñáðëáíïýóáí ôïõò ðéëüôïõò, ÷áìÞëùíáí êáé êéíäýíåõáí".
102. Ï ÃéÜííçò ÁëåîÜíäñïõ êáôÜãåôáé áðü ôç ËéëéÜ (ÊÜôù ÁãïñéáíÞ) ôïõ ÄÞìïõ Ðáñíáóóïý. Ôï
1936 öïéôçôÞò óôç Èåóóáëïíßêç ïñãáíþíåôáé óôï ÊÊÅ. Ôï 1940, ðïëåìÜ ùò ëï÷ßáò óôï ìÝôùðï
ôçò Áëâáíßáò. Óôçí Êáôï÷Þ, ïñãáíþíåôáé óôïí ÅËÁÓ êáé ãßíåôáé êáðåôÜíéïò ôïõ 34ïõ óõíôÜãìáôïò. Ðáßñíåé ìÝñïò óôç ìÜ÷ç ôçò ÁèÞíáò. Ôï 1946, ìå ôçí Ýíáñîç ôïõ Åìöõëßïõ áíåâáßíåé
óôá âïõíÜ ôïõ Ðáñíáóóïý. Ôï 1947, ôïðïèåôåßôáé åðéêåöáëÞò ôïõ áñ÷çãåßïõ Ðáñíáóóßäáò êáé
áð' ôéò áñ÷Ýò ôïõ 1948 äéïéêçôÞò ôçò 2çò ìåñáñ÷ßáò ôïõ ÄÓÅ, õðïóôñÜôçãïò ïíïìáóìÝíïò áð'
ôçí ðñïóùñéíÞ ÄçìïêñáôéêÞ ÊõâÝñíçóç. ÌåôÜ ôï èÜíáôü ôïõ, óôéò 21 Éïýíç 1949, ïíïìÜæåôáé
ôéìçôéêÜ áíôéóôñÜôçãïò.

80

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Óôç ìÜ÷ç ôçò ÁñÜ÷ïâáò, óôéò 25 Óåðô. 1947, ÷ôõðÞèçêå Ýíá áåñïðëÜíï. ¸÷áíå óõíå÷þò ýøïò êáé ç óõíôñéâÞ ôïõ ðÜíù óôá âïõíÜ Þôáí èÝìá äåõôåñïëÝðôùí. Ðñüëáâå üìùò ï ðéëüôïò êáé ôïðïèÝôçóå ôçí Üôñáêôï ôïõ óêÜöïõò ôïõ
ðÜíù áðü ôïí ñïõ ôïõ Êüôóáëïõ êáé ðåñíþíôáò ìÝóá áð' ôï öáñÜããé ôïõ ÊÜêáâïõ, êáôÜöåñå íá ðåñÜóåé îõóôÜ óôï ëüöï ôïõ Áú-ÈáíÜóç óôç ×üìïñç, íá
êüøåé ìåñéêÜ ëéáíïðëÜôáíá êáé íá ðÝóåé "óþïò êáé áâëáâÞò" óôï ðïôÜìé, êïíôÜ óôï ËõìðåñÝéêï ìýëï óôéò 25-9-1947.
Ôñßá ìáèçôïýäéá ôïõ ÷ùñéïý ìáò, ï Ãåþñãéïò ÈåïöÜíçò, ï Æá÷ïêþóôáò êáé
ï Ëåùíßäáò Ðáôïý÷áò Ýôñåîáí óôïí ôüðï ôçò ðôþóçò êáé âñÞêáí åêåß ôïí ðñþôï ðñïóäñáìüíôá óå âïÞèåéá, Ýíáí áîýñéóôï ÊïëïóõñôéÜíï, ôïí ÊáôóéãéÜííç,
ôïí ìåôÝðåéôá äïëïöüíï ôïõ Íßêïõ Êáðáñïý. ÊáôÝöôáóáí êáé ïé Ì.Á.Õ./äåò,
áðü ôç ×üìïñç êáé ôç ÌçëéÜ, Ýâáëáí ôïí ðéëüôï ðÜíù óå îõëïêñÝâáôï êáé ôïí
ìåôÝöåñáí óôç Óßìïõ êáé áðü åêåß Üëëïé ôïí êáôÝâáóáí óôç Íáýðáêôï êáé áõèçìåñüí ìðÞêå óå Íïóïêïìåßï.
Ï ðéëüôïò êáôÜãïíôáí áðü ôçí Áñ÷áßá Êüñéíèï. Ðñüêåéôáé ãéá ôï ÄçìÞôñéï
Óïõöñßëá. Ï ðáôÝñáò ôïõ êáôáãüôáí áðü ôéò Ëßìíåò Áñãïëßäáò. Óå åðßóêåøç
ðïõ êÜíáìå óôïí ôüðï êáôáãùãÞò ôïõ, ï óõã÷ùñéáíüò ôïõ ÊïñäáëÞò Ãåþñãéïò
ôïõ Ðáíáãéþôç ìáò åßðå: "Ï ÄçìÞôñçò Þôáí ï êáëýôåñïò ðéëüôïò. Ðåôïýóå ðÜíù áð' ôá êáðíÜ êáé ôá âáìâÜêéá êáé ìáò ÷áéñåôïýóå". ÐÝèáíå áðü åãêåöáëéêü óôéò 22-11-1976. Åß÷å ìéá áäåñöÞ êáé äõï áäÝëöéá, ðïõ äåí Üöçóáí áðïãüíïõò. Ôï ðåñßåñãï åßíáé üôé, óôï öÜêåëï ôïõ ðéëüôïõ, ôï ðåñéóôáôéêü åìöáíßæåôáé áëëïéùìÝíï. Äåí áíáöÝñåôáé êáèüëïõ ç ×üìïñç óáí ôüðïò ðôþóçò ôïõ áåñïóêÜöïõò, ïýôå üôé ÷ôõðÞèçêå óôç öïâåñÞ ìÜ÷ç ôçò ÁñÜ÷ïâáò ôçò 25çò Óåðôåìâñßïõ. ¾óôåñá áðü Ýñåõíá ðïõ êÜíáìå óôï áñ÷åßï ôçò ÐïëåìéêÞò Áåñïðïñßáò, äéáðéóôþóáìå ìå ÝêðëçîÞ ìáò, üôé óôï öÜêåëï ôïõ ðéëüôïõ ãñÜöôçêå
üôé "ôï áôý÷çìá Ýãéíå óôï ÐåíôÜêïñöï óôéò 24-9-1947" êáé üôé "ôçí åðïìÝíç,
óôéò 25-9-1947, åéóÜãåôáé êáé íïóçëåýåôáé óå Íïóïêïìåßï". Óõíùíõìßá ðéëüôïõ
äåí äéáðéóôþèçêå. Ôá óõìðåñÜóìáôá äéêÜ óáò.
Ãéá ôç ìÜ÷ç áõôÞ, ï çìéáãñÜììáôïò ×áñÜëáìðïò ÁñÜ÷ïâáò Ýãñáøå Ýíá
ðïßçìá êáé ðáñáèÝôù ôï ôåëåõôáßï åîÜóôé÷ï, ðïõ óõíäÝåôáé ìå ôï èÝìá ìáò:
"Ï ÊáñáìðÝêïò êßíçóå êÜôù áðü ôï ÈÝñìï,
Ï Ìðáìðßëçò áð' ôïí ÐëÜôáíï êé ï Ìáóôñïãåùñãßïõ
Êé ï ÊïíéäÜñçò Ýöôáóå áð' ôçí Áðïäïôßá.
Óá óôáõñáåôïß ìáò Ýñ÷ïíôáé ìðïõëïýêéá áåñïðëÜíá
Êé åðÝóáíå óôç ìÜ÷ç ìáò óáí ôá ãåñÜêéá åðÜíù
Êé åäéþîáíå ô' áíôÜñôéêï ðÝñá ðñïò ôç Äïìíßóôá"103
103. ÌðïóéíÜêïõ Ãåùñãßïõ, Óô' áðüóêéá ôçò ÁñÜ÷ïâáò, óåë. 154, Áèçíá 1973.

ÏÉ

×ÏÌÏÑÉÔÅÓ

ÓÔÏÕÓ

ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

81

5.5 Ôá èýìáôá ôïõ Åìöõëßïõ.
Óôç äýóêïëç áõôÞ ðåñßïäï ôïõ Åìöõëßïõ åðéêñÜôçóå óôï ÷ùñéü óýíåóç. Óïâáñü äå ñüëï Ýðáéîå óôçí
êáôåýèõíóç êáôåõíáóìïý ôùí ðíåõìÜôùí ï Èåüäùñïò
ÆéáìðÜñáò, ï ÌÞôóïò êáé ï Êþóôáò ÌðÜæáò, ï ×ñÞóôïò Éáêþâïõ êáé ðïëëÜ Üëëá áîéüëïãá óôåëÝ÷ç ôïõ áñéóôåñïý êéíÞìáôïò êáé êõñßùò ìÝôñçóå êáé ç éóïäõíáìßá áíÜìåóá óôéò äýï ïñãáíþóåéò.
ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ Åìöõëßïõ õðÞñîáí óõíïëéêÜ
ðÝíôå èýìáôá.
Áíáóô. Á. Äñüóïò
Ï ÁíáóôÜóéïò Áíô. Äñüóïò, ðôõ÷éïý÷ïò Ðáíôåßïõ êáé
Áóôõíïìéêüò, ï ïðïßïò Ýöõãå áð' ôï ÷ùñéü êáé ðÞãå êáé Ýëáâå ìÝñïò óôá ÄåêåìâñéáíÜ.
Ï Í. ÔóáìðÜò, ðïõ óêïôþèçêå óôç ìÜ÷ç ôçò Ðáíáïýëáò. Ï åíôåëþò áäéêï÷áìÝíïò Íßêïò Êáðáñüò. ¹ôáí ôüôå ðïõ Ýöåõãáí ïé ÷ùñéáíïß êõíçãçìÝíïé.
Ðñïò ôï ôÝëïò ôïõ Åìöõëßïõ, ôï 1949, ðÝñáóáí êáé ðÜôçóáí ìÝóá óôï ôñéöýëëé åíüò ÊáôóéãéÜííç áðü ôç ÌçëéÜ êáé åêåßíïò ôïí ðõñïâüëçóå êáé ôïí óêüôùóå. Ôï 1945, ìå ôçí Ýíáñîç ôïõ Åìöõëßïõ öùôïãñáöÞèçêå áãêáëéáóìÝíïò áðü ôï ÈùìÜ Êùí. Ðáôïý÷á, ï ðáôÝñáò ôïõ ïðïßïõ âñéóêüôáí óôçí ÁìåñéêÞ. Ç
öùôïãñáößá áíôéêáèéóôÜ Ýíá ïëüêëçñï ðïëõóÝëéäï ôüìï êïéíùíéïëïãßáò êáé
èá ìðïñïýóå íá ðÜñåé ôïí ôßôëï: "Ç èëßøç óôçí áãêáëéÜ ôïõ ïíåßñïõ".

Íéêüëáïò Êáðáñüò
êáé ÈùìÜò
Ðáôïý÷áò

82

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Áðü ôéò Üëëåò äýï åðßóçò óïâáñÝò áðþëåéåò, ç ìßá ìáò äßíåé ôçí ôñáãéêüôçôá êÜèå Åìöõëßïõ. Ìáò èõìßæåé áñ÷áßá ôñáãùäßá. Ï åõåñãåôçèåßò óêïôþíåé ÜèåëÜ ôïõ ôïí åõåñãÝôç ôïõ.
ÓÞìåñá ï Áíôþíçò Êïôóþôáò, äéìïéñßôçò ôùí ÌÁÕ ôüôå êáé ôùí ÔÅÁ áñãüôåñá, èõìÜôáé êáé äéçãåßôáé:
"¹ôáí ìéá ðïëý Üó÷çìç ìÝñá. Ç ïìÜäá ôùí ÌÁÕ åß÷å åãêáôáóôáèåß óôá
ÅããëåæÝéêá. Åãþ Þìïõí ï äéìïéñßôçò êáé åß÷á ðÜåé óôç Íáýðáêôï. Ìå áíôéêáôáóôïýóå ï Êùí. Êáðáñüò (Êïñäïýìðáñïò ).
Ïé ïìÜäåò äïõëåýáíå ìå âÜñäéåò. Öýãáíå ôï ðñùß ïé ðñïçãïýìåíïé êáé ôïõò
áíôéêáôÝóôçóáí, ôá èýìáôá, ï ÏäõóóÝáò ÆéáìðÜñáò êáé ï Êùí. ÈåïöÜíçò.
ÊáôÜ ëÜèïò Ýíá üðëï åêðõñóïêñüôçóå. Ïé áíôÜñôåò, ðïõ âñßóêïíôáí óôïí
åðÜíù ìá÷áëÜ, Üêïõóáí ôïí ðõñïâïëéóìü êáé îåêßíçóáí äýï áð' áõôïýò íá ðÜíå íá äïýíå ôé óõìâáßíåé. ×þñéóáí êáé ðÞñáí äýï ìïíïðÜôéá. Ï Ýíáò ôñÜâçîå
÷áìçëÜ êáé ï Üëëïò áð' ôï "Êïôñüíé". Ôïõò åßäå ï ðáðá-Ãéùñãïýëáò. Ï Ýíáò áðü ôïõò äýï åßäå ôïõò ÷ùñéáíïýò ìáò í' áíçöïñßæïõí ðñïò ôï ÷ùñéü. ×áñáêßäá
ôïí Ýëåãáí. Ôïõò Ýñéîå óôï øá÷íü êáé ðëçóéÜæåé íá äåé ôé Ýãéíå. ÐéÜíåé ôá ìáëëéÜ ôïõ êáé öùíÜæåé: ÏñÝ ôé Ýðáèá. Óêüôùóá ôïí åõåñãÝôç ìïõ. Áõôüò, åßðå, åßíáé ï Êþóôáò ï ÈåïöÜíçò.
ÈÝëåéò íá ìÜèåéò êáé ðïéïé Ýóôåéëáí ôï ×áñáêßäá óôï âïõíü; ¢êïõ ëïéðüí:
"Ïé ìáêáñßôåò Ê. ÈåïöÜíçò, ôï èýìá äçëáäÞ, êáé ï Íßêïò ï Êáðáñüò, Ý÷ïõí ðÜåé ãéá äïõëåéÜ óôï ÃáëáôÜ Ìåóïëïããßïõ. Åêåß õðçñåôïýóå óôçí ÅèíïöõëáêÞ ï óõã÷ùñéáíüò ôïõò Äçì. Óâþêïò. Åß÷áí áíåâåß áñêåôïß åñãÜôåò ðÜíù
ó' Ýíá êÜñï. Ðßóù áðü ôï êÜñï ðåæüò áêïëïõèïýóå Ýíá áìïýóôáêï ðáéäß, ï
×áñáêßäáò.
Ï Êáðáñüò åß÷å Ýíá ðïñôïöïëÜêé ðïõ ðåñéåß÷å 300 äñ÷. êáé ôï Ý÷áóå. ÐÞãå óôçí ÏñãÜíùóç êáé ôï áíÝöåñå. Åßðå äå áêüìá üôé ìðïñåß íá ôï âñÞêå ôï
ðáéäß ðïõ åñ÷üôáí ðßóù áð' ôï êÜñï. ÐéÜíïõí ôï ðáéäß, ôï øÜ÷íïõí êáé äåí âñßóêïõí ôßðïôá.
Åêåßíç ôç óôéãìÞ âëÝðåé ôï ×áñáêßäá Ýíáò ÷ùñïöýëáêáò áðü ôç Íáýðáêôï
êáé ôïí áíáãíùñßæåé. ÐñïÝñ÷åôáé áðü áñéóôåñÞ ïéêïãÝíåéá ï ×áñáêßäáò.
ÓôÝêåôáé êáé ôïõ ôñáâÜåé Ýíá êáôáêÝöáëï êáé ôï ðáéäß öÝñíåé äýï ãýñïõò
êáé ìå ôï äåýôåñï ðÝöôåé êÜôù. Ôï ðáßñíïõí óôï ôìÞìá êáé åêåß ï Êùí. ÈåïöÜíçò ìå ôï Óâþêï ôï äéþ÷íïõí, ãéá íá ðÜåé óôï óðßôé ôïõ. Åêåßíï üìùò ôñÜâçîå ãéá ôï âïõíü".
(ÄéÞãçóç Áíôùíßïõ Êïôóéþôá)

ÏÉ

×ÏÌÏÑÉÔÅÓ

ÓÔÏÕÓ

ÍÅÏÔÅÑÏÕÓ ÁÃÙÍÅÓ

83

5.6 Ïé ÌïíÜäåò Áóöáëåßáò Õðáßèñïõ.
ÌåôÜ ôá ÄåêåìâñéáíÜ (1944) êáé ðñéí áðü ôéò åêëïãÝò ôçò 31çò Ìáñôßïõ ôïõ
1946 êáôáôÜ÷ôçêáí 60. 000 Üôïìá óå 13 ôáîéáñ÷ßåò êáé äçìéïõñãÞèçêáí 65
ôÜãìáôá ÅèíïöõëáêÞò ãéá íá áíôéêáôáóôÞóïõí ôá Ýíïðëá óþìáôá ôùí áíôáñôéêþí ïìÜäùí.
ÌåôÜ ôéò åêëïãÝò êáé ìå ôçí áðï÷Þ ôïõ ÊÊÅ áðü áõôÝò, äçìéïõñãïýíôáé ïé
ÌïíÜäåò Áóöáëåßáò Õðáßèñïõ (Ì.Á.Õ.), ãéá íá öõëÜíå ôéò ðåñéï÷Ýò êáé íá ðïëåìïýí ôïõò áíôÜñôåò. Öñüíôéæáí ãåíéêÜ ãéá ôçí áóöÜëåéá ôïõ ôüðïõ ôïõò. Ç
ïñãÜíùóÞ ôïõò Þôáí ðñü÷åéñç, ÷ùñßò ðåéèáñ÷ßá êáé åíüôçôá. Ôáõôü÷ñïíá äçìéïõñãïýíôáé êáé ïé ÌïíÜäåò ÁðïóðáóìÜôùí Äßùîçò (Ì.Á.Ä.) áðü íôüðéïõò
ôçò êÜèå ðåñéï÷Þò, ïé ïðïßïé óõììåôåß÷áí óôéò åêêáèáñéóôéêÝò åðé÷åéñÞóåéò
ôïõ óôñáôïý êáé ôçò ÷ùñïöõëáêÞò êáé ðñïóáíáôüëéæáí ôá óþìáôá áõôÜ, áöïý
ãíþñéæáí ôéò ãåùãñáöéêÝò êáé åäáöïëïãéêÝò éäéáéôåñüôçôåò ôïõ ôüðïõ ôïõò. Óôá
÷ñüíéá 1948-1949 ïñãáíþíïíôáé ôá ÔÜãìáôá ÅèíéêÞò Áíôßóôáóçò(Ô.Å.Á.).
ØÜ÷íïíôáò ôá óõñôÜñéá ôïõ Áíôþíç Êïôóþôá âñÞêá 25 öùôïãñáößåò, áð' áõôÝò ðïõ ÷ñçóéìïðïßçóáí ãéá ôçí Ýêäïóç ôáõôüôçôáò Ì.Á.Õ. êáé ôéò ðáñáèÝôù.

AäÜìçò ËÜìðñïò

Áíäñåüðïõëïò Ã.

Áíäñåüðïõëïò Ê.

Äñüóïò Â. Óùô.

Äñüóïò ÓùôÞñçò

ÅããëÝæïò Ãéþñ.

ÆáìðÜñáò Ëåùí.

ÆáìðÜñáò Ãåùñ.

ÈåïöÜíçò Âáó.

ÈåïöÜíçò Å. Áë.

ÈåïöÜíçò Íßêïò

Êáðáñüò Êùí.

Êïôñþôóïò Åð.

Êïôóüôáò Áíô.

Êïôóüôáò Íßêïò

ËõìðÝñçò Áíô.

ËõìðÝñçò Íþíôáò

Ðáíáãéïýò ×ñÞóôïò

ÓêïõöÞò Ã.

Óõêüëáò Åõè.

Óõêüëáò Íßêïò

ÓöõñÞò Ã.

ÔóïõíÜêáò Êùí.

×áíôæÞò ÃéÜííçò

×áíôæÞò Íßêïò

84

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

5.7 Áíáãíþñéóç ôçò ÅèíéêÞò Áíôßóôáóçò.
×ñåéÜóôçêáí ðÜíù áðü óáñÜíôá ÷ñüíéá ãéá íá öôÜóïõìå óôçí åèíéêÞ óõìöéëßùóç êáé íá áíáãíùñéóôåß åðé ôÝëïõò ç ìåãáëåéþäçò ÅèíéêÞ ìáò Áíôßóôáóç.
ÁèÞíá, 4 Ïêôùâñßïõ 1983
Ï Ðñüåäñïò ôçò Äçìïêñáôßáò
ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÓ ÊÁÑÁÌÁÍËÇÓ
Ï Ðñùèõðïõñãüò
êáé Õðïõñãüò ÅèíéêÞò ¢ìõíáò
ÁÍÄÑÅÁÓ Ã. ÐÁÐÁÍÄÑÅÏÕ
Ïé Õðïõñãïß
Ðñïåäñßáò ôçò ÊõâÝñíçóçò
Åóùôåñéêþí
ÁÃ. ÊÏÕÔÓÏÃÉÙÑÃÁÓ
ÃÅÙÑÃÉÏÓ ÃÅÍÍÇÌÁÔÁÓ
Äéêáéïóýíçò
Ïéêïíïìéêþí
ÃÅÙÑÃ. ÁËÅÎ. ÌÁÃÊÁÊÇÓ
ÉÙÁÍÍÇÓ ÐÏÔÔÁÊÇÓ
Äçìüóéáò ÔÜîçò
ÉÙÁÍÍÇÓ ÓÊÏÕËÁÑÉÊÇÓ
(Áðü ôá ðñáêôéêÜ ôçò ÂïõëÞò)

6

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÓÊÅØÅÉÓ ÊÁÉ ÐÑÏÂËÇÌÁÔÉÓÌÏÉ

Áðü ôçí ðáñáðÜíù óýíôïìç éóôïñéêÞ áíáäñïìÞ ðñïâÜëëïíôáé êáé áíáäåéêíýïíôáé ôá ðáñáêÜôù:

6.1 ×üìïñç êáé Ñïõìáíßá.
Ïé ×ïìïñßôåò åß÷áí ó÷Ýóåéò ìå áíèñþðïõò ôçò åëëçíéêÞò ðáñïéêßáò ôïõ
Âïõêïõñåóôßïõ êáé ôçò áêìÜæïõóáò ôüôå ðáñïéêßáò ôçò ÂñáÀëáò104.

6.2 ×üìïñç êáé ÊñÜâáñá.
¢íèñùðïé ôçò ×üìïñçò âñßóêïíôáí óå óôåíÞ åðáöÞ ìå Üëëïõò ìõçìÝíïõò ðñüêñéôïõò ôùí ÊñáâÜñùí êáé äñïõí êáé óõìðåñéöÝñïíôáé "áðü êïéíïý".

104. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ÓÕÌÌÉÊÔÁ, Ô. 4ïò 1988-89, ÓÅË.737, ÓÇÌ 2.

86

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

6.3 Ïéêïãåíåéáêïß äåóìïß.
Äçìéïõñãïýíôáé óõíçèéóìÝíïé
óôåíïß ïéêïãåíåéáêïß äåóìïß áíÜìåóá óå éó÷õñÝò ïéêïãÝíåéåò, (óõìðåèåñåýïõí) ìå êÝíôñï ôçí ïéêïãÝíåéá Äåóðïôáßùí, üðùò:
• Äåóðïôáßùí êáé Áíäñåïðïõëáßùí.
• Áíäñ/ëáßùí êáé ×ñõóïâÝñãùí105.
• Äåóðïôáßùí êáé Êáíáâáßùí.
• Äåóðïôáßùí êáé Óéóìáíáßùí.
• Äåóðïôáßùí êáé Îõäáßùí.
¸÷ïõí óõíÜøåé ãÜìïõò ìåôáîý
ôùí ðáéäéþí ôïõò ïé Ðñïý÷ïíôåò,
Ðñïåóôïß êáé ÊïôæáìðÜóçäåò ôçò
×üìïñçò êáé ôùí ÊñáâÜñùí. Ôï öáéíüìåíï áõôü åßíáé óõíçèéóìÝíï ãéá
ôçí åðï÷Þ êáé óõíáíôéÝôáé áíÜìåóá
óå óõãêñïôçìÝíåò "ÊÜóôåò", üðùò áõôÞ
ôùí ÊïôæáìðÜóçäùí, ôùí ÂáóéëéÜäùí,
ôùí Êüìçôùí êáé Âáñüíùí. Êáé óÞìåñá Ýôóé ãßíåôáé. ¼ôáí üìùò ï ÁëÞ ðáóÜò ôïõò âÜæåé Üãñéï ÷Ýñé êáé áñ÷ßæåé:
• íá äïëïöïíåß ôïõò ßäéïõò êáé ôá ðáéäéÜ ôïõò,
• íá áñðÜæåé ôéò ãõíáßêåò ôïõò áðü ôá óðßôéá ôïõò,
• íá ëéìðßæåôáé ôá êáëïèñåììÝíá êïñßôóéá ôùí ößëùí ôïõ êáé íá áðáéôåß áõôÜ íá ðëáéóéþóïõí ôï ãõíáéêïìÜíé ôïõ ÷áñåìéïý ôïõ, ôüôå ïé "óõããåíï-êÜóôåò" áöõðíßæïíôáé êáé áëëÜæïõí óôÜóç. ÌåôáâÜëëïíôáé óôçí áñ÷Þ óå ðõñÞíåò äõóáñåóôçìÝíùí êáé áãáíáêôéóìÝíùí ößëùí êáé ìå ôï ÷ñüíï êáé ìå
ôï îÜðëùìá ôùí åéäÞóåùí ãéá åðéêåßìåíï îåóçêùìü, ðáßñíïõí ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ åðéêßíäõíùí "åðáíáóôáôéêþí ðõñÞíùí" êáôÜ ôïõ êáôáêôçôÞ.
Ï "ÄñÜêïò ôçò Çðåßñïõ" åß÷å ôïõò ößëïõò ôïõ, ãéá íá ôïí åîõðçñåôïýí êáé
íá ôïõ êÜíïõí ôá "÷ïõæïýìéá".. Ïé êáôáêôçôÝò åßíáé äõíÜóôåò, äåí åßíáé
ößëïé êáé óõíåñãÜôåò êáíåíüò õðüäïõëïõ ëáïý.
Ìå ôç óôÜóç ôïõ ëïéðüí áõôÞ ï ÁëÞ ðáóÜò, ìéá óôÜóç ðïõ åßíáé êñÜìá ôïõ
äéáóôñïöéêïý ÷áñáêôÞñá ôïõ êáé ôçò ðñïóðÜèåéáò ðïõ Ýêáíå íá îåêáèáñßóåé
ðéóôïýò êáé Üðéóôïõò, ößëïõò êáé å÷èñïýò, äçìéïõñãåß áíÜìåóá óôïõò Ðñïåóôïýò óôç ×üìïñç êáé óôá ÊñÜâáñá Ýíá äõóìåíÝò êëßìá óå âÜñïò ôïõ. Ç ìå105. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï 4.

ÓÊÅØÅÉÓ

ÊÁÉ

ÐÑÏÂËÇÌÁÔÉÓÌÏÉ

87

ôáâïëÞ ôçò "óõããåíï-êÜóôáò" óå "åðáíáóôáôéêü ðõñÞíá" öáßíåôáé äåäïìÝíç áðü ôá ãåãïíüôá ðïõ áêïëïýèçóáí.
¸ôóé äéáìïñöþíåôáé Ýíá éó÷õñü ìðëïê áíôßóôáóçò ìå êÝíôñá ôá ÌïíáóôÞñéá ôçò Êáâáäéþôéóóáò, ôçò Êïæßôóáò êáé ôïõ Áãßïõ Äçìçôñßïõ ôïõ Çãïýìåíïõ
Äáìéáíïý, ðïõ åßíáé áðüóôïëïò ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñåßáò, óõíåéäçôüò åðáíáóôÜôçò êáé áãùíéóôÞò êáé Ý÷åé ìõÞóåé óôá ÊñÜâáñá Óéóìáíáßïõò, Êáíáâáßïõò êáé
ôïõò Îõäáßïõò, ôï Ãéþñãï Ðëáôáíéþôç êáé ôïõò ãáìðñïýò ôïõ. Ïé óõíåéäçôïß
áãùíéóôÝò ôçò Åëåõèåñßáò êáé ôçò Äçìïêñáôßáò äåí Ý÷ïõí áíÜãêç áðü åéêáóßåò êáé õðïèÝóåéò ãéá íá ðñïâëçèïýí. ËÜìðïõí áõôüöùôïé óôï óôåñÝùìá ôçò
éóôïñßáò. Ç ðáñáêÜôù èýìçóç, ðïõ áöÞíåé ï Äáìéáíüò, åßíáé áðïêáëõðôéêÞ106.
1821 Éïõíßïõ 5. "ÊÜíù èýìçóéí ìÝ ôï ãñÜììá ôïõ êõñ Ãåþñãç Ðáðáæá÷áñáðïýëïõ áðü ôï Ðáñßóé êáé ìå ôï ãñÜììá ôïõ êõñ. Éâïý ÑÞãá êáèþò ìå .åðñüóôáîáí áðüóôïëï ï ÐáôñéÜñ÷çò êáé ï êõñ. Ãåþñãçò ü Üíùèåí Ýäñáìá åéò
ôï êëÞñïí,ÝêÞñõîá ôçí Ýëåõèåñßáí ùò áðüóôïëïò üðïõ åßìïõíá åßò Ìïõôïõíßôóá; ðñþôïí ïðïý ÝâãÞêá Ýêáìá Üäåëöüí ôïí ÔáëáñÞ ôïí Äåóðüôç, ôïí ÊáðåôÜí Äéïâïõíéþôçí åéò ôï Äáäß, ôïí Ðñùôüðáðá åéò ôá ÓÜëïíá, ôïí Êýñ ÍÜêïí
(ÐáíïõñãéÜí) óôï Ëïéäïñßêé ôïí êïôóÜìðáóé êõñ Áíáãíþóôç ôïí ÊáðåôÜí
Óêáëôæá, óôï ÊñÜââáñé ôïí ÐçëÜëá, ôïõò Êáíáâáßïõò, ÓéóìÜíç, Îõäáßïõò, Ãåþñãéïí Ðëáôáíéþôçí, åéò ôï ÊáñðåíÞóé ôï Äåóðüôç, ôïí ÊáðåôÜí ÃéáííÜêç,
ôïí ÃéïëäÜóç, óôï áðüêïõñï ôïí ÊáðåôÜí ÓáäÞìá êáß ôïõò ðñïúóôïýò óôïí Åðá÷ôïí Êõñ. ÂëÜ÷ï, (ðáôÝñá ôïõ ÏäõóóÝá Âëá÷ïðïýëïõ) ôïí êõñ ÁìáãíùóôÜñá (Áíáãíùóôüðïõëïí) ôïí ×áñáë ÊáëïãåñïãéÜííï (ü ðáôÞñ ôïõ ×áñáëáìðßäç), óôï ÃáëáôÜ ôï ÈáíÜóç Êïíôü, ôüí çãïýìåíï óôï Ðñüäñïìï, ôï Ìåóïëüããé ôïõò Íôïóôááßïõò êõñ. ÊùóôÞ ìå ôïõò ôñåéò ðñïúóôïýò ôÞò ÷þñáò, óôï Áéôùëéêü ôï êõñ. ÓðõñÜêç, óôï ÓôáìíÜ ôïí êõñ. ÁíáãíùóôÜêç (Ïéêïã. ÔóéìðïõñÜêç), óôï Âñá÷þñé ôüí Êõñ. ÌÝãá ÐÜíï êáß ôïí Ýâáëá Ýùò ôçí ¢ñôá êáðåôÜíï
óôï Ìåëáôñßíïí ôïí êõñ. Ðáðáãåþñãç (ðáôÞñ ôïõ Ðáðáðïëßôïõ) áðï ôçí Óåñãïýëá êáß ôþñá ãñÜöù äéá ÷åéñüò ìïõ êáé ôï Üößíù ôçò ìçôÝñáò ìïõ åðåéäÞ
ôñÝ÷ù åéò ôïí ðüëåìïí ìå ôïõò áãáñçíïýò êáß åðåéäÞ êáé ëáâþèçêá óôï êåöÜëé, óôá ÊáóôÝëéá ìç êáé óêïôùèþ åéò ôçí ¸ëåõèåñßáí, Üößíù ôï ãñÜììá åéò.
ôïõò áäåëöïýò üðïõ åß÷á óôá âéëáÝôéá, ìÝ ôï ãñÜììá ôïõ ÐáôñéÜñ÷ç êáé ôïõ
êõñ. Ãåþñãç êáèþò ãñÜöåé íá õðåñáóðéóèïýí ôïõò êëçñïíüìïõò (ôïõò äýï
ãáìâñïýò ìïõ Ê. ÐñùôïðáðÜí Þ Êïôßíçí åê Êëåðáò êáé ×áñ. Ëáðáôßêáí Ýê
Äïìíßóôçò. (¸÷åé áöåèåß ç ïñèïãñáößá ôïõ êåéìÝíïõ).
+ÄÁÌÉÁÍÏÓ êôßôïñáò ôçò Áãßáò ÌïíÞò Áã(ïõ Äçìçôñßïõ áãßïõ Ëïéäùñéêßïõ, áðüóôïëïò ôçò Åëåõèåñßáò.
106. Ï Äáìéáíüò Ý÷åé ðáíôñÝøåé ôçí êüñç ôïõ ¢ííá ìå ôï Êùí. ÐñùôïðáðÜ-Êïôßíç ÷éëßáñ÷ï óôçí
åðáíÜóôáóç áðü ôçí ÊëåðÜ êáé ôçí ÐáñáóêåõÞ ìå ôïí Êþóôá ÆùúôÜêç áðü ôç Ì. ËïìðïôéíÜ.

88

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

6.4 Åêêëçóßá, öüñïé, äùñåÝò êáé ó÷Ýäéï.
Áõôïß ðïõ åß÷áí óôç ×üìïñç ôç äéïéêçôéêÞ åõèýíç öáßíåôáé ðùò Ýãäåñíáí
óôçí êõñéïëåîßá ôïõò ×ïìïñßôåò, ïé ïðïßïé ðñáãìáôïðïéïýí óõöÜìåëïé ôçí
ðñþôç ôïõò éóôïñéêÞ ðïñåßá äéáìáñôõñßáò. Ç ðïñåßá áõôÞ ôùí ×ïìïñéôþí
óôá ÃéÜííåíá ðñïáíáããÝëëåé óõìðôùìáôéêÜ ôç ìåãÜëç ðïñåßá ôïõ ÃÝíïõò, ðïõ
óå ëßãï è' áêïëïõèÞóåé. Ìåôáîý áõôþí ðïõ åß÷áí äéïéêçôéêÞ åõèýíç óõãêáôáëÝãåôáé êáé ç Åêêëçóßá ôçò ×üìïñçò, ðïõ Þôáí ôï êáô' åîï÷Þí üñãáíï åßóðñáîçò öüñùí. Êáé åÜí óôï óýíïëü ôçò, óáí ïíôüôçôá, äåí Ý÷åé åõèýíç, ôüôå èá ðåñéïñéóôïýìå íá ðïýìå, ðùò áõôÞ ðéèáíüí íá åßíáé ðñïóùðéêÞ ôïõ êÜèå éåñÝá
êáé ôïõ êÜèå åðéóêüðïõ, ôçò êÜèå åðï÷Þò.
ÐáñÜ ôï ãåãïíüò üôé ôá áñ÷åéáêÜ éóôïñéêÜ óôïé÷åßá ðïõ Ý÷ïõìå äåí åðáñêïýí ãéá íá ó÷çìáôßóïõìå óáöÞ åéêüíá ãéá ôç óôÜóç ôçò åêêëçóßáò óôçí åðï÷Þ ôçò Ôïõñêïêñáôßáò óôç ×üìïñç, ùóôüóï ç åðåîåñãáóßá êáé ç áíÜëõóç ôùí
üóùí äåäïìÝíùí Ý÷ïõìå, ìáò ïäçãåß óôá óõìðåñÜóìáôá, ðùò ç óôÜóç ôçò õðÞñîå èåôéêÞ.
Ïé äùñåÝò ôùí Ðñïêñßôùí ôùí ÊñáâÜñùí óôá ÌïíáóôÞñéá äéáìÝóïõ ôùí
Äåóðïôáßùí, áëëÜ êáé ôùí ßäéùí ðñïóùðéêÜ ðñïò ôç ÌïíÞ ôçò Êïæßôóáò êáé
ôçò Êáâáäéþôéóóáò, öáßíåôáé íá ãßíïíôáé "âÜóåé ó÷åäßïõ", ôï ïðïßï åíéó÷ýåôáé
êáé áðü ôá áíáðôõãìÝíá èñçóêåõôéêÜ óõíáéóèÞìáôá ôçò åðï÷Þò. Äåí áðïêëåßåôáé ïé êéíÞóåéò ôïõò áõôÝò íá åìðåñéÝ÷ïõí êáé áéóèÞìáôá åíï÷Þò. Ôï äßäõìï
áìáñôßåò-êáôáôñåãìïß (äïêéìáóßåò) öÝñíåé óõ÷íÜ óôï ðñïóêÞíéï ôçí Ýííïéá
ôçò "Èåßáò Äßêçò", ðïõ ïäçãåß ôá Üôïìá óå ðñïóöïñÝò, èõóßåò êáé áãáèïåñãßåò, óå ðñÜîåéò äçëáäÞ åîáãïñÜò "Èåßáò åýíïéáò".
¼ðùò êáé íá Ý÷åé ôï ðñÜãìá, ïé Ðñüêñéôïé ôùí ÊñáâÜñùí ðáßñíïõí ôçí êáôÜóôáóç óôá ÷Ýñéá ôïõò êáé ïäçãïýí êáé êáèïäçãïýí ôïí Éåñü ìáò Áãþíá.
ÐñïóöÝñïõí ÷ñÞìá êáé áßìá êáé ìåñéêïß áð' áõôïýò óôï ôÝëïò ôçò ÅðáíÜóôáóçò, åßíáé ðÜìöôù÷ïé (ð.÷. Îõäáßïé, Êáíáâáßïé).
Áðü ôï 1770 öáßíåôáé ðùò âÜæïõí ôï ÌïíáóôÞñé ôçò Êáâáäéþôéóóáò êÜôù áðü ôçí ðñïóôáóßá êáé ôç öñïíôßäá üëçò ôçò Åðáñ÷ßáò. Ïé Ðñüêñéôïé ôùí ÊñáâÜñùí áãïñÜæïõí ôï äáóïëßâáäï "ÂáñÝíïõ" áðü ôïõò ËåõôåñéÜíïõò êáé ôï äùñßæïõí, Üãíùóôï ðüôå êáé ìå ðïéïí ôñüðï, óßãïõñá üìùò "óõíáéíåôéêÜ êáé áðü
êïéíïý", óôç ÌïíÞ, ðïõ åß÷áí öáßíåôáé åðéëÝîåé ãéá íá ðáßîåé ôï ñüëï ôçò óôïí
áãþíá ãéá ôçí åëåõèåñßá ôçò Ðáôñßäáò. Áðïôåëïýóå ç ÌïíÞ, êáôÜ ãñáðôÞ ïìïëïãßá ðïëéôþí êáé äçìïôéêþí áñ÷üíôùí, êáôáöýãéï êëåöôþí êáé êáôáôñåãìÝíùí
ñáãéÜäùí êáé áóêïýóå ôåñÜóôéá åðßäñáóç ó' üëï ôï ÂéëáÝôé ôùí ÊñáâÜñùí107.
107. ÃÁÊ, ÁíáöïñÜ ôùí êáôïßêùí ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ ôçò Åðáñ÷ßáò Íáõðáêôßáò óôéò 20 Äåêåìâñßïõ 1844, -Âë´. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ -Íï 22á êáé 22â.

ÓÊÅØÅÉÓ

ÊÁÉ

ÐÑÏÂËÇÌÁÔÉÓÌÏÉ

89

Ôï êáèéóôïýí äõíáôü êÝíôñï, þóôå í' áíôÝîåé óôç èýåëëá ðïõ ðñüêåéôáé íá
îåóðÜóåé. Åßíáé ôüôå ðïõ ïé ñáãéÜäåò ðåñéìÝíïõí áð' ôï îáíèü ãÝíïò íá öÝñåé
ôçí ¢íïéîç. Åßíáé ôüôå ðïõ óôçí ÅðéóêïðÞ âñßóêåôáé ï ÃáâñéÞë êáé åôïéìÜæåôáé íá ôçí ðáñáäþóåé óå ëßãá ÷ñüíéá óôïí áíéøéü ôïõ Äéïíýóéï, "éåñïìüíá÷ï
êáé åêêëçóéÜñ÷ç ôçò Ëáýñáò". (Êáâáäéþôéóóá).
¼ðùò åßðáìå ðáñáðÜíù, ï Áñ÷éåñÝáò Íåüöõôïò ðñïÝñ÷åôáé áðü ôï óüé ôùí
ÊáæÜêçäùí ìåôÝðåéôá Áíäñåïðïõëáßùí êáé ïé Üëëïé äýï ÃáâñéÞë êáé Äéïíýóéïò, áðü ôïõò Ëïãïèåôáßïõò, ôïõò ìåôÝðåéôá Äåóðïôáßïõò. Êáé ïé äýï áõôÝò Äåóðïôï-ïéêïãÝíåéåò Ý÷ïõí óôåßëåé õðåñáóðéóôÝò óôï Ìåóïëüããé, ïé ïðïßïé åßíáé
ìõçìÝíïé óôá ìõóôéêÜ ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñåßáò áðü ôïõò óõããåíåßò ôïõò, ôï ÃéÜííç ×ñõóïâÝñãç, ôïõò Óéóìáíáßïõò, ôïõò Êáíáâáßïõò, ôïõò Îõäáßïõò. Ï ÔñéáíôÜöõëëïò Êáñýðçò, éåñÝáò ôïõ ÷ùñéïý ðñïåðáíáóôáôéêÜ, öáßíåôáé ðùò åßíáé
áäåëöüò ôïõ áãùíéóôÞ, óôï Ìåóïëüããé, Æá÷áñßá Êáñýðç.

6.5 Ïé ôÝóóåñéò ïéêïãÝíåéåò.
Óôçí éóôïñßá ôçò ×üìïñçò, áëëÜ êáé ôçò Åðáñ÷ßáò, åìðëÝêïíôáé ôÝóóåñéò
ìåãÜëåò ïéêïãÝíåéåò. Ç ïéêïãÝíåéá ôùí Óéóìáíáßùí áðü ôçí ÁñÜ÷ïâá, ôùí Êáíáâáßùí êáé ôùí ×ñõóïâÝñãùí áðü ôç ÌåãÜëç ËïìðïôéíÜ êáé ôùí Îõäáßùí áðü ôç Óßìïõ. Êñßíïõìå óêüðéìï íá áíáöåñèïýìå óýíôïìá êáé íá ðáñáèÝóïõìå êÜðïéá óôïé÷åßá, ðïõ èá âïçèÞóïõí ôïí áíáãíþóôç íá ó÷çìáôßóåé ôç äéêÞ
ôïõ ðñïóùðéêÞ Üðïøç.
á) Ç ïéêïãÝíåéá Óéóìáíáßùí.
Ç ïéêïãÝíåéá ôùí Óéóìáíáßùí êáôÜãåôáé áðü ôïí Ôýñíáâï ôçò Âïõëãáñßáò. Åß÷áí äéáäå÷èåß óôï âïõëãáñéêü èñüíï ôï ÌÝãá Óõìåþíá. ¼ôáí ïé Åíåôïß õðïêßíçóáí ôïõò ÓÝñâïõò íá åðáíáóôáôÞóïõí êáôÜ ôùí Âõæáíôéíþí, ïé Óéóìáíáßïé êáôÝöõãáí óôïí ÊáñâáóáñÜ (Áìöéëï÷ßá). Åêåß Ýðåóáí óôç äõóìÝíåéá ôùí Åíåôþí, ïé ïðïßï êáôÝóöáîáí 12 Óéóìáíáßïõò, ôá ïíüìáôá ôùí ïðïßùí âñßóêïíôáé ÷áñáãìÝíá óôçí ðýëç ôïõ öñïõñßïõ ôïõ ÊáñâáóáñÜ. (Áìöéëï÷ßá).
Ïé Óéóìáíáßïé êáôÝöõãáí ôüôå óôá áðüêñçìíá ÷ùñéÜ ôçò Íáõðáêôßáò êáé
êáôïßêçóáí óôçí ÁñÜ÷ïâá, ìéêñü ôüôå ÷ùñéïõäÜêé ôùí ÊñáâÜñùí. Ëüãù ôçò õðåñï÷Þò ôïõò óôá ãñÜììáôá, óôïí ðëïýôï êáé óôçí åõãåíÞ êáôáãùãÞ ôïõò, áðüóðáóáí ôï óåâáóìü ôùí ðåñé÷þñùí. ¼ôáí åðéêñÜôçóå ï ÁëÞ ðáóÜò óôçí ðåñéï÷Þ, ôá ÷ùñéÜ Æçëßóôá, Ôñáíü ×ùñéü êáé Ãñáíßôóá "ðñïó÷þñçóáí" óôïõò
Ôïýñêïõò êáé ïé Óéóìáíáßïé êáôÝóôñåøáí ôá ÷ùñéÜ áõôÜ.
Ï ÁëÞ ðáóÜò óùóôÜ áíôéëáìâÜíåôáé ôç óôÜóç ôùí Óéóìáíáßùí óáí áíõðïôáîßá êáé áðåéèáñ÷ßá. Åíï÷ëåßôáé äå áêüìá ðåñéóóüôåñï, üôáí ìáèáßíåé ôï ãÜ-

90

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ìï ôïõ ÃéÜííç ÓéóìÜíç ìå ôç èõãáôÝñá ôïõ ×ñÞóôïõ ËïãïèÝôç áðü ôï Ãáëáîåßäé êáé Ýâáëå óå åöáñìïãÞ ó÷Ýäéï åîüíôùóçò ôùí Óéóìáíáßùí.
ÊÜëåóå ëïéðüí ï ÁëÞ ðáóÜò ôïí ÌÞôóï êáé ôï ÃéáííÜêç íá ðÜíå óôá ÃéÜííåíá, ãéá íá ôïõò óõã÷ùñÞóåé ãé' áõôü ðïõ Ýêáíáí óôá ÷ùñéÜ. Ôï ÌÞôóï ôïí
óêüôùóå óôç ãÝöõñá ôçò ¢ñôáò, üðùò ðÞãáéíå ãéá ôá ÃéÜííåíá. Ôï ÃéáííÜêç
ôïí óêüôùóå ìÝóá óôá áíÜêôïñÜ ôïõ, áöïý ôïí âáóÜíéóå áðÜíèñùðá. Ç åðáñ÷ßá ôçò Íáõðáêôßáò ôïõò Ý÷åé âãÜëåé äçìïôéêü ôñáãïýäé.
Ï Íßêïò äïëïöïíÞèçêå äïëßùò óôçí Êïæßôóá ôï 1798 áðü ôïí Áëâáíü ÄåñâÝíáãá ÌÜëéï ÌÝôóéï ìå åíôïëÞ ôïõ ÁëÞ. Ôïí ðáôÝñá ôïõ ÈáíÜóç, ôïí äïëïöüíçóå óôç ÄïñâéôóÜ. Ï Ãåùñãïýëáò ÓéóìÜíçò äïëïöïíÞèçêå áðü áðåóôáëìÝíïõò ôïõ ÁëÞ ðáóÜ óôçí ÉèÜêç. Ï Êþóôáò ÓéóìÜíçò äïëïöïíÞèçêå óôç Æçëßóôá, óôçí åðáíÜóôáóç ôïõ 1770. Áðü ôç ìåãÜëç áõôÞ ïéêïãÝíåéá Ýìåéíå ìüíï
ï ãéïò ôïõ Ãéùñãïýëá, ÍéêïëÜêçò.
Ç ìÜíá ôïõ ÍéêïëÜêç, Ðáñáóêåõïýëá ÐáíáãéùôÜêç áðü ôï Áßãéï, öïâÞèçêå êáé ðÞñå ôï ìéêñü Íéêüëáï êáé ðÞãå óôï Áßãéï, óôïõò óõããåíåßò ôçò. ¼ìùò ç èåßá ôïõ ÊéáêéÜíá, ôïí ðÞñå êñõöÜ êáé ôïí Ýöåñå óôçí ÁñÜ÷ïâá êáé áðü êåé ôïí Ýóôåéëå óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç. Åêåß ï ìéêñüò Íéêüëáïò, åêôüò áðü ôá åëëçíéêÜ, Ýìáèå áëâáíéêÜ êáé ôïõñêéêÜ êáé åðÝóôñåøå óôï Áßãéï, üðïõ
âñÞêå ôç ìÜíá ôïõ ðáíôñåìÝíç ìå ôïí ×ñõóáíèüðïõëï, ìå ôïí ïðïßï åß÷å áðïêôÞóåé ôñßá áãüñéá. ÅðÝóôñåøå ôüôå óôçí ÁñÜ÷ïâá êáé ï ÁëÞ ðáóÜò ãéá íá ôïí
êáëïðéÜóåé, ôïõ åðÝóôñåøå üëá ôá êôÞìáôá êáé ôá ðñïíüìéá, ðïõ åß÷áí ïé Óéóìáíáßïé.
Ôï 1848 ï Íßêïò (ÍéêïëÜêçò) ÓéóìÜíçò åðáíáóôÜôçóå êáôÜ ôïõ ¼èùíá
êáé ôï 1853 åêëÝ÷ôçêå âïõëåõôÞò. Ðáíôñåýôçêå êáé ðÞñå ãõíáßêá ôïõ ôçí êüñç ôïõ óôñáôçãïý ÌáêñõãéÜííç Áéêáôåñßíç êáé áðü ôï ãÜìï áõôü áðÝêôçóå 6
áãüñéá êáé 6 êïñßôóéá.
Ôá 1863 äéïñßóôçêå ÄÞìáñ÷ïò êáé ðëçñåîïýóéïò ôçò Åðáñ÷ßáò. Äõóôõ÷þò
üìùò, üôáí åðÝóôñåøå óôïí ÐëÜôáíï äïëïöïíÞèçêå áðü ðïëéôéêïýò ôïõ áíôéðÜëïõò. Ôïí äéáäÝ÷ôçêå ï ãéïò ôïõ Ãåþñãéïò, ðïõ åêëÝ÷ôçêå ÄÞìáñ÷ïò Ðñïó÷ßïõ ôùí åíùìÝíùí ÄÞìùí Áðïäïôßáò, Ïöéïíåßáò, Ðñïó÷ßïõ êáé Ðáñåõçíßùí.
Ôï 1869 åêëÝãåôáé âïõëåõôÞò ìÝ÷ñé ôá 1881108. Ôïõò Óéóìáíáßïõò åß÷å ìõÞóåé
óôç ÖéëéêÞ Åôáéñåßá ï Çãïýìåíïò Äáìéáíüò.
â) Ç ïéêïãÝíåéá Êáíáâáßùí.
Óôç ËïìðïôéíÜ âñßóêåôáé ç ïéêïãÝíåéá ôùí Êáíáâáßùí. Ï Áíáãíþóôçò ËïãïèÝôçò Êáíáâüò åßíáé áðü ôéò äéáóçìüôåñåò ðñïóùðéêüôçôåò ôçò ÓôåñåÜò Åë-

108. ÉÙÁÍÍÏÕ ÊÏÔÉÍÇ, ÉÓÔÏÑÉÁ ÍÁÕÐÁÊÔÏÕ ÊÁÉ ÅÐÁÑ×ÉÁÓ, óåë. 104-107.

ÓÊÅØÅÉÓ

ÊÁÉ

ÐÑÏÂËÇÌÁÔÉÓÌÏÉ

91

ëÜäáò. ÕðÞñîå ï ðõñÞíáò ôçò ÅðáíáóôÜóåùò óôçí åðáñ÷ßá ìáò. Êïíôéíïýò óõíåñãÜôåò ôïõ åß÷å ôï Ãåþñãéï ÐéëÜëá êáé ôïí Êþóôá êáé ÄéáìÜíôç ×ïñìüâá.
Ï áäåëöüò ôïõ Áíáãíþóôçò Êáíáâüò ðáíôñåýôçêå ôçí ÅëÝíç, ôçí êüñç ôïõ
Ðáíáãéþôç ËïãïèÝôç áðü ôç ×üìïñç. Ï ãéïò ôïõ Íéêüëáïò Êáíáâüò óõíÝ÷éóå
ôçí ðïëéôéêÞ óôáäéïäñïìßá ôïõ ðáôÝñá ôïõ êáé Üöçóå äéÜäï÷ü ôïõ ôï ìïíá÷ïãéü ôïõ ÃéÜííç Êáíáâü. ¼ðùò åßäáìå, ôïõò Êáíáâáßïõò åß÷å ìõÞóåé óôá ìõóôéêÜ ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñåßáò ï Çãïýìåíïò Äáìéáíüò.
Ï Áíáãíþóôçò ËïãïèÝôçò Êáíáâüò áññþóôçóå âáñéÜ óôï Áßãéï êáé ìåôáöÝñèçêå óôï ÌÝãá ÓðÞëáéï, üðïõ êáé ðÝèáíå. ¢öçóå óôçí Áßãéíá ðïëõìåëÞ ïéêïãÝíåéá êáé ôñåéò èõãáôÝñåò ÷ùñßò ïéêïíïìéêïýò ðüñïõò, äéüôé ôç ìåãÜëç ôïõ
ðåñéïõóßá îüäåøå áõèüñìçôá ãéá ôéò áíÜãêåò ôïõ ¸èíïõò109.
ã) Ç ÏéêïãÝíåéá Îõäáßùí.
Ôá áäÝëöéá Èýìéïò, Êþóôáò êáé Óðýñïò áðü ôç Óßìïõ åßíáé ìõçìÝíïé óôá
ìõóôéêÜ ôçò ÖéëéêÞò Åôáéñåßáò áðü ôï Çãïýìåíï Äáìéáíü êáé åßíáé áðü ôçí
áñ÷Þ ôïõ áãþíá óôçí ðñùôïðïñßá. ¸÷ïõí ëÜâåé ìÝñïò óå üëåò ôéò ìÜ÷åò êáé óå
üëåò ôéò äéáäéêáóßåò åêëïãÞò Ãåñïõóßáò êáé áíôéðñïóþðùí êáé Ý÷ïõí äéáèÝóåé
üëç ôïõò ôçí ðåñéïõóßá ãéá ôéò áíÜãêåò ôçò ðáôñßäáò. Óõíôçñïýóáí ìå äéêÜ
ôïõò ëåöôÜ ôïõò óôñáôéþôåò ðïõ åß÷áí óôéò õðçñåóßåò ôïõò.
Ç ÅëÝíç ôïõ ÍéêïëÜïõ Äåóðïôáßïõ Ý÷åé ðÜñåé óýæõãü ôçò ôïí Êþóôá Îýäç.
ä) Ç ÏéêïãÝíåéá ×ñõóïâÝñãùí.
¸íáò ãéïò ôïõ Ãåùñãßïõ Áíäñåüðïõëïõ Ý÷åé ðáíôñåõôåß êüñç ôïõ ÃéÜííç
×ñõóïâÝñãç. Ï ÃéÜííçò ×ñõóïâÝñãçò Ý÷åé ìõçèåß óôç ÖéëéêÞ Åôáéñåßá ôï
1817110. ¸÷åé âõæáíôéíÞ ðñïÝëåõóç êáé åßíáé ëüãéïò. ÂïÞèçóå ïéêïíïìéêÜ ôçí
ÅðáíÜóôáóç êáé Ý÷åé ðñïóöÝñåé óôïí áãþíá 6 áãüñéá, áðü ôá ïðïßá ï ÈáíÜóçò, ï ÁíáóôÜóçò êáé ï Áíôþíçò Ýðåóáí óôá ðåäßá ôùí ìá÷þí.
Ï Âáóßëçò Þôáí ãñáììáôÝáò ôïõ ÓêáëôóïäÞìïõ êáé üôáí ðÝèáíå åêåßíïò Ýãéíå ãñáììáôÝáò ôïõ ÊáñáúóêÜêç. Óôï Ðñùôïäéêåßï ôïõ Ìåóïëïããßïõ õðÞñîå
ãéá ëßãï äéêçãüñïò. ¾óôåñá äéïñßóôçêå ðñùôïäßêçò óôï Ðñùôïäéêåßï ôçò ÐÜôñáò. ÔåëéêÜ Üóêçóå ôï åðÜããåëìá ôïõ äéêçãüñïõ óôçí ÁèÞíá.
Ï Íéêüëáïò ãåííÞèçêå óôç ÌåãÜëç ËïìðïôéíÜ, ôçí ïðïßá åãêáôÝëåéøå êé
åãêáôáóôÜèçêå óôç Ëáìßá êáé ãßíåôáé ï ðñþôïò ÄÞìáñ÷üò ôçò. Åêåß åêëÝãåôáé
ðïëëÝò öïñÝò ðëçñåîïýóéïò Åèíéêþí Óõíåëåýóåùí111.
Ôïõò êëÝöôåò Êñáâáñßôåò, ôïõò çãÝôåò ôïõ ëáïý ìáò, áêïëïýèçóáí êáé ïé
109. Éù. Êïôßíçò, ü.ð., óåë. 107-109 êáé Ã. ÔóáôóÜíç, ü.ð. ô. 1ïò óåë. 335-337.
110. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ Ô. 4ïò 1988-89, Óåë 755 êáé Ã. ÔÓÁÔÓÁÍÇ ü.ð. ô. 3ïò óåë.375.
111. Ã.Ì.ÔóáôóÜíç, ü.ð., ôïì. 3ïò óåë. 375-376.

92

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ðáñáðÜíù Ðñïý÷ïíôåò ôùí ÊñáâÜñùí êáé ãé' áõôü ôéìïýí ôïí ôüðï ìáò. Åîüöëçóáí ôéò áìáñôßåò ôïõ êïôæáìðáóéóìïý ðñïóöÝñïíôáò óôïí áãþíá Üöèïíï ÷ñÞìá êáé áßìá. Ãßíïíôáé ïé ßäéïé ôéìùñïß ôùí "ðñïóêõíçìÝíùí" êáé
äéþêïíôáé áðü ôïí ÁëÞ ðáóÜ. Ïé ïéêïãÝíåéåò ôùí Äåóðïôáßùí, ôùí Óéóìáíáßùí, ôùí Êáíáâáßùí, ôùí ×ñõóïâÝñãùí êáé ôùí Îõäáßùí Ý÷ïõí èõóéÜóåé óôïí
Áãþíá áíèñþðïõò êáé ÷ñÞìá. Ôá ÊñÜâáñá, ïé "áôåß÷éóôïé ïéêéóìïß" ôçò áñ÷áéüôçôáò, Ý÷ïõí ìåôáâëçèåß óå áôßèáóá åëåõèåñï÷þñéá. Ôüóïõò áéþíåò
óôç óêëáâéÜ Ý÷ïõí ìÜèåé íá ðïëéôåýïíôáé. Öéëïýí ôï ÷Ýñé ôïõ ôõñÜííïõ üôáí
äå ìðïñïýí, êáé ôï äáãêþíïõí èáíÜóéìá ìå ôçí ðñþôç åõêáéñßá. Åîïöëïýí
äçëáäÞ ìå ôï ßäéï íüìéóìá ôïõò ëïãáñéáóìïýò ôïõò êáé ôáõôü÷ñïíá åôïéìÜæïíôáé ãéá ôïí éåñü êáé ôßìéï áãþíá, ðñéí áêüìá óõóôáèåß ç ÖéëéêÞ Åôáéñåßá.

6.6 Ôï ÷ùñéü Ý÷åé êáåß ôñåéò öïñÝò.
ÔÝëïò ç ðáñÜäïóç åðéìÝíåé, ðùò Ý÷åé êáåß ôï ÷ùñéü ôñåéò öïñÝò. Äýï öïñÝò
áðü ôïõò Ôïýñêïõò êáé ìßá áðü ëçóôÝò. Ðñïöáíþò ïé ×ïìïñßôåò êáëþò ôüôå
èåþñçóáí êáé ôïõò ìéóèïöüñïõò Ôïõêáëâáíïýò ôïõ ËùñÞ êáé ôïõ ÓéóìÜíç ùò
ëçóôÝò.
á) Ç ðñþôç ðõñðüëçóç.
ÁõôÞ ôïðïèåôåßôáé ÷ñïíïëïãéêÜ ìåôáîý ôïõ 1732, çìåñïìçíßáò ðáñáßôçóçò
ôïõ Åðéóêüðïõ Íåïöýôïõ êáé 12-5-1756, çìåñïìçíßáò áíÝãåñóçò ôùí Þäç ðõñðïëçèÝíôùí óðéôéþí ôùí Ëïãïèåôáßùí. "Åí ×þìïñç Þôï Ðýñãïò êáé ïéêßáé Ëïãïèñôáßùí-Äåóðïôáßùí, áßôéíåò óõíåêÜçóáí ìåè' üëïõ ôïõ ÷ùñéïý åðß Ôïõñêïêñáôßáò"112.
â) Ç äåýôåñç ðõñðüëçóç.
¼ðùò ãñÜøáìå êáé ðáñáðÜíù, áõôÞ Ýãéíå êáôÜ ôçí åéóâïëÞ ôùí ìéóèïöüñùí Ôïõñêáëâáíþí ôïõ ËùñÞ êáé ôïõ Êþóôá ÓéóìÜíç óôá ÏñëùöéêÜ ôï 1770.
Ôçí åðï÷Þ áõôÞ ðïëõÜñéèìïé Êñáâáñßôåò îåóçêþèçêáí ìå áñ÷çãü ôïõò ôïí
áñìáôïëü ôçò Íáõðáêôßáò Êþóôá ÓéóìÜíç êáé áöïý îåðÜóôñåøáí ôïõò Ôïýñêïõò ðïõ óõíÜíôçóáí, êáôåõèýíèçêáí ðñïò ôç Íáýðáêôï.
Óôï Ëéäùñßêé ôçí åîÝãåñóç ôçí Ý÷åé ðÜñåé óôá ÷Ýñéá ôïõ ï áñìáôïëüò ôïõ
Ëéäùñéêßïõ ËùñÞò, ï ïðïßïò âñÞêå åõêáéñßá íá ðñïóáñôÞóåé óôï áñìáôïëßêé
ôïõ ôçí ðåñéöÝñåéá ôçò Ì. ËïìðïôéíÜò, ðïõ áíÞêå óôïí áñìáôïëü Êþóôá Óé-

112. Óùô.Ìéëô. Êùôóïðïýëïõ, ü.ð., óåë 86.

ÓÊÅØÅÉÓ

ÊÁÉ

ÐÑÏÂËÇÌÁÔÉÓÌÏÉ

93

óìÜíç. Ãéá íá ðåôý÷åé ôï óêïðü ôïõ, êñÜôçóå ôïõò Ôïýñêïõò êáé ìðÞêå óôá
ÊñÜâáñá.
Ôüôå ðñïóÝëáâáí êáé ïé äýï áñìáôïëïß ìéóèïöüñïõò Áëâáíïýò êáé áöïý
Ýóöáîáí óôç Æåëßóôá ðñþôá ôï ËùñÞ, åíþèçêáí ìåôÜ ïé Áëâáíïß êáé óêüôùóáí êáé ôï ÓéóìÜíç. ÅíùìÝíïé ôþñá îáíáìðáßíïõí ãéá äåýôåñç öïñÜ óôá ÷ùñéÜ ôùí ÊñáâÜñùí. Êáé ïé ðñþôïé ìéóèïöüñïé ôïõ ËùñÞ êáé ïé åíùìÝíïé ìåôÜ äéÝðñáîáí èçñéùäßåò êáé "ðïëëïß êþìáò åðõñðüëçóáí" (Éóôïñéêüò Ê. ÓÜèáò)113.
ã) Ç ôñßôç ðõñðüëçóç.
Ãéá ôñßôç öïñÜ ôÝëïò ðõñðïëåßôáé ç ×üìïñç ôï 1823, êáôÜ ôçí êÜèïäï ôïõ
Óêüíäñá. Ôá ÷ùñéÜ ÐÝñêïò, Íå÷þñé, Ðåñßóôá, ÐëÜôáíïò, ÔÝñíïò êáé Êüíéóêá
ìå åðéóôïëÞ ôïõò ðñïò ôïí ÉóìáÞë ÁãÜ, ôçí ïðïßá õðïãñÜöïõí ôá "êåöÜëéá"
Ðñùôüðáðáò êáé ÔñéáíôÜöõëëïò, ðñïóêýíçóáí114. Ç ×üìïñç äåí ðñïóêýíçóå
êáé ðëÞñùóå. "Ôï ÷ùñßïí ×þìïñç êáôåóôñÜöç õðü ðõñêáãéÜò ôñåéò öïñÜò õðü ôùí Ôïýñêùí. Ç ôåëåõôáßá êáôáóôñïöÞ Þôï ç êáôÜ ôçí äéÝëåõóéí ôïõ Óêüíäñá ðáóÜ êáôÜ ôï Ýôïò 1823"115.
Óôéò åêôéìÞóåéò ìáò áõôÝò ëáâáßíïõìå õðüøç ìáò êáé ôï ãåãïíüò, ðùò ç ×üìïñç Þôáí Ýäñá ÅðéóêïðÞò, ïðüôå åßíáé ðéèáíüí ç ðáñÜäïóç äßêáéá íá åðéìÝíåé. Ïé Ôïýñêïé, üôáí Þèåëáí íá ôñïìïêñáôÞóïõí ôïõò åðáíáóôáôçìÝíïõò ñáãéÜäåò áêïëïõèïýóáí ðÜãéá ôáêôéêÞ. Óôá ãåíéêåõìÝíá êéíÞìáôá èáíÜôùíáí
ôïõò ÐáôñéÜñ÷åò: Êýñéëëïò Ëïýêáñçò (ôï 1638), ÐáñèÝíéïò ´ (ôï 1650), ÐáñèÝíéïò ô (ôï 1657), ÃáâñéÞë (ôï1659), Ãñçãüñéïò Å´ (ôï 1821)116. Óôá ôïðéêÜ êáé
ðåñéöåñåéáêÜ êéíÞìáôá èáíÜôùíáí ôïõò ôïðéêïýò öïñåßò óõóðåßñùóçò ôùí ïñèïäüîùí ñáãéÜäùí, ôïõò Åðéóêüðïõò êáé Ìçôñïðïëßôåò. Êáßíå ôçí Ýäñá ôçò ÅðéóêïðÞò ÊñáâÜñùí êáé Äùñßäáò ôñåéò öïñÝò, åîïëïèñåýïõí ôçí ïéêïãÝíåéá
ôùí Äåóðïôáßùí êáé äïëïöïíïýí ôïí åðßóêïðï Äéïíýóéï, ôá óýìâïëá äçëáäÞ
óõóðåßñùóçò ôçò ôüôå ôïðéêÞò êïéíùíßáò.
ÐáñÜëëçëá äñïýóáí êáé áõôïß ðïõ Ýâëåðáí ôá óõìöÝñïíôÜ ôïõò íá êëïíßæïíôáé êáé áóêïýóáí ôñïìïêñáôßá. ¹ôáí ïé ÷ùñßò ôñßêõêëá ÊïíôæáìÜíçäåò
ôçò åðï÷Þò, ôïõò ïðïßïõò ï ðñïóùñéíüò ÄéïéêçôÞò ÊñáâÜñùí Åì. Óðõñßäùíïò
ôïõò âñßóêåé ôï 1828-29 åìðüäéï ìðñïóôÜ ôïõ, üôáí áãùíßæåôáé íá ÷ôßóåé ó÷ïëåßá êáé ãñÜöåé óå áíáöïñÜ ôïõ, ðùò ïé êÜôïéêïé "åñåèéæüìåíïé êáé åìðïäéæüìåíïé áðü ôïõò å÷èñïýò ôçò ðáéäåßáò, ãíùóôïýò óáò, ôïõò ïðïßïõò öïâïýíôáé
113. ÍÉÊÏÕ ÐÁÍÔÁÆÇ:Ç Íáýðáêôïò ìÝóá óôïõò áéþíåò,.óåë. 135, Íáýðáêôïò 1991 êáé ÊÙÓÔÁ
ÐÁÐÁÄÇÌÇÔÑÉÏÕ:ü.ð. óåë. 43.
114. Ä. Ëïõêüðïõëïò êáé Â. Óôáõñïãéáííïðïýëïõ óåë.232 êáé Íôßíïõ ÌáêñõãéÜííç ü.ð. óåë. 49.
115. Ã.ÑÜðôç,ü.ð. óåë. 196.
116. ÐÅÔÑÏÕ ÑÏÕÓÏÕ :âïÞèçìá íÝáò éóôïñßáò ôçò ÅëëÜäïò, óåë. 38.

94

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÖÕÓÉÊÏ

ÊÁÉ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ-ÉÓÔÏÑÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

êáè' üëá", äåí äåß÷íïõí ðñïèõìßá óõììåôï÷Þò óôï ìáñáèþíéï, ãéá ßäñõóç êáé
ëåéôïõñãßá ó÷ïëåßùí117.

6.7 Ïé óõíÝðåéåò ôïõ Åìöõëßïõ.
Èá ìðïñïýóå êáíåßò íá ðåé, ðùò ç ôÝôáñôç êáé ôåëåõôáßá öïñÜ ðïõ ðáñáäüèçêå óôéò öëüãåò ç ×üìïñç åßíáé ç ðõñêáãéÜ ðïõ óÜñùóå ïëüêëçñç ôç ÷þñá. Åßíáé ï Åìöýëéïò, ðïõ Üöçóå ðßóù ôïõ ñçìÜäéá êé Ýöåñå óôï ðñïóêÞíéï áëáæüíåò íéêçôÝò êáé åðßìïíïõò çôôçìÝíïõò, ïé ïðïßïé, êáôÜ äÞëùóç Æá÷áñéÜäç "ðáñáìÝíïõí ìå ôï üðëï ðáñÜ ðüäáò".
Êáé åðåéäÞ ïé äåýôåñïé êñáôïýóáí ôï "üðëï ðáñáðüäáò", ïé ðñþôïé êõíçãïýóáí ìÝ÷ñé ôá ìÝóá ôçò äåêáåôßáò ôïõ '70 áíçëåþò ôïõò çôôçìÝíïõò. ¹ôáí
¸ëëçíåò êáé ïé äýï êáé üëïé ìáæß Ýíá ìÜôóï ÷Üëéá, óå ìéá áîéïèñÞíçôç ÷þñá,
üðïõ âñßóêïíôáé ¸ëëçíåò, äõóôõ÷þò ðÜíôïôå ðñüèõìïé íá ðáßæïõí ôá ðáé÷íßäéá ôùí ÌåãÜëùí. ¸íáò ìåãáëåéþäçò áíôéóôáóéáêüò áãþíáò äéáóýñèçêå êáé
ïé áãùíéóôÝò ãÝìéóáí ôá îåñïíÞóéá.
Ïé óõíÝðåéåò ôïõ Åìöõëßïõ åðçñÝáóáí áðïöáóéóôéêÜ ôï ìÝëëïí ôçò õðáßèñïõ êáé ôïõ ÷ùñéïý ìáò. ÁõôÜ ðïõ Ýðñåðå íá åß÷å êÜìåé ç ÅëëÜäá ôï 1950, ôá
Ýêáìå ôï 2000!! Êáé éäïý:
Óýìöùíá ìå ôá åðßóçìá óôáôéóôéêÜ óôïé÷åßá ôïõ Ãåíéêïý Åðéôåëåßïõ óôñáôïý, ï áñéèìüò ôùí èõìÜôùí Ýöôáóå óôá 154.000 Üôïìá. ÊáôáóôñÜöçêáí åðßóçò 47.000 êáôïéêßåò, 240 âéïìç÷áíéêÝò åðé÷åéñÞóåéò êáé íïóïêïìåßá, 930 ãÝöõñåò, 1.650 ó÷ïëåßá êáé åîïíôþèçêáí 1.500.000 æþá.
Ïé êÜôïéêïé åðßóçò ôçò õðáßèñïõ êáé ôçò ×üìïñçò êáôÜ ôçí ðåñßïäï ôïõ
Åìöõëßïõ åãêáôáëåßðïõí ôá óðßôéá ôïõò êáé ôï ÷ùñéü ôïõò êáé ãßíïíôáé ðñüóöõãåò:
• ïéêéïèåëþò, ãéá íá áðïöýãïõí íá âñåèïýí óôï åðßêåíôñï ôùí áíôéìá÷üìåíùí (Åèíéêïý êáé Äçìïêñáôéêïý Óôñáôïý), êáé
• áíáãêáóôéêÜ, óôá ðëáßóéá ôùí åêêáèáñéóôéêþí åðé÷åéñÞóåùí ôïõ Åèíéêïý
Óôñáôïý, ãéá íá áðïêïðåß êÜèå äõíáôüôçôá åöïäéáóìïý ôùí áíôáñôéêþí
ôìçìÜôùí.
Áí óõãêñßíïõìå ôéò äýï áðïãñáöÝò ôïõ 1940 êáé ôïõ 1951, èá äéáðéóôþóïõìå óôáóéìüôçôá ôïõ ðëçèõóìïý êáé äñáìáôéêÞ ìåßùóç ôçò ðáñáãùãÞò. ¼óï
ìåãÜëùíå ï áñéèìüò ôùí ðñïóöýãùí, ôùí åêôïðéóìÝíùí êáé ôùí åîüñéóôùí, ôüóï ìåéùíüôáí, óå óýãêñéóç ìå ôçí ðñïðïëåìéêÞ ðåñßïäï, ç ðáñáãùãÞ ôùí óéôçñþí, ôïõ êáðíïý êáé ï áñéèìüò ôùí âïïåéäþí êáé áéãïðñïâÜôùí. Ôï 1946 ç
117. ÃÁÊ., Âëá÷., ö. 119, ÅëëçíéêÞ Ðïëéôåßá
ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ÌÅËÅÔÇÌÁÔÁ ÓÅË. 31 Ô.2ïò 1984-85.

ÓÊÅØÅÉÓ

ÊÁÉ

ÐÑÏÂËÇÌÁÔÉÓÌÏÉ

95

ðáñáãùãÞ óéôçñþí Ýðåóå óôïõò 389.263 ôüíïõò êáé ôïõ êáðíïý óôï 46%, åíþ
ï áñéèìüò ôùí ìåãÜëùí æþùí åß÷å ìåéùèåß Ýùò 50%. ¼ôáí ôï 1947 óôïõò ðáñáðÜíù ðáñÜãïíôåò ðñïóôÝèçêáí ç îçñáóßá, ç ìåßùóç Ýöôáóå ðåñßðïõ óôï 50%.
ÐñÝðåé åðßóçò íá áíáöåñèåß üôé ôï 1950, Ýíá ÷ñüíï ìåôÜ ôïí ôåñìáôéóìü ôïõ
Åìöõëßïõ, ç ×üìïñç åß÷å ìüíï ôï 30% ôùí êïðáäéþí ðïõ äéÝèåôå, óå óýãêñéóç
ìå ôçí ðñïðïëåìéêÞ ðåñßïäï118.
¼ðùò èá äïýìå, ïé êáôáóôÜóåéò áõôÝò åðçñÝáóáí ôçí éóôïñéêÞ äéáäñïìÞ
ôïõ ÷ùñéïý ìáò ðïëý áñíçôéêÜ.

118. Óðýñïò Êïõæéíüðïõëïò, Ìáêåäïíéêü Ðñáêôïñåßï ÅéäÞóåùí,
http://www.hri.org/MPA/gr/other/emfilios/index.html

ÌÅÑÏÓ Â

Öýóç, ìíÞìåò
êáé óôï÷áóìïß

1

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÏÄOIÐÏÑÉÊÏ ÓÔÇ ×ÏÌÏÑÇ

1.1 Óôçí ðëáôåßá ôïõ ÷ùñéïý.
Åãêáôáëåßðïíôáò ôá Áñ÷åßá ôïõ ÊñÜôïõò, ôá óõããñÜììáôá êáé ôéò éóôïñéêÝò
ðçãÝò, èá ðñïóöýãïõìå óôéò ðçãÝò ôçò
öýóçò, ãéá íá ìáò ðñïìçèåýóåé êáé åêåßíç ìå ôç óåéñÜ ôçò ìå ôï ðïëýôéìï
êáé ðëïýóéï õëéêü ôçò. Íá îõðíÞóåé
ìíÞìåò êáé íá êåíôñßóåé óôï÷áóìïýò.
Áò ðÜñïõìå ëïéðüí ôï êáöåäÜêé ìáò
êÜôù áðü ôï ðëáôÜíé, óôçí üìïñöç
ðëáôåßá ìáò, ðïõ Ýãéíå êáô' áñ÷Þí ìå
äáðÜíåò ôïõ Äçì. ËõìðÝñç êáé ðñüóöáôá, åðß ðñïåäñßáò ÁíäñÝá Óùô.
Äñüóïõ, ìå ôç äùñåÜ åíüò ìÝñïõò ïéêïðÝäïõ åê ìÝñïõò ôùí áäåëöþí, õéþí ôïõ
ÍéêïëÜïõ ÓêéáäÜ, åðåêôÜèçêå, ðëáêïóôñþèçêå åê íÝïõ êáé åîùñáÀóôçêå. Äåí
áðïìÝíåé íá óõìðëçñþóïõí ôçí äùñåÜ
ôïõò áõôïß ïé õðÝñï÷ïé êáé åõáßóèçôïé

98

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

×oìïñßôåò êáé íá ïëïêëçñùèåß ôï Ýñãï.
Óôçí êåöáëÞ ôçò ðëáôåßáò îåðçäïýí
ôá êñýá, ãÜñãáñá íåñÜ ôçò ÌåãÜëçò
Âñýóçò, ðïõ ìå ôéò ôñåéò óôç óåéñÜ ðÝôñéíåò êïýðåò ôçò, ðïôßæåé êáé äñïóßæåé,
÷ñüíéá ôþñá, ðåñáóôéêïýò êáé íôüðéïõò,
êéíïýóå ìýëïõò êáé ðüôéæå êÞðïõò. Ç
ðáíÝìïñöç áõôÞ âñýóç öôéÜ÷ôçêå ôï Ýôïò 1929 ìå äáðÜíåò ôùí ×ïìïñéôþí,
ðïõ âñßóêïíôáí ôüôå ìåôáíÜóôåò óôçí ÁìåñéêÞ. Óôç èÝóç áõôÞ õðÞñ÷å ç ðáëéÜ âñýóç ìå ìßá êïýðá.
ÐÜíù áð’ ôç ÌåãÜëç Âñýóç âñßóêåôáé ôï êáöåíåßï, åêêëçóéáóôéêü ïßêçìá,
ðïõ ÷ñçóéìïðïéÞèçêå ãéá ðïëëÜ ÷ñüíéá ùò ó÷ïëåßï. Åßíáé óõíïëéêÞò åðéöÜíåéáò 35 ô.ì. êáé åêåß Ýðñåðå íá óôåãáóôïýí ìÝ÷ñé êáé 82 ìáèçôÝò. Ç áõëÞ ðÜíù áð' ôç âñýóç Þôáí ï ÷þñïò, ðïõ ïé ìáèçôÝò óôá äéáëåßììáôá ðáßæáíå. Ôá
ðáéãíßäéá óõíÞèùò ðïõ ðáßæáíå Þôáí ç áìðÜñéæá, ç ãïõñïýíá, ôï êõíçãçôü, ç
ìÝóç (ðÜëç), ç ôñéüôá ç åííéÜñá, ç äåêáåîÜñá, ôá ðåíôüâïëá ê.Ü.
ÁðÝíáíôß ìáò êáé âïñåéïáíáôïëéêÜ
óôÝêåôáé ôï âïõíü “Áú- Ëéáò”. Ôï êáôÝâáóìá ôïõ Áú-Ëéá ðñïò ôïí Êüôóáëï
ó÷çìáôßæåé ôçí êïñõöïãñáììÞ ô' "ÁíÜåñá".
ÌðñïóôÜ ìáò õøþíåôáé ç ðõêíïäáóùìÝíç "ØçëÞ ÊïñöÞ". ¸÷åé ôéò
äáíôåëùôÝò êïñõöÝò ôçò óôá óýííåöá
êáé ôá êáëëßãñáììá ìáêñéÜ ôçò ðüäéá
âïõôçãìÝíá óôá êáôáêÜèáñá, äñïóåñÜ íåñÜ ôïõ Êüôóáëïõ. Ôï "ÐïôáìÜêé" äéáâáßíåé âéáóôéêü áíÜìåóá óôçí ØçëÞ
ÊïñöÞ êáé óô' ÁíÜåñá êáé åßíáé ï ìåãáëýôåñïò ðáñáðüôáìïò ôïõ Åýçíïõ. Ìå
ôá íåñÜ ôïõ Ýäéíå êßíçóç óôïí Ðáôïõ÷Ýéêï êáé óôï ËõìðåñÝéêï áëåõñüìõëï,
Ýäåñíå êáé óôñéöïãýñéæå ôá õöáíôÜ
óôéò íåñïôñéâÝò êáé óõíÝ÷éæå ôï ôáîßäé
ôïõ, ãéá íá óõíáíôÞóåé ôïí Åýçíï, ðïõ
ìå ôï öñÜãìá ôïõ óôïí ¢ãéï ÄçìÞôñç,
áõôüò ìáæß ìå ôïí Ìüñíï, äßíïõí æùÞ
óôï ìéóü ðëçèõóìü ôçò ÷þñáò. Áãáèü
ðïõ áðïêôÞóáìå, "þ Üíäñåò Áèçíáßïé", ÷ùñßò åðåìâÜóåéò, ðõñáýëïõò
êáé óêïôùìïýò êáé êõñßùò, ÷ùñßò íá

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

99

×ÏÌÏÑÇ

óêåöôåß êáíåßò áð' üëïõò áõôïýò ôïõò óõíôïðßôåò ìáò ðïëéôéêïýò, Ýíá óôïé÷åéþäåò ïéêïíïìéêü áíôéóôáèìéóôéêü üöåëïò ãé' áõôÞ ôçí ôáëáéðùñçìÝíç êáé åãêáôáëåéììÝíç ðåñéï÷Þ ôùí ÊñáâÜñùí, Ï×É ÃÉÁÔÉ ÔÏ ÄÉÊÁÉÏÕÔÁÉ, ÁËËÁ ÃÉÁÔÉ ÔÏ ÐÅÑÉÌÅÍÅ.!!!
Óôçí ðëáôåßá ôïõ ÷ùñéïý, êÜôù áð' ôï ðëáôÜíé, óôåêüìáóôå êáé áðïëáìâÜíïõìå ôçí ðáíÝìïñöç áíáôïëÞ. Ôá äýï êáëëßãñáììá äáíôåëùôÜ êáôåâÜóìáôá
óìßãïõí êáé äéðëþíïõí ìå ÷Üñç êáé äçìéïõñãïýí ôï öáíôáóôéêü êáé áðïêáëõðôéêü "íôåêïëôÝ" ôçò ÷ïìïñßôéêçò áíáôïëÞò. Óôï âÜèïò öáßíåôáé ï êáóôáíüëïããïò ôçò ¢íù ×þñáò êáé ïé áéìáôïâáììÝíåò ëïöïóåéñÝò ôçò "ÐáðáäéÜò".

ØçëÞ ÊïñöÞ

¢ãéïò Ãåþñãéïò

Áú-ÃéÜííçò
ÂáñÝíôç

ÐïñäÜêëá
ÖôåñïëÜêùìá

100

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

1.2 Óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Êáâáäéþôéóóáò.
ÁöÞíïõìå ôçí ðëáôåßá êáé êáôçöïñßæïõìå. Óå ôñßá-ôÝóóåñá ëåðôÜ ìå ôá
ðüäéá öôÜíïõìå óôï ÌïíáóôÞñé ôçò
Ðáíáãßáò ôçò Êáâáäéþôéóóáò, ðïõ
âñßóêåôáé íïôéïáíáôïëéêÜ ôçò ðëáôåßáò. Åßíáé ÷ôéóìÝíï ðÜíù ó' Ýíá åðßðåäï, Üãñéáò ïìïñöéÜò, ëïößóêï, óçìåñéíÞò ðåñßðïõ Ýêôáóçò åíüò óôñÝììáôïò. ÐåñéâÜëëåôáé óôá íüôéá, áíáôïëéêÜ êáé äõôéêÜ áðü âñá÷þäåò êáé áðüêñçìíï ôïðßï, ãåìÜôï ðïõñíÜñéá êáé
áêáêßåò êáé ìüíï âüñåéá êáé âïñåéïäõôéêÜ áðëþíåôáé óå ÷ùñÜöéá êáé êÞðïõò,
ðïõ áðïôåëïýóáí ôï 1834, óýìöùíá ìå ôçí Ýêèåóç ôçò ÅêôéìçôéêÞò ÅðéôñïðÞò,
ôçí ðåñéï÷Þ ôùí äÝêá óôñåììÜôùí ôçò ÌïíÞò, ç ïðïßá êáôáðáôÞèçêå êáé ëåçëáôÞèçêå åðß ÅðáíáóôÜóåùò, áëëÜ êáé óôá ìåôÝðåéôá ÷ñüíéá êáé êáôÜíôçóå êé
áõôÞ, üðùò üëá óÞìåñá ôá êôÞìáôá ôïõ ÷ùñéïý, ÷Ýñóá Ýêôáóç.
ËÝãåôáé, ðùò ç Ðáíáãßá Þñèå áðü
ôï ÷ùñéü ÊáâáäÜ ôùí ÁãñÜöùí êáé áðü åêåß ðÞñå ô' üíïìÜ ôçò. Áìöéóâçôåßôáé üìùò óÞìåñá ç Üðïøç áõôÞ, ãéáôß
õðÜñ÷åé ç åêäï÷Þ íá ðÞñå ç Êáâáäéþôéóóá ôçí ðñïóùíõìßá ôçò áðü ôï ôïðùíýìéï "óôïõ ÊáâáäÜ". Ç åêäï÷Þ áõôÞ óôçñßæåôáé óôï ãåãïíüò üôé, Ýíá ÷ùñÜöé ôçò ÌïíÞò ðñïóäéïñßæåôáé üôé
âñßóêåôáé óôç èÝóç "×üìïñçò ÊáâáäÜò". Ç èÝóç áõôÞ ðÞñå ôï üíïìÜ ôçò,
êáôÜ ðÜóá ðéèáíüôçôá, áðü ôï ×ïìïñßôç ÄçìÞôñéï ÊáâÜäç Þ ÊáâáäÜ, ôï üíïìá ôïõ ïðïßïõ áíáöÝñåôáé óôï êáôÜóôé÷ï, ðïõ êñáôïýóå ï Ôéìáñéïý÷ïò Ìá÷ìïýô
ÔæåñÜ÷ ãéá öïñïëïãéêïýò ëüãïõò êáé ôï ïðïßï ÷ñïíïëïãåßôáé áðü ôï 1454-55.
Äõóôõ÷þò äåí Ý÷ïõí äéáóùèåß ðçãÝò ãéá íá ìÜèïõìå ðüôå êáé áðü ðïéïõò êôßóôçêå ôï ÌïíáóôÞñé. Ìéá êôçôïñéêÞ åðéãñáöÞ óôï Êáèïëéêü Ý÷åé êáôáóôñáöåß
áðü óöáßñåò êáé âüëéá Üãíùóôçò åðï÷Þò. Ôï ìüíï óôïé÷åßï ðïõ õðÜñ÷åé åßíáé ç
åéêüíá ôçò ÊïéìÞóçò ôçò Èåïôüêïõ Êáâáäéþôéóóáò óôï îõëüãëõðôï ôÝìðëï,
äéáóôÜóåùí 1,10x0,45. Ðßóù áðü ôçí åéêüíá õðÜñ÷åé ç ÷ñïíïëïãßá 1725. Åðßóçò Ý÷åé äéáóùèåß ôï ðùëçôÞñéï óõìâüëáéï ôïõ äáóïëßâáäïõ ÂáñÝíïõ, ðïõ Ý÷åé
çìåñïìçíßá 1770 êáé ôï ïðïßï õðïãñÜöåé ìåôáîý ôùí Üëëùí êáé ï éåñïìüíá÷ïò

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

101

êáé åêêëçóéÜñ÷çò ôçò Ëáýñáò Äéïíýóéïò. Ôï Êáèïëéêü åßíáé ñõèìïý ÂáóéëéêÞò
÷ùñßò ôñïýëï êáé ÷ôßóôçêå, ìåôÜ áðü êáôáóôñïöÝò ðïõ Ýðáèå, áðü ôïí Çãïýìåíï Êýñéëëï ôï 1831. Ï ßäéïò åðßóçò Ý÷ôéóå ôï 1815 êáé ôï Çãïõìåíåßï.
Óå áíáöïñÜ ôùí ðïëéôþí ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ áíáöÝñåôáé üôé ôï
"ÌïíáóôÞñéïí åêôßóèç ðñþôïí äéá ôçò åèåëïõóßáò óõíåéóöïñÜò ôùí ðëçóéï÷þñùí ÷ùñßùí êáé äé' áöéåñþóåéò êéíçôþí êáé áêéíÞôùí åê ìÝñïõò ôùí
÷ñéóôéáíþí åðñïéêßóèç êáé ìå ðåñéïõóßáò.1"
H MïíÞ Þôáí ïñãáíùìÝíç êáôÜ ôÝôïéï ôñüðï, þóôå ïé ìïíá÷ïß æïýóáí óå
îå÷ùñéóôÜ êáé áíåîÜñôçôá êåëéÜ Þ êáëýâåò êáé ü÷é ìå ôï ãíùóôü êïéíïâéáêü
ôñüðï.
Ï Ãåþñãéïò ÑÜðôçò, óôçí ðåñéãñáöÞ ôçò Íáõðáêôßáò ôï 1955 ãñÜöåé, üôé
üôáí ç ÌïíÞ äéáëýèçêå, ôï Ýôïò 1833, ôá ÉåñÜ Ëåßøáíá áõôÞò ìåôáöÝñèçêáí
óôçí ÉåñÜ ÌïíÞ Áìðåëáêéþôéóóáò, üðùò êáé ôá ðåñéïõóéáêÜ ôçò óôïé÷åßá êáé
ôá ìåôü÷éá, åêôüò áðü ôéò éåñÝò åéêüíåò, “ðïõ âñßóêïíôáé Þäç óôçí Åêêëçóßá
ôçò Êáâáäéþôéóóáò ôçò ×üìïñçò, ïé ïðïßåò åéêüíåò Ý÷ïõí áñ÷áéïëïãéêÞ áîßá”.
Áò äïýìå ëïéðüí ãéá ðïéåò åéêüíåò ìéëÜåé ï ÑÜðôçò. Áò ðáñáêïëïõèÞóïõìå ôçí
ðåñéãñáöÞ ðïõ ìáò äßíåé ï Áñ÷éìáíäñßôçò Åéñçíáßïò ÊïõôóïãéÜííçò, óôï öýëëï 64 ôçò ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÇÓ, ôï Ýôïò 1993.

1.3 Ôï ôÝìðëï.
"Ôï ôÝìðëï êáôáëáìâÜíåé ïëüêëçñï ôï ðëÜôïò ôïõ íáïý êáé
÷ñïíéêÜ ç êáôáóêåõÞ ôïõ ðñÝðåé
íá ôïðïèåôçèåß óôá ìÝóá ôïõ 18ïõ
áéþíá, (üðùò Üëëùóôå ôá ðåñéóóüôåñá îõëüãëõðôá ôÝìðëá ôçò Íáõðáêôßáò), áí êñßíïõìå êáé áðü ôïí
÷ñüíï áãéïãñáöÞóåùò ôùí åéêüíùí ôïõ.
Ôï êýñéï ÷áñáêôçñéóôéêü ôïõ
åßíáé ôï ÷ïíäñïêïììÝíï óêÜëéóìá
êáé ç Ýëëåéøç ëåðôüôçôáò êáé éäéáßôåñçò êáëëéôå÷íßáò. ÔïðéêÜ åßíáé åðé÷ñõóùìÝíï êáé äéáèÝôåé ðëïýóéï öõôéêü äéÜêïóìï ìå åðéêñáôÝóôåñï ìïôßâï ôçí Üìðåëï. Ôá èùñÜêéá äåí åßíáé óêáëéóôÜ, áëëÜ æùãñáöéóìÝíá ìå áðëÝò ðáñá1. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï 22(á).

102

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

óôÜóåéò äéêÝöáëïõ áåôïý êÜôù áðü ôçí åéêüíá ôïõ ×ñéóôïý, ãïñãüíáò êÜôù áðü ôçí åéêüíá ôçò Ðáíáãßáò êáé ëïõëïõäéþí êÜôù áðü ôéò åéêüíåò ôïõ Ðñïäñüìïõ êáé ôçò ÊïéìÞóåùò.
Ïé ðñïóêõíçìáôéêÝò åéêüíåò ôçò êÜôù óåéñÜò, Ý÷ïõí áñêåôÜ ìåãÜëï ìÝãåèïò, åíþ ïé ðüñôåò åßíáé æùãñáöéóìÝíåò ìå ôïõò Áñ÷áããÝëïõò Ìé÷áÞë êáé ÃáâñéÞë, ìå ùñáßá öïñÝìáôá êáé êñáôþíôáò ôï ¢ãéï ÐïôÞñéï. Ç åéêüíá ôïõ ×ñéóôïý ðáñéóôÜíåé ôïí Êýñéï, ìðïýóôï, íôõìÝíï ìå áñ÷éåñáôéêÜ Üìöéá. Óôï êÜôù ìÝñïò äéáóþæåé ôçí åðéãñáöÞ: ×ÅÉÑ ÄÉÁÌÁÍÔÇ, åíþ ç åéêüíá ôçò Âñåöïêñáôïýóáò Èåïôüêïõ ôçí åðéãñáöÞ: ×ÅÉÑ ÄÉÁÌÁÍÔÇ ÁÐÏ ÌÏÑÅÁ 1728. Ç
åéêüíá ôïõ Ðñïäñüìïõ ìå ëéãüôåñï ðëÜôïò áðü ôéò äýï ðñïçãïýìåíåò, ðáñéóôÜíåé ôïí ¢ãéï ïëüóùìï êáé ìå öôåñÜ. Ç åéêüíá ôçò ÊïéìÞóåùò ôçò Èåïôüêïõ
åßíáé ìßá éäéáßôåñá áîéüëïãç ðïëõðñüóùðç êáé äõíáìéêÞ óýíèåóç. Áðü ôá âçìüèõñá ëåßðåé ï êáèéåñùìÝíïò Åõáããåëéóìüò, åíþ óôï åðÜíù ìÝñïò ôïõ ôÝìðëïõ õðÜñ÷ïõí äýï óåéñÝò ôïîïôþí åéêüíùí ìå 13 åéêïíßäéá ôùí Áðïóôüëùí.
Ôá êáíôÞëéá êñÝìïíôáé áðü ôï ñÜìöïò ôåóóÜñùí ðåñéóôåñéþí. ÔÝëïò áðü
ôï ôÝìðëï áðïõóéÜæåé ï Óôáõñüò êáé ôá ëõðçñÜ, ßóùò åðåéäÞ ôï äåýôåñï íôáâÜíé ôïðïèåôÞèçêå ÷áìçëüôåñá áðü ôï áñ÷éêü".

1.4 Ç äéÜëõóç ôùí Ìïíáóôçñéþí.
Ôï äéêü ìáò ÌïíáóôÞñé âñÝèçêå óôéò 25 Óåðôåìâñßïõ ôïõ 1833 áðïäåêáôéóìÝíï êáé êáôáóôñáììÝíï. Äåí åêðëÞñùíå "ôéò ðñïäéáãñáöÝò ôïõ Âáóéëéêïý ÄéáôÜãìáôïò" ðïõ ðñüâëåðå íá Ý÷åé Ýîé êáëïãÝñïõò êáé Ýôóé ôï ìåãÜëï ÌïíáóôÞñé,
ôï êáôáöýãéï ôùí êëåöôþí êáé ôùí êáðåôáíáßùí, ôï ÌïíáóôÞñé ôùí êõíçãçìÝíùí
êáé äïëïöïíçèÝíôùí áñ÷éåñÝùí, ôï Ýâáëáí ïé Âáõáñïß óôï ÷ñïíïíôïýëáðï.
Óýìöùíá ìå ôçí êáôÜóôáóç ðïõ óýíôáîå ç ÅêôéìçôéêÞ ÅðéôñïðÞ ôïõ 1834 êáé
ç ïðïßá êáôÜóôáóç ðåñéóþèçêå óôá Áñ÷åßá ôïõ ÊñÜôïõò áíáöÝñïíôáé ôá åîÞò:
1 Ýôïéìï ðáëéü óðßôé 105 ðÞ÷åùí, ðïõ ÷ñåéáæüôáí åðéóêåõÞ åê èåìåëßùí.
• 1 ðÝôñéíç á÷õñþíá 22 ðÞ÷åùí åôïéìüññïðç, ðïõ ÷ñåéáæüôáí åðéóêåõÞ åê
èåìåëßùí.
• 1 ìåãÜëï óðßôé 240 ðÞ÷åùí, óå ìÝôñéá êáôÜóôáóç. Ôï óðßôé áõôü åß÷å ìÝóá ôÝóóåñåéò ïíôÜäåò êáé ëßãç óÜëá êáé âñéóêüôáí êïíôÜ óôï ðÝôñéíï áëþíé ðïõ õðÜñ÷åé ìÝ÷ñé óÞìåñá.
• ÐÝôñéíç ëáóðü÷ôéóôç ìÜíôñá ãýñù áðü ôç ÌïíÞ, óå Üñéóôç êáôÜóôáóç,
ôçí ïðïßá Ý÷ôéóå ôï 1832 ï Êýñéëëïò. ÌÝóá óôçí ðåñéìáíôñùìÝíç áõëÞ
õðÞñ÷áí 2 êëÞìáôá, 6 áãñéåëéÝò êáé 7 ìåãÜëá ðïõñíÜñéá.
• Ôï Êáèïëéêü (ï Íáüò).
• Ôï Çãïõìåíåßï (60 ô.ðç÷.).

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

103

á) Ï óôñáôçãüò ÌáêñõãéÜííçò (1797-1864).
Ôéò óåëßäåò áõôÝò áöéåñþíù óôïõò ÷ùñéáíïýò ðïõ ìÝ÷ñé óÞìåñá "öÝñíïõí âáñÝùò" ôï êëåßóéìü ôïõ. Áò áêïýóïõìå ëïéðüí ôï ðáñÜðïíï êáé ôçí áãáíáêôéóìÝíç
êñáõãÞ ôïõ ðáôñéþôç ìáò áãùíéóôÞ óôñáôçãïý ÃéÜííç ÌáêñõãéÜííç êáé áò ìÜèïõìå áðü ðñþôï ÷Ýñé, ôé Ýãéíå ç êéíçôÞ êáé áêßíçôç ðåñéïõóßá ôïõ Ìïíáóôçñéïý
êáé ðüóï óïâáñÜ áíôéìåôþðéóáí ïé Âáõáñïß ôï üëï æÞôçìá. Íá ëïéðüí ôé ãñÜöåé:
"ÄéÜëõóáí ôá ìïíáóôÞñéá óõìöþíçóáí ìå
ôïõò ÌðáõáñÝæïõò êáé ðïýëáãáí ôá äéóêïðüôçñá êé' üëá ôá ãåñÜ åéò ôï ðáæÜñé êáé ôá æùíôáíÜ
äéá äß÷ùò ôßðïôá. Ðáßñíáí ïé ôïéïýôïé, ðÞñå êáé
ï ÊëåïìÝíçò (ôæéñÜêé ôïõ ÊùëÝôç) ì' Üëëïõò ôá
æùíôáíÜ ôùí ìïíáóôçñéþí êáé ôÜöåñå åäþ.
(Óôçí ÁèÞíá)
Ê' Ýêáìáí êáé ôá ìïýëêéá ëéâÜäéá êáé ôá âüóêáãáí. Ôüôå ðéáóôÞêáìåí êáé ãåíÞêáìåí êïììÜôéá. Ìå äéüñéóáí 'ðßôñïðüí ôïõò üëïé ïé íïéêïêõñáßãïé êáé ôñïìÜîáìåí íá ëåõôåñùèïýìåí
áðü ôá ìïíáóôçñéáêÜ ôá æùíôáíÜ, üðïõ êÜìáí
ëÜöõñá üëïé áõôåßíïé ôá ìïýëêéá. ÁöÜíçóáí üëùò äéüëïõ ôá ìïíáóôÞñéá êáé ïé êáçìÝíïé ïé êáëüãåñïé, üðïõ áöáíßóôçêáí åéò ôïí áãþíá, ðåèáßíïõí ôçò ðåßíáò ìÝóá óôïõò äñüìïõò, üðïõ áõôÜ ôá ìïíáóôÞñéá Þôáí
ôá ðñþôá ðñïðýñãéá ôçò åðáíÜóôáóÞò ìáò.
¼ôé åêåß Þôáí ïé ôæåìðé÷áíÝäåò ìáò êé' üëá ô' áíáãêáßá ôïõ ðïëÝìïõ.
¼ô' Þôáí ðáñÜìåñïí êáé ìõóôÞñéïí áðü ôïõò Ôïýñêïõò. Êáé èõóßáóáí
ïé êáçìÝíïé ïé êáëüãåñïé. Êáé óêïôþèçêáí ïé ðåñéóóüôåñïé åéò ôïí áãþíá. Êáé ïé ÌðáõáñÝæïé ðáíôÞ÷áéíáí üô' åßíáé ïé Êáðïõôóßíïé ôçò Åõñþðçò, äåí Þîåñáí üô' åßíáé óåìíïß êáé áãáèïß Üíèñùðïé êáé ìå ôá Ýñãá ôùí
÷åñéþí ôïõò áðü÷ôçóáí áõôÜ áãùíßæïíôáò êáé äïõëåýïíôáò ôüóïõò áéþíåò. Êáé æïýóáí ìáæß ôïõò ôüóïé öôù÷ïß êé' Ýôñùãáí øùìß. Êáé ïé áíáèåìáôéóìÝíïé ôçò ðáôñßäáò ðïëéôéêïß ìáò êáé ïé äéáöèáñìÝíïé áñ÷éåñåßò
êáé ï ôïõñêïðéáóìÝíïò Êùíóôáíôéíïðïëßôçò ÊùóôÜêçò ÓêéíÜò óõìöþíçóáí ìå ôïõò ÌðáõáñÝæïõò êáé ÷Üëáóáí êáé ñÞìáîáí üëïõò ôïõò íáïýò ôùí ìïíáóôçñßùí"2.

2. ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ ÁÐÏÌÍÇÌÏÍÅÕÌÁÔÁ, ÓÅË. 286, ÅÊÄÏÓÅÉÓ ÙÑÏÐÁ, ÁÈÇÍÁ.

104

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

â) Ï Çãïýìåíïò Êýñéëëïò, ðñùôáãùíéóôÞò óôçí ôåëåõôáßá ðñÜîç.
Ìå ôç ÄéáôáãÞ 1230, äßíïíôáé ïäçãßåò êáé ïñßæïíôáé ïé Ãåþñãéïò Ðëáôáíéþôçò, ÃéáííÝêïò Äåóðïôüðïõëïò êáé Çãïýìåíïò Êýñéëëïò åêôéìçôÝò ôçò êéíçôÞò
êáé áêßíçôçò ìïíáóôçñéáêÞò ðåñéïõóßáò. Óôéò 29 Ìáñôßïõ ôïõ 1834 óôÝëíïõí
ôéò êáôáóôÜóåéò êáôáãñáöÞò ôçò ðåñéïõóßáò ðïõ óõíïäåýïíôáé áðü ôï ðüñéóìá, ðïõ Ýâãáëå ç ÅðéôñïðÞ, óýìöùíá ìå ôï ïðïßï ç áîßá ôçò êéíçôÞò êáé áêßíçôçò ðåñéïõóßáò áíåñ÷üôáí óõíïëéêÜ óå ôñÝ÷ïõóåò ôéìÝò ôçò åðï÷Þò åêåßíçò, óôï ðïóü ôùí 12.829,40 äñá÷ìþí3.
Ìðïñïýìå ëïéðüí íá ìåôáöåñèïýìå ìå ôç öáíôáóßá ìáò êáé íá ðáñáêïëïõèÞóïõìå ôïõò ôñåéò áõôïýò áíèñþðïõò íá ãõñßæïõí áðü ôï ðñùß ùò ôï âñÜäõ,
áðü ÷ùñÜöé óå ÷ùñÜöé êáé áðü ðëáãéÜ óå ðëáãéÜ, óáí ôçí Üäéêç êáôÜñá êáé
íá ìåôñÜíå êáé íá îáíáìåôñÜíå.
¹ôáí 64 ÷ùñÜöéá, áìðÝëéá, êÞðïé êáé ëéïóôÜóéá. ÐÞãáí óôç ÌðïõñëÝóá,
óôç Âéôïøßóôá, óôç Ãáâáëïý, óôïõ ÂáñÝíïõ. ÐåñðÜôçóáí 500 óôñÝììáôá äáóïëßâáäï. ÌÝôñçóáí 2.500 Ýëáôá, 300 âåëáíéäéÝò, 200 ðëáôÜíéá. ¸âáëáí óôç
óôñïýãêá ôéò ðñïâáôßíåò êáé ôéò ìÝôñçóáí. ¾óôåñá Ýâáëáí ôéò ãßäåò êáé ôá êáôóßêéá. ÌåôÜ ðÞñáí óåéñÜ ôá âüäéá. Ôá ìÝôñçóáí. ¹ôáí 19.
– Ëåßðåé Ýíá, ëÝåé ï Êýñéëëïò.
– Èá ðÞãå óôçí ÁèÞíá íá äåé ôç íÝá ðñùôåýïõóá ôïõ ¼èùíá, õðïèÝôåé ï
Ðëáôáíéþôçò. ¼ëïé êáôáëáâáßíïõí ôïí õðáéíéãìü êáé ÷áìïãåëþíôáò óõíå÷ßæïõí ôï Ü÷áñï êùìéêïôñáãéêü ôïõò Ýñãï.
Ôþñá Ýðñåðå ï äýóôõ÷ïò ÃéáííÝêïò íá ðñïóäéïñßóåé ôçí çëéêßá ôïõ êÜèå
æþïõ. Ç äéáôáãÞ æçôïýóå íá áíáãñáöåß êáé ç çëéêßá êÜèå æþïõ. ÌáèçìÝíïò áðü Äçìïôïëüãéá, æçôÜåé áðü ôïí Êýñéëëï ôï Æùïëüãéï êé áöïý åêåßíïò óçêþíåé
ôïõò þìïõò, êáôáöåýãïõí óôçí ðáëéÜ ìÝèïäï. Áíïßãïõí ôï óôüìá ôïõ æþïõ, ìåôñÜíå ôá äüíôéá ôïõ êáé âãÜæïõí ôçí çëéêßá ôïõ. Ôï ßäéï ðåñßðïõ Ýêáíáí êáé ïé
Ôïýñêïé, ëÝåé ðÜëé ï Ðëáôáíéþôçò. Ìåôñïýóáí ìå Ýíá ó÷ïéíß ôçí ðåñßìåôñï ôïõ
êåöáëéïý êÜèå ðáéäéïý êáé ðñïóäéüñéæáí ôçí çëéêßá ôïõ.
Óôéò 5 Éïõíßïõ ôïõ 1834, êáôáêáëüêáéñï, ï äýóôõ÷ïò Çãïýìåíïò Êýñéëëïò ï
×ïìïñßôçò ðáñáäßíåé óôïí ¸ðáñ÷ï ÄçìÞôñéï ÊñéåæÞ êáé åíþðéïí ôùí Äçìïãåñüíôùí ôçò ÍáõðÜêôïõ êáé ôïõ åðéôñüðïõ ôçò ÅðééóêïðÞò Áêáñíáíßáò ôá åîÞò:
1 áñãõñÝíéá èÞêç ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò,
2 îýëéíïõò óôáõñïýò óêåðáóìÝíïõò ìå áóÞìé,
5 ìéêñÜ áóçìÝíéá êïììÜôéá Üãéá êåéìÞëéá,
3 áóçìÝíéá êáíôÞëéá,
2 áóçìÝíéá óôåöÜíéá, (1 ìéêñü êáé 1 ìåãÜëï),
3. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-ÍÏ10 & 10(á). Ãéá íá áíôéëçöèïýìå ôï ìÝãåèïò ôçò ðåñéïõóßáò äßíïõìå åíäåéêôéêÜ
ìåñéêÝò ôéìÝò ôïõ 1834. 1 ðñüâáôï = 8 äñ÷., 1 âüäé = 83 äñ÷. Ìéá öïñÜäá ìå ìïõó÷Üñé = 190 äñ÷.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

105

1 áóçìÝíéï èõìéáôü,
1 áóçìÝíéï äéóêïðüôçñï,
1 áóçìÝíéá æþíç,
1 èÞêç ðïõ åß÷å ìÝóá 4 êïììÜôéá êåéìÞëéá,
1 óôáõñü áñãõñü,
2 öáéëüíéá êüêêéíá ìåóáßá áôëáæÝíéá,
2 üìïéá ðÜíéíá,
2 óôé÷Üñéá ðáëéÜ,
3 åðéôñá÷Þëéá, 1 óêÝðç ôçò ùñáßáò Ðýëçò ìåôáîùôÞ êáé 1 êáëü åðéôñá÷Þëé.
ÐáñÝäùóå áêüìá êáé ôá âéâëßá ôçò ÌïíÞò:
14 ìçíáßá, 2 ðåíôçêïóôÜñéá, Ýíáí áðüóôïëï, 1 øáëôÞñé, 1 åõ÷ïëüãéï, 1 öõëëÜäá ôçò ëåéôïõñãßáò ÷åéñüãñáöç, 1 ðáíäÝêôç, 1 ðáñáêëçôéêÞ êáé 12 Üëëá åêêëçóéáóôéêÜ âéâëßá, üëá ðáìðÜëáéá. Óýíïëï 34 ðáìðÜëáéá âéâëßá4. ÁíÜìåóá
óå áõôÜ ôá âéâëßá èá Þôáí ðéèáíüí êáé ôï ìïíá÷ïëüãéï ðïõ äõóôõ÷þò ÷Üèçêå.
ã) "Äñõüò ðåóïýóçò ðáò áíÞñ îõëåýåôáé".
ÌåôÜ ôçí êáôÜñãçóç ôçò ÌïíÞò, Üñ÷éóå ï äéáìåëéóìüò ôùí éìáôßùí ôçò. Áò
ôïí ðáñáêïëïõèÞóïõìå:

Ï Ïéêéóìüò êáé ôï Ìåôü÷é ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò.

Ôï Ìåôü÷é ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò åßíáé åêåß êÜôù äåîéÜ ìáò, óôéò ðëáãéÝò ôïõ
Îåñïâïõíßïõ Þ Ëßðáò5, óôá íïôéïäõôéêÜ ôïõ ÷ùñéïý. ËÝãåôáé ðùò õðÞñ÷áí ðåíÞíôá êáëüãåñïé, ïé ðåñéóóüôåñïé áð' ôïõò ïðïßïõò Ýðåóáí óå óõìðëïêÞ ìå
ôïõñêéêÜ áðïóðÜóìáôá. Ôá ìíÞìáôá ôùí ðåóüíôùí êáëïãÝñùí âñßóêïíôáé óÞìåñá óôçí ïìþíõìç ôïðïèåóßá. Ïé êáëüãåñïé âïóêïýóáí ôá ðñüâáôÜ ôïõò êáé
êáëëéåñãïýóáí ôéò ðåæïýëåò ôïõò6. Äåí ãíùñßæïõìå ðüôå Ýãéíå ç óõìðëïêÞ áõ4. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-ÍÏ13 (ÃÁÊ Ìïí., Ö.117) êáé
Åõãåíßá ÊáñáãéÜííç-×áñáëáìðïðïýëïõ, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ Ô. 2ïò 1984-85, óåë.,162-163
5. Ëßðá åßíáé óëáâéêÞ ëÝîç êáé óçìáßíåé öéëýñá Þ öëáìïõñéÜ. ÐñÜãìáôé óôï Îåñïâïýíé õðÜñ÷åé ìéá
ìïíáäéêÞ öëáìïõñéÜ!
6. ËÝãåôáé üôé, üôáí ï ðáôÝñáò ôïõ ËõìðåñïôÜóïõ Ýöåñå Çðåéñþôåò ìáóôüñïõò íá öôéÜîåé ôï óðßôé ôïõ, ðïõ
âñßóêåôáé êïíôÜ óôï óðßôé ôùí Äåóðïôáßùí, âñÞêáí èçóáõñü óôç ãùíßá ðïõ âëÝðåé ðñïò ôá ÄåóðïôÝéêá
êáé ðñéí îçìåñþóåé Ýöõãáí êñõöÜ. Ôçí ðëçñïöïñßá Ýäùóå ï åããïíüò ôïõ Íþíôáò ËõìðÝñçò.

106

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

ôÞ. Ç äéáóùèåßóá ðáñÜäïóç åíôÜóóåé ôï ãåãïíüò óôçí åðï÷Þ ôçò êáèüäïõ ôïõ
Óêüíäñá.
Ôüôå ëïéðüí, ìåôÜ ôçí êáôÜñãçóç, áíáêïßíùóáí óýìöùíá ìå ôçí ôïðéêÞ
ðáñÜäïóç, üôé, üðïéïò Þèåëå íá ðÜåé íá êáôïéêÞóåé êáé íá êáëëéåñãÞóåé óôçí
ðåñéï÷Þ ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò, óôï Ìåôü÷é ôïõ Ìïíáóôçñéïý, Ýðñåðå íá ðëçñþóåé êÜðïéï öüñï (åíïßêéï) êáé áõôü Þôáí áñêåôü, ãéá íá ôïõ åðéôñáðåß.
ÅãêáôáóôÜèçêáí ëïéðüí åêåß ùò åíïéêéáóôÝò:
• Ïé Ôóïíáêáßïé áðü ôç ÌçëéÜ, ôï ÷ùñéü ðïõ âëÝðïõìå äåîéÜ óôï âÜèïò.
• Ï Êïõñìïýóçò áðü ôç ËåõôÝñéáíç, êñõììÝíç óôéò âïõíïäßðëåò.
• Ïé Óéêïëáßïé áðü ôç Âïíüñôá.
• Ïé Óêïõöáßïé áðü ôïí ÐëÜôáíï.
• Ï Êïôóþôáò áðü ôç ×üìïñç7 êáé Ýôóé äçìéïõñãÞèçêå ï óçìåñéíüò ïéêéóìüò ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò óôá íïôéïäõôéêÜ ôïõ ÷ùñéïý.
Ï ÅëëçíïäéäÜóêáëïò, ÓùôÞñçò Êùôóüðïõëïò, ãñÜöåé ó÷åôéêÜ ãéá ôï Ìåôü÷é áõôü:
"Ç ÌïíÞ áõôÞ êåéìÝíç åéò ëßáí áðüìåñïí èÝóéí åðß Ôïõñêïêñáôßáò Þôï ç åóôßá ôçò óõãêåíôñþóåùò ôùí ïðëáñ÷çãþí ôçò Íáõðáêôßáò. Äéü ç ÔïõñêéêÞ
äéïßêçóéò åß÷å ôïðïèåôÞóåé óôñáôéùôéêüí óôáèìüí åí ôç ïäþ êáé ðëçóßïí ôçò
êñÞíçò ðñïò åðßâëåøéí ôçò ÌïíÞò êáé åêäßêáóéí äéáöüñùí õðïèÝóåùí.
Åê ôùí åíü÷ùí Üëëïõò ìåí Ýäåíåí åéò ôï êïýôóïõñï, Üëëïõò äå áðçã÷üíéæåí
åéò ôçí ìåãÜëçí ðëÜôáíïí ôçò êñÞíçò. Åðß ôÝëïõò ï óôáèìüò áõôüò êáôÝóôñåøå
ôçí ÌïíÞí, ôçò ïðïßáò ïé Ìïíá÷ïß Üëëïé ìåí ìåôÝâçóáí åéò ôçí åí ×ùìüñç
ÌïíÞí ôçò Ðáíáãßáò ôçò Êáââáäéùôßóóçò, Üëëïé äå åéò ôçí åí Êïæßôóç ôïéáýôçí. ¸êôïôå äéåëýèç ï óôñáôéùôéêüò óôáèìüò.
ÌåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóéí ôïõ Åëëçíéêïý Âáóéëåßïõ ç áêßíçôïò ðåñéïõóßá
ôçò êáôáñãçìÝíçò ÌïíÞò ðåñéÞëèåí åéò ôçí êõñéüôçôá ôïõ Äçìïóßïõ8, ôï ïðïßïí åíùêßáæå ôá êôÞìáôá. Ôåëåõôáßïò åíïéêéáóôÞò Þôï ï åê ÐëáôÜíïõ ðïéìÞí
Êùíóô. ÓêïõöÞò, ï ïðïßïò óõã÷ñüíùò åß÷å äçëþóåé ôá êôÞìáôá, ôá ïðïßá ìåôÜ
åéêïóéðåíôáåôßáí ðåñéÞëèïí åéò ôçí êõñéüôçôÜ ôïõ, ï ïðïßïò ìïíßìùò åãêáôåóôÜèç åêåß ùò ðñþôïò êÜôïéêïò êáé éäñõôÞò ôïõ íÝïõ óõíïéêéóìïý. ÌåôÜ ôáýôá
äåýôåñïò ôïéïýôïò áíáöÝñåôáé ï Ê. Óéêüëáò åê ÑïóêÜ ôçò Åõñõôáíßáò, ðïéìÞí
åí ôç ÌïíÞ Êïæßôóçò, ïðüèåí ìåôþêçóåí åêåß.
Ôüôå åöáßíïíôï ôá åñåßðéá ôçò åêêëçóßáò, ôçí ïðïßáí áíùêïäüìçóåí ï ðïëéôåõôÞò Íéê. Êáíáâüò êáé åó÷Üôùò åêáëëþðéóåí ï ïìïãåíÞò åí Ñïõìáíßá
Ìéëô. ÓêïõöÞò, äáðÜíáéò ôïõ ïðïßïõ åêôßóèç êáé Üíùèé ôïõ ÷ùñßïõ êñÞíç åí
ôç ïäþ".
7. Áäåëöüò ôïõ ðñïðÜððïõ ôïõ Áíôþíç Êïôóéþôá
8. ÐåñéÞëèå óôçí êõñéüôçôá ôçò ÌïíÞò Áìðåëáêéþôéóóáò.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

107

"...Ðñïò Â. ôïõ ÷ùñéïý ïé ÷ùñéêïß åõñßóêïõí åéò ôïõò áãñïýò ðïëëïýò áñ÷áßïõò ôÜöïõò åðÜíù åéò ëüöïõò. Åéò Ýíá åõñÝèç Ýí ðÞëéíïí äï÷åßïí ôñéþí ïêÜäùí êáé Ýí êýðåëïí. Åéò ÷ùñéêüò åýñåí Ýíá ðÞëéíïí ðßèïí ðÜ÷ïõò ôñéþí äáêôýëùí êáé ÷ùñéôçôéêüôçôïò 80 ïêÜäùí, ïí Ý÷åé åí ôç ïéêßá ôïõ"9.
ÊáôÜ ôçí áðïãñáöÞ ðïõ Ýãéíå óôéò 30 Ìáñôßïõ ôïõ 1834 óôï Ìåôü÷é ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò õðÞñ÷áí:
• "Ï Íáüò ôçò Áãßáò ÔñéÜäïò, ÷ùñçôéêüôçôáò 96 ðÞ÷åùí óå ìÝôñéá êáôÜóôáóç. Ç Áãßá ÔñéÜäá åßíáé áóâåóôü÷ôéóôç, ç ïðïßá åßíáé ðåñéôñéãõñéóìÝíç áðü ÷ùñÜöéá.
• 12 êåëÜêéá, ÷ùñçôéêüôçôáò 40 ðÞ÷åùí óå ðïëý êáêÞ êáôÜóôáóç, ëáóðü÷ôéóôá, äéÜ ÷ñÞóéí ôùí êïëßãùí ôçò ÌïíÞò. Ðëçóßïí åßíáé 1 á÷åñþíá êáé
Ýíá áëþíé ðÝôñéíï"10.
Ôá ëåßøáíá ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò áðïìáêñýíïíôáé êáé ïé ×ïìïñßôåò
ôá äéåêäéêïýí.
Ç öéëüëïãïò Åõãåíßá ÊáñáãéÜííç, óôç ó÷åôéêÞ ìå ôá ëåßøáíá ôïõ Áãßïõ
×áñáëÜìðïõò ôçò Êáâáäéþôéóóáò ÝñåõíÜ ôçò, ãñÜöåé:
"Óôï óêåõïöõëÜêéï ôçò ÌïíÞò Ðñïõóïý âñßóêåôáé "...ðáñáëëçëåðßðåäïò
áñãõñÜ ëåéøáíïèÞêç ìå åìðéÝóôïõò êáé åã÷áñÜêôïõò ðáñáóôÜóåéò. Åìðñüò åéêïíßæïíôáé êÜôù áðü ôüîá, ïé Üãéïé Ìáñßíá, ÂëÜóéïò, ÂçóÜñéïò, ×áñÜëáìðïò,
ÌçíÜò. Ôñýöùí êáé ÐáñáóêåõÞ. ¼ðéóèåí õðÜñ÷åé ç åîÞò åðéãñáöÞ, ðñïöáíþò ãñáììÝíç áðü Üôïìïí ìç ãíùñßæïí êáëþò ôçí åëëçíéêÞí:
ÂÉÓÁÑÉÏÍ ÔÉÌÏÈÅÏÕ ÔÏ... ÏÍ×ÏÍ / ÓÔÅÖÁÍÏÓ ×ÑÉÓÉÊÏÏÓ ÊÅ
ÐÉÓÐÇ ÌÁÑÉÁ ÃÅÏÑÃÉ / ÁÍÁÓÔÁÓ ÈÅÏÄÏÑÏ ÑÁÏÕÓ ÌÁÍÏÍÁ / ÃÅÑÏÑÃÉ ×ÑÉÓÔÁÃÃÅËÇ ÁÍ. ÓÔÓ ÆÏÇÃÄÁ / 1814 ÉÏÕËÉÏÕ 20 ÐÌÏÕÊÏÕÕÑÅÓÔÇ ÁÃÏÑÏ.
ÅêáôÝñùèåí áõôÞò áíÜ åí äÝíäñïí, ï Üãéïò Ãåþñãéïò êáé Ýôåñïò Üãéïò, êñáôïýíôåò äüñõ êáé óôáõñüí. Åéò ôá ðëÜãéá åéêïíßæïíôáé áö' åíüò ìåí ï áñ÷Üããåëïò Ìé÷áÞë êáé äýï åîáðôÝñõãá, áö' åôÝñïõ äå ï áñ÷Üããåëïò ÃáâñéÞë êáé äýï
åîáðôÝñõãá. Åéò ôï êÜëõììá õðÜñ÷ïõí ôñåéò ïêôÜðëåõñïé ôñïõëëßóêïé, ìåôáîý
ä' áõôþí ç Êïßìçóéò êáé ç ÁíÜóôáóéò. Ðåñß ôï êÜëõììá ç åðéãñáöÞ:
ÈÇÊÇ ÔÙÍ ÉÅÑÙÍ ËÅÉØÁÍÙÍ ÔÇÓ ÉÅÑÁÓ ÌÏÍÇÓ ÔÇÓ ÁÃÉÁÓ ÄÅÅÓÐÏÉÍÇÓ ÇÌÙÍ ÈÅÏÔÏÊÏÕ ÔÇÓ ÅÐÏÍÏÌÁÆÏÌÅÍÇÓ ÊÁÂÂÁÁÄÉÁÍÇÓ ÏÑÇ 1814 ÉÏÕËÉÏÕ 14 ÂÁÑÈÏËÏÌÁÉÏÕ ÉÅÑÏÌÏÍÁ×ÏÕ
ÔÑÉÁÍÔÁÖÕËÏÕ ÉÅÑÅÙÓ ÓÔÁÈÉ ÊÅÉÌÅÍ: ÂÏÕÊÏÕÑÅÓÔÇ ×ÑÇÓÔÏ
ÊÉÑÁÔÓÁ ÍÇÊÏËÁÏÕ.

9. Óùô. Ìéëô. Êùôóüðïõëïõ, ü.ð. óåë. 94-96.
10. Åõãåíßá ÊáñáãéÜííç- ×áñáëáìðïðïýëïõ, ü.ð., ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ô. 2ïò, óåë. 147, 1984-85.

108

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

Åíôüò ôçò ëåéøáíïèÞêçò ïóôÜ ìå ôçí åðéãñáöÞí ôïõ áãßïõ éåñïìÜñôõñïò
×áñáëÜìðïõò".
Åßíáé öáíåñü üôé ç ëåéøáíïèÞêç ìå ôá ïóôÜ ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò êáôáóêåõÜóôçêå áðü ôï ÓôÝöáíï ×ñõóï÷üïõ óôï ÂïõêïõñÝóôé óôéò 20 Éïõëßïõ ôïõ
1814, ç äå åðéãñáöÞ, ðïõ âñßóêåôáé ðÜíù óôç èÞêç ìáò ðëçñïöïñåß üôé:
• Ç Êáâáäéþôéóóá ëåãüôáí êáé ÊáâáäéáíÞ.
• Ç ëåéøáíïèÞêç áíÞêåé óôçí ÊáâáäéáíÞ.
• Ï éåñïìüíá÷ïò Âáñèïëïìáßïò ìÜëëïí áíÞêå óôç ÌïíÞ, êáé
• Ï éåñÝáò ÔñéáíôÜöõëëïò ìÜëëïí åöçìÝñåõå åêåßíç ôçí åðï÷Þ óôç ×üìïñç11.
Ï áéùíüâéïò ðñïðÜððïõò ìáò, ï ãåñï-ÌáëéÜôóáò, ìáò Ýëåãå ôï 1952, ðùò "ôï
êïõôß ìå ôá ëåßøáíá ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò öõëÜóóïíôáí óôï ÌïíáóôÞñé êáé üôáí äéáëýèçêå, Þñèáí ôñåéò êáëüãåñïé êáé ôï ðÞñáí êáé ôï ðÞãáí óôïí Ðñïõóü".

ËåéøáíïèÞêç
Áãßïõ
×áñáëÜìðïõò.

Ï Ãåþñãéïò ÑÜðôçò åðßóçò êáôÝãñáøå óôï âéâëßï ôïõ, óôç óåëßäá 199, ôçí
áöÞãçóç ôïõ áðïèáíüíôïò ÍéêïëÜïõ Áíäñåïðïýëïõ: "åéò ôçí ÌïíÞí Êáâáäéþôéóóáò õðÞñ÷å êáô' áöÞãçóéí ôïõ áðïèáíüíôïò ÍéêïëÜïõ Áíäñåïðïýëïõ, ãåííçèÝíôïò ôï Ýôïò 1829, ôï êõôßïí åíôüò ôïõ ïðïßïõ õðÞñ÷áí ôá ëåßøáíá ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò êáé êáôÜ ôçí äéÜëõóéí ôçò ÌïíÞò Þëèåí åê ôçò ÌïíÞò
Ðñïõóïý ìïíá÷üò êáé ðáñÝëáâå ôï êõôßïí ôï öÝñïí ôá ëåßøáíá áõôÜ êáé ôï ìåôÝöåñåí åéò Ðñïõóüí"12.
¼ôáí äéáëýèçêå ôï ÌïíáóôÞñé, åãêáôáóôÜèçêå åíïéêéáóôÞò. Ìáæß ìå ôá
êôÞìáôá êáé ôá Üëëá ðåñéïõóéáêÜ óôïé÷åßá åíïéêéáæüôáí êáé ï Íáüò êáé ôï Çãïõìåíåßï. Åß÷áí ìåôáâÜëëåé ïé Âáõáñïß ôï åêêëçóÜêé êáé ôá ïéêÞìáôá óå óôÜâëïõò êáé êÜðùò Ýôóé, åõêáéñßáò äïèåßóçò, äüèçêå ç åíôïëÞ íá ðÜñïõí áðü ôï
Íáü ôá ¢ãéá Ëåßøáíá êáé ôá êåéìÞëéá.
11. ÄçëáäÞ, ðñéí ôï 1724 õðÞñîå êáé ï éåñÝáò ÐáðáôñéáíôÜöõëëïò Á´ Êáñýðçò, ðïõ åß÷å ãéï ôïí
Ðáðá÷ñÞóôï Êáñýðç (1724).
12. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ, Íï12.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

109

Ôüôå 12 ×ïìïñßôåò æçôïýí ìå áíáöïñÜ ôïõò áðü ôï ÄçìïãÝñïíôÜ ôïõò, íá åíåñãÞóåé ãéá íá ìåßíïõí óôï ÷ùñéü ôá ëåßøáíá ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò êáé íá öõëÜóóïíôáé óå ìéá áðü ôéò åêêëçóßåò ôçò ×üìïñçò. Ïé ×ïìïñßôåò áõôïß Þôáí ïé åîÞò:
Ãåþñãéïò Áíäñåüðïõëïò, ×áñÜëáìðïò Ïéêïíüìïõ, Êùíóôáíôßíïò Êïõæßêïò,
Ãåþñãéïò Ãñßâáò, Áíáãíþóôçò ËõìðÝñçò, ×áñÜëáìðïò ×áôæüðïõëïò, Áíáãíþóôçò ÊåöáëÜò, Ãåþñãéïò Óâüêïò, Ãåþñãéïò Áðïóôïëüðïõëïò, Ðáíáãéþôçò Êõñßôæçò, Êùíóôáíôßíïò ×áôæüðïõëïò, Êùíóôáíôßíïò ÅããëÝæïò13.
Ï ÄçìïãÝñïíôáò ÃéáííÝêïò Ðáí. Äåóðïôüðïõëïò ðáßñíåé ôçí áíáöïñÜ ôùí
óõã÷ùñéáíþí ôïõ óôéò 2-6-1834 êáé ôÝóóåñéò ìÝñåò áñãüôåñá ôç äéáâéâÜæåé óôï
Åðáñ÷åßï ôçò ÍáõðÜêôïõ. Ðáñáêáëåß ôïõò áñìüäéïõò íá éêáíïðïéÞóïõí ôï áßôçìá ôùí êáôïßêùí êáé ôïõò ðëçñïöïñåß åðßóçò üôé ïé êÜôïéêïé åßíáé ðñüèõìïé
êáé åõ÷áñéóôçìÝíïé íá ðëçñþóïõí ôçí áîßá ôïõ áóçìéïý, ðïõ èá ðñïóäéïñßóïõí
ïé åêôéìçôÝò.
Tï ßäéï Ýêáíáí êáé ïé êÜôïéêïé ôçò MåãÜëçò ËïìðïôéíÜò14 ãéá ôá ¢ãéá Ëåßøáíá ôïõ Áãßïõ ÉùÜííïõ ôïõ ÅëåÞìïíïò, üðùò åðßóçò êáé ïé Áñá÷ïâßôåò ãéá ôá
ëåßøáíá ðïõ õðÞñ÷áí óôï ÌïíáóôÞñé ôïõ ÐñïöÞôïõ Çëßá. Ïé Ëïìðïôéáíßôåò
óôéò 6 Éïõíßïõ 1834 óôÝëíïõí ôçí áíáöïñÜ ôïõò óôï ÄçìïãÝñïíôÜ ôïõò êáé åêåßíïò ôç äéáâéâÜæåé óôéò 15 ôïõ ßäéïõ ìÞíá óôï Åðáñ÷åßï.
Ëßãåò ìÝñåò ìåôÜ, óôéò 19 Éïõíßïõ, ðáßñíåé ï ÍïìÜñ÷çò ôéò áíáöïñÝò áõôÝò,
ÓÕÌÖÙÍÅÉ ÍÁ ÌÅÉÍÏÕÍ ÔÁ ËÅÉØÁÍÁ ÓÔÁ ×ÙÑÉÁ êáé ôéò óôÝëíåé óôçí
êõâÝñíçóç. Ï áñìüäéïò ãéá ôá èÝìáôá áõôÜ Ó÷ïéíÜò äéáâéâÜæåé ôéò áíáöïñÝò
ôùí ðïëéôþí óôçí ÉåñÜ Óýíïäï ãéá íá ãíùìïäïôÞóåé!!!. "Óôï ó÷åôéêü öÜêåëï äåí
õðÜñ÷åé ç áðÜíôçóç ôçò Óõíüäïõ", óçìåéþíåé ç ê. ÊáñáãéÜííç. Êáé Ýôóé åßíáé.
Áðü åêåß êáé ðÝñá åßíáé üëá ãíùóôÜ. ÐåñéìÝíïõìå áêüìá ôçí áðüöáóÞ
ôïõò. Ïé Áñá÷ïâßôåò óôéò 23 Éïõëßïõ 1834 ðÞñáí áðÜíôçóç êáé ôïõò ëÝíå üôé,
"üôáí Ý÷ïõí åõëÜâåéáí, çìðïñïýí áíáöåñüìåíïé, üðïõ êáé üðùò áíÞêåé, íá ôá
ìåôáöÝñïõí ðñïò áãéáóìüí åéò ôá ÷ùñßá ôùí"15.
"Ãåéá óïõ ÃéÜííç, êïõêéÜ óðÝñíù"..
Ôï "üðïõ" óçìáßíåé ôüðï, êáôåýèõíóç êáé ôï "üðùò" ôñüðï. Ôïí ôñüðï ôïí
Ýìáèáí ïé ¸ëëçíåò. Åßíáé ôï "åõóåâÜóôùò". ØÜîå ôþñá íá âñåéò ôï ðïý ðÞãáí
ôá ÉåñÜ ãéá íá áðåõèõíèïýí.
Ïé Âáõáñïß ìÝíïõí áóõãêßíçôïé êáé ìïéÜæåé íá ÷ôõðÜíå ïé ðïëßôåò "óôïõ
êïõöïý ôçí ðüñôá". ÁëëÜ äå öôáßíå ïé êïõöïß, ðïõ ãÝìéóáí ôïí ôüðï, áëëÜ ïé
ôõöëïß, ðïõ ôïõò êïõâÜëçóáí. Ôá ëåßøáíá êáé ôá êåéìÞëéá ôùí Ìïíþí ÐÇÑÁÍ ÔÏ ÄÑÏÌÏ ÐÏÕ ÌÁÓ ÅÉÐÅ Ï ÓÔÑÁÔÇÃÏÓ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇÓ.
13. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï.12 Ýùò 12(æ).
14. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï.12 Ýùò 12(æ).
15. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï.12 Ýùò 12(æ).

110

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

Ï Êýñéëëïò êáé ï Ðáðáëüçò äéåêäéêïýí êôÞìáôá.
Ôï ÌÜñôç ôïõ 1837 ï Çãïýìåíïò Êýñéëëïò äéåêäéêåß êôÞìáôá, ðïõ, ï ßäéïò,
óá ìÝëïò ôçò åðéôñïðÞò, ôá êáôÝãñáøå ôï 1834 óáí ðåñéïõóßá ôçò ÌïíÞò êáé
êáôáããÝëëåé ôïí Ð. Êõñßôæç, äéüôé åíïéêßáóå ôï ìýëï ôïõ Ìïíáóôçñéïý êáé ôïí
Üöçóå íá ðÝóåé. ÊáôáããÝëëåé åðßóçò êáé ôïõò åíïéêéáóôÝò Ä. ËÝëç, Ê. Êïýôæéêï, Ê. ÐáíôåëÞ, äéüôé ðáñáìåëïýí ôçí êáëëéÝñãåéá ôùí êôçìÜôùí16. Ç ÌïíÞ
äéáëýèçêå, áëëÜ åß÷å äçìéïõñãÞóåé äéÜöïñåò õðï÷ñåþóåéò. ÁíÜìåóá óôéò Üëëåò Þôáí êáé ôá æçôÞìáôá ìå ôï ëéâÜäé ôçò Áãßáò Ìáñßíáò óôïí Áâáñßêï17. Ï
Çãïýìåíïò åðßóçò ôçò ÌïíÞò Áìðåëáêéþôéóóáò Ðáðáëüçò æçôÜåé üëç ôçí ðåñéïõóßá ôçò Êáâáäéþôéóóáò êáé ï Äåóðïôüðïõëïò äåí óõìöùíåß ìå ôéò áíôáëëáãÝò ðïõ ôïõ ðñïôåßíåé ï Êýñéëëïò.

Ç ðõñêáãéÜ êáé ïé Ìðáæáßïé.
Ôï 1841, êáôáêáëüêáéñï, Éïýëéïò ìÞíáò, õðåíïéêéáóôÞò ôçò ÌïíÞò åßíáé ï
éåñïìüíá÷ïò ðëÝïí Êýñéëëïò. ÄéáìÝíåé ó' Ýíá ïßêçìá ôçò ÌïíÞò. Åêåß, ìÝóá
óôï óðßôé áõôü, Ý÷åé ôá ðñÜãìáôÜ ôïõ êáé üëï ôï íïéêïêõñéü ôïõ. Ôï âñÜäõ, óôéò
15 ôïõ ìçíüò, Ýðåóå íá êïéìçèåß. ÎáöíéêÜ, ôñåéò þñåò ðñéí íá îçìåñþóåé, óôï
ïßêçìá îÝóðáóå ðõñêáãéÜ. Ï Êýñéëëïò ôï ðñùß ðÞãå óôïí ÐëÜôáíï êáé êáôÞããåéëå ôï óõìâÜí óôéò Áñ÷Ýò êáé äÞëùóå üôé:
• Ôï ïßêçìá êáôáóôñÜöçêå åîïëïêëÞñïõ ìå üëá ôá ðñÜãìáôá ðïõ âñßóêïíôáí åêåß ìÝóá êáé üôé
• ÕðïøéÜæåôáé, (áðü ôï áðïôÝëåóìá óõíÜãåôáé áõôü), ðùò ïé áõôïõñãïß Þôáí ôá áäÝëöéá Áíôþíéïò êáé Íéêüëáïò Ð. Æçóßìïõ ÌðÜæá. Ôá áäÝëöéá
äéþêïíôáé êáé öõãïäéêïýí.
Ôç óõíÝ÷åéá èá ôç äåßôå óôï ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï-17-18-19-20.

Ï Êùóôáíôßíïò Êïýôóéêïò êáé ïé óôÜâëïé ôïõ.
¸íá ìÞíá ðåñßðïõ ìåôÜ, óôéò 7-8-1841, åðéêõñþíåôáé óôï ÊáñðåíÞóé ç
óõìöùíßá Êïýôóéêïõ êáé Ìïíáóôçñßïõ. Ç ÌïíÞ ìå ôá õðÜñ÷ïíôÜ ôçò åíïéêéÜæåôáé óôï Êùí. Êïýôóéêï, áöïý ðñþôá êáôáãñÜöôçêáí êáé óçìåéþèçêáí ïé ðïóüôçôåò, ç êáôÜóôáóç óôçí ïðïßá âñßóêïíôáé êáé ç ôñÝ÷ïõóá áîßá ôïõò. Ìáæß
ìå ôá åíïéêéáæüìåíá êôÞìáôá åßíáé êáé ï Íáüò êáé ôï Çãïõìåíåßï, ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ùò óôÜâëïé18.

Ïé Äçìüôåò áãáíáêôïýí êáé ðñïóðáèïýí íá åðáíáóõóôÞóïõí ôç ÌïíÞ.
ÌåôÜ áðü 3 ÷ñüíéá, 4 ìÞíåò êáé 13 çìÝñåò, äÝêá ÷ñüíéá äçëáäÞ ìåôÜ áðü

16. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ÔÏÌ. 2ïò 1984-85, ÓÅË. 155.
17. ÐÁÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÍÏ 14 ÊÁÉ Íï 15.
18. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÑÁÖÁ, Íï 21.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

111

ôçí êáôÜñãçóç ôçò ÌïíÞò, óôéò 20-12-1844, ïé êÜôïéêïé ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ,
áãáíáêôéóìÝíïé áðü ôçí êáôÜóôáóç ðïõ âëÝðïõí, áðåõèýíïíôáé åããñÜöùò
ðñïò ôïõò ÂïõëåõôÝò ôçò ÂïõëÞò êáé ôïõò ëÝíå íá åíäéáöåñèïýí, ãéá íá ãßíåé
äéáôçñçôÝï ôï ÌïíáóôÞñé, ãéá íá ìðïñÝóïõí íá éäïýí "ôïí êáôáöñïíçèÝíôá
Íáüí, äï÷åßïí éåñÝùí êáé ìïíá÷þí êáé ïõ÷ß æþùí êáé êüðñùí"19.
Ïé ÄçìïãÝñïíôåò êáé ïé ðïëßôåò ëÝíå ãñáðôÜ êáé êáèáñÜ óôïõò âïõëåõôÝò üôé "...äåí áãíïåßôå üôé ôï ÌïíáóôÞñéïí åêôßóèç ðñþôïí äéÜ ôçò åèåëïõóßáò óõíåéóöïñÜò ôùí ðëçóéï÷þñùí ÷ùñßùí êáé äé' áöéåñþóåéò êéíçôþí êáé áêéíÞôùí
åê ìÝñïõò ôùí ÷ñéóôéáíþí åðñïéêßóèç êáé ìå ðåñéïõóßáò äéÜ íá ìÝíùóéí åíôüò
áõôïý ïé ãåãçñáêüôåò ìïíá÷ïß, ïßôéíåò üðùò íá æÞóùóéí áóêçôéêþò êáé íá áðïëáìâÜíùóéí ïé ðôù÷ïß êáé Üðïñïé ôá ðñïò ôï æçí êáèþò êáé ïé äéáâÜôáé êáôÜ
ôçí óõíÞèåéáí ôçí ïðïßáí åß÷åí Ýêáóôïí ÌïíáóôÞñéïí"20. ËÝíå äçë, ðùò ìå ôçí
êáôÜñãçóç ôçò Êáâáäéþôéóóáò, ìïßñáóáí óå ôñßôïõò ôéò äùñåÝò êáé ôçí ðñïßêá ðïõ ôçò åß÷áíå äþóåé ïé ßäéïé, ãéá íá ìðïñåß íá öÝñåé óå ðÝñáò ôçí áðïóôïëÞ ôçò:
• Íá äéáìÝíïõí ïé ãÝñïíôåò ìïíá÷ïß.
• Íá áðïëáìâÜíïõí ïé ðôù÷ïß êáé Üðïñïé ôá ðñïò ôï æçí êáé
• Íá öéëïîåíïýíôáé ïé äéáâÜôåò.
Æçôïýí ôÝëïò ôçí Üäåéá íá îáíá÷ôßóïõí ìå äéêÜ ôïõò Ýîïäá ôï êáôáóôñáììÝíï ÌïíáóôÞñé ôçò Êáâáäéþôéóóáò. ÐÞãáí ëïéðüí óôç ÂïõëÞ ï Á. ÐáðáäçìçôñéÜäçò, ï Ì.Ã. Ëïãïèåôüðïõëïò êáé ï Ä.Á. ÐáðáæÞóéìïò, óõíïäåõüìåíïé
êáé áðü ðïëëïýò Üëëïõò äçìüôåò, êáôÝèåóáí õðüìíçìá ìå ôï áßôçìÜ ôïõò. Ç
ÂïõëÞ óõæÞôçóå ôï èÝìá êáé Ýêñéíå üôé ôï áßôçìá áõôü ôùí ðïëéôþí "áíÜãåôáé
åéò ôï ãåíéêüí ìÝrñïí äé ïõ èÝëïõí êáíïíéóèÞ åí ãÝíåé ôá ôùí Åêêëçóéáóôéêþí
ðñáãìÜôùí"21. Ï ðåñéâüçôïò ðåñß ôá åêêëçóéáóôéêÜ Ê. Ó÷ïéíÜò Ýóôåéëå ôï áßôçìá óôçí ÉåñÜ Óýíïäï ãéá íá ãíùìïäïôÞóåé êáé áöïý ç Üäåéá ðïôÝ äåí Ýöôáóå óôïí ÐëÜôáíï, áíôéëáìâÜíåóôå ðïéá Þôáí ç ãíùìïäüôçóç. "Ôï Ýíá ÷Ýñé íßâåé ô' Üëëï êáé ôá äõï ôï ðñüóùðï". Ôé óïößá êïõâáëÜåé áõôüò ï ëáüò!!!
ÁëëÜ êáé ðüóï äéá÷ñïíéêÜ ðáãéùìÝíç åìöáíßæåôáé ç óôÜóç ôïõ áíþôåñïõ
ÊëÞñïõ áðÝíáíôé óôçí åêÜóôïôå åîïõóßá !!! ÓðÜíéá áíôéðáñáôÜ÷ôçêå êáé óðáíéüôåñá óõìðáñáôÜ÷èçêå ìå ôá ðñïâëÞìáôá ôïõ ëáïý ìáò!!
Êëåßóéìï ôùí Ìïíþí åßðáí ïé Âáõáñïß; Íáé, áíáöþíçóáí ïé ÐáôÝñåò.
ÁíÜèåìá åßðå ï Êùíóôáíôßíïò; Ðñþôïé êáé êáëýôåñïé ïé ÐáôÝñåò.
ÂåâÞëùíáí ïé øõ÷ïíåõñùôéêïß ôçò ëåãüìåíçò "åèíéêÞò êõâåñíÞóåùò" ôá ÉåñÜ êáé ôá üóéá ôïõ ëáïý ìáò, ðáñáâßáæáí áíèñþðéíåò åëåõèåñßåò, êáôáðáôïý19. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-Ío 22(á).
20. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Ío 22(á).
21. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÑÁÖÁ, Ío 22(â).

112

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

óáí êÜèå äçìïêñáôéêü áíèñþðéíï äéêáßùìá ôïõ ëáïý ìáò êáé ïé ðáôÝñåò ôïõò
åõëïãïýóáí êáé Ýôñå÷áí áðü áãéáóìü óå áãéáóìü ãéá íá êáèéåñþóïõí óôéò óõíåéäÞóåéò ôùí ÷ñéóôéáíþí ôá êáèÜñìáôá ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò.
ÁëëÜ üðïéïò "éóôÜìåíïò õøçëÜ" öéëïäïîåß íá ãñÜøåé éóôïñßá, áõôÞ äå ãñÜöåôáé áðü åñùôåõìÝíïõò ìå ôçí êÜèå åßäïõò êáñÝêëá. Ç èõóßá ôçò áñ÷éåñáôéêÞò ðïëõèñüíáò ó' áõôÝò ôéò ðåñéðôþóåéò åßíáé ðñïôéìüôåñç áðü ôç äéáôÞñçóÞ
ôçò. Áí ç ôüôå ÉåñÜ Óýíïäïò ôïëìïýóå íá ðåé Ï×É, üôáí åêåßíïé ôçí åß÷áí ðñïãñáììáôßóåé íá ðåé ÍÁÉ, ôüôå ðñÜãìáôé èá åß÷å ãñÜøåé Ýíá ìåãÜëï êåöÜëáéï
óôïõò ôüìïõò ôçò ÅëëçíéêÞò éóôïñßáò êáé ôï ÷ùñéü ìáò óÞìåñá èá ’ôáí ðåñÞöáíï ãé' áõôïýò. Ïé ðáñáôçñÞóåéò áõôÝò äåí áöïñïýí ìüíï ôá ÌïíáóôÞñéá,
áëëÜ äåêÜäåò Üëëåò óïâáñüôåñåò ðåñéðôþóåéò.
"Ôá ìç ÷åéñüôåñá".
ÁõôÜ Ýêáíáí ïé Âáõáñïß åäþ ðïõ Þñèáí. Åß÷áí ëýóåé üëá ô' Üëëá ðñïâëÞìáôá ôïõ ëáïý ìáò êáé ôá ÌïíáóôÞñéá ôïõò Ýöôáéãáí. Èá ìðïñïýóáí âÝâáéá
íá åß÷áí åîåëé÷ôåß êáé ÷åéñüôåñá ôá ðñÜãìáôá, áí óêåöôåß êáíåßò, ðùò ôá Öýëëá ôçò Åöçìåñßäáò ôçò ÊõâÝñíçóçò (Ö.Å.Ê.) ôá Ýãñáöáí óôç ÃåñìáíéêÞ ãëþóóá, ýóôåñá ôá Ýêáìáí äßãëùóóá, áðü ôç ìéá ìåñéÜ ÃåñìáíéêÜ êáé áðü ôçí áðÝíáíôé óåëßäá ÅëëçíéêÜ êáé åõôõ÷þò êÜðïôå óõíåéäçôïðïßçóáí üôé âñßóêïíôáí
óå ìéá åëåýèåñç ðëÝïí ÷þñá, ðïõ ôç ëÝãáíå ÅëëÜäá, ðïõ åß÷å äéêÞ ôçò ðáíÜñ÷áéá ãëþóóá êé Ýôóé áðïöýãáìå ôá ÷åéñüôåñá.

ä) Ç Êáâáäéþôéóóá êçñýóóåôáé äéáôçñçôÝï ìíçìåßï.
Ìå åíÝñãåéåò ðïõ Ýêáìå ï ôüôå äÜóêáëïò ôïõ ÷ùñéïý ÁèáíÜóéïò Äñüóïò, ç
Êáâáäéþôéóóá, ôï Êáèïëéêü êáé Çãïõìåíåßï, êçñý÷ôçêå ä é á ô ç ñ ç ô Ý ï
ì í ç ì å ß ï (ÖÅÊ 268 /23-7-1938) êáé ùò åê ôïýôïõ ãéá êÜèå ðáñÝìâáóç óôá
êôÞñéá áõôÜ, åóùôåñéêÜ êáé åîùôåñéêÜ, ðñÝðåé íá õðÜñ÷åé ç óýìöùíç ãíþìç ôïõ ¸öïñá Âõæáíôéíþí Áñ÷áéïôÞôùí ðïõ åäñåýåé
óôç Íáýðáêôï.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

113

1.5 Áðü ôçí Áãßá ÐáñáóêåõÞ, óôï ÌïíáóôÞñé.
Ôï áðüãåõìá, áíÞìåñá ôïõ ÐÜó÷á, ðÞãáéíáí ïé
÷ùñéáíïß óôç ÌïíÞ ôçò Ðáíáãßáò ôçò Êáâáäéþôéóóáò êáé Ýäéíáí íüçìá êáé ðåñéå÷üìåíï óôç ãéïñôÞ
ôçò ÁãÜðçò, ìå ôéò åîÞò óõãêåêñéìÝíåò ðñÜîåéò,
ðïõ ãßíïíôáí ìÝ÷ñé êáé óôç äåêáåôßá ôï 1930.
á) Ç óõìöéëßùóç.
Óõìâßâáæáí üëïõò üóïõò åß÷áí ìåôáîý ôïõò ìéêñïäéáöïñÝò êáé Ýñéäåò êáé ïé åìðëåêüìåíïé Ýäéíáí ôá ÷Ýñéá êáé óõìöéëéþíïíôáí ìå óõãêåêñéìÝíç äéáäéêáóßá.
Ç ëåéôïõñãßá ãéíüôáí óôï ðñïáýëéï ôçò åêêëçóßáò. Ìüëéò ôåëåßùíå, Üñ÷éæå ç äéáäéêáóßá ôçò óõã÷þñçóçò êáé ôçò óõìöéëßùóçò. Ï ðñùôïøÜëôçò öéëéüôáíå óôáõñùôÜ ìå ôïí éåñÝá êáé óôåêüôáí äßðëá ôïõ.
Áêïëïõèïýóå ï åðüìåíïò. ÁãêÜëéáæå ôïí ðáðÜ, ôïí ðñùôïøÜëôç êáé óôåêüôáí
êé áõôüò äßðëá óôïí ðñùôïøÜëôç. ¸ôóé ç óåéñÜ ìåãÜëùíå ìÝ÷ñé ðïõ ðåñíïýóå
êáé ï ôåëåõôáßïò.
â) Ïé äéïñéóìïß.
¼ñéæáí ôïõò Áãñïöýëáêåò, ôïõò Íåñïöüñïõò êáé ôïõò åêôéìçôÝò æçìéþí,
ðïõ ðëáéóßùíáí ôïõò ðñþôïõò óå ðåñéðôþóåéò æçìéþí êáé ðñïóäéüñéæáí ôï ðïóü êáé ôïí ôñüðï ôçò áìïéâÞò ôïõò. Óå íåüôåñïõò ÷ñüíïõò ï äéïñéóìüò áõôüò ãéíüôáí áðü ôï Êïéíïôéêü Óõìâïýëéï22.
ã) Ïé óõìðñéÝò.
Äçìéïõñãïýóáí ôéò "óõìðñéÝò", ïé ïðïßåò áðïôåëïýóáí óçìáíôéêü âÞìá
óôçí ðïñåßá ãéá Ýíá óýóôçìá êïéíïôéóìïý23. ¹ôáí åëåýèåñåò óõíåñãáóßåò-óõìðñÜîåéò ìåôáîý äýï Þ êáé ðåñéóóïôÝñùí íïéêïêõñéþí, ïé ïðïßåò óôçñßæïíôáí
óôçí éäÝá ôçò áìïéâáéüôçôáò êáé ôçò áëëçëïâïÞèåéáò.
¸óðåñíáí, ðüôéæáí, èÝñéæáí, áëþíéæáí, ëß÷íéæáí, Üñìåãáí, Ýðçæáí êáé êïõâáëïýóáí ìáæß ôç óïäåéÜ ôïõò. Ôá êïðÜäéá ìåãÜëùíáí êáé ôï ãÜëá ôçò çìÝñáò
åðáñêïýóå ãéá íá ãßíïõí Üìåóá ïé åñãáóßåò ãéá ôçí ðáñáãùãÞ ôùí ãáëáêôïêïìéêþí ðñïúüíôùí. Äåí ÷ñåéáæüôáí ôþñá ðéá íá ðåñéìÝíïõí íá óõãêåíôñùèåß ãÜëá ðïëëþí çìåñþí, ìå êßíäõíï íá êáôáóôñáöåß.
22. Âë. Ðáñ. Íï 33 (óô) Óôïé÷åßá ëáïãñáöéêþí åêäçëþóåùí.
23. Ïé óõìðñéÝò åôõìïëïãéêÜ ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôçí ðñüèåóç óõí êáé ôï ñÞìá ðñÜôôù. óõí + ðñÜôôù
= óõìðñÜôôù= óõìðñéÝò= óÝìðñïò.

114

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

ÁëëÜ êáé ï õðïëïãéóìüò ôçò áíáëïãéêÞò áðïëáâÞò Þôáí åýêïëïò. Ï óÝìðñïò ðïõ åß÷å ôñéáêüóéá ãéäïðñüâáôá, Ýðáéñíå üëï ôï ãÜëá ãéá ôñåéò ð. ÷. óõíå÷üìåíåò çìÝñåò, ï Üëëïò ìå äéáêüóéá ãéá äýï çìÝñåò êáé ï ôñßôïò ìå ôá åêáôü ãéá ìßá çìÝñá. ÔÝëïò ôá æþá ôïõò, ôá ÜëïãÜ ôïõò, ôá ìïõëÜñéá ôïõò, ôá óýíåñãÜ ôïõò êáé ïé Üíèñùðïß ôïõò, Þôáí óôç äéÜèåóç ôùí áíáãêþí ôçò óõìðñéÜò.
ä) Ïé áäåëöïðïéÞóåéò.
¼ôáí ïé áíÜãêåò êáé ïé äõóêïëßåò ôçò æùÏé óôáõñáäåñöïß24
Þò îåðåñíïýóáí ôï üñéï áíï÷Þò êáé áíôï÷Þò,
Óôáõñü ìå ôï ìá÷áßñé ôïõ
åðåéäÞ ï áíèñþðéíïò ðåñßãõñïò, êëÝöôåò, ëç÷áñÜæåé óôéò ðáëÜìåò
óôÝò, êáôáêôçôÝò, ìå áíåîÝëåãêôåò ðñÜîåéò,
æåóôü ôï áßìá ÷ýíåôáé
ôïõò äçìéïõñãïýóå áéóèÞìáôá áíáóöÜëåéáò,
áðü ôá óôÞèç ñÝåé.
ôüôå äõï Þ êáé ðåñéóóüôåñá Üôïìá êáôÝöåõÊáëåß ï ÌÜñêïò ôá ðáéäéÜ
ãáí óôçí áäåëöïðïßçóç, ðïõ êé áõôÞ êáôÜ
êé ïýëá ôá ðáëéêÜñéá,
êáíüíá ãéíüôáí áíÞìåñá ôïõ ÐÜó÷á, óôç
ôï áßìá íá åíþóïõíå,
ãéïñôÞ ôçò ÁãÜðçò, óôï ÌïíáóôÞñé.
áäÝñöéá ãéá íá ãßíïõí.
Ðñüêåéôáé ãéá åíþóåéò áßìáôïò, ãéá äéá¼ðùò êé åêåßíïò Ýêáíå
äéêáóßá åðéëïãÞò óõããåíþí, ðïõ óå êÜðïéá åï ÑÞãáò ï Öåñáßïò25
ðï÷Þ ðÞñå ç üëç ôåëåôÞ êáé èñçóêåõôéêü ÷áêáé îÜðëùíå ô' áäÝñöéá ôïõ
ñáêôÞñá. ×Üñáæáí ìå ôï ìá÷áßñé óôçí ðáëÜêáé ôïõò óôáõñáäåñöïýò ôïõ.
ìç Ýíá óôáõñü êáé ðáëÜìç ìå ðáëÜìç åíþÃÝìéó' ï êüóìïò ëåâåíôéÜ,
íïíôáí ìå áßìá êáé Ýäéíáí üñêï óôï åõáããÝãÝìéóå ðáëéêÜñéá
ëéï, åíþ êáé ï ðáðÜò Þ ï êáëüãåñïò äéÜâáæå
êáé öïýíôùóå ç ËåõôåñéÜ
ôç ó÷åôéêÞ ãéá ôçí ðåñßðôùóç åõ÷Þ. Ôá áó' ÅëëÜäá êáé ÂáëêÜíéá.
äÝñöéá ðïõ ãåííéïýíôáí ì' áõôü ôïí ôñüðï, ïíïìÜæïíôáí óôáõñáäåñöïß Þ áäåñöïðïéôïß.
Ãéá íá ãßíåé ðéï éóxõñÞ ç áäåñöïðïßçóç, óôçí ôåëåôÞ Ýðáéñíáí êáé Ýíá êïñéôóÜêé ó÷ïëéêÞò çëéêßáò (6-12) ðïõ óõìâüëéæå ôçí Ðáíáãßá. ¹ôáí ç óôáõñáäåñöÞ. Ãé ' áõôü êáé ï óåâáóìüò ôïõò ðñïò ôç óôáõñáäåñöÞ Þôáí áðåñéüñéóôïò
êáé ôï åíäéáöÝñïí ôïõò ãéá ôçí ôý÷ç ôçò óõíå÷üìåíï. Ôçí ðñïóôÜôåõáí, öñüíôéæáí íá ôçí ðáíôñÝøïõí êáé íá ôçí ðñïéêßóïõí êáé áëßìïíï óå êåßíïí ðïõ èá
ôçí ðåßñáæå Þ èá ôçí êáêïëïãïýóå. Ç áðüöáóç åß÷å ðáñèåß "åê ôùí ðñïôÝñùí"
êáé áðëÜ ìáæåýïíôáí ãéá íá ôçí åêôåëÝóïõí: ¹ óôåöÜíé Þ ôïìÜñé.
Ï üñêïò ôùí áäåëöïðïéôþí óå êÜðïéá óôéãìÞ ðÞñå êáé åèíéêïáðåëåõèåñùôéêü ÷áñáêôÞñá.

24. Ïé óôáõñáäåñöïß ôïõ Áíôþíç Äñüóïõ. ÃñÜöôçêå ôçí åðï÷Þ ôçò ÷ïýíôáò.
25. Ðñüêåéôáé ãéá ôçí ïìáäéêÞ áäåëöïðïßçóç ðïõ Ýêáíå ï ÌÜñêïò Ìðüôóáñçò ìå ôá ðáëéêÜñéá ôïõ.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

115

1.6 H ËáìðñÞ óôá ÷ñüíéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò êáé óÞìåñá.
á) Ôüôå.
¼ðùò ìáò Ýëåãáí ïé ãåñï-ÌáëéÜôóáò êáé ï ðáðá-Ãéùñãïýëáò, óáí ÷ôõðïý-

ÔñáðÝæé óôá “ÐëáôáíÜêéá”

óáí ôï âñÜäõ ïé êáìðÜíåò ãéá ôçí ÁíÜóôáóç, óýóóùìï ôï ÷ùñéü îåêéíïýóå ãéá
ôçí åêêëçóßá. Óôçí ÁíÜóôáóç ðÞãáéíáí áñìáôïëïß êáé êëÝöôåò ìå ôéò êïõìðïýñåò êñåìáóìÝíåò óôï æïõíÜñé ôïõò. Ìå ôï ðñþôï "×ñéóôüò ÁíÝóôç" Ýðåöôáí êáé ïé ðñþôåò êïõìðïõñéÝò ðïõ ãÝìéæáí ôçí øõ÷Þ ôïõ ñáãéÜ ×ïìïñßôç åëðßäá ãéá ôï ìÝëëïí. Óôçí åõ÷Þ "×ñéóôüò ÁíÝóôç" áðáíôïýóáí, øéèõñéóôÜ êáé
ìåôáîý ôïõò: "ÁíÜóôáóç êáé óôçí Ðáôñßäá". Ãéüñôáæáí ðáôñïðáñÜäïôá ìå öáãïðüôé, ÷ïñïýò êáé ôñáãïýäéá, ðïõ ðåñéåß÷áí óôß÷ïõò êáé ëüãéá ìå õðïíïïýìåíá. (ÐñïöïñéêÞ ðáñÜäïóç).
â) ÓÞìåñá.
ÌåôÜ ôçí áðïôßíáîç ôïõ ôïýñêéêïõ æõãïý, ôï ÐÜó÷á óôï ÷ùñéü ãéïñôÜæåôáé
ìå ìåãÜëç ëáìðñüôçôá êáé ÷ùñßò ðëÝïí õðïíïïýìåíá. Áðü ìÝñåò íùñßôåñá áñ÷ßæåé ç ãåíéêÞ êáèáñéüôçôá ôùí óðéôéþí. Áóðñßóìáôá, îåóêïíßóìáôá, óêïõðßóìáôá, óöïõããáñßóìáôá. Ôçí ðáñáìïíÞ óöÜæïõí ôï áñíß. Ðáßñíïõí ôá åíôüóèéá, ôá øéëïêüâïõí, âÜæïõí ðéðÝñé, áëÜôé, êñåììõäÜêé, Üíçèï, ìáñïõëüöõëëá êáé ç "ìáãåéñßôóá" åßíáé Ýôïéìç ãéá ôç öùôéÜ. Ôï âñÜäõ ÷ôõðïýí ÷áñìüóõ-

116

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

íá ïé êáìðÜíåò êáé üëïé ôñÝ÷ïõí óôçí ÁíÜóôáóç, ãéá í' áêïýóïõí ôï "×ñéóôüò
ÁíÝóôç", íá ðÝóïõí ôá ðñþôá ïìáäéêÜ âáñåëüôá, íá óôáõñïöéëçèåß ï êüóìïò
êáé íá ãõñßóïõí óôï óðßôé. Åêåß ôóïõãêñßæïõí ôá êüêêéíá áõãÜ, äßíïõí ðÜëé ôéò
óõíçèéóìÝíåò åõ÷Ýò ìåôáîý ôïõò, êüâïõí ôï Ëáìðñüøùìï ìå ôï êüêêéíï áõãü
óôç ìÝóç êáé óåñâßñïõí ôçí áõãïêïììÝíç ìáãåéñßôóá.
Ôï ìåãÜëï ãëÝíôé âÝâáéá áñ÷ßæåé, üôáí ï ïâåëßáò ìðáßíåé óôç öùôéÜ. Åêåß ôï
ëüãï Ý÷ïõí ðÜíôá ïé "åéäéêïß", ðïõ Ýôóé êé áëëéþò Ý÷ïõí âãÜëåé êáé ìåñéêÜ, êáëïøçìÝíá áð' Ýîù êáé ùìÜ áðü ìÝóá. Ãéá íá øçèåß åóùôåñéêÜ, ÷ùñßò í' áñðÜîåé áð' Ýîù, ðñÝðåé íá óôñéöïãõñßæåé óôç öùôéÜ áðü ôñåéò Ýùò ôñåéóÞìéóé þñåò
êáé áíÜëïãá ðÜíôá ìå ôï âÜñïò ôïõ óöá÷ôïý êáé ôçí ðïéüôçôá ôçò öùôéÜò. Ôï
áöÞíïõí ìåôÜ ëßãï íá êñõþóåé, ãéáôß æåóôü äåí êüâåôáé åýêïëá, ôï ëéáíßæïõí ìå
êáëáéóèçóßá êáé ôï óåñâßñïõí óôï ðëïýóéï ðáó÷áëéíü ôñáðÝæé, óõíïäåõüìåíï
ìå Üöèïíï, óõíÞèùò êüêêéíï êñáóß.
Óôçí åéêüíá óôá "ÐëáôáíÜêéá"
ï äÜóêáëïò ÊåñáóéÜò åôïéìÜæåôáé íá êÜíåé ôç ãíùóôÞ êïëïêáèéÜ
ôïõ, ï Æáìðáñüãéáííïò ÷áñïýìåíïò êáé ðáíåõôõ÷Þò öùíÜæåé êáé
ôïí ðñïôñÝðåé íá ôçí êÜìåé, ï ÊïôóáëÜêçò öïõìÜñåé ìÜãêéêá ôç
öùôïãñÜöï, ï ÓÜêçò ôñáãïõäÜåé,
ï Ãéþñãïò ôïõ ËÜìðñïõ êñýâåôáé
êÜíïíôáò ôïí áäéÜöïñï, ç Ìáñßá
êáìáñþíåé ôïí ðáôÝñá ôçò êáé
ÐÜó÷á óôá “ÐëáôáíÜêéá”
ðåñéìÝíåé åíáãùíßùò ôçí êïëïêáèéÜ ôïõ êáé ï "Ðñßãêéðáò" ðïëý óêåðôéêüò êáé ðñïâëçìáôéóìÝíïò.

2

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ ÓÔÉÓ ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ ÔÇÓ ×ÏÌÏÑÇÓ

2.1 Ôï Ìåôü÷é ôïõ Áú-ÃéÜííç.
Êáôçöïñßæïíôáò ëïéðüí óôçí ðëáãéÜ ôçò ìåãÜëçò ìÜíáò, ôçò "ØçëÞò ÊïñöÞò", ìÝóá óôï äáóïëßâáäï ÂáñÝíïõ, ðïõ áðëùíüôáí, ðñéí 170 ÷ñüíéá, óå ìéá
Ýêôáóç ðåíôáêïóßùí óôñåììÜôùí, ìå 2. 500 Ýëáôá, 300 âåëáíéäéÝò êáé 200 ðëáôÜíéá26, ìüëéò êáé ìåôÜ âßáò äéáêñßíïõìå óÞìåñá ôá åñåßðéá áðü ôï åêêëçóÜêé
ôïõ Áú-ÃéÜííç ôïõ Èåïëüãïõ, Ìåôü÷é ôïõ Ìïíáóôçñéïý ôçò Ðáíáãßáò ôçò Êáâáäéþôéóóáò. Áò èõìçèïýìå ëïéðüí ëßãá ðñÜãìáôá áðü ôçí éóôïñßá ôïõ.
Óôéò 30 Ìáñôßïõ ôïõ 1834 óõíôÜ÷èçêå ç êáôÜóôáóç áðü ôïõò åêôéìçôÝò ôçò
ðåñéïõóßáò ôïõ êáé ðåñéëÜìâáíå ôá åîÞò27:
1)Íáüò ôïõ Áãßïõ ÉùÜííïõ ôïõ Èåïëüãïõ, ÷ùñçôéêüôçôáò 35 ðÞ÷åùí, ëáóðü÷ôéóôïò, óå Üñéóôç êáôÜóôáóç. ÌÝóá óôï íáü õðÞñ÷áí 1 åéêüíá ôïõ Áãßïõ
ÉùÜííïõ ôïõ Èåïëüãïõ, 1 åéêüíá ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò, 1 ìáíïõÜëéï óéäåñÝíéï êáé 14 óôáóßäéá. Åðßóçò õðÞñ÷áí êáé ôá åîÞò ðáëéÜ âéâëßá:
1 ðåíôçêïóôÜñé, 1 ôñéþäéïí, 1 áíèïëüãéï, 2 ìçíáßá, Ýíáò ôüìïò ÷åéñüãñáöïò, Ýíáò íÝïò èçóáõñüò, 1 áñìáôùëþí óùôçñßáò, 1 êáôÞ÷çóç, 1 åõ÷ïëüãéï.
26. ÐåñéãñáöÞ ôçò ÅêôéìçôéêÞò ÅðéôñïðÞò óôéò 29/3/1834, ðïõ ôçí áðïôåëïýóáí ï Ãåþñãéïò Ðëáôáíéþôçò, ï ÃéáííÝêïò Ð. Äåóðïôüðïõëïò êáé ï Çãïýìåíïò Êýñéëëïò ×ïìïñßôçò.
27. Ã.Á.Ê. ö.201 á) "êáôÜëïãïò áðïèçêþí â) "Ôá üóá âéâëßá åõñßóêïíôáé ðáëáéÜ åéò ìåôü÷éïí ÂáñÝíïõ ã) "ïéêéáêáß óõóêåõáß". ÂëÝðå êáé ÍáõðáêôéáêÜ, Åõãåíßáò ÊáñáãéÜííç ü.ð. óåë.147

118

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

2) 1 óðßôé ÷ùñçôéêüôçôáò 66 ðÞ÷åùí ëáóðü÷ôéóôï ìå áíþãåéï êáé êáôþãåéï
óå áñßóôç êáôÜóôáóç. Ç ðåñéï÷Þ üðïõ Þôáí ÷ôéóìÝíï áíåñ÷üôáí óå 1 óôñÝììá
êáé ðåñéåß÷å 2 êëÞìáôá, 26 óöñïõîõëéÝò, 2 äñýåò Ü÷ñçóôåò, 3 ðïõñíÜñéá.
3) 1 óðßôé ÷ùñçôéêüôçôáò 64 ðÞ÷åùí ìå áíþãåéïí êáé Ýíá êáôþãåéï óå ìÝôñéá êáôÜóôáóç.
4) 1 óðßôé ÷ùñçôéêüôçôáò 138 ðÞ÷åùí, ëáóðü÷ôéóôï óå êÜêéóôç êáôÜóôáóç.
Áðáéôåßôáé åðéäéüñèùóç ôïõ ôïß÷ïõ. Óôï óðßôé áõôü êáôïéêïýóáí ïé êïëßãïé, üðïõ êáëëéåñãïýí ôá ÷ùñÜöéá êáé áí äåí äéïñèùèåß óå ëßãï ÷ñüíï èá ðÝóåé.
5) 1 á÷õñïêÜëõâá, ÷ùñçôéêüôçôáò 26 ðÞ÷åùí, "ç ïðïßá åßíáé îåñïôß÷ç".
Áêüìá óôï Ìåôü÷é ÂáñÝíïõ õðÞñ÷áí "ïéêéáêáß áðïóêåõáß".
á) 2 âáãÝíéá åéò öïñôþìáôá 11, áñ. 100 ïê. ôï öüñô.
â) 2 ìéêñüôåñá åéò öïñôþìáôá 2
ã) 1 êáäïðïýëá ðáëáéÜ
ä) 2 ôáëÜñéá
å) 2 êÜäåò åâÜæïõí êñáóß, öïñôþìáôá 15.
(ÔçñÞèçêå ç ïñèïãñáößá ôïõ åããñÜöïõ).

2.2 Ôá "ÌÜñìáñá".
Åêåß êïíôÜ êáé íïôéüôåñá, óôá óýíïñá ôçò
×üìïñçò êáé ôçò ÅëåõèÝñéáíçò, óôï ïäéêü äß÷áëï ðñïò ôïí Ðüäï, õðÜñ÷åé åðßðåäïò ëüöïò
Ôá ÌÜñìáñá
ðåñéôñéãõñéóìÝíïò áðü åýöïñá ÷ùñÜöéá ìÝóá
óå ìéá ðõêíÞ, ðïéêéëüìïñöç ÷ëùñßäá, ç ïðïßá êõñéáñ÷åßôáé êáé êáôáêëýæåôáé áðü ôï áíïéîéÜôéêá áíèéóìÝíï ñåßêé. Ç ôïðïèåóßá áõôÞ ìå
Ôá Éóéþìáôá
ôéò çëéüëïõóôåò ðëáãéÝò ôçò êáé ôï êáôáðëçêôéêü çëéïâáóßëåìá, ïíáìÜæåôáé "ÌÜñìáñá".
Ç ðåñéï÷Þ Ý÷åé åýêïëç ðñüóâáóç ðñïò ôï ÈÝñìï êáé áõôü åíéó÷ýåé ôçí ðáñÜäïóç, ðïõ ëÝåé üôé åäþ õðÞñ÷áí ôá óçìáíôéêüôåñá áðü ôá äéêáóôÞñéá ôùí
Áéôùëþí êáé üôé áõôÜ êáôáóôñÜöçêáí áðü ôïí ðáôÝñá ôïõ Ì. ÁëåîÜíäñïõ, Ößëéððï ´. "Óôçí ðåñéï÷Þ Ý÷åé åíôïðéóôåß ðÞëéíç óùëÞíùóç ðïõ Ýöåñíå íåñü".
Óôá ÷ùñÜöéá ôçò ôïðïèåóßáò áõôÞò ïé êÜôïéêïé "åýñïí ðïëëïýò ìáñìÜñéíïõò ôÜöïõò ìå äéÜöïñá áñ÷áßá êåéìÞëéá. ÃõíÞ ôéò åýñåí Ýí äáêôõëßäéïí, ü åðþëçóåí áíôß 30 äñ. Ï Ðáíô. ÓåñÝôçò åýñåí Ýí ðåñéäÝñáéïí êáé Ýí íüìéóìá, ôïõ
ïðïßïõ ç ìåí ìßá ðëåõñÜ öÝñåé êåöáëÞí âáóéëÝùò, ç äå Üëëç ìßáí ôåèëáóìÝíçí ãñáììÞí, Ýíá âïõí, Ýí îßöïò êáé äýï ãñÜììáôá ÁÍ, ôá Üëëá åöèáñìÝíá"28.
28. ÓÙÔÇÑÇÓ ÌÉËÔ. ÊÙÔÓÏÐÏÕËÏÓ, Éóôïñßá ôçò Íáõðáêôßáò, óåë. 99.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÉÓ

ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ

ÔÇÓ

×ÏÌÏÑÇÓ

119

ÊïéôÜæïíôáò ôï êáôçöïñéêü ðÝñáóìá ôïõ Êüôóáëïõ áíÜìåóá óôá âïõíÜ, ôï
ìÜôé ìáò ðÝöôåé óôçí ðüñôá ôçò ÷ïìïñßôéêçò áíáôïëÞò.

2.3 Ï Êáóôáíüëïããïò.
Óôçí ðëáãéÜ ôçò ØçëÞò ÊïñöÞò, êáôåâáßíïíôáò áð' ôïí Áú ÃéÜííç ôçò "ÂáñÝíôçò29" ðñïò ôï ðïôÜìé, öôÜíïõìå óôçí ôïðïèåóßá, åêåß ðïõ ìüëéò äéáêñßíåôáé ï êáìÝíïò êáóôáíüëïããïò.
ÊÜðïéá åðï÷Þ ïé ðñüãïíïß ìáò öýôåøáí êáóôáíéÝò óôçí åýöïñç ðëáãéÜ ôïõ
âïõíïý. ËÝãåôáé üôé ôï 1110 ìå 1200 ôïí öýôåøáí ïé Åíåôïß Þ ïé Ñùìáßïé êáôáêôçôÝò. ¾óôåñá ôéò ìïßñáóáí óå üëá ôá íïéêïêõñéÜ êáé áíÜëïãá ìå ôá ìÝëç
ðïõ åß÷å ôï êáèÝíá, äþóáíå êáé áíÜëïãåò êáóôáíéÝò. Ôá íïéêïêõñéÜ åß÷áí äéêáßùìá óôá äÝíäñá êáé óôïí êáñðü, áëëÜ ç ãç Þôáí êïéíïôéêÞ éäéïêôçóßá. Ìéá
åâäïìÜäá ðñéí áíïßîåé ôï ðåñßâëçìá ôïõ êáñðïý, áðáãïñåõüôáí ç âïóêÞ. Ïé
Áãñïöýëáêåò åðÝâëåðáí ôçí ôÞñçóç ôçò áðáãüñåõóçò.
Ìå ôçí ðáñÝëåõóç ôçò åâäïìÜäáò ÷ôõðïýóå ç êáìðÜíá êáé ï õðåýèõíïò êáëïýóå ôïõò ÷ùñéáíïýò íá ðÜíå ôï ðñùß íá ìáæÝøïõí ôá êÜóôáíá. ¼ëïé ôüôå Ýôñå÷áí óôç óõãêïìéäÞ, ãéáôß ï ôüðïò Ýðñåðå íá ðáñáäïèåß óýíôïìá îáíÜ óôç
âïóêÞ. Ôï ó÷ïëåßï Ýêëåéíå åêåßíç ôçí çìÝñá.
Ôá âñáóôÜ êÜóôáíá áêïëïõèïýóáí ôïí ôóïðÜíç óôá ãéäïðñüâáôá. ØçôÜ
óôç èñÜêá, äßðëá êáé ìðñïóôÜ óôï ðõñùìÝíï ôæÜêé, óâçóìÝíá óôï êáèáñü áãíü ôóßðïõñï ôïõ ÷ùñéïý, óõíüäåõáí ôá ðáñáìýèéá êáé ôá ìïëïãÞìáôá ôùí
ðáððïýäùí ìáò.
Ôï 1943 êÜðïéïò åðéóêÝðôçò áðü ôç Ì. ËïìðïôéíÜ, ïíüìáôé Ãêïýâáò, ðÞãå
íá êÜøåé ôéò êáëáìðïêéÝò óôï ÷ùñÜöé ôïõ ãáìðñïý ôïõ. Ç öùôéÜ ôïõ îÝöõãå
êáé êáôÜóôñåøå ÜèåëÜ ôïõ Ýíá óðïõäáßï åðßôåõãìá óõëëïãéêÞò åñãáóßáò êáé
éóïêáôáíïìÞò ôïõ ðáñáãüìåíïõ ðñïúüíôïò.
Êáóôáíüëïããïò õðÜñ÷åé êáé óôá ãýñù ÷ùñéÜ, ËåõôÝñéáíç êáé ¢íù ×þñá êáé
ôïýôï åíéó÷ýåé ôçí Üðïøç üôé êõñéÜñ÷çóáí êáé óôá ÊñÜâáñá ïé Åíåôïß Þ ïé Ñùìáßïé, ïé ïðïßïé Ýêáìáí ìáæß ìå ôïõò êáôïßêïõò ôïõò êáóôáíüëïããïõò.
Ï êáóôáíüëïããïò êáé ïé óõìðñéÝò, áëëÜ êáé ï êïéíïôéêüò ìýëïò éäïêôçóßáò
ôùí êáôïßêùí, üðùò èá äïýìå êáé óå Üëëï óçìåßï ôïõ âéâëßïõ, óá ìïíôÝëá, äåí
óôÜèçêáí éêáíÜ ðáñáäåßãìáôá, ãéá íá ðåßóïõí ôïõò êáôïßêïõò íá ðñï÷ùñÞóïõí óå óõëëïãéêÝò ìïñöÝò ïñãÜíùóçò ôçò ðáñáãùãÞò. ¸ìåéíáí ìå ôïí ðáëéü
ôýðï áíÜðôõîçò. ¢ëëùóôå ôï ãåíéêü êëßìá áêüìá óôï íåïóýóôáôï êáé ìåôÝðåéôá ÊñÜôïò, ü÷é ìüíï äåí åõíïïýóå êáéíïôïìßåò, áëëÜ ïýôå áõôïíüçôåò áðëÝò
ðáñåìâÜóåéò.
29. Ðñüêåéôáé ãéá ôï äáóïëßâáäï "ÂáñÝíïõ".

120

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

¼ôáí êÜðïôå ï óõã÷ùñéáíüò ìáò ãåùðüíïò ÃéÜííçò ÆáìðÜñáò ðñüôåéíå ôï
áõôïíüçôï, ôç óõíåôáéñéóôéêÞ ïñãÜíùóç ôùí ÷ùñéþí, ï áóôõíüìïò, ðïõ ðáñáêïëïõèïýóå ôç óõíÜíôçóç ôïõ ãåùðüíïõ ìå ôïõò áãñïôï-êôçíïôñüöïõò ôçò ðåñéï÷Þò, óýíôáîå áíáöïñÜ óå âÜñïò ôïõ, óôçí ïðïßá Ýãñáøå, ðùò ï ãåùðüíïò
ðñüôåéíå ôçí êïëåêôéâïðïßçóç ôùí ÷ùñéþí (ïìïëïãßá ôïõ ãåùðüíïõ).
"Åßäå êáé Ýðáèå" ï Üíèñùðïò íá âãÜëåé áðü ðÜíù ôïõ ôçí êáôçãïñßá áõôïý
ôïõ "áîéïèñÞíçôïõ ðáôñéþôç". Ðþò íá ðñï÷ùñÞóåé ç êïéíùíßá ìå ôÝôïéïõò Üîåóôïõò êáé óôåíïêÝöáëïõò, ðïõ áíôéëáìâÜíïíôáé ôç ñÞóç "ðåñß ëý÷íïí áöÜò"
ùò åíôïëÞ íá öÜíå ôï ëõ÷íÜñé; Ãéá í' áëëÜîåé ìéá êïéíùíßá, ðñÝðåé ðñþôá í' áëëÜîïõí íïïôñïðßá ïé Üíèñùðïé êáé ãéá íá ãßíåé áõôü, ÷ñåéÜæåôáé ðñïôåñáéüôçôá óôçí Ðáéäåßá, ðïõ áðïôåëåß ôçí ðëÝïí óôáèåñÞ ìáêñüðíïç åðÝíäõóç.

2.4 Ôï "Êüììá".

ÐÜíù: Ãåñï-ÌáëéÜôóáò
ÊÜôù: ðáðá-Ãéùñãïýëáò

Áð' ôç "ÂáñÝíôç" êïéôÜæïíôáò, öáßíåôáé âïñåéïáíáôïëéêÜ ôï åëáôïöïñåìÝíï "Êüììá". Åêåß
åß÷å ôá ëçìÝñéá ôïõ ôá Êáëïêáßñéá ï ãåñï-ÌáëéÜôóáò, ï ðñïðÜððïò ìïõ, ìå ôïí ðáôÝñá ôïõ ôïí
ÔÜóï. Ôï ðñáãìáôéêü ôïõò åðþíõìï Þôáí Ãéùñãïýíçò. Åêåß óôï Êüììá åß÷áí ôá æùíôáíÜ ôïõò, õëïôïìïýóáí êáé Ýöôéá÷íáí, åêôüò ôùí Üëëùí, êáé
ðáëéÜôóåò (ìéêñÜ îýëéíá äï÷åßá). ¸ôóé ðÞñáí ôï
êáéíïýñéï ôïõò üíïìá.
Ï ãåñï-ÌáëéÜôóáò ëïéðüí, ìáæß ìå ôï Ãåþñãéï
Áíäñåüðïõëï, ðÞãáí êáé ìáèÞôåõóáí óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Ðáíáãßáò ôçò Áìðåëáêéþôéóóáò êáé Ýöõãáí áðü åêåß ìå ôïí ôßôëï ôïõ Áíáãíþóôç30.
ÅðéóôñÝöïíôáò óôï äñüìï ãéá ôï ÷ùñéü, áðïöÜóéóáí ï Ýíáò íá ãßíåé øÜëôçò êáé ï Üëëïò ðáðÜò. Ôï äßäõìï ðáðÜ Ãåùñãïýëá - ãÝñï ÌáëéÜôóá
êñÜôçóå ìéóü áéþíá.
Ïé äõï áõôïß áéùíüâéïé Üíèñùðïé õðÞñîáí ç
æùíôáíÞ éóôïñßá ôïõ ÷ùñéïý ìáò. Ïé äéçãÞóåéò
ôïõò Þôáí áôÝëåéùôåò. Äõóôõ÷þò ðïëëïß Üêïõãáí,
áëëÜ êáíåßò äåí óçìåßùíå. Ôï ßäéï ëÜèïò äéáðñÜ÷ôçêå êáé üôáí ï åýæùíáò êáé áé÷ìÜëùôïò ãéá ðïë-

30. Ï Áíáãíþóôçò õðïëïãéæüôáí óôï êáôþôåñï ðñïóùðéêü ôùí êëçñéêþí êáé äïõëåéÜ ôïõ Þôáí íá
äéáâÜæåé ôá éåñÜ âéâëßá ôçò åêêëçóßáò üðùò øáëìïýò, åõ÷Ýò êôë. Ðïëëïß áíáãíþóôåò ãßíïíôáí
øÜëôåò Þ éåñåßò. Ï Ãåù. Íéê. Áíäñåüðïõëïò åìöáíßæåôáé óôï ÌïíáóôÞñé ôï 1884.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÉÓ

ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ

ÔÇÓ

×ÏÌÏÑÇÓ

121

ëÜ ÷ñüíéá ôçò ÌéêñáóéáôéêÞò êáôáóôñïöÞò, Ìé÷Üëçò Ã. ËõìðÝñçò, ðåñéÝãñáöå ìå êáôáðëçêôéêÞ ìíÞìç êáé ëåðôïìÝñåéá óðÜíéá éóôïñéêÜ ãåãïíüôá, ðïõ
äõóôõ÷þò ôá ðÞñå êé áõôüò ìáæß ôïõ.
¼ôáí êáôáëÜâáéíå ï ðáððïýò ðùò Ýñ÷åôáé ÷áëÜæé óôï ÷ùñéü, åðåéäÞ ðßóôåõå ðùò ï Èåüò ôïõ êÜíåé ðÜíôá áõôü ðïõ æçôÜåé, Ýâãáéíå ìå ìéá ìáõñïìÜíéêç óïõãéÜ Ýîù êáé ðÞãáéíå êáé óôåêüôáí ìðñïóôÜ óôç ìïõñéÜ. Ìå ôç óïõãéÜ
ó÷çìÜôéæå ðÜíù óôïí êïñìü ôï ó÷Þìá ôïõ óôáõñïý êáé øéèýñéæå:
"Êßíçóå ï ×ñéóôüò íá ðÜåé. Óôï äñüìï óõíáíôÜåé ôï öïíéÜ.
– Ðïý ðáò âñå öïíéÜ;
– ÐÜù íá êÜøù, íá ñçìÜîù ô' ÔÁ ÎÏÑÊÉÁ.
Ìéá èåßá ìïõ åß÷å âãÜëåé Ýíá óðõñÜêé
áìðÝëéá, ôá óðáñôÜ.
– Ðßóù, ðßóù, óôïõò ëüããïõò, óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ ìáôéïý. (ÊñéèáñÜêé
ôï ëÝíå. Ðñüêåéôáé ãéá óôáöõëïêïêêßáóô' Üãñéá âïõíÜ" (ôñåéò öïñÝò).
ÊÜôóå íá óïõ ôï ìÜèù, ìïõ åß- óç). Ìå óôåßëáíå ëïéðüí íá ôï èåñáðåýðå, ãéá íá äéþ÷íåéò ôçí êáôáóôñï- óù, ãéáôß åß÷á ôá ðñïóüíôá, áöïý Þìïõíá ðñùôüôïêïò. ¸ôóé ëïéðüí, áöïý ÝöÞ áð' ôï ÷ùñéü.
Ìá, ôïõ åßðá, ôï ÷ùñéü Ý÷åé ï- ìáèá ôé èá Ýëåãá êáé ðþò èá ôï Ýêáíá,
ëüãõñá Áãßïõò. ÅìÝíá ðåñéìÝíåé ðÞãá ãéá íá ôï åîáëåßøù. Êñáôïýóá Ýíá óðõñÜêé ëéâÜíé, ôï óôáýñùíá êáé
íá ôï óþóù;
Ìå êïßôáîå. Ìå îáíáêïßôáîå ôáõôü÷ñïíá Ýëåãá:
êáé äåí áðÜíôçóå ï óïöüò ãÝñï- "Áì, áì êñéèáñÜê'. Åßìáé ôï ðñþôï ðáéäß ôçò ìÜíáò ì' êáé èá óå öÜù". Äåí èõíôáò31.
Ï Üíèñùðïò ôïõ ÷ùñéïý ìáò ìÜìáé áí ôï êñéèáñÜêé öïâÞèçêå êáé
ðïôÝ äåí èåþñçóå ôçí åõçìåñßá Ýöõãå!!!
ôïõ, óáí áðïôÝëåóìá ìüíï ôçò äéêÞò ôïõ ïñèïëïãéêÞò áîéïðïßçóçò
ôïõ öõóéêïý ðåñéâÜëëïíôïò, áëëÜ
êáé âïÞèåéáò ðïõ Ýëáâå áðü ôçí
åðßêëçóç ôïõ èåßïõ, ôïõ õðåñöõóéêïý êáé ôïõ ìáãéêïý. Ðñéí áðü
ôï êõñßùò üñãùìá áõëÜêùíáí ïëüãõñá ôï ÷ùñÜöé êáé äçìéïõñãïýóáí ôïí ðåñßöçìï êýêëï. Ôï
÷ùñéü ôï åß÷áí æþóåé ìå åêêëçóßåò
¢ãéïò Êùíóôáíôßíïò
31. ÁÍÁÓÔÁÓÉÏÓ ÌÁËÉÁÔÓÁÓ, o ðáôÝñáò ôïõ ãåñï-ÌáëéÜôóá öáßíåôáé ðùò Þôáí åõêáôÜóôáôïò.
Ôï 1880 ðïõëÜåé óôï ãéáôñü Íéêüëáï ÉùÜí. Êáëáíôæüðïõëï áðü ôç Íáýðáêôï áíôß 2000 äñ÷. ôá
åîÞò:1).¸íá äéþñïöï ëéèüêôéóôï óðßôé óôç ×üìïñç. 2) 28 óôñÝì. ÷ùñÜöéá óå äéÜöïñåò ôïðïèåóßåò. 3) 20 ãßäéá. 4) Äýï äáìÜëéá çëéêßáò 3ùí êáé 4ùí åôþí. 5) Ìßá áãåëÜäá 11 åôþí. 6) ¸íá èçëõêü ìïó÷Üñé. Ôçí åðï÷Þ áõôÞ ðÜíôñåõå ôçí êüñç ôïõ óôç ÄÝëãá.

122

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

êáé îùêëÞóéá êáé ôçí Áãßá ÐáñáóêåõÞ ôçí Ýæùíáí ìå êïõâáñüó÷éíï. Ôï "æþóéìï” ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò Þôáí Ýíá áðü ôá ðëÝïí óõíçèéóìÝíá ôÜìáôá. ¼óï ðåñéóóüôåñåò öïñÝò ôçí Ýæùíáí, ôüóï ðéï êïíôÜ Ýñ÷ïíôáí óôçí åýíïéá ôïõ
èåßïõ. Ôï óýìâïõëï ôïõ êýêëïõ åßíáé óôçí ðñþôç ãñáììÞ ôùí õðåñöõóéêþí
êáé ìáãéêþí åðéêëÞóåùí.
ÐñÜãìáôé ëïéðüí, ôï ÷ùñéü ðåñéöñïõñåßôáé áðü Áãßïõò. ÐÜíù áð' ôï êåöÜëé ôïõ ÷ùñéïý, óôï äáóùìÝíï ëüöï, óôÝêåôáé Üãñõðíïò öñïõñüò, ï ¢ãéïò Êùíóôáíôßíïò êáé áðÝíáíôé, âïñåéïáíáôïëéêÜ, óôçí ðéï øçëÞ êïñöÞ, ï Áú- Ëéáò.
Ðéï ðßóù, óôá ðüäéá ôïõ ëüöïõ, ï
¢ãéïò
Èåüäùñïò, óôçí "ÐÝñðéáíç" õÐÑÏÓÂÏËÇ ÇÈÙÍ
ðÞñîå ç Áãßá ÐáñáóêåõÞ, íïôéïäõôéÊÁÉ ÅÈÉÌÙÍ
êÜ ç Áãßá ÔñéÜäá, áðÝíáíôé óôïõ ÂáÓ' Ýíá ìáêáñßôç ÷ùñéáíü ìáò ìðÞñÝíïõ ï Áú-ÃéÜííçò, ëßãï ðéï ðÝñá óôï
êáí ôá "êáêÜ ðíåýìáôá" óôï ìõáýøùìá ìéáò êïñõöÞò ï ¢ãéïò Ãåþñëü ôïõ êáé áðü åêåß êáôÝâçêáí óôï
ãéïò, óôá ðüäéá ôïõ ÷ùñéïý, áðÝíáíôé
ðáíôåëüíé ôïõ. ¹èåëå íá Ý÷åé, åóôï ëüöï, ï Áú-ÈáíÜóçò êáé ðéï êÜôù,
êôüò áðü ôç íüìéìç ãõíáßêá ôïõ,
ðÜíù áð' ôïí ãêñåìü ç Áãßá Åëåïýóá
êáé ìéá Ýîôñá. Äåí Þôáí äá êáé ï
êáé äßðëá ôïõò, ó÷åäüí áíáôïëéêÜ, ç
ìüíïò óôï ÷ùñéü ðïõ Þèåëå Ýîôñá
Ðáíáãßá ç Êáâáäéþôéóóá. Áíåâáßíïëé÷ïõäéÝò.
íôáò áðü ôïí ¢ãéï ÁèáíÜóéï óõíáíôÜÏ ðáôÝñáò ôçò êïðÝëáò äåí ìðïìå ôï ðáëéü êïéìçôÞñéï ðïõ Þôáí êáé
ñïýóå íá áíôÝîåé ôçí ðñïóâïëÞ
ôï åêêëçóÜêé ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò
êáé ôçí þñá ðïõ Ýðáéæå ÷áñôéÜ óôï
êáé óôï äõôéêü Üêñï ôïõ ÷ùñéïý, ç Ðïìáãáæß, ôïí Ýóôåéëå ìå ôñáãéêü
ëéïý÷ïò, ç Áãßá ÐáñáóêåõÞ ïëïêëçôñüðï óôïí Üëëï êüóìï.
ñþíåé êáé êëåßíåé ôç æþíç ðñïóôáóßáò
¸ôóé Üöçóå ï ìáêáñßôçò ðßóù
ôïõ ÷ùñéïý.
ôïõ, ü÷é ìüíï üëåò ôéò åðßãåéåò áÔï êáéíïýñéï åêêëçóÜêé ôïõ Áãßïõ
ðïëáýóåéò, áëëÜ êáé ôç ÷áñôïðáéÖáíïõñßïõ
ðÜíù áð' ôï ãÞðåäï, ôÜìá
÷ôéêÞ ðáñôßäá óôç ìÝóç. Ïëüêëçêáé äçìéïýñãçìá ôçò Áíôùíßáò Ðáñï ôï "êáñÝ" âñßóêåôáé Þäç óôïí
ôïý÷á, óõæýãïõ ÉùÜííïõ ÆáìðÜñá, åߢäç. ¸÷ïõí ôçí åõêáéñßá ïé ìáêáíáé ï íÝïò öñïõñüò óôç äõôéêÞ åßóïäï
ñßôåò åêåß í' áðïôåëåéþóïõí ìå ôçí
ôïõ ÷ùñéïý. Ìéá äéðëÞ Èåßá ðñïóôáÜíåóÞ ôïõò êáé ôçí ðáñôßäá ôïõò.
ôåõôéêÞ æþíç ãýñù áð' ôï ÷ùñéü Ý÷åé
äçìéïõñãçèåß, ãéá íá ìç ìðáßíïõí ìÝóá óôï ÷ùñéü ôá "êáêÜ ðíåýìáôá".
Öáßíåôáé üìùò, ðùò ïýôå ôá îüñêéá, ïýôå ïé ðïëëÝò åêêëçóéÝò êáôÜöåñáí íá
ôá åìðïäßóïõí. Åß÷áí âñåé Üëëï ôñüðï êáé Ýìðáéíáí. Öþëéáæáí óôá ìõáëÜ ôùí
áíèñþðùí êáé ôïõò ãÝìéæáí ðÜèç. Ï åãùéóìüò, ç åðßäåéîç äýíáìçò, ç ðåñéöñüíçóç çèþí êáé åèßìùí, ç áäéáöïñßá ãéá ôá ðñïâëÞìáôá ôïõ óõíáíèñþðïõ êáé
ãåíéêÜ ìåñéêïß ìáêáñßôåò Ýäéíáí ôçí åíôýðùóç, ðùò äßêáéï Ý÷åé ìüíï áõôüò

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÉÓ

ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ

ÔÇÓ

×ÏÌÏÑÇÓ

123

ðïõ Ý÷åé äýíáìç êáé Ýôóé Ýãéíáí åêöñáóôÝò ôïõ ðéï âÜñâáñïõ êïéíùíéêïý óõóôÞìáôïò.
Ãéá óçìáíôéêïýò Þ áóÞìáíôïõò ëüãïõò, áñêåôïß êáôÜ êáéñïýò óõã÷ùñéáíïß
ìáò ðÞãáí ðáñÜêáéñá óôïí Üëëï êüóìï, ðáñüôé ôï ÷ùñéü ôï åß÷áí æþóåé üðùò
åßðáìå ìå Áãßïõò êáé ôï åß÷áí ãåìßóåé ìå åêêëçóßåò êáé åéêïíßóìáôá.
Öáßíåôáé ðùò Ýëåéðå áð' ôï ÷ùñéü, áõôü ðïõ Ýëåéðå êáé áð' ôçí õðüëïéðç ÅëëÜäá. Ãéáôß, üðùò ëÝåé êáé ï ÇóáÀáò, ç åéñÞíç åßíáé ï êáñðüò ôçò äéêáéïóýíçò. Óôéò êïéíùíéêÝò äïìÝò, ðïõ åðéêñáôåß ôï äßêáéï ôïõ éó÷õñüôåñïõ, ç èåÜ äéêáéïóýíç, ðïõ åßíáé ç áðáñáßôçôç êáé áíáãêáßá óõíèÞêç ãéá ôçí çñåìßá ôçò
áíèñùðüôçôáò, èá åßíáé ðÜíôá ôï ìåãÜëï æçôïýìåíï.
ÔÝëïò ðñÝðåé íá ðïýìå áêüìá ðùò óôá èåìÝëéá ôïõ óðéôéïý óöÜæáíå êüêïñá êáé óôï ãåöýñé ôçò ¢ñôáò Ýãéíå áíèñùðïèõóßá.
¼ìùò, ï ÌÜéïò Ýöôáóå êáé åßíáé êáéñüò ãéá ôï åôÞóéï êáèéåñùìÝíï áíÝâáóìá ôçò ðáñÝáò óôéò êïñõöÝò ôïõ Áñäßíç32.

¢ãéïò Öáíïýñéïò

32. Áðü ôï ñÞìá áñäåýù.

124

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

2.5 ÁíÝâáóìá óôïí "Áñäßíç".

ÊñõïíÝñé
ÓðçëéÜ

Ìáõñüãéï

Âñõæï÷þñáöá
ÂáñêÜ

ÂïôÜíá
Êáíáâüêçðïò
¢ãéïò Èåüäùñïò

Ç Ãïýñíá ôïõ ðáðÜ
ÌÝãá ÑÝìá

Áðü äéáöïñåôéêÜ ìïíïðÜôéá, äýï ðáñÝåò è' áíåâïýìå óôïí Áñäßíç ãéá ôóÜé.
Äýï þñåò ðñéí öÝîåé, áöïý íôõèÞêáìå êáôÜëëçëá, áñ÷ßóáìå í' áíçöïñßæïõìå.
Ôçí ðñþôç ðáñÝá ôç âëÝðáìå í’ áíçöïñßæåé. ÐÝñáóå ðëÜé áð' ôïí "ÊÞðï ôïõ
Êáíáâïý" êáé ìåôÜ áðü ëßãï Ýöôáóå óôá
êáëÜíéá, óôç "ÖïíôÜíá"33 ôïõ Èåïöáíáíôþíç, ìå ôá Üöèïíá íåñÜ ôçò. Åìåßò ðåñÜóáìå êÜôù áðü ôïí ¢ãéï Èåüäùñï,
öôÜóáìå óôï ÌÝãá ÑÝìá êáé áíçöïñßóáìå ãéá ôç "Ãïýñíá ôïõ ÐáðÜ", ìå ôï áéùíüâéï ðëáôÜíé. Áð' ôéò ñßæåò ôïõ îåðçäÜåé
Üöèïíï, êñýï, êáèáñü íåñü. Óôçí êïõöÜëá ôïõ ìðïñåß íá óôåãáóôåß ïëüêëçñç ç
Óôç “Ãïýñíá ôïõ ðáðÜ”.
ðáñÝá ìáò.
Óôçí ôïðïèåóßá áõôÞ, æïýóáí ðáëéÜ Êáóôáíéþôåò. Ç ÊáóôáíéÜ åß÷å äýï ïéêéóìïýò, ðïõ õðÜãïíôáí äéïéêçôéêÜ óôçí Êïéíüôçôá ×üìïñçò. Ï Ýíáò Þôáí å-

33. Êåöáëüâñõóï, ðçãÞ (Éôáë.).

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÉÓ

ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ

ÔÇÓ

×ÏÌÏÑÇÓ

125

êåß, ðïõ åßíáé ç óçìåñéíÞ ÊáóôáíéÜ êáé ï Üëëïò óôçí "ÐÝñðéáíç" (Perpiani)34.
Ðéï ðÝñá, óôï óýññá÷ï, Þôáí êÜðïôå ç åêêëçóßá ôïõ ïéêéóìïý, ç Áãßá ÐáñáóêåõÞ êáé åêåß áðÝíáíôé óôá "Êïõôóïìýëéá" Þôáí ïé íåñüìõëïß ôïõ. ËÝãåôáé ðùò
ï ïéêéóìüò áõôüò åîáöáíßóôçêå äïëßùò.
ÐëçñùìÝíïé ëçóôÝò óêüôùóáí
ôïõò Üíäñåò êáé ïé åìöáíéóèÝíôåò
Ýðåéôá ðñïóôÜôåò áíÜãêáóáí ôéò
÷Þñåò ìå ôá ðáéäéÜ ôïõò íá ìåôïéêÞóïõí óôç óçìåñéíÞ ÊáóôáíéÜ.
Åêåß öñüíôéóáí ïé ßäéïé êáé ôéò Ýäùóáí ëßãï ôüðï, ãéá íá åãêáôáóôáèïýí, áöïý ðñþôá ôéò Ýâáëáí
êáé ðáñáéôÞèçêáí áðü êÜèå áðáßôçóç. ¸ôóé, ïéêåéïðïéÞèçêáí
êáé íÝìïíôáí ôá ëéâÜäéá ôçò ðåñéï÷Þò áíåíü÷ëçôïé. ¾óôåñá, ôá üñéá áðü ôï ëéâÜäé ôïõ ÉÜêùâïõ Üñ÷éæáí óéãÜ, óéãÜ, íá ìåôáôïðßæïíôáé ðÝñá áðü ôï ñÝìá êáé Ýöôáóáí ìÝ÷ñé ôïí Êáíáâüêçðï, ðïõ öáßíåôáé, ðùò ôï ðïôéóôéêü åß÷å äïèåß ðñïßêá áðü ôïõò Ëïãïèåôáßïõò óôïõò Êáíáâáßïõò. Ïé ×ïìïñßôåò áéóèÜíïíôáí, üôé Ý÷áíáí êïéíïôéêü Ýäáöïò êáé äéáìáñôõñÞèçêáí óôïí ÁëÞ ðáóÜ, ï ïðïßïò öõëÜêéóå ôï ÃéÜêùâï ìå
óêïðü íá ôïí åêôåëÝóåé.
Êåßíï ôïí êáéñü ï ÁëÞ ðáóÜò åß÷å Ýíá ïéêïíïìéêü ðñüâëçìá éóïëïãéóìïý.
ÊÜðïéïò öýëáêáò ôïõ åßðå, üôé êÜôù óôéò öõëáêÝò åßíáé Ýíáò ðïõ îÝñåé ðïëëÜ
êáé üôé áõôüò ìðïñåß íá ôïõ ëýóåé ôï ðñüâëçìá. Ôïí öþíáîå ëïéðüí, ôïõ Ýäùóå ôï ðñüâëçìá êáé ðñïèåóìßá íá ôï ëýóåé.
Ï ÃéÜêùâïò (×ñýóáíèïò, Þ ÁíäñÝáò ãåííçìÝíïò ðåñß ôï 1775), ôï Ýëõóå êáé
ï ÁëÞ ðáóÜò ôïõ Ýäùóå ìéá ÷ïýöôá öëïõñéÜ, Ýíá Üóðñï Üëïãï, ìéá êüêêéíç
öëïêÜôç êé Ýíá êüêêéíï öÝóé êáé ôïí Üöçóå åëåýèåñï.
ÎáöíéêÜ åìöáíßóôçêå íá êáôçöïñßæåé óôï “Äåóðü-ÐëáôÜíé” ôïõ ÷ùñéïý.
Ìüëéò ôïí áíôßêñéóáí ïé ÷ùñéáíïß ðÜãùóáí. Äåí ðåñßìåíáí íá ôïí îáíáäïýí35.
ÁõôÜ ìáò ëÝåé ç ðáñÜäïóç, ôçí ïðïßá ìåôáöÝñïõìå ãéá íá ôç äéáóôáõñþóïõìå ìå ðçãÝò36. Ùóôüóï äåí êáôÝóôç äõíáôü íá áíáóêáëÝøïõìå áñ÷åßá ôïõ
34. Öáßíåôáé ðùò ôï ôïðùíýìéï Ý÷åé êáé áõôü éôáëéêÞ ðñïÝëåõóç. ÐáñÜãåôáé áðü ôçí ðñüèåóç
Per=áðü, êáôÜ êáé piani=åðßðåäï ÐÝñðéáíç = ôüðïò áðïôåëïýìåíïò áðü åðßðåäá, ðåæïýëåò, Þ
áðü ìåãáëýôåñá åðßðåäá ìå ìéêñÞ õøïìåôñéêÞ äéáöïñÜ ìåôáîý ôïõò (piani paraleli=ðáñÜëëçëá
åðßðåäá).
35. ÄéÞãçóç ôáõôüóçìç êáé áðáñÜëëá÷ôç ôùí ÍéêïëÜïõ ÈåïöÜíç, Áíôùíßïõ Êïôóþôá, ðáðá-Ãéùñãïýëá, ãåñï-ÌáëéÜôóá, Áíôùíßïõ ËõìðÝñç, Ëåùíßäá ÆéáìðÜñá.
36. Ãé' áõôü åðéìÝíù ðùò ó' üëç ôçí ÅëëÜäá ïé ÊïôæáìðÜóçäåò Þôáí ßäéïé.

126

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

ôüôå Óõìâïëáéïãñáöåßïõ, ãéá íá ôçí åðáëçèÝøïõìå. ¼ìùò óýìöùíá ìå ôï êáôÜóôé÷ï ôïõ Ôéìáñéïý÷ïõ Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷ ôo 1454-55, óôçí ÐÝñðéáíç ðñÜãìáôé æïýóáí ðÝíôå ïéêïãÝíåéåò, äýï áíýðáíäñïé êáé ìßá ÷Þñá. Êáé ç ÐÝñðéáíç
êáé ç ×üìïñç, ðïõ Þôáí ôï ìåãáëýôåñï üðùò åßðáìå ÷ùñéü ôùí ÊñáâÜñùí, åß÷áí ôçí ðáñáêÜôù ðáñáãùãÞ êáé ðëÞñùíáí óôïí Ôéìáñéïý÷ï Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷ ôá ðïóÜ ðïõ áíáãñÜöïíôáé óôïí ðáñáêÜôù ðßíáêá:
1) ÊARYE-i HOMORi.
245a
Hlnta=óéôÜñé . . . . .1Ï kile, . . .fé kile 14-Yekun=óýíïëï . . . .140 áêôóÝ
Sair=êñéèÜñé . . . . .5 kile, . . . . .fé kile. . . 6, --Yekun . . . . . . . . .30 áêôóÝ
¼sr-ß koz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10 áêôóÝ
A. det-i agnam=öüñïò ðñïâÜôùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60 áêôóÝ
Resmi hinzur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40 áêôóÝ
Niyabet ve arusi=ðñüóôéìï ãÜìùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 áêôóÝ
Resmi asiyab . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 áêôóÝ
Ispence=óðÝíôæá=ðñïóùðéêüò öüñïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .306 áêôóÝ
CÅÌ¢Í
Hane=íïéêïêõñéÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 áêôóÝ
Mucerred=áíýðáíäñïé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 áêôóÝ
Bive=÷Þñåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 áêôóÝ
Hásél=åéóüäçìá, åßóðñáîç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .616 áêôóÝ
2) ÊARYE-i BiRBiYANi, haric ez-defter
Hlnta . . . . .4 k. ile, . . . .fé kile 14 . . . . . . . .Yekun . . . . . . . . . .56 áêôóÝ
Sa'ir . . . . . .4 k. ile, . . . . .fi kile 6, . . . . . . . .Yekun . . . . . . . . . .24 áêôóÝ
A. deti agnam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .36 áêôóÝ
Niyabet ve arusi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8 áêôóÝ
Ispence . . . . . . . . . . . . . . .fé 25 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .125 áêôóÝ
CEM'AN
Hféne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5 áêôóÝ
Mßicerred . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 áêôóÝ
Bive . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 áêôóÝ
Hfésél . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .249 áêôóÝ
Ôï ðñþôï ëïéðüí óôïé÷åßï åðáëçèåýåôáé. ÕðÞñ÷å ïéêéóìüò óôçí ÐÝñðéáíç.
Ðñéí 50 ðåñßðïõ ÷ñüíéá óôç "Ãïýñíá ôïõ ÐáðÜ", åäþ óôçí "ÐÝñðéáíç", üñãùíáí ï Ìé÷Üëçò Êùí. ×áíôæÞò êáé ï Êþóôáò Ãåùñ. ×áíôæÞò. Ó' Ýíá óçìåßï
ðñïò ôï ñÝìá, ôï õíß ãëéóôñïýóå êáé óôáìÜôçóáí íá äïõí ôé óõìâáßíåé. ¢ñ÷éóáí
íá êáèáñßæïõí ôá ÷þìáôá êáé áðïêáëýöôçêáí 6 ðëÜêåò áðü ôÜöï, äýï üñèéåò

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÉÓ

ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ

ÔÇÓ

×ÏÌÏÑÇÓ

127

ãéá êÜèå ðëåõñÜ êáé äýï ãéá óêÝðáóìá. ÌÝóá ï ôÜöïò ðåñéåß÷å ïóôÜ êáé
äéÜöïñá ìéêñïáíôéêåßìåíá, ðïõ ôá åãêáôÝëåéøáí åäþ êé åêåß êáé ÷Üèçêáí
÷ùñßò íá áîéïðïéçèïýí áñ÷áéïëïãéêÜ37.
Ìå ôçí êïõâÝíôá üìùò ãéá ôïí ïéêéóìü ôçò ÐÝñðéáíçò óå Ýîáñóç öôÜóáìå óôç óôñïöÞ. Óôñßøáìå äåîéÜ
êáé ðÞñáìå ôïí áíïéãìÝíï ðáëéü êáé
ÐÝñðéáíç
åãêáôáëåéììÝíï äñüìï, ðïõ ïäçãåß
óôï "Ðáëéü÷áíï". Áíåâáßíïíôáò âëÝðïõìå äåîéÜ ìáò ôá ×áíôæÝéêá "ÂáñêÜ", ìå
ôá Üöèïíá íåñÜ êáé ôá ðåóìÝíá áð' ôï ÷ñüíï êáëýâéá. Ðéï ðÜíù áðëþíïíôáé
ïé æáãÜäåò ôïõ Ìáõñüãéïõ ìå ôéò îáêïõóôÝò ôïõ êåñáóéÝò êáé áìÝóùò óå ëßãï
ðáßñíïõìå ôéò óôñïöÝò êÜôù áð´ ôá Ýëáôá êáé öôÜíïõìå óôá åñåßðéá ôïõ "Ðáëéü÷áíïõ". Êáèßóáìå ëßãï óôéò Üóðñåò ðÝôñåò. Óå Üëëåò ðáëéüôåñåò åðï÷Ýò, ëÝåé ï Êþóôáò, åß÷áí åäþ ïé Ãéáêùâáßïé ôï ðåñßöçìï ×Üíé ôïõò. ÌÜëëïí ï ×ñýóáíèïò Éáêþâïõ ðñÝðåé íá Þôáí ï ðñþôïò éäéïêôÞôçò, ðïõ ãåííÞèçêå ãýñù óôá
1826. Åß÷å ôñßá ðáéäéÜ, ôï Ãéþñãï (1851), ôï ÃéÜííç (1855), êáé ôïí ÁíäñÝá
(1864). Ìå ôéò éóôïñßåò üìùò áõôÝò ãéá ôï "Ðáëü÷áíï" îåêïõñáóôÞêáìå áñêåôÜ êáé ìðáßíïõìå óôçí ôåëéêÞ åõèåßá.
Äéáó÷ßæïõìå ôá "Âñéæï÷þñáöá", Ýíá óõíå÷üìåíï óÞìåñá åëáôéÜ êáé ìåôÜ áðü ëßãï öôÜíïõìå êé åìåßò óôá êáëÜíéá ìå ôï öçìéóìÝíï íåñÜêé. Åäþ óôá êáëÜíéá êáèÜñéæáí ôá íåöñÜ ôïõò ô' Üëïãá êáé ôá ìïõëÜñéá. ¼ôáí Ýñ÷ïíôáí åäþ,
ôá ïýñá ôïõò Þôáí êáôáêßôñéíá êáé ìåôÜ áðü ëßãåò þñåò ôá ïýñá ôïõò Ýâãáéíáí
êáôáêÜèáñá, óáí ôï íåñü. Óôá ÷ùñÜöéá ôçò ÓðçëéÜò Ýâãáéíå ç ðéï íüóôéìç êáé
âñáóôåñÞ öáêÞ, óå õøüìåôñï 1.350 ìÝôñá.
Ìå ôá óýíåñãÜ ìáò, øÞóáìå êáöÝ, ðïõ ôïí óõíüäåøå ôï õðÝñï÷ï íåñÜêé
ôçò "ÓðçëéÜò". Ãéá üóï ÷ñüíï ðßíáìå ôï êáöåäÜêé ìáò ï ÓÜêçò ìáò Ýäåéîå ôï
äÝíôñï ôïõ ÓáìáñÜ êáé ôïí Ýëáôï ôïõ ÌðÜæá êáé ìáò äéçãÞèçêå ôçí éóôïñßá
ôïõò:
"Åß÷áí ëÝåé êáé ïé äýï ðñïóâëçèåß áðü öõìáôßùóç. Ï Ýíáò åß÷å óðÞëáéá
óôïõò ðíåýìïíåò êáé ï Üëëïò ôï ßäéï ðñüâëçìá óôá ïóôÜ. ÖôéÜîáíå ôá êñåâÜôéá ôïõò ðÜíù óôá äÝíôñá áõôÜ, ï Ýëáôïò ôïõ ÌðÜæá êáé ï äÝíôñïò ôïõ ÓáìáñÜ êáé Ýìåéíáí åäþ ãéá Ýíá ðåñßðïõ ÷ñüíï.
Áðü ôïõò âïóêïýò êáé áðü ôï ×Üíé ôïõ Ëéüëéïõ, ðñïìçèåýïíôáí "ôá ðñïò ôï
37. Ðëçñïöïñßá áðü ôïí ßäéï ôïí Êþóôá Ãåùñ. ×áíôæÞ êáé ôïõ ìéêñü ôüôå áõôüðôç ìÜñôõñá Êþóôá
Ìé÷. ×áíôæÞ.

128

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

æçí". ¼ôáí îáíáðÞãáí ãéá åîåôÜóåéò, ïé ðëÜêåò Þôáí êáèáñÝò êáé ï ãéáôñüò åðáíÝëáâå ôéò åîåôÜóåéò, ãéáôß íüìéóå ðùò êÜðïéï ëÜèïò åß÷å ãßíåé. ÊáôÜðëçêôïò
äéáðßóôùóå, ðùò åß÷áí èåñáðåõèåß".
Ôþñá üìùò ðñÝðåé íá óôáìáôÞóïõìå ôéò éóôïñßåò, ãéáôß Þñèå ç þñá ãéá íá
óêáñöáëþóïõìå óôéò øçëÝò áðüêñçìíåò êïñöÝò êáé êïñöïýëåò, åêåß ðïõ öõôñþíåé ôï ìõñùäÜôï ôóÜé. Ìåñéêïß ôá êáôÜöåñíáí ðïëý êáëÜ. ÓêáñöÜëùíáí
óáí áãñéüãéäá.
Ðñéí ìåóïõñáíÞóåé ï Þëéïò, ï êáèÝíáò ìå ôç "óïäåéÜ" ôïõ, åðéóôñÝøáìå, ãéá
íá ðÜìå ôï áðüãåõìá íá èáõìÜóïõìå ôéò ðåñßöçìåò ÷ïìïñßôéêåò ðåæïýëåò.

2.6 Áãíáíôåýïíôáò ôéò ÷ïìïñßôéêåò ðåæïýëåò.
Áíôáìþóáìå óôçí ðëáôåßá êáé
îåêéíÞóáìå. Åßíáé Êáëïêáßñé. Ôï
èåñìüìåôñï áíÝâçêå êáé ôï ìïíüôïíï ôñáãïýäé ôïõ Ôéèùíïý äå ëÝåé
íá óôáìáôÞóåé. Ï Ôéèùíüò Þôáí
îÝñåôå, ôï ðéï îáêïõóôü ðáëéêÜñé
ôçò Ôñïßáò êáé êáôÜíôçóå ôæßôæéêáò. Ôïí "ðÞñå óôï ëáéìü" ôïõ ï Ýñùôáò. Ôïí åñùôåýôçêå ôñåëÜ ç
Ç ðïëéïý÷ïò Áã. ÐáñáóêåõÞ.
èåÜ ôçò ÁõãÞò, ç ðáíÝìïñöç Çþ
êáé ìå ôçí Üäåéá ôïõ Äßá ôïí ðáíôñåýôçêå. Ôüôå óêÝöôçêå íá ôïí êÜíåé áèÜíáôï, ãéá íá ÷áñåß ìáæß ôïõ ôïí ÝñùôÜ ôçò. Ôá ÷ñüíéá ðåñíïýóáí êáé åêåßíïò ãåñíïýóå, åíþ ç èåÜ Ýìåíå ðÜíôá íÝá êáé ùñáßá. Ôïí åß÷å êÜìåé áèÜíáôï, áëëÜ îÝ÷áóå íá ôïí êñáôÞóåé êáé íÝï. Ï Äßáò ëõðÞèçêå ôï æåõãÜñé êáé ôïí ìåôáìüñöùóå óå ôæßôæéêá.
ÁëëÜ ìå ôïí Ôéèùíü êáé ôçí Çþ öôÜóáìå ðÜíù áð' ôçí åêêëçóßá ôçò Áãßáò
ÐáñáóêåõÞò, ðïõ åßíáé ÷ôéóìÝíç ðåñß ôï 1883. Ïé ÷ùñéáíïß ìáò ãêñÝìéóáí ôï
åêêëçóÜêé ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò, ðïõ âñéóêüôáí óôï ðáëéü
íåêñïôáöåßï, ðÞñáí ôçí ðÝôñá, ôç
óõìðëÞñùóáí ìå áõôÞ ôçò ðáëéÜò
Áãßáò ÐáñáóêåõÞò êáé Ýôóé Ýãéíå
ç åêêëçóßá ðïõ âëÝðïõìå óÞìåñá,
ðïõ åßíáé êáé ç Ðïëéïý÷ïò ôïõ ÷ùñéïý.
Ï Ãåþñãéïò Æçóßìïõ ×áíôæÞò
Ýëåãå, ðùò ïé ÷ùñéáíïß åß÷áí êïõÔï ðáëéü íåêñïôáöåßï.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÉÓ

ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ

ÔÇÓ

×ÏÌÏÑÇÓ

129

ñáóôåß ðïëý ìå ôçí áíÝãåñóç ôïõ ó÷ïëåßïõ, ðïõ óôåãÜæåôáé óÞìåñá ôï êáöåíåßï êáé Ýäåéîáí ìåãÜëç áðñïèõìßá óôï êÜëåóìá ãéá ðñïóùðéêÞ åñãáóßá. Ôüôå ï
ÔáîéÜñ÷çò Ãñßâáò êáé ï ×áíôæïìÞôñïò áñðÜ÷ôçêáí êáé Üñ÷éóáí íá ñß÷íïõí
êïõìðïõñéÝò óôïí áÝñá, êÜíïíôáò ðùò ìáëþíïõí ìåôáîý ôïõò. Ôï ÷ùñéü óçêþèçêå óôï ðüäé. ¸ôñåîáí üëïé óôçí åêêëçóßá, íá äïýíå ôé ãßíåôáé êáé Ýôóé üëï ôï
÷ùñéü îáíáìðÞêå óôçí ðñïóùðéêÞ åñãáóßá.
Ðßóù áðü ôï éåñü ôçò åêêëçóßáò õøþíåôáé ôï åðéâëçôéêü êáìðáíáñéü ôçò.
×ôßóôçêå áðü ôï äùñçôÞ Äçì. ËõìðÝñç óôç ìíÞìç ôçò ìçôÝñáò ôïõ ôï 1928.
Ç Áãßá ÐáñáóêåõÞ ôïõ ÷ùñéïý ìáò óõíäÝåôáé ìå äõï éóôïñéêÜ ãåãïíüôá.
Ðñéí áðü 179 ÷ñüíéá êáé óõãêåêñéìÝíá óôéò 19 ÌáÀïõ ôïõ 1829, çìÝñá ÊõñéáêÞ, ìüëéò ôåëåßùóå ï ôüôå ðáðá-ÈáíÜóçò ôç ëåéôïõñãßá, ðáñÝìåéíáí 15 ×ïìïñßôåò, áñ÷çãïß ïéêïãåíåéþí, ãéá íá åêëÝîïõí ìåôáîý ôïõò ìå øçöïöïñßá ôïí Üíèñùðï, ðïõ èá Ýóôåëíáí óôçí Åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç. ÅêëÝ÷ôçêå ó÷åäüí ðáìøçöß. ï
Ãåþñãéïò Áíäñåüðïõëïò, ï ðáððïýò ôïõ ðáðá-Ãéùñãïýëá. Åêåß áõôüò ìáæß ìå
ôïõò Üëëïõò áíôéðñïóþðïõò ôùí Üëëùí ÷ùñéþí èá øÞöéæå ôïõò õðïøçößïõò ãéá
ôçí Ä´ ÅèíéêÞ ÓõíÝëåõóç. ÄçìïãÝñïíôáò ôçò ×üìïñçò ôüôå Þôáí ï Ã. Äåóðïôüðïõëïò. Ìüëéò ôåëåßùóáí ôçí êáôáìÝôñçóç ôùí øÞöùí óõíôÜîáíå ôïí ðßíáêá ôùí áðïôåëåóìÜôùí, ôá ðÝíôå ãåñïíôüôåñá ìÝëç ôçò óõíÝëåõóçò. ÁõôÜ Þôáí:
Ï ×áñÜëáìðïò Ïéêïíüìïõ.
Ï Ðáíáãéþôçò ÊñÝôæçò.
Ï ×áñÜëáìðïò ÊïõâåëÜò.
Ï Áíôþíçò Êáñßðçò.
Ï ÊùíóôáíôÞò Ëõìðåñüðïõëïò38.
Ç ßäéá åêêëçóßá Ý÷åé óõíäÝóåé ôï üíïìÜ ôçò ìå ôçí "Ýíïðëç óôÜóç ôçò ×üìïñçò" êáôÜ ôùí ïñãÜíùí ôçò Âáõáñïêñáôßáò. Ç ÅèíïöõëáêÞ Þôáí üñãáíï ôùí
ÄçìÜñ÷ùí, ïé ïðïßïé ìå ôç óåéñÜ ôïõò Þôáí ôïðïôçñçôÝò ôçò ìïíáñ÷ßáò. Ïé Åèíïöýëáêåò ôï ðáßæáíå óå äýï ôáìðëü. ¹ôáí ìå ôï íüìï, áëëÜ ôáõôü÷ñïíá êáé
ìå ôïõò ëçóôÝò. ¹ôáí Üôïìá ùò åê ôïýôïõ, ðïõ äåí åß÷áí êáìéÜ õðüëçøç áðü
ôïõò ðïëßôåò êáé êõñßùò áðü ôá ðáëéêÜñéá ôïõ '21. Óôç ×üìïñç ôçí åðï÷Þ áõôÞ
ôï êëßìá åßíáé ðïëý âáñý. Ïé ÁãùíéóôÝò ôïõ '21 áéóèÜíïíôáé ðåñéöñïíçìÝíïé
êáé åãêáôáëåéììÝíïé, ïé äå êÜôïéêïé ðñïóâåâëçìÝíïé áðü ôç Âáõáñïêñáôßá êáé
ôïõò åêðñïóþðïõò ôçò. Óôéò 2-6-1834, üðùò åßäáìå óôç óåëßäá 109, äþäåêá
×ïìïñßôåò æçôïýí ìå áíáöïñÜ ôïõò íá åðéóôñÝøïõí êáé íá ðáñáìåßíïõí óôï ÷ùñéü ôïõò ôá ¢ãéá Ëåßøáíá ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò, áëëÜ êáíåßò äåí áêïýåé.
Óôéò 20-12-1844, ï÷ôþ ìÞíåò êáé äÝêá çìÝñåò ðñéí áðü ôï åðåéóüäéï, ïé êÜôïéêïé ôïõ ÷ùñéïý, ìáæß ìå üëïõò ôïõò äçìüôåò ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ, æçôïýí íá
ôïõò åðéôñÝøïõí íá îáíá÷ôßóïõí ôï ÌïíáóôÞñé ôçò Êáâáäéþôéóóáò ìå äéêÜ
38. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï 9.

130

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

ôïõò Ýîïäá êáé ïé áðåóôáëìÝíïé óôç âïõëÞ åêðñüóùðïé ôïõ ÄÞìïõ åðéóôñÝöïõí ìå áñíçôéêÞ áðÜíôçóç. Áðü ôïõò äþäåêá ðïõ õðïãñÜöïõí ôçí áíáöïñÜ
ôï 1834, ïé åííÝá åßíáé êáôçãïñïýìåíïé ôï 1845 ãéá Ýíïðëç óôÜóç êáé óõíïìùóßá. Ôé Ýãéíå ëïéðüí:
Ìå åðéêåöáëÞ Ïäçãü ôïí Áíèõðïëï÷áãü ×. ÓêåðáñíéÜ áðü ôï Íåï÷þñé
Íáõðáêôßáò, Ýöôáóå óôéò 12 Öåâñïõáñßïõ ôïõ 1845 ç ÅèíïöõëáêÞ óôç ×üìïñç. ÆçôÜåé íá ôçò äïèïýí êáôáëýìáôá, áëëÜ êáíåßò äåí ôïõò âÜæåé óôï óðßôé
ôïõ. Ïé êÜôïéêïé, ëÝåé óôçí áíáöïñÜ ôïõ ï ÓêåðáñíéÜò, ìáæåýôçêáí óôçí Áãßá
ÐáñáóêåõÞ êáé ïñêßóôçêáí íá ìç äþóåé êáíåßò êáôÜëõìá êáé áí ÷ôõðÞóïõí
ôéò êëåéóôÝò ðüñôåò ïé óôñáôéþôåò êáé ïé Åèíïöýëáêåò, íá ôïõò ðõñïâïëïýí.
ÐÞãáíå óôï óðßôé ôïõ ÊùóôáíôÞ ÅããëÝæïõ, ÷ôõðÜíå, áíïßãåé ç ðüñôá êáé
âñåèÞêáíå îáöíéêÜ óôç ìðïýêá ôïõ ôïõöåêéïý ôïõ êáé ôï âÜëáíå óôá ðüäéá.
ÐÞãáí óôïí Ïäçãü ôïõò êáé åßðáí: "Óïõ áíáöÝñù êýñéå áîéùìáôéêÝ ìáæß ìå ôïí
Åèíïöýëáêá, üôé ìáò åêéíÞèçêáí ïé ðïëßôáé íá ìáò óêïôþóïõí". Ôçí ßäéá óôéãìÞ öôÜíåé óôïí Ïäçãü êáé ï Äçì. Óðáíüò êáé ëÝåé üôé ðÞãå óôï óðßôé ôïõ Áíôñßá Ãåþñãï êáé ï Áíôþíçò Áíäñéüðïõëïò ìáæß ìå ôïí ×áñÜëáìðï Ïéêïíüìïõ
âñßæïíôáò êáé ìå ëéèÜñéá óôá ÷Ýñéá ëÝãáíå ðùò äåí èÝëïõí ôïí Ïäçãü, ðùò êïíÜêé äåí êÜíïõìå êáé íá öýãïõìå áð' ôï ÷ùñéü. ÊÜëåóáí ôïí ÊùóôáíôÞ ÅããëÝæï êáé åêåßíïò åßðå ðùò äåí Üöçíáí ïé ãõíáßêåò. ÁõôÝò èá óêüôùíáí ôï óôñáôéþôç. Ùò óôáóéáóôÝò êáé óõíùìüôåò áíáöÝñïíôáé:
×áñÜëáìðïò Ïéêïíüìïõ, ÁèáíÜóéïò Êáðáñüò, Ãåþñãéïò Ãñßâáò, ×áñÜëáìðïò ×áíôæÞò, Ãåþñãéïò ÓâïêÜò, Êþóôáò ÈåïöÜíçò, Áíôþíçò Áíäñéüðïõëïò,
ÊùóôáíôÞò ÅããëÝæïò, ÄçìÞôñéïò Ðáðáèáíáóßïõ. (Ôá ïíüìáôá åßíáé ãñáììÝíá, üðùò åßíáé óôï Ýããñáöï)39.
ÁëëÜ ìå ôéò éóôïñßåò áõôÝò öôÜóáìå óôéò êáóôáíéÝò, ðåñíÜìå êÜôù áð' ôï
äéÜôñçôï ßóêéï ôïõò, óôñßâïõìå áñéóôåñÜ óôï ñÝìá, áíçöïñßæïõìå ëßãï êáé áíôéêñßæïõìå ôï êáôáðñÜóéíï ãÞðåäï ôïõ ÷ùñéïý ìáò.
ÄõôéêÜ êáé óõíÝ÷åéá ôïõ ãçðÝäïõ âñßóêåôáé ç ðïëý÷ñùìç ðáéäéêÞ ÷áñÜ40.
Ôá ìéêñÜ ðáéäéÜ Ýðñåðå íá ðáßæïõí êáé íá Ý÷ïõí Ýíá äéêü ôïõò ÷þñï. Ôá öôéÜîáìå ôüôå, ðïõ ç íåïëáßá æçôïýóå ãÞðåäï ãéá íá ðáßæåé êáé íá êÜíåé ôéò óõíáíôÞóåéò ôçò ìå ôç íåïëáßá ôùí ãýñù ÷ùñéþí êáé ôá ìéêñÜ ãÝìéæáí ôï ÷ùñéü ìå
ôéò öùíÝò ôïõò. Ãéá íá ãßíåé ôï ãÞðåäï êáé ç ðáéäéêÞ ÷áñÜ ðñïóöÝñáíå ïñéóìÝíïé ÷ùñéáíïß ìáò ôüðï, ÷ñÞìáôá êáé êüðï. Ç öùôïãñáößá Ý÷åé ðáñèåß ôï 1981,
ðñéí áðü ôïí áãþíá ËåõôÝñéáíçò - ×üìïñçò.

39. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 22(ã).
40. Êáé ôá äýï áõôÜ Ýñãá Ýãéíáí óôéò áñ÷Ýò ôçò 10åôßáò ôï '70, åðß ðñïåäñßáò Óùôçñßïõ Åõè. Äñüóïõ,
ðïõ ï ßäéïò óçìåéùôÝïí äåí åß÷å ðáéäéÜ.

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÉÓ

ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ

ÔÇÓ

×ÏÌÏÑÇÓ

131

Äéáâáßíïíôáò ðÜíù áð' ôçí ðáéäéêÞ ÷áñÜ öôÜíïõìå óôï "ÍåñÜêé". Åêåß ìáò
ðåñéìÝíïõí íá ìáò öéëïîåíÞóïõí ôá îýëéíá ðáãêÜêéá, ðïõ âñßóêïíôáé áðÝíáíôé áð' ôéò îáêïõóôÝò ÷ïìïñßôéêåò ðåæïýëåò, áãíÜíôéá óôá ðåñßöçìá âïóêïôüðéá ôçò Ëßðáò, óôéò ðåëþñéåò ðõêíüöõëëåò áñãéÝò, ôá ðñïóöéëÞ êáôáöýãéá ôçò
öÜóáò. ØçëÜ óôï Îåñïâïýíé, ðåñíÜåé ç êåíôñéêÞ ïäéêÞ áñôçñßá ÍáõðÜêôïõ Êáñðåíçóßïõ êáé óôï ýøïò ôïõ ïéêéóìïý ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò, îåêéíÜåé ï ðáñáêáìðôÞñéïò äñüìïò, ðïõ óõíäÝåé ôï ÷ùñéü ìå ôïí ÐëÜôáíï, ôç Íáýðáêôï, ôï
ÈÝñìï êáé ôï ÊáñðåíÞóé41.
Ôï "ÍåñÜêé", åßíáé ìéá ôïðïèåóßá óôá äõôéêÜ ôïõ ÷ùñéïý ìå åîáéñåôéêÞ èÝá
êáé ìáò äßíåé ôç äõíáôüôçôá íá èáõìÜóïõìå ôá Ýñãá xåéñþí, èíçôþí áíèñþðùí, ðïõ áðïöÜóéóáí íá ìåôáôñÝøïõí ôéò âïõíïðëáãéÝò óå êáëëéåñãÞóéìåò
"æáãÜäåò". ¸ôóé ôéò ëÝìå åìåßò ôéò ðåæïýëåò. Áðïôõðþíïõí ôçí éó÷õñÞ èÝëçóç,
ôçí áðßóôåõôç áíôï÷Þ êáé ôçí áðáñÜìéëëç åñãáôéêüôçôá ôùí áíèñþðùí ìáò.
ÁõôÜ åßíáé ôá ìíçìåßá ôùí ðñïãüíùí ìáò. Åßíáé ïé äéêïß ìáò Ðáñèåíþíåò.
Óôéò ãñáöéêÝò ðëáãéÝò ôçò "Ëßðáò", âëÝðïõìå ôéò ôïðïèåóßåò, óôéò ïðïßåò ðÝñáóáí ïé ðñüãïíïß ìáò ôïí ðåñéóóüôåñï êáéñü ôïõò, äïõëåýïíôáò óôá ÷ùñÜöéá
êáé ÷ôßæïíôáò ðåæïýëåò. Ïé ðåñéóóüôåñåò ðåæïýëåò åßíáé êáëõììÝíåò áðü èÜìíïõò êáé ìüëéò äéáêñßíïíôáé óôç öùôïãñáößá ïé óåéñÝò, ìÝóá óôïõò èÜìíïõò
êáé óôá ðïõñíÜñéá.
41. Åßíáé êé áõôü ôï ôåëåõôáßï, ðñéí ôï èÜíáôü ôïõ, Ýñãï ôïõ ÓùôÞñç, üðùò Ýñãá äéêÜ ôïõ åßíáé êáé
ôï êïéíïôéêü êáôÜóôçìá, ôï ðÜíù êáé êÜôù õäñáãùãåßï (1978), ç êáôáóêåõÞ ôïõ äéêôýïõ ýäñåõóçò (1979), ç äåíôñïöýôåøç ôçò ðëáãéÜò ðÜíù áð' ôï ó÷ïëåßï ìå áêáêßåò, ï äñüìïò ôçò Áãßáò
ÔñéÜäáò, êáé ç ôóéìåíôüóôñùóç ôïõ äñüìïõ ìÝóá óôï ÷ùñéü.
¸öåñå óôá óðßôéá ìáò ôï êáëýôåñï íåñü, áðü ðïëý ìáêñéÜ, áð' ôï "ÊñõïíÝñé" ôïõ Áñäßíç, ìå
ðñïóùðéêÞ åñãáóßá ïëßãùí áíèñþðùí êáé ìå åëÜ÷éóôç ïéêïíïìéêÞ âïÞèåéá. Áõôü ìüíï Ýíáò ÓùôÞñçò èá ìðïñïýóå íá ôï êÜìåé! ¢ñ÷éóå ôï Ýñãï ôï 1970 êáé ïëïêëçñþèçêå ôï 1979. ÅêëÝ÷ôçêå ãéá ôñåéò óõíå÷üìåíåò ôåôñáåôßåò. ÐÝèáíå ôï 1984 áðü áíßáôç áóèÝíåéá.
Ç ÅÐÅÊÔÁÓÇ ÔÙÍ ÏÑÉÙÍ ôçò Êïéíüôçôáò óôï Îåñïâïýíé Ýãéíå åðß ðñïåäñßáò Áíôùíßïõ Ðáôïý÷á êáé ç åðéôõ÷ßá áðïäßíåôáé êáôÜ êïéíÞ ïìïëïãßá óôï ðñüóùðü ôïõ.

132

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

Äéáêñßíïíôáé áêüìá ÷ùñÜöéá-ðåæïýëåò üðùò, ï ÊÜìðïò, ï ÂÜñêïò, ôá ÎçñÜêéá, ç Ãïõñíüëáêá, ïé ÌÜíäñåò, ç Ðáðá÷ñÞóôáéíá, ðïõ åßíáé äßðëá óôá
Êïõôóïìýëéá ôùí Áíäñåïðïõëáßùí, ôá Êõëßóìáôá ôùí Ðåëåêáßùí êáé ôùí Óöõñáßùí, ïé ÁóéùìÜäåò ôïõ Äñïóïèýìéïõ, ôùí Åããëåæáßùí êáé ôùí Èåïöáíáßùí,
ï ÔáîéÜñ÷çò, ôá Ôñéöýëëéá ôïõ Áëåîüãéáííïõ, ôïõ ðáðá-Ãéùñãïýëá, ôïõ Êþôá,
ôùí Óêéáäáßùí êáé ôïõ ÁíäñÝá Áíäñåüðïõëïõ, ïé Á÷õñþíåò, ôá ÐñïóÞëéá, ïé
ÁñãéÝò, ç ËïããÜ ôïõ Áíô. ÈåïöÜíç (ÓáìáñÜ) êáé ç ÍåñïôñéâéÜ ôùí ×áíôæáßùí.
Óôïõò ðñüðïäåò ÷áìçëÜ ðåñíÜåé ôï ÌÝãá ÑÝìá, ðïõ êñáôÜåé íåñü êáé ôï Êáëïêáßñé. Äåîéüôåñá äéáêñßíïíôáé ïé ÊáøÜëåò êáé ôïõ ÐáðÜ ô’ Áëþíé.

Ãïõñíüëáêá

ÊÜìðïò
Âáñêüò

ÎçñÜêéá
Á÷õñþíåò

ÁóéùìÜäåò
ÐñïóÞëéá
ÔáîéÜñ÷çò

Ôñéöýëéá

ÓìÝëá

ÍåñïôñéâéÜ

ËïããÜ

Êáñáïýëéá

Êüìíåò

ÌÜíäñåò
Ðáðá÷ñÞóôáéíá
Êõëßóìáôá

Êïõôóïìýëéá

Áãßá ÐáñáóêåõÞ
ÃéáêïõâÝéêï
ÄåóðïôÝéêï

Âïýèíáò

ÏÄÏÉÐÏÑÉÊÏ

ÓÔÉÓ

ÂÏÕÍÏÐËÁÃÉÅÓ

ÔÇÓ

×ÏÌÏÑÇÓ

2.7 Ôá Ôïðùíýìéá ôçò ×üìïñçò.
Óôïõ Ôæéïõðñïýëç ô' áëþíé
Óôïõ ÓêëÝíá ëÜêêá.
Óôïõ ×áôæçãÝííç.
Óôïõ ÂáììÝíïõ.
Óôïõ Êáëáíôñßá.
Óôçí ÐÝñðéáíç.
Óôá ÐñïóÞëéá.
Ìüôóùò ÑÝìá.
Óôçò Ìüôæïõ.
ÊÞðïò óôçò Ìüôæïõ.
Óôïõ ÊáâáäÜ.
Óôïõ ÌÜíèïõ.
Óôïõ Ìáôèáßïõ ô' áëþí'
Óôïõ Îýäç.
Óôá ÈïäùñãéÜ ô' áëþí'.
Óôïõ ÊåñÞðç.
Óôïõ ÊáëÜíç Ãéþñãï.
Óôéò ÁóéùìÜäåò.
Óôá Âõèßóìáôá.
Óôá ÌÜñìáñá.
Óôï Ñéæüêáìðï.
Óôï ÖôåñïëÜêùìá.
Óôï Âïýèõíá, Âïýèíá.
Óôï ×áíôÜêé.
Óôï ÑÝìá ËïãêÜ.
Óôï ÊáñáôæÝéêï.
Óôç ÖïíôÜíá, ÖôÜíá, ÂôÜíá.

Óôï ÐáëéïêÜëõâï.
Óôï Óôáíïýñé.
Óôï Øùñïëßèé.
Óôïõ ËïõêÜ ôç ËÜêá.
Óôçí ÊïñïìðëéÜ
Óôï ÁëùíÜêé.
Óôç ËïãêÜ ôïõ ÃéùãïõëÜ.
Óôï Äéáêüðé.
Óôïõ ÊëÞìç ôç ËïãêÜ.
Óôá ÐáëéÜìðåëá.
Óôï Ðïõñß.
Óôï ÌÝãáí Äñüìïí.
Óôïí ÊÜìðï.
Óôç Ãïýñíá.
Óôï ÐáëéÜìðåëï ôçò ÑÞíçò.
Óôç ÖôéÜ (Öõôßá)
Óôïõ ÐáðáæÞóéìïõ.
Óôçí ÁõãïõóôéÜ.
Ôá Éóéþìáôá.
Óôç ÓôÜíç ËÜêêá.
Óôï Ìáõñüãéï.
Óôá ÌíÞìáôá.
Óôçí ÐïñäÜêëá.
Óôçò ÅêêëçóéÜò ôç öôéÜ.
Óôï Ðáñáóðüñé.
Óôï ÁäáìÝéêï.

133

3

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ËÏÉÌÏÉ, ÓÅÉÓÌÏÉ, ÖÙÔÉÁ ÊÁÉ ÔÓÅÊÏÕÑÉ

3.1 Ïé ñá÷ïêïêáëéÝò.
ÁõôÜ ëïéðüí Þôáí ôá ôïðùíýìéá ìå
ôá êôÞìáôÜ ôïõò êáé áõôÜ ãßíïíôáí ôï
áðüãåõìá ôïõ ÐÜó÷á, óôç ãéïñôÞ ôçò
ÁãÜðçò, óôï ÌïíáóôÞñé, ðïõ åßíáé
÷ôéóìÝíï ðÜíù óôçí ðñþôç ñá÷ïêïêáëéÜ, ðïõ îåêéíÜåé áð' ôïí Êüôóáëï
êáé öôÜíåé ùò ôïí Áñäßíç. ÐÜíù ó'
áõôÞ åßíáé ÷ôéóìÝíï ôï ìéóü ÷ùñéü. Ôï
Üëëï ìéóü åßíáé èåìåëéùìÝíï ðÜíù
óôçí Üëëç ñÜ÷ç, ðïõ îåêéíÜåé êé áõôÞ
áð' ôï ðïôÜìé, ó÷çìáôßæåé ôï ýøùìá
ôïõ Áú-ÈáíÜóç êáé êáôáëÞãåé óôïí ðáíÝìïñöï ëüöï ôïõ Áú-Êùíóôáíôßíïõ42.

3.2 Ç èåïìçíßá.
¹ôáí ðÜãéá ôáêôéêÞ íá èåìåëéþíïõí ðÜíù óå óõìðáãÞ âñá÷þäç åäÜöç,
42. Óôéò äýï ÌáÀïõ ãéïñôÜæåôáé óôï åêêëçóÜêé ç ÁíáêïìéäÞ ËåéøÜíùí Áèáíáóßïõ ôïõ ÌåãÜëïõ.

136

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

êõñßùò ìåôÜ ôçí êáôáóôñïöÞ ðïõ õðÝóôç ôï ÷ùñéü ôï 1580 ì. ×. áðü áðåñßãñáðôçò Ýíôáóçò óåéóìü, èåïìçíßá ôçí áðïêáëïýóáí ïé ðáëéïß, ðïõ äåí Üöçóå üñèéï ôßðïôá. Óõìðåñáßíåôáé ùò Ýôïò êáôáóôñïöÞò ôï 1580, áðü ôï ãåãïíüò
üôé, ôï 1950, üôáí æïýóáí ïé ãÝñïíôåò, ëÝãáíå óõíÝ÷åéá ôç öñÜóç: "åäþ êáé 400
ðåñßðïõ ÷ñüíéá, Ýöõãå ôï ìéóü ÷ùñéü". Ôüôå ëÝãáíå áíáãêÜóôçêå Ýíá ìåãÜëï
ôìÞìá ôïõ ðëçèõóìïý íá ìåôïéêßóåé êáé íá ÷ôßóåé, ôç íÝá ìéêñÞ ×üìïñç, óôéò
ðëáãéÝò ôùí Âáñäïõóßùí, ôç ×ïìßñéáíç Þ ×ïìÝñéáíç, Þ ÐÝñá ×ïìÝñéáíç, ôç
óçìåñéíÞ ÁíáôïëÞ.
Ôï ãåãïíüò áõôü ôçò èåïìçíßáò ìáò ôï ðëçñïöïñåß ëïéðüí ç ÐáñÜäïóç, ç
ïðïßá óå óõíäõáóìü ìå ôç ìåãÜëç Ýêôáóç ôçò ðåñéöÝñåéáò ôïõ ÷ùñéïý êáé ôéò
êáëëéåñãçìÝíåò åêôÜóåéò, ðïõ äéáêñßíïíôáé áêüìá ìÝ÷ñé óÞìåñá óðáñìÝíåò
óôéò êáôáêëõóìÝíåò áðü èÜìíïõò ðëáãéÝò, öáßíåôáé ðùò ðñÜãìáôé ç ×üìïñç Þôáí ôï ìåãáëýôåñï ÷ùñéü ôùí ÊñáâÜñùí, 400ùí êáé ðëÝïí ïéêïãåíåéþí êáé Ýäñá ôçò ÅðéóêïðÞò Ëéäùñéêßïõ. Óýìöùíá ìå ôï êáôÜóôé÷ï ôïõ Ôéìáñéïý÷ïõ
Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷ ôïõ 1454-55, ç ×üìïñç Þôáí ôüôå ôï ìåãáëýôåñï ÷ùñéü ôùí
ÊñáâÜñùí.
Ï Ðïõêåâßë öÝñíåé ùò Ýäñá åíüò ÷ùñïåðéóêüðïõ ôçò ËÜñéóáò ôçí "Áìüñáíç, ðïëß÷íç 1000 êáôïßêùí êáôáìåóÞò ôùí âñÜ÷ùí ôïõ Êüñáêá, åßíáé ðñùôåýïõóá ôçò óçìåñéíÞò åðáñ÷ßáò Êñáâáñßïõ, óôçí ïðïßá áíÞêïõí 63 ÷ùñéÜ".
¼ðùò åýóôï÷á ðáñáôçñåß ï öéëüëïãïò Íéêüëáïò ÔñéøéÜíïò "ôï êåßìåíï ôïõ
Ðïõêåâßë óôï óçìåßï áõôü ðáñïõóéÜæåé ðïëëÝò ãåùãñáöéêÝò áóÜöåéåò êáé áíáêñßâåéåò"43 êáé "ßóùò åäþ ï ðåñéçãçôÞò íá óõã÷Ýåé ôçí Áìüñáíç ôùí 40 ôüôå ïéêïãåíåéþí ìå ôç ×üìïñç ôùí 80 ïéêïãåíåéþí. Äéüôé ôçí åðï÷Þ áõôÞ ç ×üìïñç
âñßóêåôáé óå áêìÞ. Åßíáé Ýäñá ôçò ÅðéóêïðÞò Ëéäùñéêßïõ, ç ïðïßá êáôÜ ôç âõæáíôéíÞ åðï÷Þ õðáãüôáí óôç Ìçôñüðïëç ôçò ËÜñéóáò44 êáé åß÷å óôçí "åêêëçóéáóôéêÞ äéêáéïäïóßá ôçò ôïí ÊáæÜ (åðáñ÷ßá) Ëéäùñéêßïõ, ôïí ÊáæÜ Ìáëáíäñßíïõ êáé ôïí ÊáæÜ ÊñáâÜñùí. Êáé ïé ôñåéò áõôÝò åðáñ÷ßåò áíÞêáí óôï ÓáíôæÜêé ôçò Íáýðáêôïõ. ÊáôÜ ôçí ôåëåõôáßá ðåñßïäï ðñéí ôï 1821, ïé ÊáæÜäåò
Ëéäùñéêßïõ êáé Ìáëáíäñßíïõ áíÞêáí óôï ÓáíôæÜêé Åõñßðïõ. ÓÞìåñá ïé ÊáæÜäåò Ëéäùñéêßïõ êáé Ìáëáíäñßíïõ ôáõôßæïíôáé ìå ôçí åðáñ÷ßá Äùñßäáò ôïõ Íïìïý Öùêßäáò, åíþ ï ÊáæÜò ÊñáâÜñùí áðïôåëåß ôï äåýôåñï ôìÞìá ôçò åðáñ÷ßáò Íáõðáêôßáò ôïõ Íïìïý Áéôùëïáêáñíáíßáò"45.
Ôçí ðáñÜäïóç áõôÞ êáôáãñÜöåé êáé ï Ãåþñãéïò ÑÜðôçò óôï âéâëßï ôïõ:
"ËÝãåôáé äå üôé åê èåïìçíßáò åãêáôåëåßöèç ôï ÷ùñßïí, áëëÜ ðïý êáôÝöõãïí
ïé êÜôïéêïé äåí åßíáé åîçêñéâùìÝíïí. Åðß ðáñáäåßãìáôé ×ùìÝñéáíç Öèéþôéäïò,
43. ÍÉÊÏËÁÏÓ ÔÑÉØÉÁÍÏÓ, ÅÐÉÓÊÏÐÇ ËÉÄÙÑÉÊÉÏÕ ÊÁÉ ÊÑÁÂÁÑÙÍ, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ É´
1998-99, óåë, 366
44. ¢ííá ÁâñáìÝá, Ç ÂõæáíôéíÞ Èåóóáëßá ìÝ÷ñé ôïõ 1204, ó. 178, ÁèÞíáé 1974.
45. Ï.ð. Íéêüëáïò ÔñéøéÜíïò óåë. 351-352.

ËÏÉÌÏÉ, ÓÅÉÓÌÏÉ, ÖÙÔÉÁ

ÊÁÉ

ÔÓÅÊÏÕÑÉ

137

ùíïìÜóèç ïýôù, äéüôé åêåß åãêáôáóôÜèçêáí êÜôïéêïé ôçò ×þìïñçò"46. Åßíáé ç
ðñþôç êüñç ôçò ×üìïñçò, ðïõ ôç ãÝííçóáí öõóéêÜ öáéíüìåíá. Èá ãíùñßóïõìå êáé ôéò Üëëåò êüñåò ôçò, ðïõ ôéò ãÝííçóáí êïéíùíéêÜ öáéíüìåíá.
ÌåôÜ ôçí êáôáóôñïöÞ ðïõ ðñïêÜëåóå ç èåïìçíßá, áêïëïýèçóáí ïé ôñåéò
ðõñðïëÞóåéò ôçò ×üìïñçò êáé ðñéí áð' áõôÝò, ôï 1702 Ýðåóå óôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôçò Áéôùëßáò öïâåñÞ ðáíïýêëá, ðïõ ãéá ôñßá ÷ñüíéá Ýóôåëíå êáôÜ åêáôïíôÜäåò ôïõò êáôïßêïõò óôïí Üëëï êüóìï.
Ôï 1709 åìöáíßæåôáé ðÜëé ç ðáíïýêëá êáé èåñßæåé ôç Íáõðáêôßá. Êáé ëßãá
÷ñüíéá áñãüôåñá, óôéò 13 Ìáñôßïõ ôïõ1742 ÷ôõðÞèçêå ç Åðáñ÷ßá áðü ëïéìü.
Óôéò 9 Áðñßëéïõ ôïõ éäßïõ Ýôïõò "Ýññéîå ï ðáíÜãáèïò Èåüò ôçí óôÜ÷ôçí êüêêéíçí"47.

46. Ã.ÑÜðôç, ü.ð..,óåë. 196.
47. Êþäéêáò ôçò ÌïíÞò Ôáîéáñ÷þí Áéãßïõ: “1742 åí ìçíß Ìáñôßïõ 13 åðïßêå ôï èáíáôéêü åéò ôïí
¸ðá÷ôïí êáé áðüèáíïí äýï ÷éëéÜäåò êüóìïò. 1742 Áðñßëéïõ 9 üðïõ Ýñéîåí ï ðáíÜãáèïò Èåüò ôçí
óôÜ÷ôçí êüêêéíçí”. Âë. êáé Í. ÐáíôáæÞ, ü.ð., óåë.134.

NéêïëÜêçò Êõñßôóçò êáé Êáëëéññüç ìå ôá 7 ðáéäéÜ ôïõò.

4

ÊÅÖÁËÁÉÏ

Ç ÖÁÌÅËÉÁ ÓÔÏÍ ÁÃÙÍÁ ÔÇÓ ÆÙÇÓ

4.1 Ôá ðáéäéÜ êáé ç ãõíáßêá.
ÐïëëÜ ðáéäéÜ óôçí ïéêïãÝíåéá, óÞìáéíå ðïëëÜ åñãáôéêÜ ÷Ýñéá óôï íïéêïêõñéü. Ôï âáóéêü äéêáßùìá ðïõ åß÷å ôï
ðáéäß óôéò åðï÷Ýò áõôÝò, Þôáí íá êáôáöÝñåé, ìÝóá êáé áðü ôï äéêü ôïõ áãþíá,
íá åðéâéþóåé. ¼ôáí êáé ôá ðïëëÜ ðáéäéÜ äåí åðáñêïýóáí ãéá ôéò åñãáóßåò,
ôüôå êáôÝöåõãáí óôéò äáíåéêáñéÝò48 êáé
óôéò óõìðñéÝò. ÁõôÞ üìùò ðïõ õðÞñîå
ç øõ÷Þ ôçò ïéêïãÝíåéáò Þôáí ç ãõíáßêá.
Ç ãõíáßêá, óá ìÝëïò ôçò ïéêïãåíåéáêÞò ðáñáãùãéêÞò ìïíÜäáò, åß÷å áðïäå÷ôåß ôï ñüëï ôïõ "ìÜíáôæåñ", ðïõ

Ï ÃêïõíôÞò êáé ç Ãêïõíôßíá
"¸íáò ÊïôæÜìðáóçò ãõñíïýóå
óôïí êÜìðï ôçò Èåóóáëßáò êáâÜëá óô' Üëïãü ôïõ. ÖôÜíåé Ýîù áðü
ìéá êáëýâá. Óôçí áõëÞ êáèüôáí
Ýíáò îùìÜ÷ïò ìå äõï ìéêñÜ ðáéäéÜ. ÃêïõíôÞò Þôáí ô' üíïìá ôïõ.
– ÌÞðùò ðÝñáóå áð' åäþ ï Ðáýëïò, ï åðéóôÜôçò, ñþôçóå ï ÊïôæÜìðáóçò. Ï ÃêïõíôÞò ðïõ äå
ãíþñéæå ôïí ÊïôæÜìðáóç áðáíôÜ:
– Ï Ðáýëïò åßíáé ìÝóá ìå ôçí
Ãêïõíôßíá. ÅìÜò ìáò Ýâãáëå üîù
êáé ìáò åßðå íá ìçí ôïí åíï÷ëÞóåé
êáíÝíáò. Áõôü êÜíåé ôáêôéêÜ"49.

48. ÄáíåéêáñéÜ= Åñ÷üìáóôå åìåßò êáé óáò âïçèÜìå, êáé Ýñ÷åóôå êé åóåßò ìåôÜ óå ìáò. Äéáäéêáóßá
Á ë ë ç ë ï â ï Þ è å é á ò.
Êþóôá Ðáðáäçìçôñßïõ :Ç ÁÌÐÅËÁÊÉÙÔÉÓÓÁ ×ÈÅÓ ÊÁÉ ÓÇÌÅÑÁ óåë. 41.
49. ÅÊÄÏÔÉÊÇ ÁÈÇÍÙÍ, Éóôïñßá ôïõ Åëëçíéêïý ¸èíïõò, ôüì. ÉÁ, óåë.140.

140

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

åß÷å êñáôÞóåé ãéá ëïãáñéáóìü ôïõ ï Üíäñáò, áöïý ôéò åðï÷Ýò åêåßíåò, ïé ãõíáßêåò Þôáí óôçí ðëåéïøçößá ôïõò ó÷åäüí áíáëöÜâçôåò êáé Üðåéñåò êáé ïýôå óõæÞôçóç èá ìðïñïýóå íá äéáíïçèåß êáíåßò íá êÜìåé ôüôå, ãéá éóüôçôá êáé ðïëéôéêÜ äéêáéþìáôá ôçò ãõíáßêáò. Ôï ðíåýìá ôçò åðï÷Þò äéáöáßíåôáé êáé áðü Ýíá
ðëçñåîïýóéï, ðïõ êÜíåé óôéò 17-9-1838 ç ÆÞóù Ãáëáíïðïýëá áðü ôç Âïíüñôá.
Åßíáé ÷Þñá ôïõ ×ïìïñßôç ÁíäñÝá ÊñÝôæïõ50. ¸ðåóå èýìá áðÜôçò áðü ôï ÂïíïñôéÜíï ÃéÜííç ÂëÜíôç ôïõ ÁèáíÜóéïõ. Ïñßæåé ðëçñåîïýóéü ôçò ôïí ÃéáííÜêç
Äåóðïôüðïõëï ôïõ Ðáíáãéþôç áðü ôç ×üìïñç, íá äéåêäéêÞóåé "ôçí äéêáßáí ôéìÞí ôçò éäéïêôçóßáò ôçò", ôçí ïðïßá ðïýëçóå, ðñéí áðü 2 ÷ñüíéá, ÷ùñßò íá Ý÷åé
ðñïçãçèåß åêôßìçóç. Ï ðëçñåîïýóéïò óôçñßæåé ôçí ðñïóöõãÞ ôïõ óôï ãåãïíüò
üôé åîáðáôÞèçêå áðü ôïí áãïñáóôÞ "ùò ãõíÞ Üðåéñïò"51.
ÁõôÞ Þôáí ç áíôßëçøç ôçò êïéíùíßáò ôüôå ãéá ôç ãõíáßêá. Ç ßäéá ôç ãíþñéæå
ôçí êáôÜóôáóç êáé ôçí áíå÷üôáí, ãéáôß ðßóôåõå ðùò ïñ÷Þóôñá ÷ùñßò ìáÝóôñï
äéáëýåôáé. Êáé áõôü äåí ôï Þèåëå ðïôÝ íá óõìâåß, ãéáôß ðÜíù áð' üëá Ýâáæå ôï
óðßôé ôçò, ôá ðáéäéÜ ôçò êáé ôçí åðéâßùóÞ ôïõò. Ïé êáéñïß Þôáí äýóêïëïé êáé ç
áíÜãêç ôçò åðéâßùóçò Þôáí êáé åßíáé ðÜíôïôå ðéï éó÷õñÞ áð' ïðïéáäÞðïôå Üëëç.
Óôïí åñãáóéáêü ôçò ÷þñï ëïéðüí Þôáí êÜôé ðáñáðÜíù áðü éóüôéìï ìÝëïò.
Äåí õðÞñ÷áí ãé' áõôÞ äýóêïëåò Þ åýêïëåò ÷åéñïíáêôéêÝò äïõëåéÝò. Åß÷å êáôáêôÞóåé ôçí éóüôçôá ìÝóá áð' ôïí áãþíá ôçò æùÞò. Óôçí ïõóßá ÷ùñßò áõôÞ, ôßðïôá äå ãéíüôáí. ¹ôáí ç øõ÷Þ ôïõ óðéôéïý, ç ßäéá ç æùÞ ôïõ ÷ùñéïý. ÁöÝíôñá óôï
óðßôé, áñ÷üíôéóóá óôï ÷ùñÜöé, Üããåëïò óôç óôÜíç. Ðáíôá÷ïý ðáñïýóá, ðüôå
ìå ôç ñüêá ðáñáìÜó÷áëá êáé ô' áäñÜ÷ôé óôï ÷Ýñé íá ôï óôñéöïãõñßæåé äáéìïíéóìÝíá óôá åðéäÝîéá äÜ÷ôõëÜ ôçò êáé ðüôå íá ôñåëáßíåé ôéò âåëüíåò ôïõ ðëå÷ôïý
ôçò óôï ðÜíù-êÜôù êáé óôï ðÝñá-äþèå.
Ãé' áõôÞ ëïéðüí ôç ×ïìïñßôéóóá ïé
Ç ôñéáíôñßá ôçò ÂáõáñéêÞò ìïíáñ- ÷ïñïß êáé ôá ôñáãïýäéá êáé ïé ôïõöå÷ßáò áðÝêëåéóå áðü ôéò åêëïãÝò ü÷é êéÝò óôïí áÝñá, ãé' áõôÞí ïé ôóáêùìïß
ìüíï ôéò ãõíáßêåò, áëëÜ êáé üëïõò êáé ïé ðïëëïß óêïôùìïß, áëëÜ êáé ãé'
ôïõò Üíäñåò êÜôù ôùí 25 ÷ñïíþí. áõôÞí ïé êáôÜöïñåò áäéêßåò êáé äéáÁðü ôïõò õðüëïéðïõò øÞöéæáí ìüíï êñßóåéò, óå âÜñïò ôçò, ïé áôÝëåéùôåò
üóïé Þîåñáí ãñÜììáôá!!! êáé åß÷áí ôáëáéðùñßåò, ïé áðåñßãñáðôïé åîåõôåäçëùìÝíç ðåñéïõóßá!! óôçí åöïñßá. ëéóìïß, ïé êáêïðïéÞóåéò êáé ïé âéáÄçëáäÞ ôï 90% ôïõ Åëëçíéêïý ëáïý óìïß. Ôá ðïëéôéêÜ ôçò äéêáéþìáôá è'
ôï áðÝêëåéóáí áðü ôéò åêëïãÝò.
áñãÞóïõí áêüìá íá öáíïýí. Óôá ìç50. Ïé Êñåôæáßïé ìåôïíïìÜóôçêáí Êïëïêõèáßïé.
51 ÃÁÊ, Áñ. 200, ÌÁÑÉÁ ÌÐÁÊÁÄÇÌÁ- ÎÏÕÑÉÁ: ÓÕÌÂÏËÁÉÏÃÑÁÖÉÊÅÓ ÐÑÁÎÅÉÓ ÌÅÓÏËÏÃÃÉÏÕ ÅÔÏÕÓ 1835 óåë. 102, 1992.

Ç

ÖÁÌÅËÉÁ

ÓÔÏÍ

ÁÃÙÍÁ

ÔÇÓ

ÆÙÇÓ

141

ôñþá áñÝíùí ôïõ ÷ùñéïý ôï üíïìá ôçò ìçôÝñáò ôïõ íåïãÝííçôïõ áíáãñÜöåôáé
áðü ôï 1925. Íïìßæåé êáíåßò, äéáâÜæïíôáò ôá ìçôñþá, ðùò ôá ðáéäéÜ, ðïõ áíáãñÜöïíôáí ìÝ÷ñé ôüôå, äåí ãåííÞèçêáí áðü ìÜíá.
Ïé ãõíáßêåò Üñ÷éóáí íá øçößæïõí áðü ôéò äçìïôéêÝò åêëïãÝò óôéò 9-7-1929
êáé áðü ôï 1952, óôéò âïõëåõôéêÝò. Áðü ôçí 1-8-1935 ìðïñïýóáí êáé ïé ßäéåò íá
åêëÝãïíôáé äçìïôéêÝò óýìâïõëïé êáé áðü ôï 1952 âïõëåõôßíåò.
¼óï ðåñéóóüôåñï óêáëßæïõìå áõôÞ ôçí éóôïñßá ôçò ãõíáßêáò óôá äýóêïëá
÷ñüíéá, ôüóï êáôáëÞãïõìå óôï óõìðÝñáóìá, ðùò ç ãõíáßêá áõôÞò ôçò åðï÷Þò
õðÞñîå ôï ðéï ôñáãéêü, ôï ðéï ôáëáéðùñçìÝíï ðñüóùðï ôçò ìåóáéùíéêÞò êáé
ìåôÝðåéôá åëëçíéêÞò éóôïñßáò. Áí õðÜñ÷ïõí Þñùåò óôçí éóôïñßá, ç ãõíáßêá ôçò
×üìïñçò êáé ôçò õðáßèñïõ, áõôÞò ôçò åðï÷Þò, åßíáé áõôÞ ðïõ ôïõò âýæáîå êáé
ôïõò áíÜèñåøå. Åßíáé áõôÞ ðïõ ìå ôç äéêÞ ôçò èõóßá êñÜôçóå æùíôáíÞ ôçí ðáôñßäá. Åßíáé ôï ìåãÜëï èýìá óôï âùìü ôçò êÜèå áíèñùðïèõóßáò.
Ùóôüóï ç ãõíáßêá óôï ÷ùñéü äåí áéóèÜíèçêå ðïôÝ äéùãìÝíç áðü ôïí êïéíùíéêü âßï. ¹ôáí óå ðïëý êáëýôåñç ìïßñá áðü ôç ãõíáßêá ôçò êëáóóéêÞò ÅëëÜäáò. Óôá ïìçñéêÜ ÷ñüíéá, ç óýæõãïò ìðïñïýóå íá êáèßóåé óôï ßäéï ôñáðÝæé, ðïõ
ãåõìÜôéæå ï Üíäñáò ôçò ìå ôïõò ößëïõò ôïõ. Óôá êëáóóéêÜ ÷ñüíéá, ïé ãõíáßêåò
áðïìïíþíïíôáí óôïõò ãõíáéêùíßôåò êáé åêåß ôéò åðÝâëåðáí ïé ãõíáéêïíüìïé. Ç
Åñìéüíç óôçí ÁíäñïìÜ÷ç ôïõ Åõñéðßäç ëÝåé üôé, "ãéá ôïõò ãÜìïõò ìïõ èá ìåñéìíÞóåé ï ðáôÝñáò ìïõ, äéüôé äåí åßíáé äéêü ìïõ Ýñãï íá êñßíù áõôü ôï æÞôçìá"
êáé ï ÄçìïóèÝíçò óå Ýíá äéêáóôéêü ôïõ ëüãï åîçãåß üôé "Ý÷ïõìå ôéò ìåí åôáßñåò
ãéá ôçí çäïíÞ, ôéò åñùìÝíåò ãéá ôçí ðåñéðïßçóç ôïõ óþìáôïò, ôéò äå óõæýãïõò
ãéá íá ìáò êÜíïõí ãíÞóéá ðáéäéÜ êáé íá öõëÜíå ôï óðßôé ìáò".

4.2 Ôá æùíôáíÜ. Ïé óõíåñãÜôåò ôùí ðñïãüíùí ìáò.
Ôá ìïõëÜñéá, ôá âüäéá êáé ôá Üëïãá, áëëÜ êáé ôá ãáúäïõñÜêéá, äåí
Þôáí ìüíï ôá ìïíáäéêÜ ìÝóá óõãêïéíùíßáò ôçò åðï÷Þò, áëëÜ ïé áíáíôéêáôÜóôáôïé âïçèïß êáé ïé ðïëýôéìïé óõíåñãÜôåò ôùí ðñïãüíùí
ìáò óôéò äéÜöïñåò äïõëåéÝò ôïõò.
ÌåôáöïñÝò, ïñãþìáôá, áëùíßóìáôá, áõôÜ ôá æþá Þôáí ðÜíôá åêåß.
ÌÜëéóôá óôéò êáôáóôÜóåéò áðïãñáöÞò ôçò êéíçôÞò êáé áêßíçôçò ðåñéïõóßáò ôçò ÌïíÞò, ôá æþá êáôçãïñéïðïéïýíôáé áíÜëïãá ìå ôçí åñãáóßá ðïõ êÜíïõí óå "öïñôéÜôéêá" êáé "êáìáôåñÜ".

142

ÖÕÓÇ, ÌÍÇÌÅÓ

ÊÁÉ

ÓÔÏ×ÁÓÌÏÉ

ÄéáâÜæïõìå ëïéðüí óôçí êáôáãñáöÞ ôïõ 1834:
á ã <öoñôéÜôéêá>
1 ìïõëÜñé ãñßâï åôþí 15
1 üìïéïí óéäåñüøáñïí åôþí 10
1 öïñÜäá ôï ÷ñþìá ôçò ãñßâïí åôþí 4
1 üíïò ÷ñþìáôïò ìáýñïõ åôþí 5.
á ä <êáìáôåñÜ>
Óôçí êáôçãïñßá áõôÞ áíÞêïõí ôá âïïåéäÞ ôïõ Ìïíáóôçñéïý52.
Åß÷å ôüôå ôï ÌïíáóôÞñé 4 âüäéá, 10 áãåëÜäåò, 3 äáìÜëéá êáé 1 äáìáëïýëá.
Åß÷å ôáõôéóôåß ç åðéâßùóç ôïõ áíèñþðïõ ó' áõôÜ ôá ìÝñç ìå ôç äéêÞ ôïõò ýðáñîç. ¼ðïéïò âÝâáéá ôá åß÷å, äåí Þôáí óáí ôïõò Üëëïõò. ÂëÝðåôå ðùò êé åäþ
õðÞñ÷áí Ý÷ïíôåò êáé êáôÝ÷ïíôåò, üðùò õðÞñ÷áí êáé óôçí áñ÷áßá ÁèÞíá ïé æåõãßôåò.
ÌåñéêÜ æþá, üðùò ôï ãïõñïýíé, Þôáí ðçãÞ æùÞò óå åðï÷Ýò ìÜëéóôá, ðïõ ôï
ëÜäé Þôáí äõóåýñåôï óôï ÷ùñéü. ¸äéíå óôï íïéêïêõñéü ðëÞèïò ðñïúüíôùí, ðïõ
äéáôçñïýíôáí ãéá ðïëý ÷ñüíï ìÝóá óå äï÷åßá ìå ëéùìÝíï ëßðïò.
Ôçí ðáñáìïíÞ ôùí ×ñéóôïõãÝííùí ãéíüôáí ç ìåãÜëç óöáãÞ. Ï èÜíáôüò óïõ
ç æùÞ ìïõ! Ôá ðáéäéÜ Ýðáéñíáí ôéò ïõñÞèñåò, ôéò Ýðëåíáí êáëÜ êáé Ýêáíáí ôá
ìðáëüíéá ôçò åðï÷Þò ôïõò.
Ôá êáðíéóôÜ ÷ïìïñßôéêá ëïõêÜíéêá, öôéáãìÝíá ìå ëßãï êñåììýäé, ìå øéëïêïììÝíç öëïýäá ðïñôïêáëéïý, ðéðÝñé, áëÜôé, êáíÝëá êáé ãáñßöáëï, ðåíôáíü52. ÃÁÊ, Ö 201.

Ç

ÖÁÌÅËÉÁ

ÓÔÏÍ

ÁÃÙÍÁ

ÔÇÓ

ÆÙÇÓ

143

óôéìá üðùò Þôáí, ìå íôüðéï, êüêêéíï, áãíü êñáóÜêé, êïíôÜ óôï ôæÜêé, ìå ìðïìðüôá óôï óïöñÜ êáé ìå ôçãáíéóôÜ áõãÜ ìå ìðüëéêç ðñÝíôæá, ôåëåßùíáí íùñßôåñá áð' üëá ô' Üëëá áãáèÜ ôïõ ÷ïéñéíïý.
Ïé "ìáôéÝò", æåóôÝò, æåóôÝò, üðùò Ýâãáéíáí áð' ôç ãÜóôñá, äåí ðñïëÜâáéíáí
íá êñõþóïõí. ¸öåõãáí ôçí ßäéá ó÷åäüí ìÝñá ôùí ×ñéóôïõãÝííùí. ÌåñéêÝò öïñÝò Ýìåéíáí ëßãåò êáé ãéá ôéò åðüìåíåò ìÝñåò.
Ôï êáðíéóôü ÷ïéñïìÝñé êáé ôï óýãëéíï êñáôïýóáí ìÝ÷ñé êáé ôçí ¢íïéîç. ÁõôÜ åß÷å ìðåñäÝøåé ï Èïõêõäßäçò êáé ìáò áðïêáëïýóå "ùìïöÜãïõò"53.
Ìå ôï äÝñìá Ýêáíáí ôá ãïõñïõíïôóÜñïõ÷á.
Óôï ÷ùñéü üëïé ìÜèáéíáí ðïéáíïý ôï ãïõñïýíé Ýâãáéíå âáñýôåñï.

53. Èïõêõäßäç, Ã, 94-99.

5

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÖÕÓÉÊÏ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Ïé ðñüãïíïß ìáò êáôÝöõãáí óôçí Üãñéá öýóç ãéá íá ðñïóôáôåõôïýí áðü
ôïõò êáôáêôçôÝò, áðïöáóéóìÝíïé íá ðáëÝøïõí ãéá íá åëÝãîïõí ôéò äõóêïëßåò
ôïõ öõóéêïý ðåñéâÜëëïíôïò. Êáôáóêåýáóáí åñãáëåßá êé Üñ÷éóáí íá åñãÜæïíôáé
åíôáôéêÜ êáé íá åðåìâáßíïõí óôï öõóéêü ôïõò ðåñéâÜëëïí, íá ôï äéáìïñöþíïõí, íá äçìéïõñãïýí êáé íá ðáñÜãïõí.
Ç ó÷Ýóç ôïõò áõôÞ ìå ôá áíôéêåßìåíá, ìå ôï öõóéêü ôïõò ðåñéâÜëëïí, óéãÜ óéãÜ åîåëßóóåôáé óå êïéíùíéêÞ ó÷Ýóç, óå ó÷Ýóç áëëçëåããýçò êáé áëëçëïâïÞèåéáò áíÜìåóÜ ôïõò, ãéáôß æïýóáí óôïí ßäéï ÷þñï. Ôï öõóéêü ðåñéâÜëëïí
ìåôáôñÝðåôáé óå êïéíùíéêü êáé ïé ðáñáãùãéêÝò ó÷Ýóåéò åîåëßóóïíôáé óå êïéíùíéêÝò, óå ðïëéôéóôéêü êáé ðïëéôéóìéêü ðåñéâÜëëïí.
Äçìéïõñãïýíôáé èåóìïß, êáèéåñþíïíôáé êáíüíåò óõìâßùóçò, áíáäýïíôáé Þèç êáé Ýèéìá êáé ç æùÞ óôï ÷ùñéü ëáìðñýíåôáé ìå åêäçëþóåéò, ãéïñôÝò êáé ðáíçãýñéá, óôá ïðïßá êõñéáñ÷åß ï ÷ïñüò, ç ìïõóéêÞ êáé ôï ôñáãïýäé, Ýíá ôñáãïýäé, ðïõ äßíåé îå÷ùñéóôÞ èÝóç óôï çñùéêü êáé óôï åñùôéêü óôïé÷åßï, ôï ïðïßï åìðëïõôßæåôáé áñãüôåñá ìå ôïí êáçìü ôçò îåíéôéÜò êáé ôï ìáñÜæé ôïõ îåñéæùìïý.

ÌÅÑÏÓ Ã

¢íèñùðïé êáé
èåóìïß

1

ÊÅÖÁËÁÉÏ

Ç ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ (Ô.Á.)

Ôï ÷ùñéü ìáò õðÞñîå æùíôáíü êýôôáñï ôïõ
èåóìïý ôçò Ô.Á. êáé èåùñþ óêüðéìï í' áíáöåñèþ óýíôïìá óôéò ìïñöÝò ðïõ ðÞñå ï èåóìüò áõôüò êáôÜ ôï 18ï, 19ï êáé 20ï áéþíá,
ãéá íá ìðïñÝóïõìå íá ãíùñßóïõìå ôá ðëáßóéá,
ìÝóá óôá ïðïßá êáëïýìáóôáí êÜèå öïñÜ íá
áõôïäéïéêçèïýìå êáé íá åêôéìÞóïõìå áíÜëïãá
êáé ôç äéêÞ ìáò ðñïóðÜèåéá êáé äçìéïõñãßá.

1.1 Åðß Ôïõñêïêñáôßáò.
á) Ç ÔïõñêéêÞ ÄéïéêçôéêÞ Éåñáñ÷ßá.
Åßíáé ãíùóôü ðùò, ðñéí áðü ôçí ¢ëùóç, ïé
Êïéíüôçôåò ìå ôïõò ïéêéóìïýò ôïõò áðïôåëïýóáí
ôç âáóéêÞ ìïñöÞ Äéïßêçóçò. Ç Êïéíüôçôá Þôáí
ôï "èåìåëéþäåò äéïéêçôéêü êýôôáñï ôïõ åðßóçìïõ ÊñÜôïõò", üðùò êáé ï èåóìüò ôùí Ôéìáñßùí,
ôïí ïðïßï äéáôÞñçóáí êáé åðÝêôåéíáí ïé Ôïýñêïé. Ôï ïñãáíüãñáììá áñéóôåñÜ äåß÷íåé ðáñáóôáôéêÜ ôçí ôïõñêéêÞ äéïéêçôéêÞ äïìÞ.

148

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Ìå ôçí åðéêñÜôçóç ôùí Ôïýñêùí êáé ôçí åîÜðëùóÞ ôïõò, ïé áíÜãêåò åðÝâáëáí Ýíá åßäïò Äéïßêçóçò, ðïõ êñÜôçóå ó÷åäüí ó' üëç ôç äéÜñêåéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò, ìå áðüëõôï ìïíÜñ÷ç ôï ÓïõëôÜíï. ÁìÝóùò ìåôÜ áð' áõôüí óôçí éåñáñ÷ßá Þôáí ï ÌÝãáò Âåæßñçò êáé áêïëïõèïýóáí ïé Âåæßñçäåò, ïé ÌðÝçäåò, ïé
ÐáóÜäåò, ïé Âïåâüäåò, ÄåñâÝíáãåò, ïé ÁãÜäåò êáé ïé Âåêßëçäåò. Ï Âåæßñçò óå
êáéñü ðïëÝìïõ ëåãüôáí ÓåñáóêÝñçò (óôñáôçãüò).
¸íá óþìá áðü Âåæßñçäåò áðïôåëïýóå ôï Óïõëôáíéêü ÄéâÜíéï, ðïõ åß÷å óõìâïõëåõôéêÝò êáé åêôåëåóôéêÝò áñìïäéüôçôåò. ÔÝôïéá ÄéâÜíéá óõãêñïôïýíôáí óå
üëá ôá åðßðåäá ôçò ÄéïéêçôéêÞò Éåñáñ÷ßáò. (ÅãéáëÝôé, ÓáíôæÜêé, ÊáæÜò, Íá÷éãéÝò).
Ôï äéïéêçôéêü ó÷Þìá ðåñéëÜìâáíå êõñßùò ðïëéôéêïóôñáôéùôéêÝò êáé äéêáóôéêÝò åîïõóßåò. Ïé ïéêïíïìéêÝò åîïõóßåò ðáñÜëëçëá åß÷áí ó÷Ýóç êõñßùò ìå
ôçí åßóðñáîç ðïëëáðëþí öüñùí êáé ôç äéáíïìÞ êáé åêìåôÜëëåõóç ôçò ãçò(ôéìáñéïðïßçóç).
Ç óçìåñéíÞ Íáõðáêôßá Þôáí ÓáíôæÜêé, óôï ïðïßï õðÜãïíôáí ï KáæÜò ôïõ
Íáõðáêôï-ÂåíÝôéêïõ ìå Ýäñá ôç Íáýðáêôï êáé ï ÊáæÜò ôùí ÊñáâÜñùí, ìå Ýäñá ôç Ì. ËïìðïôéíÜ. Ôá üñéá ôïõ ÊáæÜ ÊñáâÜñùí áêïõìðïýóáí óôá íïôéïäõôéêÜ óýíïñá ôçò Åõñõôáíßáò, óôï Ößäáñç êáé óôá üñéá ôïõ óçìåñéíïý Íïìïý
Öèéþôéäáò. Óýìöùíá ìå ôïí êáôÜëïãï ôïõ Ðïõêåâßë1, óôïí ÊáæÜ ÊñáâÜñùí áíÞêáí 64 ÷ùñéÜ2: Ïé äéïéêçôéêÝò áõôÝò äéáéñÝóåéò ìåôáâÜëëïíôáí óõ÷íÜ, áíÜëïãá ìå ôéò åóùôåñéêÝò åîåëßîåéò ôçò ôïõñêéêÞò êõñéáñ÷ßáò.
â) ÔéìÜñéá êáé Ôéìáñéïý÷ïé.
Áöïý åßäáìå ëïéðüí óå ðïéïí ÊáæÜ åß÷áí ìáíôñùìÝíïõò ôïõò ðñïãüíïõò
ìáò, êáëü åßíáé íá ìÜèïõìå êáé ðïéïé ôïõò Ýãäåñíáí. Ïé Ôéìáñéïý÷ïé-ãäÜñôåò
Þôáí êáëýôåñïé áð' ôïõò ÖåïõäÜñ÷åò. Åêåßíïé äåí Üöçíáí íá öýãåé êáíåßò áðü
ôï "ÖÝïõäï". Óå ìÜíôñùíáí, êáé åêåß ìÝóá Üöçíåò ôá êüêáëÜ óïõ. Ïé Ôéìáñéïý÷ïé áíèñþðéæáí êáé ëéãÜêé. Ìðïñïýóå êáíåßò íá öýãåé êáé íá ðÜåé íá âñåé Üëëï áöåíôéêü, óå Üëëï ÔéìÜñéï. ÓçìáíôéêÞ öáßíåôáé êáôÜêôçóç íá ìðïñåß êáíåßò íá áëëÜæåé áöåíôéêÜ!!! Óêåöôåßôå, ðùò áêüìá êáé ôçí "ÐÝñðéáíç" ìå ôéò 5
ïéêïãÝíåéåò, ôçí åß÷áí óôï äåöôÝñé êáôáãñáììÝíç, üðùò êáé ôá äáóïëßâáäá, ôá
÷Ýñóá êáé ôá ðïôéóôéêÜ, ôá ðáñáãùãéêÜ êáé ìç, ôïõò ðáíôñåìÝíïõò êáé ôá ãåñïíôïðáëßêáñá, ôéò ÷Þñåò êáé ôá ïñöáíÜ. Êáíåßò äåí Ýðñåðå íá ãëéôþóåé ôï îåôïìÜñéáóìá. ÁõôÜ êÜíåé üðïéïò åßíáé áñãüó÷ïëïò. ØÜ÷íåé íá âñåé ìå ðïéïí
êáëýôåñï ôñüðï èá ðßíåé ôï áßìá áõôþí ðïõ åñãÜæïíôáé. Åßíáé ðïëý ðáëéÜ âÝ1. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ô.5ïò, 1990-91, ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ: ÄéïéêçôéêÜ êáé ÄçìïãñáöéêÜ
óôïé÷åßá ôçò Åðáñ÷ßáò Íáõðáêôßáò óåë, 197-228 Âë..ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÐÉÍÁÊÅÓ-ÍÏ1
2. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÐÉÍÁÊÅÓ-Íï 31 & 32.

Ç

ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ

149

âáéá ç éóôïñßá áõôÞ. ÎåêéíÜåé áð' ôïõò ðñþôïõò äéäÜîáíôåò, áð' áõôïýò, ðïõ
öéëïóïöïýóáí ïëçìåñßò êé ïëïíõ÷ôßò êáé îåðáôþíïíôáí óôç äïõëåéÜ ïé äïýëïé
ãéá íá ôïõò ôáÀæïõí. Ïé äéêïß ìáò äïýëïé åßíáé ïé ìç÷áíÝò, áëëÜ êáôáíôÞóáìå
"äïýëïé ôùí ìç÷áíþí".
O Kraval öáßíåôáé ðùò Þôáí êáé ï íïõíüò ôçò ðåñéï÷Þò. ¢öçóå ô' üíïìÜ ôïõ
ãéá íá ìçí ôïí îå÷Üóïõìå ðïôÝ, áëëÜ êáé ãéá íá âÜëåé óå ìðåëÜäåò ôüóá ÷ñüíéá ôïõò êáçìÝíïõò ôïõò ãëùóóïëüãïõò, ðïõ äåí Üöçóáí ëåîéêü, êáìéÜò åèíéêüôçôáò, áîåóêüíéóôï. ÐÜíôùò áð' ü,ôé ìáèáßíïõìå, ç ÊáèçãÞôñéá ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ ôçò ¢ãêõñáò ê.Melek Delilbasi øÜ÷íåé ìå ôï öáíÜñé ôïõ ÄéïãÝíç ãéá
íá âñåé ôá ß÷íç ðïõ Üöçóå ï íïõíüò ìáò óôï ðÝñáóìÜ ôïõ. ¸÷åé öôÜóåé øÜ÷íïíôáò ìÝ÷ñé ôçí ôÝôáñôç ãåíéÜ ôïõ êáé ðñï÷ùñÜåé áêÜèåêôç ìå õðïìïíÞ êáé ìåèïäéêüôçôá ãéá íá îåóêåðÜóåé ôá ìõóôéêÜ ðïõ êñýâåé åðéìåëþò áõôüò ï ðåñÞöáíïò ôüðïò, ìå ôï ðïëýêñïôï êáé ðïëõóÞìáíôï üíïìÜ ôïõ3.
¾óôåñá áð' ôïõò åõãåíåßò ôïõ Âõæáíôßïõ, Þñèáí ïé ößëïé ìáò ïé Ôïýñêïé. Åß÷áí ðñüâëçìá ìå ôïõò Óðá÷Þäåò4, ôïõò Üíäñåò ôïõ éððéêïý ôïõò, ðþò íá ôïõò
éêáíïðïéÞóïõí ïéêïíïìéêÜ ãéá ôéò ðïëý êáëÝò ôïõò õðçñåóßåò. Ôïõò ìïßñáóáí
ëïéðüí êïììÜôéá ãçò, ôóéöëßêéá, ÔéìÜñéá êáé Ýãéíáí éððåßò Ôéìáñéïý÷ïé (êïíïìçìÝíïé). Ï äéêüò ìáò, ï Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷ åß÷å áíïßîåé Ýíá äåöôÝñé (êáôÜóôé÷ï) êáé åêåß êáôÜãñáöå ôïõò óêëÜâïõò, ðïõ äïýëåõáí óôï ÔéìÜñéï êáé ðáñáêïëïõèïýóå ôçí ðáñáãùãÞ ôïõò. Ìå âÜóç áõôü ôï êáôÜóôé÷ï óõãêÝíôñùíå ôïõò
öüñïõò, ôá ÝóïäÜ ôïõ äçëáäÞ. Óýìöùíá êáé ìå ôç ìåëÝôç ôïõ êáèçãçôÞ Óðýñïõ Áóäñá÷Ü5, 30 ÷ùñéÜ ìå ôïõò ïéêéóìïýò ôïõò êáé ìå ôéò áêáôïßêçôåò åêôÜóåéò ôçò ðåñéï÷Þò êÜèå ÷ùñéïý (21 ÷ùñéÜ+6 ïéêéóìïß +3 áêáôïßêçôåò åêôÜóåéò) óõíéóôïýóáí 9 ÔéìÜñéá, ôá ïðïßá áíÞêáí óôïí ÊáæÜ ÊñáâÜñùí.
Áðü ôïõò ðßíáêåò ôçò ìåëÝôçò ôïõ áõôÞò ðáñáèÝôïõìå ôá óôïé÷åßá áðü ôá ïðïßá öáßíåôáé, ðùò ôçí åðï÷Þ áõôÞ ôï ÷ùñéü ìáò ðëÞñùíå ôïí ðåñéóóüôåñï öüñï, ãéáôß Þôáí ôï ìåãáëýôåñï ÷ùñéü ôùí ÊñáâÜñùí, ìå 47 Ýããáìïõò, 2 Üãáìïõò, 4 ÷Þñåò êáé êáíÝíá ìïõóïõëìÜíï. Áêïëïõèïýí ôá Êïõôëßóôéá ìå 36, ï ÁóðñéÜò ìå 35, ç Ðåñßóôá êáé ç Áâüñáíç ìå 31, ç Ãñáíßôóá ìå 30 êáé ï ÐëÜôáíïò ìå 24 ïéêïãÝíåéåò6. Óôçí åðï÷Þ ôïõ Ðïõêåâßë ç ×üìïñç Ý÷åé 80 ïéêïãÝíåéåò.
Ôï 1806 ï ÁëÞ ðáóÜò ðñïóÜñôçóå ôï Áðüêïõñï êáé ôá ÊñÜâáñá óôçí Åðáñ÷ßá Êáñðåíçóßïõ êáé Ýöôéáîå äýï áñìáôïëßêéá, ôïõ Êáñðåíçóßïõ êáé ôïõ
3. ÊáèçãÞôñéá óôï ÐáíåðéóôÞìéï ôçò ¢ãêõñáò, ðñïúóôáìÝíç ôïõ ÔìÞìáôïò ÂõæáíôéíÞò Éóôïñßáò ôïõ
Ðáíåðéóôçìßïõ êáé ôçò ÅèíéêÞò ÅðéôñïðÞò Âõæáíôéíþí Óðïõäþí.
4. Ôï 1767, Óðá÷Þäåò óôç ×üìïñç Þôáí ï ×áíôæÞ ÌïõóôáöÜò êáé ï ÌïõñÜô ÓðáÞò. (Áñ÷åßï ïéê.
ÑÜðåóç, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ Ôüì. 4ïò 1988-89, ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 23.
5. "Ìç÷áíéóìïß ôçò ÁãñïôéêÞò ïéêïíïìßáò óôçí Ôïõñêïêñáôßá ôïõ ÉÅ-ÉÓÔ´ áé." óåë.235, ÁèÞíá 1978,
åêä. ÈÅÌÅËÉÏ.
6. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÐÉÍÁÊÅÓ-Íï 8.

150

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Íáõðáêôï-ÂåíÝôéêïõ. Óôï ðñþôï äéüñéóå áñìáôïëü ôïí ÓéáäÞìá êáé óôï äåýôåñï ôï ×ïñìüâá.
ã) Ç öõóéïãíùìßá ôçò Êïéíüôçôáò.
Óôá ÷ñüíéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò, ç ÂõæáíôéíÞ êáé ãíùóôÞ åðß ôùí çìåñþí
ìáò Êïéíüôçôá, "ìåôáó÷çìáôßæåôáé óå äéïéêçôéêü êýôôáñï ôçò Åêêëçóßáò, ç ïðïßá ìå ôç óåéñÜ ôçò áðïôåëåß ôï ìüíï áíáãíùñéóìÝíï ðïëéôéêü ó÷Þìá ôùí ìç
ìïõóïõëìáíéêþí ðëçèõóìþí óôá ðëáßóéá ôçò ÏèùìáíéêÞò Áõôïêñáôïñßáò"7.
Ôï ÊïñÜíé äåí áíáãíþñéæå êáìéÜ ìïñöÞ êïóìéêÞò åîïõóßáò ìÝóá óôï ìïõóïõëìáíéêü êñÜôïò. ÊÜèå ìÝëïò ôçò Êïéíüôçôáò "áðïëÜìâáíå ôá ðñïíüìéá"
äéá ôïõ ÅèíÜñ÷ç ôïõ êáé ü÷é áõôïôåëþò. ÅðïìÝíùò ôï ÊïñÜíé äåí áíáãíþñéæå
ðïëßôåò-÷ñéóôéáíïýò ìÝóá óôçí åðéêñÜôåéá ôïõ ìïõóïõëìáíéêïý êñÜôïõò8.
¸ôóé äçìéïõñãåßôáé ìéá áëëçëåîÜñôçóç áíÜìåóá óôéò ïíôüôçôåò ÅêêëçóßáÊïéíüôçôá. Ç äåýôåñç õðÜñ÷åé, åöüóïí õðÜñ÷åé Íáüò, ðïõ áðïôåëåß ôï áðïäåéêôéêü óôïé÷åßï ýðáñîçò ôçò ðñþôçò. Ìüíï Ýôóé áðïêôïýóå äéêáßùìá íá åßíáé åèíéêÜ êáé êïéíùíéêÜ äéáöïñåôéêÞ áðü ôïõò ìïõóïõëìÜíïõò. Ç Åêêëçóßá
ìéóèïäïôåßôáé áðü ôï ëáü, áðü ôçí Êïéíüôçôá, êáé Ýôóé åîáóöáëßæåé ç äåýôåñç
ôçí ýðáñîÞ ôçò.
Ç Êïéíüôçôá åîÝëåãå, üðùò åßäáìå, ôïõò Üñ÷ïíôåò, ôïí ÊïôæÜìðáóç Þ Ðñïåóôü êáé åß÷å ëüãï êáé óôçí åêëïãÞ Åðéóêüðùí êáé Ìçôñïðïëéôþí. Åðßóçò ï
ëáüò åîÝëåãå åíßïôå êáé ôïí áñìáôïëü, ðïõ Ýêáíå ÷ñÝç áóôõíüìïõ. ¢ñ÷ïíôåò
êáé Åêêëçóßá áðïôåëïýóáí ôçí ôïðéêÞ Åîïõóßá, ôçí ïðïßá "Ýðáéñíáí êáôÜ êáíüíá ïé ðëïõóéüôåñïé ñáãéÜäåò"9.
Ôï âáóéêü ôïõò Ýñãï Þôáí êõñßùò íá óõãêåíôñþíïõí êáé íá áðïäßäïõí ôïõò
öüñïõò óôïõò áîéùìáôïý÷ïõò ôçò ÔïõñêéêÞò Éåñáñ÷ßáò, íá åðéëýïõí ôõ÷üí äéáöïñÝò, íá ðñïóôáôåýïõí ôçí ðåñéï÷Þ áðü ëçóôñéêÝò åðéäñïìÝò êáé íá åêðñïóùðïýí ôçí Êïéíüôçôá åíþðéïí ôùí ôïõñêéêþí áñ÷þí.
Ç êïéíïôéêÞ áõôÞ äïìÞ êñÜôçóå ãéá üëï ó÷åäüí ôï äéÜóôçìá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò êáé "Ýðáéîå óïâáñü ñüëï óôçí áíÜðôõîç ôùí áðåëåõèåñùôéêþí áãþíùí ôïõ åëëçíéêïý ëáïý êáé óôçí åèíéêÞ äéáìüñöùóÞ ôïõ"10.

7. Âáóßëçò Ìðáêïýñïò, Ðåñéïäéêü Ôñßôï ÌÜôé, Íï 131, ÌÜñôéïò 2005, óåë. 68-71.
8. Ôá "ðñïíüìéá" áõôÜ óå èåóìéêü åðßðåäï, Þôáí öñáãìïß áðáîéùôéêïý ÷áñáêôÞñá. Åß÷áí óôü÷ï íá
ðåñé÷áñáêþóïõí ôïõò áðßóôïõò, íá ôïõò åãêáôáëåßøïõí óôç ìïßñá ôïõò êáé íá ôïõò ðñïâÜëïõí óáí
"ðáñÜäåéãìá ðñïò áðïöõãÞí". Ìå ôá ÷ñüíéá üìùò êáé üôáí Üñ÷éóå ç ðáñáêìÞ ôçò ÏèùìáíéêÞò
áõôïêñáôïñßáò ïé ðåñé÷áñáêùìÝíåò ïìÜäåò ðÞñáí áíïäéêÞ éóôïñéêÞ ðïñåßá, ìå áðïôÝëåóìá, íá
áíôéëáìâÜíïíôáé ôïõò öñáãìïýò áõôïýò óáí ðñïíüìéá.
9. Ð. ÑÏÕÓÏÕ: âïÞèçìá íÝáò éóôïñßáò ôçò ÅëëÜäïò. Óåë. 52.
10. Ð. ÑÏÕÓÏÕ. ïð.

Ç

ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ

151

1.2 Äéïßêçóç óôçí åðáíáóôáôçìÝíç ÄõôéêÞ ÅëëÜäá.
Åß÷áíå öôÜóåé êéüëáò ïé ðñüãïíïß ìáò óôï äåýôåñï ÷ñüíï ôçò ÅðáíÜóôáóçò
êáé ôá ðñÜãìáôá Ýäåé÷íáí, ðùò áí äåí äéá÷åéñéóôïýí ôïí Áãþíá åíéáßá êáé õðåýèõíá, èá êéíäõíÝøïõí íá ôïí ÷Üóïõí. Óôéò 30 Áðñéëßïõ ôïõ 1822 øçößæåé ç
ÅèíïóõíÝëåõóç ôç ÄéïéêçôéêÞ ïñãÜíùóç ôçò ÄõôéêÞò ÅëëÜäáò.
Ìå ôï ó÷Ýäéï áõôü:
• Êáôáñãïýíôáé ïé ÔïõñêéêÝò ÄéïéêÞóåéò êáé äéïñßæïíôáé ¸ëëçíåò ÄéïéêçôÝò, ðïõ Ý÷ïõí ôï äéêáßùìá íá åéóðñÜôôïõí öüñïõò, íá óôñáôïëïãïýí êáé
íá óõíôçñïýí óôñáôåýìáôá11.
• Äéáéñåßôáé ç åëåýèåñç, áëëÜ êáé ç õðïäïõëùìÝíç ÅëëçíéêÞ ÅðéêñÜôåéá óå
Åðáñ÷ßåò, Áíôåðáñ÷ßåò(ÄÞìïõò) ðñþôçò êáé äåýôåñçò ôÜîçò, áíÜëïãá ìå
ôïí ðëçèõóìü ôïõò, êáé óå Êïéíüôçôåò.


Äéïñßæïíôáé ïé ¸ðáñ÷ïé êáé ÁíôÝðáñ÷ïé êáé
ÅêëÝãåé ç êÜèå Êïéíüôçôá ôñåéò ÄçìïãÝñïíôåò, áð' ôïõò ïðïßïõò ç Äéïßêçóç äéïñßæåé ôïí Ðñüåäñï Äçìïãåñüíôùí, ðïõ óõãêÝíôñùíå üëåò ôéò åîïõóßåò ôçò Êïéíüôçôáò. Óôç ×üìïñç Ðñüåäñïò Äçìïãåñïíôßáò äéïñßæåôáé ï
Áèáí. Äåóðïôüðïõëïò.

1.3 Ðåñßïäïò Éù. Êáðïäßóôñéá.
¼ôáí ï Êáðïäßóôñéáò Ýöôáóå óôéò 6 Éáí. ôïõ 1828 óôï Íáýðëéï, ïé Åðáñ11. ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, óåë 201, ô. 5ïò 1990-91.

152

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

÷ßåò Êáñðåíçóßïõ, ÊñáâÜñùí êáé Áðïêïýñïõ áðïôåëïýóáí ìßá äéïéêçôéêÞ åíüôçôá. Ðñïóùñéíüò ÄéïéêçôÞò ïñßóôçêå ï ÅììáíïõÞë Óðõñßäùíïò. Äåí Ý÷åé
áêüìá ìüíéìç Ýäñá. ÄéáìÝíåé êõñßùò óôïí ÐëÜôáíï, óôçí ÁñÜ÷ïâá êáé óôç
×üìïñç. Áñãüôåñá Ýäñá ôçò Åðáñ÷ßáò ÊñáâÜñùí ïñßæåôáé ç ÌåãÜëç ËïìðïôéíÜ.
Ôï 1829 Üñ÷éóáí ïé ðñïåôïéìáóßåò ãéá ôçí ðñáãìáôïðïßçóç ôçò Ä´ ÅèíïóõíÝëåõóçò. Ç óõíÝëåõóç áõôÞ óõãêëÞèçêå óôéò 25 Ìáñôßïõ 1829. Ìå ôï Ê.Ã.
øÞöéóìá ïñßóôçêå ï ôñüðïò åêëïãÞò ôùí ðëçñåîïõóßùí ôùí Åðáñ÷éþí. ÊÜèå
÷ùñéü, êùìüðïëç êáé ðüëç ôçò ÅðéêñÜôåéáò Ýðñåðå íá åêëÝîåé åêëïãåßò, ïé ïðïßïé ìå ôç óåéñÜ ôïõò èá Ýóôåëíáí ìå ôçí øÞöï ôïõò áíôéðñïóþðïõò óôçí Ä´
ÅèíéêÞ ÓõíÝëåõóç.
×ùñéÜ ðïõ åß÷áí 15-50 ïéêïãÝíåéåò åêëÝãïõí Ýíá åêëïãÝá, 50-100 åêëÝãïõí
äýï, 100-300 ôñåéò ê.ï.ê. Äéêáßùìá øÞöïõ åß÷áí Üññåíåò Üíù ôùí 25 ÷ñïíþí.
¼ðùò åßäáìå óå ðñïçãïýìåíï êåöÜëáéï, óõãêåíôñþèçêáí óôï íáü ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò 15 ×ïìïñßôåò êáé ðáñïõóßá ôïõ ÄçìïãÝñïíôá ÃéáííÝêïõ Äåóðïôüðïõëïõ êáé ìåôÜ ôç ëåéôïõñãßá ðïõ ôÝëåóå ï ðáðá-ÈáíÜóçò ôïõ ÉùÜííïõ,
äéåíåñãÞèçêå ç åêëïãÞ. Ìåôáîý ôåóóÜñùí õðïøçößùí, ðëåéïøçöåß ï Ãåþñãéïò
Áíäñéüðïõëïò ìå 13 ëåõêÜ êáé 1 ìáýñï. Äåýôåñï Ýöåñáí ìå 8 ëåõêÜ êáé 6 ìáýñá ôïí Áíôþíç Êáñýðç, ôñßôï ôïí ÁèáíÜóéï Óõóßëï ìå 6 ëåõêÜ êáé 8 ìáýñá êáé
ôÝëïò ôï ÄçìÞôñéï ÈåïöÜíç ìå 5 ëåõêÜ êáé 9 ìáýñá.
Áðü ôç äéáäéêáóßá åêëïãÞò Ýëåéðáí áõôïß ðïõ õðçñåôïýóáí óå äéÜöïñåò Õðçñåóßåò êáé áõôïß ðïõ åß÷áí Þäç åãêáôáëåßøåé ôï ÷ùñéü.
Áðü ôï 1821 ìÝ÷ñé ôá 1832 ïé ¸ëëçíåò Ýêáíáí 5 ÅèíéêÝò Óõíåëåýóåéò. Ó' áõôÝò, ôçí Åðáñ÷ßá Íáõðáêôßáò, åêðñïóþðçóáí ïé ðëçñåîïýóéïé12:
1. ÃéùñãÜêçò Êáíáâüò (´ êáé ô).
2. ÃéÜííçò ÂëÜ÷ïò (ô êáé Ä´).
3. Áíáãíþóôçò Êßôóïõ (ô).
4. Ãéþñãïò Ðëáôáíéþôçò (ô).
5. Áíáãíþóôçò Êáíáâüò (Ä´).
6. ÁèáíÜóéïò ÍéêïëÜïõ Äåóðïôüðïõëïò (Ä´), óõã÷ùñéáíüò ìáò.
7. ÁèáíÜóéïò ÌðïõãÜôóáò (Ä´).
8. ÐÜíïò Áëåîßïõ (Ä´).
9. Áíôþíéïò Áíáãíùóôüðïõëïò (Å´).
10. Íéêüëáïò Åõèõìßïõ (Å´).

12. Áëê. ÐñïâáôÜ. ÐïëéôéêÞ Éóôïñßá ôçò ÅëëÜäïò 1821-1980, óåë. 33-34 êáé
ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ. ÊÏÉÍÏÂÏÕËÅÕÔÉÊÇ ÉÓÔÏÑÉÁ ÔÇÓ ÅÐÁÑ×ÉÁÓ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÓ, óåë. 21-22, ÁÈÇÍÁ 1993, "ÁÍÔÉËÁËÏÓ".

Ç

ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ

153

á) Ïé ðñþôïé Ðñïóùñéíïß ÄéïéêçôÝò ÊñáâÜñùí.
1828-1829
Åì. Óðõñßäùíïò
ÊñáâÜñùí
18-12-1829
ÉùÜí. ÊáíôÜêçò
ÊñáâÜñùí
18-12-1829
Í. ÍÜêáò
ÍáõðÜêôïõ
9-1-1831
Éù. ÌåëÜò
Íáõðáêôï-ÂåíÝôéêïõ, ÊñáâÜñùí, Áðïêïýñïõ.

1.4 Áðü ôçí Áðüëõôç Ìïíáñ÷ßá
óôçí ÅëëçíéêÞ Äçìïêñáôßá ôïõ 1924.
ÌåôÜ ôç äïëïöïíßá ôïõ Êáðïäßóôñéá êáé ìÝ÷ñé óôéò 3 Óåðô. ôïõ 1843, Ý÷ïõìå óôç ÷þñá Áðüëõôç Ìïíáñ÷ßá. Ï ¼èùíáò åßíáé áíÞëéêïò êáé êõâåñíÜåé ç
ôñéáíäñßá ¢ñìáíóìåñê, ÌÜïõñåñ êáé ¸õäåê.
Ôçí ðåñßïäï áõôÞ êáé óõãêåêñéìÝíá ôï 1834 ìå Âáóéëéêü ÄéÜôáãìá ÷ùñßæåôáé ç ÷þñá óå äÝêá Íïìïýò êáé óå áñêåôÝò Åðáñ÷ßåò êáé ôï 1835 ïé Êïéíüôçôåò
óõíåíþíïíôáé óå ìåãáëýôåñåò äéïéêçôéêÝò ìïíÜäåò ôñéùí ôýðùí, áíÜëïãá ìå ôïí
ðëçèõóìü ôïõò êáé Ýôóé äçìéïõñãïýíôáé ïé ÄÞìïé, ïé ïðïßïé ìÝíïõí óôçí ôý÷ç
ôïõò, ïé Êïéíüôçôåò åîáèëéþíïíôáé êáé ïé êÜôïéêïé ôéò åãêáôáëåßðïõí "öáìéëéäüí".
Áðü ôï ÓåðôÝìâñéï ôïõ 1843 ìÝ÷ñé ôï 1862, Ý÷ïõìå ôçí ðåñßïäï ÓõíôáãìáôéêÞò Ìïíáñ÷ßáò êáé áðü ôéò 12 Ïêôùâñßïõ ôïõ 1862, åðéâÜëëåôáé ç Âáóéëåõüìåíç Äçìïêñáôßá. Ï Ôñéêïýðçò êáèéåñþíåé ôï èåóìü ôùí Íïìáñ÷éáêþí
Óõìâïõëßùí, áëëÜ ï ðåñßöçìïò áõôüò èåóìüò ðáñáìÝíåé ãéá ðïëëÝò äåêáåôßåò
óôá áæÞôçôá êáé óôá á÷ñåßáóôá.
Ôï 1924-1935, áíáôÝëëåé ç óýíôïìç ðåñßïäïò ôçò ÅëëçíéêÞò Äçìïêñáôßáò,
ãéá íá ôçí îáíáóôåßëåé ðßóù áðü êåé ðïõ Þñèå ï ÌåôáîÜò. Ï èåóìüò ôçò Ô.Á.
áêïëïõèåß ôéò ðïëéôåéáêÝò êáé ðïëéôéêÝò åîåëßîåéò. Áðü ôï 1907, ìÝ÷ñé ôçí êáôÜñãçóç ôùí ÄÞìùí ôï 1914, ôåëåõôáßïò ÄÞìáñ÷ïò Ðñïó÷ßïõ åßíáé ï åìðïñåõüìåíïò óôï Áãñßíéï Ðëáôáíéþôçò Êáñìáíßäçò ÉùÜííçò.
Ôá ÄçìïôéêÜ Óõìâïýëéá øçößæïíôáé áð' ôïõò äçìüôåò, áëëÜ ãéá áñêåôÜ
÷ñüíéá ôï ÄÞìáñ÷ï ôïí åðéëÝãåé ï ÍïìÜñ÷çò Þ ï ÄéïéêçôÞò, áðü êáôÜóôáóç
ðïõ ôïõ õðïâÜëëåé ôï åêëåãìÝíï Óõìâïýëéï.
Ôï 1837, üðùò åßäáìå, äéïñßæïíôáé ïé ðñþôïé ÄÞìáñ÷ïé. Ðñþôïò ÄÞìáñ÷ïò
ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ áíáëáìâÜíåé ï óõã÷ùñéáíüò ìáò ÃéáííÝêïò Äåóðïôüðïõëïò13 êáé Ýíá ÷ñüíï ìåôÜ, ïñßæåôáé ìå Â.Ä. ï ÁèáíÜóéïò Äåóðïôáßïò Þ Äåóðïôü13. Åöçì. Êõâ. ôçò 2-7-1837. "ÄõíÜìåé õøçëÞò áðïöÜóåùò ôçò 22 ÌáÀïõ (3 Éïõíßïõ) äéùñßóèç ï
ÃéáííÝêïò Äåóðïôüðïõëïò äÞìáñ÷ïò Ðñïó÷ßïõ, ïé ê.ê. Í. ÓéóìÜíçò êáé Ä.Á. Ðáðáæçóßìïõ
äçìáñ÷éáêïß ðÜñåäñïé, êáé åéäéêïß ðÜñåäñïé ïé ê.ê ×. Ïéêïíüìïõ" ãéá ôç ×üìïñç.
ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ÌÅËÅÔÇÌÁÔÁ, 1980, óåë. 25

154

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

ðïõëïò14, áãùíéóôÞò ôïõ '21, áíôéðñüóùðïò ôçò Åðáñ÷ßáò ìáò óôçí Ä´ ÅèíïóõíÝëåõóç ôï 1829.
á) Ïé ÄéïéêçôéêÝò áíáäïìÞóåéò ìÝ÷ñé ôï 1912.
¸ôïò.
1832
1833
1834
1835

1836
1837
1841
1869
1912

Åð/÷ßåò. ÄÞìïé.
Åðáñ÷ßåò-ÄÞìïé.
3. Åð.
0
ÊñáâÜñùí, ÍáõðÜêôïõ êáé ÂåíÝôéêïõ15.
1.Åð
0
ÖÅÊ 3/15-4-1833.
Äçìéïõñãïýíôáé äÝêá Íïìïß êáé áñêåôÝò Åðáñ÷ßåò ðáíåëëáäéêÜ.
1 Åð.
8 ÄÞì.
ÍáõðÜêôïõ, Êáëõäþíïò, ÐïôéäÜìéáò, Áðïäïôßáò, Ðñïó÷ßïõ, Áñá÷üâçò, Ïöéïíåßáò, ÊïõñÞôéäáò.
1.Åð.
4.ÄÞìïé
Íáýðáêôïõ, Êáëõäþíïò, Áðïäïôßáò, Ðñïó÷ßïõ16.
Äéïñßæïíôáé ïé ðñþôïé ÄÞìáñ÷ïé.
1.Åð3.ÄÞì.
Êáôáñãåßôáé ï ÄÞìïò Êáëõäþíïò17.
1.Åð.
7 ÄÞì.
ÍáõðÜêôïõ, Áðïäïôßáò, Ðñïó÷ßïõ, Ïöéïíåßáò, ÐõëÞíçò, ÊëåðáÀäáò, Ðáñåõçíßùí18.
1.Åð
67 Êïéíüô. Êáôáñãïýíôáé ïé ÄÞìïé êáé äçìéïõñãïýíôáé 67 Êïéíüôçôåò.

â) Ïé ÄÞìáñ÷ïé ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ.
Ìå âÜóç ôá óôïé÷åßá ðïõ Ýãéíå äõíáôü íá óõãêåíôñùèïýí, ïé äéáôåëÝóáíôåò
áðü ôï 1837 ìÝ÷ñé ôï 1914 ÄÞìáñ÷ïé óôï ÄÞìï Ðñïó÷ßïõ óçìåéþíïíôáé óôïí
ðáñáêÜôù ðßíáêá. Ï ðßíáêáò áõôüò äçìïóéåýåôáé ìå êÜèå åðéöýëáîç.
Ï Ãåþñãéïò Ðëáôáíéþôçò Þ Ðñùôüðáðáò õðÞñîå ÄçìïãÝñïíôáò êáôÜ ôçí
ðåñßïäï ôçò ÅðáíÜóôáóçò. Ôá áäÝëöéá ôïõ ìåôïíïìÜóôçêáí ¸îáñ÷ïé.
1837-38
18338-41
1841

Äåóðïôüðïõëïò ÃéáííÝêïò
Äåóðïôüðïõëïò ÁèáíÜóéïò19
ÉùÜííçò ÓïõìðáóÜêïò, Áíáðë.

14. Óôçí Åöçìåñßäá ôçò ÊõâåñíÞóåùò ôçò 16 - 3 - 1838 êáôá÷ùñÞèçêå: "ÄéÜ Â.Ä. ôçò 10 ( 22) Éáíïõáñßïõ ô.Ý. äéïñßóèçóáí ï ê. Áè. Äåóðïôüðïõëïò äÞìáñ÷ïò ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ, ïé äå êýñéïé
ÓïõìðáóÜêïò êáé ÃéáííåôÜò äçìáñ÷éáêïß ðÜñåäñïé ôçò ðñùôåõïýóçò, åéäéêïß äå ðÜñåäñïé… Ê.
Êïýôæéêïò ãéá ôç ×ïìïñç" ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ÌÅËÅÔÇÌÁÔÁ, ü.ð.
15. (ÖÅÊ, 5- 3/1-1-32).
16. ÖÅÊ 6, Ðáñ/ìá 2/1837.
17. Ã.Á.Ê Ö.102 Õ.Å.Ä/ãìá 16/28-2-1841.
18. Ö.Å.Ê. 3/1869. Âë. êáé ÉÓÔÏÑÉÁ ÍÁÕÐÁÊÔÏÕ ÊÁÉ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÓ, É. Êïôßíç, óåë. 78-86,
ÐÜôñá 1905.
19. ÌðïóéíÜêïò, Óô' áðüóêéá ôçò ÁñÜ÷ïâáò, óåë. 207.

Ç

ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ

1842-47
1842-45

Éù. Ì. Ìé÷áëüðïõëïò20
ÑïíôÞñçò Íéê. ÓùôÞñçò

1846-47
1847-57
1857-61
1861-63
1863-65
1865-69
1869-74
1874-79
1879-83
1883-87
1887-91
1891-95
1895-99
1903-07
1907-14

Ðñùôüðáðáò Áíôþíéïò
Ôæþíçò Áíáãíþóôçò
Ðñùôüðáðáò ÉùÜííçò
Íéê. Ãåù. ÓéóìÜíçò21
ÐáðáæÞóéìïò Äçì. Áñåéóôßäçò22
ÓéóìÜíçò Ãéùñã. ôïõ ÍéêïëÜêç
ÆÞóéìïò Äçì. ÆÞóéìïò
Èáíáóïýëáò Íéê. ÓéóìÜíçò
×áñáëáìðßäçò Äçì.
Ðáíáãéùôüðïõëïò
Ðáíáãéùôüðïõëïò
Ðáíáãéùôüðïõëïò
Ãñçãïñüðïõëïò
Êáñìáíßäçò ÉùÜííçò (êáé
Êáñìáíßäçò ÉùÜííçò (êáé

155

Áíáðëçñþíåé ôï âïõëåõôÞ Ìé÷áëüðïõëï.
ÄïëïöïíÞèçêå
ÁíáðëçñùôÞò

×ÏÌÏÑÉÔÅÓ ÌÅ ÄÉÊÁÉÙÌÁ ÅÍÏÑÊÏÕ
1844
Êùí. Êïýôóéêïò23
1852-61
×áñ. ×áíôæÞò, Äçì. Ëõìðåñüðïõëïò, Êþóô. ÈåïöÜíçò.
ã) Ðëçñåîïýóéïé, ÂïõëåõôÝò êáé ÃåñïõóéáóôÝò24 ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ áðü ôï
1829 ìÝ÷ñé ôï 1924.
Äåóðïôüðïõëïò Áèáí. ôïõ ÍéêïëÜïõ áðü ôç ×üìïñç. Ðñïåóôüò, ÄÞìáñ÷ïò êáé Ðëçñåîïýóéïò ôï 1829 óôç Ä´ ÅèíïóõíÝëåõóç.
Äåóðïôüðïõëïò ÃéáííÝêïò óôçí Ä´ "êáô' åðáíÜëçøç" Åèí. ÓõíÝëåõóç
ôïõ 1831.
Äåóðïôüðïõëïò ÄçìÞôñéïò ôïõ ÃéáííÝêïõ áðü ôç ×üìïñç. ÅêëÝ÷ôçêå
ìéá öïñÜ âïõëåõôÞò ôï 1881. Åßíáé ãéïò ôïõ óõìâïëáéïãñÜöïõ ÃéáííÝêïõ.
20. ÅêëÝ÷ôçêå ôñåéò âïõëåõôéêÝò ðåñéüäïõò (1843-47-56)
21. ÄïëïöïíÞèçêå óôéò 8-9-1865 óôï ðáíçãýñé ôïõ ÐëáôÜíïõ áðü ôï Ñßæï êáé ôïí Ìðáæþíç áðü ôï
Íåï÷þñé. ÕðÜñ÷åé óÞìåñá "ôïõ Ìðáæþíç ç êïôñþíá" ¹ôáí ÄçìïãÝñïíôáò êáé äéåôÝëåóå 30
÷ñüíéá âïõëåõôÞò.
22. Áñéóô. Äçì. Ðáðáæçóßìïõ. ÕðïãñÜöåé óå ðéóôïðïéçôéêü åêäïèÝí óôéò 23-5-1865 (Âë. ÍáõðáêôéáêÜ, ô.4ïò óåë.300, 1988-89.)
23. Ö.ÅÊ. Ð/ìá 35/18-12-1844
24. ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ. ÊÏÉÍÏÂÏÕËÅÕÔÉÊÇ ÉÓÔÏÑÉÁ ÔÇÓ ÅÐÁÑ×ÉÁÓ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÓ, óåë. 206-215, ÁÈÇÍÁ 1993, "ÁÍÔÉËÁËÏÓ"

156

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Êáñìáíßäçò ÉùÜííçò áðü ôïí ÐëÜôáíï. Åßíáé ï ôåëåõôáßïò ÄÞìáñ÷ïò
êáé åêëÝ÷ôçêå âïõëåõôÞò ôï 1924.
ÌáñáèÝáò Á÷éëëÝáò áðü ôïí ÐëÜôáíï. ÅêëÝ÷ôçêå âïõëåõôÞò ôï 1905.
Ìé÷áëüðïõëïò ÉùÜííçò ôïõ Ìé÷áÞë, êôçìáôßáò áðü ôç Óéíßóôá, ÄÞìáñ÷ïò ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ. ÅêëÝ÷ôçêå ðëçñåîïýóéïò êáé âïõëåõôÞò 3 öïñÝò:
Ôï 1843, 1847 êáé 1856.
ÐáðáäçìçôñéÜäçò Áíôþíéïò, êôçìáôßáò áðü ôïí ÐëÜôáíï. ÅêëÝ÷ôçêå
âïõëåõôÞò 5 öïñÝò: Ôï 1850, 1853, 1856, 1859, 1861. Óôç âïõëåõôéêÞ ðåñßïäï 1856 - 1861 åêëÝ÷ôçêå ÃñáììáôÝáò ôçò ÂïõëÞò.
Ðëáôáíéþôçò Þ Ðñùôüðáðáò Ãåþñãéïò áðü ôïí ÐëÜôáíï. ÅêëÝ÷ôçêå
âïõëåõôÞò 2 öïñÝò, ôï 1895 êáé ôï 1899. Ôï 1905 åêëÝ÷ôçêå ãéá ôñßôç öïñÜ óôçí åêëïãéêÞ ðåñéöÝñåéá Äïìïêïý.
Ðëáôáíéþôçò Þ Ðñùôüðáðáò Ãåþñãéïò áðü ôïí ÐëÜôáíï. ÅêëÝ÷ôçêå
ðëçñåîïýóéïò ôï 1826 óôçí ô ÅèíéêÞ ÓõíÝëåõóç.
Ðñùôüðáðáò ÉùÜííçò, áðü ôïí ÐëÜôáíï. ÅêëÝ÷ôçêå âïõëåõôÞò ôï
1865.
ÑïíôÞñçò Áíôþíéïò áðü ôïí ÐëÜôáíï. ÅêëÝ÷ôçêå âïõëåõôÞò ôï 1911.
ÑïíôÞñçò ×. ÁèáíÜóéïò áðü ôïí ÐëÜôáíï. ÊáèçãçôÞò Äéïéêçôéêïý Äéêáßïõ. ÅêëÝ÷ôçêå 6 öïñÝò âïõëåõôÞò ôï 1862, 1868,18 69, 1874, 1875, 1879
êáé äéáôÝëåóå Õðïõñãüò Íáõôéêþí ôï 1864 óôçí êõâÝñíçóç Âïýëãáñç.
ÓéóìÜíçò Íéêüëáïò ôïõ Ãåùñãßïõ áðü ôçí ÁñÜ÷ïâá. Ãáìðñüò ôïõ óôñáôçãïý ÌáêñõãéÜííç. ÅêëÝ÷èçêå 2 öïñÝò âïõëåõôÞò ôï 1850 êáé ôï 1862.
ÓéóìÜíçò ÐåñéêëÞò ôïõ ÍéêïëÜïõ, äéêçãüñïò. ÅêëÝ÷ôçêå 5 öïñÝò âïõëåõôÞò ôï 1905, 1906, 1910, 1915, 1920.
ÓéóìÜíçò Ãåþñãéïò ôïõ ÍéêïëÜïõ, áäåëöüò ôïõ ÐåñéêëÞ, áðü ôçí ÁñÜ÷ïâá, óôñáôéùôéêüò. ÅêëÝ÷èçêå 9 öïñÝò âïõëåõôÞò, ôï 1874, 1875, 1879,
1885, 1887, 1890, 1892, 1895, 1899, êáé ÷ñçìÜôéóå 2 öïñÝò ÃñáììáôÝáò
ôçò ÂïõëÞò.
×áñáëáìðßäçò ÄçìÞôñéïò áðü ôçí ÁñÜ÷ïâá. ÅêëÝ÷ôçêå âïõëåõôÞò
ôï1861.

1.5 Ðåñßïäïò ÂåíéæÝëïõ.
á) ÊáôÜñãçóç ôùí ÄÞìùí.
Ìå ôï íüìï ÄÍÆ/1912, ï ÂåíéæÝëïò êáôáñãåß ôïõò ÄÞìïõò êáé åéóÜãåé ôéò
Êïéíüôçôåò. Ðñïóðáèåß íá áóôéêïðïéÞóåé ôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá êáé ìåôáöÝñåé ôï áãáèü ôçò ÔïðéêÞò Áõôïäéïßêçóçò ìÝ÷ñé êáé ôï ôåëåõôáßï ÷ùñéü ôçò ÅëëÜäáò. Ï Ðñüåäñïò ôçò Êïéíüôçôáò åêëÝãåôáé áðü ôïõò êáôïßêïõò ôïõ êÜèå

Ç

ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ

157

÷ùñéïý, ìå óôü÷ï íá åðåìâáßíåé êáé íá åðéëýåé Üìåóá ôá ðñïâëÞìáôá ôçò Êïéíüôçôáò êáé íá åîõðçñåôåß ôïõò óõìðïëßôåò ôïõ óå êáèçìåñéíÞ âÜóç. ¼ìùò ïé
÷éëéÜäåò Êïéíüôçôåò ðïõ äçìéïõñãïýíôáé åßíáé åôïéìïèÜíáôåò áðü ôçí åìöÜíéóÞ ôïõò. ¸ìåéíáí ìÝ÷ñé ôï 1987 ÷ùñßò ðüñïõò êáé óôïé÷åéþäç õðïäïìÞ25.
×éïíïóôéâÜäá ãåãïíüôùí, áíÝôñåøå óôü÷ïõò êáé ðñïãñÜììáôá, ü÷é ìüíï ãéá
ôçí åðï÷Þ ôïõ ÂåíéæÝëïõ, áëëÜ êáé ìÝ÷ñé ôùí çìåñþí ìáò. Ïé Âáëêáíéêïß ðüëåìïé, ï Á´ Ðáãêüóìéïò, ï Äé÷áóìüò êáé ïé áöïñåóìïß, ç ÌéêñáóéáôéêÞ ÊáôáóôñïöÞ ôïõ ìåãáëïúäåáôéóìïý, ï êáôáêëõóìüò ôçò ÷þñáò áðü ôï áíåðáíÜëçðôï
ðñïóöõãéêü êýìá, ïé äéêôáôïñßåò ÐÜãêáëïõ, Êïíäýëç, ÌåôáîÜ, ï ´ Ðáãêüóìéïò, ç Êáôï÷Þ, ï Åìöýëéïò êáé ôï "êáðÜêé", ï ãýøïò ôïõ Ðáðáäüðïõëïõ êáé
ôï îÜðëùìá "ôïõ áóèåíïýò åðß ôçò ÷åéñïõñãéêÞò êëßíçò", äåí Üöçóáí êáíÝíá ðåñéèþñéï ÷ñçìáôïäüôçóçò ôùí ÷éëéÜäùí ÊïéíïôÞôùí êáé Ýôóé ç ÔïðéêÞ Áõôïäéïßêçóç, áðü üñãáíï êáé êýôôáñï ïéêïíïìéêÞò êáé ðïëéôéêÞò áíÜðôõîçò, êáôÜíôçóå üñãáíï Ýêäïóçò ëçîéáñ÷éêþí ðñÜîåùí êáé ðéóôïðïéçôéêþí, ïé äå "áéñåôïß êáé
åíôïëïäü÷ïé Ðñüåäñïé", åðáßôåò óôá äéÜöïñá ãñáöåßá ôùí åêÜóôïôå ðïëéôåõôþí, õðïøÞöéïé êïììáôÜñ÷åò êáé ðáñÜãïíôåò óôáèåñïðïßçóçò êáé äéåýñõíóçò
ôçò åêëïãéêÞò ôïõò ðåëáôåßáò, Ýñìáéá ìéáò ðïëõäéáóðáóìÝíçò Ô.Á., "÷ùñßò éó÷õñÞ ðáñïõóßá óôï ó÷çìáôéóìü ôçò óýã÷ñïíçò ÅëëÜäáò", ÷ùñßò åíéáßá öùíÞ
êáé ðëáßóéï áíáöïñÜò. Ç êáôÜñãçóç ôùí ÄÞìùí êáôÜíôçóå íá èåùñåßôáé ðéóùãýñéóìá, ðïõ "óõíÝâáëå ôá ìÝãéóôá óôç óõãêÝíôñùóç ôïõ 60% ôïõ ðëçèõóìïý
êáé ôïõ 87% ôùí äñáóôçñéïôÞôùí óôçí ÁèÞíá êáé óôç Èåóóáëïíßêç"26. ÁðáíôçôéêÝò åðéóôïëÝò ðïëéôåõôþí äéáöüñùí åðï÷þí ðñïò ÊïéíïôÜñ÷åò, áðïôåëïýí áäéÜøåõóôá ôåêìÞñéá ôçò åîáèëßùóçò, óôçí ïðïßá åß÷å ðåñéÝëèåé ï èåóìüò.
ÁëëÜ êáé áðü Üðïøç ïñãÜíùóçò ï èåóìüò åß÷å ôá ÷Üëéá ôïõ. ×ùñßò ãñáöåßá,
÷ùñßò åîåéäéêåõìÝíï ðñïóùðéêü êáé åîïðëéóìü, ÷ùñßò ôå÷íéêÞ õðïóôÞñéîç êáé
÷ñçìáôïäïôïýìåíï Êïéíïôéêü êáé Åðáñ÷éáêü Áíáðôõîéáêü Ðñïãñáììáôéóìü,
Ýöôáóáí ïé Üíèñùðïé óå ôÝôïéï óçìåßï áðüãíùóçò, þóôå ôï 1977, ÷Üñáîå ôï
äñüìï ãéá ôï ÷ùñéü ï ãåùêôçíïôñüöïò Áíôéðñüåäñïò, Áíôþíçò Êïôóþôáò, ìå
áõôåðéóôáóßá ôïõ ÐñïÝäñïõ Äñüóïõ Óùôçñßïõ êáé ÷Üñéò óôéò êáôáðëçêôéêÝò
äéáíïçôéêÝò éêáíüôçôåò áõôïý ôïõ áðëïý áíèñþðïõ, Þñèå, åõôõ÷þò áéóßùò, ï
äñüìïò ÐëáôÜíïõ- Áãßáò ÔñéÜäáò-×üìïñçò óôï ÷ùñéü. ÊÜôé Ýðñåðå ïé Üíèñùðïé íá êÜíïõí, þóôå ôá ÷ñÞìáôá íá ìçí ðÜíå óå ôóÝðåò åñãïëÜâùí, áöïý áõôÜ
åãêñßèçêáí áðü ôéò Ôå÷íéêÝò Õðçñåóßåò ôïõ Íïìïý, ãéá á÷Üñáêôï äñüìï27.
25. ÍÔÉÍÏÕ ÌÁÊÑÕÃÉÁÍÍÇ, "ÄéïéêçôéêÜ êáé äçìïãñáöéêÜ óôïé÷åßá ôçò åðáñ÷ßáò Íáõðáêôßáò,
ÍáõðáêôéáêÜ ô. ðÝìðôïò, 1990-91, ó, 211.
26. ÂëÝðå óôç ÌÁÕÐÁÊÔÉÁÊÇ, Áñéè. Ö. 145, /ÌÜñôéïò 2007 êáé ôçí ôïðïèÝôçóç ôïõ ÍïìÜñ÷ç
Áéôùë/íßáò ê. Èýìéïõ Óþêïõ óôçí Çìåñßäá ôçò Ïìïóðïíäßáò Óõëëüãùí Íáõðáêôßáò (Ï.ÓÕ.Í)
ôçò 10çò Ìáñôßïõ ôïõ 2007.
27. Ôñßá åêáô. óå äýï äüóåéò Ç 1ç äüóç åîáíôëåßôáé ìÝ÷ñé ôéò «ÌÜíôñåò». Ãéá êüóôïò 480.000ùí äñ÷.
Ç 2ç äüóç ìå áõôåðéóôáóßá Ýöôáóå êáé ðåñßóóåøå.

158

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Ç ×üìïñç áíáãíùñßóôçêå óå Êïéíüôçôá ôï 1912 ìå Â.Ä. ùò ×þìåñç, ðïõ
äçìïóéåýôçêå óôï (ÖÅÊ 261 / Á /1912). ÌÝ÷ñé ôüôå Þôáí ÷ùñéü ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ êáé óõìðåñéåëÜìâáíå êáé ôïõò ïéêéóìïýò ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò êáé ôçò ÊáóôáíéÜò. Ç ÊáóôáíéÜ áíáãíùñßóôçêå óå Êïéíüôçôá ìå Â.Ä. ðïõ äçìïóéåýôçêå
óôï ÖÅÊ 112 / Á / 1919 ôçò 22-5-1919).
â) Ïé Ðñüåäñïé êáé ïé Ãñáììáôåßò ôçò ×üìïñçò (1914-1998).
×ñïíéêÞ ðåñßïäïò.
10/2/1914-4/8/1929
5/8/1929-213/1934
22/31934-11/7/1936
12/7/1936-12/1/1939
1939-1941
12/7/1941-3/101944
4/19/1944-28/9/1947

Ïíïìáôåðþíõìï ÐñïÝäñïõ-Çì. ãÝííçóçò.
Ðáôïý÷áò. Áíô. ôïõ Óð. (1860)
Ðáôïý÷áò Êùí. ôïõ Áíô. (1891)
ÈåïöÜíçò Éù. ôïõ ÁëÝîç (1881)
ÈåïöÜíçò Êùí/ßíïò ôïõ Íéê. (1905
ÈåïöÜíçò Áíôþíéïò ôïõ Êùí. (1898
×áíôæÞò Áèáí. ôïõ Ìé÷. (1890)
Óâþêïò Êþóô. ôïõ Áíô. (1870).
ËõìðÝñçò Íéê. ôïõ Ãåùñ. (1901)
29/9/1947-6/6/1951
×áíôæÞò Áèáí. ôïõ Ìé÷. (1890)
7/6/1951-27/11/1954
×áíôæÞò Áèáí. ôïõ Ìé÷. (1890)
28/11/1954-1956
×áíôæÞò Êùí/ßíïò ôïõ Êùí. (1913)
1957-7/9/1958
×áíôæÞò Áèáí. ôïõ Ìé÷. (1890)
8/9/1958-8/2/1959
Êïëïêýèáò Éù. ôïõ ÈùìÜ (1898)
22/2/1959-24/5/1959
×áíôæÞò Ìé÷áÞë ôïõ Êùí. (1925)
24/5/1959-1/4/1962
ÈåïöÜíçò ÁëÝêïò Åð. 1930
2/5/1962-17/12/1962
Éáêþâïõ ×ñ. ôïõ ÁíäñÝá
30/12/1962-3/5/1963
ÈåïöÜíçò Êùí. ôïõ ÍéêïëÜïõ. 1905
26/5/1963-3/8/1964
×áíôæÞò Áèáí. ôïõ Ìé÷áÞë (1890)
23/8/1964-14/4/1968
ËõìðÝñçò Éù. ôïõ ×áñ. (1906)
5/5/1968-Áýã.1974
ÈåïöÜíçò Íéê. ôïõ Áíô. (1919)
20/10/1974-1/6/1975
Ðáðáìé÷áÞë Íßêç, Ä/íôñéá ôïõ Ó÷ïëåßïõ.
1/6/1975-31/12/1986
Äñüóïò Óùô. Åõè. (1925)
1/1/1987-31/12/1990
ÈåïöÜíçò ÔÜóïò ôïõ Áíô. (1932)
1/1/1991-31/12/1994
Ôóïýìáò Äéïíýóéïò Áíô. (1952)
1/1/1995-3112/1998
Äñüóïò ÁíäñÝáò ôïõ Óùôçñßïõ. (1946)
ÃÑÁÌÌÁÔÅÉÓ
Ðáôïý÷áò Êùí. ôïõ Áíô. (1891)
×áíôæÞò Êùí. ôïõ Ãåùñ. (1935)
Áíäñåüðïõëïò Êùí. ôïõ Áíä. (1927) ÈåïöÜíçò Íßêïò ôïõ Áíô. (1919),
Óùô. Äñüóïò ôïõ Åõè.(1925)
(óýìâïõëïò óå ÷ñÝç ÃñáììáôÝá)

Ç

ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ

159

Óå ìéá åðï÷Þ, ðïõ ôï ðïóïóôü áíáëöáâçôéóìïý âñéóêüôáí øçëÜ, ïé Ãñáììáôåßò êáé ïé "Áíáãíþóôåò", õðÞñîáí ç øõ÷Þ ôçò ÔïðéêÞò Áõôïäéïßêçóçò. ¹ôáí áõôïß ðïõ âïçèïýóáí êáé óôÞñéæáí ôéò ðñïóðÜèåéåò ðïõ Ýêáíå ôï ÷ùñéü ãéá
í' áíáóôõëùèåß, ãé' áõôü ç ðñïóöïñÜ ôïõò õðÞñîå ðïëýôéìç.
• Ïé Ãñáììáôåßò óôï óýíïëü ôïõò:
• Åß÷áí óõíå÷Þ êáé åéëéêñéíÞ óõíåñãáóßá ìå üëïõò ôïõò Üëëïõò èåóìéêïýò
ðáñÜãïíôåò ôïõ ÷ùñéïý ìáò.
• Âïçèïýóáí ôïõò êáôïßêïõò.
• ÓõíÝâáëáí ãåíéêÜ, ìå ôç èåôéêÞ ôïõò ãíþìç ðñïò ôïí Ðñüåäñï êáé ôá ìÝëç ôïõ áéñåôïý ïñãÜíïõ, óôç äçìéïõñãßá êáé äéáôÞñçóç óôï ÷ùñéü êëßìáôïò åéñçíéêÞò óõìâßùóçò.

1.6 Ç ÔïðéêÞ Áõôïäéïßêçóç óôá ÷ñüíéá ôçò ãåñìáíïöáóéóôéêÞò Êáôï÷Þò (1941-1944).
Ôï ÌÜéï ôïõ 1942 ï ¢ñçò Âåëïõ÷éþôçò
ìáæß ìå Üëëïõò åííÝá óõíôñüöïõò ôïõ åìöáíßóôçêå óôç Äïìíßóôá ôçò Åõñõôáíßáò
êáé ìßëçóå ãéá ôïí Ýíïðëï áãþíá ðïõ îåêßíçóå ï ÅËÁÓ28. ÐáñÜëëçëá ôï ÅÁÌ Üñ÷éóå
ìéá ðñïóðÜèåéá íá äçìéïõñãçèåß óôçí ÅëëÜäá, ðïõ áðåëåõèåñùíüôáí óôáäéáêÜ, ôï
ÊñÜôïò ôçò Åëåýèåñçò ÅëëÜäáò. ÌÝóá óå
ëßãïõò ìÞíåò, äéáìïñöþèçêå óôçí åëëçíéêÞ ýðáéèñï ìéá íÝá êáôÜóôáóç. Êáèéåñþèçêå Ýíá åßäïò áðïêåíôñùìÝíçò ÔïðéêÞò Áõôïäéïßêçóçò óôçí êáôåýèõíóç ôçò
ËáúêÞò Áõôïäéïßêçóçò, ìå âáóéêÞ ìïíÜäá ôçí Êïéíüôçôá, áíáãïñåýïíôáò ôç
ËáúêÞ ÓõíÝëåõóç ôùí êáôïßêùí óå êõñßáñ÷ï üñãáíï.
¢ñ÷éóå ç ëåéôïõñãßá ôùí ó÷ïëåßùí, ðáôÜ÷èçêáí ïé
ÆÝñâáò
ëçóôåßåò êáé ïé æùïêëïðÝò êáé ëåéôïýñãçóáí ôá ËáúêÜ
ÄéêáóôÞñéá, ìå äéêáéïäïóßá íá åðéâÜëïõí êáé ôç èáíáôéêÞ ðïéíÞ. Ìéá "ÍÝá ÅëëÜäá" Üñ÷éóå íá ãåííéÝôáé óôá
âïõíÜ êáé óôçí ýðáéèñï.
Óôéò 16 Áõãïýóôïõ ôïõ 1943 áðïöÜóéóå ôï Êïéíü Ãåíéêü Óôñáôçãåßï ÆÝñâá- Âåëïõ÷éþôç, ôá üñãáíá ôçò
ÔïðéêÞò Áõôïäéïßêçóçò íá åêëÝãïíôáé Üìåóá áðü ôï ëá¢ñçò
Âåëïõ÷éþôçò

28. Óôéò 12 Éïõíßïõ 1945 ôï ÊÊÅ ôïí áðïêÞñõîå ìå ðïëý óêëçñü äçìïóßåõìá óôïí "ÑéæïóðÜóôç".
Äéáöþíçóå êõñßùò ìå ôç óõììåôï÷Þ óôçí êõâÝñíçóç ÐáðáíäñÝïõ êáé ôçí áíÜèåóç êåíôñéêïý
ñüëïõ óôïõò ¢ããëïõò.

160

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

ü ìå åëåýèåñåò åêëïãÝò. Ìå âÜóç ôçí áðüöáóç áõôÞ, Ýãéíáí, ôï ÓåðôÝìâñéï ôïõ
1945, åêëïãÝò óå üëá ôá ÷ùñéÜ ôçò Íáõðáêôßáò, óôéò ïðïßåò øÞöéóáí êáé ïé ãõíáßêåò êáé ïé íÝïé Üíù ôùí 18 åôþí. Áðü ôéò åêëïãÝò áõôÝò åêëÝ÷ôçêáí ôá ìÝëç
ôùí äéáöüñùí ôïìÝùí, ôïõ Äéïêçôéêïý, ôïõ Ïéêïíïìéêïý, ôïõ Ó÷ïëéêïý, ôïõ Åêêëçóéáóôéêïý, ôçò ÁóöÜëåéáò êáé ÔÜîçò29.
Ï êÜôïéêïé ôïõ ÷ùñéïý ìáò ðáßñíïõí åíåñãü ìÝñïò óôç Äéïßêçóç êáé óôçí
õëïðïßçóç ôùí áðïöÜóåùí. Ðñüåäñïò åêëÝãåôáé ï Êùí. Áíô. Óâþêïò.
Ç Ô. Á. ôïõ âïõíïý åß÷å äýï êëÜäïõò, Äéïßêçóç êáé Äéêáéïóýíç, óå ôñßá åðßðåäá, (Êïéíüôçôá, Åðáñ÷ßá, Íïìüò) Þôïé:
Ôç Äéïßêçóç ôçò Êïéíüôçôáò, ôçò Åðáñ÷ßáò êáé ôïõ Íïìïý.
Ôç ËáúêÞ Äéêáéïóýíç óôçí Êïéíüôçôá, óôçí Åðáñ÷ßá êáé óôï Íïìü.
Ôá ¼ñãáíá ôçò ËáúêÞò Áõôïäéïßêçóçò Þôáí:
Ôá ÊïéíïôéêÜ, Åðáñ÷éáêÜ êáé Íïìáñ÷éáêÜ Óõìâïýëéá.
Ç ÃåíéêÞ ÓõíÝëåõóç ôùí êáôïßêùí ôïõ ×ùñéïý.
Ç Åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç êáé
Ç Íïìáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç.
Ôá üñãáíá áõôÜ ðëáéóéþíïíôáí
áðü ËáúêÝò ÅðéôñïðÝò üðùò:
Ç ÅðéôñïðÞ ËáúêÞò ÁóöÜëåéáò.
Ç Ó÷ïëéêÞ ÅðéôñïðÞ.
Ç ÅêêëçóéáóôéêÞ ÅðéôñïðÞ.
Ç ÅðéôñïðÞ ÊïéíùíéêÞò Ðñüíïéáò êáé Åðéóéôéóìïý êáé
Ç ÅîåëåãêôéêÞ ÅðéôñïðÞ.
¼ëá ôá ìÝëç ôùí ðáñáðÜíù ïñãÜíùí êáé åðéôñïðþí Þôáí áéñåôÜ ìïíïåôïýò
èçôåßáò êáé Üìéóèá. ÊáôáâÜëëïíôáí êÜðïéá ïäïéðïñéêÜ Ýîïäá.
Óôçí ÊïéíüôçôÜ ìáò, üðùò åßäáìå, ëåéôïýñãçóå Ëáúêü ÄéêáóôÞñéï. ËÝãåôáé
ðùò ïé áðïöÜóåéò ôïõ ëáúêïý áõôïý ïñãÜíïõ õðÞñîáí áëÜíèáóôåò.
Áêïëïýèçóå ï Åìöýëéïò êáé üëá êáôáóôñÜöçêáí êáé ðáñáöñÜóôçêáí. ÌÝóá óôç äßíç ôùí ðáèþí, êÜçêáí êáé ôá îåñÜ êáé ôá ÷ëùñÜ.

1.7 To Ó÷Ýäéï "Êáðïäßóôñéáò" ôïõ 1989-99.
á) ÊáôÜñãçóç ôùí ÊïéíïôÞôùí. Ìåôïíïìáóßá ôïõ ÄÞìïõ.
Óôç äåêáåôßá ôïõ 1980, åðáíÝñ÷åôáé ï îå÷áóìÝíïò èåóìüò ôùí Íïìáñ÷éáêþí Óõìâïõëßùí ôïõ Ôñéêïýðç êáé ìå ìéá óåéñÜ Íüìùí êáé ÄéáôáãìÜôùí ïëïêëçñþíåôáé ìÝ÷ñé ôï 1997 ç ìåãÜëç ìåôáññýèìéóç óôçí ÔïðéêÞ Áõôïäéïßêçóç.
29. Â. Óôáõñïãéáííïðïýëïõ, Éóôïñßá ôçò Íáõðáêôßáò, óåë. 424, 1970.

Ç

ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ

161

Óôéò 4 Äåêåìâñßïõ ôïõ 1997, äçìïóéåýåôáé óôï 244 ÖÅÊ/ Á´ ï Íüìïò 2539, ìå
Ýíáñîç éó÷ýïò áðü ôï 1999. Êáôáñãïýíôáé ïé Êïéíüôçôåò êáé åéóÜãïíôáé ïé ÄÞìïé. ¼ðùò åßäáìå ç Åðáñ. Íáõðáêôßáò, ÷ùñßóôçêå óå Ýîé ÄÞìïõò:
ÍáõðÜêôïõ, Áíôéññßïõ, Áðïäïôßáò,
ÐëáôÜíïõ, ÐõëÞíçò êáé ×Üëêåéáò.
â) Ôá äþäåêá ÷ùñéÜ ôïõ ÄÞìïõ ÐëáôÜíïõ.
ÏÍÏÌÁÓÉÁ
ÐëÜôáíïò
¢ãéïò ÄçìÞôñéïò
ÁñÜ÷ïâá
Á÷ëáäüêáóôñï
Äåíäñï÷þñé
ÊáóôáíÝá
ÊëåðÜ
ËéâáäÜêé
Íåï÷þñé Íáõ/êôßáò
Ðåñäéêüâñõóç
Ðåñßóôá
×üìïñç
ÓÕÍÏËÏ

ÅÊÔÁÓÇ
23.194
15.021
19.021
9.067
5.774
7.473
16.371
12.847
18.996
9.148
11.572
21.194
169.678

ÐËÇÈ. 1991
285
169
280
142
15
81
146
86
172
39
168
111
1.694

ÐËÇÈ, 2001
407
133
250
123
26
81
305
52
153
27
116
105
1778

Ðñþôïò ÄÞìáñ÷ïò åêëÝãåôáé ï Ëåùíßäáò ÊùëÝôáò áðü ôïí ¢ãéï ÄçìÞôñéï
êáé ìïéñÜóôçêå ôçí ôåôñáåôßá ìå ôïí óõã÷ùñéáíü ìáò ÁíäñÝá Óùô. Äñüóï.
Ôç äåýôåñç ôåôñáåôßá åðáíåêëÝãåôáé ï Ëåùíßäáò ÊùëÝôáò êáé ï ÁíäñÝáò
Äñüóïò êáôåâáßíåé õðïøÞöéïò Íïìáñ÷éáêüò Óýìâïõëïò. Êáé óôéò äýï áõôÝò ôåôñáåôßåò åêëÝãåôáé Äçìïôéêüò Óýìâïõëïò ï ×ñÞóôïò Óéêüëáò áðü ôçí Áãßá
ÔñéÜäá.
Ôçí ôñßôç ôåôñáåôßá, ÄÞìáñ÷ïò åêëÝãåôáé ï ÁíäñÝáò Óùô. Äñüóïò.
Êáé óôéò ôñåéò ôåôñáåôßåò åêëÝãåôáé Äçì. Óýìâïõëïò ï óõã÷ùñéáíüò ìáò ÁèáíÜóéïò Ìé÷. ×áíôæÞò, ï ïðïßïò ÷ñçìÜôéóå êáé ÁíôéäÞìáñ÷ïò. Ôçí ôåëåõôáßá
ôåôñáåôßá åêëÝãåôáé ãéá ðñþôç öïñÜ êáé ï åðßóçò óõã÷ùñéáíüò ìáò ×ñÞóôïò
ÅããëÝæïò.
ÐÜñåäñïò óôçí Êïéíüôçôá åêëÝãåôáé êáé óôéò ôñåéò ôåôñáåôßåò ï Ãñçãüñçò
Ãåùñ. ÐåëÝêçò.

162

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

1.8 Ç Êïéíüôçôá ×üìïñçò óôá äýóêïëá ÷ñüíéá.
Áðü ôï 1829 ìÝ÷ñé óÞìåñá ðÝñáóáí 179 ÷ñüíéá. ¼ëá áõôÜ ôá äýóêïëá ÷ñüíéá ç Êïéíüôçôá ×üìïñçò, ü÷é ìüíï Üíôåîå êáé óôÜèçêå óôá ðüäéá ôçò, áëëÜ
êáé âñáâåýôçêå ìå ÷ñõóü ìåôÜëëéï óôï Íå÷þñé, ãéáôß ðáñïõóßáóå óôçí Ýêèåóç,
ðáôÜôá 350 ãñáììáñßùí. Áñêåôïß åðßóçò ðáñÜãïíôåò êáé óõíôåëåóôÝò ôçò êïéíïôéêÞò ìáò áíÜðôõîçò áðÝóðáóáí áðü öïñåßò êáé áñìüäéá Õðïõñãåßá ôéìçôéêÝò äéáêñßóåéò, üðùò ôá ôÝóóåñá ìÝëç ôçò ÅîùñáúóôéêÞò ÅðéôñïðÞò.
ÔÏ ÁÎÉÏÈÁÕÌÁÓÔÏ ÁÕÔÏ ÅÑÃÏ ÓÕÍÔÅËÅÓÔÇÊÅ ÁÐÏ:
• Ôéò ðñïóöïñÝò êáé äùñåÝò ôùí åêôüò êáé åíôüò ÅëëÜäáò ìåôáíáóôþí ôçò.
• Ôçí åõóõíåßäçôç ðñïóöïñÜ ÷éëéÜäùí åñãáôïùñþí ðñïóùðéêÞò åñãáóßáò
ôùí êáôïßêùí ôçò.
• Ôá äéÜöïñá ìéêñïêïíäýëéá ðïõ äüèçêáí êáôÜ êáéñïýò.
• Ôçí åíßó÷õóç ôùí ÄÞìùí êáé ÊïéíïôÞôùí ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá ìå êïéíïôéêÜ êïíäýëéá, ðïõ Ýäùóáí íÝá ðíïÞ óôçí Ô.Á. êáé êõñßùò, áðü ôç ÷ñçóôÞ
êáé ïñèïëïãéêÞ äéá÷åßñéóç áõôþí ôùí ðüñùí.
Ìå ôçí ðáñïõóßá áîéüëïãùí áíèñþðùí óôçí ÔïðéêÞ Áõôïäéïßêçóç, óôïí
Ðïëéôéóôéêü ìáò Óýëëïãï, óôçí ÅðéôñïðÞ Åîùñáúóìïý, óôéò Ó÷ïëéêÝò ÅðéôñïðÝò êáé óôá åêÜóôïôå ÅêêëçóéáóôéêÜ Óõìâïýëéá, Üëëáîå, ìÝóá óå ëßãåò äåêáåôßåò, ôï ÷ùñéü ìáò üøç. ¸ðáøáí ðéá ïé ×ïìïñßôåò íá ðåñéìÝíïõí. ¸êáíáí ôç
íý÷ôá ìÝñá, Ýâáëáí ôï ÷Ýñé óôçí ôóÝðç êáé ôïí êáóìÜ óôïí þìï, êáé ðÞñáí ôïí
ôüðï óôçí ðëÜôç ôïõò!

Ç

163

ÔÏÐÉÊÇ ÁÕÔÏÄÉÏÉÊÇÓÇ

Áðü ôá Ýñãá ìáò îå÷ùñßæïõí:
Ôï ðáíÝìïñöï êáìðáíáñéü.
• Ôï åîùñáúóìÝíï êïéìçôÞñéï.
• Ôï êáéíïýñéï ðÝôñéíï ó÷ïëåßï, ìå ôï ó÷ïëéêü ôïõ êÞðï, ôçí õäáôïäåîáìåíÞ êáé ôï óðßôé ôïõ äáóêÜëïõ.
• Ç áíáêáéíéóìÝíç êáé åìðëïõôéóìÝíç ìå åéêüíåò áãéïãñÜöùí ôïõ Áãßïõ ¼ñïõò Åêêëçóßá ìáò.
• Ôá Ýñãá óôï ÌïíáóôÞñé, óôïí ¢ãéï ÁèáíÜóéï, óôïí ¢ãéï Êùí/íï.
• Ôï íÝï åêêëçóÜêé ôïõ Áãßïõ Öáíïõñßïõ.
• Ïé äåíôñïöõôåýóåéò áêáêßáò, ïé äñüìïé, ïé áóöáëôùóôþóåéò êáé ðëáêïóôñþóåéò.
• Ôï Êïéíïôéêü ÊáôÜóôçìá, ôï êôßñéï óôÝãáóçò ôïõ Áãñïôéêïý Éáôñåßïõ, ç
ðëáôåßá ìáò, ôï ãÞðåäï êáé ç ðáéäéêÞ ÷áñÜ.
• Ç "ÌåãÜëç Âñýóç", ç "Ìüôóéù" êáé ïé ôóéìåíôÝíéïé áñäåõôéêïß áýëáêåò.
• Ôo äßêôõï ýäñåõóçò, ìå ôï êýñéï êáé åíäéÜìåóï õäñáãùãåßï ôïõ.
• Ç ôáêôéêÞ åìöÜíéóç ôïõ áðïññéììáôïöüñïõ ôïõ ÄÞìïõ óôï ÷ùñéü ìáò åßíáé êáé áõôü åðßôåõãìá.
• Ôá ðåñßöçìá Ýñãá óôá "ÐëáôáíÜêéá", ðïõ Ýäéùîáí áðü åêåß ôá "öáíôÜóìáôá" êáé ôþñá ôá áðïëáìâÜíïõí ïé Üíèñùðïé.
• Ç ðñüóöáôç ðëáêüóôñùóç ôçò áõëÞò ôïõ Ìïíáóôçñéïý êáé ôÝëïò,
• Ç äïñõöïñéêÞ êåñáßá óôïí ¢ãéï ÁèáíÜóéï.
Áîßæåé ìåãÜëç ôéìÞ ó' üëïõò, üóïõò ðñüóöåñáí, ìü÷èçóáí, ðÜëåøáí êáé åíßïôå
"ô' Üêïõóáí" êáé ðéêñÜèçêáí, ãéá íá ìðïñïýìå óÞìåñá üëïé ìáò íá êáìáñþíïõìå
ôï ÷ùñéü ìáò. Ôá Ýñãá ôùí êáëþí áõôþí óõã÷ùñéáíþí ìáò Ýìåéíáí ãéá íá ðáñáäåéãìáôßæïõí ôéò åðåñ÷üìåíåò ãåíéÝò. Ïé Üíèñùðïé áõôïß ðïõ äïýëåøáí åßíáé åðþíõìïé, êáé üëïé ôïýò îÝñïõìå!!!

1.9 ÄçìïãñáöéêÜ äåäïìÝíá (ÖÅÊ 2/81-1896 & Ã.Ã.ÅÓÕÅ, ðñáãìáôéêüò ðëçèõóìüò áðïãñáöþí 1846-1911, óåë. 37, 119, 186).
1445 1815
¸ôç
Ðëçè.
80
80
ÏéêïãÝíåéåò
ÅÊÔÁÓÇ: 21, 194 óôñ.
¸ôç
1920 1928
Ðëçè.
407
465

1829
1529

1838 1869* 1879* 1889* 1896* 1907*
37
241 296 377 309 350

1940
493

1951 1961
350 353

1971 1981 2001
266 115 105

164

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

¼ðùò äåß÷íåé ï ðßíáêáò ìå ôá óôáôéóôéêÜ äåäïìÝíá, ìåôÜ ôïí Åìöýëéï 140
×ïìïñßôåò áðïõóéÜæïõí. Áõôïß ðïõ Ýìåéíáí ðåñéìÝíïõí ãéá ìßá 10/åôßá íá åìöáíéóôåß Ðïëéôåßá êáé ÊñÜôïò. ÁëëÜ ðïý íá öáíïýí. Äåí åõêáéñïýí!!
ÌåôÜ ôçí êáôáóôñïöÞ ôïõ Åìöõëßïõ, åðéäßäïíôáé óôçí ÁèÞíá óå Ýñãá "õðïäïìÞò êáé áíÜðôõîçò". Ìå ôá ÷ñÞìáôá ôïõ "Ôñïýìáí êáé ôïõ ÌÜñóáë",
ãêñåìßæïõí ôç ÍåïêëáóéêÞ ÁèÞíá!!! êáé ìå ôï ÷áñôß ôùí Êïéíùíéêþí ÖñïíçìÜôùí "áíÜ ÷åßñáò", åîïñßæïõí, åêôïðßæïõí êáé áðïêëåßïõí ðëçèõóìü áõôÞò ôçò
÷þñáò, áðü ôçí ðáñáãùãéêÞ äéáäéêáóßá, ïîýíïõí ôá ðÜèç êáé áêñùôçñéÜæïõí
ôï ìÝëëïí, ü÷é ìüíï ôçò õðáßèñïõ, áëëÜ ïëïêëÞñïõ ôçò ×þñáò!!

1.10 ×ïìïñßôåò ÍïìÜñ÷åò.
Ï Áíôþíéïò Óâþêïò óðïýäáóå íïìéêÜ. ¸ãéíå äçìïóéïãñÜöïò ôçò ÂñáäõíÞò
êáé ôï 1947 äéïñßóôçêå ÍïìÜñ÷çò ×ßïõ. Ôï 1948 ÍïìÜñ÷çò Íáõðëßïõ. Ôïí
áðÝëõóå ï Ìáñêåæßíçò êáé åðáíÞëèå áñãüôåñá ãéá ëßãï óôçí ÐñÝâåæá êáé óôçí
Êáôåñßíç, üðïõ êáé áðÝèáíå ôï 1955. ×ñçìÜôéóå åðßóçò ÍïìÜñ÷çò êáé åðß
ÌáíéáäÜêç.
Åõèýìéïò Âáó. Äñüóïò. Óðïýäáóå öéëüëïãïò. Äéïñßóôçêå ôï 1993 ÍïìÜñ÷çò Åõâïßáò.

2

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÅÐÉÊÏÉÍÙÍÉÁ

ÐïëëÜ Þôáí ôá ìÝóá ìåôáöïñÜò åíüò ìçíýìáôïò. Ï ìðáñðá-ÌÞôñïò ÆáìðÜñáò Üíáâå
öùôéÜ óôïí Áñäßíç êé Ýóôåëíå ôï ìÞíõìÜ ôïõ
óôçí Ôñéðßôóá êáé üôáí Ýðáéñíå áðÜíôçóç, ìå
ôïí ßäéï ôñüðï, êáôçöüñéæå. Ôá ðåñéóôÝñéá, ôá
æþá êáé ï ßäéïò ï Üíèñùðïò, ìå ôá ãñÞãïñá êáé
äõíáôÜ ðüäéá ôïõ, õðÞñîáí ìåôáöïñåßò ìçíõìÜôùí. Ï Öåéäéððßäçò ôï 490 ð.÷. äéÝôñåîå,
÷ùñßò íá óôáìáôÞóåé, áðüóôáóç 39 ÷éëéïìÝôñùí, åßðå ôï "íåíéêÞêáìåí" êáé îåøý÷çóå. Ïé
Ýöéððïé áããåëéïöüñïé äéÝó÷éæáí ìåãÜëåò áðïóôÜóåéò óå óýíôïìï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá. ÌÜëéóôá ï Ì. ÁëÝîáíäñïò Ýöåñå áðü ôïõò ÐÝñóåò ôï óýóôçìá ôýðïõ
"ëáìðáäçäñïìßáò". Ï Ýíáò Ýöéððïò ðáñÝäéíå ôï ìÞíõìá óôïí åðüìåíï, ðïõ ôïí
ðåñßìåíå óå óõãêåêñéìÝíï ôüðï ê.ï.ê. Êé üëá áõôÜ, ìÝ÷ñé íá öôÜóïõí ôá óýã÷ñïíá ìÝóá åðéêïéíùíßáò, ôá ïðïßá åêìçäÝíéóáí ôéò áðïóôÜóåéò êáé Ýöåñáí
ãñÞãïñá êáé ðéï êïíôÜ ôïõò áíèñþðïõò ôçò õäñïãåßïõ.

2.1 Ôï Áãñïôéêü Ôá÷õäñïìåßï.
Óôéò 24-9-1828 ï Êáðïäßóôñéáò ßäñõóå 4 Ôá÷õäñïìåßá. Ôá ðñþôá ÁãñïôéêÜ Ôá÷õäñïìåßá Ýãéíáí ôï 1842. Ç áðïóôïëÞ åðéôáãþí Üñ÷éóå ôï 1880 êáé åí-

166

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

íéÜ ÷ñüíéá áñãüôåñá ç ðáñáëáâÞ êáé áðïóôïëÞ
äåìÜôùí. Áðü ôï 1911 ïñãáíþíåôáé óõóôçìáôéêÜ ç
õðçñåóßá óå Ãñáöåßá ôñéùí ôÜîåùí (á´, â´, ã´) êáé
ôüôå éäñýåôáé Ôá÷õäñïìéêü Ãñáöåßï óôïí ÐëÜôáíï. Ôá ãñÜììáôá, ôéò åðéôáãÝò êáé ôá óõóôçìÝíá Ýöåñíå óôï ÷ùñéü, ìéá öïñÜ ôçí åâäïìÜäá êáé áñãüôåñá óõ÷íüôåñá, ï ôá÷õäñüìïò, åíþ ç ðáñáëáâÞ
ôùí äåìÜôùí ãéíüôáí óôï Ãñáöåßï ôïõ ÐëáôÜíïõ.
¸ìðáéíå óôï ÷ùñéü ï ôá÷õäñüìïò êáé ìå ôçí
ôá÷õäñïìéêÞ ôïõ "êáñáìïýæá" åéäïðïéïýóå ôïõò
÷ùñéáíïýò ãéá íá Ýñèïõí íá ðÜñïõí ôá ãñÜììáôÜ
ôïõò. Óôéò äåêáåôßåò ôïõ 50 êáé ôïõ 60 ï ÃéÜííçò Äåäüðïõëïò Þôáí ï ôáêôéêüò
ìáò ôá÷õäñüìïò êáé ðñéí áð’ áõôüí õðçñÝôçóáí ï Íßêïò Êáñáãéþñãïò êáé Íßêïò ÓêïõöÞò. Ôï ÃéÜííç Äåäüðïõëï äéáäÝ÷ôçêå ï ãéïò ôïõ Íßêïò êáé áõôüí ï
Áðïóôüëçò ÔóïõñÜðáò.

2.2 Ôï Ôçëåöùíåßï.
Ôï 1910 éäñýèçêáí ôá ðñþôá ÁãñïôéêÜ Ôçëåöùíåßá. Ôï Ôçëåöùíåßï ôçò ×üìïñçò óôåãáæüôáí óôï
óðßôé ôïõ ÃñáììáôÝá Þ ôïõ ÐñïÝäñïõ Þ êáé óôï ìáãáæÜêé ôïõ ÷ùñéïý. Ðñüêåéôáé ãéá ôá ðñþôá ÷åéñïêßíçôá ôçëÝöùíá, üðïõ ìå ôçí ðåñéóôñïöÞ ìéáò çëåêôñïìáãíçôéêÞò ðëÜêáò, Üíáâå Ýíá ëáìðÜêé óôï
êÝíôñï. Ï ôçëåöùíçôÞò ôïõ êÝíôñïõ Ýâëåðå ôï ëáìðÜêé êáé ñùôïýóå ôï óõíäñïìçôÞ ìå ðïéïí áñéèìü
Þèåëå íá óõíäåèåß. Ìå ôïí êáéñü ðåñÜóáìå óôá çìéáõôüìáôá ôçëåöùíéêÜ êÝíôñá, óôá áõôüìáôá êáé
óôá øçöéáêÜ.
Ôï Ôçëåöùíåßï ôïõ ÷ùñéïý ìáò óôåãÜóôçêå ãéá ðñþôç öïñÜ óôïí Êùí. Ðáôïý÷á. ¾óôåñá ðÞãå óôïí Êþóôá ÈåïöÜíç (Öáóáñßá). Õðåýèõíïé ãéá ôç ëåéôïõñãßá ôïõ Þôáí ïé ßäéïé. Ãéá ðïëëÜ ÷ñüíéá óôåãÜóôçêå åêåß ðïõ åßíáé óÞìåñá,
óôï êáöå-ðáíôïðùëåßï ôïõ ÷ùñéïý ìáò, ìå õðåýèõíïõò ëåéôïõñãßáò ôïõ Ôçëåöùíåßïõ êáôÜ êáéñïýò êáé ìå ôç óåéñÜ, ôïõò ÃéÜííç ËõìðÝñç, Êþóôá ×áíôæÞ
êáé Ãéþñãï ÐåëÝêç. ÓõíÞèùò, ï åêÜóôïôå Ðñüåäñïò Þ ÃñáììáôÝáò, Ýðáéñíå
êáé ôï ôçëÝöùíï.
¼óï ãéá ôï áðüññçôï ôùí ôçëåöùíéêþí óõíäéáëÝîåùí ç êáôÜóôáóç Þôáí
êáëýôåñç áðü óÞìåñá, áöïý ôüôå ãíþñéæåò üôé óå áêïýíå üëïé êáé ôïõò Þîåñåò
üëïõò, åíþ óÞìåñá óå áêïýíå üëïé êáé äåí îÝñåéò êáíÝíáí.

3

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÄÉÊÁÉÏÓÕÍÇ ÊÁÉ ÄÇÌÏÓÉÁ ÁÓÖÁËÅÉÁ

3.1 Äéêáéïóýíç.
Ï èåóìüò ôçò Äéêáéïóýíçò áðïôåëåß èåìåëéþäç ëåéôïõñãßá ôïõ äçìïêñáôéêïý ðïëéôåýìáôïò. Äåí ìðïñåß íá õðÜñîåé åýñõèìç äçìïêñáôéêÞ êïéíùíßá ÷ùñßò Äéêáéïóýíç êáé äåí ìðïñåß íá õðÜñîåé Äéêáéïóýíç, üôáí õðÜñ÷ïõí êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò. Ãé’ áõôü ïöåßëåé íá åßíáé óõìðáñáóôÜôçò ôùí áäéêçìÝíùí,
ôùí êïéíùíéêÜ áðïêëåéóìÝíùí, ôùí áóèåíþí êïéíùíéêþí ïìÜäùí, ðñïóôÜôçò
ôùí áíèñùðßíùí äéêáéùìÜôùí êáé èåìáôïöýëáêáò ôùí áñ÷þí ôïõ êñÜôïõò äéêáßïõ. Ìüíï óôï ðíåýìá áõôü ìðïñåß íá èåùñçèåß ùò ìéá óçìáíôéêÞ êïéíùíéêÞ ëåéôïõñãßá, ðïõ èá ìðïñÝóåé íá äéáóöáëßóåé ôçí êïéíùíéêÞ óõíï÷Þ.
¼ôáí ëåéôïõñãåß ìïíïäéÜóôáôá, áõôïêáôáñãåßôáé êáé ìáæß ì' áõôÞ êáé ôï
äçìïêñáôéêü ðïëßôåõìá. ÄéáöèáñìÝíç Äéêáéïóýíç, åêðáéäåýåé äéáöèáñìÝíïõò
ðïëßôåò êáé ðñïåôïéìÜæåé óôáäéáêÜ ôïí ðíéãìü ôçò óôïí õðåñ÷åéëßæïíôá âïýñêï. Ãé' áõôü ï ÇñÜêëåéôïò Ýëåãå ðùò ïé ðïëßôåò ðñÝðåé íá ìÜ÷ïíôáé õðÝñ ôïõ
íüìïõ, üðùò áêñéâþò, üôáí õðåñáóðßæïíôáé ôá ôåß÷ç. ("ÌÜ÷åóèáé ÷ñÞ ôüí äÞìïí õðÝñ ôïõ íüìïõ üêùóðåñ ôåß÷åïò").
Áò äïýìå ëïéðüí ðþò ëåéôïýñãçóå ç Äéêáéïóýíç óôïí ôüðï ìáò.
Ãéá ìéêñïæçìéÝò ôï äßêáéï áðïíÝìïíôáí óôï ÷ùñéü ìå ôç äéáìåóïëÜâçóç
ôïõ Áãñïöýëáêá, áðü ôïí êáéñü âÝâáéá ðïõ áõôüò õðÞñ÷å óáí èåóìüò, Þ ôçò
Áóôõíïìßáò. Ãéá áãñïæçìéÝò ïñßæïíôáí êïéíÞò áðïäï÷Þò åêôéìçôÝò. ¼ôáí äåí

168

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

ìðïñïýóáí Þ äåí Þèåëáí íá "ôá âñïõí", ìïéñáßá êáôÜëçãáí óôá äéêáóôÞñéá.
Ôï 1839 ìå Â.Ä. éäñýåôáé Åéñçíïäéêåßï óôá ÊñÜâáñá ìå ìåôáöåñüìåíç Ýäñá. Áðü ôïí Ïêôþâñç ìÝ÷ñé ôï ÌÜñôç ç Ýäñá Þôáí óôç ÌåãÜëç ËïìðïôéíÜ
(¢íù ×þñá) êáé ôïõò õðüëïéðïõò ìÞíåò óôïí ÐëÜôáíï. Áðü ôï 1876 Ýùò ôï
1879 ëåéôïýñãçóå êáé äåýôåñï Åéñçíïäéêåßï óôçí ÁñÜ÷ïâá. Åéñçíïäßêçò êáé
ÓõìâïëáéïãñÜöïò ÷ñçìÜôéóå êáé ï óõã÷ùñéáíüò ìáò ÃéáííÝêïò Äåóðïôáßïò Þ
Äåóðïôüðïõëïò.
Áíáìï÷ëåýïíôáò ôï èÝìá áõôü ôçò Äéêáéïóýíçò, öáßíåôáé ðùò ç áðïíïìÞ
ôçò ãéíüôáí êáôÜ ôïí ôïõñêïðáñÜäïôï ôñüðï êáé ìå âÜóç ôç ëáúêÞ ñÞóç "üðïéïò Ý÷åé ôï ìá÷áßñé, ôñþåé êáé ôï ðåðüíé". Ïé Üëëïé áðëÜ ðáñáêïëïõèïýí
êáé ... îåñïãëåßöïíôáé!
Èá ðáñáèÝóïõìå äýï áðïöÜóåéò ÷áñáêôçñéóôéêÝò ôïõ ôñüðïõ áðïíïìÞò
ôçò Äéêáéïóýíçò, ðïõ ðÜñèçêáí óå äýï äéáöïñåôéêÝò åðï÷Ýò.
Ç ðñþôç áöïñÜ ôïí ÊáäÞ "ôçs ÊñÜâáñçs" Ãéïõóïýö. ÐÜñèçêå ôï Ýôïò
1804 êáé ç áðüöáóç óôÝëíåôáé óôïí ÊïôæÜìðáóç ôçò Êïæßôóáò.
Ðñïò
Ôïí ÊïôæÜìðáóç ôçò ÊñÜâáñçò
Ï êÜôïéêïò ôïõ xùñéoý Êïõæßôóá Ìð .. Ðáíáãéþôçò áðåõèýíèçêå óôï Õøçëü ÄéêáóôÞñéü ìáò, êáôçãïñþíôáò ôïõò óõã÷ùñéáíïýò ôïõ áäåëöïýò Íéêïëü
(×)Áôæüðïõëï êáé ôïí áäåëöü ôïõ ÆÞóéìï, üôé Ýêëåøáí ìåñéêÝò êáôóßêåò ôïõ
Ðáíáãéþôç ðñéí ðÝíôå çìÝñåò, åíþ ôéò âïóêïýóå óôï âïõíü êáé æÞôçóå áðïæçìßùóç áðü áõôïýò. ÁëëÜ ï Íéêïëüò êáé ï áäåëöüò ôïõ ÆÞóéìïò áñíÞèçêáí ôçí
êáôçãïñßá êáé ïñêßóôçêáí üôé äåí Ýêëåøáí ôéò êáôóßêåò ôïõ Ðáíáãéþôç. ÅðïìÝíùò, áöïý ïñêßóôçêáí êáé ï Ðáíáãéþôçò äåí Ý÷åé ìÜñôõñá, äåí ðñÝðåé íá ôéìùñçèïýí. Ïé áíùôÝñù áíáöåñüìåíïé íá ìçí åíï÷ëçèïýí áðü êáíÝíáí30.
ÃñÜöôçêå ôï 1219 (1804) Ýôïò.
Ï ÊáäÞò ôçò ÊñÜâáñçò
Ãéïõóïýö
Ôç äåýôåñç äéêáóôéêÞ áðüöáóç èá ôç äáíåéóôïýìå áðü ôï Ãéþñãï ÌðïóéíÜêï, óå åëåýèåñç äéêÞ ìáò áðüäïóç, ðïõ ðåñéÝ÷åôáé óôï âéâëßï ôïõ "Óô' áðüóêéá ôçò ÁñÜ÷ïâáò", óåë.312.
Ï áãñïöýëáêáò "ðïäïêüðéáóå" ôïí Ôåñíïâßôç ÆáâïóôÝñãéï. Ôï äéêáóôÞñéï
èá ãéíüôáí óôçí ÁñÜ÷ïâá êáé ï ÁëÝîçò ÑÞãáò Þôáí ÐÜñåäñïò. Ï êáôçãïñïýìåíïò ðÞãå ðñéí áðü ôç äßêç, óôçí ÁñÜ÷ïâá, âñÞêå ôïí ÁëÝîç ÑÞãá, ôïí ÐÜñåäñï, ðïõ èá ðáñÜóôåêå óôïí Ðôáéóìáôïäßêç êáé èá êáíüíéæå ôçí áðïíïìÞ
ôçò Äéêáéïóýíçò êáé ôïõ Ýôáîå Ýíá áñíß øéìÜñíé, áð' áõôÜ äçëáäÞ ðïõ åß÷áí
ãåííçèåß áñãÜ êáé ôï ïðïßï èá óåñâéñéæüôáí êáôÜëëçëá, þóôå íá êáëïðåñÜóåé
30. Áðü ôï áñ÷åßï ÁíäñÝá Ãåù. ×áíôæÞ. (ÌåôÜöñáón ðñïêåìáëéêïý ôïõñêéêïý KåéìÝíoõ).

ÄÉÊÁÉÏÓÕÍÇ

ÊÁÉ

ÄÇÌÏÓÉÁ ÁÓÖÁËÅÉÁ

169

êáé ï Ðôáéóìáôïäßêçò. ¹ñèå ç äéêÜóéìç. Åêåßíç ôçí çìÝñá Ýëåéðå ï Ðôáéóìáôïäßêçò êáé èá äßêáæå ï ÁëÝîçò ìå ôï Ãñáììáôéêü. ¸ãéíáí üëåò ïé äßêåò êáé óôï
ôÝëïò Þñèå ç óåéñÜ ôïõ ÆáâïóôÝñãéïõ, ðïõ èá åîáãüñáæå ìå ôï áñíß ôï äßêáéï.
ÁëëÜ ôï áñíß äåí Ýöôáóå áêüìá.
– ÆáâïóôÝñãéïò, öùíÜæåé ï Ðñüåäñïò.
– Ðáñþí, áðáíôÜåé åêåßíïò.
Ôïí êïßôáîå, øçëÜ, ÷áìçëÜ ï ÐÜñåäñïò. ÓÞêùóå ôïõò þìïõò ôïõ, óôñÜâùóå ôï êåöÜëé ìå ôïí îåñáêéáíü ìáêñý ôïõ ëáéìü, áíÝâáóå ôá áíáóçêùìÝíá
öñýäéá ôïõ, óïýöñùóå ôá ÷åßëç ôïõ êé üëá ìáñôõñïýóáí áìç÷áíßá, óôåíï÷þñéá êé áðïãïÞôåõóç ãéá ôçí áóõíÝðåéá ôïõ ÆáâïóôÝñãéïõ. Áðüóõñå ôï âëÝììá
ôïõ, Ýóêõøå, ÷áìçëïêïõâÝíôéáóå ìå ôï Ãñáììáôéêü êáé âãÜëáíå ôçí áðüöáóç.
¸íï÷ïò ï ÆáâïóôÝñãéïò.
ÔáìðëÜò óôï êåöÜëé ôïõ. ÔñÝ÷åé, ðëçóéÜæåé êáé ìå âëÝììá ðïõ ðÝôáãå öùôéÝò, ëÝãåé óéãáíÜ, Üëëá óôáèåñÜ: "Ôß Ýêáìåò ÌðÜñìðá ÁëÝîç; Ï áäåëöüò ìïõ
Ýñ÷åôáé. Óôçò ÉôéÜò ôç Âñýóç ôïí Üöçóá êé Ýôñåîá íá ðñïëÜâù. ÖÝñíåé Ýíá ìåãÜëï øìÜñíé óôïí þìï êáôáúäñùìÝíïò. Åßíáé íá ðÜèïõìå êé' áõôÞ ôç íôñïðÞ;
Ðïý íá âãïýìå óå êüóìï;".
Óçêþíåôáé áãÝñù÷ïò ï ÌðÜñìðá ÁëÝîçò, øçëüò ëéãíüò üðùò Þôáí, êáé ìå
ôçí Ýíñéíç öùíÞ ôïõ ðñïóèÝôåé:
– "Áèþïò ï êáôçãïñïýìåíïò".
– "Ìá Ýãñáøá Ýíï÷ïò", øéèõñßæåé ï Ãñáììáôéêüò.
– "Íá îáíáãñÜøåéò áèþïò ï êáôçãïñïýìåíïò!
ÁëÝîò äéêÜæ, êé ÁëÝî îåäéêÜæ"!
ÁõôÜ ãéá ôç Äéêáéïóýíç êáé ðïëëÜ åßíáé. Ãéáôß áí ðÜåé êáíåßò êáé óêáëßóåé
óôï Ìåóïëüããé êáé áëëá÷ïý áñ÷åßá, èá äåé ðùò ôï ÷ùñéü óåñíüôáí ãéá "øýëëïõ
ðÞäçìá" óôá äéêáóôÞñéá êáé êáôÜ ôá ëåãüìåíá áõôþí ðïõ áêüìá æïõí, äåí êáôÝâáéíáí ìå "Üäåéá ÷Ýñéá".
Áìåñüëçðôïé äéêáóôéêïß, óôõëïâÜôåò ôçò äçìïêñáôéêÞò ìáò êïéíùíßáò, õðÜñ÷ïõí ðïëëïß. Ç ×üìïñç óôïí ôïìÝá áõôü Ý÷åé äéáêñéèåß êáé áõôü ôï ÷ñùóôÜåé óôá îåíéôåìÝíá ðáéäéÜ ôçò, éäßùò ôïõ ÊáíáäÜ. Ïé áðüãïíïé ôïõ ÈáíÜóç
×áíôæÞ (×áíôæïöëþñïõ) äéÝðñåøáí êáé äéáðñÝðïõí óôï ÷þñï ôçò Äéêáéïóýíçò. ¸äùóáí ïé ïéêïãÝíåéåò áõôÝò ôñåéò áíþôáôïõò êáé áíþôåñïõò äéêáóôéêïýò,
êïñõöáßïò åê ôùí ïðïßùí õðÞñîå ï ðñþôïò ìåôáíÜóôçò ôçò ïéêïãÝíåéáò ÄçìÞôñéïò ×áíôæÞò êáé áñêåôïýò áêüìá äéêçãüñïõò êáé ïéêïíïìïëüãïõò. Óôï åóùôåñéêü ôçò ÷þñáò ìáò, ìåôáîý áõôþí ðïõ ôßìçóáí ôï ëåéôïýñãçìÜ ôïõò åßíáé
êáé ï ðñüùñá åêëéðþí åéóáããåëÝáò Áíôþíçò Äçì. ÈåïöÜíçò. Ôï Ýñãï ôïõ óõíå÷ßæïõí ï åí åíåñãåßá äéêáóôÞò Äçì. Éù. Êáðáñüò êáé ï íåüôåñïò óôï äéêáóôéêü óþìá ÏäõóóÝáò Ãåùñãßïõ ÆéáìðÜñáò.
Åðßóçò ôç Äéêáéïóýíç õðçñÝôçóáí ïé óõã÷ùñéáíïß ìáò äéêçãüñïé: ÃéáííÝ-

170

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

êïò Äåóðïôüðïõëïò, Áíôþíéïò Êïôßíçò, Áíôþíçò Óâþêïò, Ìé÷Üëçò Êïôßíçò êáé
ïé íåüôåñïé, Ìáñßá Áíä. ×áíôæÞ êáé ÁëåîÜíäñá Êùí. ÈåïöÜíç. ÅñãÜóôçêáí åðßóçò óôï ÷þñï ôçò Äéêáéïóýíçò ï Ãåþñãéïò Ðáñáëßêáò ùò êëçôÞñáò, ï ×áñ.
Áíäñåüðïõëïò ùò ãñáììáôÝáò, ç Öñüóù ÌáëÜ-ÈåïöÜíç, üðùò êáé ç åããïíÞ
ôïõ äÜóêáëïõ Ôóïýìá, Áíôùíßá Ìðáíôïýíá-Ðïýëéá.
ÔÝëïò èá áíáöÝñù åäþ ôïí ÅöÝôç ÈáíÜóç Ðáðáèáíáóüðïõëï áðü ôç ãåéôïíéêÞ ìáò Ðåñßóôá, ôï äéêáóôÞ ðïéçôÞ êáé óõããñáöÝá. Áí ïé äéêáóôÝò Þôáí
êáé ðïéçôÝò, èá ðëçóéÜæáìå íïìßæù ôçí éäáíéêÞ Ðïëéôåßá !

3.2 Äçìüóéá ÁóöÜëåéá.
¼ðùò åßäáìå êáé óå Üëëï óçìåßï ôïõ âéâëßïõ ôç Äçìüóéá ÁóöÜëåéá ôçí åß÷å áíáëÜâåé ç ÄçìïôéêÞ Áóôõíïìßá, ç ×ùñïöõëáêÞ, ç ÏñïöõëáêÞ, êáé ç ÅèíïöõëáêÞ. Óôïí ÐëÜôáíï ëåéôïõñãïýóå Óôáèìüò ×ùñïöõëáêÞò. Ç Áóôõíïìßá
åß÷å öïñôùèåß Ýíá óùñü áëëüôñéá áíôéêåßìåíá, ìå áðïôÝëåóìá íá äõóêïëåýåôáé íá åêðëçñþóåé ôçí êýñéá áðïóôïëÞ ôçò.
Ç áíáðüöåõêôç áíÜìéîÞ ôçò, óå üëåò ôéò åìöõëéáêÝò êáé ìåôåìöõëéáêÝò óõãêñïýóåéò, ïäÞãçóáí ôï èåóìü åêôüò áðïóôïëÞò. Óôïí êáôÜëïãï ôùí åãêëçìÜôùí äßùîçò, ôçí ðñþôç èÝóç êáôåß÷å ç äßùîç ôùí öñïíçìÜôùí êáé ôùí éäåþí
ôùí ðïëéôþí êáé ïöåßëïõìå íá ïìïëïãÞóïõìå, ðùò óôïí ôïìÝá áõôü ïé Üíôñåò
ôùí ÓùìÜôùí Áóöáëåßáò áðü÷ôçóáí æçëåõôÞ åîåéäßêåõóç êáé ìÜëéóôá óå ôÝôïéï âáèìü, þóôå üôáí ÷ñåéÜóôçêå íá áó÷ïëçèïýí ìå ôç äßùîç ôïõ êïéíïý åãêëÞìáôïò, äõóêïëåýôçêáí íá ðñïóáñìïóôïýí. ÌÝ÷ñé óÞìåñá ï ðïëßôçò áéóèÜíåôáé áðñïóôÜôåõôïò êáé áöçìÝíïò óôçí ôý÷ç ôïõ.
Áðü ôï óþìá ôçò ×ùñïöõëáêÞò (ÅË.ÁÓ.) áðï÷þñçóáí ùò áíþôáôïé áîéùìáôéêïß ïé óõã÷ùñéáíïß ìáò Ðáñáëßêáò Íéêüëáïò ôïõ Áðïóôüëç êáé ×áíôæÞò
ÁíäñÝáò ôïõ Ãåùñãßïõ, ãíùóôïß ãéá ôïí áäáìÜíôéíï ÷áñáêôÞñá ôïõò êáé ôéò
ëáïãñáöéêÝò êáé éóôïñéêÝò ôïõò áíçóõ÷ßåò. Åðßóçò óáí áóôõíïìéêïß õðçñÝôçóáí ï Íþíôáò Áëåîßïõ ÈåïöÜíçò, ï Áíôþíéïò Á. ËõìðÝñçò, ï ÄçìÞôñéïò Ãåù.
×áíôæÞò, ï ÃéÜííçò Ê. ÈåïöÜíçò, ï Äçì. Ê. Óâþêïò, êáé ï ÃéÜííçò Ê. ×áíôæÞò.
Áðü ôï 1923 ìðÞêå óôç æùÞ ìáò áíåðßóçìá êáé ï èåóìüò ôïõ Áãñïöýëáêá,
ôïõ ðáéñäÜñç Þ äñáãÜôç êáé åðßóçìá áðü ôï 1954 ìå áõîçìÝíåò áñìïäéüôçôåò. Ôï ÷ùñéü ìáò ôï èåóìü áõôü êáé ôïõ Íåñïöüñïõ, ôïõò åß÷å êáôáêôÞóåé
ðñïåðáíáóôáôéêÜ. Ï óåâáóìüò üìùò ôçò îÝíçò éäéïêôçóßáò Þôáí ðïëõôÝëåéá
ãéá ôéò åðï÷Ýò åêåßíåò. ¸íá ÷áñáêôçñéóôéêü ãíþñéóìá üëùí ôùí åðï÷þí Þôáí
ôï óáìÜêùìá31. Ôï óáìÜêùìá Ýäéíå êáé Ýðáéñíå. ×ùñÜöé óáìáêùìÝíï óÞìáé31. Ç ëÝîç ðñïÝñ÷åôáé áðü ôçí áñ÷áßá åëëçíéêÞ óÜìáî = âïýñëï.

ÄÉÊÁÉÏÓÕÍÇ

ÊÁÉ

ÄÇÌÏÓÉÁ ÁÓÖÁËÅÉÁ

171

íå, ÷ùñÜöé áðáãïñåõìÝíï ãéá âïóêÞ êáé áëßìïíï ó' áõôüí ðïõ èá ôïõ "ðïäïêüðéæå" ï Áãñïöýëáêáò ôá æùíôáíÜ ôïõ ìÝóá.
Ïé ðåñéóóüôåñïé Áãñïöýëáêåò ôïõ ÷ùñéïý ìáò Þôáí ôáõôü÷ñïíá êáé Íåñïöüñïé. Ïé ðéï ðáëéïß áð' áõôïýò Þôáí ï Ìðáæï-Íéêïëüò ìå ôïí Ôóïõëï-ÌÞôñï.
Áõôïýò ôïõò äéáäÝ÷ôçêå ôï äßäõìï Æáìðáñï-ÌÞôñïõ êáé Ãéáêùâï-×ñÞóôïõ
êáé áõôïýò ï ×áíôæÞò ÃéÜííçò ôïõ ÆÞóéìïõ ìå ôïí Ëõìðåñü-Ãéáííï. Ãéá ðïëëÜ
÷ñüíéá Áãñïöýëáêá åß÷å ôï ÷ùñéü ôï Ëåùíßäá ÆéáìðÜñá. Ôï èåóìü õðçñÝôçóáí åðßóçò ï Íþíôáò Êïôñþôóïò êáé ï ÄçìÞôñéïò ÍéêïëÜïõ Ôóïýëïò. Åðß Êáôï÷Þò Íåñïöüñïò ÷ñçìÜôéóå êáé ï ÓùôÞñçò Óâþêïò.
Ïé Áãñïöýëáêåò êáé ïé Íåñïöüñïé ðñüóöåñáí ðÜñá ðïëëÜ óôçí áãñïôéêÞ
ÁóöÜëåéá êáé Ïéêïíïìßá. ÕðÞñîáí äå êáé óõíôåëåóôÝò óõìöéëßùóçò ìÝóá óôï
÷ùñéü.

Ó÷ïëéêÞ ãéïñôÞ, 25 ÌÜñôç 1972.
Äéáêñßíïíôáé áðü áñéóôåñÜ ðñïò ôá äåîéÜ êáé áðü ðÜíù ðñïò ôá êÜôù:
Ãéþñãïò Ë. ×áíôæÞò, Íßêïò Ã. ÈåïöÜíçò, ÃéÜííçò Ë. ×áíôæÞò,
ÁèçíÜ Í. Êïëïêýèá, ÃéÜííá Ã. ÆéáìðÜñá, Êïýëá Åð. ÆéáìðÜñá,
ÅéñÞíç Óð. Ðëïýìç, Êþóôáò Ä. Êáðáñüò, Áíôþíçò ÈåïöÜíçò,
×áñÜëáìðïò Óð. Ðëïýìçò, Ôïýëá Ã. ÐåëÝêç.
ÄÜóêáëïò ÍáðïëÝùí ÐáððÜò

4

ÊÅÖÁËÁÉÏ

Ç ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

4.1 ÐñïåðáíáóôáôéêÞ ðåñßïäïò.
Ç ÐáñÜäïóç óôï ÷ùñéü ìéëÜåé ãéá ëåéôïõñãßá "Êñõöïý Ó÷ïëåéïý" óôï ÌïíáóôÞñé. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ ìåëåôçôÝò ôïõ Íåïåëëçíéêïý Äéáöùôéóìïý32 õðïóôçñßæïõí ôçí Üðïøç üôé "óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôï êñõöü ó÷ïëåéü äåí õðÞñîå"33 êáé üôé ï üñïò áõôüò åðéíïÞèçêå ìåôåðáíáóôáôéêÜ. ÁíåîÜñôçôá üìùò áðü
ôïí ÷áñáêôçñéóìü ôùí ó÷ïëåßùí, óå "êñõöÜ" Þ "öáíåñÜ", áõôÜ óôï ÷ùñéü ìáò
êáé ó' üëá ôá ÊñÜâáñá, âñßóêïíôáí ôçí ðåñßïäï áõôÞ áðïêëåéóôéêÜ êÜôù áð'
ôçí ðñïóôáóßá ôçò åêêëçóßáò êáé ãéá êÜðïéá ÷ñïíéêÜ äéáóôÞìáôá, ôçò ÅðéóêïðÞò Ëéäùñéêßïõ, ðïõ åß÷å ôçí Ýäñá ôçò óôï ÷ùñéü ìáò áðü ôï 1695 êáé óôçí ïðïßá õðÜãïíôáí ç Äùñßäá êáé üëåò ðéèáíüí ïé èñçóêåõôéêïý ôýðïõ Êïéíüôçôåò
ôçò ÏñåéíÞò Íáõðáêôßáò. Åßíáé ëïéðüí ç ×üìïñç ôï "Äåóðïôï÷þñé" ôùí ÊñáâÜñùí êáé áõôü äçìéïõñãåß éäéáéôåñüôçôá.
ÅðïìÝíùò ôá ðáéäéÜ ôïõ ÷ùñéïý ìáò ìÜèáéíáí ëßãá "ãñÜììáôá", ôá "êïëëõâïãñÜììáôá", áðü ôïõò ðñþôïõò äáóêÜëïõò, ðïõ Þôáí ïé ìïíá÷ïß êáé ïé éåñåßò
32. Ðáó÷Üëçò Êéôñïìçëßäçò, "Íåïåëëçíéêüò Äéáöùôéóìüò" Ì.É.Å.Ô.1996
33. Á. ÁããÝëïõ: Ôï Êñõöü Ó÷ïëåéü, ÷ñïíéêü åíüò ìýèïõ, Åóôßá 1997).
ÃéÜííçò Âëá÷ïãéÜííçò, ÍÝá Åóôßá, ô. ËÇ', 1945. ×áñáêôçñéóôéêÜ áíáöÝñåé: "ïýôå åãþ, ìÝóá óôïí
áìÝôñçôï óùñü áíÝêäïôïõ õëéêïý ãéá ôçò óêëáâéÜò ôá óêïëåßá ðïõ Ý÷ù óõíáãìÝíï, äåí áðÜíôçóá
ôßðïôå ðïõ íá êÜíç ëüãï ãéá ôï óêïëåéü Ýîù áðü ôï ôñáãïýäé".

174

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

êáé ïé ïðïßïé ÷ñçóéìïðïéïýóáí ôá åêêëçóéáóôéêÜ âéâëßá óáí âïçèçôéêü ìÝóï.
Áðü ôï óõíäõáóìü ðñïöïñéêÞò ðáñÜäïóçò êáé áñ÷åéáêÞò Ýñåõíáò ðñïêýðôåé üôé óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Êáâáäéþôéóóáò ëåéôïýñãçóå ðÜíôïôå ó÷ïëåßï. ËÝãåôáé ìÜëéóôá ðùò ôï êáèïäçãïýóå åíßïôå êáé ï ÊïóìÜò ï Áéôùëüò, o ïðïßïò äßäáóêå óôçí ÌåãÜëç ËïìðïôéíÜ êáé ðçãáßíïíôáò ãéá ôï ÷ùñéü ôïõ, ðåñíïýóå áðü ôï ÌïíáóôÞñé ãéá íá äéáíõ÷ôåñåýóåé êáé âïçèïýóå êáé êáèïäçãïýóå ôïõò
ìïíá÷ïýò-äáóêÜëïõò. Ôçí ðáñÜäïóç áõôÞ Ýñ÷ïíôáé íá åðéâåâáéþóïõí ó' Ýíá
âáèìü:
á) Ôï Ýããñáöï ôçò ÌïíÞò Áìðåëáêéþôéóóáò34.
ÌåôÜ ôçí êáôÜñãçóç ôçò Êáâáäéþôéóóáò, ï Çãïýìåíïò ôçò ÌïíÞò Áìðåëáêéþôéóóáò Èåüöéëïò Ðáðáëüçò áðåõèýíåôáé ðñïò ôçí ÅðéôñïðÞ Áêáñíáíßáò
êáé æçôÜåé íá ôïõ ðáñá÷ùñçèïýí üëá ôá ðåñéïõóéáêÜ óôïé÷åßá ôçò Ðáíáãßáò
ôçò Êáâáäéþôéóóáò. Ðñïôåßíåé äå ïéêÞìáôá ôçò êáôáñãçìÝíçò ÌïíÞò íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí ãéá ôç óôÝãáóç Äéáêïéíïôéêïý Åëëçíéêïý Ó÷ïëåßïõ, áöïý, üðùò
ãñÜöåé, ôï ÷ùñéü åßíáé ðïëý êáôÜëëçëï, ãéáôß åßíáé ôï êåíôñéêüôåñï ÷ùñéü ôùí
ÊñáâÜñùí, ìå ðïëý õãéåéíü êëßìá êáé ìå äõíáôüôçôá ðñüóâáóçò ôùí ìáèçôþí
áðü ôá ãýñù ÷ùñéÜ. "ÄéÜ ôïýôï êáé áíÝêáèåí åéò ôï ÷ùñßïí ôïýôï Þôï ôï Åëëçíéêüí Ó÷ïëåßïí"35.
â) Ç óõíÝíôåõîç Ðáðá-Ãéùñãïýëá.
Ç óõíÝíôåõîç äüèçêå óôï äÜóêáëï ÃéÜííç ÊåñáóéÜ êáé åßíáé áðïêáëõðôéêÞ ãéá ôçí åêðáéäåõôéêÞ êáôÜóôáóç ôïõ ÷ùñéïý óôçí ðñïåðáíáóôáôéêÞ êáé ìåôÝðåéôá ðåñßïäï. ÄÜóêáëïé éäéùôéêïß ðëçñþíïíôáé áðü ôñåéò ïéêïãÝíåéåò êáé
ðáñÝ÷ïõí åêðáßäåõóç óôá ðáéäéÜ ôïõò. ÊáôÜ ôïí Íßêï Áíô. ÈåïöÜíç, ï ðñïðÜððïò ôïõ ãåñï- Êþóôáò (1851-1938), Þîåñå ëßãá ãñÜììáôá êáé åß÷å ìÜëéóôá
åðéëåãåß Ïñêùôüò óôçí ÐÜôñá. Ôá äéäÜ÷ôçêå áðü ôïí éäéùôéêü äÜóêáëï ÃéÜííç ÊáñáäÞìá (1840-1930) áðü ôçí ¢íù ×þñá êáé ôïí åðßóçò éäéùôéêü äÜóêáëï Åõèýìéï Ë. Ðáðáãåùñãßïõ áðü ôçí Áìðåëáêéþôéóóá. Ôçí óõíÝíôåõîç áõôÞ
èá ôçí ðáñïõóéÜóïõìå áíáëõôéêÜ óå åðüìåíï êåöÜëáéï.

4.2 ÌåôåðáíáóôáôéêÞ ðåñßïäïò.
á) Ï ÉùÜííçò Êáðïäßóôñéáò.
Ôï 1822, ãßíåôáé óõíÝëåõóç óôï ¢óôñïò Êõíïõñßáò êáé ðáñüëï ðïõ ìüëéò
Üñ÷éóå ôï ¸èíïò íá óôÝêåôáé óôá ðüäéá ôïõ, Ýâáëå óáí ðñïôåñáéüôçôá ôçí á34. Ôï Ýããñáöï áõôü ôï Ýöåñå óôç äçìïóéüôçôá ï ×áñÜëáìðïò ×áñáëáìðüðïõëïò óôá ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ óôïí 4ï ôüìï 1988-89, óåë 634-635.
35. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï 7.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

175

íÜãêç íá åêðáéäåõôåß êáé íá ìïñöùèåß ï ëáüò ìáò. Ç óõíÝëåõóç øÞöéóå íá åöáñìïóôåß óôçí ÅëëçíéêÞ ÅðéêñÜôåéá ç áëëçëïäéäáêôéêÞ ìÝèïäïò36.
Ìå ôç ìÝèïäï áõôÞ ðñïóðÜèçóå ôï ÊñÜôïò íá áíôéìåôùðßóåé ôï ìåãÜëï
ðñüâëçìá ôçò Ýëëåéøçò äáóêÜëùí. Óýìöùíá ìå ôç ìÝèïäï ï äÜóêáëïò ìðïñïýóå íá äéäÜóêåé ìåãÜëï áñéèìü ìáèçôþí ìå ôç âïÞèåéá ôùí "ðñùôüó÷ïëùí"
ìáèçôþí, ðïõ ôïõò åðÝëåãå ï ßäéïò. Ïé ìáèçôÝò áõôïß âïçèïýóáí ôï äÜóêáëï
êáé Þôáí ôáõôü÷ñïíá åêðáéäåõôÝò êáé åêðáéäåõüìåíïé. Ç åöáñìïãÞ ôçò áëëçëïäéäáêôéêÞò ìåèüäïõ êñÜôçóå ìÝ÷ñé 1880, ïðüôå áíôéêáôáóôÜèçêå áðü ôç
óõíäéäáêôéêÞ ìÝèïäï37.
Ôá ðáéäéÜ êïõâáëïýóáí ôï "øùìïöÜé" ôïõò êáé ôá îýëá ãéá ôç öùôéÜ, êÜèïíôáí êáôÜ÷áìá êáé Üêïõãáí ôï ìÜèçìá. Âéâëßá êáé Üëëá âïçèçôéêÜ êáé äéäáêôéêÜ ìÝóá äåí õðÜñ÷ïõí áêüìá. Óôï ÷ùñéü ìáò ìÝ÷ñé êáé ôá ìéóÜ ó÷åäüí ôïõ
20ïõ áéþíá äåí õðÞñ÷áí âéâëßá. Ï äÜóêáëïò åß÷å Ýíá ÷ïíôñü âéâëßï, ôçí "Üðáóá ýëç", ðïõ ðåñéåß÷å üëç ôçí ýëç ðïõ Ýðñåðå íá äéäÜîåé. ÓõíïëéêÜ áðü ôï
1834 ìÝ÷ñé ôï 1998 Ýãéíáí åííÝá åêðáéäåõôéêÝò ìåôáññõèìßóåéò.
Ç åêðáéäåõôéêÞ êáôÜóôáóç üìùò óôá ðñþôá ÷ñüíéá ôçò áðåëåõèÝñùóçò åßíáé ôñáãéêÞ ãéá ôá ÊñÜâáñá êáé ôï ÷ùñéü ìáò.
â) ÁëëçëïäéäáêôéêÜ ó÷ïëåßá óôá
ÊñÜâáñá. Ôï ÷ñïíéêü åíüò åêðáéäåõôéêïý áãþíá.
Óôéò 4 Öåâ. ôïõ 1829 ï ÄéïéêçôÞò ÊñáâÜñùí Åì. Óðõñßäùíïò
óôÝëíåé áíáöïñÜ óôïí ÊõâåñíÞôç,
ìå ôçí ïðïßá ðáñïõóéÜæåé ôç äåéíÞ
ïéêïíïìéêÞ êáôÜóôáóç ôùí êáôïßêùí ôçò ðåñéï÷Þò êáé ãñÜöåé ìåôáîý Üëëùí üôé "ïé êÜôïéêïé áöáéñåèÝíôåò ïëïôåëþò ôùí ôñïöþí áðü
ôá ðñïäéáôñßøáíôá åêåßóå óôñáôåýìáôá, Üëëïé ìåí åî áõôþí æïõí
óÞìåñïí ìå ÷üñôá ìüíïí, êáé ðïëëïß ïýôå ôá ìÝóá Ý÷ïíôåò ïýôå åõñßóêïíôåò í' áãïñÜóïõí ôñïöÜò,

"Ôï ìåãÜëï ðÜèïò ôïõ Êáðïäßóôñéá Þôáí ç
ðáéäåßá". Åíôïðßæåé ôï ðñüâëçìá êáé Éäñýåé:
Ïñöáíïôñïöåßï óôçí Áßãéíá.
ÅêêëçóéáóôéêÞ Ó÷ïëÞ óôïí Ðüñï.
ÃåùñãéêÞ Ó÷ïëÞ óôçí Ôßñõíèá.
ÓôñáôéùôéêÞ Ó÷ïëÞ óôï Íáýðëéï.
Êåíôñéêü ó÷ïëåßï óôçí Áßãéíá üðïõ ðñïåôïéìÜæïíôáé íÝïé äÜóêáëïé.
Åöáñìüæåé ôçí áëëçëïäéäáêôéêÞ ìÝèïäï, åéóçãçôÞò ôçò ïðïßáò åßíáé ï Ã. Êëåüâïõëïò.
êáé ðáßñíåé åèíïóùôÞñéá åêðáéäåõôéêÜ ìÝôñá. ¸ôóé ôï 1830 Ý÷ïõìå óôçí ÅëëÜäá ôùí
500.000 ôüôå êáôïßêùí 14.000 ìáèçôÝò ðïõ
öïéôïýí óå130 áëëçëïäéäáêôéêÜ ó÷ïëåßá.
ÓôÞñéîå ôÝëïò ôç ãåùñãéêÞ êáé åðáããåëìáôéêÞ åêðáßäåõóç, åðåéäÞ ç ãåùñãßá áðïôåëïýóå ôüôå ôç âáóéêÞ ðçãÞ ðëïýôïõ38.

36. Ç áëëçëïäéäáêôéêÞ ìÝèïäïò Üñ÷éóå íá åöáñìüæåôáé óõóôçìáôéêÜ åðß Êáðïäßóôñéá. Ãåíéêåýôçêå
êáé åðéóçìïðïéÞèçêå ìå ôï Íüìï ôïõ 1836, áöïý ðñïçãÞèçêå ôï äéÜôáãìá ôïõ 1835. Ôá ó÷ïëåßá
ðïõ åöÜñìïæáí ôç ìÝèïäï áõôÞ ôá ïíüìáóáí áëëçëïäéäáêôéêÜ.
37. ÓÞöç ÌðïõæÜêç, ÍåïåëëçíéêÞ Åêðáßäåõóç (1821-1999 )
38. ÂÁÓÉËÇÓ ÑÁÖÁÇËÉÄÇÓ, ÉÓÔÏÑÉÁ ÔÏÕ ÍÅÏÅËËÇÍÉÊÏÕ ÊÑÁÔÏÕÓ, 1830-1974, ÓÅË 26.

176

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

áðïèíÞóêïõí ôçò ðåßíáò åê ôçò ðáíôåëïýò åëëåßøåùò"39.
Óõíå÷ßæïíôáò ôçí ðåñéãñáöÞ ôïõ ôåëåéþíåé ëÝãïíôáò üôé "Üëëïé ìåí åê ôùí
êáôïßêùí ìç Ý÷ïíôåò ôá ìÝóá íá áãïñÜóïõí ôñïöÜò, Ýæçóáí ìÝ÷ñé ôïýäå ìå
÷üñôá, âáëÜíéá, ôæßðïõñá êáé åëáéïêïýêéá êáé ìå Üëëá ôïéáýôá åê ôùí ïðïßùí
åîçóèÝíçóáí ôïóïýôïí, þóôå êéíäõíåýïõí íá áðïèÜíïõí áëëÜ êáé áðü áõôÜ äåí
âñßóêïõí ðëÝïí, ...ïëåèñßá åßíáé ç êáôÜóôáóéò ôçò åðáñ÷ßáò ôáýôçò"40.
Óôç óõíÝ÷åéá ðñïôåßíåé êáé ðáñáêáëåß ôçí êõâÝñíçóç íá óôåßëåé ðñïò ôï ðáñüí óôá Ôñéæüíéá åðåéãüíôùò Ýíá-äõï êáñÜâéá ìå áñáâéêü óéôÜñé êáé ìåëëïíôéêÜ íá ôïõò ðñïìçèåýóåé óðüñïõò êáé ãåùñãéêÜ âüäéá êáé íá "åëåÞóåé ôïõò äõóôõ÷åßò êáôïßêïõò ôùí åðáñ÷éþí ôïýôùí ðñïò ôï ðáñüí ìå åí ìÝñïò äáíåßùí..."
äéüôé "êáé ïé åõðïñüôåñïé áõôþí äåí åßíáé åéò êáôÜóôáóéí íá áãïñÜóïõí óßôïí"41.
Ï÷ôþ ìÞíåò áñãüôåñá êáé óõãêåêñéìÝíá óôéò 9 Ïêôùâñßïõ 1829 ï ßäéïò ìå
áíáöïñÜ ôïõ óôïí ÊõâåñíÞôç öÜóêåé êáé áíôéöÜóêåé. Êáôçãïñåß ôïõò êáôïßêïõò ãéá "öõëáñãõñßá êáé ðåíßá" êáé "áäéáöïñßá" êáé ëÝåé üôé "ç Åðáñ÷éáêÞ
ÓõíÝëåõóç ôùí ÊñáâÜñùí (13-6-1829 óôç ×üìïñç) áðåöÜóéóå äýï åéò ôá % ôá
ôùí ðñïúüíôùí ôùí äåí çèÝëçóáí íá êÜìïõí ôçí ðáñáìéêñÜí óõíåéóöïñÜí...".
Áõôü üìùò ðïõ Ý÷åé éäéáßôåñï åíäéáöÝñïí åßíáé ç ðåñßåñãç óýíäåóç ôçò "öõëáñãõñßáò" êáé ôçò "ðåíßáò". Äýóêïëá óõíáíôÜ êáíåßò áíèñþðïõò íá ðåèáßíïõí
ôçò ðåßíáò, íá ôñþíå âåëÜíéá êáé ôóßðïõñá êáé íá åßíáé ôáõôü÷ñïíá öõëÜñãõñïé, åêôüò êáé áí ç öõëáñãõñßá áðåõèýíåôáé óôïõò Ý÷ïíôåò, êáé Þôáí áñêåôïß
áõôïß, êáé ç ðåíßá óôïõò ëéìïêôïíïýíôåò ôüôå ðñïãüíïõò ìáò.
¼ðùò üìùò öáßíåôáé áðü áñ÷åéáêÜ óôïé÷åßá ï ÄéïéêçôÞò óôÞñéæå ôçí ðñïóðÜèåéÜ ôïõ åõåëðéóôþíôáò üôé èá êáôáöÝñåé íá ÷ñçóéìïðïéÞóåé ôï åêêëçóéáóôéêü ÷ñÞìá, ôï ïðïßï îïäåõüôáí Üóêïðá, üðùò ï ßäéïò ãñÜöåé óå áíáöïñÜ ôïõ:
"...ìç åõñßóêùí Üëëïí ôéíÜ ðüñïí ðñïò åêôÝëåóéí ôïõ áãáèïý ôïýôïõ óêïðïý (ßäñõóç ó÷ïëåßùí ) çìÞ ôá åê ôùí ðñïóüäùí ôùí ìïíáóôçñßùí ðáñÜ ôùí åí áõôïßò
çãïõìÝíùí ìáôáßùò êáôáíáëéóêüìåíá..."42 Ï ßäéïò ëïéðüí ëýíåé ôéò áðïñßåò ìáò.

ã) "Ôï óðßôé êáßãåôáí..."
Óôéò 24 ëïéðüí Íïåìâñßïõ ôïõ 1829, åííÝá ìüëéò ìÞíåò áñãüôåñá áðü ôçí
ðåñßöçìç áíáöïñÜ ãéá ôá ïéêïíïìéêÜ ÷Üëéá ôçò Åðáñ÷ßáò, ãßíåôáé óôç Ì. ËïìðïôéíÜ ç Åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç ôùí ÊñáâÜñùí êáé áðïöáóßæïõí: "Íá ðñïèõ39. ÃÁÊ., Ãåí. Ãñáìì., ÁÍÁÖÏÑÁ 4/14-21829 Äéïéê. Êáñðåíçóßïõ.
40. ÃÁÊ., Ðëçñ Êõâ. ö. 3 áíáöïñÜ 61/21-2-1829 ÄéïéêçôÞ Êáñðåíçóßïõ ê.ô.ë.
ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ÌÅËÅÔÇÌÁÔÁ, ×áñáëáìðüðïõëïò, ÅÊÐ/ÊÁ, ó.25-26
Ã. ÊáñáèáíÜóç, ÏéêïíïìéêÞ êáôÜóôáóç óôç Íáõðáêôßá 1828-1829.
41. Ã.Á.Ê.-Ãåí. Ãñáì., Ö. 185. ÁíáöïñÜ Äéïéêçôïý Êáñðåíçóßïõ.
42. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ÔÏÌÏÓ 2Ïò , óåë. 112,1984-85, ÁÈÇÍÁ.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

177

ìïðïéçèþìåí äéá ôçí ôá÷åßáí óýóôáóéí ó÷ïëåßùí áëëçëïäéäáêôéêþí êáé Åëëçíéêþí åíôüò ôçò åðáñ÷ßáò ìáò ðñïò åêðáßäåõóéí ôçò íåïëáßáò êáé ü÷é ìüíïí, íá
óõíåéóöÝñïìåí êáé ïé ßäéïé ÷ñçìáôéêþò êáé åê ôùí ðñïúüíôùí ìáò êáôÜ ôçí äýíáìßí ìáò, áëëÜ êáé íá ðáñáêéíÞóùìåí üëïõò ôïõò åã÷ùñßïõò ìáò êáé ëïéðïýò
åéò ôï íá óõíåéóöÝñïõí åðß ôù óêïðþ áõôþ"43.
Íá ðáñáêéíÞóïõí ôïõò "åã÷ùñßïõò". ¼ëïõò äçëáäÞ åêåßíïõò, ðïõ ôñþãáíå
ôüôå âåëÜíéá ãéá íá åðéâéþóïõí êáé èÜâáíå ôá ðåéíáóìÝíá ðáéäéÜ ôïõò. Íá ðáñáêéíÞóïõí áõôïýò íá óõíåéóöÝñïõí "êáôÜ äýíáìéí", ãéá íá ÷ôéóôïýí ó÷ïëåßá.
Ç áðüöáóç ôùí Ðñïêñßôùí êáé Äçìïãåñüíôùí åßíáé åýãëùôôç.
Äåí áíôéìåôùðßæïõí ïé ßäéïé ðñüâëÞìáôá åðéâßùóçò êáé äåí Ýôñùãáí ïé ßäéïé,
ïýôå âåëÜíéá, ïýôå ôóßðïõñá êáé ôï ìüíï ðïõ ôïõò Ýëåéðå óôç ÷ñïíéêÞ åêåßíç
óôéãìÞ, Þôáí, ó÷ïëåßá ãéá ôá ðáéäéÜ ôïõò, ðïõ üôáí Üñãçóáí íá éäñõèïýí êáé
íá ëåéôïõñãÞóïõí, ðïëëïß áð' áõôïýò åãêáôÝëåéøáí ôá ÷ùñéÜ ôïõò "öáìéëéäüí"
êáé åãêáôáóôÜèçêáí óôéò Ýäñåò ó÷ïëåßùí, óôç Íáýðáêôï, óôï Ìåóïëüããé, óôï
Áãñßíéï, óôïí ÐëÜôáíï, óôç Ëáìßá, óôï Äïìïêü, óôçí ÁèÞíá Þ Ýóôåëíáí ôá ðáéäéÜ ôïõò åêåß êáé ðëÞñùíáí ôá Ýîïäá óðïõäþí êáé äéáâßùóÞò ôïõò.
Ç ×üìïñç ìå ôéò ðñïóöïñÝò ôçò ðëçóéÜæåé íá êáëýøåé óå ÷ñÞìáôá, áêßíçôá êáé âéâëßá ôï 1/2 ôçò óõíïëéêÞò ðñïóöïñÜò üëùí ôùí Üëëùí ÷ùñéþí.
¼ðùò èá äïýìå óå Üëëï óçìåßï, ç ðåñßïäïò ôùí Âáõáñþí êáé ìÝ÷ñé ôï 1868
áðïôåëåß, ðåñßïäï åêðáéäåõôéêÞò ðáñáêìÞò ãéá ôç ×üìïñç. ÊáôÜ ôï ÷ñïíéêü áõôü äéÜóôçìá ïé Ý÷ïíôåò êáé êáôÝ÷ïíôåò ×ïìïñßôåò åãêáôáëåßðïõí ôç ×üìïñç óôï
Ýëåïò êáé åðéäßäïíôáé óôç "íïìÞ åîïõóßáò". Ï áãþíáò üìùò óôá ÊñÜâáñá óõíå÷ßæåôáé êáé óå ëßãï èá öáíåß ôï ìåãáëåßï áõôïý ôïõ ëáïý ôùí ÊñáâÜñùí, ãéáôß Üëëï
åßíáé íá öôéÜíåéò ó÷ïëåßá ÷ïñôÜôïò Þ ðåéíáóìÝíïò, êáé Üëëï ìéóïðåèáìÝíïò.
ä) Ðñþôç Åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç.
Ïé ÐáôÝñåò ôùí ðÝíôå Ìïíáóôçñßùí
êáé áñêåôïß Ðñüêñéôïé ôùí ãýñù ÷ùñéþí
óõíÝñ÷ïíôáé óôéò 13 Éïõíßïõ ôïõ 1829 óôç
×üìïñç, óôïí ¢ãéï ÁèáíÜóéï. Ïé Çãïýìåíïé ôùí Ìïíþí ðñïóöÝñïõí 2.000 ãñüóéá
áðü ôçí ðåñéïõóßá êáé ôá åéóïäÞìáôÜ ôïõò
êáé ðáßñíïõí áðïöÜóåéò, ðïõ åãêñßíïíôáé
êáé åðáéíïýíôáé áñãüôåñá êáé áðü ôïí ßäéï
ôïí ÊõâåñíÞôç ÉùÜííç Êáðïäßóôñéá44.
¢ãéïò ÁèáíÜóéïò
43. ÃÁÊ. , Âëá÷. Ö. 58
ÊáñáèáíÜóç, "Ìéá óçìáíôéêÞ óõìöùíßá ôùí ÊñáâÜñùí, ô. Æ, 1974, ó. 39-42
44. (ÃÁÊ,. Âëá÷. 119) ÅëëçíéêÞ Ðïëéôåßá, Áñ. 1575.

178

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Ôá ÷ùñéÜ ìïéñÜóôçêáí óå äýï éåñåßò, ïé ïðïßïé åîïõóéïäïôÞèçêáí íá ôá ðåñéÝëèïõí, ãéá íá ìáæÝøïõí ÷ñÞìáôá. Áõôü üðùò êáôáëáâáßíïõìå èá ãéíüôáí ôç
óôéãìÞ áêñéâþò, ðïõ ï ðáðÜò ôïõ êÜèå ÷ùñéïý Ýèáâå åíäå÷ïìÝíùò ðåéíáóìÝíïõò. ¹ôáí ìåãÜëï ôüëìçìá!!
Ïé öéëüôéìïé êáé åõáßóèçôïé óôá èÝìáôá Ðáéäåßáò êÜôïéêïé ôùí ÊñáâÜñùí,
ðïëý èá Þèåëáí íá ðñïóöÝñïõí áðü ôá õðÜñ÷ïíôÜ ôïõò, áëëÜ åêåßíç ôçí åðï÷Þ ôá õðÜñ÷ïíôÜ ôïõò Þôáí âåëÜíéá, ôóßðïõñá, åëáéïêïýêéá, êáé ëéãïóôÜ ÷üñôá, ðïõ êáé áõôÜ, óýìöùíá ðÜíôá ìå ôï ÄéïéêçôÞ, åß÷áí åîáíôëçèåß.
Ï ÄéïéêçôÞò ëïéðüí îåêßíçóå óôáõñïöïñßá ãéá íá éäñõèïýí êáé íá ÷ôéóôïýí
ó÷ïëåßá:
• Åßôå ãéáôß áêïëïõèåß ãåíéêÝò ïäçãßåò ôïõ ÊõâåñíÞôç, ï ïðïßïò Ý÷åé åîáéñåôéêÞ åõáéóèçóßá óôï èÝìá ôçò åêðáßäåõóçò ôïõ ëáïý, ðïõ ôïí öÝñíïõí âÝâáéá óå ðëÞñç áíôßöáóç êáé áíáêïëïõèßá ìå ôç óêëçñÞ ðñáãìáôéêüôçôá
ðïõ ðáñïõóéÜæåé ç ðåñéï÷Þ ôïõ,
• åßôå ãéáôß îÝñåé ðùò õðÜñ÷åé ÷ñÞìá, ðïõ îïäåýåôáé Üóêïðá êáé ãé’ áõôü åìöáíßæåôáé ç ðñïóðÜèåéÜ ôïõ óáí Üêáéñç êáé áíéóôüñçôç êáé ï ßäéïò üôé
ðáñáãíùñßæåé êáé ôïõ äéáöåýãåé ôï ðïëý áðëü, üôé äçëáäÞ ôï "Åõ æçí", Ý÷åé óáí ðñïûðüèåóç ôï "Æçí" ÊÁÉ ÔÏ "ÆÇÍ" ÓÔÇÍ ÐÅÑÉÏ×Ç ÔÏÕ
ÄÉÏÉÊÇÔÇ ÂÑÉÓÊÅÔÁÉ ÓÅ ÁÌÅÓÏ ÊÉÍÄÕÍÏ. Ç ×üìïñç îåêéíÜåé ôï
1815 ìå 80 ïéêïãÝíåéåò, ôï 1829 êáôÝñ÷åôáé óôéò 15 êáé ìüëéò ôï 1835 öôÜíåé ôéò 37. ¢ëëïé áð' áõôïýò âñßóêïíôáí óôá ìíÞìáôá êáé Üëëïé åß÷áí ðÜñåé áðü ôüôå ôï äñüìï ôçò áíáæÞôçóçò Üëëçò ðáôñßäáò.
Äåí ôïõ äéáöåýãåé ëïéðüí ôßðïôá. ÎÝñåé ðïëý êáëÜ ôé êÜíåé. "Ôá ëÝåé óôç íýöç, ãéá íá ô' áêïýåé ç ðåèåñÜ".
å) Ó÷ïëåßá ìå ôï ðüäé óôï ëÜêêï.
Ï ëáüò êÜíåé ôá áäýíáôá äõíáôÜ êáé ðñïóöÝñåé. Ç óõììåôï÷Þ ôïõ ðåéíáóìÝíïõ êïóìÜêç óôïí áãþíá ãéá ó÷ïëåßá, åìðåñéÝ÷åé, ðÝñáí ôïõ æÞëïõ êáé ôçò
áãÜðçò ãéá ôçí ðáéäåßá, ôï óôïé÷åßï ôçò áõôïèõóßáò, ÷Üñéí ôçò öéëïôéìßáò êáé
ôçò ãåííáéüôçôáò. Ôï êñáâáñßôéêï öéëüôéìï åðéêñÜôçóå êáé ìå ôï ðüäé óôï
ëÜêêï êáé ôçí øõ÷Þ âãáëìÝíç, óõììåôÝ÷åé óôï ìáñáèþíéï, ãéá íá ÷ôéóôïýí êáé
íá ëåéôïõñãÞóïõí ó÷ïëåßá, âÜæïíôáò óå áìöéóâÞôçóç êáé áõôïýò áêüìá ôïõò
íüìïõò ôçò âéïëïãßáò. Íá ãéáôß åßìáóôå ðåñÞöáíïé, áåßìíçóôå çìþí Êáñêáâßôóá, ãéá ôçí êáôáãùãÞ ìáò.
Ôá ÌïíáóôÞñéá, ðïõ åß÷áí ìåôáâëçèåß ìÝ÷ñé ôï 1828 óå "ðáíäï÷åßá Ôïýñêùí êáé
ÅëëÞíùí", ðñùôïóôáôïýí óôïí áãþíá ãéá ôï "åõ æçí". Éåñåßò êáé ìïíá÷ïß ðåñéÝñ÷ïíôáé ôá ÷ùñéÜ, ðñïôñÝðïõí êáé ìïéñÜæïõí åãêõêëßïõò. ÂÜæïõí ðñþôïé ôï ÷Ýñé óôçí
ôóÝðç êáé äßíïõí ôï êáëü ðáñÜäåéãìá. Ï ÊõâåñíÞôçò åãêñßíåé ôéò ðñÜîåéò êáé ôéò áðïöÜóåéò ôùí ÇãïõìÝíùí, ôïõò åðáéíåß êáé ôïõò åõ÷áñéóôåß äéá ìÝóïõ ôïõ ÄéïéêçôÞ.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

179

Ç ÌïíÞ ôçò Êáâáäéþôéóóáò Ý÷åé áñ÷ßóåé íá óõíÝñ÷åôáé êáé îáíáìðáßíåé
ôþñá óôïí áãþíá ãéá ôçí áðåëåõèÝñùóç ôïõ ëáïý ìáò áðü ôç äïõëåßá ôçò áìÜèåéáò. Êáé ôá ðÝíôå ÌïíáóôÞñéá ôùí ÊñáâÜñùí ðñùôïóôáôïýí. Óôç ×üìïñç ç êáôÜóôáóç Ý÷åé ùò åîÞò:
1) Ôï ÌïíáóôÞñé ìáò, ãéá ôï óêïðü áõôü ðñïóöÝñåé, 1.300 ãñüóéá.
2) Ï ×ïìïñßôçò ÁèáíÜóéïò Äåóðïôüðïõëïò óõíåéóöÝñåé:
• Óå ìåôñçôÜ 1.500 ãñüóéá.
• Óå ãÝííçìá áðü ôá ðñïúüíôá ôïõ 500 ïêÜäåò, áîßáò ðåñßðïõ 400 ãñüóéá.
• Ôïí ðáôñéêüí ôïõ Ðáëéüí Ðýñãïí óôç ×üìïñç, ãéá "íá ÷ñçóéìåýóç äéÜ
ôçí ïéêïäïìÞí Åëëçíéêïý Ó÷ïëåßïõ".
• Ôç âéâëéïèÞêç ôçò ïéêïãåíåßáò ôïõ. (Áíõðïëüãéóôçò áîßáò).
3) Ï ÃéáííÝêïò Ðáí. Äåóðïôüðïõëïò, 200 ãñüóéá.
Óõãêåíôñþèçêáí óõíïëéêÜ áðü ôéò ðñïóöïñÝò ôùí Ìïíþí êáé ôïõò ðáñáâñéóêüìåíïõò 11.630 ãñüóéá45 êáé ï áãþíáò óõíå÷ßæåôáé.
Ìå Üëëç áíáöïñÜ ôïõ ðñïò ôïí ðëçñåîïýóéï ÔïðïôçñçôÞ ôïí ðáñáêáëåß
íá ãñÜøåé íá óôåßëïõí "ìüíïí ôÝóóáñáò äéäáóêÜëïõò ôçò áëëçëïäéäáêôéêÞò
ìåèüäïõ êáé Ýíá ôçò åëëçíéêÞò äéáëÝêôïõ, äéá íá ÷ñçóéìåýóïõí ïé ìåí ôñåéò áëëçëïäéäáêôéêïß êáé ï åßò åëëçíéêüò äéá ôá ÊñÜâáñá, ï Üëëïò äå ï áëëçëïäéäáêôéêüò äéá ôï Áðüêïõñïí". Êáé óõíå÷ßæåé: "Áö ïõ äå ìåô' ïëßãáò çìÝñáò ìåôáâþ
ùò óêïðåýù åéò ÊáñðåíÞóé, ôüôå èÝëù ðñïôñÝøåé ï ßäéïò ôïõò åêåß êáôïßêïõò
åéò ôï íá êÜìïõí áíáëüãïõò óõíåéóöïñÜò êáé äéåõèýíùí ôïí ïíïìáóôéêüí êáôÜëïãïí èÝëù áíáöÝñåé ðåñß ôùí áðïóôïëþí ôùí áíáãêáéïýíôùí êáé äéá ôçí åðáñ÷ßáí åêåßíçí äéäáóêÜëùí"46.
óô) Äåýôåñç ÓõíÝëåõóç óôïí Áú - ÈáíÜóç.
Âñéóêüìáóôå óôá 1830, ôÝóóåñéò ìÞíåò ðñéí áð' ôç äïëïöïíßá ôïõ ÊõâåñíÞôç. Óôéò 31 ÌáÀïõ óõíÝñ÷ïíôáé ïé Çãïýìåíïé ôùí 5 Ìïíáóôçñßùí óôïí ¢ãéï
ÁèáíÜóéï ôçò ×üìïñçò êáé ìå áíáöïñÜ ôïõò áíáêïéíþíïõí óôïí ÄéïéêçôÞ ôùí
Åðáñ÷éþí Íáõðáêôßáò ÉùÜííç ÌåëÜ üôé "åðåéäÞ âëÝðïìåí üôé êáé åéò ôçí Åðáñ÷ßáí ìáò Üñ÷éóå íá ãßíåôáé óýóôáóéò ó÷ïëåßùí áëëçëïäéäáêôéêþí (÷ôßæåôáé
ó÷ïëåßï óôïí ÐëÜôáíï), óõíåéóöÝñïìåí êáé çìåßò ôï êáôÜ äýíáìéí öéëïôéìïýìåíïé éäßá çìþí èåëÞóåé êáé ðñïáéñÝóåé åôÞóéïí ðñïóöïñÜí ðñïò âïÞèåéáí
êáé ðåñßèáëøéí ôùí áõôþí ó÷ïëåßùí ùò êÜôùèé öáßíåôáé".
Óôç óõíÝ÷åéá ãñÜöïõí üôé èá Þèåëáí ðïëý ðåñéóóüôåñá íá ðñïóöÝñïõí,
áëëÜ "åðåéäÞ áé ðåñéóôÜóåéò Ýöåñáí åéò ìåãÜëáò äõóôõ÷ßáò ôá ÌïíáóôÞñéá
ìáò, äåí Ý÷ïìåí êáôÜ ôï ðáñüí ýëçí ðñïò ðåñéóóïôÝñáí âïÞèåéáí ìáò, ôçí ï45. Âë. êáé ×.×áñáëáìðüðïõëïò, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ÌÅËÅÔÇÌÁÔÁ, ó. 34-35.
Âë. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï 27, Åêð/êÜ åðß Êáðïäßóôñéá.
46. (ÃÁÊ., Âëá÷., ö. 119). ÅëëçíéêÞ Ðïëéôåßá.

180

AÈÑÙÐÏÉ

ÐñïóöïñÜ ÅôÞóéïõ öüñïõ
Êýñéëëïò çãïýìåíïò Êïæßôæáò
Ãñçãüñéïò ôïõ ÐñïöÞôïõ Çëéïý
Êýñéëëïò çãïýìåíïò ×üìïñçò
×ñýóáíèïò çã. Áã, Äçìçôñßïõ
(Ìïí. ÓùôÞñïò)
×ñéóôüöïñïò çãïýìåíïò ôïõ ÓùôÞñïò
Ôï üëïí åéò Öïßíéêåò47

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

40
32
32

ðïßáí êáé íá ðñïóöÝñåé ðñïò
ôçí Ó. ÊõâÝñíçóéí, ìÝíïìåí äå
ìå ôï áíÞêïí óÝâáò".
1831 ÌáÀïõ 31

æ) ÐñïóöïñÝò ôùí Ìïíáóôçñßùí.
Ï ÄéïéêçôÞò ÍáõðÜêôïõ Éù.
ÌåëÜò óôÝëíåé óôïí ÊõâåñíÞôç
ôçò ÅëëÜäáò ôïõò êáôáëüãïõò
ìå ôéò ðñïóöïñÝò êáé ãñÜöåé üôé: "ï öéëÞóõ÷ïò ëáüò ôçò åðáñ÷ßáò ÊñáâÜñùí
ðñï ðïëëïý åß÷åí áéóèáíèåß ôçí åê ôçò ðáéäåßáò ùöÝëåéáí êáé ôçí áíÜãêçí ôïõ
íá óõóôÞóïõí åéò ôçí åðáñ÷ßáí ôùí áëëçëïäéäáêôéêÜ ó÷ïëåßá ðñïò öùôéóìüí
ôùí ôÝêíùí ôùí, áëë' áé äåéíáß ðåñéóôÜóåéò, áé ïðïßáé êáôÝèëéøáí åéò üëïí ôï
äéÜóôçìá ôïõ éåñïý áãþíïò áõôïýò ôïõò êáëïýò ðïëßôåò, ôïõò åìðüäéóáí áðü
ôïõ íá ïìïéùèþóé êáôÜ ôïýôï ìå ôáò Üëëáò åðáñ÷ßáò ôçò åëåýèåñçò ÅëëÜäïò
ðñùúìþôåñï, Þäç äå, áö' ïõ äéá ôçò ðáôñéêÞò êçäåìïíßáò ôçò ÕìåôÝñáò Åîï÷üôçôïò æïõí êáé áðïëáìâÜíïõí ôá áãáèÜ ôùí åí çóõ÷ßá êáé åõôáîßá óõíåííïçèÝíôåò êáôÝèåóáí åêïýóéïí ðåñß ïéêïäïìÞò Ýñáíïí óõìðïóïýìåíïí åê öïéí.
ôñéþí ÷éëéÜäùí åêáôüí ïãäïÞêïíôá, áñéè, 3.180, êáôÜ ôïõò åóùêëåßóôïõò êáôáëüãïõò áõôþí êáé äéåýèõíáí ôá äýï åóþêëåéóôá áíôßãñáöá ôùí áíáöïñþí ôùí,
äé' ùí ðáñáêáëïýí äýï áëëçëïäéäáêôéêÜ ó÷ïëåßá, ôï ìåí åéò ôï ÷ùñßïí ÊëåðÜ,
ôï äå åéò ÐëÜôáíïí äéá ôçò äéïéêÞóåùò ôáýôçò íá ëÜâïõí ôçí Üäåéáí íá ïéêïäïìÞóïõí, õðïó÷üìåíïé, åÜí äåí åîáñêÝóç ï êáôáâëçèåßò Ýñáíïò, íá êáôáèÝóïõí êáé Ýôåñá, ç äå Ó. ÊõâÝñíçóéò íá ôïõò åõåñãåôÞóåé ðëçñþíïõóá ìüíïí
ôïõò ìéóèïýò ôùí äéäáóêÜëùí. Åéò ôïýôï öéëïôéìçèåßóáé áé åí ôç åðáñ÷ßá ôáýôç åõñéóêüìåíáé Ìïíáß, ì' üëïí üôé óõíåéóÝöåñáí êáé áõôáß åéò ôïí ãåíéêüí êáé
êáè' üëïí áõôü ôï äéÜóôçìá ôïõ éåñïý áãþíá êáé å÷ñçìÜôéóáí ðáíäï÷åßá êáé
ÅëëÞíùí êáé Ïèùìáíþí êáé åê ôïýôïõ çöáíßóèçóáí, ðñïóöÝñïõí Ýôé åê ôùí õóôåñçìÜôùí ôùí åôÞóéïí öüñïí (õðïãñÜììéóç äéêÞ ìáò) åéò ôçí Ó. ÊõâÝñíçóéí äé' áõôÜ ôá ó÷ïëåßá, êáôÜ ôïí åóþêëåéóôïí êáôÜëïãïí, óõìðïóïýìåíïí åê
öïéí. åêáôüí åîÞêïíôá ôåóóÜñùí áñéè. 164. Ðáñáêáëåßôáé, ëïéðüí ç Ó. ÊõâÝñíçóéò, åãêñßíïõóá ôçí áßôçóéí ôùí, íá åõáñåóôçèÞ íá äéáôÜîç íá äïèÞ ôï ó÷Ýäéï ôçò ïéêïäïìÞò êáé áé áðáéôïýìåíáé åéò ôçí öýóéí ôïõ ðñÜãìáôïò ïäçãßáé.

20
40
164

47. Ôï ðñþôï åëëçíéêü íüìéóìÜ ôùí Þôáí ï áñãõñüò öïßíéêáò ôïõ 1828 åðß Êáðïäßóôñéá. Ôï 1832 ï
¼èùíáò áíôéêáèéóôÜ ôï öïßíéêá ìå ôçí åëëçíéêÞ äñá÷ìÞ êáé ôï 1845 âÜæåé ðÜíù óôç äñá÷ìÞ
ôçí íåáíéêÞ êåöáëÞ ôïõ.
Áðü ôá 5 áõôÜ ÌïíáóôÞñéá Üöçóáí ïé Âáõáñïß ìüíï Ýíá.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

181

×ñåùóôþ íá ðáñáôçñÞóù ðñïò ôçí Ó. ÊõâÝñíçóéí, üôé ôá êáôáôåèÝíôá äéá ôçí
ïéêïäïìÞí ÷ñÞìáôá ôùí äýï êáôáóôçìÜôùí èÝëïõí åîáñêÝóåé.
á´. Äéüôé ç áíáãêáßá ýëç, îõëåßá äçë., Üóâåóôïò ê.ô.ë. åßíáé ðëçóßïí ôùí èÝóåþí ôùí êáé
â´. üôé ç ìåôáêüìéóßò ôùí ãßíåôáé äéá ôùí êáôïßêùí äùñåÜí.
Õðïóçìåéïýìáé ìå âáèýôáôïí óÝâáò.
Åí Ëïìðïôéíïßò ÊñáâÜñùí
ôçí 4 Éïõíßïõ 1831
Ï ÄéïéêçôÞò
ÉùÜííçò ÌåëÜò
ï Ãñáììáôåýò
Êùíóô. ÐÜíïõ"
ç) Ïé ÊïíôæáìÜíçäåò ôïõ 1831.
Ôñåéò ìÞíåò êáé 23 ìÝñåò ìåôÜ ôçí áíáöïñÜ ôïõ Éù. ÌåëÜ ç ÅëëÜäá óõãêëïíßæåôáé óõèÝìåëá. Ïé Ìáõñïìé÷áëáßïé óùñéÜæïõí ôïí ÊõâåñíÞôç êáé èÜâïõí ôá üíåéñá êáé ôéò åëðßäåò ôïõ ëáïý ìáò. Áðü ôï 1830 ðñïóðáèåß ç ôáëáßðùñç ÅëëÜäá íá ïñãáíþóåé ôçí åêðáßäåõóç. ÁëëÜ ç áäßóôáêôç öÜñá ôùí
Ìáõñïìé÷áëáßùí Ýêïøå óôéò 27 Óåðô. ôïõ 1831 ôï íÞìá ôçò æùÞò ôïõ ÊõâåñíÞôç êáé Ýâáëå ïäïöñÜãìáôá óôï äñüìï ôçò äýóôõ÷çò êáé ôáëáßðùñçò Ðáôñßäáò. Ìáæß ôïõ ðÞñå ï ÌåãÜëïò ÊõâåñíÞôçò êáé ôï ìÝãá ðÜèïò ôïõ ãéá ôçí
Ðáéäåßá ôïõ Ëáïý ìáò.
Ôïí ßäéï ÷ñüíï åß÷å îåêéíÞóåé íá ÷ôßæåôáé ôï ó÷ïëåßï óôïí ÐëÜôáíï, áëëÜ
äåí áðïðåñáôþèçêå êáé Ýôóé äåí ëåéôïýñãçóå. Ôï ñïýöçîå êé áõôü ï ôõöþíáò
ôùí ðáèþí óôï âùìü ôùí îåíïêßíçôùí óõìöåñüíôùí, ðïõ âñßóêïõí êÜèå öïñÜ,
ÊïíôæáìÜíçäåò ÌðÝçäåò, ðñüèõìïõò íá õëïðïéÞóïõí ôá ó÷ÝäéÜ ôïõò.
Óôçí êáôáâüèñá Ýðåóå ðåñéóóüôåñï ç ×üìïñç, ðïõ ãéá 45 ÷ñüíéá áðü ôüôå,
Ýìåéíáí ôá ðáéäéÜ ôçò óôï äñüìï, ÷ùñßò äÜóêáëï êáé ó÷ïëåßï.

4.3 Ç Åêð/óç áðü ôçí åðï÷Þ ôïõ ¼èùíá.
Ï ¼èùíáò âñÞêå ôï íåñü óô' áõëÜêé êáé ðáñüëá áõôÜ ìüëéò êáôáöÝñíåé ôï
1834 íá êÜìåé ôñßá âÞìáôá, Ýíá ðñïò ôá åìðñüò êáé äýï ðñïò ôá ðßóù, âÜæïíôáò, Ý÷ïíôåò êáé ìç Ý÷ïíôåò óôï ßäéï ôóïõâÜëé.
• Ðñïóäéïñßæåé ôï ÷ñüíï õðï÷ñåùôéêÞò öïßôçóçò ãéá üëá ôá ðáéäéÜ çëéêßáò
5 Ýùò 12 åôþí óå åðôÜ ÷ñüíéá êáé
• Ðñïóäéïñßæåé ìå Ä/ãìá ôç äïìÞ ôçò ÌÝóçò Åêð/óçò óå ôñß÷ñïíï Åëëçíéêü Ó÷ïëåßï êáé óå ôåôñÜ÷ñïíï ÃõìíÜóéï. (31-12-1836). Ç äïìÞ áõôÞ êñÜôçóå ìÝ÷ñé ôï 1928.

182

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

ÁíáèÝôåé óôïõò Þäç õðÜñ÷ïíôåò ÄÞìïõò ôçí åõèýíç ãéá ôçí ßäñõóç, ôç óõíôÞñçóç êáé ôç ìéóèïäïóßá ôùí äáóêÜëùí.
ÁëëÜ ïé ÄÞìïé äåí Ý÷ïõí áêüìá ÄÞìáñ÷ï êáé áðïêôïýí ôñßá ÷ñüíéá áñãüôåñá êáé ïýôå ôá áíáãêáßá Ýóïäá Ý÷ïõí êáé ïýôå üëïé ïé ÄÞìïé äéáèÝôïõí ôéò ßäéåò ïéêïíïìéêÝò äõíáôüôçôåò. Ïé ðåñéóóüôåñïé ìÜëéóôá âñßóêïíôáé ÷ùñßò óôïé÷åéþäç õðïäïìÞ êáé ïñãÜíùóç. ÐáñáìÝíïõí ïé ÄÞìïé óôï ðåñéèþñéï, áóõíôüíéóôïé ìå ôç Äéïßêçóç, ç ïðïßá Ý÷åé êáôáíôÞóåé åíåñãïýìåíï ôùí êá÷ýðïðôùí
Âáõáñþí. ¸ôóé ôá ó÷ïëåßá êëåßíïõí êáé ïé äÜóêáëïé, üðïõ äïõëåýïõí, ëéìïêôïíïýí48. Ïé Âáõáñïß öáßíïíôáé íá åßíáé åíôåëþò îåêïììÝíïé áðü ôçí åëëçíéêÞ
ðñáãìáôéêüôçôá. Ôï óçìáíôéêüôåñï äå åßíáé üôé áãíïïýí êáé äå ëáâáßíïõí õðüøç ôïõò ôéò áðïöÜóåéò ôùí Åèíïóõíåëåýóåùí êáé åãêáôáëåßðïõí ôï ðñüãñáììá áëöáâçôéóìïý ôïõ ëáïý ìáò ðïõ Ý÷åé îåêéíÞóåé ìå ôüóç åðéôõ÷ßá ï Êáðïäßóôñéáò. Áíçóõ÷ïýí ðåñéóóüôåñï ãéá ôá ðáéäéÜ ôùí Âáõáñþí, ðïõ êïõâáëÞèçêáí óôç ÷þñá ìáò.
Óôçí ÁèÞíá êáé óôéò ðüëåéò ãßíåôáé ìÜëéóôá ìåãÜëïò ëüãïò ãéá ßäñõóç êáé
ëåéôïõñãßá íçðéáãùãåßùí. Ç ×üìïñç óôï ìåôáîý äåí Ý÷åé ïýôå äÜóêáëï ïýôå
ó÷ïëåßï, ðïëý äå ðåñéóóüôåñï íçðéáãùãåßï. Íçðéáãùãåßï ðïôÝ äå èá áðï÷ôÞóåé ôï ÷ùñéü ìáò, ãéáôß ôá ÷ùñéÜ ôùí ÊñáâÜñùí âñßóêïíôáé óôç æþíç, ãéá ôçí
ïðïßá Ý÷ïõí ðñïâëÝøåé ïé Âáõáñïß êáé ôá åíåñãïýìåíÜ ôïõò, ôñßôçò êáôçãïñßáò åêðáßäåõóç êáé áõôÞ ü÷é ðÜíôïôå. ÊáôÜ ôá Üëëá, ç åñÞìùóç ôçò õðáßèñïõ ðñïÞëèå áðü ôçí áóôõöéëßá!!!
¸íá ÷ñüíï ðñïôïý ðåé ï Ôñéêïýðçò ôï ðåñßöçìï "Êýñéïé äõóôõ÷þò åðôù÷åýóáìåí" ðñïëáâáßíåé êáé éäñýåé ôá Õðïäéäáóêáëåßá ãéá íá âåëôéþóåé ôçí
ðïéüôçôá ôùí åêð/êþí49.

4.4 Ç Åêð/êÞ êáôÜóôáóç óôï ÷ùñéü, óôï ÄÞìï êáé óôçí ðñùôåýïõóá
ôçò Åðáñ÷ßáò.
á) Óôï ÷ùñéü ìáò. Ç óõíÝíôåõîç.
Ï ðáðá-Ãéùñãïýëáò äéçãåßôáé êáé ï äÜóêáëïò ÃéÜííçò ÊåñáóéÜò óçìåéþíåé
ôá ðáñáêÜôù:
«Ðñéí áðü ôï 1821 õðÞñîå óôï ÷ùñéü ìáò äÜóêáëïò éäéùôéêüò ï ÃáëÜíçò
Ïéêïíüìïõ. Äåí îÝñïõìå ôïí ôüðï ôçò êáôáãùãÞò ôïõ. Áõôüò äßäáîå ôá ðáéäéÜ
ôùí ïéêïãåíåéþí Ãåþñãéïõ Éáêþâïõ, ÉùÜííïõ Äåóðïôáßïõ êáé Ãåþñãéïõ Áíäñåüðïõëïõ.
48. ÂëÝðå ×ÑÇÓÔÏÕ ÑÅÐÐÁ, ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÁ ÔÇÓ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÓ(1833-1847)
49. Ó' áõôÜ öïéôïýóáí áðüöïéôïé ôùí "Åëëçíéêþí Ó÷ïëåßùí" áðü 18-30 ÷ñïíþí, ïé ïðïßïé ëÝãïíôáí
ÃñáììáôéóôÝò ðïõ èá áíôéêáôáóôïýóáí ôïõò ÃñáììáôïäéäáóêÜëïõò, ðïõ äßäáóêáí óå áðïìáêñõóìÝíá ÷ùñéÜ.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

183

Áðü ôï 1821 êáé ìÝ÷ñé ôï 1868 óôç ×üìïñç äåí õðÞñîå ó÷ïëåßï ïýôå äÜóêáëïò(47 ÷ñüíéá).
Áðü ôï 1868 Ýùò ôï 1870, ïé ãïíåßò 20 ðåñßðïõ ìáèçôþí, Ýöåñáí ôïí éäéùôéêü äÜóêáëï ÃéÜííç ÊáñáäÞìá (1840-1930) áðü ôçí ¢íù ×þñá. Áõôüò äßäáîå
óôá ðáéäéÜ ôçí ïêôÜç÷ï, ôïõò øáëìïýò ôïõ Äáâßä, ôéò ðñÜîåéò ôùí Áðïóôüëùí,
êáé ôï ÌÝãá Ùñïëüãéï. ÊÜèå ìáèçôÞò ðïõ ôåëåßùíå ôçí Ï÷ôÜç÷ï Þ Ýíá Üëëï
âéâëßï áðü ôá ðáñáðÜíù, Ýäéíå óôï äÜóêáëï, ðÝñá áðü ôï ìéóèü ôïõ êé Ýíá ìáíôßëé áîßáò åíüò óöÜíóêï (íüìéóìá éóïäýíáìï ìå 0,80 äñá÷ìÝò ðåñßðïõ).
Áðü ôï 1870-1874, ôï ÷ùñéü Ýìåéíå ðÜëé
÷ùñßò
äÜóêáëï. (4 ÷ñüíéá).
ÏÉ ÊÁÉÑÏÉ ÁËËÁÆÏÕÍ
Ôï 1874, ïé êÜôïéêïé ôïõ ÷ùñéïý êáé êõÅíþ ç "áíÜìéîç ôïõ äáóêÜëïõ
ñßùò
åêåßíïé ðïõ åß÷áí ðáéäéÜ ó÷ïëéêÞò çëéôï 1938 óå êïéíïôéêÝò õðïèÝóåéò" áðïôåëïýóå êïëÜóéìï á- êßáò, áðïöÜóéóáí êáé Ýöåñáí ôïí éäéùôéêü
äßêçìá êáé áñíçôéêü åðïìÝ- äÜóêáëï Åõèýìéï Ë. Ðáðáãåùñãßïõ áðü
íùò óôïé÷åßï ôçò ðñïóùðéêü- ôçí Áìðåëáêéþôéóóá. Ôá ðñïóüíôá ôïõ ÞôçôÜò ôïõ, óÞìåñá ôï 2007, ç ôáí ôï áðïëõôÞñéï ôïõ äçìïôéêïý ó÷ïëåßïõ
áðÜèåéá, ç áäéáöïñßá ãéá ôá êáé äßäáóêå ôá ßäéá ìáèÞìáôá ðïõ äßäáóêå
"êïéíÜ" êáé ç ïõäåôåñüôçôá, êáé ï ÊáñáäÞìáò. ÕðçñÝôçóå óôï ÷ùñéü åèåùñïýíôáé ðïëý áñíçôéêÜ ðß ôñéåôßá, Þôïé áðü ôï 1874 ìÝ÷ñé ôï 1877.
Áðü ôï 1877-1884, õðçñÝôçóå ùò äÜóêáóôïé÷åßá ãéá Ýíá äÜóêáëï ðïõ
äéäÜóêåé óôïõò ìáèçôÝò ôïõ, ëïò, ï Ãéáííüðïõëïò áðü ôç ÄïñâéôóÜ.
Ôï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá áðü 1884-1886
üôé ç åíåñãüò óõììåôï÷Þ óôá
êïéíÜ áðïôåëåß âáóéêÞ õðï- äåí õðÞñîå äÜóêáëïò óôï ÷ùñéü (2 ÷ñüíéá).
Ôï 1886, ýóôåñá áðü åðéèõìßá ôïõ ÷ù÷ñÝùóç ôïõ ðïëßôç.
ñéïý, äÝ÷ôçêá êáé áíÝëáâá ï ßäéïò ãéá ìßá
ôåôñáåôßá (ï Ãåþñãéïò Íéêüëáïõ Áíäñåüðïõëïò50). Ôá ðñïóüíôá ìïõ Þôáí ôï
åíäåéêôéêü ôçò Áçò ôÜîçò ôïõ Åëëçíéêïý Ó÷ïëåßïõ ÍáõðÜêôïõ êáé ç áìïéâÞ
ìïõ 250 äñá÷ìÝò ãéá ôïí ðñþôï ÷ñüíï êáé ãéá ôá õðüëïéðá 3 ÷ñüíéá ç áìïéâÞ
ìïõ Þôáí 33,30 äñá÷ìÝò ìçíéáßùò. Ïé åêðáéäåõôéêïß ðïõ äåí Þôáí ×ïìïñßôåò
óôåãÜæïíôáí óå äéáìÝñéóìá ôçò ÌïíÞò. Ôá ìáèÞìáôá ãßíïíôáí óôï "÷áãéÜôé"
ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò, ðïõ âñéóêüôáí óôï ðáëéü óÞìåñá íåêñïôáöåßï.
Ãýñù óôá 1896-97 ÷ôßóôçêå ìå óõíåéóöïñÜ ÷ñçìÜôùí êáé ðñïóùðéêÞò åñãáóßáò ôùí êáôïßêùí ôïõ ÷ùñéïý ôï ðñþôï ó÷ïëéêü äéäáêôÞñéï, ðïõ âñßóêåôáé
óôç "ÌåãÜëç Âñýóç". Ôï ïéêüðåäï Þôáí ôçò Åêêëçóßáò, ç ïðïßá ôï áãüñáóå áðü ôïí Êùíóôáíôßíï Óâþêï ìå áíôéðáñï÷Þ åíüò áãñïý, ðïõ âñßóêåôáé ìÝóá óôï
÷ùñéü, óôç èÝóç "Êïôñüíé"».
Ôï 1897 ôïðïèåôÞèçêå äÜóêáëïò ï ×ïìïñßôçò Âáóßëåéïò Ôóïýìáò êáé õ50. Åßíáé ï ðáðá-Ãéùñãïýëáò ðïõ äßíåé ôç óõíÝíôåõîç óôï äÜóêáëï Éù..ÊåñáóéÜ.

184

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

ðçñÝôçóå óôï ÷ùñéü 35 ÷ñüíéá. Ðñïóüíôá åß÷å ôï
áðïëõôÞñéï ôïõ Åëëçíéêïý Ó÷ïëåßïõ. Ôï ó÷ïëåßï
óôåãáæüôáí óôï åêêëçóéáóôéêü êôßñéï ôçò "ÌåãÜëçò Âñýóçò", åêåß üðïõ óÞìåñá åßíáé ôï êáöåíåßï.
ÌåôÜ ôï Âáóßëåéï Ôóïýìá êáé áðü ôï ó÷ïëéêü
Ýôïò 1931 - 32 ôïðïèåôÞèçêå äÜóêáëïò ï ÁèáíÜóéïò Èåïëüãçò áðü ôçí ÊëåðÜ êáé õðçñÝôçóå óôï
÷ùñéü 3 ÷ñüíéá.
ÌåôÜ ôï Èåïëüãç áíÝëáâå äÜóêáëïò óôï ÷ùñéü
ï óõã÷ùñéáíüò ìáò ÁèáíÜóéïò Äñüóïò ðïõ õðçñÝôçóå êé áõôüò óôï ÷ùñéü 3 ÷ñüíéá, áðü ôï 1935 ìÝÂáóßëåéïò Ôóïýìáò
÷ñé ôï 1938, üðïõ ìåôáôÝèçêå óôï äéðëáíü ÷ùñéü,
óôçí Áìðåëáêéþôéóóá. Åêåß ðïõ ðÞãå ï ÈáíÜóçò Äñüóïò óõíÜíôçóå ôï óõíôáîéïý÷ï óõíÜäåëöü ôïõ Êþóôá ÐáðáðÝôñïõ ï ïðïßïò, ãéá íá ãëéôþóåé ôïõëÜ÷éóôïí áð' ôïõò ìéóïýò äéþêôåò ôïõ, õðÞñîå öáíåñüò êïììáôÜñ÷çò ôïõ Êáíáâïý
êáé ôïõ äéçãÞèçêå ôï åîÞò ðåñéóôáôéêü, ðïõ óêéáãñáöåß êáôÜ ôïí êáëýôåñï
ôñüðï, ôï ãåíéêü êëßìá ìÝóá óôï ïðïßï êáëåßôáé ï äÜóêáëïò óôï ÷ùñéü íá ãßíåé
öïñÝáò åêðáéäåõôéêÞò ðïëéôéêÞò.
Ï ìáêáñßôçò ï êõñ-Êþóôáò ëïéðüí õðçñåôïýóå ìÜëëïí óôïí Êïëïóýñôç
(ÌçëéÜ), üôáí ðÝñáóå ï ößëïò ôïõ ï Êáíáâüò êáé ôïí ñþôçóå:
– Ðþò ðÜìå Êþóôá;(Åííïïýóå ðþò ðÜìå áðü øÞöïõò ).
– Ðïëý êáëÜ ôïõ áðáíôÜåé ï äÜóêáëïò. ¼ëá ôá ðáéäéÜ óôçí ðñþôç ôÜîç Ýìáèáí êáé äéáâÜæïõí.
Ôïí êïéôÜåé êáëÜ, êáëÜ ï Êáíáâüò êáé ôïõ ëÝåé:
– Åãþ Êþóôá äå ó' Ýóôåéëá åäþ ãé' áõôü. Áí ìÜèåéò, Êþóôá ìïõ, ôïí êüóìï
íá äéáâÜæåé, äåí îáíáâãáßíù âïõëåõôÞò. ÐÞãáéíå óôï ÷ùñéü óïõ íá öôéÜ÷íåéò
ôïí êÞðï óïõ êáé êÜðïõ, êÜðïõ íá ðåôéÝóáé êé áðü äù íá äßíåéò ôï ðáñüí51.
ÌåôÜ áð' áõôÞ ôçí ðáñÝíèåóç, áò äïýìå ðþò êéíÞèçêå óôç óõíÝ÷åéá ôï åêðáéäåõôéêü ðñïóùðéêü óôç ×üìïñç.
Áêïëïýèçóå ãéá Ýíá ó÷ïëéêü Ýôïò ç Ìáñßá ÆáâÝñäá áðü ôçí ÊëåðÜ, ôçí ïðïßá äéáäÝ÷ôçêå ãéá Ýíá åðßóçò ÷ñüíï ç Ïëõìðßá ÊáëÝæç áðü ôçí ÐÜôñá.
ÌåôÜ ôçí Ïëõìðßá ÊáëÝæç ôïðïèåôÞèçêå äÜóêáëïò óôï ÷ùñéü ìáò ãéá Ýíá
51. Ôç "óõìâïõëÞ" áõôÞ êáíåßò áð' ôïõò äáóêÜëïõò ðïõ ðÝñáóáí áð' ôï ÷ùñéü ìáò äåí ôçí áêïëïýèçóå. Áíôßèåôá Ýäùóáí êáèçìåñéíü áãþíá ìÝóá óôï ó÷ïëåßï ãéá ôç ìüñöùóÞ ìáò, áëëÜ êáé Ýîù áð'
áõôü, üôáí êáé üðïõ ÷ñåéÜóôçêå. Ðïëëïß äÜóêáëïé Ýôñå÷áí ðïëëÝò öïñÝò íý÷ôá, ãéá íá âïçèÞóïõí
áóèåíåßò êáé íá ðñïóöÝñïõí ôç âïÞèåéÜ ôïõò óå êÜèå ÷ùñéáíü ìáò. Ïé óõã÷ùñéáíïß ìáò áðü ôçí
ðëåõñÜ ôïõò åß÷áí ðéï âáèéÜ óôçí øõ÷Þ ôïõò ôï äÜóêáëï. Ôïí áãáðïýóáí êáé ôïí öñüíôéæáí. ÐïôÝ
äåí ôïí Üöçíáí Ýîù áð' ôéò ÷áñÝò ôïõò. ¹ôáí ôï óýìâïõëï ôçò ðáéäåßáò, ôçò ìüñöùóçò êáé ôïõ
ðïëéôéóìïý êáé ôïõ åß÷áí äþóåé îå÷ùñéóôÞ èÝóç óôçí êáñäéÜ ôïõò.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

185

÷ñüíï, ï ×áñßëáïò Ìçôóüðïõëïò áðü ôç ÃñáììÝíç ÏîõÜ. Áðü ôï ó÷ïëéêü Ýôïò 1940 - 41 ìÝ÷ñé 13-6-1943 õðçñÝôçóå ï Åðáìåéíþíäáò Áíäñåüðïõëïò, êáé
ãéá ëßãï äéÜóôçìá ï ÁèáíÜóéïò Äñüóïò, ìå áðüóðáóç.
â) Óôçí Ýäñá ôïõ ÄÞìïõ.
Ï ÐëÜôáíïò, óáí Ýäñá ôïõ ÄÞìïõ ìáò, åíäéáöÝñåé éäéáßôåñá, üðùò êáé ç
Íáýðáêôïò, ðïõ åßíáé ç ðñùôåýïõóá ôçò Åðáñ÷ßáò. Áêüìá êáé ôï Ìåóïëüããé,
ôï Áãñßíéï êáé ç ÐÜôñá. Óôá ó÷ïëåßá áõôþí ôùí ðüëåùí öïßôçóáí ðáéäéÜ ôçò
×üìïñçò.
Ôï Åëëçíéêü Ó÷ïëåßï ÐëáôÜíïõ öáßíåôáé íá ëåéôïõñãåß áðü ôï 1889. Ôï
äéåõèýíåé ï ÄçìÞôñçò Ðáðáèáíáóßïõ. Ãéá ôá åðüìåíá ÷ñüíéá 1890 - 95 Ó÷ïëÜñ÷çò åßíáé ï Ìé÷Üëçò ËõêïðÜíôçò. Ôï 1895 - 96 Ó÷ïëÜñ÷çò åßíáé ï K. È.
ÐáíÜãïò êáé ôá åðüìåíá 3 ÷ñüíéá ï Êùíóôáíôßíïò Óïýëçò Þ Óïýëïò. Ôï 1900
- 1901 Ó÷ïëÜñ÷çò åßíáé ï Áããåëßäçò. Áðü ôï 1904 ìÝ÷ñé ôç 1930 äÜóêáëïò åìöáíßæåôáé ï ÓùôÞñçò Ì. Êùôóüðïõëïò. Ôá ìéóÜ ðáéäéÜ ôïõ ó÷ïëåßïõ åßíáé áðü
ôïí ÐëÜôáíï êáé ôá Üëëá ìéóÜ áðü ôá ãýñù ÷ùñéÜ. Ïé äõíáôüôçôåò êáé ïé åêðáéäåõôéêÝò åõêáéñßåò ãéá ôá ðáéäéÜ ôùí ãýñù ÷ùñéþí åßíáé ðïëý ëßãåò. Ôï Åëëçíéêü Ó÷ïëåßï ÍáõðÜêôïõ ëåéôïõñãåß áðü ôï 1889 ìå Ó÷ïëÜñ÷ç ôï ×ñÞóôï
Ðáðáèáíáóßïõ52.
ã) Óôçí Ýäñá ôçò Åðáñ÷ßáò. ×ïìïñßôåò óôá ÃõìíÜóéá Ìåóïëïããßïõ êáé ÍáõðÜêôïõ.
Ìå ôï äéÜôáãìá ôçò 25/3/1835 éäñýïíôáé ðáíåëëáäéêÜ äÝêá ÅëëçíéêÜ Ó÷ïëåßá. ¸íá áðü áõôÜ åßíáé ôïõ Ìåóïëïããßïõ, ðïõ åíþ åíäéáöÝñåé êáé ôï ÷ùñéü
ìáò êáé ôçí åõñýôåñç ðåñéï÷Þ ôùí ÊñáâÜñùí, ôåëéêÜ äåí ëåéôïýñãçóå êáé åðáíéäñýåôáé ôï 1846.
ÃõìíÜóéï Ìåóïëïããßïõ.
Óôï ÃõìíÜóéï Ìåóïëïããßïõ, áðü ôï 1894 Ýùò ôï 1899, öïßôçóáí ðïëëïß ìáèçôÝò ôçò ÏñåéíÞò Íáõðáêôßáò, áíÜìåóá óôïõò ïðïßïõò êáé ïé ðáñáêÜôù óõã÷ùñéáíïß ìáò.
• Ðáôïý÷áò Êùí/ßíïò ôïõ Áíôùíßïõ, åôþí 13, ìå åíäåéêôéêü áðü ôï Ãõìí. Áãñéíßïõ, åããñÜöåôáé óôçí Á´ ôÜîç, ãéá ôï ó÷. Ýôïò 1904-1905.
• ×áíôæÞò ÉùÜííçò ôïõ ÆÞóéìïõ, åôþí 15, ìå áðïäåéêôéü ôïõ Ãõìí. Áãñéíßïõ
åããñÜöåôáé óôçí Á´ ôÜîç, ãéá ôï ó÷. Ýôïò 1908-1909.
• Êïôßíçò ÉùÜííçò ôïõ Ìé÷áÞë, åôþí 17, ìå åíäåéêôéêü ôïõ Ãõìí. Áãñéíßïõ
åããñÜöåôáé óôçí ô ôÜîç, ãéá ôï ó÷. Ýôïõò 1915-16.
• Ðáôïý÷áò ÏäõóóÝáò ôïõ Áíôùíßïõ, åôþí 17, ìå åíäåéêôéêü ôïõ Ãõìí. Áãñéíßïõ, åããñÜöåôáé óôçí ôôÜîç, ãéá ôï ó÷. Ýôïò 1915-16.
52. Ìáñßá ÌðáêáäÞìá, "ôá áñ÷åßá ôùí åëëçíéêþí ó÷ïëåßùí ÍáõðÜêôïõ, ÐëáôÜíïõ êáé Âåôïëßóôáò
êáôÜ ôï äéÜôáãìá 1889 - 1892 "ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ,ÓÔ´(1992-93), óåë. 611, 612, 613, ÁèÞíá 1994.

186

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Äñüóïò ÉùÜííçò ôïõ Äçìçôñßïõ, ãåííçèåßò ôï 1907, åããñÜöåôáé óôçí Ä´ôÜîç, ãéá ôï ó÷, Ýôïò 1925-1926.
• Ôóïýìáò ÄçìÞôñéïò ôïõ Âáóéëåßïõ, ãåííçèåßò ôï 1911(ðáôÝñáò äÜóêáëïò), åããñÜöåôáé óôçí Á´ ôÜîç, ãéá ôï ó÷. Ýôïò 1925-26.
ÃõìíÜóéï ÍáõðÜêôïõ.
Ôï ÃõìíÜóéï ÍáõðÜêôïõ ëåéôïýñãçóå ãéá ðñþôç öïñÜ ôï ó÷. Ýôïò 1923-24
êáé ôç ÷ñïíéÜ áõôÞ öïßôçóáí:
• Ï Áíäñåüðïõëïò Åðáìåéíþíäáò, ôïõ Ãåùñãßïõ, ãåí. 1910. ÅããñÜöåôáé
óôçí Á´ ôÜîç ìå áðïëõôÞñéï ôïõ Åëëçíéêïý Ó÷ïëåßïõ ÐëáôÜíïõ.
• Ï Äñüóïò ÁèáíÜóéïò ôïõ Áíôùíßïõ, ãåí. ôï 1907, ï ïðïßïò åããñÜöåôáé
óôçí ´ ôÜîç ìå áðïäåéêôéêü ôïõ ´ Ãõìí. Ðáôñþí.

4.5 Ç ãåíéêÞ åêð/êÞ êáôÜóôáóç óôçí ÅëëÜäá êáé óôï ÷ùñéü áðü ôï
1911-1999.
Ï áãþíáò ãéá ó÷ïëåßá êáé äáóêÜëïõò óôïí ôüðï ìáò Üñ÷éóå üðùò åßäáìå ôï
1829. ÌÝ÷ñé ôï 1911 ðÝñáóáí 83 ÷ñüíéá. ÌåôÜ ôéò åêëïãÝò ôïõ 1911 ï ÂåíéæÝëïò êÜíåé ôñßá óçìáíôéêÜ âÞìáôá:
• Ìïíéìïðïéåß ôïõò äáóêÜëïõò êáé ôïõò áðïäåóìåýåé áðü ôçí åîïõóßá Êïéíïôáñ÷þí êáé ÄçìÜñ÷ùí.
• ÅéóÜãåé ôç äçìïôéêÞ ãëþóóá êáé
• Êáèéåñþíåé ôçí åîÜ÷ñïíç õðï÷ñåùôéêÞ öïßôçóç.
Ôá ðáéäéÜ ôïõ Äçìïôéêïý Ó÷ïëåßïõ, ôåëåéþíïíôáò ðáßñíïõí áðïëõôÞñéï, ìå
ôï ïðïßï åããñÜöïíôáé óôá ÃõìíÜóéá ôçò ðåñéï÷Þò, ìå Þ ÷ùñßò åîåôÜóåéò, áíÜëïãá ìå ôçí ðåñßïäï ãéá ôçí ïðïßá ìéëÜìå. Ôçí åðï÷Þ áõôÞ óôçí Ô. Á. Ý÷ïõìå
êáôÜñãçóç ôùí ÄÞìùí êáé åéóáãùãÞ ôùí ÊïéíïôÞôùí. Óôïí ÐëÜôáíï áñãüôåñá
ëåéôïýñãçóå êáé ÇìéãõìíÜóéï.
Ç ×üìïñç ðáëåýåé áðü ôï 1829 ãéá ó÷ïëåßï êáé äÜóêáëï êáé ðáñÜ ôïí áãþíá êáé ôçí ðñïóöïñÜ ôçò, ôá ðáéäéÜ ìáò ðáñáìÝíïõí ìéóü êáé ðëÝïí áéþíá ÷ùñßò äÜóêáëï (53 ÷ñüíéá). ¼ðùò åßäáìå, ôï óçìáäéáêü ãéá ôç ÷þñá Ýôïò 1897, ï
óõã÷ùñéáíüò ìáò äÜóêáëïò Ôóïýìáò Âáóßëåéïò áíôéêáôÝóôçóå ôïí Ãåùñãïýëá
Áíäñåüðïõëï. Ï Ôóïýìáò õðçñÝôçóå óôï ÷ùñéü óõíÝ÷åéá ìÝ÷ñé ôï 1931.
Óôá ÷ñüíéá ôçò ãåñìáíïöáóéóôéêÞò Êáôï÷Þò, óôéò 2 Áõãïýóôïõ ôïõ 1944 Ýãéíå ðïëõÞìåñç Åêð/êÞ ÓõíäéÜóêåøç óôï ÷ùñéü ËÜóðç Åõñõôáíßáò. Åêðáéäåõôéêïß êáé Ðáéäáãùãïß áð' üëç ôçí ÅëëÜäá óõíáíôÞèçêáí åêåß êáé ãñÜøáíå êáé ôýðùóáí óôá âïõíÜ ôçò Åõñõôáíßáò äýï ÁíáãíùóôéêÜ êáé ôá êõêëïöüñçóáí óôéò åëåýèåñåò ðåñéï÷Ýò ôçò ÷þñáò. Ãéá ôçí ô+Ä´ôÜîç "ÔÏ ÁÅÔÏÐÏÕËÏ" ôçò Ñüæáò
Éìâñéþôç êáé ãéá ôçí Å´+ÓÔ´ ç "ÅËÅÕÈÅÑÇ ÅËËÁÄÁ" ôïõ Ìé÷Üëç Ðáðáìáýñïõ. Ôá áíáãíùóôéêÜ áõôÜ Ýöôáóáí êáé óôï ÷ùñéü ìáò êáé ÷ñçóéìïðïéÞèçêáí.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

187

á) Ç êßíçóç ôïõ åêð/êïý ðñïóùðéêïý.
Óôïí ðáñáêÜôù ðßíáêá öáßíåôáé óõíïëéêÜ ç êßíçóç ôïõ åêðáéäåõôéêïý ðñïóùðéêïý óôï ó÷ïëåßï ôçò ×üìïñçò.
Ðñï ôïõ 1821
1829-1868
1868-1870
1870-1874
1874-1877
1877-1884
1884-1886
1886-1897
1897-1931
1931-1935
1935-1938
1938-1939
1939-1940

ÏÉ ÄÁÓÊÁËÏÉ ÓÔÏ ÄÇÌ. Ó×ÏËÅÉÏ ×ÏÌÏÑÇÓ
ÃáëÜíçò Ïéêïíüìïõ
1941-1942 Áèáí. Äñüóïò
Äåí õðÞñ÷å äÜóêáëïò
1942-1945 Åð. Áíäñ/ðïõëïò
ÉùÜí. ÊáñáäÞìáò
1945-1959 Éù. ÊåñáóéÜò
×ùñßò äÜóêáëï
1959-1960 Ãåþñ. ÌðÝëçò
Åõè. Ë. Ðáðáãåùñãßïõ
1960-1964 Éù. ÊåñáóéÜò
Ãéáííüðïõëïò (ÄïñâéôóÜ) 1964-1968 ×ñ. Êùóôïýëáò
×ùñßò äÜóêáëï
1969-1971 Íéê. ÐÜíïò
Ãåþñ. Áíäñåüðïõëïò
1971-1972 Éù. Ãïýñãáñçò
Âáóßëåéïò Ôóïýìáò
1972-1973 Íáðïë. ÐáðÜò
Áèáí. Èåïëüãçò
1973-1975 Ðáðáìé÷áÞë Íßêç
ÁèáíÜóéïò Äñüóïò
1976-1977 Êùí. ×ïíäñïãéÜííçò
Ìáñßá ÆáâÝñäá
1977-1978 Êùí. ÓêáëôóïãéÜííçò
Ïëõìðßá ÊáëÝæç
1978-1979 Ãåù. Óêáößäáò

â) ÁíÜãíùóç êáé áíÜëõóç ôïõ ðáñáðÜíù ðßíáêá ðñïóùðéêïý.
Óôïí ðáñáðÜíù ðßíáêá ôïõ äéäáêôéêïý ðñïóùðéêïý ôïõ ó÷ïëåßïõ ×üìïñçò
ðáñáôçñïýìå üôé ôá ðáéäéÜ ôïõ ÷ùñéïý ìáò ãéá 53 ïëüêëçñá ÷ñüíéá Ýìåéíáí áíáëöÜâçôá. Ï Çãïýìåíïò Ðáðáëüçò êÜíåé ôçí ðñüôáóç óôïõò Âáõáñïýò íá
÷ñçóéìïðïéçèïýí ïé åãêáôáóôÜóåéò ôçò ÌïíÞò ãéá ßäñõóç äéáêïéíïôéêïý ó÷ïëåßïõ. ÁëëÜ ðïéïò ôïí áêïýåé. Äåí óõíÝâáéíå âÝâáéá ôï ßäéï óôçí ðñùôåýïõóá ôçò
Åðáñ÷ßáò, ôïõ Íïìïý êáé ôçò ×þñáò, üðùò åðßóçò êáé óôá Üëëá áóôéêÜ êÝíôñá.
¸÷ïõìå ëïéðüí 45 ãåíéÝò ðáéäéþí óôç ×üìïñç ðïõ ìÝíïõí ÷ùñßò áëöÜâçôï.
Áí ó' áõôÜ ðñïóèÝóïõìå êáé ôá 8 ÷ñüíéá ôçò ÅðáíÜóôáóçò, ôüôå ìéëÜìå ãéá 53
÷ñüíéá. Áí áõôü äå óõíéóôÜ èåóìïèåôçìÝíç åãêëçìáôéêÞ ðñÜîç, ôüôå äåí ìðïñþ íá êáôáëÜâù ðïéá äéáöïñÜ õðÜñ÷åé áíÜìåóá óôï Ýãêëçìá êáé óôçí áãáèïåñãßá. Êáé áí äåí åß÷å ëåöôÜ ôï ÊñÜôïò, Ýðñåðå íá ôá ðÜñåé áð' áõôïýò ðïõ åß÷áí, ãéá íá ãßíåé ÊñÜôïò. ÐñïéêéóìÝíá ðáéäéÜ ìå åõöõÀá êáé ôáëÝíôá ÷ñÞóéìá
óôçí ðáôñßäá ôïõò, êáôáäéêÜóôçêáí íá ìåßíïõí ÷ùñßò óôïé÷åéþäç åêðáßäåõóç
êáé áõôü äåí ôï áðïöÜóéóáí ïé ãïíåßò ôùí ðáéäéþí, ðïõ äåí åß÷áí ÷ñÞìáôá , áëëÜ áõôïß ðïõ åß÷áí. ¸ôóé üôáí ïé ãïíåßò ôùí ðáéäéþí áõôþí åãêáôÝëåéðáí ôï ÷ùñéü ãéá íá ðÜíå íá âñïýíå ó÷ïëåßá êáé äáóêÜëïõò, ôïõò åßðáí ðùò Ýðáó÷áí áðü ôçí áíßáôç áóèÝíåéá ôçò áóôõöéëßáò!!
Êáé äå èá öýãïõí ìüíï ãé’ áõôü, áëëÜ êáé ãéáôß ç åêðáßäåõóç ôÝëïò ðÜíôùí
ðïõ ðñïóöåñüôáí óôá ðáéäéÜ ôçò ×üìïñçò, üôáí õðÞñ÷å ó÷ïëåßï êáé äÜóêáëïò,

188

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Þôáí åêðáßäåõóç, üðùò åßäáìå, ôñßôçò êáôçãïñßáò. ÓõóôÞìáôá îÝíùí ÷ùñþí, êõñßùò áðü ôç Âáõáñßá, ìåôáöÝñïíôáé áõôïýóéá ãéá íá åöáñìïóôïýí óå üëá êáé
ãéá üëåò ôéò ðåñéðôþóåéò, ìå áðïôÝëåóìá ç ýðáéèñïò íá ìÝíåé óõíå÷þò óôï ðåñéèþñéï. ÁëëÜ üðùò åßðáìå, åäþ óôá êáêïôñÜ÷áëá âïõíÜ ôçò ×üìïñçò êáé ôùí
ÊñáâÜñùí ôï ìõáëü áãùíßæåôáé áð' ôï ÷Üñáìá ìÝ÷ñé ôï óïýñïõðï, ãéá íá îåðåñÜóåé ôéò äõóêïëßåò êáé ãé' áõôü áêïíßæåôáé êáé ãßíåôáé îõñÜöé. ¸öõãáí ëïéðüí
ïé Üíèñùðïé, áëëÜ ìå ôéò áðïóêåõÝò ôïõò ðÞñáí êáé ôï áêïíéóìÝíï áðü ôç öýóç
ìõáëü ôïõò. Ôï Ýâáëáí êáé äïýëåøå êáé ìåãáëïýñãçóáí, üðïõ êé áí ðÞãáí, üðïõ
êé áí óôÜèçêáí, ðáñÜ ôï ãåãïíüò üôé áîéïëïãÞèçêå ðáíôïý ï Êñáâáñßôçò ìå ôá
ßäéá êñéôÞñéá, ðïõ áîéïëïãïýíôáí ôá êïëåãéüðáéäá. Íá ôé èá ðåé Äéêáéïóýíç êáé
íá ôé èá ðåé éóüôçôá åõêáéñéþí óôç ìüñöùóç. ÈÜøéìï áð' ôï îåêßíçìá. Áí ãé' áõôÜ áãùíéóôÞêáìå óôç æùÞ ìáò, ôüôå êñßìá ôïí áãþíá ìáò êáé ôï åðßðåäü ìáò.
ã) Åêðáéäåõôéêïß ×ïìïñßôåò êáé ×ïìïñßôéóóåò.
ÐñùôïâÜèìéáò Åêð/óçò
1 Ôóïýìáò Âáóßëåéïò
2. Äñüóïò ÁèáíÜóéïò ôïõ Áíô.
3. Áíäñåüðïõëïò Åðáì. ôïõ Ãåùñ.
4. ÑÜöôçò Ãåþñãéïò.
5. Äñüóïò ÓùôÞñçò Áíô.
6. Äñüóïò Áíôþíéïò ôïõ Áè.
7. ÈåïöÜíçò Áíôþíéïò Áíáóô.
8. Êïôóþôá ¢ííá ôïõ Áèáí.
9. Äñïóüðïõëïò Äçì. ôïõ Ãåùñãßïõ

ÄåõôåñïâÜèìéáò Åêð/óçò
1. Äñüóïò Åõèýìéïò ôïõ Âáóéë.
2. Äñüóïõ-ÔóéÜêáëïõ ÅëÝíç ôïõ Óùô.
3. Êáôóáñïý-ÆéáìðÜñá ¢ííá ôïõ Éù.
4. ÈåïöÜíçò Íßêïò ôïõ Ãåùñ.
5. ×áíôæÞò Ãåþñ. ôïõ ËÜìðñïõ
6. ×áíôæÞò ÃéÜí. ôïõ ËÜìðñïõ
7. ×áíôæÞ Êùí/íá ôïõ ÉùÜí.
8. Êïôóþôá Âßêõ ôá Áèáí.
9. ËïõêÜ Ìáñßíá ôïõ Çëßá
10. ÊåêÜêïõ-ÓêéáäÜ ÅëÝíç
11. Ðáñáëßêáò ÁíäñÝáò
12. Äñüóïõ Ðçíåëüðç ôïõ Åõèõìßïõ
13. ×áíôæÞò Ìé÷. ôïõ Áèáí.
Ãáìðñïß êáé Íýöåò Åêðáéäåõôéêïß ôçò ×üìïñçò
1. ÂéôùñÜôïõ-Äñüóïõ ÈÝêëç
1 ÊåñáóéÜò ÉùÜííçò Áèáí53.
2 ÌðÜìðïõ-Äñüóïõ Áéêáô.
2. ËïõêÜ-×áíôæÞ Ñßôá
3 Êõñßôóç-Äñüóïõ ËåìïíéÜ
3. Áõãåñßäïõ-×áíôæÞ ÁñåôÞ
4. Áèáíáóßïõ-Äñüóïõ ÔñéáíôáöõëëéÜ
5. Óôáìáôïãéáííïðïýëïõ-Äñüóïõ ¢ííá
6. Íôáêïýìá-Äñüóïõ Ðáíáãéþôá
7. ËïõêÜò Çëßáò ôïõ Äçì.
8. ÊïõôóïãéÜííçò ×ñÞóôïò
ÔñéôïâÜèìéáò Åêðáßäåõóçò
2.ÓêéáäÜò Ðáíáãéþôçò ôïõ Íéê. (ÎåêéíÞóå êáèçã.
1.Äñüóïò Êùí/ßíïò ôïõ Áèáí. Åßíáé
êáè. ìáèçìáôéêþí óôï Ð/ìéï ÐÜôñáò. óôç Âïóôþíç êáé óÞìåñá åßíáé åðé÷åéñçìáôßáò).
53. ÊáôÜãåôáé áðü ôçí Åëáôïý êáé áðü ôï 1948 ðáñÝìåéíå ìüíéìïò êÜôïéêïò ×üìïñçò. Óôï ó÷ïëåßï
ôçò ×üìïñçò åñãÜóôçêå áðü ôï 1945-1959 &1960-64.

Ç

189

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

ä) Ç åîÝëéîç ôïõ ìáèçôïëïãßïõ
1908-9
36
1915-16
25
1922-23
55
1929-30
38
1936-37
70
1943-44
64
1950-51
24
1957-58
47
1964-65
41
1971-72
13

1909-10
36
1916-17
29
1923-24
45
1930-31
45
1937-38
76
1944-45
55
1951-52
25
1958-59
33
1965-66
32
1972-73
12

1910-11
36
1917-18
21
1924-25
39
1931-32
38
1938-39
73
1945-46
68
1952-53
30
1959-60
34
1966-67
26
1973-74
9

1911-12
37
1918-19
20
1925-26
35
1932-33
46
1939-40
70
1946-47
60
1953-54
34
1960-61
38
1967-68
24
1974-75
9

1912-13
44
1919-20
29
1926-27
38
1933-34
47
1940-41
74
1947-48
44
1954-55
32
1961-62
42
1968-69
25
1975-76
5

1913-14
35
1920-21
44
1929-28
33
1934-35
52
1941-42
69
1948-49
27
1955-56
37
1962-63
40
1969-70
19
1976-77
5

1914-15
31
1921-22
52
1928-29
29
1935-36
56
1942-43
82
1949-50
46
1956-57
42
1963-64
36
1970-71
16
1977-78

å) ÁíÜãíùóç êáé áíÜëõóç ôïõ ðßíáêá.
ÄéáâÜæïíôáò ôïí ðßíáêá äéáðéóôþíïõìå, ðùò ôï Ìáèçôïëüãéï ôçò ×üìïñçò
åßíáé ï êáèñÝðôçò ôçò ãåíéêÞò êáôÜóôáóçò ðïõ åðéêñáôåß óôç ÷þñá.
Ðñéí áíáôåßëåé ï 20ïò áéþíáò Ý÷åé ðñïçãçèåß ç ìåãÜëç êáôáóôñïöÞ ôïõ
1897. Áêïëïýèçóå ôï êßíçìá óôï Ãïõäß êáé öáßíåôáé ðùò ç ãåíéêÞ ðïëéôéêÞ êáôÜóôáóç óôçí ðñþôç äåêáåôßá ôïõ 20ïõ áéþíá åêðÝìðåé ìçíýìáôá áéóéïäïîßáò. Åðéêñáôåß åõöïñßá êáé áéóéïäïîßá êáé ïé ãåííÞóåéò óôï ÷ùñéü ðáñïõóéÜæïõí áíïäéêÞ ðïñåßá ìÝ÷ñé ôï 1913.
Ìå ôï îåêßíçìá ôïõ Âáëêáíéêïý ðüëåìïõ êáé ôçí Ýíáñîç ôïõ Ðñþôïõ Ðáãêïóìßïõ, ï áñéèìüò ôùí ìáèçôþí êáôÝñ÷åôáé áðü ôïõò 44 óôïõò 20. Ïé êáôáóôÜóåéò áõôÝò äçìéïõñãïýí óôïõò ×ïìïñßôåò áéóèÞìáôá áíáóöÜëåéáò, ïîýíïõí
ôá ðñïâëÞìáôá ôçò áíåñãßáò êáé áíåâÜæïõí ôïí ðõñåôü ôïõ ìåôáíáóôåõôéêïý
ñåýìáôïò. Ôçí åðï÷Þ áõôÞ ìåôáíáóôåýåé ç ðñþôç ãåíéÜ ×ïìïñéôþí. ¢íôñåò
óôá ÷ùñéÜ äåí õðÜñ÷ïõí êáé ôï Ýèéìï óôç ×üìïñç åßíáé, ïé ãõíáßêåò, ìå îåíéôåìÝíïõò ôïõò Üíôñåò ôïõò, íá ìç ãåííÜíå.

190

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Áðü ôï 1919 ìÝ÷ñé ôï 1922, ðáñáôçñïýìå áíïäéêÞ ðïñåßá êáé áðü 20 ïé ìáèçôÝò öôÜíïõí óôïõò 55. Åßíáé ôá ðáéäéÜ
ðïõ Ýöôéáîáí ïé ×ïìïñßôåò ðïõ ìåôáíÜóôåøáí áðü ôï 1905 ìÝ÷ñé ôï 1915, ìå
ôçí åëðßäá ãéá Ýíá êáëýôåñï áýñéï.
Ç áíïäéêÞ áõôÞ ðïñåßá áíáêüðôåôáé
ìåôÜ ôçí êáôáóôñïöÞ ôçò Ì. Áóßáò, üðïõ ï áñéèìüò ôùí ìáèçôþí ðáßñíåé ôçí
êáôéïýóá êáé ìÝ÷ñé ôï 1928 êáôÝñ÷åôáé
áðü ôïõò 55 ìáèçôÝò óôïõò 29. ¸÷ïõí
ðñïçãçèåß ôñßá óçìáíôéêÜ éóôïñéêÜ ãåãïíüôá, ðïõ åðçñÝáóáí ôéò ãåííÞóåéò ü÷é ìüíï óôç ×üìïñç, áëëÜ êáé ðáíåëëáäéêÜ:
Ç ÌéêñáóéáôéêÞ êáôáóôñïöÞ.
• Ç Ýëåõóç ôùí ðñïóöýãùí êáé
• Ç áíáêÞñõîç ôçò ðñþôçò ÅëëçíéêÞò Äçìïêñáôßáò ôïõ Ðáðáíáóôáóßïõ.
¸÷ïõí öýãåé ïé ÂáóéëéÜäåò êáé ìáæß ì' áõôïýò êáé ðïëëïß "óôåíï÷ùñçìÝíïé"
óõã÷ùñéáíïß ìáò, ãéáôß ôïõò Ýöõãå ï "Êþôóïò" êáé ôïõò Ýìåéíå ç "îåíéôéÜ".
Áðü ôï åðüìåíï Ýôïò, ôï 1929, ôá ðñÜãìáôá Üñ÷éóáí íá ïìáëïðïéïýíôáé.
ÐáñïõóéÜæåôáé ðïëéôéêÞ óôáèåñüôçôá óôç ÷þñá, ç ïðïßá åðçñåÜæåé èåôéêÜ ôï
ìáèçôïëüãéï ôïõ Ó÷ïëåßïõ ôçò ×üìïñçò. Ï áñéèìüò ôùí ìáèçôþí áðü 38, Ýöôáóå ìÝ÷ñé ôï 1940 óôïõò 74. ¸÷åé Þäç åðéóôñÝøåé óôáäéáêÜ üëç ó÷åäüí ç
ðñþôç ãåíéÜ ìåôáíáóôþí êáé ôåêíïðïéåß, ÷ùñßò íá îÝñåé ôé ôçí ðåñéìÝíåé.
Ôï Ýôïò 1941, ìå ôçí ðåßíá êáé ôïí áðïêëåéóìü, ï áñéèìüò ôùí ìáèçôþí êáôÝñ÷åôáé óôïõò 69, ãéá íá öôÜóåé óôï æåíßè ôï 1942 óôïõò 82, åðï÷Þ ðåßíáò êáé
áðïêëåéóìïý, ðïõ öáßíåôáé ðùò ïé ×ïìïñßôåò áíôéìåôþðéæáí ôçí êáôÜóôáóç ìå
åñùôéêÝò ðåñéðôýîåéò, åíþ óôçí ïõóßá äåí ìðüñåóáí íá ðñïâëÝøïõí ðñï åðôáåôßáò(1935), ôé èá ôïõò ðåñßìåíå ôï 1942. ¸ôóé ç åðÜíïäïò ôïõ ÂáóéëéÜ ôï 1935
Ãåùñãßïõ ´ ãéïñôÜæåôáé óôç ×üìïñç ìå "êáíïíéïâïëéóìïýò". Ïé óôåíï÷ùñçìÝíïé îáíáâñßóêïõí ôï êÝöé ôïõò, áíáöùíïýí ôï ãíùóôü "åëéÜ, åëéÜ êáé Ãéþñãï
ÂáóéëéÜ" êáé ôáõôü÷ñïíá, ñß÷íïõí êáé ôéò "ìðáëïôéÝò" ôïõò.
ÁëëÜ ôï åðüìåíï Ýôïò, ôï 1936, áíåâáßíåé óôçí åîïõóßá ï ÌåôáîÜò(ãåííÞóåéò ôïõ 1943) êáé ðáñÜ ôï ãåãïíüò üôé õðïó÷üôáí óôáèåñüôçôá êáé áíÜðôõîç,
ïé ×ïìïñßôåò äåß÷íïõí åðéöõëáêôéêïß êáé ôï 1943 ôï ó÷ïëåßï ÷Üíåé ôï 1/4 ôçò äýíáìÞò ôïõ. Ï áñéèìüò ôùí ìáèçôþí áðü ôïõò 82, êáôÝ÷åôáé óôïõò 64. Áêïëïõèåß ï Åìöýëéïò êáé ìÝ÷ñé ôï 1949, ðÝöôåé ï áñéèìüò ôùí ìáèçôþí óôïõò 46 êáé
ôï 1952 óôïõò 24.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

191

Ôï äéÜóôçìá 1950-1957 ðáñáôçñåßôáé áíÜêáìøç óôïõò äåßêôåò êáé áðü 24,
ðïõ åßíáé ï áñéèìüò ôùí ìáèçôþí ôï 1950, áíåâáßíåé êáôÜ ôï ó÷. Ýôïò 1957-58
óôïõò 47. Åßíáé ôá ÷ñüíéá ðïõ ãßíïíôáé óçìáíôéêÜ Ýñãá óôï ÷ùñéü ìå ÷ñÞìáôá
äùñçôþí, üðùò ôï êáéíïýñéï ó÷ïëåßï êáé ç äéÜíïéîç ôïõ äñüìïõ. ¸íáò óïâáñüò ëüãïò áêüìá åßíáé üôé, ôá ÷ñüíéá áõôÜ ïé ×ïìïñßôåò áéóèÜíïíôáé ðåñéóóüôåñï áóöáëåßò, ãéáôß ç ëýóç ôçò ÁìåñéêÞò åìöáíßæåôáé ðñïóéôÞ. Ï Äçì. ËõìðÝñçò êáé ï Äçì. Ðáðá÷áñÜëáìðïò, áëëÜ êáé Üëëïé ×ïìïñßôåò ôçò ÁìåñéêÞò,
äåß÷íïõí ðñüèõìïé íá âïçèÞóïõí êáé âïçèïýí êáé Ýôóé åíéó÷ýåôáé ôï áßóèçìá
áóöÜëåéáò êáé áíáðôåñþíåôáé ôï ðåóìÝíï ôïõò çèéêü äéôôÜ. ÁëëÜ ôï ó÷ïëéêü
áõôü Ýôïò áðïôåëåß óôáèìü. Áñ÷ßæåé ï êáôÞöïñïò êáé óôá åðüìåíá 9 ÷ñüíéá, ï
ìÝóïò üñïò ôùí åããñáöÝíôùí, ìüëéò êáé ìåôÜ âßáò îåðåñíÜ ôïõò 36 ìáèçôÝò.
Ìå ôçí åãêáèßäñõóç ôçò ×ïýíôáò êáé ìÝ÷ñé ôï 1977, ôï ó÷ïëåßï ìå 5 ìáèçôÝò, ðáýåé íá ëåéôïõñãåß. ¸÷åé ïëïêëçñùèåß ç ìåôáíÜóôåõóç ôçò äåýôåñçò ãåíéÜò êáé ï äéáóêïñðéóìüò ôçò ×üìïñçò óôá ôÝóóåñá óçìåßá ôïõ ïñßæïíôá. ¼óïé óõíÝâáëáí ó' áõôü ìðïñïýí íá êáõ÷þíôáé ãéá ôçí áðüëõôç åðéôõ÷ßá ôïõ
ó÷åäßïõ äéÜëõóçò, ü÷é ìüíï ôçò ×üìïñçò áëëÜ êáé ïëïêëÞñïõ ôçò Õðáßèñïõ.
Ç ×üìïñç åßíáé Ýíá ÷åéñïðéáóôü ðáñÜäåéãìá, áðü ôá åêáôïíôÜäåò. ¸öõãáí ïé Üíèñùðïé êáé ðÞãáí óå Üëëïõò ôüðïõò íá êÜìïõí åêåß, áõôÜ ðïõ äå ìðïñïýóáí íá êÜìïõí óôïí
ôüðï ôïõò. Öëýáñïé ïéêïíïìïëüãïé êáé êïéíùíéïëüãïé ðñïóðáèïýí íá äéêáéïëïãÞóïõí ôï Ýãêëçìá ôïõ áéþíá, ôçí åãêáôÜëåéøç ôçò õðáßèñïõ. ÁëëÜ ðéï ÷ñÞóéìï ãé' áõôïýò èá Þôáí
íá äéáâÜóïõí áõôÜ ðïõ ãñÜöåé ï Ëåùíßäáò ÊùëÝôáò, ôï 1972, óôç óåëßäá 27, 28, óôï âéâëßï ôïõ "Ç ÃÅÍÅÈËÉÁ ÃÇ ÌÏÕ". Ïýôå ðáðÜ äåí Ýóôåëíáí ãéá íá èÜøåé ôïõò íåêñïýò:
"Ôþñá, ìéá öïñÜ ôï ìÞíá, Ýñ÷åôáé ï ðáðá-Ãéþñãçò ôçò Áñá÷üâçò. ÊáëÜ
ðïõ õðÜñ÷åé êé áõôüò. Áëëéþò èá åß÷áìå îå÷Üóåé ðþò åßìáóôå ×ñéóôéáíïß. ¾óôåñá óïõ ëÝíå: ãéáôß öåýãåôå;
Êáé íá óêåöèåß êáíåßò, ðþò ìÝ÷ñé ôþñá õðÞñ÷å Ýíáò Íüìïò ðïõ Ýëåãå íá ãßíïíôáé ðáðÜäåò ôïõ Äçìïôéêïý! Êáé íá óêåöèåß áêüìç ðùò ðáñïõóéÜóôçêáí
äõï õðïøÞöéïé áðü ôï ÷ùñéü, ðïý Þèåëáí íá ÷åéñïôïíçèïýí!
Äåí ÷åéñïôïíÞèçêáí üìùò. Ãéáôß; Ï Óåâáóìéüôáôïò Ìçôñïðïëßôçò ìáò Ýäùóå ôçí áðÜíôçóç: Ôï Ãåíéêü ËïãéóôÞñéï ôïõ ÊñÜôïõò äåí ÷ïñçãåß ôéò áíÜëïãåò
ðéóôþóåéò!
Ðþò åßíáé äõíáôüí; ÌÜëéóôá! Ðþò åßíáé äõíáôüí, Óåâáóìéüôáôå, ôï ÊñÜôïò
íá øçößæåé Íüìï íá ãßíïõí ðáðÜäåò êáé ôï Ãåíéêü ËïãéóôÞñéï íá ìçí äßíç ôéò
ðéóôþóåéò ðïõ ÷ñåéÜæïíôáé;
¼÷é! ×ßëéåò öïñÝò ¼÷é! Äåí óôÝêåôáé! Óßãïõñá "åíåðáß÷èçìåí"!
Êáé óõíå÷ßæïõìå íá æïýìå ìÝóá óôï óêïôÜäé! Óå âÜñïò ôçò Ïñèïäïîßáò üìùò! Êáé õóôÝñá óïõ ëÝíå: Ãéáôß öåýãåôå; Áðáíôïýìå:
ÂïçèÜôå íá ìåßíïõìå! Íá ìçí ðåèÜíïõí ôá ÷ùñéÜ ìáò!"
(Áðïäüèçêå óôï ìïíïôïíéêü).

192

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Êé áõôÜ ôá Ýãñáöå Ýíáò äÜóêáëïò ôçí åðï÷Þ ôçò ×ïýíôáò54!!
óô) Ôá äéäáêôÞñéá.
Áò äïýìå ôþñá óå ðïéï ÷þñï äéäÜóêïíôáí ôá ðáéäéÜ ôùí áãùíéóôþí ôïõ '21 ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá.
Óáí ðñþôï ÄéäáêôÞñéï ÷ñçóéìïðïéÞèçêå ôï ÌïíáóôÞñé êáé ðéèáíüí Ýíáò áðü ôïõò
ôñåéò ðýñãïõò ôùí ôñéùí ïéêïãåíåéþí. ÌåôÜ
÷ñçóéìïðïéÞèçêå ãéá ó÷ïëåßï ôï "÷áãéÜôé"
ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò, ðïõ âñéóêüôáí åêåß ðïõ åßíáé óÞìåñá ôï ðáëéü íåêñïôáöåßï.
Óôá êôßñéá áõôÜ äéäÜóêïíôáí, üðùò åßäáìå,
ãñÜììáôá áðü éäéùôéêü äÜóêáëï, ôá ðáéäéÜ
ôñéùí ïéêïãåíåéþí:
Ðáðá-Ðáíáãéþôçò
• Ôùí Ëïãïèåôáßùí-Äåóðïôáßùí.
• Ôùí ÊáæÜêçäùí-Áíôñéãáßùí êáé
• Ôùí Ãéáêùâáßùí. ¹ôáí ïé ïéêïãÝíåéåò ðñïÝëåõóçò ôùí ÊïôæáìðÜóçäùí
êáé ôùí éåñÝùí êáé áñ÷éåñÝùí, ç ôïðéêÞ èá ëÝãáìå Üñ÷ïõóá ôÜîç. ÁõôÞ ç ðñïêëçôéêÞ ôáîéêÞ åêð/óç êñÜôçóå ìÝ÷ñé ôçí ÅðáíÜóôáóç55.
Ãýñù56 óôá 1896 ìå 97, ïé êÜôïéêïé âÜæïõí ðÜëé ôï ÷Ýñé óôçí ôóÝðç êáé ìå
ðñïóùðéêÞ åñãáóßá, êáôáóêåõÜæïõí ôï ðñþôï ÄéäáêôÞñéï ìÝóá óå ïéêüðåäï
ôçò Åêêëçóßáò, ç ïðïßá ôï áãüñáóå, üðùò åßäáìå ðáñáðÜíù, áðü ôïí Êùíóôáíôßíï Óâþêï, äßíïíôÜò ôïõ áíôéðáñï÷Þ Ýíáí áãñü, ðïõ âñßóêåôáé ìÝóá óôï ÷ùñéü, óôç èÝóç " Êïôñüíé". ÉåñÝáò ôüôå Þôáí ï ðáðá-Ðáíáãéþôçò Áíäñåüðïõëïò.
ÌÝ÷ñé ôüôå ç ×üìïñç Þôáí ÷ùñßò äéäáêôÞñéï.
Ðñïò ôï ôÝëïò ôçò 10/åôßáò ôïõ ôñéÜíôá åß÷å áñ÷ßóåé íá ÷ôßæåôáé Ýíá íÝï óýã÷ñïíï ó÷ïëåßï, ç áíÝãåñóç ôïõ ïðïßïõ ôåëåßùóå ôï 1938. Ôá ÷ñÞìáôá üðùò åßðáìå, äéÝèåóå ï Äçì. ËõìðÝñçò. Äõóôõ÷þò ôï ó÷ïëåßï áõôü êáôÝññåõóå êáôÜ
ôç äéÜñêåéá ôïõ ðïëÝìïõ áðü êáêïôå÷íßåò. ¸ôóé áíáãêáóôéêÜ ÷ñçóéìïðïéÞèçêå ìÝ÷ñé ôï 1954 ôï ðáëéü êôßñéï ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò, ðïõ âñßóêåôáé áêüìá
óôçí ðëáôåßá ôïõ ÷ùñéïý êáé óôåãÜæåôáé óÞìåñá ôï êáöåíåäÜêé.
54. Ï Ëåùíßäáò Ýöõãå áðñïóäüêçôá áð' ôç æùÞ óôéò 2/10/2007 Ôá ÊñÜâáñá ÷Üóáíå Ýíá ëÜôñç ôïõò,
Ýíáí ôßìéï êáé åéëéêñéíÞ áãùíéóôÞ, ãéá êáëýôåñç æùÞ.
55. ÓõíÝíôåõîç ðáðá-Ãåùñãïýëá Áíäñåïðïýëïõ ðáñìÝíç áðü ôï äÜóêáëï ÃéÜííç ÊåñáóéÜ. Ï
äÜóêáëïò Þôáí áðü ôçí Åëáôïý, áëëÜ åíäéáöÝñèçêå ãéá ôçí éóôïñßá ôïõ ÷ùñéïý ìáò, áöïý ðáíôñåýôçêå ôç ÷ïìïñßôéóóá ÂáóéëéêÞ Êùí. ×áíôæÞ êáé Ýìåéíå ìüíéìá óôï ÷ùñéü.
56. Ï åëëçíïôïõñêéêüò ðüëåìïò ôïõ 1897 ðïõ ïäÞãçóå óôçí "ðéï êáôáóôñïöéêÞ ôñáãùäßá ïëüêëçñçò ôçò íÝáò åëëçíéêÞò éóôïñßáò" Â. Ñáöáçëßäçò ïð óåë 53.

Ç

ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ

193

Ôï 1952 áðïöáóßæåé ï ßäéïò ï äùñçôÞò íá äéáèÝóåé ãéá äåýôåñç öïñÜ ÷ñÞìáôá ãéá áíÝãåñóç ó÷ïëåßïõ êáé ôï 1954, ïé ìáèçôÝò óôåãÜæïíôáé óôï êáéíïýñéï ôïõò ðÝôñéíï ó÷ïëåßï. Óôïß÷éóå 150.000 äñá÷. Ôïõò ôï ðñüóöåñå Ýíáò ìåôáíÜóôçò, ðïõ åõôõ÷þò äåí Þôáí "Üñ÷ïíôáò", áëëÜ âéïðáëáéóôÞò ×ïìïñßôçò,
ðïõ áãáðïýóå ôïí ôüðï ôïõ, ôïõò áíèñþðïõò, ôç íåïëáßá êáé ôá ãñÜììáôá. .Áãáðïýóå áõôÜ ðïõ ï ßäéïò óôåñÞèçêå. Áõôïß åßíáé ïé ðñáãìáôéêïß ÁÑ×ÏÍÔÅÓ
êáé ü÷é ïé óöïõããïêùëÜñéïé ôùí Âáõáñþí êáé ôùí "ðÜóçò öýóåùò" êáôáêôçôþí.
ÄÝóôå ôï!!

5

ÊÅÖÁËÁÉÏ

Ç ÅÊÊËÇÓÉÁ ÓÔÇ ×ÏÌÏÑÇ

5.1 Ç óôÜóç ôçò åêêëçóßáò åðß Ôïõñêïêñáôßáò.
Äõóôõ÷þò äåí Ý÷ïõìå åðáñêÞ óôïé÷åßá ãéá íá ìðïñÝóïõìå íá ïäçãçèïýìå
óå áóöáëÝóôåñá óõìðåñÜóìáôá ãéá ôç óôÜóç ôçò åêêëçóßáò óôç ×üìïñç êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò. ¼,ôé åß÷áìå êáé áðü ðëåõñÜò áñ÷åéáêïý õëéêïý êáé áðü ðëåõñÜò ÐáñÜäïóçò, ôï Ý÷ïõìå Þäç åêèÝóåé êáé Ý÷ïõìå êáôáëÞîåé óôç äéáðßóôùóç, ðùò áõôÞ Þôáí
ÔÉ ÇÔÁÍ ÔÏ ÂÅÑÁÔÉÏ.
êáô' áñ÷Þí èåôéêÞ.
"ÊÜèå êëçñéêüò ðïõ åêëåãüôáí åðßÅßíáé âÝâáéï üôé ï ÷ïìïñßôçò áñóêïðïò ðáñáëÜìâáíå Ýíá âåñÜôéï ÷éåñÝáò Äéïíýóéïò, ôçò ÅðéóêïðÞò
äéïñéóìïý, üðïõ êáôáãñÜöïíôáí ôá Ëéäùñéêßïõ, äéþ÷ôçêå êáé èáíáôþäéêáéþìáôá êáé ïé õðï÷ñåþóåéò ôïõ.
èçêå, üðùò åðßóçò êáé ðïëëÜ ìÝëç
Ôï âåñÜôéï áõôü Þôáí ðñïóùðéêü, ï- ôçò ïéêïãÝíåéáò ôùí Äåóðïôáßùí.
íïìáóôéêü êáé äåí áðïôåëïýóå, óå íïÅðßóçò åßíáé ãíùóôü üôé ï ìçôñïìéêü åðßðåäï, äåóìåõôéêü êåßìåíï ãéá ðïëßôçò ËÜñéóáò æÞôçóå ôçí ðáñáßôïõò åðüìåíïõò áðü áõôüí, ïýôå óôïé- ôçóç ôïõ Äéïíõóßïõ êáé èá ìðïñïý÷ïýóå õðï÷ñåùôéêÜ ðñïò ôá âåñÜôéá óáìå íá õðïèÝóïõìå, ðùò ïé ëüãïé
ôùí ðñïêáôü÷ùí ôïõ"
óõíäÝïíôáé ìå ôçí ðñïóðÜèåéá ôïõ
Â. Ìðáêïýñïò, Ðåñéïäéêü Ôñßôï ÌÜ- ÁëÞ ðáóÜ íá åîáöáíßóåé ôïí åðßóêïôé Íï 131, ÌÜñôéïò 2005, óåë. 68-71.
ðï Äéïíýóéï.

196

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Áêüìá åßíáé éóôïñéêÜ åîáêñéâùìÝíï, ðùò ôï óðßôé ôùí Äåóðïôáßùí, ìáæß ìå
ôç ×üìïñç, Ý÷åé ðõñðïëçèåß êáé üôé êáôÜ êáéñïýò êáðåôáíáßïé öéëïîåíÞèçêáí
êáé åíéó÷ýèçêáí ðáíôïéïôñüðùò áðü ôï ÌïíáóôÞñé. Ôá óôñáôåýìáôá ôïõ ÊáñáúóêÜêç Ýìåéíáí óõíôçñïýìåíá ãéá áñêåôü äéÜóôçìá óôï ÷þñï ôçò ÌïíÞò. Åðßóçò, üôáí äéåíåñãÞèçêå ç êáôáãñáöÞ ôçò ðåñéïõóßáò ôçò ÌïíÞò, âñÝèçêå ïìïëïãßá áðü ôéò 23 Éïõíßïõ ôïõ 1828 ôùí ÊïéíïôÞôùí ôçò Åðáñ÷ßáò ÊñáâÜñùí
ìå ÷ñÝïò. Ôçí ïìïëïãßá õðïãñÜöïõí "ï ðïôÝ Áíôþíçò Êáváâüò êáé Êùvóô.
Îýäçò, ùò âåêéëÞäåò äéá Ýíá ìïõëÜñéïv ïðïý Ýëáâïv áðü ôçí ìïíÞ äéÜ ôov
ðáóéÜv 335"57.
Ãéá ôçí êïéíùíéêÞ êáé öéëáíèñùðéêÞ äñÜóç ôçò Åêêëçóßáò ôçò ×üìïñçò
êáôÜ ôï äéÜóôçìá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò äåí õðÜñ÷ïõí åðáñêÞ éóôïñéêÜ óôïé÷åßá. Óå Ýíá Ýããñáöï ôïõ ÄÞìïõ Ðñïó÷ßïõ äéáâÜæïõìå üôé óôï ÌïíáóôÞñé:
"...áðïëáìâÜíùóéí ïé öôù÷ïß êáé Üðïñïé ôá ðñïò ôï æçí, êáèþò êáé ïé äéåñ÷üìåíïé äéáâÜôåò êáôÜ ôç óõíÞèåéá äå ôçí ïðïßá åðé÷åéñåß Ýêáóôï ìïíáóôçñéþí..."
Óôïí ïéêïíïìéêü ôïìÝá ðÞñáìå áðü Ýíá ìðïõãéïõñôß ôïõ ÁëÞ ðáóÜ ôçí ðëçñïöïñßá üôé ïé êÜôïéêïé ôïõ ÷ùñéïý õðÝöåñáí áðü ðñüóèåôåò öïñïëïãéêÝò åðéâáñýíóåéò êáé ðñáãìáôïðïßçóáí óõöÜìåëïé ðïñåßá äéáìáñôõñßáò óôá ÃéÜííåíá. Äåí ãíùñßæïõìå áí õðÜñ÷åé êáé óå ðïéï âáèìü óõíåõèýíç ôçò Åêêëçóßáò,
áëëÜ êáé åÜí õðÜñ÷åé, áõôÞ âáñáßíåé ôá åêÜóôïôå ðñüóùðá, ðïõ áðü ôçí åêêëçóéáóôéêÞ ôïõò èÝóç, íÝìïíôáí ôá äçìüóéá Ýóïäá êáé ôï ëáúêü ìü÷èï Þ Ýäåé÷íáí ðåñßóóéï æÞëï, ãéá ôá Ýóïäá ôùí êáôáêôçôþí. Ôá ÷ñÞìáôá âÝâáéá óõëëÝãïíôáí áíáãêáóôéêÜ ìÝóù ôùí åêêëçóéáóôéêþí ïñãÜíùí, áöïý áõôÜ Þôáí åðéöïñôéóìÝíá ìå ôï Ýñãï áõôü. Ç åðéâïëÞ êáé ç åßóðñáîç öüñùí ãéíüôáí áðü
ôïõò êáôÜ ôüðïõò éåñåßò, åðéóêüðïõò êáé ìçôñïðïëßôåò êáé Þôáí óôçí ïõóßá õðçñåóßá êïéíïôéêÞ êáé åðïìÝíùò áí Ýãéíáí "ðáñáôñÜãïõäá" óôç ×üìïñç, âáñýíïíôáé ãé' áõôÜ óõãêåêñéìÝíá ðñüóùðá.
Áðü ôïí äéáóùèÝíôá ðßíáêá êáôáãñáöÞò ôçò ðåñéïõóßáò ôïõ Ìïíáóôçñéïý
ðáßñíïõìå åðßóçò ôçí ðëçñïöïñßá üôé óôï ÌïíáóôÞñé, ï åêÜóôïôå çãïýìåíïò,
ðáñÜëëçëá ìå ôá èñçóêåõôéêÜ ôïõ êáèÞêïíôá, äéåíåñãïýóå êáé "ôñáðåæéêÝò
óõíáëëáãÝò".
ÅÜí áõôÞ ç äñáóôçñéüôçôá äåí åíôÜóóåôáé óôá ðëáßóéá ôçò ÷ñéóôéáíéêÞò
áëëçëåããýçò, ôüôå åýêïëá èá ìðïñïýóå êáíåßò íá ôïõò ðñïóÜøåé ôçí êáôçãïñßá, üôé åß÷áí ìåôáôñÝøåé ôïí "ïßêïí ôïõ Èåïý åéò ïßêïí åìðïñßïõ". Åëðßæù åðßóçò, ðùò ç äñáóôçñéüôçôá áõôÞ äåí óõíäÝåôáé ìå ôç ìÜóôéãá ôçò åðï÷Þò åêåßíçò, ôçí ôïêïãëõößá. Ç ÌïíÞ äáíåßæåé êáé äáíåßæåôáé êáé âÜæåé åíÝ÷õñá

57. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï. 10.

Ç

ÅÊÊËÇÓÉÁ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

197

êôÞìáôá öôù÷þí êáé áíÞìðïñùí êáôïßêùí, üðùò ôï ÷ùñÜöé ôçò ÊïíôïãéÜííáéíáò óôç "ËïãêÜ" ìå ôéò ìïõñéÝò.
ÓêÝöôïìáé üìùò, ðùò ç áíÝãåñóç áðü ôïí Êýñéëëï ôï 1831 ôïõ êáôáóôñáììÝíïõ Çãïõìåíåßïõ, êüóôïõò 800 äñ÷., ôï ïðïßï êÜëõøå áðü Ýóïäá ôçò ðáôñéêÞò ôïõ ðåñéïõóßáò, ìðïñåß íá áðïôåëÝóåé Ýíäåéîç éêáíÞ, ãéá íá ìáò ðåßóåé ãéá
ôï áöéëï÷ñÞìáôï ôïõ Êýñéëëïõ ùò ÇãïõìÝíïõ58.
Áðü ôï óõó÷åôéóìü ÐáñÜäïóçò (óõíÝíôåõîç ðáðá-Ãéùñãïýëá) êáé áñ÷åéáêïý õëéêïý (Ýããñáöï Çãïýìåíïõ Ðáðáëüç) óõíÜãåôáé üôé óôç ×üìïñç óôá
÷ñüíéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò ëåéôïõñãïýóå Åëëçíéêü Ó÷ïëåßï. Ôáõôü÷ñïíá áíáäýåôáé ôï åñþôçìá, åÜí ôï ó÷ïëåßï áõôü Þôáí üíôùò ãéá ôá ðáéäéÜ ôñéþí Þ ôåóóÜñùí ïéêïãåíåéþí êáé åÜí ï áíþôåñïò êáé êáôþôåñïò êëÞñïò ôçò ×üìïñçò,
• áðïäÝ÷ôçêå ôç ëåéôïõñãßá åíüò ôÝôïéïõ ó÷ïëåßïõ êáé ôï ÷åéñüôåñï,
• áí óõììåôåß÷å åíåñãÜ óôç äéáäéêáóßá åîáßñåóçò êáé áðïêëåéóìïý ôçò íåïëáßáò ôïõ ÷ùñéïý ìáò áðü ôá êïëëõâïãñÜììáôá, ðïõ ç ßäéá öñüíôéæå óôï
ÌïíáóôÞñé íá ðñïóöÝñåé.

5.2. Ïé ðñïóùðéêüôçôåò ôçò åêêëçóßáò.
á) Ïé áñ÷éåñåßò.
• Ï Íåüöõôïò ÊáæÜêçò, ìåôÝðåéôá Áíäñåüðïõëïò. ×åéñïôïíÞèçêå óôïí ¢ãéï Á÷ßëëåéï óôéò 24-12-1706 êáé ðáñáéôÞèçêå óôá 1732. Óôéò 21 -5-1708
åìöáíßæåôáé íá åðéâåâáéþíåé áãïñáðùëçóßá ðïõ ãßíåôáé óôçí Êïæßôóá, ùò
ï Ëéäùñéêßïõ Íåüöõôïò59.
• Ï Ãåþñãéïò ËïãïèÝôçò Þ Ëïãïèåôüðïõëïò. ×åéñïôïíÞèçêå åðßóêïðïò ùò
ÃáâñéÞë áðü ôïí Ïéêïõìåíéêü ÐáôñéÜñ÷ç Óåñáöåßì óôéò 13/12/1759 ãéá
ôçí Ðáíáãßá Âåñíéêïâßôéóóá ôçò ÅðéóêïðÞò Ëéäùñéêßïõ êáé ðáñáéôÞèçêå
ëüãù ãÞñáôïò ôï1793, áöïý êñÜôçóå ìüíï ôï Äáäß60.
• Ï Äéïíýóéïò åßíáé áíéøéüò ôïõ ÃáâñéÞë. ÄéáäÝ÷ôçêå ôï èåßï ôïõ óôá 1793.
Ôïí Áðñßëéï ôïõ 1808 ðáñáéôÞèçêå, êáôüðéí áéôÞóåùò ôïõ Ìçôñïðïëßôç
Ëáñßóçò ÃáâñéÞë. Ôï 1817 ôïí âñßóêïõìå ùò "ðñþçí Ëéäùñéêßïõ Äéïíýóéïò" óôïí êáôÜëïãï óõíäñïìçôþí óôï ÂïõêïõñÝóôé ôïõ ðåñéïäéêïý ÅÑÌÇËÏÓ Þ ÄÇÌÏÊÑÉÈÇÑÁÊËÅÉÔÏÓ. ÊáôÜ ôçí ðáñÜäïóç äçëçôçñéÜóôçêå áðü åìðßóôïõò ôïõ ÁëÞ61. Ç äïëïöïíßá ôïðïèåôåßôáé ÷ñïíéêÜ áíÜìåóá 1817-1822.
58. Ã.Á.Ê,, Ö. 201, 1ç êáôÜóôáóç åêôéìçôéêÞò. åðéôñïðÞò.
59. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ,ÔÏÌÏÓ 4ïò , 1988-89, óåë.521.
60. ÍÉÊÏËÁÏÓ ÔÑÉØÉÁÍÏÓ: ÅÐÉÓÊÏÐÇ ËÉÄÙÑÉÊÉÏÕ, óåë359, 2ïò çìßôïìïò ´ Åðéóô. ÓõíÝäñéï 1997.
61. Äéïñßæåôáé áðü ôï ÃáâñéÞë Ëáñßóçò ï Éùáíßêéïò óôç èÝóç ôïõ Äéïíõóßïõ. ÂëÝðå óõóôáôéêÞ åðéóôïëÞ óôá ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ÓÕÍÍÉÊÔÁ, ô. 4ïò 1988-89, óåë. 736-737.

198

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

Ãéá ôïí áñ÷éåñÝá Äéïíýóéï, ï ÃéÜííçò Êïôßíçò óôçí éóôïñßá ôçò ÍáõðÜêôïõ êáé
ôçò Åðáñ÷ßáò óôç óåëßäá 100 ãñÜöåé: "ï ôïõ ÃáâñéÞë äéïñéóìüò ùò áñ÷éåñÝùò åãÝíåôï åê ìÝñïõò ôïõ ÐáôñéÜñ÷ïõ åî åêôéìÞóåùò ðñïò ôïí ÷áñáêôÞñá ôïõ êáé ôçí
ôüôå ó÷åôéêþò ìüñöùóßí ôïõ, ôïõ äå Äéïíõóßïõ ãéá ôçí ôåëåßáí êáé Üñôßáí ìüñöùóéí, åí óõíäõáóìþ ðñïò ôïí áäáìÜíôéíïí ÷áñáêôÞñá ôïõ, áðåéêïíéæïìÝíùí áðáóþí ôùí áñåôþí ôïõ åí ôç åîùôåñéêÞ äéáìüñöùóç ôïõ ôå ðñïóþðïõ áõôïý, öçìéæïììÝíïõ åðß êáëëïíÞ êáé ôù ùñáßù êáé åýðëÜóôù óþìáôé ôïõ. Ç õðïäï÷Þ Þ ãåíïìÝíç åéò áõôüí õðÞñîå ôåëåßá áðïèÝùóéò, Þí ôï ðïíçñüí âëÝììá ôïõ ÁëÞ áíôéëÞöèåßóáí, Ýèåôï ðáí ìÝóïí áéó÷ñüí êáé êáêüçèåò, ßíá åîáëåßøåé ôïõ ðñïóþðïõ
ôçò ãçò êáé ôïýôïí. ÁðÝóôåéëå ëïéðüí, ßíá ðáñáëÜâç áõôüí ùò ñåÝìé (äïýëïí), áëëÜ ðñïëáâþí Ýöõãåí åéò Ñïõìáíßáí, Ýíèá êáé åäçëçôçñéÜóèç õðü áðåóôáëìÝíïõ
ôïõ ÁëÞ, ï äå áäåëöüò áõôïý Ýöõãå ìåôÜ ôéò ïéêïãÝíåéåò ôïõ åéò ÊÜëáìïí öåýãïõí
äçëïí üôé ôçí ìÜ÷áéñáí ôïõ áéìï÷áñïýò Áëç. Ôïýôùí áðüãïíïò õðÞñîå ï ÄçìÞôñéïò Äåóðïôáßïò áðïèáíþí äå êáé ïýôïò, áöÞêå 5 èõãáôÝñáò"62.
Ï ÁíäñÝáò Êáñêáâßôóáò ãñÜöåé, ðùò ç ×üìïñç åðß Ôïõñêïêñáôßáò "õðÞñîå êëåéíÞ êïéôßò êáé ôñïöüò ï÷ôþ åí üëù óåâáóìßùí äåóðïôþí"63.
â) Çãïýìåíïé, ìïíá÷ïß êáé éåñåßò.
Ôï ìåôï÷ïëüãéï êáé ôï õðüëïéðï áñ÷åßï ôçò ÌïíÞò äå äéáóþèçêå êáé åðïìÝíùò äå ìðïñïýìå íá îÝñïõìå ðïéïé ìüíáóáí óôç ÌïíÞ êáé ðïéïé ÷ñçìÜôéóáí
êáôÜ êáéñïýò çãïýìåíïé. Èá ðáñáèÝóïõìå åðïìÝíùò ôá ãíùóôÜ ïíüìáôá ðïõ
Ý÷ïõìå óôç äéÜèåóÞ ìáò.
• Äéïíýóéïò éåñïìüíá÷ïò êáé åêêëçóéÜñ÷çò ôçò Ëáýñáò ï ìåôÝðåéôá Áñ÷éåñÝáò, õðïãñÜöåé óôçí áãïñáðùëçóßá ÂáñÝíïõ.
• Êýñéëëïò éåñïìüíá÷ïò. Ôïí óõíáíôÜìå çãïýìåíï óôá 1815. Ôï ßäéï Ýôïò
÷ôßæåé ìå äéêÜ ôïõ Ýîïäá ôï Çãïõìåíåßï. Åßíáé éåñïìüíá÷ïò óôá 1829 êáé
çãïýìåíïò ðÜëé óôá 1830 êáé óôéò áñ÷Ýò ôïõ 1831. Ôï Ýôïò áõôü ìå äéêÜ
ôïõ ðÜëé Ýîïäá ÷ôßæåé ôï êáôáóôñáììÝíï Êáèïëéêü. ¹ôáí ï ôåëåõôáßïò çãïýìåíïò ôçò êáôáñãçìÝíçò ôï 1833 ÌïíÞò. ¼ôáí äéáëýèçêå ç ÌïíÞ ìåôáôÝèçêå óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Áìðåëáêéþôéóóáò óáí ìïíá÷üò êáé ðáñÝìåéíå ùò õðåíïéêéáóôÞò óôçí Êáâáäéþôéóóá.
ÊáôÜ ôç öéëüëïãï Åõãåíßá ÊáñáãéÜííç ï Êýñéëëïò "Þôáí Üíèñùðïò áîéïóÝâáóôïò êáé åõëáâÞò" êáé ãé’ áõôü ßóùò ï ÄéïéêçôÞò ôùí ÊñáâÜñùí êáé Êáñðåíçóßïõ ôïí ðñüôåéíå óôéò 6-3-1833 óá ìÝëïò ôçò 4/ìåëïýò åðéôñïðÞò ðïõ äéüñéóå, ãéá íá áóêåß åðïðôåßá óôá ìïíáóôÞñéá, ðïõ ôïí êáéñü åêåßíï âñßóêïíôáí óå
"ðáñáëõóßá".
62. Âë. êáé à ÑÜðôç ü.ð. óåë. 198, Ó. ÊÙÔÓ¼ÐÏÕËÏÕ ÏÐ. ÓÅË 96, 97 98.
63. Áíä. Êáñêáâßôóá: ÊñÜâáñá, ¢ðáíôá, ¸êä. ïßê. Ó.É.Æá÷áñüðïõëïò, ÁèÞíá 1973, ô. 4ïò ó. 1666.

Ç

ÅÊÊËÇÓÉÁ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

199

Ôçí ÅðéôñïðÞ áõôÞ áðïôåëïýóáí ôá ðáñáêÜôù åõõðüëçðôá ðñüóùðá:
• Ï çãïýìåíïò ôçò Áìðåëáêéþôéóóáò Êýñéëëïò.
• Ï çãïýìåíïò ôçò Êáâáäéþôéóóáò Êýñéëëïò.
• Ï ÃéáííÝêïò Äåóðïôüðïõëïò áðü ôç ×üìïñç, ëáúêüò êáé
• Ï ÌÞôñïò Ïéêïíüìïõ, ëáúêüò.
Ï Áíáíßáò éåñïìüíá÷ïò. Ôïí óõíáíôÜìå çãïýìåíï óôá 1823. Óå ïìïëïãßá
óôéò 15 /3/1823 õðïãñÜöåé ìÜñôõñáò ùò çãïýìåíïò ôçò Ðáíáãßáò Êáâáäéþôéóóáò êáé äçëþíåé "ðáñþí". Åðßóçò ôïí óõíáíôÜìå çãïýìåíï ôï 1829 Ýùò ôá ôÝëç ôïõ 1830 Þ óôéò áñ÷Ýò ôïõ 1831. "Ç óõìðåñéöïñÜ ôïõ ùò çãïõìÝíïõ Þôáí
óêáíäáëþäçò êáé ôïí Ýöåñå óå äéÜóôáóç ìå ôçí åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç êáé ôï
ÄéïéêçôÞ ÊñáâÜñùí êáé ßóùò ãé' áõôü ôï ëüãï áíôéêáôáóôÜèçêå áðü ôïí Êýñéëëï"(Åõãåíßá ÊáñáãéÜííç). ÌåôÜ ôç äéÜëõóç ôçò ÌïíÞò ìåôáôÝèçêå, óáí ìïíá÷üò óôï ÌïíáóôÞñé ôçò Áìðåëáêéþôéóóáò64.
Ï Êáëëßíéêïò éåñïìüíá÷ïò 1829.
• Óôç ëåéøáíïèÞêç ôïõ 1814 õðÜñ÷ïõí êáé ôá ïíüìáôá:
• Âáñèïëïìáßïò éåñïìüíá÷ïò êáé
• ÔñéáíôÜöõëëïò éåñÝáò. Ðñüêåéôáé ãéá ôïí ðáðá-ÔñéáíôÜöõëëï Êáñýðç
´, éåñÝá ôçò ×üìïñçò.
• Ðáðá-×ñÞóôïò Êáñýðçò. ¹ôáí ãéïò ôïõ ðáðá-ÔñéáíôÜöõëëïõ Á´. Ï Ðáðá-×ñÞóôïò ðëÞñùóå ôá Ýîïäá óõããñáöÞò óôï âéâëéïãñÜöï ÄçìÞôñéï
Ðáó÷Üëåùò, ï ïðïßïò ôåëåßùóå ôç óõããñáöÞ ôïõ Ýñãïõ ôçí 1ç Ïêôùâñßïõ
ôïõ 1724. ¼ðùò öáßíåôáé, ôçí ßäéá åðï÷Þ åðßóêïðïò Ëéäùñéêßïõ êáé ÊñáâÜñùí Þôáí ï Íåüöõôïò Áíäñåüðïõëïò65.
• Áìâñüóéïò. ÐñïÝñ÷åôáé ðéèáíüí áðü ôçí ïéêïãÝíåéá Áíäñåïðïõëáßùí.
Äåí îÝñïõìå áí Þôáí ðñþôá ìïíá÷üò óôç ×üìïñç êáé ìåôÜ êáôÜöõãå, Üãíùóôï ðüôå êáé ãéáôß, óôç ÌïíÞ ôùí Áãßùí Áðïóôüëùí Âïõêïõñåóôßïõ, ü•

64. Ìå ôçí 649/3-7-1829 áíáöïñÜ ôïõ ï ÄéïéêçôÞò ðñïò ôïí ÊõâåñíÞôçí êáôáöÝñåôáé êáé ðÜëéí êáôÜ
ôùí ìïíáóôçñßùí ãéá óåéñÜ êáôá÷ñÞóåùí êáé ìåôáîý Üëëùí óçìåéþíåé: "... ëáâþí äå áéôßáí êáé åê
ôçò ðåñéóôÜóåùò êáè' çí ãõíÞ ôéò êÜôïéêïò ôïõ ðëçóßïí ôïõ ìïíáóôçñßïõ ×þìïñçò, ×ùñßïõ ×þìïñçò,
ðáñïõóéáóèåßóá åíþðéïí ôïõ Äéïéêçôçñßïõ åíÞãáãå ôïí çãïýìåíïí ôïõ ñçèÝíôïò ìïíáóôçñßïõ ôïí êáé ðíåõìáôéêüí
êïí Áíáíßáí åðß ðïñíåßá, ïñêéæïìÝíç üôé áíáãêáóèåßóá åê ôçò ðåßíáò ôï ðáñåëèüí Ýôïò êáé öÝñïõóá îýëá ðñïò
ôïí çãïýìåíïí åæÞôç Ýëåïò ðáñ' áõôïý ðáñÜ ôïõ ïðïßïõ áíôß íá åëåçèÞ âéáóèåßóá Ýìçíåí Ýããõïò êáé ðÜëéí
áðåëèïýóá ôïí ðáñåëèüíôá Áýãïõóôïí íá åîáãïñåõèÞ åâéÜóèç åê äåõôÝñïõ ðáñ'' áõôïý Þôéò êáé ãåííÞóáóá ðñï
ïëßãïõ êáéñïý åí âñÝöïò, ùò ìåí áýôç ëÝãç ôåèíçêüò êáô' Üëëïõò äå (ôï ðéèáíüôåñï) öïíåõèÝí ðáñ' áõôÞò..."
(ÃÁÊ, Ãåí. Ãñáììáôåßá, öÜêåëïò 208).
65. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ,Ô.4Ïò, 1988-89, ÓÅË., 739-740. ×åéñüãñáöïò Êþäéêáò ôçò ÌïíÞò Ôáîéáñ÷þí
Áéãßïõ ôïõ 1724. " åãñÜöç ôï ðáñüí èåßïí êáé éåñüí íüìéìïí äéÜ óõíäñïìÞò êáé åîüäïõ ôïõ
áéäåóéìüôáôïõ åí éåñåýóéí ðáðÜ êõñ ×ñÞóôïõ õéïý ðáðÜ ÔñéáíôÜöõëëïõ åê ×üìïñçò …
éèýíïíôïò êáé ôïí èñüíïí ôçò Áãßáò ÅðéóêïðÞò Ëåùäïõñéêßïõ êõñßïõ Íåïöýôïõ … "

200

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

ðïõ êáé ðÝèáíå ôï 1838, áöïý Üöçóå ôéò ïéêïíïìßåò ôïõ óôï áíáãåéñüìåíï ôüôå öôù÷ü ¸èíïò66.
• Ðáðá-Íéêïëüò Óéóßëïò. ÕðïãñÜöåé óôéò 2/5/1746 óå ðùëçôÞñéá Ïìïëïãßá67.
ã) Êýñéëëïò êáé Áíáíßáò äéáäÝ÷ïíôáé ï Ýíáò ôïí Üëëïí óôï Çãïõìåíåßï ôçò ÌïíÞò.
• Çãïýìåíïò Êýñéëëïò, 1815 Ýùò ôï ôÝëïò ôïõ 1822.
• Çãïýìåíïò Áíáíßáò, 1823 Ýùò ôï ôÝëïò ôïõ 1830
• Çãïýìåíïò Êýñéëëïò, 1831 Ýùò ôçí êáôÜñãçóÞ ôïõ.
ä) ¸íá áêüìá ÷ñÞóéìï ìÞíõìá.
Óôéò 16 Öåâ. ôïõ 1834 êáôáããÝëëåé ï Íéê. Ëõìðåñüðïõëïò ôïí Êýñéëëï ãéá
áíèñùðïêôïíßá áðü ðñüèåóç, Ýêëõôï âßï, ãéá ìåôáôñïðÞ ôïõ åêêëçóéáóôéêïý
÷ñÞìáôïò óå óõíÜëëáãìá, ðïëéôéêÝò áíáìßîåéò êáé ñáäéïõñãßåò68. Åðßóêïðïò
êáé óõãêáôçãïñïýìåíïò Þôáí ôüôå ï Ðïñöýñéïò ï Âõèéíüò( 1833-1838)69.
Âñéóêüìáóôå óå ìéá ðåñßïäï áðüëõôçò ìïíáñ÷ßáò. ÔÝôïéåò äýóêïëåò êáôáóôÜóåéò ç ÷þñá ìáò Ýæçóå ðïëëÝò. Åßíáé åðï÷Ýò ðïõ åîïíôþíïíôáé Ýíôéìïé Üíèñùðïé êáé åêôåëïýíôáé áèþïé ðïëßôåò êáé ãé’ áõôü ç áíáöïñÜ Ëõìðåñüðïõëïõ
ðñïêáëåß ðïëëÜ åñùôçìáôéêÜ.
• Åßíáé äõíáôüí ïëüêëçñç Åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç íá ìç ãíþñéæå ôßðïôá ãéá
ôçí ôüóï âñþìéêç êáé ôáñá÷þäç æùÞ ôïõ ÊÕÑÉËËÏÕ;
• ÌÞðùò åßíáé ìéá áêüìá ðåñßðôùóç áðü áõôÝò ðïõ Ý÷ïõìå óõíáíôÞóåé,
óêáëßæïíôáò ôïõò ÖáêÝëïõò óôá ÃÁÊ, üðùò ð.÷. ç ðåñßðôùóç ôïõ Áñ÷éåðéóêüðïõ êáé ÁíôéâáóéëÝá Äáìáóêçíïý ôçò ÄïñâéôóÜò, üðïõ åíþ ôïí êáôçãïñïýóáí ìÝóá óôçí ÉåñÜ Óýíïäï, ôåëéêÜ áðïäåß÷ôçêå ðáíçãõñéêÜ, üôé
äåí åß÷å êáìéÜ ó÷Ýóç ìå ôéò êáôáããåëßåò;
• ÐÙÓ êáé ÃÉÁÔÉ ïëüêëçñï ÷ùñéü ôüóá ÷ñüíéá áíå÷üôáí ôç âñþìéêç óõìðåñéöïñÜ ôïõ Êýñéëëïõ êáé ìÜëéóôá ôçí êÜëõðôå ìå ôçí Ýíï÷ç óéùðÞ ôïõ
ÔÏÓÏ ÅÍÔÅ×ÍÁ, þóôå íá ìç ìÜèåé êáíÝíáò ôßðïôá, ìå áðïôÝëåóìá
óôçí Åðáñ÷éáêÞ ÓõíÝëåõóç ôùí ÊñáâÜñùí íá ìçí åêöñÜóåé êáíåßò êÜðïéá åðéöýëáîç, üôáí ï Êýñéëëïò óáí Ýíôéìïò êáé åõõðüëçðôïò Çãïýìåíïò, äéïñéæüôáí áðü ôç ÓõíÝëåõóç ìÝëïò åðéôñïðÞò ãéá ôçí êÜèáñóç óôá
ÌïíáóôÞñéá; ÌÝëïò ôçò ôåôñáìåëïýò áõôÞò ÅðéôñïðÞò Þôáí êáé ï óõã÷ù66. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï3.
67. ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ, ô.4ïò , óåë.553.
68. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ Íï 26.
69. ×. Ä. ×ÁÑÁËÁÌÐÏÐÏÕËÏÕ, ÓÕÍÏÐÔÉÊÏ ÄÉÁÃÑÁÌÌÁ ÃÉÁ ÔÇ ÓÕÃÃÑÁÖÇ ÔÇÓ
ÅÊÊËÇÓÉÁÓÔÉÊÇÓ ÉÓÔÏÑÉÁÓ ÔÇÓ ÍÁÕÐÁÊÔÏÕ, óåë. 87, ÁÈÇÍÁ 2000.

Ç

ÅÊÊËÇÓÉÁ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

201

ñéáíüò ôïõ ÃéáííÝêïò Äåóðïôüðïõëïò. Áõôüò äåí åß÷å ôßðïôá áêïýóåé ãéá
ôçí ôáñá÷þäç æùÞ ôïõ óõã÷ùñéáíïý ôïõ, þóôå íá ðñïöõëÜîåé ôç ÓõíÝëåõóç êáé ôï ÄéïéêçôÞ ôùí ÊñáâÜñùí áðü ôÝôïéï ïëßóèçìá;
• Êáé ç ðïëéôåßá, üôáí êÜðïéïò êáôçãïñåßôáé åíõðüãñáöá êáé åðþíõìá ãéá
áíèñùðïêôïíßá êáé Ýêëõôï âßï, äåí èá Ýðñåðå íá åðÝìâåé áõôåðÜããåëôá
êáé íá Ý÷åé îåêáèáñßóåé ôá ðñÜãìáôá, þóôå óÞìåñá íá ìçí ðëáíþíôáé êáé
áéùñïýíôáé óêïõðßäéá óå âÜñïò åíäå÷ïìÝíùò Ýíôéìùí áíèñþðùí.
Áðü ôçí üëç óõìðåñéöïñÜ ôïõ Êýñéëëïõ, Ý÷ïõí åíï÷ëÞóåé ôá ðáñáêÜôù:
• Ç øåõäÞ äÞëùóç óôéò Áñ÷Ýò ôïõ ÄÞìïõ ãéá ÏËÉÊÇ êáôáóôñïöÞ ôçò ïéêßáò ôïõ áðü ôçí ðõñêáãéÜ ðïõ îÝóðáóå óôï óðßôé ôïõ. Ç óõíïëéêÞ æçìéÜ Þôáí ìüíï 110 äñá÷ìÝò.
• Ç åíï÷ïðïßçóç ôùí Ìðáæáßùí, ïé ïðïßïé öõãïäéêïýóáí åðß Ýîé ìÞíåò ìÝ÷ñé ôåëéêÜ íá áðïäåé÷ôåß üôé äåí åß÷áí êáìéÜ ó÷Ýóç.
• Ïé ÷ñçìáôï-ïéêïíïìéêÝò óõíáëëáãÝò ôçò ÌïíÞò êáé åðß äéêÞò ôïõ çãïõìåíßáò.
• Ç õðåíïéêßáóç ôçò ðåñéïõóßáò ôçò ÌïíÞò óôç ×üìïñç áðü ôïí ßäéï, åíþ Þôáí ôïðïèåôçìÝíïò ìïíá÷üò óôç ÌïíÞ ôçò Áìðåëáêéþôéóóáò. Ôïýôï üìùò
Þôáí óýíçèåò, áöïý ç ðåñéïõóßá ôçò Êáâáäéþôéóóáò ðåñéÞëèå óôç ÌïíÞ
Êïæßôóáò.
• Ç äéåêäßêçóç ôïí ÌÜñôç ôïõ 1837, êôçìÜôùí ðïõ, ï ßäéïò, óá ìÝëïò ôçò
åðéôñïðÞò, ôá êáôÝãñáøå ôï 1834 óáí ðåñéïõóßá ôçò ÌïíÞò.
• Ç óõììåôï÷Þ ôïõ óôç äéáäéêáóßá åêðïßçóçò ôùí æþùí ôçò ÌïíÞò. Ï Êýñéëëïò ðáßñíåé ìéá ãñßâá öïñÜäá êáé õðïãñÜöåé ùò åããõçôÞò ï Ê. ÐáíôåëÞò áðü ôç ËåõôÝñéáíç êáé óôç óõíÝ÷åéá ðáßñíåé ï Ê. ÐáíôåëÞò åöôÜ áãåëáäéêÜ êáé õðïãñÜöåé ùò åããõçôÞò ï Êýñéëëïò.
Ðñüêåéôáé ëïéðüí ãéá ìéá áìöéëåãüìåíç ðñïóùðéêüôçôá;
ÌÞðùò ï Ëõìðåñüðïõëïò åß÷å äßêáéï; ¹ ìÞðùò ï Êýñéëëïò Þôáí åìðüäéï óôçí áñðáãÞ êáé ôçí åêìåôÜëëåõóç ôçò ðåñéïõóßáò ôçò ÌïíÞò;
ÌÝ÷ñé óôéãìÞò äåí Ý÷ïõìå óôá ÷Ýñéá ìáò ôá Ýããñáöá, ðïõ èá ìáò Ýäéíáí ôçí
áðÜíôçóç êáé èá ìáò ðëçñïöïñïýóáí ãéá ôçí Ýêâáóç ôçò õðïèÝóåùò Ëõìðåñüðïõëïõ. Äåí ãíùñßæïõìå áêüìá áí ôïðïèåôÞèçêå óå Üëëï ÌïíáóôÞñé Þ ðáñÝìåéíå óôï Áìðåëáêéþôéóóáò, áöïý ôï 1837 äéåêäéêåß êôÞìáôá ôçò ÌïíÞò.
Öáßíåôáé ðùò ç áíáöïñÜ Ëõìðåñüðïõëïõ äåí åß÷å êáìéÜ ôý÷ç.

5.3 Ç Åêêëçóßá óôçí åëåýèåñç ×üìïñç.
ÌÝ÷ñé êáé óôéò áñ÷Ýò ôïõ 1828 óôï ÌïíáóôÞñé õðÞñ÷áí Ôïýñêïé. Ç ÌïíÞ
âãÞêå áðü ôïí áãþíá åíôåëþò êáôáóôñáììÝíç. Ôá êôßñéá âñÝèçêáí áðü ôçí åêôéìçôéêÞ åðéôñïðÞ ó÷åäüí áêáôÜëëçëá êáé ôá ÷ùñÜöéá, ôá áìðÝëéá êáé ôï

202

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

ëéïóôÜóé óôç Ãáâáëïý Ýìåéíáí áêáëëéÝñãçôá. Áðü ôïõò ìïíá÷ïýò, Üëëïé Ýðåóáí óôá ðåäßá ôùí ìá÷þí êáé Üëëïé åãêáôÝëåéøáí ôç ÌïíÞ. ÌåôÜ ôçí áðïìÜêñõíóç ôùí Ôïýñêùí (1829), üóïé áðÝæçóáí, åðÝóôñåøáí, áíáóõãêñüôçóáí ôç
ÌïíÞ êáé ç Åêêëçóßá ôçò ×üìïñçò óõíÝñ÷åôáé êáé ðñùôïóôáôåß óôïí áãþíá
êáôÜ ôçò áìÜèåéáò êáé ôïõ áíáëöáâçôéóìïý êáé ðáëåýåé ãéá åêðáßäåõóç óôï
÷ùñéü êáé óôá ÊñÜâáñá. ÐñïóöÝñåé ÷ñÞìáôá êáé ïñãáíþíåé äýï Åðáñ÷éáêÝò
Óõíåëåýóåéò óôïí ¢ãéï ÁèáíÜóéï. ¸ôóé óôïí ôïìÝá ôçò åêðáßäåõóçò öáßíåôáé
ðùò ç Åêêëçóßá ôá ðÞãå ðïëý êáëÜ, êõñßùò ìåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóç. ÓõììåôÝ÷åé åíåñãÜ êáé ðñùôïóôáôåß.
Ï Éù. ÌåëÜò óôçí áíáöïñÜ ôïõ ðñïò ôçí ÊõâÝñíçóç áíáöÝñåé üôé ïé ÌïíÝò "...óõíåéóÝöåñáí êáé áõôáß åéò ôïí ãåíéêüí êáé êáè' üëïí áõôü ôï äéÜóôçìá
ôïõ éåñïý áãþíá êáé å÷ñçìÜôéóáí ðáíäï÷åßá êáé ÅëëÞíùí êáé Ïèùìáíþí êáé
åê ôïýôïõ çöáíßóèçóáí, ðñïóöÝñïõí Ýôé åê ôùí õóôåñçìÜôùí ôùí åôÞóéïí öüñïí åéò ôçí Ó. ÊõâÝñíçóéí äé' áõôÜ ôá ó÷ïëåßá..."
Áõôü ìáò åðéôñÝðåé íá õðïèÝóïõìå, ðùò êáé êáôÜ ôçí ðåñßïäï ôçò Ôïõñêïêñáôßáò ßóùò íá Ýäåéîå áíÜëïãç åõáéóèçóßá êáé íá åß÷å äßêáéï ï çãïýìåíïò Ðáðáëüçò ðïõ Ýãñáøå üôé õðÞñ÷å ðÜíôïôå Åëëçíéêü Ó÷ïëåßï óôç ×üìïñç.
á) ×ïìïñßôåò éåñåßò ìåôÜ ôï 1821.
Óôï ÷ùñéü ìáò êáé óôï åëåýèåñï ðëÝïí Åëëçíéêü ¸èíïò, äéáêüíçóáí ïé ÷ïìïñßôåò éåñåßò:
1) O ðáðá-ÈáíÜóçò ôïõ ÉùÜííïõ. (Ðéèáíüí Ðáðáèáíáóßïõ). Åßíáé ï éåñïõñãþí ôçí ÊõñéáêÞ, ðñéí ôçí øçöïöïñßá ôçò 19/5/1829, ãéá ôçí åêëïãÞ åêëïãÝùí ãéá ôçí Ä´ ÅèíïóõíÝëåõóç70.
2) Ï ðáðá-×áñÜëáìðïò ÊåöÜëáò (1790-1895), ðáððïýò ôïõ Åèíéêïý ÅõåñãÝôç Äçì. Ðáðá÷áñáëÜìðïõò (1895-1961).
3) Ï ðáðá-Ðáíáãéþôçò Áíô. Áíäñåüðïõëïò (1866-1929).
4) Ï ðáðá-Ãéùñãïýëáò Áíäñ/ðïõëïò ôïõ Íéê. (1865-1968) êáé
5) Ï ðáð’-Áíôþíçò ËõìðÝñçò ôïõ Áíô. (1919). Óôéò 26/6/1953 áíÝëáâå éåñÝáò óôç ×üìïñç.

70. Âë. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 9.

Ç

ÅÊÊËÇÓÉÁ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

203

â) Óõíïðôéêüò ðßíáêáò Áñ÷éåñÝùí êáé ÉåñÝùí ×ïìïñéôþí áðü ôï 1554-1980
ÐÅÑÉÏÄÏÓ
1550-1600
1706-1732
1759-1793
1793-1808

ÁÑ×ÉÅÑÅÉÓ
------------Íåüöõôïò
ÃáâñéÞë
Äéïíýóéïò

ÉÅÑÅÉÓ
Ðáðá-ÄçìÞôñçò71
Ðáðá-ÔñéáíôÜöõëëïò
Êáñýðçò, ï Á´
Ðáðá-×ñÞóôïò Êáñýðçò
Óéóßëïò-ðáðá-Íéêïëüò
Ðáðá-ÔñéáíôÜöõëëïò Êáñýðçò72 ï ´
Ðáðá-ÈáíÜóçò
Ðáðá-×áñÜëáìðïò ÊåöÜëáò
Ðáðá-Ðáíáãéþôçò Áíäñåüðïõëïò
Ðáðá-Ãéùñãïýëáò Áíäñåüðïõëïò
Ðáð’ Áíôþíçò ËõìðÝñçò

ÐÅÑÉÏÄÏÓ
1554
1680(;)
1724
1746
1814
1829
1850
1896
1920-1953
1953-

ÓÞìåñá óôï ÷ùñéü Ýñ÷åôáé êáé éåñïõñãåß ï ðáðá-Èýìéïò Êñïêßäáò, ï ïðïßïò äéáìÝíåé óôç Íáýðáêôï.

5.4 Ïé åðéãñáöÝò.
Óôç ×üìïñç õðÞñ÷å ðýñãïò êïíôÜ óôá óðßôéá ôùí Ëïãïèåôáßùí-Äåóðïôáßùí. Ïé êáôïéêßåò áõôÝò êÜçêáí ìáæß ìå üëï ôï ÷ùñéü åðß Ôïõñêïêñáôßáò73.
Ïé áðüãïíïé óôçí ßäéá èÝóç áíïéêïäüìçóáí ôá óðßôéá. Óôá óðßôéá áõôÜ Ýìåéíå
áñãüôåñá ï óþãáìðñïò ôùí Äåóðïôáßùí, ãéáôñüò áð' ôá Êïõôëßóôéá, Ìé÷Üëçò
Êïôßíçò74 êáé ç óýæõãüò ôïõ Ìáñéãþ, ðïõ Þôáí êüñç ôçò ÓìáñÜãäùò êáé ôïõ Áíô. Ðñùôüðáðá. ÊáôÜ ôéò åêóêáöÝò ôùí åñåéðßùí âñÝèçêáí äýï åíåðßãñáöåò
ðëÜêåò:

71. ÁíáöÝñïíôáé óôï ôéìÜñéï ôïõ Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷ äýï éåñåßò ìå ôï ßäéï üíïìá, ï Ýíáò ìÜëëïí ÷ùñßò
åíïñßá. ÂëÝðå ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 10.
72. Ï ðáðá-ÔñéáíôÜöõëëïò Êáñýðçò åß÷å ìéá êüñç. Ôçí ðÜíôñåøå ìå ôï ÄçìÞôñéï Êïýôóéêï. To
óðßôé ôïõ Þôáí ôï óçìåñéíü Ðáôïõ÷Ýéêï. ÁëëÜ êáé ï Êïýôóéêïò åß÷å ìïíá÷ïêüñç êáé ðÞñå óþãáìðñï ôïí Áíôþíéï Ðáôïý÷á, ôï ãåñï-Ðáôïý÷á, ôï ãíùóôü "êáðåôÜíéï". ¸ôóé ç ðåñéïõóßá ôïõ
ðáðá-ÔñéáíôÜöõëëïõ êáé ôïõ Êïýôóéêïõ, áðü óþãáìðñï óå óþãáìðñï, ðÝñáóå üëç óôï ÃåñïÐáôïý÷á, ï ïðïßïò áðÝêôçóå äýï ðáéäéÜ, ôïí ÏäõóóÝá êáé ôïí Êþóôá.
73. Óùô.Ìéëô. Êùôóïðïýëïõ, ü.ð., óåë 86.
74. ÂëÝðå ó÷åôéêü ïéêïãåíåéüãñáììá óôç óåë. 67.

204

AÈÑÙÐÏÉ

ÊÁÉ

ÈÅÓÌÏÉ

á) ÐÜíù óôçí ìßá ðëÜêá åßíáé ÷áñáãìÝíá ôá åîÞò:
×ÑÉÓÔÏÓ ÌÅÈÉÌÏÍ ÓÔÇÔÏ ÔÏ ÓÔÅÑÅÏÌÁ ÔÏÍ ÅÐÉ ÓÉ ÐÅÐÅÈÏÕÕÕÔÏÍ ÓÔÅÑÅÏÓÏÍ ÊÇÑÇÅ ÔÏÍ ÇÊÏÍ ÔÏÕÔÏÍ ÃÅÏÑÃÇÏÓ
ÊÅ ÄÉÌÇÔÑÇÏÕ ÔÏÕ ÐÏÔÅ ËÏÃÏÈÅÔÉ 1756 ÌÁÉÏÕ 12
ÌåôÜöñáóç
Áò åßíáé ï ×ñéóôüò ìáæß ìáò óôÞóå ôï óôåñÝùìÜ óïõ, Êýñéå ðÜíù óå üóïõò ðéóôåýïõí óå
ÓÝíá êáé óôåñÝùóå ôïí ïßêïí áõôüí ôïõ Ãåùñãßïõ êáé ôïõ Äçìéôñßïõ ôùí õéþí ôïõ ðïôÝ
ËïãïèÝôç.
12 Ìáßïõ 175675.
â) Óôçí Üëëç ðëÜêá
Ôçí ðëÜêá áõôÞ ôçí Ýêáìå ï ÃáâñéÞë êáôÜ ôçí áíáêáßíéóç ôçò åðéóêïðÞò
Äùñßäáò. Ðñüêåéôáé ãéá ðïßçìá äùäåêáóýëëáâï, ïìïéïêáôÜëçêôï êáé ìå ÂõæáíôéíÞ ãñáöÞ êáé åßíáé ôï ðáñáêÜôù:
"ÏÉÊÏC ÌÅÍ ÅÉÌÉ ÐÑÏCÖÕÇC ÊÁÉ ÙÑÁÉÏC
ÔÏÕ ÐÏÔÅ ËÏÃÏÈÅÔÇ ÊÙÍCÔÁÍÔÇ ÕÉEOC
C×ÇÌÁ ÔÑÕÃÙÍÏC ÙC ÄÅÏÍ ÅÉÑÌÏCÌÅÍÏC
ÐÅÐÏÉÊÉËÌÅÍÏC ÔÑÉÑÏÖÏC ÊÁÔÁÓÊÅÕÁÓÌÅÍÏC.
CÕÍ ÁË×ÉÍÏÉÁ ÊÁÉ ÌÁËËÏÍ ÅÕÂÏÕËÉÁ
ÐÅËËÙ ÅÕÊËÅÇC ÅÊ ÐÁËÁÉ ÅÕÊËÇÑÉÁ
ËÏÊÑÙÍ ÔÏ ÊËÅÏÓ ÊÁÉ ÄÙÑÉÁÉÙÍ ÁÕÈÉC
ÁËËÙÍ ÔÙN ÐÑÏCÉÏÍÔÙÍ ÌÅÑÏÐÙÍ ×ÁÑÉÓ
ÙC ÄÏÔÇC ÅÉÔÁ ÉËÁÑÏC ÅÎ ÙÍ Å×Ù
ÔOYC ÐÑÏCÉÏÍÔÁC ÙC ÌÇÔÇÑ ÐÅÑÉÅ×Ù..
ÃÅÍÏÉÔÏ ÏÉÙÍ ÁÃÁÈÙÍ ÌÇ ÐÁÕÓÁÉÌÇÍ
×ÑÉÓÔÏÉC ÊÕÑÉÏÉC ÁÅÉ CÕÌÂÉÙCÁÉÌÇÍ.
ÌÅ×ÑÉ ÔÅÑÌÁÔÙÍ ÁÉÙÍÏC ËÕÔÑÙCÁÉÌÇÍ.
ÅÕ×ÁÉC ÁÃÉÙÍ Ï ÈÅÏC ÖÕËÁÎÁÉÌÇÍ
ÔÙ ×ÉËÉÏCÔÙ ÅÐÔÁÊÏCÉÏCÔÙ ÔÅ
ÔÙ ÐÅÌÐÔÙ ×ÑÉCÔÏÕ ÊÁÉ ÅÂÄÏÌHKOCTÙ ÔÅ
ÌÇÍÉ ÔÏ ÄÅÕÔÅÑÙ ÄÅÕÔÅÑÁ ÉCÔÁÌÅÍÏÕ
ÁÍÅÊÁÉÍÉÓÈÇ Ç ÅÍÁÑÎÉC ÔÏÕ ÅÑÃÏÕÌÅ
Ç CÕÍÄÑÏÌÇ ÌÏÕ ÃÁÂÑÉÇË Ï ÅÌÏC ÔÅ
ÄÙÑÉÄÏÓ ÅÐÉÓÊÏÐÏÓ (ÁÃÁÐÇÔÏC ÔÅ.
¸ÑÃÏÍ ×ÅÉÑÏC ÅËËÏÃIÏÕ ÉÅÑÅÙC76.
75. ÌåôÜöñáóç ôçò öéëïëüãïõ Åõãåíßáò ÊáñáãéÜííç-×áñáëáìðïðïýëïõ. Óåëßäåò áðü ôçí éóôïñßá
ôçò ×üìïñçò.
76. 45.1)ÓÙÔÇÑÉÏÕ ÌÉËÔ, ÊÙÔÓÏÐÏÕËÏÕ,
2) ÍÁÕÐÁÊÔÉÁ, óåë98-99

Ç

ÅÊÊËÇÓÉÁ

ÓÔÇ

×ÏÌÏÑÇ

205

ÌåôÜöñáóç Åõãåíßáò ÊáñáãéÜííç-×áñáëáìðïðïýëïõ:
Åßìáé ëïéðüí ïßêïò êáëïêôéóìÝíïò êáé ùñáßïò
Ôïõ ðïôÝ ËïãïèÝôç ÊùíóôáíôÞ; êôßóìá.
Óå ôñéãùíéêü ó÷Þìá, üðùò ðñÝðåé ðñïóáñìïóìÝíïò,
ÐåëåêçìÝíïò, ìå ôñåéò ïñüöïõò êáôáóêåõáóìÝíïò.
Ìå áã÷ßíïéá êáé ìÜëëïí ìå óùöñïóýíç,
¸ñ÷ïìáé Ýíäïîïò áðü ðáëéÜ êáëÞ ôý÷ç.
Ëïêñþí ç äüîá êáé ôùí ÄùñéÝùí åðßóçò
Êáé ôùí Üëëùí åðéóêåðôïìÝíùí áíèñþðùí ç ÷Üñéò
Áêïëïýèùò ùò ðñüó÷áñïò äüôçò áðü ôá õðÜñ÷ïíôá ìïõ,
Ôïõò åðéóêÝðôåò ùò ìçôÝñá ðåñéâÜëëù.
Åßèå ôùí üóùí Ý÷ù áãáèþí íá ìç óôåñçèþ
Ìå åíÜñåôá áöåíôéêÜ ðÜíôïôå íá óõìâéþíù.
ÌÝ÷ñé ôÝñìáôïò ôïõ áéþíá áò ëõôñùèþ,
Ìå ôéò åõ÷Ýò ôùí áãßùí ï Èåüò áò ìå öõëÜîåé.
ÊáôÜ ôï ôñÝ÷ïí Ýôïò 1775 ìåôÜ ×ñéóôüí,
Óôéò äýï Öåâñïõáñßïõ Üñ÷éóå ç áíáíÝùóç ôïõ Ýñãïõ.
Ç óõíäñïìÞ ìïõ, ï ïéêåßïò êáé áãáðçôüò
ÃáâñéÞë, ï åðßóêïðïò Äùñßäïò,
¸ñãïí ìå ôï ÷Ýñé ôïõ Åëëüãéïõ éåñÝá.
Äõóôõ÷þò ç Êïéíüôçôá ×üìïñçò,
ðïõ åßíáé ç êáô' åîï÷Þí êëçñïíüìïò ôçò
éóôïñßáò ôùí Ëïãïèåôáßùí, äå öñüíôéóå íá êçñõ÷ôåß ôï
óðßôé áõôü äéáôçñçôÝï éóôïñéêü ìíçìåßï, êÜôé ðïõ ðïëý èá Þèåëáí ïé äùñçôÝò Ëïãïèåôáßïé. ÌÜëéóôá, üðùò åßäáìå, ï ðáëéüò ðýñãïò ôùí Ëïãïèåôáßùí åß÷å ðñïóöåñèåß áð' ôï
ÈáíÜóç ËïãïèÝôç óôç Äéïßêçóç ÊñáâÜñùí, ãéá íá ÷ôéóôåß êáé óôåãáóôåß Åëëçíéêü Ó÷ïëåßï, ìáæß ìå ôç âéâëéïèÞêç ôçò ïéêïãÝíåéÜò ôïõ77.

77. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ-Íï27 "Ï áõôüò (Áèáí. ËïãïèÝôçò) ôï åéò ×üìïñçí ðáôñéêüí ôïõ ôïí Ðáëéüí
Ðýñãïí äéÜ íá ÷ñçóéìåýóç äéÜ ôçí ïéêïäïìÞí Åëëçíéêïý Ó÷ïëåßïõ. Ï áõôüò ôçí âéâëéïèÞêçí ôçò
ïéêïãåíåéáò ôïõ". ¼ðùò åßäáìå, ôñåéò Þôáí ïé ðýñãïé óôç ×üìïñç. Ï ÃéáêùâÝéêïò, åêåß ðïõ åßíáé
óÞìåñá ôï óðßôé ôïõ ðáð’-Áíôþíç, ï ÁíôñéãÝéêïò, åêåß ðïõ åßíáé óÞìåñá ôï óðßôé ôïõ Áíôþíç Äçì.
Áíäñåüðïõëïõ êáé ï ÄåóðïôÝéêïò.

ÌÅÑÏÓ Ä

Ïé ÷áñÝò êáé
ìéêñï÷áñÝò ôïõ ÷ùñéïý

1950. Ï ãÜìïò ôçò Ãåùñãßáò Ãåùñãßïõ Éáêþâïõ.

1

ÊÅÖÁËÁÉÏ

Ï ÃÁÌÏÓ

Ôï 1950 æïýóå ï ðñïðÜððïò ìïõ êáé ìïõ Ýëåãå ðùò ïé ãÜìïé óôï ÷ùñéü ãßíïíôáí áðü ðáëéÜ ìå ôïí ßäéï ôñüðï, üðùò êáé åðß ôùí çìåñþí ìïõ êáé üôé ïé
ðåñéóóüôåñïé ðñïôéìïýóáí íá ôïõò êÜíïõí Êáëïêáßñé. Ôï Êáëïêáßñé ôïõ 1950,
óôç öùôïãñáößá, ç ïñöáíÞ Ãåùñãßá Éáêþâïõ ïäçãåßôáé óôçí åêêëçóßá áðü ôï
èåßï ôçò ÈáíÜóç Äñüóï êáé ôïí áäåëöü ôçò Áíôþíç Êáðáñü. Ôï åðüìåíï Êáëïêáßñé Ýãéíå ï ãÜìïò ôïõ Íôßíïõ ÈåïöÜíç êáé ôçò Ãéáííßôóáò êáé èá ðçãáßíáìå íá öÝñïõìå ôç íýöç áð' ôï äéðëáíü ÷ùñéü, ôçí Áìðåëáêéþôéóóá (Êïæßôóá).
Ôï óõìðåèåñéü Ýãéíå ôï ×åéìþíá ôïõ 1951. Ïé ðñïîåíçôÝò êáé ðñïîåíÞôñåò
åß÷áí êÜíåé ôï èáýìá ôïõò. "Íáé óå üëá", üðùò ëÝíå ôá ðáëéêÜñéá óôç ÂïõëÞ.
Óõìöþíçóáí óå üëá ôá æçôÞìáôá áé÷ìÞò, óôçí ðñïßêá, óôá ðñïéêéÜ, óôçí
çìåñïìçíßá ôïõ ãÜìïõ, óôç äéáäéêáóßá êáé Ýôóé äþóáíå ÷Ýñéá êáé Ýãéíå ôï ëïãïäüóéìï.
Óýíôïìá êáé áöïý üëïé Þîåñáí, ðùò "óôç âñÜóç êïëëÜåé ôï óßäåñï", ðÝñáóáí êáé ôá äá÷ôõëßäéá. ¹ôáí ç åðßóçìç çìÝñá ôïõ áññáâþíá.
ÐÝñáóáí üìïñöá ïé ìÞíåò ìå ôáîéäÜêéá óôçí Êïæßôóá êáé óôç ×üìïñç, ðÜíôïôå ìå óõíïäåßá ãéá íá ìç ãßíåé "êáíÝíá êáêü" ðñéí ôï ãÜìï, êáé êÜðïéá óôéãìÞ Ýöôáóå ç åâäïìÜäá ìå ôá "ðñïåüñôéá" ôïõ ãÜìïõ. Ôá óôÝöáíá èá ãßíïíôáí
ôï ÓÜââáôï.
Ôçí ÔåôÜñôç Ýãéíáí ôá ðñïæýìéá. ÂÜëáíå Ýíá óêáößäé óôç ìÝóç óôï ìåãÜëï äùìÜôéï ("ïíôÜ") êáé Ýíá áãüñé êïóêßíéóå ìå ôç óÞôá ôï áëåýñé. Ñßîáíå ìåôÜ

208

ÏÉ

×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

íåñü êáé ôï æýìùóáí. Âïõôïýóáíå íïìßóìáôá ìÝóá óôç æýìç, óôáýñùíáí ôï ãáìðñü êáé ìåôÜ ôá ðåôïýóáí ìÝóá óôç óêÜöç. Ìå æõìÜñéá óôá ÷Ýñéá êõíçãïýóáí ôï ãáìðñü íá ôïí ðáóáëåßøïõí, ãéá íá "æÞóåé, íá ãåñÜóåé êáé í' áóðñßóåé,
óáí ôá ÷éïíéóìÝíá øçëÜ âïõíÜ".
Ôçí ÐÝìðôç ìïßñáóáí ôá êáëÝóìáôá.
¸íá Þ äýï áãüñéá åß÷áí ìéá ôóßôóá (âë. åéêüíá) ìå êñáóß êñåìáóìÝíç óôïí þìï ôïõò,
óôïëéóìÝíç ìå ìáíôæïõñÜíåò, ìå âáóéëéêü
êáé ðëïõìéóôÝò ÷Üíôñåò, Ýöôáíáí óôï óðßôé
ôïõ êÜèå êáëåóìÝíïõ, Ýâáæáí ìéóü äá÷ôõëÜêé êñáóß óôï ðïôÞñé, Ýäéíáí êé Ýíá êëùíß
âáóéëéêü êáé Ýëåãáí üôé åßíáé êáëåóìÝíïò
óôï ôñáðÝæé ôïõ ãÜìïõ ìå Ýîïäá Þ ÷ùñßò Ýîïäá. Ïé óõããåíåßò áõôïâïýëùò óõììåôåß÷áí óôï ãÜìï ìå Ýîïäá. Ôá Ýîïäá óõììåôï÷Þò Þôáí ôï êáíßóêé, ôï ðëïõìéóôü
äçëáäÞ øùìß, êñÝáò, êñáóß, êáé ü,ôé Üëëï öáãþóéìï Þèåëå íá åôïéìÜóåé ï êÜèå êáëåóìÝíïò ãéá ôï ôñáðÝæé ôïõ ãÜìïõ, üðùò ôõñß, ãéáïýñôé, ðßôåò.
ÓõíÞèùò ôá øçôÜ Þôáí ôïõ ãáìðñïý. ¸öåñíáí øçôÜ êáé ïé åõêáôÜóôáôïé
êïíôéíïß óõããåíåßò êáé ößëïé.
Ôçí ÐáñáóêåõÞ ôï áðüãåõìá îõÔñüðïé æåõãáñþìáôïò.
ñßóáìå ôï ãáìðñü. Ãéá íá æÞóåé ðïë1. Ìå ãïíéêÞ - áäåëöéêÞ áðüöáóç.
ëÜ ÷ñüíéá ï ãáìðñüò, Ýðñåðå ï ÜíÏé õðïøÞöéïé óýæõãïé äåí ãíþñéæáí
èñùðïò ðïõ èá ôïí îýñéæå íá Ý÷åé
ôßðïôá. Ôï æåõãÜñé îáöíéêÜ âñéôïõò ãïíåßò ôïõ óôç æùÞ. ¹ôáí èõìÜóêüôáí áññáâùíéáóìÝíï.
ìáé ðïëý ÷áñïýìåíïò. ºóùò óêåöôü2. Ìå ãïíéêÞ áðüöáóç êáé áðëÞ åíçôáí ôçí üìïñöç Ãéáííßôóá. ¹ôáí
ìÝñùóç ôùí õðïøçößùí.
êáé óõãêéíçôéêÜ ôá ôñáãïýäéá ðïõ Ý3. Ìå êëÝøéìï óõíáéíåôéêü Þ áêïýóéï.
ëåãáí óôç äéÜñêåéá ôïõ îõñßóìáôïò:
4. Ìå áìïéâáßá óõìöùíßá ôùí íÝùí.
"ÐáôÝñá ðïõ ì’ áíÜèñåøåò",
ÌÝóá áðü óõìâïëéêÝò åêäçëþóåéò,
"ÎõñÜöé áðü ôá ÃéÜííéíá
óýìâïëá, "íïÞìáôá" êáé óçìÜäéá åêêé áêüíé áðü ôç ðüëç",
äÞëùíáí áìïéâáßá ôçí ðñïôßìçóÞ
"Ãéá ãëÞãïñá ñå âëÜìç ìïõ,
ôïõò. Ìåóïëáâïýóáí ðñïîåíçôÝò Þ åãéá ãëÞãïñá ðáéäß ìïõ,
íßïôå æçôïýóå ï Üíôñáò ôçí êüñç áõðñéí êáôåâÜóïõí ôá íåñÜ
ôïðñïóþðùò áðü ôïõ ãïíåßò ôçò.
êáé êëåßóïõí ôá ðïôÜìéá".
5. Ï êáëýôåñïò ôñüðïò êáé ôüðïò ãéá
"Åõ÷Þóïõ ìå ìáíïýëá ìïõ
æåõãÜñùìá Þôáí áõôüò óôá Ýëáôá, ìáôþñá óôï óôüëéóìÜ ìïõ.
êñéÜ áð' ôá ðåñßåñãá ìÜôéá. Ìåñéêïß
Ìå ôçí åõ÷Þ ðáéäÜêé ìïõ
ôá êáôÜöåñíáí ìéá ÷áñÜ.
êáé óýñå óôï êáëü óïõ".

Ï

ÃÁÌÏÓ

209

Ôï ÓÜââáôï ìåôÜ ôï ìåóçìÝñé, óôéò 2 Óåðô. ôïõ 1951, ðÞãáìå üëïé óôï
óðßôé ôïõ ãáìðñïý ìå ôá æþá óáìáñùìÝíá êáé óôïëéóìÝíá ìå ðïëý÷ñùìåò
êïõâÝñôåò. Ôá üñãáíá, ç êïìðáíßá, ìå äýï êëáñßíá, ôï Óðýñï áð' ôç ÌçëéÜ
êáé ôïí ÐáðáíäñÝïõ áð' ôçí ¢íù ×þñá, Ýðáéæáí êáé ï êüóìïò, ðïõ åß÷å ìáæåõôåß ãéá íá îåðñïâïäßóåé ôï óõìðåèåñéü, ÷üñåõå óôçí áõëÞ êáé ãéíüôáí ÷áëáóìüò.
ÐÞñáìå ôï ìïõëÜñé ôïõ Êïñäïýìðáñïõ, ôï ÌÜñêï, ãéá íá öÝñïõìå ì' áõôü ôç íýöç, áíÝâçêå êé ï ãáìðñüò óôï äéêü ôïõ ðáñáóôïëéóìÝíï Üëïãï êáé îåêéíÞóáìå.
Ðüôå ç íýöç ãåííÜåé áãüñéá:
Ç ìÜíá óôåêüôáí üñèéá óôç óêÜëá ôïõ
• ¼ôáí ôá êáëÝóìáôá ôïõ ãÜìïõ ôá
óðéôéïý. ÁíÝìéæå áóôáìÜôçôá ôï ìáíôßëé
ìïéñÜóåé áãüñé, ðïõ äåí åßíáé ïñ- ôçò óôÝëíïíôáò ôéò ìý÷éåò äáêñýâñå÷ôåò
öáíü.
åõ÷Ýò ôçò óôï ìïíÜêñéâï, ïñöáíü ãéï ôçò.
• ¼ôáí óôá ðñïæýìéá ôï áëåýñé ôï
ÌðñïóôÜ ìðÞêáí ôá üñãáíá, ÷ùñßò æþá
óçôßóåé áãüñé.
áõôïß êáé ðáßæïíôáò, ôñáãïõäþíôáò êáé
• ¼ôáí ðÜíù óôï ãßêï ìå ôá êëéíïóêåðÜóìáôá (ðñïéêéÜ) ôçò íýöçò íôïõöåêþíôáò, ìðÞêáìå ïëïðüôáìá íá
êÜèåôáé áãüñé, ðïõ äåí åßíáé ïñöá- ðÜìå óôï äéðëáíü ÷ùñéü, óôçí Áìðåëáêéþíü (ôüôå ðïõ èá 'ñèïõí ïé óõìðÝèå- ôéóóá, ãéá íá ðÜñïõìå ôç íýöç ìå ôá ðñïéêéÜ ôçò.
ñïé íá ôá ðÜñïõí).
• ¼ôáí óôï íÝï óðßôé õðïäå÷ôåß ôç
Ìüëéò öôÜóáìå óôï ÷ùñéü, óôç "ÑÜíýöç áñóåíéêü ðáéäß, ðïõ íá Ý÷åé ÷ç ôïõ Ðëïýìç", óôï "×Üíé ôïõ Êßôóïõ",
ôïõò ãïíåßò ôïõ æùíôáíïýò.
áñ÷ßóáìå ôï ôñáãïýäé "åßìáóôå ïñêéÏ ãáìðñüò óôï üíåéñï.
óìÝíá ôá êáçìÝíá...". Ôáõôü÷ñïíá ôá
• Ãéá íá ïíåéñåõôïýí ïé êïðÝëåò ôï
êïõìðïýñá õðïãñÜììéæáí ôç ìïíáäéêüìåëëïíôéêü Üãíùóôï ãáìðñü, âÜæá- ôçôá ôçò óôéãìÞò êáé äéáëáëïýóáí ðáíå óôï ìáîéëÜñé ôïõò êïõöÝôá áðü íçãõñéêÜ ôïí åñ÷ïìü ìáò.
ãÜìï.
Åßíáé Þäç áðüãåõìá. Ôï öëÜìðïõñï
ðÞãáéíå ìðñïóôÜ áð' üëïõò. ÖôÜíåé óôï
óðßôé ôçò íýöçò, ðåñíÜåé ìÝóá áð' ôïõò
óõìðåèÝñïõò êáé óôÝêåôáé ìðñïóôÜ óôç
"Ç äå ãõíÞ íá öïâåßôáé ôïí Üíäñá".
ãåëáóôÞ ãáëáíïìÜôá íýöç. Åêåßíç ôïí
Ç êïéíùíßá, ôï äßêáéï êáé ç ðáéäåßá,
öéëåýåé Ýíá ìáíôßëé êáé ìéá êïõëïýñá
ðñïóáñìüæïíôáé óôéò íÝåò êáôáóôÜóåéò.
öôéáãìÝíç ìå ôá ÷Ýñéá ôçò êé áõôüò ðçÔï "ç äå ãõíÞ íá öïâåßôáé ôïí Üíäñá" á- ãáßíåé êáé óôåñéþíåé ôï öëÜìðïõñï øçðáëåßöåôáé, ìå Ýíá ðÜôçìá ôçò ãõíáß- ëÜ óôï óðßôé.
êáò óôï ðüäé ôïõ Üíôñá êáé êÜðùò Ýôóé
Óôçí ðüñôá ðåñéìÝíåé ç ðåèåñÜ ôï
"Ýóïíôáé ïé äýï åéò óÜñêáí ìßáí".
ãáìðñü. Îåðåæåýåé. ¼ëïé ãýñù ôñáãïõäïýí. Ôá üñãáíá ðáßæïõí áóôáìÜôçôá
ôá ôñáãïýäéá ðïõ ôáéñéÜæïõí óôç óôéãìÞ. ÐëçóéÜæåé ï ãáìðñüò ôçí ðåèåñÜ. Å-

210

ÏÉ

×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

êåßíç ôïí ôáÀæåé ìå ôï êïõôáëÜêé ãëõêü, ôïõ ðñïóöÝñåé Ýíá ìáôóÜêé âáóéëéêü êáé ôïõ äßíåé íá ðéåé
Ýíá ðïôÞñé êñáóß.
Åêåßíïò ðßíåé ìéá ãïõëéÜ êáé ÷ýíåé ëßãï, ëßãï ôï
õðüëïéðï êñáóß êÜôù ó÷çìáôßæïíôáò ôï óçìåßï
ôïõ óôáõñïý. ¾óôåñá ðåôÜåé ôï ðïôÞñé óôç óêåðÞ ôïõ óðéôéïý.
Åêåßíç ôç óôéãìÞ îåðñïâÜëëåé ï ðáôÝñáò ìå ôç
íýöç. Ôçí êñáôÜåé áð' ôï ìðñÜôóï êáé êáôåõèýíïíôáé áñãÜ êáé ìåãáëüðñåðá ðñïò ôï ãáìðñü.
Åêåßíïò ôçò ðñïóöÝñåé ëïõëïýäéá, ôçí ðéÜíåé áð'
ôï ìðñÜôóï êáé ðáßñíïõí ôï äñüìï ãéá ôçí åêêëçóßá. ÌðñïóôÜ ðÜíå ôá üñãáíá. Áêïëïõèåß ôï æåõãÜñé êáé ðßóù ôá äõï óõìðåèåñéÜ, ó÷çìáôßæïõí
ðïìðÞ, ðïõ ïäåýåé ðñïò ôïí ¢ãéï Íéêüëáï. Åêåß
ðåñéìÝíåé ï ðáðÜò, Ýôïéìïò íá ôåëÝóåé ôï ìõóôÞñéï ôïõ ãÜìïõ. ÐÝñáóáí ôéò âÝñåò ìå ìåãÜëç ðñïóï÷Þ ðåôõ÷çìÝíá, ÷üñåøáí ôï ÷ïñü ôïõ ÇóáÀá êáé åìåßò
ôïõò ñß÷íáìå Üöèïíï óôá êåöÜëéá ôïõò ôï "êáëïñßæéêï" ñýæé.
¼ôáí ôåëåßùóå ôï ìõóôÞñéï ãõñßóáìå óôï óðßôé
ôçò
íýöçò. Åêåß óôçí áõëÞ óôÞèçêå ï ÷ïñüò ôùí
ÏÉ ÂÅÑÅÓ2
íåüíõìöùí.
ÂÝñåò ÷ñõóÝò åðÝóáíå
Ôï ôñáðÝæé ôçò íýöçò Þôáí Þäç óôñùìÝíï.
ìÝóá óôçí Åêêëçóßá.
Óôç ìïõóéêÞ êïìðáíßá ôïõ ãáìðñïý ðñïóôÝèçêå
Ðáãþóáíå ïé óõããåíåßò
ôþñá êáé ôñßôï íôüðéï êëáñßíï, ï Ðáðáëüçò êé üãéá ôï êáêü óçìÜäé!!
ðùò óìßîáíå ×ïìïñßôåò êáé ÊïúôóéÜíïé, êÜçêå ôï
Âïõâïß, ÷ëùìïß, áìÞ÷áíïé,
ðåëåêïýäé. ìÝ÷ñé ôï ðñùß. Ôï äßäõìï áõôü óôï
ðáðÜò, ãáìðñüò êáé íýöç,
ãëÝíôé åßíáé êáôáðëçêôéêü.
ïé óõìðåèÝñ' ïé ÷ùñéáíïß,
áíáôñé÷ßëá íéþèïõí.
ÁíôÜìùóå ôá ìÜôéá ôïõ
ôï "Üìïéñï" æåõãÜñé
êáé ãýñéóáí êáé êïßôáîáí
êáé ôï óõìðåèåñéü ôïõò.
Åßäáí ôá ìÜôéá ïëïíþí
ïñèÜíïé÷ôá íá óôÝêïõí
êéüëá ìáæß óðéíèÞñéæáí
×ïñåýåé ç
ôçí ßäéá ðñïöçôåßá!!
Ìáñßíá.
ÔÏ ÃËÕÊÏ
ÔÇÓ ÐÅÈÅÑÁÓ1
ÃáìðñÝ ìáò êáëùóüñéóåò
áðü ôï óðéôéêü ìáò
óßìùóå ðáëéêÜñé ìïõ
ãëõêü ãéá íá óïõ äþóù.
¢íïéîå ôï óôüìá óïõ,
ôç æÞóç íá ãëõêÜíù
áíçöïñéÝò êáé äýóêïëá
ãëõêÜ íá ôá ðåñÜóåéò.
Ðßêñåò êáé âÜóáíá ðïëëÜ
ìáò ðåñéìÝíïõí üëïõò,
ôï êïõôáëÜêé ôïõ ãëõêïý,
ãåìÜôï èá óôï äþóù.

1. Áíôþíç Äñüóïõ ÏÉ ÂÅÑÅÓ áðü ôç óõëëïãÞ "ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ".

Ï

ÃÁÌÏÓ

211

Ìå ôçí áíáôïëÞ ôïõ Þëéïõ, áöïý Þðéáìå êáöÝ, ìïéñÜóáìå ôá ðñïéêéÜ óôá
Üëïãá êáé óôá ìïõëÜñéá ìáò êáé ç íýöç Üñ÷éóå í' áðï÷áéñåôÜ ôïõò äéêïýò ôçò.
Ç óôéãìÞ áõôÞ ôïõ áðï÷áéñåôéóìïý ãéíüôáí ðéï óõãêéíçôéêÞ êáé óõíáñðáóôéêÞ, ãéáôß óõíïäåõüôáí ìå ôá èëéììÝíá ôñáãïýäéá ôïõ áðï÷ùñéóìïý.
ÔÝëïò áíÝâçêå óôï ìïõëÜñé ôçò, ðÝôáîå Ýíá íüìéóìá óôç óêåðÞ êáé ôï óõìðåèåñéü, ìáæß ìå ôç íýöç êáé ôá ðñïéêéÜ ôçò, áðïìáêñýíåôáé óéãÜ, óéãÜ ôñáãïõäþíôáò:
"Åìåßò ôç íýöç ðÞñáìå
êáé ôï ÷ùñéü äéêü óáò
ìå ãåéá óáò ìå ÷áñÜ óáò
êáé ìå êáëÞ êáñäéÜ óáò".
ÌðñïóôÜ ôþñá ðÞãáéíå ï óõ÷áñéêéÜñçò. Êñáôïýóå ìéá ìáîéëÜñá. Èá ôç
äþóåé óôçí ðåèåñÜ, ðïõ ðåñéìÝíåé ôç íýöç óôçí ðüñôá ôïõ óðéôéïý ôçò. Åêåßíç
èá ôïí êåñÜóåé ãéá ôï êáëü ìáíôÜôï ôïõ.
Óôï ÷ùñéü ï Ãéþñãïò ÈåïöÜíçò ("ÓêáñáâÜëéïò"), ï êñåïðþëçò, åôïéìÜæåé ôá
øçôÜ êáé ç ÌðáæáëôÜíç (ÁëôÜíç, óýæõãïò Íéê. ÌðÜæá) ìå ôç Äéïíýóáéíá (ÂáóéëéêÞ, óýæõãïò Äéïí. ËõìðÝñç) ôï óôéöÜäï. Ôï ìåóçìÝñé èá åßíáé üëá Ýôïéìá
ãéá ôï ôñáðÝæé ôïõ ãáìðñïý.
Ìå ôá ðñïéêéÜ öïñôùìÝíá
óôá æþá ìáò êáé ôç íýöç êáâÜëá óôï ìïõëÜñé ôçò, åãêáôáëåßðïõìå, êáôÜ ôï ìåóçìåñÜêé, ôçí êïßôç ôïõ ðïôáìïý
êáé áíçöïñßæïõìå ãéá ôï ÷ùñéü ìáò. Ôï óõìðåèåñéü ðëçóéÜæåé, ôñáãïõäÜåé ñß÷íåé
óôïí áÝñá êïõìðïõñéÝò áðáíùôÝò êáé ôá êëáñßíá ðáßæïõí
áóôáìÜôçôá. Á÷ïëïãïýí ïé
ñåìáôéÝò êáé óêïñðÜíå óôï
÷ùñéü ôç ÷áñìüóõíç åßäçóç
ôïõ åñ÷ïìïý ìáò. ×ùñßò êáëÜ, êáëÜ íá ôï êáôáëÜâïõìå,
öôÜóáìå óôï óðßôé ôïõ ãáìðñïý.
Óôçí ðüñôá ç ðåèåñÜ ðåñéìÝíåé ôç íýöç. ÖôÜíåé óôçí
áõëÞ. ÂãÜæåé áð' ôï äéóÜêé
Ï ãáìðñüò ÈáíÜóçò Êïôóéþôáò
ôçò ìÞëá, ñüäéá êáé êïõöÝôá.
âïçèÜåé ôç íýöç íá êáôåâåß.

212

ÏÉ

×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

Ôá ðåôÜåé ãýñù ôçò êáé ðñïò üëåò ôéò êáôåõèýíóåéò. ÐåôÜåé êáé Ýíá êÝñìá óôç
óêåðÞ ãéá íá ’íáé ôï óðßôé ãåñü óáí óßäåñï.
Ï ãáìðñüò âïçèÜåé ôç íýöç íá êáôåâåß. ¸íá áñóåíéêü ðáéäß ôç óôáõñïöéëÜåé êáé åêåßíç ôïõ ðñïóöÝñåé ìéá ìáñïýäá ãéá ôï ó÷ïëåéü, êïõöÝôá êáé
ìéá êïõëïýñá. Ç ðåèåñÜ ðåñéìÝíåé óôçí ðüñôá êáé ôï óõìðåèåñéü ôñáãïõäïýóå:
"¸âãá êõñÜ êáé ðåèåñÜ, ãéá íá äå÷ôåßò ôçí ðÝñäéêá.
Ãéá íá äå÷ôåßò ôçí ðÝñäéêá, ðïõ ðåñðáôåß ëåâÝíôéêá.
Ãéá éäÝóôå ôçí, ãéá éäÝóôå ôçí, Þëéï öåããÜñé ðÝóôå ôçí.
Áõôïý ðïõ æýãùóåò íá ìðåéò, Þëéïò öåããÜñé íá öáíåßò", åíþ ç íýöç ôçí ðëçóéÜæåé, óêýâåé êáé ôçò öéëÜåé ôï ÷Ýñé. (Ðåèåñü äåí åß÷å ç Ãéáííßôóá) êáé ìå ôï
äåîß ðüäé, ìðáßíïõí ìáæß óôï óðßôé, áíïßãïõí ôï ìðáïýëï êáé âÜæïõí ìÝóá ôéò
ëáìðÜäåò.
¸îù êáßãåôáé ôï ðåëåêïýäé. ×ïñåýïõí êáé óôñþíïõí ôá ôñáðÝæéá
óôçí áõëÞ ôïõ Íßêïõ ÈåïöÜíç
(Ìðïýôóéêïõ), ðïõ åßíáé ç ìåãáëýôåñç. Ïé êáëåóìÝíïé êÜèéóáí óôï
ôñáðÝæé. Óôç ìéá êåöáëÞ ôá üñãáíá
êáé óôçí Üëëç ôá íåüíõìöá. Ï ðáðá-Ãéùñãïýëáò öüñåóå ôï ðåôñá÷Þëé. ¼ëïé óçêþíïíôáé. Åêåßíïò ó÷ç×ïñåýåé ï Íßêïò ÈåïöÜíçò
ìáôßæåé ìå ôï äåîß ôïõ ÷Ýñé ôï óçìåßï ôïõ Óôáõñïý êáé åõëïãåß "ôçí âñþóéí êáé ôçí ðüóéí ôùí äïýëùí" ôïõ
Èåïý. ¾óôåñá óçêþíåé ôï ðïôÞñé,
äßíåé åõ÷Ýò óôï æåõãÜñé êáé üëïé ìáæß, ìå ôá ðïôÞñéá óçêùìÝíá, öùíÜæïõìå "êáëïñßæéêá". Óôáõñïêïðéüìáóôå êáé ðÝöôïõìå óôï öáãïðüôé.
Ôñþãáìå êáé ðßíáìå êáé ãéá êÜìðïóç þñá ìéëéÜ äåí Üêïõãåò. ÊïêïñÝôóé ãéá ôï îåêßíçìá, óôéöÜäï ôï êýñéï ðéÜôï, ðßôåò, ôõñéÜ, óáëÜôåò, øùìéÜ øçìÝíá óôç ãÜóôñá. Óå ëßãï öôÜóáíå êáé ïé ðéáôÝëåò ìå ôá øçôÜ ôçò óïýâëáò. Ïé
åõ÷Ýò ôþñá ãýñéóáí áëëïý: "Ãåéá óôá ÷Ýñéá" ôùí øçóôÜäùí, ôùí ìáãåéñéóóþí
êáé ôùí ôñáðåæïêüìùí.
ÈÝëïíôáò êé ï Óðýñïò íá ðÜñåé ôéò äéêÝò ôïõ åõ÷Ýò, öïõóêþíåé ôï êëáñßíï
êáé ðÝöôåé íåêñéêÞ óéãÞ.
Ðáßæåé ðñþôá áõôüò Ýíá ôåôñÜóôé÷ï áðü Ýíá ôñáãïýäé ôçò ôÜâëáò êáé ôï å-

Ï

213

ÃÁÌÏÓ

ðáíáëáìâÜíïõìå åìåßò ôñáãïõäéóôÜ. Êé üôáí åìåßò îåêéíïýóáìå êÜðïéï Üëëï,
ôï åðáíáëáìâÜíåé ç êïìðáíßá êáé Ýôóé êïììÜôé, êïììÜôé ìéá åìåßò êáé ìéá åêåßíïé, ïëïêëçñþíåôáí ôï Ýíá ôñáãïýäé ìåôÜ ôï Üëëï.
¸íá-äõï, áð' áõôÜ ðïõ ðÜíôá èõìÜìáé, åßíáé ôá ðáñáêÜôù:
Ôþñá ôá ðïõëéÜ, ôþñá ôá ÷åëéäüíéá
ôþñá ïé ðÝñäéêåò óõ÷íÜ ëáëïýí êáé ëÝíå,
îýðíá áöÝíôç ìïõ îýðíá ãëõêåéÜ ì' áãÜðç.
Îýðíá áãêÜëéáóå êïñìß êõðáñéóóÝíéï,
îýðíá ößëçóå ìáôÜêéá ãñõðíéóìÝíá
êé Üóðñïíå ëáéìü, âõæÜêéá óá ëåìüíéá.
*
Åãþ åßìáé ç âëÜ÷á ç üìïñöç.
*
ÁöÞíù ãåéá óôéò üìïñöåò êáé ãåéá óôéò ìáõñéìÜôåò.
Êé åãþ èá ðÜù óôá ÃéÜííåíá óôïõ ÌðÝç ôá óáñÜãéá.
-ÃåéÜ óïõ ÷áñÜ óïõ ÌðÝç ìïõ, êáëþò ôçíå ôç âëÜ÷á.
Åãþ åßìáé ç âëÜ÷á ç üìïñöç, ç âëÜ÷á ç ðáéíåìÝíç
ðïõ ’÷ù ôá ÷ßëéá ðñüâáôá ôá ðåíôáêüóéá ãßäéá.
-Ëýêïò íá öÜåé ôá ðñüâáôá êé ôóÜêáëïò ôá ãßäéá.
*
ÂëÝðåéò êåßíï ôï âïõíü ôï ðÝñá êáé ôï äþèå.
-Óôï ðÝñá åßíáé ôá ðñüâáôá, óôï äþèå åßí' ôá ãßäéá.
Êé áíÜìåóá óôá äõo âïõíÜ, äþäåêá ìýëïé áëÝèïõí.
Ïé åî áëÝèïõí ìå íåñü êé Ýîé ìå ôï ãÜëá,
êé óôïí áöñü ôïõ ãÜëáôïò ôñßá êïñßôóéá ðëÝíïõí.
Ç ìßá ðëÝíåé ôïõò Üññùóôïõò, ç Üëëç ôïõò ëáâùìÝíïõò.
Êé ç ôñßôç ç êáëýôåñç ôïõò áññáâùíéáóìÝíïõò.
Ãéá íá åßíáé ãëõêÝò ïé ìÝñåò ôïõ ãáìðñïý.
Ìüëéò Ýöôáíå ï ãáìðñüò óôï óðßôé ôçò íýöçò, ôïí ðåñßìåíå ç ðåèåñÜ ôïõ êáé óôçí
ðüñôá ôïí ôÜéæå ãëõêü, ôïí ðüôéæå êñáóß
êáé ôïõ ðñüóöåñíå Ýíá ìáôóÜêé âáóéëéêü.
Ôá êáêÜ óçìÜäéá.
Áí ç íýöç Ý÷áíå ôç âÝñá ôçò, Þ áí Ýðåöôáí
ïé âÝñåò Þ êáøáëßæïíôáí ôçí þñá ôçò óôÝøçò, ï ÷ùñéóìüò Þôáí äåäïìÝíïò. ÁðëÜ Þôáí èÝìá ÷ñüíïõ.

Ôï êñáóÜêé Ýöåõãå êáé ôï
ãëÝíôé Üíáâå. Óå êÜðïéá óôéãìÞ ç êïìðáíßá óçêþíåôáé,
öïõóêþíåé ôï êëáñßíï ôçí "ÁñÜ÷ïâá", âãáßíåé Ýîù áð' ôá
ôñáðÝæéá êáé êáôåõèýíåôáé
ðñïò ôï áëþíé ôïõ Áú ÈáíÜóç.
Åêåß óôÞíåôáé ôñéêïýâåñôïò ÷ïñüò. Óõíå÷ßæåé ôï êëáñßíï íá
ðáßæåé ôçí ÁñÜ÷ïâá, ôïí ¹ëéï,

214

ÏÉ

×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

ôï ÓåëÞìðåç, ôçò ÌÜíçò ôá âïõíÜ, ôçí ÉôéÜ êáé ôåëåéùìü äåí åß÷áí. Ïé ÷ùñéáíïß ÷üñåõáí ó' Ýíá êáé óå äýï ðïëëÝò öïñÝò êýêëïõò. Ï êáèÝíáò ÷üñåõå äýï
ôñáãïýäéá. ¸íá ôóÜìéêï êáé Ýíá óõñôü Þ êáëáìáôéáíü êáé ìÜëéóôá ôñáãïýäéá
ôçò ðñïôßìçóÞò ôïõ. Ôï ãëÝíôé êñÜôçóå ìÝ÷ñé ôï ðñùß.

1.2 Ôï íõöéêü ôáîßäé.
Óå ìéá åâäïìÜäá ìåôÜ ôá óôÝöáíá ôï æåõãÜñé äåéðíïýóå óôï óðßôé ôçò íýöçò. ¸êáíáí ôá ðéóôñüöéá. Ìåóïâäüìáäá ï ãáìðñüò êáé ç íýöç ðÞãáéíáí
óõíÞèùò "íõöéêü ôáîßäé" ãéá îýëá óôï äÜóïò. Åêåß ç íýöç öïñôþíåôáé üóï ðéï
ðïëëÜ îýëá ìðïñåß êáé ðåñíÜåé ìÝóá áð' ôï ÷ùñéü, ãéá í' áðïäåßîåé ôçí áîéÜäá
ôçò.
Áõôü "ôï ôáîßäé ôïõ ìÝëéôïò", üðùò êáé ôá ðéóôñüöéá, ðñáãìáôïðïéïýíôáé, áí
äåí õðÜñîïõí áðñüïðôåò êáé áðñüâëåðôåò êáôáóôÜóåéò ìå ôá "ôåêìÞñéá çèéêÞò". Óôçí ðåñßðôùóç áñíçôéêÞò åîÝëéîçò, üëá üóá ìå ôüóåò óåëßäåò ðåñéãñÜøáìå, ðåñéïñßæïíôáé óå äõï êáé ìüíï ëÝîåéò: "ÈñÞíïò êáé êïðåôüò".

1.3 Ïé åðï÷Ýò áëëÜæïõí.

Óåâáóìüò êáé õðïôÝëåéá.
Óå ðáëéüôåñåò åðï÷Ýò, ìüëéò Ýìðáéíå ç
íýöç óôï óðßôé, ãïíÜôéæå, ðñïóêõíïýóå
êáé öéëïýóå ôá ðüäéá ôçò ðåèåñÜò.
Áí Ýëåãå ç íýöç êáé ôçí ðáñáêÜôù
ðñïóöþíçóç, ðïõ Ýêáíáí ïé ÊïôæáìðÜóçäåò óôïí ÁëÞ ðáóÜ, ôï óêçíéêü
èá Ýäåíå êáëýôåñá:
"ÅöÝíôç ìáò, õøçëüôáôå êáé ðïëõ÷ñïíåìÝíå íôïâëåôÞ ìåñá÷ìåôçëÞ ôçí õøçëüôçôÜ óïõ óêëáâéêþò ðñïóêõíïýìåí, åéò ôá ß÷íç ôùí õðïðïäþí óïõ êáôáöéëïýìåí, ôïí Èåüí ðáñáêáëïýìåí
íá óïõ äßíåé ôçí ìßáí óïõ çìÝñáí ÷ßëéåò.
ÁìÞí, áìÞí, áìÞí".

ÊÜðïôå ó' Ýíá Üëëï ÷ùñéü ôïõ
ÂåíÝôéêïõ, óôï Ôñüêïñöï Íáõðáêôßáò, êáèüìáóôáí óôï êáöåíåßï.
ÊÜðïéá óôéãìÞ ìðáßíåé ìÝóá ï Êþóôáò. Ìüëéò ç ãõíáßêá ôïõ åß÷å ãåííÞóåé ôï Ýâäïìï ðáéäß ôïõ. Åêåß óôï
êáöåíåßï âñéóêüôáí êáé ï èåßïò
ôïõ, ï ìðáñìðá-Íßêïò, áãñÜììáôïò êáé ðïëý åôõìüëïãïò êáé áíïß÷ôçêå ìåôáîý ôïõò ï ðáñáêÜôù îåêáñäéóôéêüò äéÜëïãïò:
– ÊáëÜ Êþóôá, ðÜëé ãÝííçóå ç
ãõíáßêá óïõ;
– Ï Èåüò ôï ’äùóå ìðáñìðá-Íßêï.
– Åãþ äåí åßäá ðïôÝ êÜíá Èåü êÜô' áð' ôï ôóüë', ôïõ áðÜíôçóå øõ÷ñÜ-êïöôÜ
ï ìðáñìðá-Íßêïò êáé ï Êþóôáò êïéôïýóå áìÞ÷áíïò ôïõò èáìþíåò, ðïõ åß÷áìå
âÜëåé üëïé ôá ãÝëéá.
Ïé åðï÷Ýò åõôõ÷þò áëëÜæïõí êáé ìáæß ì' áõôÝò êáé ïé Üíèñùðïé, ïé èåóìïß,
ôá Þèç êáé Ýèéìá, ïé áîßåò, ôï äßêáéï. Ôçí ðñïêáôÜëçøç, äéáäÝ÷åôáé ç ãíþóç.
Áíôß ï Üíèñùðïò íá ôá âÜæåé ìå ôç "ìïßñá" ôïõ, øÜ÷íåé ãéá ôéò áéôßåò, ðïõ ðñï-

Ï

ÃÁÌÏÓ

215

êÜëåóáí ôéò êáëÝò Þ êáêÝò êáôáóôÜóåéò. ¸ìáèå êáé õéïèÝôçóå ìåèüäïõò åëÝã÷ïõ ôùí ãåííÞóåùí êáé áðü ôï:
"Ï Èåüò ôï Ýäùóå ôï ðáéäß", ðÝñáóå óôï
"Åìåßò áðïöáóßóáìå íá ôï öÝñïõìå óôç æùÞ".
Óôç äåêáåôßá ôïõ 1920 çèéêü êáé äßêáéï óôï ÷ùñéü ìáò Þôáí í' áñðÜîåéò áð'
ôï óâÝñêï ôç íåüíõìöç, ðïõ âñÝèçêå ÷ùñßò ðáñèåíéêü õìÝíá êáé íá ôç óôåßëåéò óôç ìÜíá ôçò, äéáóýñïíôÜò ôçí ó' ïëüêëçñï ôïí ðåñßãõñü ôçò.
ÓÞìåñá ç óõìðåñéöïñÜ áõôÞ åßíáé áäéáíüçôç. Áðïôåëåß ðñÜîç Üäéêç êáé
âÜñâáñç êáé äéþêåôáé ãéá ìéá óåéñÜ ðïéíéêÜ áäéêÞìáôá.
Ðñüêåéôáé ãéá áíôéëÞøåéò êáé åèéìïôõðéêïýò êáíüíåò, ðïõ áêéíçôïðïéïýí
ôéò êïéíùíßåò. Ôéò êïõâáëÜíå Üíèñùðïé, ïé ïðïßïé äåí äéáíïïýíôáé íá îåöýãïõí
áðü ôéò óõíÞèåéåò áõôÝò êáé áñíïýíôáé ôï ðÝñáóìá óôç íÝá êïéíùíßá ôçò êñéôéêÞò êáé ôïõ äéáëüãïõ. ÓÞìåñá ìÜëéóôá ðïõ æïýìå óôçí åðï÷Þ ôùí áíïé÷ôþí
êïéíùíéþí, ÷ñåéÜæåôáé åéäéêÞ åêðáßäåõóç óôï ôé äå÷üìáóôå êáé óôï ôé áðïññßðôïõìå. Ãéáôß äåí ðñÝðåé íá êÜøïõìå "êïíôÜ óôá îåñÜ êáé üëá ôá ÷ëùñÜ". Äåí
åßíáé üëá ôá ðáëéÜ ãéá ðÝôáìá, áëëÜ ìüíï åêåßíá áð' áõôÜ, ðïõ áðï÷áõíþíïõí
ôï áíèñþðéíï ðíåýìá, êé áäñáíïðïéïýí ôçí êïéíùíßá.
Áðü ôçí Ýëëåéøç áõôïý ôïõ åßäïõò ôçò åêðáßäåõóçò æïýìå óôçí åðï÷Þ ìáò
ôï ðéï ãåëïßï áêïõüñáìá. Åßíáé ïé óÜëðéããåò ôïõ Ëïõäïâßêïõ, ðïõ áíáããÝëëïõí óôïõò êáëåóìÝíïõò ôçí Üöéîç ôïõ æåýãïõò, ìåôÜ ôçí "êáèéåñùìÝíç" öùôïãñÜöéóç. Áðü ôéò ÷éëéÜäåò ðåñßöçìåò åëëçíéêÝò ìïõóéêÝò óõíèÝóåéò, äå âñÝèçêå öáßíåôáé êáìéÜ ãéá íá ÷ñçóéìïðïéÞóåé ï ÍåïÝëëçíáò, ãéá íá áíáããÝëëåé ôçí
ÜöéîÞ ôïõ!!.
Åßíáé ðáððïýëç ìïõ ãéá ãÝëéá êáé ãéá êëÜìáôá ìåñéêÜ ôùí "áðïãüíùí óïõ".

×ïñåýåé ï Ìé÷Üëçò Ã. ËõìðÝñçò

2

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÏÉ ÁËËÅÓ ×ÁÑÅÓ ÊÁÉ ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ ÔÏÕ ×ÙÑÉÏÕ

Óôï ÷ùñéü åß÷áìå êáé ÷áñÝò ðïõ ó÷åôßæïíôáí ìå ôéò ìåãÜëåò èñçóêåõôéêÝò ãéïñôÝò, ìå ôá ðáíçãýñéá êáé ôéò ÁðïêñéÝò. ÐáñÜëëçëá äåí Ýëåéðáí ïé ìéêñï÷áñÝò ðïõ
ó÷åôßæïíôáí ìå ôïí åëåýèåñï ÷ñüíï, ôéò äáíåéêáñéÝò, ôï êõíÞãé êáé ôéò åêäñïìÝò.

×ïñüò óôïí ¢ãéï Êùíóôáíôßíï

2.1 Ïé ìåãÜëåò ãéïñôÝò.
Ïé ìåãÜëåò ãéïñôÝò ôçò ÷ñéóôéáíïóýíçò, ç Ðñùôï÷ñïíéÜ, ôá ×ñéóôïýãåííá,
ôá Öþôá êáé ôï ÐÜó÷á ãéïñôÜæïíôáí ìå êáèïëéêÞ óõììåôï÷Þ êáé îå÷ùñéóôÞ
ëáìðñüôçôá.

218

ÏÉ

×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

Îå÷þñéæå áêüìá ç ãéïñôÞ ôïõ Áãßïõ Êùíóôáíôßíïõ, ôïõ Áãßïõ Áèáíáóßïõ
(óôéò 2 ÌáÀïõ), ôïõ Áãßïõ ×áñáëÜìðïõò êáé ôçò ÁíáëÞøåùò, ç ãéïñôÞ ôùí êôçíïôñüöùí, ðïõ ìåñéêïß ôçí êñáôÜíå áêüìá êáé ìÝ÷ñé óÞìåñá.

2.2 Ôï ðáíçãýñé êáé ï Äåêáðåíôáýãïõóôïò.
Ôï ðáíçãýñé ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò óÞìáéíå, ãéá êÜèå ×ïìïñßôç, åðßóçìç
ðñïóùðéêÞ ðñüóêëçóç ôçò Ðïëéïý÷ïõ. Ìüíï ãéá ðïëý óïâáñïýò ëüãïõò áðïõóéÜæïõí ïé ×ïìïñßôåò áð' ôç ãéïñôÞ ôçò. Åßíáé ôï óôÞñéãìÜ ôïõò êáé ôï áðïêïýìðé ôïõò.
Ôï Äåêáðåíôáýãïõóôï üìùò, ç
Êáâáäéþôéóóá ãéïñôÜæåé ìå îå÷ùñéóôÞ ìåãáëïðñÝðåéá. Óýóóùìï ôï
÷ùñéü êáé ïé áðáíôá÷ïý ×ïìïñßôåò
âñßóêïíôáé ôçí çìÝñá áõôÞ óôï åêêëçóÜêé ôçò ÌïíÞò.
¸ôóé Ýãéíå êáé ìå ôïõò óõìðåèÝñïõò ÐåñéêëÞ Ôóïýìá êáé Äéïíýóç
Äéïíýóçò ËõìðÝñçò
ËõìðÝñç. Ïé ðñùôïðüñïé ìåôáíÜóôåò Ýöôáóáí, ôï Êáëïêáßñé ôïõ
1957, óôç ÷Üñç ôçò êáé äéÝèåóáí ÷ñÞìáôá ãéá åñãáóßåò
Ï ÐåñéêëÞò Ôóïýìáò
óôçí Ðáíáãßá.
óôá åãêáßíéá ôïõ Ó÷ïëåßïõ.
Óôéò 31-8-1957, óôïõò áññáâþíåò ôçò Íßêçò ôïõ Ðáôïý÷á ìå ôïí Ðëáôáíéþôç Áñéóôåßäç ÐáðáúùÜííïõ, ï ÐåñéêëÞò áîéþèçêå ôïí
êáëýôåñï èÜíáôï. ÐÜíù óôï ÷ïñü êáé êÜôù áð' ôéò åðåõöçìßåò ôùí óõã÷ùñéáíþí ôïõ, ðïõ ôüóá ÷ñüíéá ôïõò óôåñÞèçêå, ðÝèáíå ðáíåõôõ÷Þò óôçí áãêáëéÜ
ôïõ Êþóôá Á. Äñüóïõ, ðïõ ôïí åßäå íá êáôáññÝåé êáé Ýôñåîå íá ôïí âïçèÞóåé.
Ìüëéò åß÷å ôåëåéþóåé ðáíåõôõ÷Þò ôï ÷ïñü ôïõ êáé êÜèçóå óôçí êáñÝêëá ôïõ.
Ôüôå ôïõ Ýðåóå ôï ôóéìðïýêé, óçêþèçêå íá ôï ðÜñåé êáé Üñ÷éóå íá êáôáññÝåé.
Ãéá ðÜñá ðïëëÜ ÷ñüíéá äåí ãéíüôáí óôéò 26 Éïõëßïõ ðáíçãýñé óôï ÷ùñéü, åî
áéôßáò êÜðïéïõ áöïñåóìïý. ÁëëÜ äåí Ýöôáíå áõôü.
¼ôáí êáôáñãÞèçêå ôï ÌïíáóôÞñé, ðïõ ðáíçãýñéæå ôï Äåêáðåíôáýãïõóôï, ç
ÌïíÞ ôçò Áìðåëáêéþôéóóáò, ìåôÝöåñå ôï ðáíçãýñé ôçò êáé ôç ãéïñôÞ ôçò, áðü
ôéò 22 Áõãïýóôïõ, óôéò 15. Ãé’ áõôü, "öáìéëéäüí" ôï ÷ùñéü, ó÷çìÜôéæå ðïëý÷ñùìç óôñáôéÜ, ç ïðïßá óå ìéÜìéóç ðåñßðïõ þñá Ýöôáíå ìå ôá ðüäéá óôçí Áìðåëáêéþôéóóá. Ïé öéëüîåíïé ãåßôïíåò ÊïúôóéÜíïé ìáò ðåñßìåíáí êÜèå ÷ñüíï êáé
ìÜëùíáí ìåôáîý ôïõò, ðïéïò èá ìáò öéëïîåíÞóåé óôï óðßôé ôïõ!!! Ðñüêåéôáé ãéá
ôçí ðáóßãíùóôç ðáôñïðáñÜäïôç öéëïîåíßá ôùí ÊïúôóéÜíùí êáé ðáñÜ ôï ãåãïíüò üôé ïé Ðëáôáíéþôåò "âÜæïõí ôïõò êïúôóéÜíïõò óôç öùôéÜ".

ÏÉ

ÁËËÅÓ ×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

219

Ïé Ðëáôáíéþôåò ôá ìåãÜëá êïýôóïõñá ôá ëÝíå "êïúôóéÜíïõò", åðåéäÞ ïé ôåëåõôáßïé åßíáé øçëïß êáé ãåíéêÜ ìåãáëüóùìïé.
ÊÜðïôå ëïéðüí Ýíáò ÊïúôóéÜíïò Þôáí ðåñáóôéêüò áðü ôïí ÐëÜôáíï. Åß÷å íõ÷ôþóåé ãéá êáëÜ êáé ÷éüíéæå áêáôÜðáõóôá. ×ôýðçóå ôçí ðüñôá åíüò Ðëáôáíéþôç êáé ôïí ðáñáêÜëåóå íá ôïí âÜëåé íá îåíõ÷ôÞóåé óå êÜðïéá Üêñç. ¸ôóé Ýãéíå. Ôç íý÷ôá üìùò, ï ðáôÝñáò ïéêïäåóðüôçò, êñýùíå êáé öùíÜæåé óôï ãéï ôïõ:
Íßêï, öÝñå ôïí êïúôóéÜíï íá ôïí âÜëïõìå óôç öùôéÜ!
Ôï áêïýåé ï ÊïúôóéÜíïò êáé üðùò Þôáí äßðëá óôçí áðïèÞêç, äåí êáôÜëáâå
ãéá ðüôå Ýöôáóå óôï ÷ùñéü ôïõ. Êáëýôåñá, óïõ ëÝåé, êñõùìÝíïò êáé ìïõóêåìÝíïò óôï ÷ùñéü ìïõ, ðáñÜ øçìÝíïò óôïí ÐëÜôáíï.

2.3 Ïé ÁðïêñéÝò. Ïé "óêõëáñáßïé".
Ðáëéüôåñá, üôáí õðÞñ÷áí áêüìá Üíèñùðïé óôï ÷ùñéü, ç ÁðïêñéÜ åß÷å îå÷ùñéóôÞ èÝóç óôçí êïéíùíéêÞ ôïõò æùÞ. ÃÝìéæå ôï ÷ùñéü "óêõëáñáßïõò", ìáóêáñÜäåò äçëáäÞ. Ïé ìåôáìöéåóìÝíïé, ïé "óêõëáñáßïé", öïñïýóáí ðáëéÜ ñïý÷á, Þ
êáìéÜ ðñïâéÜ æþïõ êáé æþíïíôáí ìéêñÜ êáé êõñßùò ìåãÜëá êïõäïýíéá, ðïõ ôá
åß÷áí ðåñáóìÝíá ó' Ýíá óêïéíß. ¾óôåñá öïñïýóáí ôçí êåöáëïóôïëÞ, ôéò ìÜóêåò(ðñïóùðßäåò), ðïõ ôéò Ýöôéá÷íáí áðü ãéäïôüìáñï. ÐÜíù, ôá ãéäïôüìáñá,
åß÷áí ôñáãßóéá êÝñáôá êáé Ýôóé Ýìïéáæáí ìå ãêåóÝìéá (êåóÝìéá). Ðåñíïýóáí áðü óðßôé óå óðßôé, Ýëåãáí ô' áóôåßá ôïõò, Ýêáíáí ôá óêÝñôóá ôïõò êáé ôá êüëðá
ôïõò êáé üëïé ðñïóðáèïýóáí íá ìáíôÝøïõí, ðïéïò êñýâåôáé êÜôù áðü êÜèå áìößåóç. Óôï ôÝëïò ïé ðåñéóóüôåñïé áðïêáëýðôïíôáí, Ýðéíáí ôá ó÷åôéêÜ ðïôçñÜêéá ôïõò êáé óõíÝ÷éæáí ôçí ðåñéÞãçóç. Óå êÜðïéá íõöüóðéôá Þ ãáìðñüóðéôá Ýóôçíáí ôñéêïýâåñôï ãëÝíôé. Óõããåíåßò êáé ößëïé ôï ’ñé÷íáí óôï öáãïðüôé, óôï
÷ïñü êáé óôï ôñáãïýäé.
Ïé áìöéÝóåéò Þôáí üëåò áõôïó÷Ýäéåò êáé ç êÜèå ìßá åß÷å ôç äéêÞ ôçò Ýìðíåõóç. Ôçí Ýíáñîç ôùí áðïêñéÜôéêùí áõôþí åêäçëþóåùí ôçí Ýäéíå ç "ÔóéêíïðÝìðôç". Ôçí çìÝñá áõôÞ êáé ôïõ ðéï öôù÷ïý ôï ôæÜêé, óêïñðïýóå ôóßêíá óôç ãåéôïíéÜ êáé Ýóôåëíå ôï åíáñêôÞñéï ìÞíõìá.

2.4 Ôá îåöëïõäßóéá.
Åßíáé ç ðéï áíôéðñïóùðåõôéêÞ ìïñöÞ êïéíïôéóìïý, ìéá ïëïêëçñùìÝíç åêäÞëùóç êïéíùíéêïý áíèñùðéóìïý, Ýíá äéáñêÝò èåñéíü ðåñéöåñüìåíï áðü óðßôé óå óðßôé ðáíçãýñé, ðïõ óõíäõÜæåé êáé äÝíåé óå Ýíá ÏËÏ, ÷áñÜ êáé åñãáóßá,
áëëçëåããýç êáé áëëçëïâïÞèåéá, ðüèïõò êáé êñõöÝò åðéèõìßåò, îüìðëéáóìá (ìéìçôéóìü), èÝáôñï êáé êùìùäßá, ÷ïñü êáé åñùôéêü ôñáãïýäé, üëá äåìÝíá ìå ôá
ðñïâëÞìáôá ôçò êáèçìåñéíüôçôáò. Ïé áíáìíÞóåéò êáé äéçãÞóåéò, ìðïñïýí íá
êáëýøïõí Ýíá ïëüêëçñï ôüìï.

220

ÏÉ

×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

2.5 Ôï áíôÜìùìá.
Ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá ï Ðïëéôéóôéêüò Óýëëïãïò ðñïóðÜèçóå íá ðáãéïðïéÞóåé ôï èåóìü ôïõ áíôáìþìáôïò. Ôï áíôÜìùìá èá ìðïñïýóå íá óõìâÜëëåé óôçí
áíáóõãêñüôçóç ôçò óáëáìïðïéçìÝíçò êïéíïôéêÞò óõíï÷Þò.

2.6 Ôï êõíÞãé.
Äýóêïëá èá âñåé êáíåßò ×ïìïñßôç, ðïõ íá ìçí õðÞñîå óå êÜðïéá öÜóç ôçò æùÞò ôïõ êõíçãüò. ¹ôáí ôï
áãáðçìÝíï óðïñ ìéêñþí êáé ìåãÜëùí, áöïý êáé ôï öõóéêü ðåñéâÜëëïí ôïõ ÷ùñéïý ôï åõíïïýóå.
Ãéá íá Ý÷åé üìùò ôï êõíÞãé ôéò éäéüôçôåò ðïõ Ý÷ïõí ôá
óðïñ, èá ðñÝðåé ï êõíçãüò íá äéáèÝôåé åëÜ÷éóôï âáèìü
ïéêïëïãéêÞò óõíåßäçóçò. ¼ôáí ôï êõíÞãé ìåôáâÜëëåôáé óå åðÜããåëìá, äåí
ìðïñåß íá åßíáé óðïñ. Ïýôå ìðïñåß íá èåùñçèåß óðïñ ç äïëïöïíßá ôçò ìðåêÜôóáò ôéò þñåò ðïõ áðáãïñåýåôáé ôï êõíÞãé ôçò, ðïëý äå ðåñéóóüôåñï äåí ìðïñåß íá åßíáé óðïñ ôï øÜñåìá ìå äõíáìßôåò êáé ÷ëùñßíåò, ðïõ êáôáóôñÝöïõí ôï
ãüíï êáé åîáöáíßæïõí ôç æùÞ óôï ðïôÜìé.
Ãéá ìåñéêïýò êõíçãïýò, ç ðïóüôçôá ôùí èçñáìÜôùí, áðïôåëåß ðñùôáñ÷éêü
óôü÷ï. ¸íáò óùóôüò üìùò êõíçãüò, áñíåßôáé ôç íïïôñïðßá ôïõ äüãìáôïò "üóï
ðéï ðïëëÜ, ôüóï ðéï êáëÜ" êáé óå Üñèñï ôïõ óôï ÂÞìá ãñÜöåé;
"H êõíçãåôéêÞ äåïíôïëïãßá èá ìðïñïýóå íá åßíáé áíåêôéêÞ óôçí ðïëõÜñéèìç êÜñðùóç óôï êõíÞãé ôçò ôóß÷ëáò, ôçò öÜóáò, áêüìç êáé ôïõ ïñôõêéïý. Åßíáé
êõíÞãéá ðïõ ç åðéôõ÷ßá ôïõò ó÷åôßæåôáé ìå ôïí áñéèìü ôùí èçñáìÜôùí, ï ïðïßïò ëüãù ôïõ ìåãÜëïõ ðëçèõóìïý åßíáé áíáëüãùò ìåãÜëïò. Ôüóï üìùò óôçí ðÝñäéêá, üóï êáé óôçí ìðåêÜôóá, ï áñéèìüò ìðïñåß êáé ðñÝðåé íá Ýñ÷åôáé óå äåýôåñç –áí ü÷é óå ôñßôç– ìïßñá. Äýï, ìßá Þ êáé êáìßá äåí Ý÷åé óçìáóßá. Áñêåß ï
êõíçãüò íá áðïëáýóåé ìåñéêÝò èåáìáôéêÝò öÝñìåò áðü ôá Üîéá óêõëéÜ ôïõ"2.
Ëßãá ðñÜãìáôá ìáò Ý÷ïõí áðïìåßíåé. Åßíáé êáéñüò íá åíäéáöåñèïýìå ãéá ôï
ðëïýóéï ïéêïóýóôçìá ôçò ×üìïñçò êáé íá åîåôÜóïõìå óïâáñÜ ôçí ðåñßðôùóç
äçìéïõñãßáò åíüò Êïéíïôéêïý Óõíåôáéñéóìïý Åëåã÷üìåíçò ÈÞñáò.
Ïé áäéÜâáôïé ðïõñíáñüëïããïé ôçò ×üìïñçò, ç Üöèïíç âåëáíéäéÜ, ïé áñãéÝò
êáé ïé êïõìáñéÝò, ôá ðëáôÜíéá ìÝóá ó' Ýíá ðëÞèïò áðü ôñå÷ïýìåíá êñõóôÜëëéíá íåñÜ, áðïôåëïýí öõóéêÜ åêôñïöåßá ôïõ ëáãïý, ôïõ áãñéü÷ïéñïõ, ôçò ìðåêÜôóáò, ôçò öÜóáò, ôçò ðÝñäéêáò, ôçò êåñéáñßíáò, ôçò ôóß÷ëáò êáé ôïõ êüôóõöá
êáé ãéáôß ü÷é áñãüôåñá êáé ôïõ öáóéáíïý, üôáí ôï êáëïóêåöôïýìå.
2. Ôï ÂÇÌÁ, 23/11/2003 , Óåë.: I08.

ÏÉ

ÁËËÅÓ ×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

221

2.7 Ç âáóéëéêÞ ðÝóôñïöá.
Óôï ðïôÜìé æåé ç âáóéëéêÞ ðÝóôñïöá ìå ôá Ýíôïíá öáíôá÷ôåñÜ ôçò ÷ñþìáôá.
Ìåñéêïß õðÞñîáí äåéíïß øáñÜäåò. Âïõôïýóáí, Ýâñéóêáí ôç öùëéÜ ôçò êáé
ôéò Ýâãáæáí ðïëëÝò öïñÝò äýï, äýï. Ï ìáêáñßôçò ï ÁëÝêïò ï Áíäñåüðïõëïò
(Íôüâáò) Ýâãáëå êÜðïéá öïñÜ ìå ìéá âïõôéÜ ôñßá êïììÜôéá. Êñáôïýóå áðü ìéá
óôá äýï ÷Ýñéá êáé ìéá ôçí åß÷å äáãêùìÝíç óôï óôüìá. ¹ôáí ôüôå ðïõ Üñãçóå
íá âãåé êáé Ýâáëá ôéò öùíÝò.
Ç ÷ñÞóç ôçò äõíáìßôéäáò, ôïõ áóâÝóôç, ôçò ãáëáôóßäáò êáé êõñßùò ôùí ÷çìéêþí, Ý÷ïõí ìåéþóåé ôïí ðëïýôï ôïõ ðïôáìïý. Ãé' áõôü ôï ðïôÜìé ðñÝðåé íá ôý÷åé ïõóéáóôéêÞò äéáäçìïôéêÞò öñïíôßäáò, ãéá í' áíáãåííçèåß, í’ áíáäåé÷ôåß êáé
í’ áîéïðïéçèåß ðéèáíüí ìåëëïíôéêÜ.

2.8 Êïëýìðé óôï ðïôÜìé.
Ôá ðáéäéÜ êáé ïé ìåãÜëïé åíßïôå, ðÞãáéíáí ïìáäéêÜ ãéá ìðÜíéï óôï ðïôÜìé.
Ìéá öïñÜ êïëõìðïýóáí óôï ðáëéü ãåöýñé ðÜíù áðü äÝêá ðáéäéÜ. Åêåß ðïõ Ýêáíáí âïõôéÝò, âëÝðåé êÜðïéï ðáéäß êÜôé óôïí ðõèìÝíá íá êïêêéíßæåé. Åßðáí
ðùò ìïéÜæåé ìå êëåéäáñéÜ. ÂïõôÜåé Ýíá ðáéäß, ôï ðéÜíåé êáé ôï ðåôÜåé Ýîù, åêåß
ðïõ âñßóêïíôáí ô' Üëëá ðáéäéÜ. ¹ôáí ìéá éôáëéêÞ ÷åéñïâïìâßäá. Ôçí ðáßñíåé
Ýíá áðü ôá ðáéäéÜ êáé ôçí ðåôÜåé, üóï ìáêñéÜ ìðïñïýóå, ìÝóá óôá ðëáôÜíéá.
Ç ÷åéñïâïìâßäá ÷ôýðçóå ðÜíù óå ìéá ìåãÜëç ðÝôñá êáé Ýóêáóå. ¹ôáí ôüóï éó÷õñÞ ç Ýêñçîç, ðïõ ôï ÷íïýäé áðü ôá ðëáôÜíéá êÜëõøå ôïí ãýñù ôüðï.

2.9 Êáöåíåßï êáé ÷áñôïðáéîßá.
¹ôáí åðï÷Þ ãéá üñãùìá êáé óðïñÜ. Áðü
ôï âñÜäõ ï ìðáñìðá-ÈáíÜóçò ï "×áíôæïöëþñïò" ìå ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõ Ý÷ïõí åôïéìÜóåé ôá ðÜíôá ãéá ôï ðñùß. Öáãçôü óôá êáôóáñïëÜêéá, øùìß öñÝóêï, êñáóß.
Ôï ðñùß íý÷ôá ï ìðáñìðá-ÈáíÜóçò åßðå
óôéò ãõíáßêåò êáé óôá ðáéäéÜ ôïõ íá ðÜñïõí
ôá ðñÜãìáôá êáé ôá ìïõëÜñéá êáé íá öýãïõí
ãéá ôï ÷ùñÜöé. ¸ôóé Ýãéíå. Ç öáìåëéÜ Ýöõãå
ãéá ôï ÷ùñÜöé.
Åêåßíïò êáôÝâçêå óôï õðüãåéï, Ýêïøå ôï
áëÝôñé óôïí þìï êáé áêïëïýèçóå. Ìüëéò Ýöôáóå óôá "ÐëáôáíÜêéá", âëÝðåé öùò óôï
"ÌðáêñÜôóéêï" ôïõ ÆéáìðÜñá. ÊáôÜëáâå. Áò

222

ÏÉ

×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

ðÜù, óêÝöôçêå, íá äù ôé ãßíåôáé. ÓôÞíåé ôï áëÝôñé áð' Ýîù áð' ôçí ðüñôá êáé
ìðáßíåé.
Êáëþò ôïí ìðáñìðá-ÈáíÜóç, öþíáîáí üëïé ìüëéò ôïí åßäáí íá ìðáßíåé.
ÊÜôóå íá óïõ âãÜëïõìå ÷áñôß.
– ¼÷é, ü÷é äå èá ðáßîù. ¸÷ù íá êÜìù ÷ùñÜöé óÞìåñá. ¸ôóé ðÝñáóá íá äù
ôé ãßíåôáé, åßðå êáé Ýêáôóå óå ìéá êåíÞ èÝóç.
Ðáñáêïëïõèåß ìéá, äõï, ôñåéò ðáñôßäåò êáé êÜðïéá óôéãìÞ, êáôÜ ëÜèïò Þ,
äÞèåí áðü ëÜèïò, ôïõ ñß÷íïõí ÷áñôß. Ôï áñíåßôáé.
– ¼÷é, ü÷é åãþ. Äå èá ðáßîù óÞìåñá.
– ÊáëÜ áäåëöÝ. Êïßôáîå ôï öýëëï, êé áí äåí ôï èÝëåéò, êëåßóôï. ÄÝ÷ôçêå íá
ôï êïéôÜîåé. ¸êðëçêôïò âëÝðåé "Üóóï". Ôïõò êïéôÜæåé üëïõò ìéá ãýñá óôá ìÜôéá. Îå÷íÜåé ãéá ðïý îåêßíçóå ôï ðñùß êáé ìðáßíåé óôï êáñÝ.
– ÅíôÜîåé. Ìðáßíù ìÝóá ôïõò ëÝåé. ÁëëÜ, åîçãçìÝíïé. Ìüíï áõôü ôï ÷áñôß
èá ðáßîù. ¼ìùò ï "Üóóïò" Ý÷áóå êáé ï ìðáñìðá-ÈáíÜóçò äÝ÷åôáé êáé ôï åðüìåíï ÷áñôß, ãéá íá ðÜñåé ðßóù ôá ÷áìÝíá.
Ìéá âüëôá, êé Üëëç âüëôá, êé ï Þëéïò ìåóïõñÜíçóå.
Ïé Üëëïé óôï ÷ùñÜöé ìÜæåøáí ôá ðñÜãìáôá êáé ðÞñáí ôï äñüìï ôçò åðéóôñïöÞò. Ðåñíþíôáò áð' ôï "ÌðáêñÜôóéêï" åßäáí ô' áëÝôñé óôçìÝíï êáé êáôÜëáâáí ôé Ýãéíå. ¸ìåéíå åêåß óôçìÝíï äýï ìåñüíõ÷ôá.
Ïé áðüãïíïé ôïõ ìðáñðá-ÈáíÜóç èñéáìâåýïõí óôïí ÊáíáäÜ óôéò íïìéêÝò
êáé ïéêïíïìéêÝò åðéóôÞìåò!!
Óôï ÷ùñéü Ýðáéæáí ÷áñôéÜ ïé ðåñéóóüôåñïé. Ðüêá, ñáìß, ôñéüìöï, ðïõ ôï Ýöåñáí áð' ôçí ÁìåñéêÞ, îåñÞ, êïëéôóßíá, äçëùôÞ, ðñÝöá êáé óôñáâÞ. ÁõôÞ ôçí
ôåëåõôáßá ôçí ðñïôéìïýóå ï ãåñï - Ðáñáëßêáò ï Êþóôáò, ï ïðïßïò ôåëéêÜ ôçí
ðëÞñùóå êÜðïôå óå åßäïò.
Åß÷å ëïéðüí ï Ðáñáëßêáò Ýíá ìéêñü ìáãáæÜêé êé Ýíá ðïëý ìåãÜëï êüêïñá.
Ôïõ åß÷å êñåìÜóåé Ýíá êõðñéëÜêé óôï ëáéìü êáé ìå ôá ðåëþñéá ëåéñéÜ ôïõ, Þôáí
ï öüâïò êáé ï ôñüìïò óôïí êïôüêïóìï ôçò ãåéôïíéÜò. ÊÜðïéá öïñÜ ôïí êáôÜöåñáí íá ðáßîåé "óôñáâÞ" ôïí êüêïñá. Êé üðùò ç óôñáâÞ äåí âëÝðåé, ï Ðáñáëßêáò ÷Üíåé ôïí êüêïñá.
ÄÝíïõí ôïí êüêïñá ìå Ýíá ó÷ïéíß êáé ãåëþíôáò êáé öùíÜæïíôáò, ôïí êáôÝâáóáí óôï ìáãáæß ôïõ Äñïóï-Ëåùíßäá.
ÊÜèå ìÝñá, ìüëéò Üíïéãå ôá ìÜôéá ôïõ ï Ðáñáëßêáò, ôï ìõáëü ôïõ Þôáí óôï
ñåæßëé ìå ôï ÷áìÝíï êüêïñá. ÊáôÝâáéíå óôï ìáãáæß ôïõ Ëåùíßäá êáé ìå äéÜöïñåò ðñïóöïñÝò, ðÜíù áð' ôçí áîßá ôïõ êüêïñá, ôïõò ðñïêáëïýóå íá ôïí îáíáðáßîïõí. ÊÜðïéá óôéãìÞ ôá êáôÜöåñå. Ôïí êåñäßæåé êáé ôñáâþíôáò ôïí ìå ôï
ó÷ïéíß, ôïí îáíáðÞãå óôï óðßôé ìå ôåëåôïõñãéêü åíèñüíéóçò åðßóêïðïõ.
ÕðÜñ÷ïõí êáé ðáß÷ôåò óôç ×üìïñç ìå ìåôåêðáßäåõóç óôï åîùôåñéêü. Ìå ìÜóôåñò êáé äéäáêôïñéêÜ èá ëÝãáìå. Åßíáé ïé ÷ñõóïäÜ÷ôõëïé. Ìå ôéò éóôïñßåò ôïõò ìðïñïýìå íá êáëýøïõ-

ÏÉ

ÁËËÅÓ ×ÁÑÅÓ

ÊÁÉ

ÌÉÊÑÏ×ÁÑÅÓ

ÔÏÕ

×ÙÑÉÏÕ

223

ìå Ýíá ïëüêëçñï ôüìï. Ç ôñÜðïõëá óôá ÷Ýñéá ôïõò âãÜæåé öôåñÜ êáé ç óôñáâÞ áðïêôÜåé ìÜôéá êáé ãßíåôáé áíïé÷ôïìÜôá êáé Ýôóé ôá êïêüñéá ëáëÜíå ðÜíôá óôï äéêü ôïõò êïôÝôóé.
Óôç äåêáåôßá ôïõ '30 ôï óðïñ ìåôáëëÜóóåôáé óå ðÜèïò.
Ç ðñÜóéíç ôóü÷á, êõñßùò ôá âñÜäéá, åßíáé ó÷åäüí ìüíéìá óôñùìÝíç. ¸ãéíå
ðéï ãëõêéÜ êáé áðü ôçí üìïñöç íýöç, áöïý Ýíáò íéüðáíôñïò ôï 1936 äåí åííïïýóå íá ìáæåõôåß óôï óðßôé ôïõ. Óõíåííïåßôáé ç íýöç ìå ôá êïõíéÜäéá ôçò íá ðÜíå íá ôïí óçêþóïõí êáé íá ôïí öÝñïõí óôï óðßôé "âéáßùò".
Äßíïõí óôç íýöç Ýíá Üäåéï ðåñßóôñïöï, ôç ìáèáßíïõí ðþò íá ôï êñáôÜåé êáé
ðþò íá óçêþíåé ôïí êüêïñá ôïõ ðåñéóôñüöïõ, ôï êñýâåé êÜôù áð' ôçí ðïäéÜ
ôçò êáé ïé ôñåéò ìáæß ðÜíå óôï ìáãáæß. Ôá êïõíéÜäéá êñýöôçêáí. ÁõôÞ ôïí öùíÜæåé íá âãåé Ýîù. Åêåßíïò ìüëéò ôçí Üêïõóå, âãÞêå áìÝóùò. Ôçí áãáðïýóå âëÝðåéò êáé Þîåñå, ðùò áõôü ðïõ Ýêáíå äåí Þôáí óùóôü, áëëÜ ôï ðÜèïò, Þôáí ðÜèïò.
Âãáßíåé ëïéðüí Ýîù êáé åêåßíç óçêþíåé ôïí êüêïñá áð' ôï Üäåéï ðéóôüëé êáé
ôï áêïõìðÜåé óôçí ðëÜôç ôïõ. Ãéá êáëïý, êáêïý åêåßíïò äåí ðñïâÜëëåé áíôßóôáóç. Õðáêïýåé êáé ìðñïóôÜ åêåßíïò êáé ðßóù åêåßíç Ýöôáóáí óôï óðßôé, üðïõ ôïõò ðåñßìåíáí ô' áäÝëöéá ôïõ. Ôï Ýñéîáí óôï êáëáìðïýñé êáé Ýôóé óéãÜ óéãÜ ôï ðÜèïò îáíÜãéíå áðëÞ äéáóêÝäáóç êáé áðüëáõóç.

2.10 ÅîïñìÞóåéò êáé ðåæïðïñßåò.
Ïé ðåæïðïñßåò êáé ïé åîïñìÞóåéò óôá âïõíÜ, óôá äÜóç êáé óôï ðïôÜìé, êÜôù áð' ôá ðëáôÜíéá, ìáò öÝñíïõí êïíôÜ óôçí ðáíßäá êáé ÷ëùñßäá ôïõ ÷ùñéïý
ìáò, óôï öõóéêü ìáò èçóáõñü. Åßíáé Ýíáò Üëëïò ôñüðïò äéáóêÝäáóçò êáé áðüëáõóçò, ðïõ Ý÷ïõìå ôçí ôý÷ç íá ìáò ôï ðñïóöÝñåé áðëü÷åñá ôï ïéêïóýóôçìá
ôïõ ÷ùñéïý ìáò.
ÅêäñïìéêÝò ðáñÝåò äéáó÷ßæïõìå ôá "Âñéæï÷þñáöá", ìå ôá áìÝôñçôá Ýëáôá,
óôçí "ÐÝñðéáíç", äéáâáßíïíôáò êÜôù áð' áéùíüâéá ðëáôÜíéá êáé ãÝñéêá ðïõñíÜñéá, ìÝóá óå ìéá áðßóôåõôç ðïéêéëïìïñößá èÜìíùí êáé äÝíôñùí, ðïõ Ý÷ïõí
ôï äéêü ôïõò öùôïêëßìá. Ôï öùò ìåôáâÜëëåôáé óå êÜèå ìáò âÞìá êáé áëëÜæåé
Ýíôáóç, áíÜëïãá ìå ôï åßäïò ôùí äÝíôñùí ðïõ ìáò ðåñéâÜëëïõí. Åßíáé ôï áãáèü ðïõ ìðïñïýí íá áðïëáìâÜíïõí óÞìåñá, ïé áðáíôá÷ïý äéáóêïñðéóìÝíïé
×ïìïñßôåò.

ÌÅÑÏÓ Å

Ôï ïéêïíïìéêü êáé
ðïëéôéóôéêü ðåñéâÜëëïí

1

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÃÍÙÑÉÌÉÁ ÌÅ ÔÏ ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

1.1 Ïé öïñåßò ôùí ðñþôùí õëþí.
Ôï ÷ùñéü Þôáí ïñãáíùìÝíï óå ìéêñÝò áõôïäýíáìåò ðáñáãùãéêÝò ìïíÜäåò,
ôá íïéêïêõñéÜ. ÊÜèå íïéêïêõñéü ðáñÞãáãå áõôÜ ðïõ ÷ñåéáæüôáí ãéá íá æÞóåé
êáé áõôÜ ðïõ Ýðñåðå íá ðïõëÞóåé, ãéá íá áãïñÜóåé áõôÜ ðïõ äåí ðáñÞãáãå. ¸íá ìÝñïò áêüìá áðü ôá Ýóïäá èá äéÝèåôå ôï íïéêïêõñéü ãéá ôçí ðëçñùìÞ ôùí
öüñùí êáé ôçí ðñïéêïäüôçóç ôùí êïñéôóéþí.
¸äéíå õöáíôÜ, ìáëëéÜ, ìåôÜîé, ôõñß, âïýôõñï, êáñýäéá, ìÝëé, êñáóß, üóðñéá,
äçìçôñéáêÜ, âáñÝëéá, êÜñâïõíá, îõëåßá, êáõóüîõëá êáé Ýðáéñíå ëÜäé, ñïý÷á,
ðáðïýôóéá, æÜ÷áñç, êáöÝ, öÜñìáêá êáé ãõáëéêÜ.
Ðñüâëçìá õðÞñ÷å ìå ôï ëÜäé. Ðïëëïß ôï ðñïìçèåýïíôáí áðü ôï ÌïíáóôÞñé. Óôç Ãáâáëïý óôç èÝóç "Öñáãêïýëç" êáé óôç èÝóç "ÓùôÞñïò" åß÷å ç ÌïíÞ 8
åëéÝò êáé Ýíá áêüìá ëéïóôÜóé 20 óôñÝììáôá.
Ó' üëåò ôéò ôïðïèåóßåò ðïõ åßäáìå ðáñáðÜíù, õðÞñ÷áí êôÞìáôá, ìåãÜëçò áîßáò ãéá ôçí åðï÷Þ ôïõò. Ç áãïñáðùëçóßá áðáéôïýóå óêëçñÝò äéáðñáãìáôåýóåéò.
Ôá êôÞìáôá áõôÜ Þôáí ðïëý ðáñáãùãéêÜ, ðáñüôé ôá ìÝóá, ï ôñüðïò êáé ôï ìïíôÝëï ðáñáãùãÞò ðáñÝìåéíáí, ìÝ÷ñé êáé ôïí 20ï áéþíá, ÷ùñßò óïâáñÝò ìåôáâïëÝò.
Ïé ðñüãïíïß ìáò Ýêáìáí ôéò ðëáãéÝò ÷ùñÜöéá, ëá÷áíüêçðïõò êé áìðÝëéá, ôá
ðëïýôéóáí ìå Üöèïíç êïðñéÜ êáé ôá Ýêáìáí åýöïñá. ÐáñÜëëçëá Ýöôéáîáí Ýíá
ôÝëåéï áñäåõôéêü óýóôçìá, ðïõ ëåéôïõñãïýóå Üøïãá áðü ðÜððïõ ðñïò ðÜððïõ.

226

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Óýìöùíá ìå ôï äåöôÝñé ôïõ Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷, ðïõ êñáôïýóå ãéá öïñïëïãéêïýò ëüãïõò êáé ôï ïðïßï ÷ñïíïëïãåßôáé, üðùò åßðáìå êáé óå Üëëï óçìåßï, áðü
ôï 1454-55, ôï ÷ùñéü ðëÞñùíå ôïõò ðáñáêÜôù öüñïõò ãéá ôçí áãñïôéêÞ, êôçíïôñïöéêÞ êáé ëïéðÞ ðáñáãùãÞ ôïõ1:
ÄçìçôñéáêÜ - óéôçñÜ êáôÜ êáôçãïñßá, êáô' áðïêïðÞ
ÓðÝíôæá
1.249 áêôóÝ
Äéêáßùìá âïóêÞò
235 áêôóÝ
ÄåêÜôç óéôáñéïý, 54 êéëÜ, ÔñéêÜëùí áîßáò
540 » .
ÄåêÜôç êñéèáñéïý, 54 êéëÜ
234 » .
ÄåêÜôç ëá÷áíüêçðùí
31 » .
ÄåêÜôç ìåëéóóéþí
85 » .
ÄåêÜôç ëéíáñéïý, 82 äåìÜôéá áîßáò
164 » .
Ðñïâáôïíüìéï (ãéá ðñüâáôá-ãßäéá) ôï ìéóü
430 » .
Ðñïâáôïíüìéï, ãéá áñíéÜ - êáôóßêéá
Öüñïò ÷ïßñùí
40 » .
Öüñïò ìïýóôïõ 110 ìåíôñÝ, ðñïò 4 (áêôóÝ), áîßáò
440 » .
Öüñïò ìïýóôïõ óôï âáñÝëé ...
110 » .
¸íáò ìýëïò éäéïêôçóßáò ôùí êáôïßêùí ôïõ ÷ùñéïý (êïéíïôéêüò) 20 » .
Ðñüóôéìá ôá ìéóÜ êáé öüñïò ãÜìùí
100 » .
Óýíïëï ãéá Ýíá êáñõüäåíôñï
10 » .
Óýíïëï
3.678 áêôóÝ
Ôï ÷ùñéü ëïéðüí ðáñÞãáãå óéôÜñé, êñéèÜñé êáé ëéíÜñé. ÁëëÜ, åêôüò áð' ôï ëéíÜñé, ðïõ ôï êáëëéåñãïýóáí óôá ÷ùñÜöéá, ðïõ âñßóêïíôáí óôéò "Ëéíáñßóôñåò",
ðáñÞãáãå êáé âñßæá (óßêáëç) óôá "Âñéæï÷þñáöá", ðïõ óÞìåñá åßíáé äÜóïò áðü Ýëáôá. Ôá Âñéæï÷þñáöá óå åðßðåäá, ôá áêïëïõèïýóáí ðáñáêÜôù ôá åðßðåäá ôïõ "Ìáõñüãéï" (Ìáýñç ãç, ÷þìá) êáé áõôÜ ôá ×áíôæÝéêá "ÂáñêÜ", êáé ðéï
êÜôù áêïëïõèïýóáí ôá åðßðåäá óôç "Ãïýñíá ôïõ ÐáðÜ" êáé Ýôóé üëç ç ðëáãéÜ
ìÝ÷ñé ôï "ÌÝãá ÑÝìá", áðïôåëïýíôáí áðü åðßðåäá (Per-piani), åîïý êáé ôï üíïìá "ÐÝñðéáíç".
Ôá êçðåõôéêÜ ôïõ ÷ùñéïý Þôáí ðëïýóéá.
¸âñéóêå êáíåßò üëá ôá åßäç ôùí êçðåõôéêþí
êáé êõñßùò ðáôÜôåò, öáêÝò, êïõêéÜ, ñåâßèéá
íôïìÜôåò. Áðü ôéò íôïìÜôåò ðáßñíáíå êáé ôï
íôïìáôïðïëôü. Ôéò âñÜæáíå óôï êáæÜíé ìÝ÷ñé íá ìáëáêþóïõí. ¾óôåñá ôéò óôñÜããéæáí,
ôéò óôýâáíå óôï óïõñùôÞñé êáé ôï æïõìß, áöïý ôï áëÜôéæáí, ôï âñÜæáíå ìÝ÷ñé íá ðÞîåé.
1. ÐÁÑÁÑÔÇÌÁ -ÅÃÃÑÁÖÁ-Íï 8.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

227

Ôüôå Üðëùíáí ôïí ðç÷ôü ÷õëü óôïí Þëéï ìÝ÷ñé íá óôåãíþóåé êáé ôïí áðïèÞêåõáí óå îýëéíá êõñßùò Þ ãõÜëéíá äï÷åßá.
Áðü ôá ïðùñïöüñá äÝíäñá, áõôÜ ðïõ îå÷þñéæáí Þôáí ïé êáñõäéÝò, ïé êáóôáíéÝò, ïé êåñáóéÝò, ïé Üöèïíåò ìïõñéÝò ãéá ôç óçñïôñïößá êáé ïé ìçëéÝò. Óôá
1912-13, ï Äñüóïò Áíôþíçò ôïõ Óùôçñßïõ ìåôÝöåñå áðü ôçí ÁìåñéêÞ óôç ×üìïñç ôç ìçëéÜ MACINTOSH ( ìÜêéíôïò). Ï ðñïðÜððïò ìáò ôá ïíüìáæå "âïëéþôéêá". Ç åõäïêßìçóç ôçò ìçëéÜò áõôÞò óôï êëßìá ôïõ ÷ùñéïý õðÞñîå êáôáðëçêôéêÞ. Áðü ôçí ÁìåñéêÞ Ýöåñáí åðßóçò êáé ôá "âñùìïóôÜöõëëá", ôá ïðïßá
Ýäéíáí åîáéñåôéêü Üñùìá êáé îå÷ùñéóôÞ ãåýóç óôï êñáóß.
Ôá äÜóç ôñéãýñù ðñïìÞèåõáí ôï ÷ùñéü ìå ÷ñÞóéìç äñýéíç, êÝäñéíç êáé åëÜôéíç ïéêïäïìéêÞ îõëåßá êáé ôá Üöèïíá ðïõñíÜñéá "Ýóôçíáí êáé ðëïýôéæáí"
ôá áíèñáêïêÜìéíá.
Ôï åìðüñéï öáßíåôáé ðùò áíáðôý÷ôçêå ìåôÜ ôçí Ôïõñêïêñáôßá. Ôï ÷ùñéü
ðïõëïýóå êñÝáôá óôïõò äéåñ÷üìåíïõò ÷áóÜðçäåò êáé Ýêáíå áíôáëëáêôéêü êõñßùò åìðüñéï ìå ôá åìðïñéêÜ êÝíôñá ÐëÜôáíï, Íáýðáêôï êáé ÈÝñìï. ÐïëëÝò
öïñÝò åñãÜôåò êáé ôå÷íßôåò ðëçñþíïíôáí óå åßäïò.
¼ðùò öáßíåôáé ëïéðüí, ôñåéò Þôáí ïé öïñåßò ôùí ðñþôùí õëþí óôçí ïéêéáêÞ
âéïôå÷íßá. Ôï ÷ùñÜöé ìå ôá ïðùñïöüñá äÝíôñá, ôïõò ëá÷áíüêçðïõò êáé ôá áìðÝëéá, ç óôÜíç êáé ôï äÜóïò.

1.2 Ðñþôåò ýëåò áðü ôï ÷ùñÜöé.
¼ðùò åßäáìå óôï ðáñáðÜíù êáôÜóôé÷ï, ïé êëÜäïé ôçò ãåùñãßáò êáé ôçò êôçíïôñïößáò ôïõ ÷ùñéïý ìáò Þôáí áíáðôõãìÝíïé. Áõôïß ðñïìÞèåõáí êõñßùò ôéò
ðñþôåò ýëåò óôçí ïéêéáêÞ âéïôå÷íßá. Ôï óéôÜñé, ôï êáëáìðüêé êáé ôï êñéèÜñé,
ãéá íá ãßíïõí áëåýñé, Ýðñåðå íá ðÜíå óôï ìýëï. ¼ëç ôç óïäåéÜ, åêåß ôçí êïõâáëïýóáí öïñôùìÝíåò ïé ãõíáßêåò2.
á) Ìýëïé êáé ìõëùíÜäåò. Ôï ÷ùñéü, áöïý
åß÷å ìåãÜëç ðáñáãùãÞ, åðüìåíï Þôáí íá åß÷å
êáé ðïëý êüóìï êáé ðïëëïýò ìýëïõò. Áò ôïõò
äïýìå áíáëõôéêÜ3.
• Ï êïéíü÷ñçóôïò êïéíïôéêüò ìýëïò, éäéïêôçóßáò
ôùí êáôïßêùí.
Ãéá ôï ìýëï áõôü ìáò ðëçñïöïñåß ôï äåöôÝñé
ôïõ Ìá÷ìïýô ÔæåñÜ÷. (1454-55).
2. Ìå ôá ðïëëÜ óýñôá-öÝñôá, Ýëåãå ï ðáððïýò, åðÝóôñåøå ìßá áð' ôï ìýëï óôï óðßôé ôçò èõìùìÝíç
êáé öïâåñßæïíôáò Ýëåãå: "Ïýëïõ ãù óôïõ ìýëïõ, ïýëïõ ãù óôïõ ìýëïõ, êáëÜ ìïýêáìáí ôñåéò, êéïõ
ìõëïõíÜò ôÝóóåñéò êé ãù ðÝíôå, Ïýëïõ ãù, ïýëïõ ãù, êáëÜ ìïýêáìáí".
3. Ôçí åéêüíá äáíåéóôÞêáìå áðü ôçí éóôïóåëßäá www.neural.uom.gr/dixori/epaggelmata.htm.

228

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Ï ìýëïò ôïõ Ìïíáóôçñéïý óôï Ìåôü÷é ôïõ Áú-ÃéÜííç.
¹ôáí óôçí ðåñéöÝñåéá ÂáñÝíïõ, 60 ô. ì., ìå íåñïôñéâÞ áð' Ýîù ðïõ âñÝèçêå óå áñßóôç êáôÜóôáóç ôï 18344 êáé
• Ï ìýëïò ôïõ Ìïíáóôçñéïý óôï ÷ùñéü.
Ôï 1837 ôïí Ý÷åé íïéêéÜóåé ï Ð. Êõñßôæçò.
Åêôüò áðü ôïí êïéíïôéêü êáé ôïõò ìïíáóôçñéáêïýò õðÞñ÷áí êáé éäéüêôçôïé
ìýëïé ìÝóá óôï ÷ùñéü:
• Ôùí Êáñõðáßùí êáé
• ôùí Äåóðïôáßùí -Êïôéíáßùí, ôïí ïðïßï áãüñáóå ï ÄçìÞôñéïò Éù. Äñüóïò
êáé äïýëåøå ï ãéïò ôïõ Êùí/ßíïò Äñüóïò(Ëïýêáò), êáé
Éäéüêôçôïé óôï ðïôÜìé:
• Ï Ðáôïõ÷Ýéêïò êáé
• ï ËõìðåñÝéêïò. Ï ìýëïò áõôüò ðåñéÞëèå óôçí êõñéüôçôá ôùí Ëõìðåñáßùí,
ìåôÜ áðü ìáêñï÷ñüíéïõò äéêáóôéêïýò áãþíåò, ìå áíôßäéêï ôçí åêêëçóßá ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò. Êáé ïé äýï åß÷áí íåñïôñéâÞ êáé ìáíôÜíéá. Óôï ìýëï ôïõ Ðáôïý÷á äïýëåøáí áðü ôï 1952 ïé Êáôóéãéáííáßïé.
• Ïé ìýëïé óôá "Êïõôóïìýëéá" êáé óôçí
"ÍåñïôñïõâéÜ".
Ïé ìýëïé óôá "Êïõôóïìýëéá" êáé óôçí
"ÍåñïôñïõâéÜ" (íåñïôñéâÞ), åîõðçñåôïýóáí
ôéò áíÜãêåò ôïõ ïéêéóìïý ôçò "ÐÝñðéáíçò"(ðáñÜäïóç).
Ï Êùí/íïò ÊáôóéãÜííçò, ï ÊáñáÀóêïò, ï
ÌåãÜëç Âñýóç
Ãåþñã. ÆéáìðÜñáò, êáé ï Ëïýêáò (Êùí. Äçì
Äñüóïò) õðÞñîáí ìõëùíÜäåò ôïõ ÷ùñéïý
ìáò.
Ôïõò ìýëïõò ôïõ ÷ùñéïý ðñïìÞèåõáí íåñü ç "ÌåãÜëç" âñýóç êáé ç "ÔæïõìðÜ =
ÔóáðÜ ôç Âñýóç"5.

ÔóáðÜ ôç Âñýóç

1.3 Áðü ôï ÷ùñÜöé óôïí áñãáëåéü.

Ïé ìïõñéÝò êáé ôï ëéíÜñé Ýäéíáí ðñþôåò ýëåò óôçí õöáíôéêÞ:
á) Ç óçñïôñïößá.
Ôï ÷ùñéü, ìÝóá êáé Ýíá ãýñù, åß÷å áìÝôñçôåò óõêáìéÝò (ìïõñéÝò). Ç Êïíôï4. ÃÁÊ., Ìïí., Ö.102. Äå ãíùñßæïõìå áí åêêëçóéáóôéêïß ìýëïé ðåñéÞëèáí óôçí êõñéüôçôá éäéùôþí
êáé ðïéïé.
5. ôæïýìðá = êåöáëüâñõóï = ðÝôñéíï óôüìéï ðçãÞò áð' ôï ïðïßï îåðçäÜåé íåñü.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

229

ãéÜííáéíá ð.÷. áðü ôç ×üìïñç, åß÷å Ýíá ÷ùñÜöé óôç ËïãêÜ ìå ìïõñéÝò. Ôï
1830, óôéò 16 Óåðôåìâñßïõ, äáíåßóôçêå 250 ãñüóéá áðü ôï ÌïíáóôÞñé êáé Ýâáëå åíÝ÷õñï "ôï ÷ùñÜöé óôç ËïãêÜ ìå ôéò ìïõñéÝò"6. Ïé ìïõñéÝò Ýäéíáí ôï ìåôÜîé. Ôï ìåôÜîé äåí ôï ãíÝèïõí. Ôï âÜöïõí ìüíï.
Öáßíåôáé ðùò ç óçñïôñïößá-ìåôáîïõñãßá áðïôåëïýóå âáóéêü ðáñÜãïíôá
ôçò ïéêïíïìéêÞò æùÞò ôïõ ÷ùñéïý ìáò. Ôï 1890 ï Êáñêáâßôóáò ðÝñáóå áðü ôá
Êñáâáñï÷þñéá êáé åßäå üôé ïé ãõíáßêåò äïõëåýáíå óôï óðßôé ôï ìåôÜîé, ôï ïðïßï ôï ðïõëïýóáí, áíôß 14ùí êáé ðëÝïí äñá÷ìþí ôçí ïêÜ, óå åìðüñïõò, ïé ïðïßïé Ýñ÷ïíôáí áðü ôï íçóß ÊÜëáìï ãé' áõôü ôï óêïðü7. Ôï ÷ùñéü ìáò åß÷å éäéáßôåñç ó÷Ýóç ìå ôïí ÊÜëáìï. Åêåß êÜèéóå áõôïåîüñéóôïò ãéá 17 ÷ñüíéá ï Ðáí.
Äçì. Äåóðïôáßïò Þ Ëïãïèåôüðïõëïò. Óôï êáôÜóôé÷ï ôïõ 1454-55 äåí áíáöÝñåôáé öüñïò ãéá ìåôÜîé.
â) Ôï ëéíÜñé óôéò "Ëéíáñßóôñåò".
Áðü ôá ÷ùñÜöéá óôéò "Ëéíáñßóôñåò" èÝñéæáí ìå ôá
äñåðÜíéá, üðùò ôï óéôÜñé, ôï ëéíÜñé, ôï Ýêáíáí äÝìáôá êáé ôá Üöçíáí ðïëëÝò ìÝñåò ìÝóá óôï íåñü, ãéá íá
ìáëáêþóïõí. ÌåôÜ ôï ìáãêÜíéæáí, ãéá íá öýãåé ç åîùôåñéêÞ öëïýäá. Áöïý ðåñíïýóå áðü ôï ìáãêÜíé
êáé áðïöëïéùíüôáí, áêïëïõèïýóå ôï "âñü÷éáóìá", ôï
êïðÜíéæáí äçëáäÞ ãéá íá öýãïõí ïé êüìðïé. ¾óôåñá
ôï âïýñôóéæáí ìÝ÷ñé íá ìåßíåé ôï êáèáñü ëéíÜñé, ðïõ
Ýìðáéíå óôç ñüêá êáé ãéíüôáí êëùóôÞ, ðïõ èá ðåñíïýóå óôçí ôñýðá ôïõ âåëïíéïý. Ìå ÷ïíôñü ëéíÜñé
öôéÜ÷íáíå óáêéÜ, óáêïýëéá, ôóáíôßëåò êáé ìå ôï ëåðôü "íôõìáóéÝò", åóþñïõ÷á, ðïõêÜìéóá, ìðëïõæÜêéá.

1.4 Ðñþôåò ýëåò áðü ôç óôÜíç êáé ôï ÷ùñÜöé.

¢ñìåãìá

á) Áëåýñé êáé ãÜëá. Ôá æõìáñéêÜ.
Áðü ôï ìýëï Ýðáéñíáí ôï óéôáñÝíéï áëåýñé ôçò ãåùñãéêÞò ðáñáãùãÞò êáé áðü ôç óôÜíç ôï ãÜëá êáé ìå
ôá õëéêÜ áõôÜ ôï Êáëïêáßñé Ýöôéáíáí ïé ðñüãïíïß
ìáò êáé ôá "æõìáñéêÜ" ôïõò. Ìå êñýï âñáóìÝíï êáé
áëáôéóìÝíï ãÜëá æýìùíáí óôï óêáößäé áëåýñé. ¾óôåñá Ýêïâáí ôç æýìç óå ìéêñÜ êïììáôÜêéá, "ìðïõêß-

6. ÃÁÊ., ö., 210, `ÊÁÉ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÁ ô.2ïò 1984-85, óåë. 153.
7. ¢ðáíôá 4337, åðéì. à ÂáëÝôá êáé ×ÁÑÁË. ×ÁÑÁËÁÌÐÏÐÏÕËÏÓ, ç ÓÇÑÏÔÑÏÖÉÁÌÅÔÁÎÏÕÑÃÉÁ….áíÜôõðï óåë 941 "ïé ãõíáßêåò êáëëéåñãïýí óôïí ïßêïí ôçí ìÝôáîáí, çí
ðùëïýóéí åéò 14 êáé ðëÝïí äñá÷ìÜò êáô' ïêÜí, åéò åðß ôïýôù åñ÷üìåíïõò Êáëáìßïõò åìðüñïõò".

230

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ôóåò", ôá Üðëùíáí ãéá íá óôåãíþóïõí. Ôá óôåãíùìÝíá
êïììáôÜêéá ôá Ýôñéâáí ðÜíù óôïí áñÝëåãï. Ôï áðïôÝëåóìá ôï Üðëùíáí ãéá íá îåñáèåß êáëÜ êáé ìåôÜ ôï áðïèÞêåõáí. Áõôüò Þôáí ï ðåñßöçìïò ôñá÷áíÜò.
Áí óôá ßäéá õëéêÜ ðñïóèÝóåé êáíåßò êáé ðïëëÜ áõãÜ
ãéá íá êÜíåé ôç æýìç, ôüôå åßìáóôå óôï äñüìï ãéá ÷õëïðßôåò. Ôéò ìðáëßôóåò ôçò æýìçò ôéò áíïßãáíå ðÜíù óôï ðëáÁñÝëåãïò
óôÞñé ìå ôïí ðëÜóôç. ÊÜèå öýëëï ôï êüâáíå óå ìéêñÜ ôåôñÜãùíá ó÷Þìáôá êáé ôá áðëþíáíå ãéá óôÝãíùìá êáé áðïèÞêåõóç.
Ôï ðëéãïýñé Þôáí êïììÝíï óéôÜñé ìÝóá óå áëáôéóìÝíï âñáóìÝíï ãÜëá. Ôï
Üðëùíáí ãéá îÞñáíóç êáé ìåôÜ ôï áðïèÞêåõáí.

1.5 Áðü ôç óôÜíç óôïí áñãáëåéü. Ôï ìáëëß.
Ôï ìáëëß ôùí áéãïðñïâÜôùí, ìáæß ìå ôï âáìâÜêé ôïõ ÷ùñáöéïý, Þôáí êáé åßíáé
ç óðïõäáéüôåñç ðñþôç ýëç óôçí ïéêéáêÞ õöáíôéêÞ. Ãéá íá öôÜóåé üìùò ôï ìáëëß
óôïí áñãáëåéü áðáéôïýóå ìéá óåéñÜ áðü åðßðïíåò êáé åîåéäéêåõìÝíåò åñãáóßåò.
Ï Êïýñïò.
Ðñïôïý ïé âëÜ÷ïé í' áíÝâïõí óôá âïõíÜ êùëïêïýñéæáí üëá ôá æþá, óôÝñöá êáé ãáëÜñéá (ãáëáêôïöüñá),
ãéá íá ìç æåóôáßíïíôáé êáé íá ðáßñíïõí áÝñá. Ìüëéò Üñ÷éæáí ïé ìåãÜëåò æÝóôåò, ôüôå ìå ôá êáëïôñï÷éóìÝíá ðñáôïøÜëéäá êáé ãéäïøÜëéäá, ôá êïýñåõáí. Ôá ðñüâáôá ôá
Ýâáæáí óôç óôñïýãêá êáé Ýíá, Ýíá ðïõ ðåñíïýóå ôï îÜðëùíáí êáôÜ÷áìá êáé ôï êïýñåõáí. Ôá ãßäéá, ðïõ åßíáé áðü ôç öýóç ôïõò áôßèáóá, ãéá íá ìçí ôñáõìáôéóôïýí êáôÜ ôïí êïýñï, ôá Ýâáæáí óôçí "êïõñåýôñá". ¸êïâáí
öïýñêåò, óå äýï êõñßùò ìåãÝèç êáé ôéò Ýìðç÷íáí óôï Ýäáöïò. Åêåß áêéíçôïðïéïýóáí ôï ãßäé êáé óôï ôÝëïò, üôáí ôï
Üöçíáí, Ýìïéæå "êïõñåìÝíï ãßäé", ãåìÜôï øáëéäéÝò, Ýíá
èÝáìá ìüíï ãéá ãÝëéá8.

Êïõñåýôñá

ÊïõñïøÜëéøï.
Ôï ðëýóéìï ôùí ìáëëéþí.
Ôá ìáëëéÜ, ìåôÜ ôïí êïýñï, Ýðñåðå íá ðëõèïýí, ðñþôá ìå æåìáôéóôü íåñü
êáé ýóôåñá, áöïý ãéíüôáí ôï îÝâãáëìá ìå êñýï íåñü, ôá Üðëùíáí ãéá íá óôåãíþóïõí.

8. ¼ðùò ðáñáôçñåß ï ÁëÝêïò ×ïõëéáñÜò óôá ÅõñõôáíéêÜ ÍÝá ôçò 8-10-2003, ô. 47 "áðü ôï
"êïõñåìÝíï ãßäé ðáñïìïéÜæåôáé êáé ï Üêïìøïò ðïõ ðñïêáëåß ôï ãÝëéï êáé ôïí åìðáéãìü êáé áðü ôï
- êïõñüãéäï - êïñüãéäï ðñïÝñ÷åôáé êé áõôüò ðïõ ëÝìå óÞìåñá êïñüéäï".

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

231

Ôï ëáíÜñéóìá.
Ôï êáèáñü êáé ðëõìÝíï ìáëëß ôï îå÷þñéæáí óå äýï êõñßùò ðïéüôçôåò. ¸êáíáí äçëáäÞ ôï "îåäéÜëåìá".
Ôï êáëýôåñï ìáëëß âãáßíåé áð' ôç ñÜ÷ç ôïõ æþïõ. Óôç
óõíÝ÷åéá ôï "Ýîåíáí" äçëáäÞ ôï Üíïéãáí ìå ôá äÜ÷ôõëá êáé ôï êáèÜñéæáí áðü äéÜöïñá óêïõðßäéá. ¸ôóé
ðëõìÝíï, áðëùìÝíï êáé êáèáñéóìÝíï ðçãáßíåé óå ìéêñÜ êáé ìåãÜëá ëáíÜñéá ãéá ëáíÜñéóìá. Ôï êáèáñü ëáíáñéóìÝíï ìáëëß ôï Ýêáíáí ôïõëïýðåò ãéá ôç ñüêá (ôïõëïýðéáóìá).

Ôï ãíÝóéìï.
Ç ãéáãéÜ ìáò ç êáëÞ.
Ìå ôç ñüêá óôç ìáó÷Üëç,
ãíÝèåé, ãíÝèåé êáé äå öôÜíåé,
ôñÜâá, óôñßâå ôï ìáëëß,
ç ãéáãéÜ ìáò ç êáëÞ.
*
Ãýñí' áäñÜ÷ôé ìïõ êáëü,
êáé óöïíôýëé ìïõ ôñåëü,
"ÃíÝìá" ìÜæåøå ðïëý,
ç ãéáãéÜ ìáò ç êáëÞ.
*
Ãéá íá ìðåé óôïí áñãáëåéü,
êáé íá ãßíåé õöáíôü,
óôéò âåëüíåò, óôï ðëå÷ôü,
üìïñöï êáé ðëïõìéóôü.
*
Óôá óöõñéÜ êáé óôá ìáíôÜíéá
óå íåñïôñéâÝò, ðïôÜìéá,
íá ãåìßóïõíå ðñïéêéÜ,
âåëïõäÝíéá ìáëáêÜ9.

Ç ñüêá õðÞñîå ï ìüíéìïò óýíôñïöïò ôçò ×ïìïñßôéóóáò. Ì’ áõôÞ ìåôÝôñåðå ôï ìáëëß óå íÞìá (ãíÝìá) ãéá ôïí áñãáëåéü êáé ôéò âåëüíåò.
Ôï âÜøéìï. Ç áãñïôéêÞ ÷çìåßá.
ÓåéñÜ ôþñá Ýðáéñíå ôï âÜøéìï ôùí íçìÜôùí êáé ó' áõôü Ýäéíáí éäéáßôåñç
óçìáóßá ïé ðñüãïíïß ìáò. Åêåßíåò ôéò åðï÷Ýò ìÜëéóôá äåí õðÞñ÷áí ìðïãéÝò óôï

9. Áíôþíç Äñüóïõ, Ç ãéáãéÜ ìáò ç êáëÞ, (Áíôßëáëïé ôïõ Áñäßíç).

232

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

åìðüñéï. ÁíáëÜìâáíå ëïéðüí íá ëýóåé ôï ðñüâëçìá ç áãñïôéêÞ ÷çìåßá, ìéá
ðáíÜñ÷áéá ôÝ÷íç, ðïõ ìåôáäßíïíôáí áðü ãåíéÜ óå ãåíéÜ êáé åß÷å ÷ïñçãü ôçò ôç
öýóç.
Äéáðßóôùóáí, ðùò áðü ìåñéêÜ öõôÜ ìðïñïýóáí íá ðÜñïõí æùçñÜ êáé áíáëëïßùôá óôï ÷ñüíï ÷ñþìáôá. ÌÜëéóôá ãéá íá ôá æùíôáíÝøïõí, Ýñé÷íáí óôá ìÜëëéíá îßäé êáé óôá âáìâáêåñÜ áëÜôé.
Ìå ôéò öëïýäåò ôïõ óêëÞèñïõ êáé ôçí êáðíéÜ ôïõ ôæáêéïý Ýâáöáí ìáýñá ôá
ìÜëëéíá êáé ôá âáìâáêåñÜ íÞìáôá êáé õöÜóìáôá.
Ìå åê÷õëßóìáôá îéíïëÜðáôïõ êáé êïíéïñôïðïéçìÝíçò ñßæáò áðü ñéæÜñé (åñõèñüäáíï) âÜöïíôáí ôá ñïý÷á êüêêéíá. Êüêêéíï ÷ñþìá Ýäéíå êáé ï ìåëéüò áíáêáôåìÝíïò ìå êáêáôóßäá.
Ìå áìõãäáëüöõëëá êáé Üíèç ôñéáíôÜöõëëïõ âÜöáíå êßôñéíá êáé áðü ôá êáñõäüôóïõöëá êáé ôçí êáðíéÜ ðáßñíáíå ôï êáöÝ êáé ìåñéêÝò áðï÷ñþóåéò ôïõ.
Áðü ôï ðåñßâëçìá ôïõ êñåììõäïâïëâïý ðáßñíáíå ôï êåñáìéäß, ôï ìçëß ÷ñþìá êáé áí åß÷áí êáé Ýâáæáí ìÝóá êáé ëßãï ëïõëÜêé, âãÜæáíå ôï ìðëå, ôï ïðïßï
ìå ôç óåéñÜ ôïõ ìðïñïýóáí íá ôï êÜíïõí áíïé÷ôü ìðëå, ðñïóèÝôïíôáò ëßãç óôýøç.
Ç ìïëü÷á Ýäéíå ôï ðñÜóéíï êáé ìå äéÜöïñåò ìßîåéò ôùí ðáñáðÜíù õëéêþí
âãÜæáíå áðï÷ñþóåéò, ðïõ õðïãñÜììéæáí ôï ðñïóùðéêü óôïé÷åßï.
ÌåôÜ ôï âÜøéìï ôá íÞìáôá Þôáí Ýôïéìá íá ìðïõí óôïí áñãáëåéü êáé óôéò
âåëüíåò.
á) Ï áñãáëåéüò. Ç õöáíôéêÞ.
Êáé ôþñá Ýðáéñíå óåéñÜ ï áñãáëåéüò, üðïõ ç ×ïìïñßôéóóá:
"ìå ôá ðïäÜñéá ýöáéíå
êáé ìå ôá ÷Ýñéá ãíÝèåé,
ìå ôï ìéêñü ôçò äÜêôõëï
ðåñíÜåé ôç óáÀôá"10.
¹ôáí ôï åñãáëåßï ðïõ äåí Ýëåéðå áðü êáíÝíá óðßôé. Ç ñüêá ìå ôï áäñÜ÷ôé êáé ôï óöïíôýëé ãéá ôï ãíÝóéìï êáé ïé âåëüíåò ãéá ôï ðëÝîéìï, áðïôåëïýóáí ôç ìüíéìç ðáñÝá êáé óõíôñïöéÜ ôçò ×ïìïñßôéóóáò. Ìå ôïí áñãáëåéü
åôïßìáæáí ôá êïñßôóéá ôá ðñïéêéÜ ôïõò, öôéÜ÷íáíå ÷ïíôñÜ ðáíôåëüíéá, óáêÜêéá, ãéëÝêá,
êÜðåò, ôñáðåæïìÜíôéëá, óåíôüíéá, êéëßìéá,
10. Áðü ôéò "ÅõñõôáíéêÝò Óåëßäåò", info@evrytan.gr., ðïõ óõíôÜóóïíôáé ìå ôç óõìâïëÞ ôïõ "Ðïëéôéóôéêïý Óõëëüãïõ Êáñðåíçóßïõ", äáíåéóôÞêáìå êáé ôéò ôñåéò åéêüíåò ãéá ôï ãíÝóéìï, ôo ëáíÜñéóìá
êáé ôoí áñãáëåéü.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

233

êáñáìåëùôÝò, êïõâÝñôåò, ìïíü÷ñùìåò öëïêÜôåò, ðáíôáíßåò ðáíôüò ó÷åäßïõ êáé
ôýðïõ, áëëÜ êáé ôéò ìáñïýäåò ãéá ôïõò ìáèçôÝò. Êáé üëá áõôÜ ãßíïíôáí ôñáãïõäéóôÜ. Ï áñãáëåéüò Ý÷åé áêïýóåé ôá ùñáéüôåñá, ôá ðéï ôñõöåñÜ êáé ðïíåìÝíá
ôñáãïýäéá. Áò èõìçèïýìå ôï:
"ôÜêïõ, ôÜêïõ ï áñãáëåéüò ìïõ, íÜóïõ êé Ýñ÷åô' ï êáëüò ìïõ,
ôÜêïõ êáé óå ëßãï öôÜíåé, ãéá öéëß êáé ãéá óôåöÜíé"
Ôïí êáôáóêåýáæáí áðü óêëçñü áíèåêôéêü îýëï êáé ôïí Ýóôçíáí ìÝóá óôï óðßôé Þ
óôï õðüãåéï Þ óå îå÷ùñéóôü åðéôïýôï öôéáãìÝíï ìÝñïò. Ï áñãáëåéüò óå ãåíéêÝò ãñáì×ôÝíé áñãáëåéïý
ìÝò Ý÷åé ôá åîÞò ìÝñç êáé áíôáëëáêôéêÜ óõìðëçñþìáôá:
• Ôá áíôß. Áõôü åßíáé Ýíá ïñéæüíôéï îýëï ôï ïðïßï ðåñéóôñÝöåôáé ãéá íá óõëëÝãåé êáé íá óõãêñáôåß ôï óôçìüíé óôáèåñü êáé ôåíôùìÝíï.
• Ôï ÷ôÝíé ìå ôéò èõñßäåò, ðïõ äçìéïõñãïýíôáé áíÜìåóá óôá
äüíôéá ôïõ.
ÓáÀôá
• Ôá ìéôÜñéá, ðïõ ôïðïèåôïýíôáé óå ôåëÜñá.
• Ôç óáÀôá, ôéò ôñï÷áëßåò êáé ôá 4 ðåíôÜë11.
Ç ðïñåßá ðñïò ôçí ýöáíóç äåí Þôáí åýêïëç õðüèåóç. ¸ðñåðå íá ðñïçãçèïýí åîåéäéêåõìÝíåò äïõëåéÝò, üðùò ôï ìßôùìá ôïõ óôçìïíéïý.
Ôá íÞìáôá áðëþíïíôáí êáôÜ ìÞêïò êáé ôïðïèåôïýíôáí
ÑÜïõëá áñãáëåéïý
óôïí áñãáëåéü óå ðáñÜëëçëåò óåéñÝò. Áõôü Þôáí ôï óôçìüíé,
ðïõ ãéíüôáí áðü ìéá ãåñÞ êëùóôÞ, ôçí ïðïßá ðñïìçèåýïíôáí áð' ôï åìðüñéï.
Ôï íÞìá áõôü ôï ðåñíïýóáí ìÝóá áðü ôá ìÜôéá ôùí ìéôáñéþí êáé áðü ôéò èõñßäåò ôïõ ÷ôåíéïý.
Ìå ôï Üëëï íÞìá ãéíüôáí ôï õöÜäé. ¹ôáí ðåñéôõëéãìÝíï óôç óáÀôá êáé ôï îåôýëéãáí áð' áõôÞ, üðùò ðåñíïýóå êÜèå öïñÜ ìÝóá áðü ôá íÞìáôá ôïõ óôçìïíéïý. Ç õöÜíôñá äïýëåõå, Üëëïôå ìå äýï ìéôÜñéá êáé Üëëïôå, ãéá ôéò ðõêíÝò êáé
âáñéÝò õöÜíóåéò, ìå ôÝóóåñá. Ôï óôçìüíé äßíåé ôï ìÞêïò ìéáò ð.÷. êïõâÝñôáò êáé
ôï õöÜäé ôï ðëÜôïò. Ôï õöÜäé êáèïñßæåé ôá ÷ñþìáôá êáé ôá
ó÷Ýäéá ôïõ õöáíôïý.

ÍåñïôñéâÞ

â) Ç ôåëéêÞ åðåîåñãáóßá ôùí õöáíôþí.
ÌåôÜ ôçí ýöáíóç áêïëïõèïýóå ç öÜóç ôçò åðåîåñãáóßáò ôùí "óêïõôéþí". Ôþñá ìðáßíïõí óôçí ðáñáãùãéêÞ äéáäéêáóß-

11. Ðëçñïöïñåßò áðü ôéò ðáëéÝò õöÜíôñåò ôïõ ÷ùñéïý ìáò.

ÌáíôÜíé

234

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

á ïé ìõëùíÜäåò ìå ôá ìáíôÜíéá, ôá óöõñéÜ êáé ôéò íåñïôñéâÝò. Ôéò "íôõìáóéÝò ôéò
"Ýøçíáí" óôá ìáíôÜíéá êáé ôá ÷ïíôñÜ êáé âáñéÜ ñïý÷á "ô' áñãÜæáíå" óôç íåñïôñïõâéÜ (íåñïôñéâÞ). ÂåëÝíôæåò, êïõâÝñôåò, öëïêÜôåò Ýâãáéíáí ìÝóá áðü ôï óôñéöïãýñéóìá êáé ôï äÜñóéìï ôïõ íåñïý ðåíôáêÜèáñåò, ìáëáêÝò, áöñÜôåò êáé âåëïõäÝíéåò.
ã) ÐëÝîéìï êáé êÝíôçìá.
Ôï åðåîåñãáóìÝíï ìáëëß, ôï âáìâÜêé, ôï ëéíÜñé êáé ôï
öõóéêü ìåôÜîé åßíáé ïé ðñþôåò ýëåò ôçò ðëåêôéêÞò êáé ôçò
êåíôçôéêÞò ôÝ÷íçò.. Äýï âåëüíåò, ôï íÞìá Ýôïéìï óôç ìåãÜëç ôóÝðç ôçò ðïäéÜò êáé ôá äÜ÷ôõëá äáéìïíéùäþò
öôéÜ÷íïõí êáé âÜæïõí èçëéÝò, ðüôå óôç ìßá âåëüíá
êáé ðüôå óôçí Üëëç êáé áíÜëïãá ðÜíôá ìå ôï ó÷Ýäéï.
ÌåôÜ áðü ëßãåò ìÝñåò ôï ðëå÷ôü Þôáí Ýôïéìï ãéá ðëýóéìï. Ðïõëüâåñ, ìðëïýæåò, êÜëôóåò, óêïõöéÜ, öïýóôåò, æáêÝôåò, áêüìá êáé ïëüóùìá öïñÝìáôá Þôáí ôá
Êïõñôßíåò
ðëïýóéá ðñïúüíôá ôçò ÷ñõóï÷Ýñáò ×ïìïñßôéóóáò12.
Óôï êÝíôçìá ôþñá ôï åñãáëåßï Þôáí ôï ðïìïëÜêé Þ âåëïíÜêé. ÔñáðåæïìÜíôéëá, êåíôçìÝíá óôï ÷Ýñé, ðåôóåôÜêéá, êïõñôßíåò, êåíôÞìáôá ãéá ôåëÜñùìá, êåíôçôÜ óôïëßäéá ãéá ôá öïñÝìáôá êáé ôá íõöéÜôéêá, ãéá ôéò óåãêïýíåò êáé ôá ãéëÝêá.
Ôï ðëÝîéìï áõôü åßíáé ìéá ìïñöÞ ÷åéñïôå÷íßáò ãéá ôçí êáôáóêåõÞ õöáíôþí, êõñßùò äéáêïóìçôéêþí. Åßíáé ôï ãíùóôü åñãü÷åéñï. Ôï âåëïíÜêé Þ ðïìïëÜêé êáôáëÞãåé óå øéëü Üãêéóôñï äéáöüñùí ìåãåèþí.
Ôá ðéï ôñáãïõäéóìÝíá Ýñãá öáßíåôáé ðùò åßíáé ôá õöáíôÜ ãéá ôá ðñïéêéÜ
êáé ôá êåíôÞìáôá ôçò íýöçò.

1.6 Ðñþôåò ýëåò áðü ôï áìðÝëé êáé ôï äÜóïò.
Ç áìðåëïõñãßá Þôáí ðïëý áíáðôõãìÝíç óôï ÷ùñéü. Áðüäåéîç áõôïý åßíáé ïé
öüñïé ðïõ ðëÞñùíå ôï ÷ùñéü ãéá ôï ìïýóôï ðïõ ðáñÞãáãå ôï 1454-55. ÁëëÜ êáé
óôá õðüãåéá, ìÝ÷ñé êáé ôç äåêáåôßá ôïõ 1970, õðÞñ÷áí êÜäåò åíüò ôüíïõ êáé
êáäïðïýëåò, âáñÝëéá ôùí 600ùí, 300ùí êáé 200ùí (ïêÜäùí). Ï Îýäçò ðïõëÜåé,
üðùò åßäáìå, ôç ìéêñÞ ôïõ êÜäç (Ý÷åé öáßíåôáé êáé ìåãÜëç) êáé ôï áìðÝëé ôïõ
öïñôùìÝíï óôáöýëéá, ãéá 80, 80 ãñüóéá. Ôï ÌïíáóôÞñé åðßóçò åß÷å ôï 1834:
2 âáãÝíéá öïñôþì. êñáóß 20
2 üìïéá öïñô. êñáóß 4 1/2
3 üìïéá öïñô. êñáóß 10
2 îéäïâÜñåëá öïñô. îßäé 2
12. Ïé èçëéÝò åßíáé áðü ôçí éóôïóåëßäá TeAr.gr.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

235

Óôï ðñáêôéêü êáôáãñáöÞò ôçò ðåñéïõóßáò ôïõ áíáöÝñïíôáé ïé åîÞò áìðåëþíåò óå óôñÝììáôá:
1) Ðëçóßïí ôçò ÌïíÞò 4+1/34 (ðåñéôñéãõñéóìÝíïí ìå ìÜíäñá) êáëëéåñãçìÝíïí.
2) ÈÝóéò ÂáñÝíïõ 5+1/2 (ðåñéôñéãõñéóìÝíïí ìå öñÜêôçí) êáëëéåñãçìÝíïí.
3) ÈÝóéò Âéôïøßóôá 1+1/4 (ÊïëïðÜíçò, áëþíé, Ëáïýñäáò, ÈùìÜò ÔæéöôéëÞò) êáëëéåñãçìÝíïí.
4) ÈÝóéò ÌðïõñëÝóéá 1, (Ðáðáêùóôüðïõëïò Áíôþíçò, Ðáíáã, Ìðáëáïýñáò, ËïõëÜò, êñáíéÝò) êáëëéåñãçìÝíïí.
5) ÈÝóéò Ãáâáëïý 3/4 (Ãåñï-ÐÝôñïò, ÐáðáêáâÜñãéáò, Ãåùñ. ÊùóôáíôÜêçò,
ÌïõñéëÜò) êáëëéåñãçìÝíïí.
6) ÈÝóéò Ãáâáëïý 1/2 (äñüìïò, Ãåùñã. ÊùóôáíôÜêçò, äñüìïò) êáëëéåñãçìÝíïí êáé Üëëá 2 óôñ. áêáëëéÝñãçôïí.
Óýíïëï 15+1/3 óôñÝììáôá.
Ôï óôáöýëé ëïéðüí åßíáé ç ðñþôç ýëç ôïõ áìðåëéïý. Ôçí ðáßñíïõìå ìå ÷ßëéïõò êüðïõò, ìå
áëëåðÜëëçëá ñáíôßóìáôá, èåéáößóìáôá, êëáäÝìáôá, óêáëßóìáôá, äéáëÝìáôá. Ðçãáßíåé óôï ðáñáäïóéáêü ðáôçôÞñé, ðáôéÝôáé ìå ôá ðüäéá êáé ï
ìïýóôïò ôñÝ÷åé óôçí êÜäç ðïõ âñßóêåôáé áðü
êÜôù. ¸ôóé äßðëá óôçí ðáñáäïóéáêÞ ïéíïðïéßá
áíáðôý÷ôçêå êáô' áíÜãêç êáé ç âáñåëïðïéßá.
Ìáóôüñïé íôüðéïé êáé îÝíïé êáôáóêåýáæáí, ü÷é
ìüíï ôéò êáñäÜñåò ãéá ôï ãÜëá, ôéò âáñÝëåò ãéá
ôï íåñü, ôá ôáëÜñéá ãéá ôá ôõñéÜ êáé ôá âïýôõñá,
ôéò êáñÜìðåò ãéá íá ÷ôõðïýí ôï ãÜëá êáé íá âãÜæïõí ôï âïýôõñï, áëëÜ êáé ôéò êÜäåò ìå ôá êñáóïâÜñåëá êáé îéäïâÜñåëá. Êáé üëá áõôÜ äñýéíá. Óôá ìÝóá ôïõ 20ïõ áéþíá ï êáëýôåñïò âáñåëïðïéüò(âáñåëÜò) óôï ÷ùñéü öáßíåôáé ðùò Þôáí
ï Ãåþñãéïò ×áíôæÞò ôïõ Æçóßìïõ. Áõôüí êõñßùò
ðñïôéìïýóáí êáé ïé Ðëáôáíéþôåò.
Ôá åñãáëåßá ôïõ âáñåëÜ Þôáí ðïëëÜ: Öáßíïíôáé äßðëá óôçí åéêüíá13.
Åíþ ôï äñýéíï êáé êÝäñéíï îýëï ôï ÷ñçóéìïÅñãáëåßá ôïõ âáñåëÜ
ðïéïýóáí ãéá ëåðôÝò êáé óôáèåñÝò êáôáóêåõÝò,
ãéá êïõöþìáôá, íá öôéÜ÷íïõí êÜäåò êáé âáñÝëéá, ãéá ôï êñáóß, âáñÝëåò ãéá íá
13. www.evrytan.gr//klironomia2/Epagelmata.htm

236

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

êïõâáëÜíå ôï ðüóéìï íåñü, óáñìáíßôóåò ãéá ôá ìùñÜ, áëÝôñéá ãéá ôï ÷ùñÜöé, ãêëßôóåò êáé ìáôóïýêåò, ôï ðïõñíÜñé Þôáí ôï îýëï ôïõ ôæáêéïý êáé ôïõ
áíèñáêïêÜìéíïõ. Áõôïäßäáêôïé "êáñâïõíéÜñçäåò"
÷ôßæáíå ôï êáìßíé ìå ðïõñíáñüîõëá êáé ôï "êïõìáíôÜñéæáí".
ÔÝëïò ìå ôá Ýëáôá Ýöôéá÷íáí ïé ïéêïäüìïé ôéò
óêåðÝò, ôá ôáâÜíéá êáé ôá ðáôþìáôá, ôéò êÜóåò ãéá
ÌéêñÞ âáñÝëá íåñïý
íá êïõâáëÜíå ôá óôáöýëéá, ôá áìðÜñéá êáé ôá êáóüíéá ãéá ôçí áðïèÞêåõóç ôçò óïäåéÜò.
Ï êÝäñïò ìå ôï äõíáôü ôïõ Üñùìá Ýäéíå ôçí ðñþôç ýëç ãéá íá ãßíïõí êïõôáëïðßñïõíá, êïõôÜëåò, êïýðåò êáé ôóßôóåò. ¼ðùò èá äïýìå óå åðüìåíï êåöÜëáéï, ôá ðåñéóóüôåñá åñãáëåßá ôïõò Þôáí îýëéíá. ÊïõñÞôåò (óêÜöåò ðïõ ìÝóá
Ýôñùãáí êé Ýðéíáí íåñü ôá æþá), óêáößäåò (óêÜöåò ðïõ Ýðëåíáí ôá ñïý÷á),
óêáößäéá (óêÜöåò ìéêñÝò ðïõ æýìùíáí), ðëáóôÞñéá êáé ðëÜóôåò, äéêñÜíéá êáé
öôõÜñéá êáé êáñðüöôõáñá.
Óôéò áñ÷Ýò êáé óôá ìÝóá ôïõ 20ïõ áéþíá, êáëïß êáé Ýìðåéñïé îõëïõñãïß óôï
÷ùñéü Þôáí ï ÍéêïëÜêçò ÈåïöÜíçò êáé ôá ðáéäéÜ ôïõ ÌÞôóïò êáé ÈáíÜóçò, ï
Ãåþñãéïò Êáðáñüò êáé ï Íßêïò Êïëïêýèáò.
¼ðùò ç ïéíïðïéßá áðïôåëïýóå Ýíá åßäïò ãåíéêåõìÝíçò ïéêéáêÞò âéïôå÷íßáò, ôï ßäéï óõíÝâáéíå
êáé ìå ôç ìåëéóóïêïìßá. Ôï 80% ôùí íïéêïêõñéþí
åß÷áí óôï óðßôé ôïõò ìåëßóóéá, ãéá íá êáëýðôïõí
ôéò ðñïóùðéêÝò ôïõò áíÜãêåò. Ôï ÌïíáóôÞñé åß÷å
ôçí êýñéá ðáñáãùãÞ êáé åßíáé ï "ðñþôïò äéäÜîáò". ¼ðùò ãñÜöåé ï Óùô. Êùôóüðïõëïò êáé üðùò
ìáò Ýëåãáí êáé ïé ðñïðáððïýäåò ìáò, óôï Ìåôü÷é ôçò Áãßáò ÔñéÜäáò, ïé êáëüãåñïé åß÷áí ìÝóá óå
ðåñéìáíôñùìÝíï ÷þñï ÷ßëéåò êõøÝëåò14. Ôï ìÝñïò
áõôü ôï ëÝãáíå "Ìåëéóóïôüðé".
Óôá íåüôåñá ÷ñüíéá óðïõäáßïò ìåëéóóïêüìïò
óôï ÷ùñéü Þôáí ï Óêéáäïðáíáãéþôçò (1865) ìå ôï
ãéï ôïõ ôï Íßêï (1904), üðùò åðßóçò êáé ï ËåùíßÓêéáèïðáíáãéþôçò
äáò Ð. ÆéáìðÜñáò (1906).

1.7 Ôå÷íßôåò êáé óõíáöÞ åðáããÝëìáôá.
Óå üëåò áõôÝò ôéò åñãáóßåò, óýíôñïöï êáé âïçèü ôïõ åß÷å ï ðñüãïíüò ìáò ôá
14. ÓÙÔ. ÊÙÔÓÏÐÏÕËÏÕ, ÍÁÕÐÁÊÔÉÁ, óåë. 94.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

237

ãáúäïõñÜêéá êáé ôá áëïãïìïýëáñá.
×ñåéÜóôçêå ëïéðüí ìåñéêïß íá áóêÞóïõí ôá óõíáöÞ åðáããÝëìáôá. Ï óáìáñÜò íá öôéÜ÷íåé êáé íá åðéóêåõÜæåé ôá
óáìÜñéá, ï ðåôáëùôÞò íá ðåôáëþíåé
êáé ï óéäçñïõñãüò íá öôéÜ÷íåé ôá ðÝôáÓáìÜñé
ÐåôáëùôÞò
ëá êáé ôéò ëáéìáñéÝò, áëëÜ êáé ôá ôóáðéÜ
êáé ôïõò êáóìÜäåò, ôá êëáäåõôÞñéá êáé ôá ôóåêïýñéá, ôá
ìá÷áßñéá êáé ôéò ðõñïóôéÝò. ÔÝôïéïé óéäçñïõñãïß óôï ÷ùñéü ÷ñçìÜôéóáí óôéò áñ÷Ýò êáé óôá ìÝóá ôïõ 20ïõ áéþíá
ï Ãåþñãéïò ÔóáìðÜò êáé ï ãéïò ôïõ ÁíäñÝáò.
Åêåßíç üìùò ç äåîéïôå÷íßá, ðïõ äéÝèåôå êÜèå ÷ïìïñßôéóóá ìÜíá, åßíáé áõôÞ, ðïõ Ýóùæå êõñéïëåêôéêÜ ôçí
Ñáðôïìç÷áíÞ
áîéïðñÝðåéÜ ìáò. Åêåß ðïõ Ýöôáíå ç óôéãìÞ íá "âãåé ï
êþëïò ìáò óôç ëÜêá", Ýðáéñíå ôï âåëüíé ç ìÜíá êáé Ýóùæå ôçí êáôÜóôáóç. Óôï
ìðÜëùìá, ïýôå ï Ãéáêïýì äåí ôçí Ýöôáíå. ¸êáíáí ôá ðáëéÜ êáéíïýñéá. ÌåñéêÝò ìÜëéóôá óôï ÷ùñéü åß÷áí êáé ìç÷áíÝò. ¹ôáí êáíïíéêÝò ìïäßóôñåò. Ç ÂáóéëéêÞ Ë. ÆáìðÜñá, ç ËáìðñéíÞ ÆáìðÜñá (ÌðëáôóÜñáéíá) êáé ç Ìáñßíá.
Äñüóïõ. Ç ôåëåõôáßá åß÷å ìáèçôåýóåé óå ìïäßóôñá óôç Íáýðáêôï. Ïé Æáìðáñáßïé êáé ïé Ôóïõëáßïé Þôáí ðåñßöçìïé ñáöôÜäåò. ¼ôáí Ýöõãáí ïé äéêïß ìáò
ñáöôÜäåò, Ýñ÷ïíôáí êõñßùò áðü ôçí Êïæßôóá, ðïõ Þôáí "êáðïñÜöôåò", åéäéêïß
ãéá ôá ÷ïíôñÜ ìÜëëéíá15. Ôïõò ñáöôÜäåò êáé ôéò ìïäßóôñåò óõìðëÞñùíáí ïé
ôóáãêÜñçäåò êáé ïé ìðáñìðÝñçäåò.
Ïé ôóáãêÜñçäåò êáôáóêåýáæáí êáéíïýñéá ðáðïýôóéá êáé ìðÜëùíáí ôá ðáëéÜ. ÔÝôïéïé õðÞñîáí ðïëëïß óôï ÷ùñéü, üðùò, ï Ãåþñãéïò ÌðÜæáò, ï ÃéÜííçò
ÈåïöÜíçò, ï Íþíôáò ËõìðÝñçò, ï Íþíôáò Êïôñþôóïò, ï Íßêïò ÈåïöÜíçò.
Ïé ìðáñìðÝñçäåò êïýñåõáí ìå ôçí
øéëÞ ôá êåöÜëéá ôùí ìáèçôþí, ðåñéðïéïýíôáí ôçí êüììùóç ôùí ìåãÜëùí êáé
îýñéæáí ôï ãáìðñü. Óôï ÷ùñéü üëïé åß÷áí
îõñÜöé óôï óðßôé ôïõò. ÄåîéïôÝ÷íåò ôçò
ìç÷áíÞò êáé ôïõ øáëéäéïý Þôáí ï Êþóôáò Êáðáñüò êáé ï Ãéþñãïò ÓêéáäÜò.
Êþóôáò Êáðáñüò
Ãéþñãïò ÓêéáäÜò
Ïé ïéêïäüìïé ÷ñçóéìïðïéïýóáí ôá Ýëáôá êõñßùò óôéò ïéêïäïìéêÝò ôïõò åñãáóßåò êáé ôçí ðÝôñá ðïõ Üöèïíá ðñüóöåñíå ç öýóç. Óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïõ áéþíá ï ÄçìÞôñéïò ÓêéáäÜò, ï ÁëÝîçò ÓêéáäÜò
15. Âë. Ãåùñãßïõ ÌðïóéíÜêïõ "ÏÉ ÅËËÇÍÏÑÁÖÔÅÓ -ÊÁÐÏÑÁÖÔÅÓ ÓÔÇ ÍÁÕÐÁÊÔÉÁ". Óôá
ÍáõðáêôéáêÜ ô., 4ïò 1988-89, óåë., 461-490.

238

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

êáé ï ÄçìÞôñéïò ÔóéáìðÜò åßíáé ïé ÷ôßóôåò ôïõ ÷ùñéïý. Ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá ìå
ôéò ïéêïäïìéêÝò åñãáóßåò áó÷ïëÞèçêå óõóôçìáôéêÜ ï Ãåþñãéïò Êùí. ÐåëÝêçò.
ÌåãÜëç åðßóçò õðÞñîå ç óõìâïëÞ ôùí Áëâáíþí "×ïìïñéôþí" ìå áñ÷éìÜóôïñá
ôï ÈùìÜ. Ðáëéüôåñá Ýöåñíáí ÷ôßóôåò óôï ÷ùñéü áðü ôçí ¹ðåéñï êáé áðü ôá
ãýñù ÷ùñéÜ, êõñßùò áðü ôç Óßìïõ, ôçí Êïæßôóá êáé ôïí Ðáëéüðõñãï.

1.8 Ìáãåßñéóóåò êáé ìáìÝò, êñåïðþëåò êáé ìðáêÜëçäåò.
Ïé áíÜãêåò ôçò ðáñáãùãéêÞò äéáäéêáóßáò êáé ôçò êïéíùíéêÞò ëåéôïõñãßáò
ôïõ ÷ùñéïý, åðÝâáëáí áêüìá êáé ôá åðáããÝëìáôá ôçò ìáãåßñéóóáò, ôçò ìáìÞò,
ôïõ êñåïðþëç êáé ôïõ ìðáêÜëç.

Äéïíýóáéíá

ÌðáæáëôÜíç

Áöñïäßôá

á) Ïé ìáãåßñéóóåò.
¹ôáí åêåßíåò ðïõ åôïßìáæáí ôá öáãçôÜ óôïõò ãÜìïõò.
Äå ìðïñåß ï êáèÝíáò íá öôéÜîåé íüóôéìï öáãçôü ãéá 100
áíèñþðïõò êáé üëïé íá ëÝíå, ðùò íïóôéìüôåñï äåí Ý÷ïõí
îáíáöÜåé.
Óôçí åðï÷Þ ôïõ ÌåóïðïëÝìïõ êáé ìåôÜ áñ÷éìáãåßñéóóá
Þôáí ç ÌðáæáëôÜíç (ÁëôÜíç Íéê. ÌðÜæá) êáé éóÜîéïé âïçèïß ôçò, ç Äéïíýóáéíá (ÂáóéëéêÞ Äéïí. ËõìðÝñç) êáé ç ÁäÜìáéíá (Ãéáííïýëá ËÜìðñïõ ÁäÜìç). Ç ìßá Ýêïâå êáé ç Üëëç Ýñáâå êáé óôï ôÝëïò, üôáí êáôÝâáéíå ôï êáæÜíé, Ýãëåéöåò
ôá äÜ÷ôõëÜ óïõ. Íüìéæå êáíåßò ðùò ôï ðåñéå÷üìåíï ôï åß÷áí åôïéìÜóåé ãéá ìéá ìüíï ïéêïãÝíåéá. Ç áðüëõôç êáèáñéüôçôá Þôáí ç ìåãÜëç ôïõò êáëÞ éäéïôñïðßá.
â) Ïé áëÜèåõôåò ðñáêôéêÝò ìáìÝò.
Ðïý íá îÝñåé êáíåßò ðïéá ìáìÞ ôïí îåãÝííçóå. ÓÞìåñá
ï ãéáôñüò Ñüêêïò, ï ãéïò ôïõ êáðåôÜíéïõ, ìðïñåß íá äåé ôç
ìáìÞ ôïõ óôç öùôïãñáößá. Ïé ôõ÷åñïß, ðïõ ãåííÞèçêáí ìåôÜ ôïõò Âáëêáíéêïýò ðïëÝìïõò, îÝñïõí ðùò ç áñ÷éìáìÞ,
ðïõ ôïõò Ýöåñå óôïí êüóìï, ìå åðéäåîéüôçôá ðïõ èá ôç æÞëåõáí óÞìåñá ðïëëïß ãõíáéêïëüãïé, Þôáí ç Áöñïäßôá ôïõ
"Ãáñäßêá" ìå Üñéóôç âïçèü ôçò ôç Äñïóïêþóôáéíá.

ã) Êñåïðþëåò êáé ìðáêÜëçäåò.
¼ôáí õðÞñ÷áí Üíèñùðïé óôï ÷ùñéü, õðÞñ÷áí êáé ìðáêÜëçäåò êáé üëïé åß÷áí äïõëåéÜ. Óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïõ áé. ìðáêÜëçäåò óôï ÷ùñéü ÷ñçìÜôéóáí ï Âáóßëçò Ðáðá÷áñÜëáìðïò (1843) ìå ôï ãéï ôïõ ÄçìÞôñéï (1886), ï Ìðáæïíéïëüò,
ï Íßêïò ÈåïöÜíçò, ï Äçì. Êáðáñüò. ï Äñïóïëåùíßäáò, ï Ðáñáëßêáò, ï Äçì.
Áíäñåüðïõëïò, ïé Ëõìðåñáßïé Êïëéüò, Ìé÷Üëçò êáé ÃéÜííçò, ï Êþóôáò Èåïä.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

239

Ðáôïý÷áò (Ãáñäßêáò) ï Êþóôáò Áíô. Ðáôïý÷áò, ï Ãåþñãéïò Ìé÷. ×áíôæÞò, ï Áíôþíçò Êïôóþôáò, ï ÓùôÞñçò Äñüóïò, Êþóôáò Ãåùñ. ×áíôæÞò êáé ï Ãéþñãïò
ÐåëÝêçò.
Áðü ôçí ðñþôç êéüëáò äåêáåôßá ôïõ 1900 êñåïðþëçò óôï ÷ùñéü åßíáé ï Ãñçãüñçò ÆéáìðÜñáò êáé áêïëïõèåß ï ÌÞôñïò ÆéáìðÜñáò ìå êñåïðùëåßï êáé ìðáêÜëéêï, ï Ëåùíßäáò ÈåïöÜíçò(ËïâÝñäïò), ï Êùí. ÌðÜæáò (×ùñáöÜò),
ÌåôÜ ôïí ðüëåìï ôï åðÜããåëìá ôïõ êñåïðþëç Üóêçóáí åðßóçò ï ÁëÝêïò Ë.
ÈåïöÜíçò(Êïõìðïýñáò) ìå ôï áäåëöü ôïõ Ãéþñãï (ÓêáñáâÜëéïò), ï ÁëÝêïò
Åð. ÈåïöÜíçò(ÊáëéáìðÜêïò),ï Âáóßëçò Óâþêïò, ï ÓùôÞñçò Å. Äñüóïò êáé ôÝëïò ï Áíáóô. Áíô. ÈåïöÜíçò, ðïõ åßíáé ìÝ÷ñé óÞìåñá ï êýñéïò öïñÝáò ðáñáãùãÞò êáé äéÜèåóçò êñÝáôïò.
ä) Ôá äåöôÝñéá, ï äáíåéóìüò êáé ç ôïêïãëõößá.
Ôá äåöôÝñéá ìå ôá ÷ñÝç ðïôÝ äåí Ýëåéøáí. ÓÞìåñá ôá áíôéêáôÝóôçóå ç ëåãüìåíç "ðéóôùôéêÞ êÜñôá" êáé Ýôóé ôï äåöôÝñé ìå ôï âåâáñçìÝíï ðáñåëèüí ôïõ
"åõðñåðßóôçêå".
ÊÝíôñï äáíåéóìïý Þôáí ïé "ðñïóùðéêÝò" ôñÜðåæåò ôïõ ÐëáôÜíïõ ôïõ ÈÝñìïõ êáé ôçò ÍáõðÜêôïõ.
ÊÜðïéïò ïöåéëÝôçò ×ïìïñßôçò ðëÞñùíå êáé äåí Ýóùíå. ÁãáíáêôéóìÝíïò áðïöÜóéóå íá ðÜåé íá åîïöëÞóåé áõôïðñïóþðùò. ¼ôáí óõíôÜ÷ôçêå ç åîïöëçôéêÞ áðüäåéîç, ç ïðïßá Ý÷åé ðåñéóùèåß, ðÝñáí ôùí üóùí Ýãñáöå, ôïí õðï÷ñÝùóå
íá ãñÜøåé óôï ôÝëïò êáé óå îå÷ùñéóôÞ ãñáììÞ ôçò áðüäåéîçò ôç öñÜóç: "êáé
äå ÷ñùóôÜåé ôßðïôá".
"Ç ôïêïãëõößá ïñãßáæå, ðñéí ôçí áðåëåõèÝñùóç, áëëÜ êáé ìåôÜ. Ï ôüêïò Þôáí 20-30% óå ÷ñÞìá(ìåôñçôÜ), áëëÜ ïé äáíåéóôÝò Ýðáéñíáí áð' ôïõò ïöåéëÝôåò
ôïõò, ãÜëá, âïýôõñï, ôõñß, ìÝëé, õöáíôÜ êáé ï ôüêïò áíÝâáéíå óôï 70-80%"16.
Ôá "äåöôÝñéá" ôùí ÷áóÜðçäùí êáé ôùí ìðáêÜëçäùí Þôáí ðÜíôá ãåìÜôá
÷ñÝç. ¼ôáí á÷ñçóôåýôçêáí ôá ÷ñÞìáôá óôçí Êáôï÷Þ, ðïëëïß ïöåéëÝôåò, ìÝóá
óôç ãåíéêÞ êáôáóôñïöÞ, äåí áðïäÝ÷ôçêáí ôá ÷ñÝç ôïõò êáé äåí ôá åîüöëçóáí.
¢ëëïé ðÜëé ôá åîïöëïýóáí ìÝ÷ñé êáé ôï 1960. Óå ìåñéêÜ äåöôÝñéá õðÜñ÷ïõí áêüìç áíåîüöëçôá ÷ñÝç.
å) Ôï äåöôÝñé ôùí ÇãïõìÝíùí.
¼ëïé äéáôçñïýóáí äåöôÝñéá ìå ÷ñÝç êáé ÷ñçìáôéêÝò äïóïëçøßåò. Ó' áõôü ôï
åßäïò "ôñáðåæéêïý óõóôÞìáôïò" åß÷áí åîáóêçèåß áêüìá êáé ïé Çãïýìåíïé ôïõ
Ìïíáóôçñéïý ìáò, Áíáíßáò êáé Êýñéëëïò, ðïõ üðùò öáßíåôáé ðáñáêÜôù åß÷áí
16. Virtual School, The sciences of Education Online, ôüìïò 1, ôåý÷ïò 3, ÄåêÝìâñéïò 1998.
ÌðÜìðç Ìáëáöïýñç ¸ëëçíåò ôçò ÁìåñéêÞò 1528-1928 ÍÝá Õüñêç 1948

240

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ìåãÜëï äåöôÝñé. Áîßæåé íá ôï äïýìå17: ºóùò êÜðïéïé áðü ìáò áíáêáëýøïõí,
ðùò ÷ñùóôÜíå ÷ñÞìáôá óôï ÌïíáóôÞñé.
Áõôïß ðïõ äáíåßóôçêáí áðü ôï ÌïíáóôÞñé
1. 1830 9/âñéïõ 16. Ïìïëïãßá ôçò ÊïíôïãéÜíáéíáò üðïõ Ý÷åé åíÝ÷õñïí åéò ôçí
ìüíçí ôï ÷ùñÜöé ôçò åéò ôçí ËïãêÜ ìáæß ìå ôéò óõêáìíéÝò ãñ 250.
3. 1823 9/âñßïõ 10. Ïìïëïãßá ôïõ Íêïëïý ÊïõñôÝóç ÷. ×ïìïñç 1270.
4. 1824 9âßïõ 21. Ç ïìïëïãßá ôïõ ×áñáëÜìðïõ ôïõ Ìáñüðïõëïõ ÷. ×ïìïñç 250.
5. 1822 Éïõëßïõ /6. Ïìïë. ôïõ ÐáðáðÜíïõ áðü ÐëÜráíoí. 50.
6. 1821 2. 1823, 9/âñßïõ, á .Ç ïìïëïãßá ôïõ Ðáíáãéþôïõ ôïõ ÊïëïêõèÜ ÷. ×üìïñç 36.
7. 8âñéïõ 1816. Ïìïë. ôáõ ÁäáìïèáíÜóç ÷. ×üìüñç 100.
8. 1816 Ìáßïõ 26. Ïìïë. ôïõ ÃéáííÜêç Ðáðáãåùñãüðïõëïõ ×ñõóïâßôæá Áðïêïýñïõ 127,20.
9. 1823 9âñéïõ á. Ïìïë. ôoõ Êþóôá Êïõôüæá ÷. ×üìïñç 363.
10. 1827 Éáíïõáñéïõ 16. Ïìïë. ôáõ ÃéáííÜêç Ðáðáãåùñãïðïýëïõ ×ñõóïâßôæá
Áðïêïýñïõ 51,20.
11.1823 9âñéïõ á: Ïìïë. ôïõ Èåïöáíüãéáííç ×üìïñç 184.
Óýíïëï 2.682 ãñ.
12. 1828 lïõíßïõ 23. Ïìïë. ôçò Åðáñ÷. Êñáâ. ôùí ÊïéíïôÞôùí åéò ôçí ïðïßáí åßíáé õðïãåãñáììÝíïé ï ðïôÝ Áíôþíçò Êáíáâüò êáé Êùíóô. Îýäçò ùò âåêéëÞäåò äéá
Ýíá ìïõëÜñéïí ïðïý Ýëáâïí áðü ôçí ìïíÞ äéÜ roí ðáóéÜí 335.
13.1821 Áðñéëßïõ 2. Ïìïë. ôoõ ÃéÜííïõ Ãéþ ôïõ ÓïõìðáóÜêïõ Ðëáôáíéþôïõ 100.
14. 1824 10âñéïõ 16. Ïìïë. ôáõ Áíôþíç èùìüðïõëïõ áðü ÊáóôáíéÜ 90.
15. /824 9âñéïõ 18. Ïìïë. ôïõ ÄçìÞôñç ÌðÜæá ×üìïñç 36,26.
16. 1819 âñéïõ 8. Ïìïë. ôoõ ÁóçìáêÜêç ÷. Âïíüñôá 15.
17. 1819 9 âñéïõ 22. Ïìïë. ôoõ ÁèáíÜóç ÓôïõñíÜñá ÷. Âåôïøßóôá 73.
18. 1814 8âñéïõ 7. Ïìïë. ôáõ Áíôþíç Êïíôïýñç ÷. ×üìïñç 54.
19. 1827 8âñéïõ 31. Ïìïë. ôùí Êåöáëáßùí ÷. ×üìïñç 20.
Óýíïëïí 3405,26.
Áõôïß ðïõ äÜíåéóáí ôï ÌïíáóôÞñé óå ãñüóéá.
1. 1827 åéò ôçí Ðáðáãåþñãéïí Ðáðáæçóéìüðïõëïí áðü Âïíüñôá 578.
2. 1832 7âñéïõ á: Åéò roí Áíôþíçí Êáñßðçí ÷. ×üìïñç 59.
3. 1833 Ìáñôßïõ á: Åéò ôoí ÐáðáôñéáíôÜöõëëïí, ÷. ×üìïñç 400.
4. 1831 láíïõáñéïõ 20 åéò ôïí ÁèáíÜóéïí ×ùñáöÜí Ðïäéþôçí 90.
5. åéò roí Ãåþñãéïí Äåóðüroõ 150.
6. åéò ôïí ÐáðáäçìÞôñéïí Ãåñìáíüí Ðëáráíéþôçí 600.
Óýíïëï 1877.
17. Óýíôáîç êáé ïñèïãñáößá áöÝèçêáí üðùò Þôáí óôï ðñùôüôõðï.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

241

1.4 Åðåîåñãáóßá-Ó÷ïëéáóìïß.
¼ðùò åßäáìå óðÜíéá óõíáíôïýóå êáíåßò ïéêïãÝíåéá ðïõ êáôáãßíïíôáí áðïêëåéóôéêÜ ìå Ýíá åßäïò åñãáóßáò. Äßðëá óôç ãåùñãßá êáé óôçí êôçíïôñïößá óôÝêïíôáí ïé åðéêïõñéêÝò åñãáóßåò. Ïé Üíäñåò, åêôüò áðü ãåùñãïß, êôçíïôñüöïé
êáé êõíçãïß, Þôáí îõëïõñãïß, ìåëéóóïêüìïé, óçñïôñüöïé, êôßóôåò, áãùãéÜôåò,
áëìðÜíçäåò, ñáöôÜäåò, óáìáñÜäåò, óéäçñïõñãïß, ìðéóôéêïß18. Ïé ãõíáßêåò Þôáí óôç óôÜíç, óôï ÷ùñÜöé êáé óô' áìðÝëé êáé ðáñÜëëçëá ìáìÝò, ìáãåßñéóóåò,
õöÜíôñåò, ìïäßóôñåò, ãíÝóôñåò, êåíôÞóôñåò, ðáñáäïõëåýôñåò.
Ôï åðÜããåëìá ôçò ìáìÞò Þôáí áðïêëåéóôéêÜ ãõíáéêåßï. ¹ôáí áäéáíüçôï ôéò
åðï÷Ýò åêåßíåò íá îåãåííÜåé Üíôñáò ôç ãõíáßêá êÜðïéïõ Üëëïõ.
Ïé ï÷ôþ (8) ìýëïé ôïõ ÷ùñéïý êáé ïé áôÝëåéùôåò ðåæïýëåò óôïí Áñäßíç, óôï
Îåñïâïýíéï êáé óôçí ØçëÞ ÊïñöÞ, óôçí ÐÝñðéáíç êáé óôç ÖïíôÜíá, óôá Êïõôóïìýëéá êáé óôá Êáñáïýëéá, óôá Éóþìáôá êáé óôéò ÁóéùìÜäåò, óôï ÖôåñïëÜêùìá êáé óôçí ÐïñäÜêëá, óôï ÊñõïíÝñé êáé óôïí Êáíáâüêçðï, óôéò Ëéíáñßóôñåò êáé óô' ÁìðÝëéá, åíéó÷ýïõí ôçí Üðïøç, üôé ôï ÷ùñéü ðñÜãìáôé Þôáí áñêåôÜ ìåãÜëï êáé êáôÜ ôçí ðáñÜäïóç, ÷ùñéü 300-400ùíêáé ðëÝïí ïéêïãåíåéþí.

Îåñïâïýíé
18. Ìðéóôéêüò=ìéóèùôüò âïóêüò (Íá 'ìïõí ôï ÌÜç ìðéóôéêüò, ôïí Áýãïõóôï äñáãÜôçò=áãñïöýëáêáò).

Ðñþôç óåéñÜ áðü äåîéÜ:
ÄçìÞôñéïò Ì. Êïôßíçò (1899), Ìé÷Üëçò (1853), Ìáñéãþ Ðñùôüðáðá óýæ. Ìé÷Üëç,
Ìáñéãþ ìçôÝñá ôïõ Ìé÷Üëç, Áíôþíçò (1995), ÃéáííÝêïò (1897).
Óôç äåýôåñç óåéñÜ: ÅðéóêÝðôçò ãåñìáíüò, ïé ôñåéò êüñåò Áíôùíßá, Áêñéâïýëá
êáé ÁëåîÜíäñá, êáé ç õðçñåóßá ìåôÝðåéôá óýæ. Êùí Íéê. ×áíôæÞ (ÔóÜëá).

2

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÃÍÙÑÉÌÉÁ ÌÅ ÔÏ ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Óôá ðñïçãïýìåíá ÌÅÑÇ êáé ÊÅÖÁËÁÉÁ ôïõ âéâëßïõ áíáöåñèÞêáìå äéÜóðáñôá
êáé êáôÜ ðåñßðôùóç óå äïîáóßåò, Þèç êáé Ýèéìá, ðñïëÞøåéò êáé ðñïêáôáëÞøåéò, ðáñïéìßåò êáé îïñêéóìïýò êáé ðñïóðáèÞóáìå íá äþóïõìå êÜèå óôïé÷åßï ðïõ êñßíáìå ðùò âïçèïýóå óôçí ðñïâïëÞ ôïõ Þèïõò êáé ýöïõò ôçò æùÞò óôï ÷ùñéü ìáò êáé ôïõ ôñüðïõ, ðïõ
áíôéìåôþðéæå ôç æùÞ êáé ôïí êüóìï ï ðñüãïíüò ìáò. Óôï êåöÜëáéï áõôü èá ïëïêëçñþóïõìå ôçí ðñïóðÜèåéÜ ìáò, áíáöåñüìåíïé óôá áðïäåéêôéêÜ óôïé÷åßá ôïõ ðïëéôéóìïý
ôïõò, óôá ôåêìÞñéá, óôá åñãáëåßá êáé óôá äçìéïõñãÞìáôÜ ôïõò. Èá êÜíïõìå åðßóçò áíáöïñÜ óôçí Ýíäõóç, óôï äçìïôéêü ôñáãïýäé êáé óôï ÷ïñü.

2.1 Ç Åíäõìáóßá. (Ïé íôõìáóéÝò).
Ç åíäõìáóßá ôïõ Üíäñá óôï ÷ùñéü ìáò öáßíåôáé íá óõããåíåýåé ðåñéóóüôåñï
ìå ôç Èåóóáëßá, áöïý ç ìáýñç óêïýöéá, ôï Üóðñï ðïõêÜìéóï, ôï ðëïõìéóôü
óêïýñï ãåëÝêï êáé ç êÜðá áðïôåëïýí âáóéêÜ óôïé÷åßá ôçò áìößåóÞò ôïõ. Áðü
ôç ìÝóç êáé êÜôù öïñïýóáí öïõóôáíÝëá Þ ðïõêáìßóá-öïõóôáíÝëá ìå ðïëý ëéãüôåñåò ðôõ÷Ýò (ìÜíåò) êáé áñãüôåñá, éäßùò üôáí åðÝóôñåøáí ïé ðñþôïé ìåôáíÜóôåò, ôï ðáíôåëüíé ôïõ áñãáëåéïý áíôéêáôÝóôçóå ôçí áñ÷éêÞ ôïõò öïñåóéÜ. Öïñïýóáí êáëïöôéáãìÝíá ôóáñïý÷éá êáé óôéò ðïëý äýóêïëåò åðï÷Ýò, ãïõñïõíïôóÜñïõ÷á. ÌÝ÷ñé êáé ôï 1955 õðÞñ÷áí ãÝñïíôåò ðïõ íôýíïíôáí ìå ôçí ðáëéÜ

244

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

"íôõìáóéÜ" êáé áðü
êáíÝíáí äåí Ýëåéðå ôï
óåëÜ÷é ìå ôá "ðñéïâïëéêÜ" êáé ôá êïöôåñÜ
÷áíôæÜñéá. Óôç öùôïãñáößá ï ÌÞôóïò ÈåïöÜíçò Ý÷åé ôï áñéóôåñü ôïõ ÷Ýñé óôï óåëÜ÷é.
ÌÞôóïò ÈåïöÜíçò
×áíôæïìÞôñïò
Ç ãõíáßêá ôçò ×üìïñçò öçìßæåôáé ãéá ôçí áðëüôçôá êáé ôç óïâáñüôçôÜ ôçò,
óôïé÷åßá ðïõ åêöñÜæïíôáí óôï ëéôü íôýóéìü ôçò. Ôï öüñåìÜ
ôçò, öôéáãìÝíï óôïí áñãáëåéü, Þôáí ìáêñý, ìå óïýñåò êáé
êïýìðùíå ìå ãéáêáäÜêéá ìÝ÷ñé ôï ëáéìü. Öïñïýóå æáêÝôá
êáé ìïíü÷ñùìï êåíôçôü ìáíôßëé óôï êåöÜëé êáé óêïýñá ðïäéÜ óôç ìÝóç. Ôá ðáðïýôóéá ôçò, ìéá ãõíáéêåßá "ðáíôïöëÝ"
Ï ãåñï-ÌáëéÜôóáò
öüñìá, Þôáí äåñìÜôéíá Þ ãïõñïõíïôóÜñïõ÷á Þ óýíèåóç
ðïëëÝò öïñÝò äÝñìáôïò êáé ðëåêôïý. ÌÝ÷ñé íá ðáíôñåõôåß, ïé "áëëáîÝò" ôçò Þôáí áíïé÷ôü÷ñùìåò. Ìå ôï ãÜìï öïñïýóå ëßãï ðéï óêïýñá ÷ñþìáôá êáé áðü ôá
40 ðåñßðïõ êáé ðÜíù óêïýñá ìðëå, êáöÝ ê.ô.ë. Ïé ãõíáßêåò ðïõ Ýñ÷ïíôáí íõöÜäåò áðü Üëëá ÷ùñéÜ, êïõâáëïýóáí êáé ôá óôïé÷åßá Ýíäõóçò ôïõ ÷ùñéïý ôïõò,
êõñßùò äåí áðï÷ùñßæïíôáí ôç óåãêïýíá êáé ôá ðëïõìéóôÜ ìáíôßëéá.

ÌðñïóôÜ áðü áñéóôåñÜ: Ï Íßêïò Äéïí.
ËõìðÝñçò, ï Êïëéüò ËõìðÝñçò (êñáôÜåé ìùñü
ôç Ìáñßá) êáé ï Âáóßëçò Äéïí. ËõìðÝñçò.
Ðßóù: Ç Ðáíáãéþôá ÆáìðÜñá ìå ôï óýæõãüò ôçò
ÃéÜííç ËõìðÝñç, ðïõ êñáôÜåé ôï ÌðÜìðç êáé ç
×áñßêëåéá ÌðÜæá, óýæõãïò ôïõ Êïëéïý ËõìðÝñç.
Ôåëåõôáßá óåéñÜ: Ç Äéïíýóáéíá, ç êüñç ôçò
ÁëôÜíç êáé ï Áíôþíçò ËõìðÝñçò.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

2.2 Ï ÷ïñüò.

ÌÅ ÔÏ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

245

ÄÇÌÏÔÉÊÏ ÔÑÁÃÏÕÄÉ ÊÁÉ ×ÏÑÏÓ.
ÎõðíÜåé ôïõò ðüèïõò.
Ãéáôñåýåé ðëçãÝò.
Öôåñþíåé åëðßäåò,
÷áúäåýåé êáñäéÝò.
ËåâÝíôçò ÷ïñåýåé, ôç óêïýöéá ðåôÜåé,
ôá ÷Ýñéá áðëþíåé, ôóáñïý÷é ÷ôõðÜåé.
Öïõñëßãêåò ãõñßæåé, ðçäÜåé óöõñßæåé,
ôï ìÜôé äáêñýæåé, ôï ÷þìá ðïôßæåé.
Èõìßæåé âÜóáíá,
õìíåß ôïõò áãþíåò,
óéãÜæåé ôá ðÜèç,
äïìåß Ðáñèåíþíåò.
ËåâÝíôçò ÷ïñåýåé, ôç óêïýöéá ðåôÜåé,
ôá ÷Ýñéá áðëþíåé, ôóáñïý÷é ÷ôõðÜåé.
Öïõñëßãêåò ãõñßæåé, ðçäÜåé óöõñßæåé,
ôï ìÜôé äáêñýæåé, ôï ÷þìá ðïôßæåé.
Áíô. Äñüóïò (Áðü ôç óõëëïãÞ ðñïêáôáëÞøåéò).

Óôçí áñ÷áéüôçôá, ç ïìÜäá ôùí ÷ïñåõôþí, ï ñõèìüò êáé ôï ôñáãïýäé ëÝãïíôáí ÷ïñüò. Ðßóôåõáí üôé ï ÷ïñüò
Þôáí äþñï ôùí èåþí ðñïò ôïí Üíèñùðï ãéá íá ìðïñåß íá îå÷íéÝôáé áðü
ôïõò êüðïõò êáé ôá âÜóáíá ôçò æùÞò
ôïõ. Áðïôåëåß ìéá óðÜíéá áíèñþðéíç
äñáóôçñéüôçôá, êáôÜ ôçí ïðïßá ï Üíèñùðïò äßíåôáé "øõ÷Þ ôå êáé óþìáôé".
Ôï ÷ùñéü ìáò óôçñß÷ôçêå óôéò ðáñáäüóåéò ôïõ êáé Üíôåîå ôçí ïèùìáíéêÞ
äïõëåßá. Ôï äçìïôéêü ìáò ôñáãïýäé
áêïëïýèçóå ôçí éóôïñéêÞ ìáò äéáäñïìÞ êáé ëßãï ðñéí ôï 1821 áêïõãüôáí ôï "äþäåêá ÷ñüíéá áñìáôïëüò,
óáñÜíôá ÷ñüíéá êëÝöôçò". "Èõìßæåé
âÜóáíá, õìíåß ôïõò áãþíåò, óéãÜæåé ôá
ðÜèç, äïìåß Ðáñèåíþíåò".
ÅêöñÜæåé ôá éäéáßôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò êÜèå éóôïñéêÞò óôéãìÞò
ôïõ ÷ùñéïý ìáò. Ôï áêïýóáìå áð'
ôïõò ðáððïýäåò ìáò, ôï ôñáãïõäÞóáìå êé åìåßò, ôï ÷ïñÝøáìå óôï ñõèìü ôïõ ôóÜìéêïõ êáé ôïõ óõñôï-êáëáìáôéáíïý. ÐåñéÝãñáöå ôç æùÞ êáé
ôá êáôïñèþìáôá êëåöôþí, íéêçöüñåò ìÜ÷åò, ôï èÜíáôï Ýíäïîùí áãùíéóôþí, ôéò
÷áñÝò êáé ôéò ëýðåò ôçò êáèçìåñéíÞò æùÞò, Ýñùôåò, êñõöÜ ìáñÜæéá êáé ðÜèç.
Óõ÷íÜ ìÝóá áð´ ôïõò óôß÷ïõò ôïõ åêöñáæüôáí ç áãùíßá ôùí ðñïãüíùí ìáò êáé
áñãüôåñá ðëïõôßóôçêå êáé ìå ôïí êáçìü êáé ôï ìáñÜæé ôçò îåíéôéÜò êáé ôïõ îåñéæùìïý êáé áðåõèýíåé åñùôÞóåéò êáé ðáßñíåé áðáíôÞóåéò:
– "Ãéáôß ’íáé ìáýñá ôá âïõíÜ, êé ïé êÜìðïé ñçìáãìÝíïé
êáé ôá ÷ùñéÜ óôá ÊñÜâáñá, êáíÝíá äåí êáðíßæåé;
– Ãéáôß ìáò öýãáí ôá ðáéäéÜ, êáé ðÜíå ãéá ôá îÝíá".
Êé Ýíá Üëëï ðïõ ÷ïñåýáíå óôï ÷ùñéü ìáò ìéëÜåé ãéá êñõöïýò ðüèïõò êáé áíåêðëÞñùôåò åðéèõìßåò:
"Áðüøå ç ðïýëéá ìÜëùíå, ìáëþíåé ìå ô' áóôÝñéá
êé åãþ åßäá óôïí ýðíï ìïõ, êïéìüìïõíá ìå óÝíá

246

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

êáé îýðíçóá ìå ìéá ÷áñÜ êáé ô' üíåéñï Þôáí øÝìá".
ÁëëÜ êáé ôï ðáëéêÜñé ëÝåé óôç ãåéôüíéóóÜ ôïõ:
Ì' Ýêáøåò ãåéôüíéóóá, êáêïýñãá äïëïöüíéóóá.
Ì' Ýêáøå ç öïýóôá óïõ, ôá íÜæéá êáé ôá ãïýóôá óïõ.
Êé üôáí óôñþíïíôáí ïé ×ïìïñßôåò óôï öáãïðüôé, ôüôå ÷áéñüôáíå êáíåßò í' áêïýåé ôñáãïõäéóôÜ ôçí éóôïñßá ôùí ðñïãüíùí ôïõ.

2.3 Ç áñ÷éôåêôïíéêÞ.
Ïé ðñüãïíïß ìáò äåí åêöñÜóôçêáí ìüíï ìÝóá áð' ôï äçìïôéêü ôñáãïýäé êáé
ôï ÷ïñü. Ç áñ÷éôåêôïíéêÞ ôùí äçìéïõñãçìÜôùí ôïõò, åßíáé ìéá áêüìá
ìïñöÞ áéóèçôéêÞò Ýêöñáóçò, åðçñåáóìÝíç áðü ôï öõóéêü ðåñéâÜëëïí, ôéò
óõíÞèåéåò, ôéò áíôéëÞøåéò êáé áíÜãêåò
ôçò êáèçìåñéíÞò ôïõò æùÞò. Ïé åêêëçóßåò ôïõò, ôá óðßôéá ôïõò êáé ïé áãñïôéêÝò ôïõò êáôïéêßåò, Ý÷ïõí ôá äéêÜ ôïõò
éäéáßôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ. ¸íá ôÝôïéï
êïéíü ãíþñéóìá óôç äüìçóç ôùí ïéêçìÜôùí ôïõò åßíáé ç öáíåñÞ (åîùôåñéêÞ) Þ êñõöÞ (åóùôåñéêÞ), êÝäñéíç Þ äñýéíç,
îõëüäåóç Þ îõëïäåóéÜ. Óôç öùôïãñáößá äßðëá ôïõ Çãïõìåíåßïõ ôçò ÌïíÞò, ç
îõëïäåóéÜ åßíáé öáíåñÞ. Åßíáé êáèáñÜ áíôéóåéóìéêü ÷áñáêôçñéóôéêü ãíþñéóìá,
üðùò êáé ôï ðÜ÷ïò ôùí äéðëþí åîùôåñéêþí ôïß÷ùí ìå ôï ìåôáîý ôïõò êåíü.
Ôï ÷ùñéü Ý÷åé ðáñáäïóéáêÞ äüìçóç. ¢ñ÷éóå üìùò, åäþ êé åêåß, íá åìöáíßæåôáé ç Üãåõóôç êáé Üêïóìç ðáñá÷ÜñáîÞ ôïõ êáé ðñÝðåé êÜôé íá ãßíåé, þóôå êÜèå ïéêïäïìéêÞ äñáóôçñéüôçôá íá ìðåé õðü Ýëåã÷ï, ãéá íá äéáôçñçèåß ç áñ÷éôåêôïíéêÞ ôïõ ÷ùñéïý ìå ôï ðáñáäïóéáêü ôïõ ÷ñþìá.
á) Ç áñ÷éôåêôïíéêÞ ôùí åêêëçóéþí.
Ï ñõèìüò ôïõ Ìïíáóôçñéïý êáé ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò ðñïóäéüñéóå êáé
ôçí áñ÷éôåêôïíéêÞ üëùí ôùí Üëëùí åêêëçóéþí. ¼ëåò ïé åêêëçóßåò åßíáé ìå ôïí
ßäéï ñõèìü äïìçìÝíåò. ÂáóéëéêÞ ÷ùñßò ôñïýëï.
â) Ç áñ÷éôåêôïíéêÞ ôùí óðéôéþí.
Ôçí áñ÷éôåêôïíéêÞ ôùí óðéôéþí ðñïóäéüñéóáí:
• Ïé áíÜãêåò ôçò áãñïôïêôçíïôñïöéêÞò ïéêïãÝíåéáò, ï ôñüðïò æùÞò ôïõò, ïé
óõíÞèåéåò êáé ïé áíôéëÞøåéò ôïõò êáé ïé ïéêïíïìéêÝò ôïõò äõíáôüôçôåò.
• Ôá õðÜñ÷ïíôá óôï ðåñéâÜëëïí öõóéêÜ õëéêÜ äüìçóçò êáé

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

247

ôï ðñáíÝò ôïõ åäÜöïõò, ðïõ Ýäùóå ôç äõíáôüôçôá õðïãåßïõ, éóïãåßïõ óôçí
ïõóßá, óå üëá ó÷åäüí ôá óðßôéá.
ÊáíÝíá óðßôé, ðëçí ôïõ Äéïíýóç ËõìðÝñç, äåí îåðåñíÜ ôï ðëÜôïò ôùí 6 ìÝôñùí, ìáæß ìå ôçí ôïé÷ïðïéßá. Êáé ôïýôï,
ãéáôß ôá Ýëáôá (ðÜôåñá, ôñÜâåò), óôç
äéÜìåôñï ïéêïäïìéêÞò ÷ñÞóçò, äåí îåðåñíïýí ôá 5 Ýùò 5,5 ì. Ôï îåðÝñáóìá
ôïõ ðëÜôïõò ïäçãïýóå óå õøçëü êüóôïò,
áöïý Ýðñåðå óôï õðüãåéï íá êôéóôåß ìåóïôïé÷ßá ãéá íá ðáôÞóïõí ðÜíù ôá ðÜôåñá. Óôï óðßôé ôçò åéêüíáò ôïõ Êùí. Èåïä. Ðáôïý÷á, ïé îõëïäåóéÝò åßíáé åóùôåñéêÝò, äå öáßíïíôáé. Ôï ðÜ÷ïò ôçò ôïé÷ïðïéßáò êõìáßíåôáé áðü 50-70 åêáôïóôÜ.
Ôï óðßôé ôïõ Êþóôá Ðáôïý÷á.
ÁíÜìåóá óôïí åóùôåñéêü êáé åîùôåñéêü
ôïß÷ï, äçìéïõñãïýóáí êåíü, ôï ïðïßï ôï ãÝìéæáí ìå ôÝ÷íç ìå "óüìðïëá" (ìéêñÜ
ëéèáñÜêéá, ìéáò êáé ðáñáðÜíù ãñïèéÜò). ¹ôáí ôï äåýôåñï, ìåôÜ ôçí îõëïäåóéÜ, áíôéóåéóìéêü óôïé÷åßï ôçò ïéêïäïìÞò.
Ôï ìÞêïò ôùí óðéôéþí ðïéêßëåé, áíÜëïãá ìå ôéò ïéêïíïìéêÝò äõíáôüôçôåò ôïõ
êÜèå íïéêïêõñéïý êáé ðáñïõóéÜæåôáé, ìå ôçí ßäéá áñ÷éôåêôïíéêÞ äïìÞ, óå ôÝóóåñá ìåãÝèç:
• Ôá ìåãÜëá, ôá ïðïßá Ý÷ïõí ìßá äßöõëëç ìðáëêïíüðïñôá êáé äåîéÜ êáé áñéóôåñÜ ôçò áíÜ äýï äßöõëëá ðáñÜèõñá.
• Ôá ìåóáßá, ôá ïðïßá Ý÷ïõí áðü ôç ìßá ìåñéÜ ôçò ìðáëêïíüðïñôáò äýï ðáñÜèõñá êáé áðü ôçí Üëëç Ýíá.
• Ôá ìéêñÜ, ðïõ Ý÷ïõí äåîéÜ êáé áñéóôåñÜ ôçò ìðáëêïíüðïñôáò áðü Ýíá
ðáñÜèõñï.
• Ôá ôñéþñïöá ìéêñïý ôýðïõ. Óðßôéá ôïõ ôýðïõ áõôïý, ôïõ Ãáñäßêá ôïõ ×áíôæïêþóôá, ôïõ ÆáìðáñïìÞôñïõ êáé ôïõ Íßêïõ ÓêéáäÜ. ¸÷ïõí éóüãåéï, áíþãåéï êáé üñïöï.
Ôá óðßôéá åß÷áí üëá õðüãåéï, ðïõ
îå÷þñéæå áð' ôï áíþãåéï ìå ðÜôùìá åëÜôçò, óôçñéãìÝíï ðÜíù óå åëÜôéíåò
"ôñÜâåò". Óôï ðëÜôïò ôùí 5 Ýùò 6 ìÝôñùí õðÞñ÷áí äýï ðáñÜèõñá áíÜ
ðëåõñÜ. Ôï õðüãåéï Þôáí ï ðéï óçìáíôéêüò âïçèçôéêüò ÷þñïò.
¼ëá ôá óðßôéá Þôáí óêåðáóìÝíá ìå
ëåõêÝò Þ óêïõñü÷ñùìåò, Þ áíÜìéêôùí

248

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

áðï÷ñþóåùí ðëÜêåò. Áñãüôåñá óôç äåêáåôßá ôïõ 1950 êáé '60 áíôéêáôáóôÜèçêå ç ðëÜêá ôçò óêåðÞò ìå êåñáìßäé. Ôá ðñþôá óðßôéá ðïõ åß÷áí êåñáìßäéá, üôáí üëá ô' Üëëá ãéá ðïëëÜ ÷ñüíéá åß÷áí ðëÜêá, Þôáí ôïõ Êþóôá Èåïä. Ðáôïý÷á(Ãáñäßêá) êáé ôïõ Ìé÷Üëç Ãåùñ. ËõìðÝñç. Ôá êåñáìßäéá áõôÜ êïõâáëÞèçêáí ìå ìïõëÜñéá, áðü 12 þñåò ìáêñéÜ, óôç äåêáåôßá ôïõ1920-30.
Óôï åóùôåñéêü õðÜñ÷åé äéÜäñïìïò. Åêåß êñåìïýóáí
ôá ðñÜãìáôá ðïõ óõíÞèùò êïõâáëïýóáí, üðùò ãêëßôóåò,
êÜðåò, ïìðñÝëåò. Åêåß Ýâãáæáí êáé ôá âñåãìÝíá ðïëëÝò
öïñÝò ðáðïýôóéá ôïõò. ÓõíÞèùò óôï äéÜäñïìï õðÞñ÷å
ìéá åóï÷Þ-öùëéÜ ìÝóá óôï ÷ïíôñü ôïß÷ï, ãéá íá ìðáßíåé
ç âáñÝëá ìå ôï íåñü. Ôç äåêáåôßá ôïõ åßêïóé åðéóôñÝöåé
ç ðñþôç ãåíéÜ ìåôáíáóôþí. ÖÝñíåé ÷ñÞìáôá êáé ôá ðåñéóóüôåñá óðßôéá ãßíïíôáé êáéíïýñéá.
Ç âáñÝëá ãéá ôï íåñü

ã) ¸ðéðëá êáé óêåýç ôïõ óðéôéïý.

ÐéáôïèÞêç

Èá ðåñéãñÜøïõìå Ýíá
óðßôé ôçò åðï÷Þò ôïõ ôñéÜíôá. Áðü ôá Ýðéðëá ôïõ óðéôéïý îå÷þñéæáí ôï ôñáðÝæé
ôïõ ïíôÜ (óÜëáò) ìå ôéò êáñÝêëåò, óõíÞèùò öôéáãìÝíá üëá áð' ôïõò ßäéïõò êáé
ìå õëéêÜ ðïõ ôïõò ðáñåß÷å
Üöèïíá ç öýóç, ï óïöñÜò
ìå ôá óêáìíÜêéá ôïõ, ðïõ âñéóêüôáí êïíôÜ
óôï ôæÜêé, óôï ìáãåéñåéü. Åêåß õðÞñ÷å óõíÞèùò áêüìá Ýíá îýëéíï íôïõëáðÜêé, ðïõ
Ýâáæáí ìÝóá ôéò ìðïõêÜëåò ìå ôï îßäé êáé
ôï ëÜäé, üðùò êáé ôá
îýëéíá âáæÜêéá ìå ôïí
íôïìáôïðïëôü, ôï ôóÜé,
ôï áëÜôé, ôç ñßãáíç êáé

ôçí ôñéììÝíç êüêêéíç ðéðåñéÜ.
Óôçí ðáñáäïóéáêÞ ðéáôïèÞêç êáé ðÜíù óôï ôåëåõôáßï
ôçò óáíßäé, ôïðïèåôïýíôáí óôç óåéñÜ ôá ìðñïýíôæéíá (÷áëêùìáôÝíéá) êáôóáñïëéêÜ, äéáöüñùí ìåãåèþí, ôáâáäÜêéá,
óáãÜíéá. Óôï êÜôù ìÝñïò ôçò óáíßäáò êñåìïýóáí áðü Üãêéóôñá ôéò êïõôÜëåò. Óôï äåîéü ðëáúíü ôçò åßíáé óôçìÝíïò ï
øÞóôçò ôïõ êáöÝ êáé óôï íôïõëáðÜêé ï ìýëïò. Óôïí ôïß÷ï

Ìýëïò êáé øÞóôçò ôïõ êáöÝ

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

1

2

3

4

ÌÅ ÔÏ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

249

êñåìïýóáí áðü êáñöéÜ ôá ôçãÜíéá ôïõò, ôïí êïýôëá,
ôç óÞôá (Öùô. 1), ôï ðëáóôÞñé, ôï óïõñùôÞñé (Öùô. 2).
Óôá ÷ùñßóìáôá ôçò áíïé÷ôÞò ðáñáäïóéáêÞò ðéáôïèÞêçò, óôï ôåëåõôáßï ñÜöé, Ýâáæáí ôá ôáøéÜ ôïõò, äéáöüñùí ìåãåèþí êáé óôá õðüëïéðá ÷ùñßóìáôá, Ýóôçíáí ôá îýëéíá ðéÜôá, ôïðïèåôïýóáí ôï îýëéíï áíïé÷ôü
êïõôß ìå ôá ÷ïõëéÜñéá, ôá ðéñïýíéá êáé ôá ìá÷áßñéá
êáé Ýâáæáí ôá îýëéíá êáé ãõÜëéíá ðïôÞñéá. Åêåß êÜðïõ
âïëåõüôáí êáé ï ðëÜóôçò. Ôá óêáößäéá ãéá ôï æýìùìá
ôá Ýóôçíáí óõíÞèùò êÜôù áð' ôçí ðéáôïèÞêç.
Ç ãÜóôñá, ç ðáößëá (Öùô. 3) êáé ç ðõñïóôéÜ Ýìðáéíáí óõíÞèùò ìÝóá óå åóï÷Þ ôïõ ÷ïíôñïý ôïß÷ïõ.
Åðßóçò ìéá èÝóç Ýâñéóêáí ãéá íá âÜëïõí ôï óßäåñï
ãéá ôï óéäÝñùìá ôùí "íôõìáóéþí" (Öùô. 4). Ôá ôæÜêéá
Þôáí ìåãÜëá, ãéá íá äïõëåýåé ç ãÜóôñá êáé ç ðáößëá.
Ôá êáæÜíéá âñßóêïíôáí óôï õðüãåéï.
Ôá ßäéá óêåýç ôá óõíáíôÜìå, óå ìéêñüôåñç ðïéêéëßá, óôç óôÜíç êáé óôá êáëýâéá.
Óôéò êñåâáôïêÜìáñåò, åÜí äå ãéíüôáí ç ðåñßöçìç
óôñùìáôóÜäá, õðÞñ÷áí îýëéíá êñåâÜôéá óôñùìÝíá ìå
ôÜâëåò. ÐÜíù óôéò ôÜâëåò Ýóôñùíáí ÷ïíôñÜ õöáíôÜ
(Öùô. 5) Þ óôñþìáôá áðü ìáëëß ðñïâÜôùí, ãéíüôáí ï
ýðíïò äçëáäÞ ðÜíù óå "áíáôïìéêÜ" óôñþìáôá, êáé Ýôóé ïé Üíèñùðïé ðïôÝ äåí ðáñáðïíÝèçêáí ãéá ðüíïõò
óôç ìÝóç.
Åðß ôùí çìåñþí ìáò ï åîïðëéóìüò ôùí óðéôéþí õðÞñîå ðëïõóéüôåñïò, áöïý ó' áõôü óõíÝâáëáí, åêôüò
ôùí Üëëùí, ôá åìâÜóìáôá áðü ôçí îåíéôéÜ.

ä) Ïé âïçèçôéêïß ÷þñïé ôïõ óðéôéïý.
Ïé âïçèçôéêïß ÷þñïé ôïõ óðéôéïý âñßóêïíôáí Ýîù
áðü ôçí êõñßùò êáôïéêßá. Áõôïß Þôáí ôï áðï÷ùñçôÞñéï Þ áðüðáôïò, ôï êïôÝôóé, ôï êïõìÜóé Þ ãïõñïõíï5
êïýìáóï, ï öïýñíïò, ï óôÜâëïò, ï á÷õñþíáò êáé ôï
ðëõóôáñéü. Óå ìåñéêÜ óðßôéá õðÞñ÷å êáé öïýñíïò êáé õðáßèñéá óêåðáóìÝíç
ãùíéÜ (ôæÜêé). Ôï ðáôçôÞñé áðïèçêåõüôáí óôï õðüãåéï êáé êáôÜ ôïí ôñýãï ìåôáöåñüôáí óôï éóüãåéï, îåóêÝðáæáí ôïí êáôáññÜ÷ôç êáé ðÜíù áðü ôçí êáôáðáêôÞ ôïõ Ýóôçíáí ôï ðáôçôÞñé. Ìåñéêïß åß÷áí ôçí êÜäç Ýîù, êÜðïõ óôïí ðåñßâïëï ôïõ óðéôéïý, óêåðáóìÝíç, ïðüôå ôï ðÜôçìá ôùí óôáöõëéþí ãéíüôáí õðáßèñéá êáé åðéôüðïõ.

250

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

2.4 Ïé áãñïôéêÝò êáôïéêßåò.
á. Ôá êáëýâéá.
Ôá êáëýâéá êáé ïé ôáñÜôóåò Þôáí ïé áãñïôéêÝò êáôïéêßåò ôùí ãåùñãþí êáé êôçíïôñüöùí ðñïãüíùí ìáò. Âñßóêïíôáí êïíôÜ
óôá óðßôéá êáé êõñßùò óôá ÷ùñÜöéá êáé óôéò
óôÜíåò. ×ôßæïíôáí ìå ðÝôñá êáé óêåðÜæïÔï êáëýâé ôïõ ÓéêïëïèáíÜóç
íôáí ìå ðëÜêá, õëéêÜ ðïõ ôá ðñïìÞèåõå Üöèïíá ç öýóç. ×ñçóßìåõáí óáí ìéá äåýôåñç êáôïéêßá, ðïõ åß÷å ôá ðëÝïí áðáñáßôçôá ìÝóá äéáâßùóçò, áëëÜ êáé ôá "÷ñåéáæïýìåíá" ãåùñãéêÜ êáé êôçíïôñïöéêÜ ôïõò åñãáëåßá. Êáëýâéá õðÞñ÷áí ó÷åäüí óå üëá ôá ìåãÜëá ÷ùñÜöéá.
ÐïëëÜ áð' áõôÜ Þôáí äéþñïöá. Óôï éóüãåéï áðïèÞêåõáí ôñïöÝò ãéá ôá æþá.
ÐïëëÝò öïñÝò ôï êáëýâé ëåãüôáí êáé á÷õñþíáò, ãéáôß áðïèÞêåõáí Ü÷õñï. ÌåñéêÜ óþæïíôáé áêüìá.
â. Ïé ôáñÜôóåò.
Ìéá ôáñÜôóá ãéá íá óôçèåß áðáéôïýóå,
óå óýãêñéóç ìå ôá êáëýâéá, ëéãüôåñï êüðï
êáé ëéãüôåñá õëéêÜ, áëëÜ ðïëëÞ ìåãáëýôåñç
ðñïóï÷Þ, ãéá íá ãßíåé óßãïõñç ç êáôáóêåõÞ,
áöïý ç óêåðÞ ôçò ôáñÜôóáò êñáôÜåé ìåãÜëá
öïñôßá. Ôï ìõóôéêü ôçò óôáèåñÞò êáôáóêåõÞò êñýâåôáé óôá ðåñáóôÜñéá êáé óôéò öïýñêåò. ÁõôÜ ôá õëéêÜ ðñÝðåé íá åßíáé êõñßùò äñýéíá, êÝäñéíá êáé åëáôßóéá. ÐÜíù
óôéò öïýñêåò ðáôÜíå ôá ðåñáóôÜñéá êáé ðÜíù ó' áõôÜ áðëþíïíôáí ôá êëáäéÜ
êáé ç öôÝñç. ¾óôåñá ôá óêÝðáæáí ìå ÷þìá, ôï ðáôïýóáí êáé ôï ÷ôõðïýóáí ìå
âáñéÜ îýëá, ãéá íá óôñþóåé êáé íá êáèßóåé ðáôéêùìÝíï. Áñãüôåñá ôï ÷þìá ôï
áíôéêáôÝóôçóå ï ôóßãêïò êáé Ýôóé ïé ôáñÜôóåò Ýãéíáí ðéï áóöáëåßò.
Ç óùóôÞ åðéëïãÞ ôïõ ôüðïõ Þôáí ôï ðñþôï ìÝëçìá. ÓõíÞèùò ãéíüôáí óå ìéá
æáãÜäá (ðåæïýëá). Ôï ðßóù ìÝñïò Þôáí êëåéóôü êáé áêïõìðïýóå óå ìÜíôñá. Ç
ôáñÜôóá óõíÞèùò êáôçöüñéæå ðñïò ôç ìÜíôñá ãéá íá êõëÜíå ôá âñï÷üíåñá. Ãé'
áõôü ôï ìðñïóôéíü ìÝñïò, ðïõ Þôáí êáé ç åßóïäïò, êáôáóêåõáæüôáí íá åßíáé
øçëüôåñï áðü ôï ðßóù. Ïé ôñåéò áõôÝò ðëåõñÝò, ìðñïóôÜ, äåîéÜ êáé áñéóôåñÜ
ðëÝêïíôáí ìå âÝñãåò åýêáìðôåò êáé Üöçíáí ìüíï ìðñïóôÜ ìéá ìéêñÞ åßóïäï.
Óôçí åßóïäï áõôÞ óõíÞèùò âÜæáíå áìðÜñá (ðüñôá ìå îýëéíï ðëáßóéï ðëåãìÝíç
ìå ëõãáñéÝò).
Óôéò ôáñÜôóåò öþëéáæáí ôá æþá êáé ï åêôåèåéìÝíïò óôçí êáêïêáéñßá Üíèñùðïò.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

251

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ÓÔÏ ÓÁÊÏÕËÁÊÉ ÔÏ ØÙÌÉ
Ìåò óôùí âïõíþí ôçí åñçìéÜ èá ðÜù ãéá í’ áãñéÝøù
ôïõ ëýêïõ íá ãåíþ áäåëöüò ùò ôçò æùÞò ôï ôÝëïò.
Ãéá ôá êáëÜ ðïõ Ýêáíá ðëÝñá äå èá ãõñÝøù,
ãéá ôá êáêÜ ðïõ Ýðñáîá óõ÷þñåóç äå èÝëù.
Óôï óáêïõëÜêé ôï øùìß êáé ôï ôïõëïõìïôýñé,
óôï ÷Ýñé ôçí áãêëßôóá ìïõ, ôç óêïýöéá óôï êåöÜëé,
ôçí ôóüôñá ðáñáìÜóêáëá íá ðßíù îåñïóöýñé
ôïí êüóìï í´áðïëçóìïíþ êáé ôï ôñáíü ôïõ ÷Üëé.19

2.5 Óôç âïóêÞ êáé óôï ÷ùñÜöé.
ØùìïóÜêïõëï, âáñÝëá, êÜðá êáé öëïãÝñá.
¼óï êé áí öáßíåôáé ðáñÜäïîï, áõôÜ ðïõ ðñùôïöñüíôéæáí íá Ý÷ïõí ìáæß ôïõò óôç âïóêÞ êáé óôï ÷ùñÜöé ïé ðñüãïíïß ìáò, Þôáí ôï óáêïýëé ìå ôï îåñïêüììáôï, ôï øùìïóÜêïõëï, üðùò ôï ëÝãáíå êáé ç
âáñÝëá ìå ôï íåñü. Ôéò âáñÝëåò, üðùò åßäáìå, ôéò êáôáóêåýáæáí ïé íôüðéïé ïé âáñåëÜäåò. Äßðëá ó' áõôÜ
äåí Ýëåéðå áð' ôïõò âïóêïýò ç êÜðá êé ç öëïãÝñá.

ÌéêñÞ âáñÝëá íåñïý.

2.6 Ôá åñãáëåßá.
1. Åñãáëåßá êáé ìÝóá ÷áëéíáãþãçóçò ôùí æþùí.
á. Ç êáðéóôñÜíá.
Ç êáðéóôñÜíá âÜæåé ôï æþï êÜôù áðü ôïí Ýëåã÷ï
ôïõ áöåíôéêïý. ÐïëëÝò öïñÝò áõôÞ óôïëéóìÝíç ìå
÷Üíôñåò êáé öôéáãìÝíç ìå êïììÜôéá áðü áóâïôüìáñï, Þôáí ðñáãìáôéêü óôïëßäé óôï êåöÜëé ôïõ æþïõ.
Ãéá ôá æüñéêá ìïõëÜñéá, ôï ðåñéóôüìéï ôçò êáðéóôñÜíáò, Ýóöéããå ìå áëõóßäá.
ÊáðéóôñÜíá

19. ÈáíÜóçò Ðáðáèáíáóüðïõëïò, "ÑÏÕÌÅËÉÙÔÉÊÁ", ô Ýêäïóç.

252

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

â. Ôï êáðßóôñé.
Ï Çíßï÷ïò êñáôïýóå ôá çíßá, ôá ëïõñéÜ ôïõ
÷áëéíïý, ôá ãêÝìéá ôçò êáðéóôñÜíáò, ôï êáðßóôñé. Ôá "ãêÝìéá ìáò ôá Üöçóáí ïé Ôïýñêïé áðü ôï ôïõñêéêü gem êáé ôï êáðßóôñé ìáò ôï öÝñáíå ïé Ñùìáßïé áðü ôï capistrum êáé Ýôóé ïëïêëçñþèçêå ï éóôïñéêüò êýêëïò
ôùí êáôáêôçôþí ðÜíù óôá çíßá ôïõ Çíßï÷ïõ.
ã. Ôï ößìùôñï.
ÌåñéêÜ æþá åß÷áí ôçí êáêéÜ óõíÞèåéá íá áñðÜæïõí ôï óáíü ðïõ Þôáí öïñôùìÝíá Þ áêüìá êáé íá äáãêþíïõí. Ãé' áõôü ôïõò öïñïýóáí ößìùôñï. Ðñüêåéôáé ãéá ôï âõæáíôéíü öéìü.
ä. Ç âïõêÝíôñá.
¹ôáí Ýíá óôñïããõëü îýëï óá ìáôóïýêá, ìÞêïõò ðåñßðïõ ãýñù óôï åíÜìéóé
ìÝôñï. Óôá äýï Üêñá ôïõ åß÷å óéäåñÝíéá êáëýììáôá. Óôï Ýíá Üêñï åß÷å êåíôñß
êáé óôï Üëëï åß÷å îýóôñá. Ìå ôï Ýíá êÝíôñéæå ï ãåùñãüò ôá âüäéá ãéá íá ðñï÷ùñÞóïõí êáé ìå ôçí îýóôñá êáèÜñéæå ôï ÷þìá ðïõ êïëëïýóå ðÜíù óôï õíß ðïõ
ôï åìðüäéæå íá ðñï÷ùñÞóåé.
å. Ç áãêïýôóá óôï áëþíé.
Ôï êáìïõôóßêé ôï åß÷áí ãéá íá óáëáãÜíå êáé ãéá íá áíáãêÜæïõí ôá æþá, üôáí áëþíéæáí Þ üñãùíáí. Óôï êÝíôñï ôïõ áëùíéïý Þôáí ìðçãìÝíïò ãåñÜ êáé âáèéÜ Ýíáò äñýéíïò Þ êÝäñéíïò ðÜóóáëïò, ï óôñßïñáò, áð' ôïí ïðïßï îåêéíïýóáí
ôá ó÷ïéíéÜ ðïõ Þôáí äåìÝíá ôá Üëïãá Þ ôá ìïõëÜñéá.Ôá ó÷ïéíéÜ åß÷áí áêôßíá
ìéêñüôåñç áðü áõôÞ ôïõ áëùíéïý.
¼ôáí ôá æþá ðïõ áëþíéæáí Þôáí ðåñéóóüôåñá ôïõ åíüò, ôüôå ÷ñçóéìïðïéïýóáí Ýíá åñãáëåßï ðïõ ôï Ýëåãáí áãêïýôóá. Äåí ðñüêåéôáé ãéá ôçí áãêïýôóá ðåñéóõëëïãÞò êáñðþí. ÁõôÞ åß÷å Üëëç áðïóôïëÞ. Ôá æþá äÝíïíôáí ìåôáîý ôïõò
ìå èçëéÝò. Ôï ôåëåõôáßï æþï óõíäåüôáí ìå ôï óêïéíß ôïõ óôñßïñá, ¼ôáí ï áëùíéóôÞò Þèåëå íá êÜíåé óôñïöÞ óôá æþá, ôüôå Ýêáíå áðïóýíäåóç ôçò áãêïýôóáò
êáé ôçí ôïðïèåôïýóå ðÜëé, üðùò Þôáí óôçí ðñþôç êáôåýèõíóç.
2. Óôï ÷ùñÜöé.
á. Ôï áëÝôñé.
Ìå ôá ðñùôïâñü÷éá ôïõ Öèéíïðþñïõ ï ãåùñãüò Ýêïâå ôï áëÝôñé óôïí
þìï, Ýðáéñíå ôá æùíôáíÜ ôïõ ôñáâþíôáò êáé Ýìðáéíå óôï ÷ùñÜöé ôïõ. Ôï
îýëéíï áëÝôñé Þôáí ôï âáóéêüôåñï êáé

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

253

ôï ðéï üìïñöï åñãáëåßï ôïõ ãåùñãïý êáé ôï ÷ñçóéìïðïéïýóå óôï üñãùìá ôïõ
÷ùñáöéïý. Áñ÷éêÜ ôï Ýóåñíå ï ßäéïò ï Üíèñùðïò êáé ìåôÜ ôïí áíôéêáôÝóôçóáí
ôá åõëïãçìÝíá âüäéá. ÌðñïóôÜ åêåßíá äõíáôÜ, Þñåìá êáé öéëéêÜ, Ýó÷éæáí áñãÜ êáé óôáèåñÜ ôá óðëÜ÷íá ôçò ÷ïìïñßôéêçò ãçò. Ï Çóßïäïò áíáöÝñåôáé óôï
Üñïôñï êáé ôï ðåñéãñÜöåé.
Ôï ìÝñïò ðïõ áõëáêþíåé ôç ãç åßíáé óéäåñÝíéï êáé ôï ëÝíå õíß, ãéáôß öïñéÝôáé óáí ðáðïýôóé óôï áëåôñïðüäáñï. Ôï áëÝôñé ìáíôáëùíüôáí óôï æõãü Þ óôç
ëáéìáñéÜ ìå óéäåñÝíéï êëåéäß, ôï ìáíôáëüêëåéäï. Aðïôåëåßôáé áðü ôá åîÞò ìÝñç:
• Ôï õíß.
• Ôï ðáñÜâïëï (ðßóù áð' ôï õíß).
• Ôï ðïäÜñé Þ áëåôñïðüäáñï.
• Ôï óôáâÜñé Þ êáìÜñá, ðïõ åßíáé ôï êýñéï ìÝñïò.
• Ôç óðÜèá, (ðåñíÜåé ìÝóá ôï óôáâÜñé).
• Ôï æõãü ìå ôéò æåýëåò.
• Ôç ÷åéñïëáâÞ Þ ïõñÜ.
Ôï õíß åßíáé ìðñïóôÜ êáé ðßóù ôïõ áêñéâþò ôï ðáñÜâïëï, ðïõ Üíïéãå ðéï
ðëáôéÝò áõëáêÝò.
â) Ï æõãüò êáé ç ëáéìáñéÜ
Óôï âïúäÜëåôñï ðåñíïýóáí óôï óâÝñêï ôïõ êÜèå âïäéïý ôï æõãü ìå ôéò æåýëåò. Ïé æåýëåò êáé ï æõãüò êñáôéüíôáí åíùìÝíïé ìå ðåßñïõò.
Ï æõãüò åßíáé ôï óýìâïëï ôçò óêëáâéÜò, åßíáé áõôüò ðïõ Ýãéíå ôï äåýôåñï
óõíèåôéêü óå ðïëëÝò Üëëåò ëÝîåéò üðùò éóïæýãéï, äéáæýãéï õðïæýãéï, óýæõãïò
ê.ô.ë. Ôá æþá ðïõ Ýðñåðå íá æÝøïõí Ýðñåðå íá ôáéñéÜæïõí óôçí çëéêßá, óôï ýøïò, óôç äýíáìç, óôá ÷ïýãéá êáé íá ãíùñßæïíôáé ìåôáîý ôïõò. ¼ðùò ãñÜöåé êáé
ï ÁëÝêïò ×ïõëéáñÜò Þôáí ôï ðåôõ÷çìÝíï
ðÜíôñåìá óõæýãùí20.
Ç ëáéìáñéÜ.
Ôç èÝóç ôïõ æõãïý Ýðáéñíå ç ëáéìáñéÜ,
üôáí ôï üñãùìá ãéíüôáí ìå Üëïãá Þ ìïõëÜñéá. "Åßíáé êé áõôÞ, óáí ôïí æõãü ôïõ âïúäÜëåôñïõ, óýìâïëï êáôáðßåóçò êáé óêëáâéÜò, üìùò áôïìéêÞò. Ç ðéóôüôåñç Ýêöñáóç ôçò æåõãáñùôÞò äõóôõ÷ßáò åßíáé áõôÞ
ËáéìáñéÜ
ôùí ïìïæýãùí óôï æõãü ôïõ âïúäÜëåôñïõ.
ÌïñöïëïãéêÜ êáé ëåéôïõñãéêÜ ìïéÜæåé ðåñéóóüôåñï ìå ôç æÝâëá. ZÝâëá ëåãü20. ÁëÝêïò ×ïõëéáñÜò, ÅÕÑÕÔÁÍÉÊÁ ÍÅÁ Áñéè. öýëëïõ, 35,36 2003-1.
21. Ï.ð.

254

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ôáí ç îýëéíç Þ óéäåñÝíéá óôåöÜíç ðïõ, ãéá ëüãïõò áíôï÷Þò, ôçí ðåñéÝâáëëå"21.
Ç îýëéíç êïõëïýñá, ìå ôçí ïðïßá ãéíüôáí ç óýíäåóç êáé ôï ôáßñéáóìá óôï
áëÝôñé ìå ôï æõãü. Áêüìá ÷ñçóéìïðïéïýóáí, êëåéäéÜ êáé êñßêïõò, ëïõñéÜ êáé
ðåßñïõò üðùò åðßóçò êáé ôç æåýëá.
Ï áëåôñÜò Þôáí ï ìÜóôïñáò. Ïé ðåñéóóüôåñïé óôï ÷ùñéü ôï áëÝôñé ôï Ýöôéáíáí ìüíïé ôïõò.
ã) Ç óâÜñíá.
Ôç äïõëåéÜ ôïõ áëåôñéïý ïëïêëÞñùíå ç óâÜñíá, ç ïðïßá Þôáí Ýíá îýëéíï ôåôñÜðëåõñï äåìÝíï ðßóù áðü Ýíá ìïõëÜñé. Óôï åóùôåñéêü ôïõ ôåôñáðëåýñïõ Ýðëåêáí êáìÝíåò êáé ëõãéóìÝíåò ëõãáñéÝò. ÐÜíù óôç óâÜñíá óôåêüôáí ï ãåùñãüò, ðïõ ïäçãïýóå ôï æþï ìå ôá ÷áëéíÜñéá êáé Ýêáíå ôï ëåãüìåíï óâÜñíéóìá
ôïõ ÷ùñáöéïý, ãéá íá îåóâïëéÜóåé êáé íá óôñþóåé ôï ÷þìá, þóôå íá óêåðáóôåß
ï óðüñïò êáé íá ìç ãßíåé åýêïëç âïñÜ ôùí ðôçíþí.
ä) Ïé êáóìÜäåò êáé áîßíåò. (ôóÜðåò, ôóáðéÜ, óêáëéóôÞñéá).
Åßíáé áðü ôá âáñýôåñá ÷åéñùíáêôéêÜ óêáðôéêÜ áãñïôéêÜ åñãáëåßá. ÕðÜñ÷ïõí êáóìÜäåò ìéêñïß êáé ìåãÜëïé êáé ðáñïõóéÜæåôáé óå äéÜöïñåò ðïéêéëßåò
êáé ðáñáëëáãÝò ìå äéÜöïñá ïíüìáôá, üðùò ôóáðéÜ, ôóÜðåò, öñáãêïýëåò , óêáëéóôÞñéá êëð. Ôá ßäéá åñãáëåßá ÷ñçóéìïðïéïýíôáé êáé óôï áìðÝëé.
3. Óôï èÝñï êáé óôï ìÜæåìá.
Ï êüðïò êáé ï ìü÷èïò, ï éäñþôáò êáé ïé ôáëáéðùñßåò åíüò ïëüêëçñïõ ÷ñüíïõ óôç óõãêïìéäÞ ãßíïíôáí óõãêåêñéìÝíïé áñéèìïß. Ï ìáñáèùíïìÜ÷ïò ãåùñãüò Ýðáéñíå ôï Ýðáèëü ôïõ, ýóôåñá áðü ìéá äùäåêÜìçíç óêëçñÞ äéáäñïìÞ,
ðïõ Üñ÷éæå ìå ôá åñãáëåßá ôïõ ïñãþìáôïò êáé èá ôåëåßùíå ìå ôá åñãáëåßá ôçò
óõãêïìéäÞò êáñðþí êáé ÷üñôùí ãéá ôá æþá, ôïõò óõíôñüöïõò ôïõ êáé óõíåñãÜôåò ôïõ. ´Åðñåðå íá öñïíôßóåé êáé ãé' áõôïýò. Ôá
óðïõäáéüôåñá åñãáëåßá óõãêïìéäÞò Þôáí:
á. Ôá äñåðÜíéá, ç êïóéÜ êáé ôá êëáäåôÞñéá.
¼ôáí Þèåëáí íá êüøïõí óéôÜñé, íá èåñßóïõí,
÷ñçóéìïðïéïýóáí ôï äñåðÜíé. Ôï óÝñíáíå ãéá íá
êüøåé, üðùò óÝñíïõìå ôï ìá÷áßñé. ¼ôáí Þèåëáí íá
êüøïõí ôñéöýëëé ÷ñçóéìïðïéïýóáí ôçí êïóéÜ. Ç
êïóéÜ Þôáí ôï åñãáëåßï ðïõ áð' üðïõ ðåñíïýóå äåí
Üöçíå ôßðïôá üñèéï. Ãé' áõôü êáé ï ÷Üñïò áðåéêïíßæåôáé, óáí ìÝãáò êáé åðéäÝîéïò êïóéáäüñïò, íá ÷ñçóéìïðïéåß êïóéÜ. ¸íá ìáêñý îýëï ìå ëáâÞ óôç ìßá

ÄñåðÜíé

ÊïóéÜ

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

255

Üêñç êáé ôï öïâåñü äñåðÜíé óôçí Üëëç Üêñç êáñöùìÝíï Þ óöéãìÝíï êáé ç êïóéÜ åßíáé Ýôïéìç, Äåí ôñï÷ßæåôáé, áëëÜ óöõñçëáôåßôáé. ÁðëÜ êÜðïõ, êÜðïõ ôçí "îåóôïìþíïõí" ìå Ýíá áðëü áêüíé
óêëçñÞò êáé åéäéêÞò ðÝôñáò. Ôá êëáäåõôÞñéá ÷ñçóéìïðïéïýíôáí,
üðùò ôï ôóåêïýñé. ×ôõðïýóáí ãéá íá êüøïõí êáé õðÞñ÷áí ìéêñÜ
êáé ìåãÜëá.
â. Ï ëïýñïò.
Ï ëïýñïò ÷ñçóéìïðïéïýíôáí ãéá ôï ôßíáãìá ôùí êáñõäéþí. Ïé
ðáíýøçëåò äõóêïëïôßíá÷ôåò êáñõäéÝò ôùí ñåìáôéþí êáé ôùí ÷ùñáöéþí áðáéôïýóáí åîáéñåôéêÞ éêáíüôçôá êáé åðéäåîéüôçôá êáé ÊëáäåõôÞñé
áíáðôõãìÝíç ôçí áßóèçóç éóïññïðßáò. ¼ðùò åýóôï÷á ãñÜöåé ï ÁëÝêïò ×ïõëéáñÜò ìå "ôï ôßíáãìá áõôþí ôùí êáñõäéþí ìåñéêïß ÷ùñéêïß åðéâåâáßùíáí üôé… üíôùò êáôáãüìáóôå áðü ôïõò ðéèÞêïõò".
ã. Ç áãêïýôóá.
Ôç ÷ñçóéìïðïïýóáí ïé ðñüãïíïß ìáò ãéá íá êáôåâÜæïõí êáñðïýò áðü øçëÜ êáé äýóêïëá êëùíÜñéá ïðùñïöüñùí äÝíôñùí.
4. Åñãáëåßá ãéá ôï ìÝôñçìá ôçò óõãêïìéäÞò.
Ç óõãêïìéäÞ Ýðñåðå íá ìåôñçèåß. Åß÷áí ëïéðüí ôá åéäéêÜ ãé' áõôü ôï óêïðü
åñãáëåßá.
á. Ôï óôáôÝñé Þ êáíôÜñé, êáíôáñÜêé êáé ðáëÜíôæá.
Ôï êáíôÜñé åßíáé Ýíáò ìï÷ëüò 1ïõ åßäïõò. Óôç ìÝóç
åßíáé ôï õðïìü÷ëéï ðïõ ÷ùñßæåé äýï Üîïíåò. Ôï âñá÷ßïíá ôïõ âÜñïõò êáé ôï âñá÷ßïíá ôïõ áíôßâáñïõ, ðïõ åß÷å
ðÜíù ÷áñáãìÝíåò åíäåßîåéò. Ôï áíôßâáñï åßíáé êéíçôü.
Ïé äýï ìï÷ëïâñá÷ßïíåò ÷ùñßò âÜñïò êáé áíôßâáñï éóïññïðïýí. Óôï óôáèåñü ëïéðüí ìï÷ëïâñá÷ßïíá êñåìïýóáí
ôá åßäç ðïõ Þèåëáí íá æõãßóïõí. Ìåôáêéíïýóáí ìåôÜ ôï
áíôßâáñï ìÝ÷ñé "íá ôï ðåé", ìÝ÷ñé äçëáäÞ ïé äýï Üîïíåò,
ï æõãüò, íá éóïññïðÞóïõí. Êïéôïýóáí ôçí Ýíäåéîç éóïñÊáíôÜñé
ñïðßáò ôïõ áíôßâáñïõ êáé åß÷áíå ôï âÜñïò ôïõ óþìáôïò
ðïõ åß÷áí êñåìÜóåé óôá Üãêéóôñá.
Áíôßèåôá ôï êáíôáñÜêé åßíáé æõãüò ðïõ ëåéôïõñãåß ìå åëáôÞñéï Ýëîçò. ÌðñïóôÜ Ý÷åé ìßá ìåôáëëéêÞ ðëÜêá ìå ÷áñáãìÝíåò åíäåßîåéò. Óôï ìÝóï ôçò ðëÜêáò
êáé êáôÜ ìÞêïò õðÜñ÷åé ó÷éóìÞ, ìÝóá óôçí ïðïßá êéíåßôáé Ýíáò äåßêôçò ðñïóáñìïóìÝíïò óå Ýíá åëáôÞñéï Ýëîçò. Óôï êÜôù ìÝñïò õðÜñ÷åé Üãêéóôñï ãéá íá

256

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

êñåìéïýíôáé ôá âÜñç ðïõ Þèåëáí íá æõãßóïõí.
Ç ðáëÜíôæá åßíáé Ýíá êáíôÜñé, áð' ôï ïðïßï
êñÝìåôáé ìå ôñåéò áëõóßäåò Ýíáò ìåôáëëéêüò äßóêïò. Ç ðáëÜíôæá óôçí åéêüíá åßíáé äýï äßóêùí.
Óôïí Ýíá äßóêï âÜæáíå ôá óôáèìÜ êáé óôïí Üëëï
ôá ðñïò æýãéóç áíôéêåßìåíá. Ìå Üäåéïõò ôïõò äßóêïõò, ï æõãüò éóïññïðåß.

ÐáëÜíôæá

5. Óô' áëþíé.
Ïé åñãáóßåò ðïõ ãßíïíôáí óôï áëþíé Þôáí ðïëëÝò. Óôçí
ðñþôç öÜóç ãéíüôáí ôï áëþíéóìá ôïõ êáñðïý. Áêïëïõèïýóå ôï ëß÷íéóìá, ôï êïóêßíéóìá, ôï ôóïõâÜëéáóìá ôïõ
êáñðïý êáé ç ìåôáöïñÜ ôïõ ãéá ðëýóéìï, óôÝãíùìá êáé áìðÜñéáóìá. Ãéá ôéò âáóéêüôåñåò åñãáóßåò áð' áõôÝò ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ôá ðáñáêÜôù åñãáëåßá:
á. Îýëéíá äéêñÜíéá, öôõÜñéá, ó÷ïéíéÜ êáé óáêéÜ.
ÌåôÜ ôï áëþíéóìá ëé÷íßæáíå ìå ôï äéêñÜíé ôï áëùíéóìÝíï ðñïúüí áðü ô' Ü÷õñá. ¸ìåéíå ï êáñðüò ìáæß ìå ôïí
ìðïõ÷ü. Ï óùñüò áõôüò ëé÷íéæüôáí ìå ôï îõëüöôõáñï.
Ðåôïýóáí øçëÜ ôïí êáñðü ìå ôïí ìðïõ÷ü êáé ï áÝñáò áíáëÜìâáíå ôá õðüëïéðá. Ï ìðïõ÷üò ãéíüôáíå "ìðïõ÷üò"
êáé ï êáñðüò Ýðåöôå ÷ïíôñïêáèáñéóìÝíïò óôï áëþíé.

Îõëüöôõáñï

â. Ôá äñÜâëéá.
Ðñüêåéôáé ãéá äýï éóïìÞêç
ðåñßðïõ êõëéíäñéêÜ îýëá, ðñïóäåìÝíá óôéò Üêñåò åíüò êïíôïý êáé ãåñïý ó÷ïéíéïý. Ôï ðéï ëåðôü îýëï, ôç
ëáâÞ, êñáôÜ ï óôïõìðéóôÞò ãåùñãüò. Ôï Üëëï îýëï, ôï ðéï ÷ïíôñü, Þôáí ï äÜñôçò, áõôüò ðïõ Ýäåñíå óõíÞèùò ôï êáëáìðüêé ãéá íá îåóðõñéóôåß.
ã. Ôá êüóêéíá (äåñìüíéóìá=êïóêßíéóìá) Þ ñåìüíéá.
Ôá êüóêéíá Þôáí ôá åñãáëåßá ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýóáí ïé ðñüãïíïß ìáò ëßãï
ðñéí ìðåé ï êáñðüò óôá êáóüíéá. Ôï êïóêßíéóìá ìå ôï ðëýóéìï ôïõ êáñðïý áðïôåëïýóáí ôçí ôåëåõôáßá öÜóç ôçò üëçò ðáñáãùãéêÞò äéáäéêáóßáò. ÊÜèå êüóêéíï åß÷å êáé ôï äéêü ôïõ ðÜôï, ãéáôß Ýíá åßäïò êüóêéíïõ äåí ìðïñïýóå íá êÜíåé üëåò ôéò äïõëåéÝò.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

257

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Åßäáìå, ðùò ìåôÜ ôï ëß÷íéóìá ï êáñðüò Ýðåöôå óôï áëþíé. ¼ìùò ðåñéåß÷å ìéêñÝò ðåôñïýëåò êáé äéÜöïñá óêïõðßäéá.
Ïé ðñüãïíïß ìáò êáèÜñéæáí ôïí êáñðü
ìå ôï ñåìüíé Þ äåñìüíé. ¢ñ÷éæå ëïéðüí ôï
äåñìüíéóìá, ôï êïóêßíéóìá äçëáäÞ. Ìå
ôï ñåìüíé êïóêßíéæáí ôï êáëáìðüêé êáé
öôéÜ÷íáíå êáé ôï ÷ïíôñü ôñá÷áíÜ êáé ìå
ôïí áñÝëåãï ÷ùñßæáíå "ôçí Þñá áð' ôï
Ñåìüíé
óôÜñé". Ç ôóïõãêñÜíá ìðñïóôÜ, êé ç áõôïó÷Ýäéá óêïýðá áðü êïíôÜ, äåí Üöçíáí óðõñß áð' ôç óïäåéÜ, ãéá ôá êáçìÝíá
ôá ðïõëéÜ.
ä. Ôá âñéæüìéá.
"Óå 2 îýëá ìÞêïõò 1,20 ì. ðåñßðïõ ðñïóÜñìïæáí Ýíá äß÷ôõ. Ôï äß÷ôõ áõôü
Þôáí ïëüãõñá êëåéóôü êáé ìüíï ç áðïìÜêñõíóç ôùí 2 îýëùí åðÝôñåðå ôçí åßóïäï ó' áõôü. Áðü ôï Üíïéãìá áõôü ôï ãÝìéæáí Ü÷õñï, Ýêëåéíáí ôá 2 îýëá êáé ôï
öüñôùíáí óôá ìïõëÜñéá"22.
6. Óô' áìðÝëé.
Ôï ðñþôï êáé ðëÝïí áðáñáßôçôï åñãáëåßï ðïõ
Ý÷åé ó÷Ýóç ìå ôï áìðÝëé êáé ôï êñáóß åßíáé ôï ðáôçôÞñé êáé ç êÜäç. Êáé ôá ñáêïêÜæáíá. Áêïëïõèïýí ôá åñãáëåßá ãéá ôéò áìðåëïäïõëåéÝò
ôïõò, ðïõ öÝñíïõí ôï óôáöýëé óôï óðßôé
üðùò:

ÑáêïêÜæáíá

á. Ðñéüíéá, øáëßäåò êëáäåõôÞñéá.
â. ÑáíôéóôÞñá (øåêáóôÞñá) êáé ôï
÷áëêïôÜëáñï.
ã. Öõóåñü (èåéáöïëüé).
ä. Ôá êáæÜíéá ãéá ôï ñáêß.
Óôï áìðÝëé åß÷áí åðßóçò êáé ôï ÷áë- Ðñéüíéá, äñåðÜíé, êëáäåõôÞñé
êïôÜëáñï. Ôï ãÝìéæáí íåñü êáé Ýâáæáí ìÝóá Ýíá óáêïõëÜêé ìå ôç ãáëáæüðåôñá ãéá íá ëéþóåé. Ôï äéÜëõìá åìðëïõôéæüôáí ìå áóâÝóôç êáé öïñôùìÝíïé ôç ÷åéñïêßíçôç ñáíôéóôÞñá ðåñíïýóáí áðü êëÞìá óå êëÞìá êáé ñÜíôéæáí, ãéá íá êáôáðïëåìÞóïõí ôïí ðåñïíüóðïñï.
22. ÅÕÑÕÔÁÍÉÊÁ ÍÅÁ, ü.ð.

Èåéáöïëüé

ÑáíôéóôÞñá

258

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

7. Óôç óôÜíç êáé óôá ìáíôñéÜ.
Ç óôÜíç åßíáé ï ôüðïò, üðïõ ôñéãýñù åßíáé ôá êáëýâéá,
ïé ôáñÜôóåò, ïé óôñïýãêåò êáé
ôá ìáíôñéÜ. Åßíáé ôï êïíÜêé,
üðùò èá ëÝãáíå ïé Óáñáêáôóáíáßïé. Åßíáé ôï ðïéìíéïóôÜóéï êáôÜ ôïõò ãåùðüíïõò êáé
ôïõò êôçíéÜôñïõò. Åßíáé ôï ìÝñïò, üðïõ Þôáí óôçìÝíá ôá
ìáíôñéÜ, ç óôñïýãêá ãéá ôï
ÌåãÜëç (15 ïê.) êáé ìéêñÞ (10 ïê.) êáñäÜñåò.
Üñìåãìá êáé ôïí êïýñï, ôï
ôóéáôïýñé Þ ôï êáëýâé, üðïõ åêåß Ýöôéáíáí ôá ôõñéÜ êáé ôá âïýôõñá. Åêåß óôï ôõñïêïìåßï ôïõò ðÞæáíå ôï ãÜëá ôõñß, öôéÜ÷íáíå ôï ãéáïýñôé, ÷ôõðïýóáíå ôï ãÜëá óôçí êáñÜìðá ìå ôï êáñáìðüîõëï (âïýñôóá) êáé âãÜæáíå ôï âïýôõñï. ÂñÜæáíå ôï ôõñüãáëï (ôï ãÜëá ðïõ
Ýìåíå áðü ôï ðÞîéìï ôïõ ôõñéïý) êáé îáöñßæáíå ôç ìõæÞèñá. ÂñÜæáíå ôï îéíüãáëï (ôï ãÜëá ðïõ Ýìåíå ìåôÜ ôï îÜöñéóìá ôïõ âïõôýñïõ) êáé ðáßñíáíå ôçí
ðñÝíôæá (îéíÞ ìõæÞèñá). Åêåß ãåìßæáíå ôá ôáëÜñéá êáé ôá âáñÝëéá ìå ôá ôõñïêïìéêÜ ôïõò ðñïúüíôá êáé ôá äéáôçñïýóáí óå óêéåñÝò êáé äñïóåñÝò ãùíéÝò.
Óôá ìáíôñéÜ, óôá êáëýâéá êáé óôïí "ôóÜñêï" âÜæáíå ôï "ãÝííï", ôá íåïãÝííçôá áñíÜêéá êáé êáôóéêÜêéá. ¼ëï áõôü ôï óýíïëï ôï ëÝìå óôÜíç, óôáíïôüðé,
óôáíïìÜíôñé, êïíÜêé. Åêåß åß÷áí ïé ôóïðÜíçäåò ôá "ãñÝêéá" ôïõò, ìå ôá ðñïâáôïêüðáäá êáé ôá ãéäïêüðáäá, ìå ôá óôÝñöá êáé ôá ãáëÜñéá, ìå ôá ôóïðáíüóêõëá êáé ôá áëïãïìïýëáñá, ìå ôá êáëýâéá, ôá ìáíôñéÜ êáé ôá ôóáôïýñéá ôïõò.
Áðü åêåß îåêéíïýóáí üëïé ìáæß ôï Öèéíüðùñï ãéá íá êáôåâïýíå óôï ÷åéìáäéü êáé áð' ôï ÷åéìáäéü ôçí ¢íïéîç í' áíÝâïõíå îáíÜ ðÜëé óôá âïõíÜ. Ôá ÷åéìáäéÜ ôçò ×üìïñçò Þôáí ôá íïôéïäõôéêÜ ëéâáäïôüðéá ôçò, ðïõ âñßóêïíôáí êïíôÜ
óôï ÌÝãá ÑÝìá êáé ôïí Êüôóáëï. Ïé ÷ïìïñßôåò êôçíïôñüöïé äåí Ýöåõãáí áð'
ôï ÷ùñéü. Ôï êëßìá Þôáí Þðéï. Óìßãåé åßðáìå ç åëéÜ ìå ôïí Ýëáôï.
Ìéêñüò ôá Êáëïêáßñéá ðÞãáéíá óôç óôÜíç ôïõ ðáððïý ìïõ, ôïõ ×áíôæïêþóôá êáé ôïõ ×áíôæïèáíÜóç êáé, åêôüò áðü ôá áíôßãñáöá-óêåýç ôçò êýñéáò êáôïéêßáò ðïõ Ýâëåðá åêåß, ðõñïóôéÝò, êáæÜíéá êáé êáæáíÜêéá, ãéá íá æåóôáßíïõí
Þ íá âñÜæïõí ôï ãÜëá, èõìÜìáé üëá åêåßíá ôá óýíåñãá ðïõ Ýâëåðá ôüôå, Üëëá
óêüñðéá, Üëëá êñõììÝíá êáé Üëëá êñåìáóìÝíá ìå ôÜîç óôï ôóéáôïýñé.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

á. Ôá óýíåñãá ôçò óôÜíçò êáé ôïõ ôóïðÜíç.
ÍôïõöÝêéá êáé êïõìðïýñéá, ÷áíôæÜñéá, ìá÷áßñéá êáé îõñÜöéá, üëá êáëïôñï÷éóìÝíá óôá áêüíéá ôïõò êáé âáëìÝíá
óôá îýëéíá ïìïñöïóêáëéóìÝíá èçêÜñéá (Öùô. 1, 12).
ÊëáäåõôÞñéá23, ðñéüíéá êáé ôóåêïýñéá, ãéá íá êüâïõí ôá îýëá.
ÊïõñïøÜëéäá, ãéá ôïí êïýñï ôùí ðñïâÜôùí êáé ôùí ãéäéþí
(Öùô. 2, 3).
Ðñéüâïëï êáé ôóáêìÜêéá, ãéá í' áíÜâïõí ôç öùôéÜ. Ôá "ðñéïâïëéêÜ" áðïôåëïýíôáí áðü Ýíá êáëïöôéáãìÝíï óå äéÜöïñá
ó÷Ýäéá êïììÜôé áôóÜëé, ìéá óôïõñíáñüðåôñá êé Ýíá êïììÜôé
áñãáóìÝíç ßóêá24 (Öùô. 11).
Ãêëßôóåò, ãéäïóôÝöáíá, êýðñéá ìéêñÜ êáé ìåãÜëá, êïõäïýíéá êáé êïõäïýíåò25 (Öùô. 7, 8, 10).
ÓáìÜñéá, ðÝôáëá, êáìïõôóßêéá êáé êáðéóôñÜíåò, ãéá ôá áëïãïìïýëáñá (Öùô. 13).
ÔóïõêÜëéá, óáãÜíéá, êáñäÜñåò êáé êïýôëåò ãéá íá ìåôñÜíå,
íá ìáãåéñåýïõí, íá ôñþíå êáé íá ðßíïõí íåñü ïé ôóïðÜíçäåò.
Óôçí Üêñç ï êïýôëáò åß÷å ÷åéñïëáâÞ ãéá íá ôïí êñåìÜíå (Öùô.
4, 5, 9).

259

1

2

3

4

5

12
11
13

6

10

9

8

7

23. www.evrytanika.gr
24. H ßóêá åßíáé Ýíá êáñêßíùìá ôùí ðëáôáíéþí êáé ìå åéäéêÞ åðåîåñãáóßá ãßíåôáé ìáëáêü êáé ÷íïõäùôü. ¼ôáí ðÜñåé öùôéÜ äå óâÞíåé åýêïëá. ¼ëá áõôÜ, ôï ÷áíôæÜñé êáé ôï êïõìðïýñé ôïðïèåôïýíôáí óôï óåëÜ÷é, ìéá äåñìÜôéíç èÞêç ðïõ Ýêëåéíå ìå áðü ðÜíù ðñïò ôá êÜôù ìå Ýíá ìåãÜëï åðßóçò ðÝôóéíï áöôß, åß÷å æþíç êáé öïñéüôáí óôç ìÝóç. ÅêìïíôåñíéóìÝíï ôï óõíáíôÜìå óÞìåñá íá
ôï öïñÜåé ï áíôñéêüò ðëçèõóìüò.
25. www.evrytanika.gr.

260

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

ÌåãÜëåò êáé ìéêñÝò êáñäÜñåò (Ýðáéñíáí 15 5
êáé 10 ïê.), ãéá ôï Üñìåãìá êáé ôï ìÝôñçìá
(Öùô. 1).
ÔáëÜñéá êáé âáñåëÜêéá ãéá ôá ôõñéÜ, ôç ìõ1
æÞèñá, ôçí ðñÝíôæá êáé ôï âïýôõño (Öùô. 2, 3,
4).
ÁóêéÜ êáé ôïìÜñéá (äÝñìáôá).
Îýëéíá óïõöëéÜ, ãéá íá øÞíïõí ôá áñíéÜ
2
ôçò ÁíáëÞøåùò, ôç ãéïñôÞ ôùí ôóåëéãêÜäùí
4
êáé ôùí ôóïðáíáñáßùí. Ôüôå Þôáí ðïõ Üöçíáí
ôï ÷ëùñïôýñé íá îéíßóåé ëßãï êáé Ýöôéá÷íáí ôï
ðåñßöçìï "êïóìÜñ" (êïóéìÜñé)26.
Ôóüëéá êáé êÜðåò. ÓôñáããïôóÜíôéëåò (ôóáíôßëåò), ãéá íá óôñáããÜåé ôï ôõñß êáé ôï ãéáïýñôé.
3
ÊáñÜìðá ìå ôï êáñáìðüîõëï ãéá íá äÝñíïõí ôï ãÜëá
êáé íá ðáßñíïõí ôï âïýôõñï (Öùô. 5).
â. Ç ôñáìðÜëá ôùí âïóêþí.
Ïé âïóêïß ðñïôéìïýóáí íá êáôáóêåõÜæïõí ôçí ôñáìðÜëá ôïõò óô' áëþíéá.
Êüâáíå êáé ðåëåêïýóáíå ìå ôï ôóåêïýñé êáé ìå ôï ÷áíôæÜñé ôïõò Ýíá Ýëáôï. ÌåôÜ áêïõìðïýóáí ôï ðåñáóôÜñé áõôü óôï óôñßïñá êáé ôï ìåôáêéíïýóáí ìÝ÷ñé íá
éóïññïðÞóåé. Óôï óçìåßï éóïññïðßáò Ýêáíáí ìéá óôñïããõëÞ ôñýðá âÜèïõò êáé
äéáìÝôñïõ ðåñßðïõ 4-5 åê. ÌÝóá óôçí ôñýðá ðñïóÜñìïæáí ôï ðÜíù ìÝñïò ôïõ
óôñßïñá êáé ãéá íá ôñßæåé âÜæáíå óôçí ôñýðá êÜñâïõíï. Ìå ôçí êïéëéÜ ðÜíù
óôéò Üêñåò ôïõ Üîïíá êáé
ðáôþíôáò êáé óðñþ÷íïíôáò
ôá ðüäéá ìå ïñìÞ óôï Ýäáöïò, ï Üîïíáò áíÝâáéíå ìéá
óôá ýøç êáé ìéá êáôÝâáéíå
óôï Ýäáöïò êáé Üëëïôå óôñéöïãýñéæå ðáñÜëëçëá ðñïò
ôï Ýäáöïò äáéìïíéùäþò êáé
÷Üëáãå ï êüóìïò áð' ôï ôñßîéìï êáé ôéò öùíÝò.
26. Ôï îéíéóìÝíï ôõñß (÷ëùñü áíÜëáôï ôõñß, ðïõ ìÝíåé ëßãï, ìÝ÷ñé íá îõíßóåé) ôï ôñßâïõí êáé ôï âÜæïõí
óôçí êáôóáñüëá. Ìå ôï äéêü ôïõ ëßðïò ôï áíáêáôåýïõí áêáôÜðáõóôá êáé ëßãï, ëßãï ñß÷íïõí áëåýñé ìÝ÷ñé íá "êëùíéÜóåé", íá ãßíåé óá ìáóôß÷á, ïðüôå åßíáé Ýôïéìï æåóôü, æåóôü ãéá óåñâßñéóìá.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

261

8. Óôá ãéäïðñüâáôá.
á) Ôá óçìÜäéá.
Ãéá íá îå÷ùñßæïõí ôá ìðïõëïýêéá ôïõ åíüò, áðü áõôÜ ôïõ Üëëïõ êáé íá ðñïóôáôåõôïýí áðü ôïõò æùïêëÝöôåò, ïé ÷ïìïñßôåò êôçíïôñüöïé óçìÜäåõáí ôá ãéäïðñüâáôÜ ôïõò, üðùò Üëëùóôå Ýêáíáí üëïé óôá ÊñÜâáñá. ¹ôáí ôá áðïäåéêôéêÜ óôïé÷åßá, üôé ôïõò áíÞêïõí ôá æþá ìå ôá óõãêåêñéìÝíá óçìÜäéá. ÓðÜíéá ôá óçìÜäéá åíüò êïðáäéïý Þôáí ßäéá ìå ôá óçìÜäéá êÜðïéïõ Üëëïõ. Ôá íåïãÝííçôá ôá óçìÜäåõáí ìå ôçí øáëßäá óôï áöôß êõñßùò, Üëëïôå óôï äåîß, Üëëïôå óôï æåñâß, Üëëïôå
êáé óôá äýï êáé óå äéÜöïñá ó÷Ýäéá êáé óå äéáöïñåôéêÝò èÝóåéò êáé êáôåõèýíóåéò.
¸ôóé, ôï óçìÜäé óôï ðßóù ìÝñïò ôïõ áöôéïý ôï ïíüìáæáí "ðéóïêëåéäéÜ". ¼ôáí ôï óçìÜäé åß÷å ó÷Þìá ãùíßáò êáé ãéíüôáí óôï ìðñïóôéíü ìÝñïò ôïõ áöôéïý,
ôï ëÝãáíå "ìðñïõóôïêëåéäéÜ" Þ ïíüìáæáí ôï æþï ì' áõôü ôï óçìÜäé "ìðñïõóôïîÜöôéêï", åíþ üôáí ãéíüôáí óôï ðßóù ìÝñïò ôïõ áöôéïý ôï ëÝãáíå "ðéóïîÜöôéêï". Áí ôï óçìÜäé åß÷å öïñÜ ðñïò ôá åðÜíù Þ ðñïò ôá êÜôù êáé åß÷å ó÷Þìá äé÷Üëáò (öïýñêáò, Õ), Þôáí ôï "öïõñêÜöôêï" êáé üôáí Ýêïâáí ôç ìýôç ôïõ áöôéïý, ôï ëÝãáíå "êôóÜöôêï", ê.Ü.
Ôçí ¢íïéîç, üôáí áðüêïâáí ôá áñíéÜ áðü ôçí ìÜíá ôïõò (áðïãáëáêôéóìüò),
ôá êïýñåõáí (ôá êùëïêïýñéæáí). Ôüôå ôïõò Ýöôéá÷íáí äéÜöïñá óçìÜäéá, óõíÞèùò Üöçíáí öïýíôåò óôç ñÜ÷ç, óôï êåöÜëé, óôá ðëåõñÜ, óôçí êïéëéÜ, óôçí ïõñÜ êáé óôç ìÝóç.
â) Ï áðïãáëáêôéóìüò ìå ôï "êáøÜëé".
Ôçí ¢íïéîç ëïéðüí áðïêüâïõí ôá áñíéÜ áðü ôçí ìÜíá ôïõò, ìå ôï "êáøÜëé".
¼ðùò âëÝðåôå äßðëá óôï ó÷Ýäéï, ôï êáøÜëé , ôï îõëÜêé ôùí
10 ðåñßðïõ ðüíôùí, êáôáëÞãåé óôéò Üêñåò, äåîéÜ êáé áñéóôåñÜ óå äýï ìõôåñïýò êþíïõò, åíþ óôï ìÝóïí Ý÷åé, âáñåëïåéäÝò (áôñáêôïåéäÝò) ó÷Þìá êáé êáôåâáßíïíôáò óõììåôñéêÜ ðñïò ôïõò êþíïõò ó÷çìáôßæåé äýï ëáéìïýò. Åêåß
óôïõò ëáéìïýò ï ôóïðÜíçò äÝíåé ôï óðÜãêï êáé öôéÜ÷íåé ôüóá êáøÜëéá, üóá êáôóßêéá Ý÷åé.
"ÐéÜíåé Ýíá, Ýíá êáôóéêÜêé, áíïßãåé ôï óôïìáôÜêé ôïõò êáé ðåñíÜåé áíÜìåóá
óôéò äýï óéáãüíåò ôïõò ôï êáøÜëé êáé äÝíåé ôçí êëùóôÞ óôá ìéóïâãáëìÝíá êåñáôÜêéá ôïõò êáé ôá áðïëÜåé íá ðÜíå êïíôÜ óôéò ìáíÜäåò ôïõò". ÐÜíå áõôÜ íá
âõæÜîïõí, áëëÜ ïé ìõôåñÝò Üêñåò ôùí êáøáëéþí êåíôïýí ôéò ãßäåò óôá ìáóôÜñéá êáé öåýãïõí" êáé ôüôå ôá êáôóéêÜêéá øÜ÷íïõí íá âñïýíå íá öÜíå öõëëáñÜêéá, ÷ïñôáñÜêéá êáé ÷ëùñÜ âëáóôÜñéá27.
27. ÂÁÓÉËÇ ËÁÌÍÁÔÏÕ, Ç ÂËÁ×ÏÆÙÇ ÓÔÁ ÂÏÕÍÁ ÊÁÉ ÓÔÏÕÓ ÊÁÌÐÏÕÓ, ÓÅË.255-256,
ÅÊÄÓÅÉÓ ÄÙÄÙÍÇ, ÁÈÇÍÁ 2005.

262

ÔÏ

ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏ

ÊÁÉ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

Ï áðïãáëáêôéóìüò ãßíåôáé óõíÞèùò óôï ôÝëïò ôçò 5çò-6çò åâäïìÜäáò ìåôÜ
ôïí ôïêåôü. Ôá áñíéÜ, ðïõ äåí äéáôßèåíôáé ãéá áíáðáñáãùãÞ, óöÜæïíôáé, êáôÜ
êáíüíá, óå çëéêßá 40-50 çìåñþí.
ã) Ôï ôóïêÜíéóìá êáé ï èõìïöéëüóïöïò âëÜ÷ïò.
¹ôáí ôüôå ôï '65 ìå ôá ÉïõëéáíÜ. Ï çìåñÞóéïò ôýðïò åêåßíç ôçí åðï÷Þ ïñãßáæå óå âÜñïò ôùí áðïóôáôþí. ÍÜóïõ êé Ýíáò áð' áõôïýò åìöáíßæåôáé óôï ÷ùñéü. Äßðëá ìïõ êÜèåôáé ï ìðáñìðá-Êþóôáò, ï èõìïöéëüóïöïò. Ðåñðáôïýóå
äýï þñåò ãéá íá ðÜåé óôïí ÐëÜôáíï êáé íá ãõñßóåé ìå åöçìåñßäá óôçí ìáó÷Üëç ôïõ.
– ÐëÜêùóáí ôá "êåóÝìéá" ìïõ ëÝåé ÷áìïãåëþíôáò ðïíçñÜ.
– ÓéãÜ ôá êåóÝìéá, ôïõ áðáíôÜù.
– Äåí êáôÜëáâåò êáëÜ, ìïõ ëÝåé. Ïýô' åóý êáçìÝíå äåí îÝñåéò. Êñßìá ôçí êáôáãùãÞ óïõ. ÊåóÝìéá ëÝìå ôá ìåãáëüóùìá ôñáãéÜ êáé êñéÜñéá, ðïõ ìå ôéò ìåãÜëåò êïõäïýíåò ôïõò ìðáßíïõí ìðñïóôÜ óôï êïðÜäé êáé ôï ïäçãïýí. Ãßíïíôáé
ìåãáëüóùìá, ãéáôß ôïõò óôñßâïõìå ôá "ëéüêéá"28, ôá "äéáëÝìå", ôá "ôóïõêáíßæïõìå" äçëáäÞ. Áõôïß ëïéðüí ïé êýñéïé êáé ìåãÜëïé åßíáé êáé ìðñïóôÜ ðÜíå êáé
êïõäïýíåò ôïõò êñåìÜóáíå êáé áíßêáíïé åßíáé. ÊáôÜëáâåò áíéøéÝ; Ãé’ áõôü ôïõò
ëÝù "êåóÝìéá" êáé ÷á÷áíßæïíôáò óõíå÷ßæåé, ï ìðáñìðá-Êþóôáò:
– Ôïõ ëÝù "êáëþò ôï "êåóÝìé" êáé åêåßíïò êáìáñþíåé "óá ãýöôéêï óêåðÜñíé".
– Êáé ãéáôß åõíïõ÷ßæïõí ôá æþá ìðáñìðá-Êþóôá; êáé ìå ðïéïí ôñüðï;
– Áõôü ôï êÜíïõìå óôá áñóåíéêÜ, ðïõ ôá Ý÷ïõìå ãéá öÜãùìá. Çñåìïýí êáé
ðá÷áßíïõí. Áí ôá êñéÜñéá êáé ôá ôñáãéÜ äåí ôóïêáíéóôïýí êáé ìåßíïõí âáñâÜôá, ïýôå ôñþãïíôáé, ãéáôß âñùìÜíå ôñáãßëáò, ïýôå ãéá ìðñïóôÜñçäåò êáé ïäçãïß ôïõ êïðáäéïý êÜíïõí, ãéáôß üôáí öôÜíåé ï êáéñüò ôçò áíáðáñáãùãÞò áãñéåýïõí êáé ãßíïíôáé áðëçóßáóôá. ÊõíçãÜíå ôá èçëõêÜ êáé ìáëþíïõí ìå ôïõò
áíôáãùíéóôÝò ôïõò.
Ï âáñâÜôïò óêýëïò ãéá ðáñÜäåéãìá, ìüëéò Ýñèåé ï êáéñüò ôçò áíáðáñáãùãÞò, åãêáôáëåßðåé ôï êïðÜäé êáé áðü öýëáêáò ôïõ êïðáäéïý, ãßíåôáé ôïõñßóôáò
êáé ðåñéÝñ÷åôáé ôéò óôÜíåò ãéá íá âñåé óêýëåò. ÌÝñåò ìðïñåß íá ëåßðåé áðü ôç
óôÜíç.
Ôï ôóïêÜíéóìá ãéíüôáí ìå ôï ôóüêáíï29, ðïõ Þôáí äýï îýëá, Ýíá ÷ïíôñü êé
Ýíá ëéáíü, äåìÝíá ìüíéìá óôç ìßá Üêñç. ¸ðéáíáí ôïõò üñ÷åéò ôïõ æþïõ åêåß
ðïõ êñÝìïíôáí, Ýäåíáí êáé ôçí Üëëç Üêñç ôïõ ôóüêáíïõ ìå ôï ó÷ïéíß êáé ÷ôõðïýóáí ìå Ýíá îõëïóöýñé ôï ëéáíü îýëï êáé Ýêïâáí ôï íåýñï. ¢ëëïé ðÜëé ÷ñçóéìïðïéïýóáí ôç èçëéÜ êáé ôï óôñßøéìï. ¸ðéáíå ìå ôá ÷Ýñéá ôïõ ï êôçíïôñü28. Ëéüêéá ëÝìå óôá ÊñÜâáñá ôïõò üñ÷åéò, êïéíþò ô' áñ÷ßäéá.
29. Åéêüíá, ÁëÝêïò ×ïõëéÜñáò óôá ÅõñõôáíéêÜ ÍÝá ôçò 8-10-2003, ô. 47.

ÃÍÙÑÉÌÉÁ

ÌÅ ÔÏ

ÐÏËÉÔÉÓÔÉÊÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ

263

öïò ôïõò üñ÷åéò ôïõ æþïõ êáé ôïõò Ýóôñéâå ìÝ÷ñé íá êïðåß ôï íåýñï ôïõò. ÔÝëïò Üëëïé ôá ìïõíïý÷éæáí ìå ÷åéñïõñãéêÞ åðÝìâáóç. Áêéíçôïðïéïýóáí ôï æþï êáé ìå Ýíá êáëü îõñÜöé îýñéæáí ôá ãåííçôéêÜ üñãáíá, Üíïéãáí ìéá ôïìÞ êáé
áöáéñïýóáí áðü ôá áñóåíéêÜ ôïõò üñ÷åéò êáé áðü ôá èçëõêÜ ôç ìÞôñá. ¾óôåñá Ýðáéñíáí ãáëáæüðåôñá Þ ïéíüðíåõìá Þ êáé îßäé êáé áðïëýìáéíáí ôçí ðëçãÞ êáé ìå âåëüíé êáé êïõâáñßóôñá Ýñáâáí ôçí ôïìÞ30.

30. Ôá ìåãÜëá îõñÜöéá ðïô ÷ñçóéìïðïéïýóáí ãéá îýñéóìá, üôáí ðÜëéùíáí, ìå êáôÜëëçëç äéáìüñöùóç, ôïõò âÜæáíå "ìáíßêé" êáé ôá Ýöôéáíáí ìéêñÜ ìá÷áßñéá-îõñÜöéá êáé ôñõðçôÞñéá ìå ôá
ïðïßá Ýêáíáí ëåðôÝò îõëïäïõëåéÝò.

ÌÅÑÏÓ ÓÔ

¾ðáéèñïò êáé
ìçôñüðïëç

1

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ ÊÁÉ ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ ÓÔÏ ×ÙÑÉÏ

1.1. Ôá ìÝóá êáé ôï ìïíôÝëï ðáñáãùãÞò óôçí ýðáéèñï ðáñáìÝíïõí
áðáñ÷áéùìÝíá.
Óôï ÷ùñéü öáßíåôáé ðùò åß÷å ùñéìÜóåé áðü ðïëý ðáëéÜ ç éäÝá ôçò óõëëïãéêÞò ðñïóðÜèåéáò êáé ôçò áíáëïãéêÞò êáôáíïìÞò ôùí áãáèþí. Ôï ðñüôõðï-ìïíôÝëï ìéáò óõíåñãáôéêÞò êïéíüôçôáò, ìå âÜóç ôçí áìïéâáéüôçôá êáé ôçí áëëçëåããýç, öáßíåôáé ðùò áðáó÷üëçóå óïâáñÜ ôïõò ðñïãüíïõò ìáò, áöïý ôçí ðëçóßáóáí ìå ôçí ðñïóöïñÜ ðñïóùðéêÞò åñãáóßáò ãéá êïéíïôéêÜ Ýñãá, ìå ôéò óõìðñéÝò, ìå ôéò äáíåéêáñéÝò, ìå ôïí êáóôáíüëïããï, ìå ôïí êïéíïôéêü ìýëï, éäéïêôçóßáò ôùí êáôïßêùí, áëëÜ êáé ìå ôç äéáíïìÞ ôïõ öõóéêïý áãáèïý, ôïõ íåñïý.
Ïé Íåñïöüñïé ìïßñáæáí ôï öõóéêü áõôü áãáèü óôïí êáèÝíá ãéá ôüóï ÷ñüíï, üóï áíáëïãïýóå óôçí Ýêôáóç ðïõ åß÷å íá ðïôßóåé. Ãéá ôçí åðï÷Þ ôïõ Ìåóáßùíá,
üëá áõôÜ ôá âÞìáôá, äåí Þôáí ìüíï ðñùôïðïñéáêÜ, áëëÜ êáé áíáôñåðôéêÜ êáé
ùò åê ôïýôïõ ðïôÝ äåí ïëïêëçñþèçêáí, áöïý ôá åìðüäéá Þôáí ðÜñá ðïëëÜ.
Óôá ÷ñüíéá ôçò óêëáâéÜò, ï êáôáêôçôÞò åß÷å áðåñéüñéóôåò äõíáôüôçôåò íá åðéëÝãåé êáé íá åöáñìüæåé ìåèüäïõò äéÜëõóçò êáé áðïóýíèåóçò ôïõ êïéíùíéêïý
éóôïý. ÊÜèå ðñïóðÜèåéá ïéêïíïìéêÞò áíÜðôõîçò åêìçäåíßæåôáé:
• Áðü ôçí ôáêôéêÞ ôùí êáôáêôçôþí íá åëÝã÷ïõí ôïõò ðïëëïýò, ðñïóöÝñïíôáò
ëéâÜäéá óôïõò ïëßãïõò åêëåêôïýò ôïðÜñ÷åò ôïõò, ÷ùñßò íá ÷Üíïõí ôéò ðñïóüäïõò ôïõò. Ïé ðñüãïíïß ìáò âñßóêïíôáí óõíå÷þò óå ðñïóôñéâÝò ìåôáîý ôïõò.

266

ÕÐÁÉÈÑÏÓ

ÊÁÉ

ÌÇÔÑÏÐÏËÇ

Áðü ôçí ôáêôéêÞ åîáèëßùóçò ìå ôçí åðéâïëÞ áâÜóôá÷ôùí öüñùí, þóôå íá
åíéó÷ýåôáé óõíå÷þò ôï ìïíôÝëï êïëßãïõ- áöåíôéêïý.

ÌåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóç ôï íåïóýóôáôï ÊñÜôïò äåß÷íåé áäýíáìï êáé åíßïôå áäéÜöïñï ãéá ôá ðñïâëÞìáôá ôçò õðáßèñïõ êáé êõñßùò äéáðéóôþíåôáé üôé:
• Äåí Ý÷åé êåíôñéêü ó÷åäéáóìü êáé óýóôçìá ðáñï÷Þò êéíÞôñùí.
• Äåí åíçìåñþíåé êáé äåí óôçñßæåé ïéêïíïìéêÜ ôïí êüóìï ôçò õðáßèñïõ.
• Êáèõóôåñåß åãêëçìáôéêÜ ôç äéáäéêáóßá áðüäïóçò ôçò ãçò óôïõò áãñüôåò.
• ÁöÞíåé ãéá ðïëëÝò äåêáåôßåò îåêïììÝíá ôá ãåùêôçíïôñïöéêÜ áõôÜ ÷ùñéÜ
áðü ôá åðáñ÷éáêÜ åìðïñéêÜ ôïõò êÝíôñá.
• ÌÝñá ìå ôç ìÝñá ç êåíôñéêÞ åîïõóßá, ìåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóç, ôõëßãåôáé
óôá ãñáíÜæéá ôçò ãñáöåéïêñáôßáò êáé ôùí óêïðéìïôÞôùí.
• Ç ìçôñüðïëç äåß÷íåé áðñüèõìç, éäéáßôåñá ìåôÜ ôïí Êáðïäßóôñéá, íá
ðñïóöÝñåé óôïí êüóìï ôçò õðáßèñïõ ïõóéáóôéêÞ åêðáßäåõóç ßóùí åõêáéñéþí.
Ï äéá÷ùñéóìüò ôïõ ÊñÜôïõò óå ðåñéöÝñåéá êáé ìçôñüðïëç åßíáé ðñïêëçôéêÜ åìöáíÞò êáé êïíôåýåé íá ðåñÜóåé óôéò óõíåéäÞóåéò ôùí áíèñþðùí ôçò õðáßèñïõ óáí áõôïíüçôç êáôÜóôáóç, ðïõ Ýðñåðå åðïìÝíùò íá ôçí áðïäÝ÷ïíôáé áóõæçôçôß.
Öáßíåôáé ëïéðüí, ðùò ôï ìïíôÝëï ôïõ êïéíïôéóìïý, ðïõ á÷íÜ êáé äåéëÜ îåêßíçóáí ïé ×ïìïñßôåò, äåí Þôáí äõíáôüí íá ðñïêüøåé, ãéáôß "Ýâáæå öùôéÜ óôá ðáíôæÜêéá ôùí êñáôïýíôùí". ¸äéíå ëýóåéò óôá ïéêïíïìéêÜ ðñïâëÞìáôá, ìÝóá áðü ìéá óõíåñãáæüìåíç áíèñþðéíç êïéíüôçôá êáé Üöçíå ðßóù ôïõ ôá ðñüôõðá
ôçò æïýãêëáò ãéá ôá æþá.
ÔÝëïò èá óçìåéþóïõìå áêüìá, ðùò ôá ðïëëÜ ðáéäéÜ óôçí ïéêïãÝíåéá, åíþ Ýëõíáí ôï ðñüâëçìá ôçò Ýëëåéøçò åñãáôéêþí ÷åéñþí óôçí ïéêïãåíåéáêÞ åðé÷åßñçóç, äçìéïõñãïýóå ôåñÜóôéï ðñüâëçìá õðåñðëçèõóìïý.
Óôï ÷ùñéü ïé åëÜ÷éóôïé äçìéïõñãïýí áóöõêôéêü ðåñéâÜëëïí äéáâßùóçò
óôïõò ðïëëïýò. ÏñéóìÝíïé êáôÝ÷ïõí ìå "êéôÜðéá" ôï óýíïëï ó÷åäüí ôïõ æùôéêïý
÷þñïõ. Ôá "êéôÜðéá"1, áðü áðïäåéêôéêÜ óôïé÷åßá åíï÷Þò êáé íôñïðÞò, èåùñÞèçêáí áðü ôï åðßóçìï êáé åëåýèåñï ðëÝïí ÊñÜôïò ùò éó÷õñÜ ðáñáóôáôéêÜ
1. Ôá ðåñéóóüôåñá êéôÜðéá âÝâáéá ôá åß÷áí áõôïß ðïõ êõâåñíïýóáí ôüôå ôïí ôüðï. Êáé áí äåí ôá åß÷áí, Ýðñåðå ìå "íüìéìï" ôñüðï íá ôá áðï÷ôÞóïõí. Ì' Üëëá ëüãéá, "ÃéÜííçò êåñíÜåé, ÃéÜííçò ðßíåé".
Êé áí ôïëìïýóå êÜðïéïò ôßìéïò íá óôñéìþîåé êÜðïéïí Ðåôñüìðåç, åêåßíïò Ýâãáæå ôçí êïõìðïýñá
ôïõ êáé îÜðëùíå óôï ðåæïäñüìéï êé áõôüí êáé ôçí ôéìéüôçôÜ ôïõ.
Óôç Èåóóáëßá ÷ñåéÜóôçêáí ìåãÜëïé áãþíåò ãéá íá áðïäïèåß ç ãç óôïõò êáëëéåñãçôÝò. Ãéáôß íá
÷ñåéáóôïýí áãþíåò ãéá ôá áõôïíüçôá; Íá ãéáôß ôá áõôïíüçôá åßíáé åðéêßíäõíá.
Íá ãéáôß åßíáé áðáñáßôçôï ôï ðÞäçìá ôçò ôßãñçò. Åêåßíïé ôï ôüëìçóáí êáé ðÞñáí áõôü ðïõ
Þèåëáí. Åìåßò óôç ×üìïñç, äåí áêïýãáìå, äå âëÝðáìå, äå ìáèáßíáìå.

ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ

ÊÁÉ

ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ

ÓÔÏ

×ÙÑÉÏ

267

óôïé÷åßá äéêáéïðñáîßáò êáé åðéôñÝðåé íá êÜíïõí ìåôáâéâÜóåéò ðåñéïõóéþí, áõôïß ðïõ ôéò áðü÷ôçóáí õðçñåôþíôáò óõíÞèùò ôïõò êáôáêôçôÝò!!! ¸ôóé ï èåóìüò ôïõ ÊñÜôïõò óôç ×þñá ìáò áðü ôçí åðáíßäñõóÞ ôïõ äéäÜóêåé áñíçôéêÜ
ôïõò ðïëßôåò: ÁñðÜîôå, ðñïäþóôå, ñçìÜîôå êáé åãþ åßìáé äù. Íá ëïéðüí ðþò
ìðïñåß íá ãßíåé ìéá êïéíùíßá æïýãêëá. Ðïëý Üó÷çìï îåêßíçìá!!

1.2 "Ï ðíéãìÝíïò áð' ôá ìáëëéÜ ôïõ ðéÜíåôáé".
Óôçí åðï÷Þ ôïõ ÌåóïðïëÝìïõ, ìåñéêïß ×ïìïñßôåò, üðùò ï ×áíôæï-Êþóôáò,
ï ×áíôæï-ÈáíÜóçò, ï Áíäñéï-ÃéáííÜêçò, ïé Èåïöáíáßïé, êáé ï ÄçìÞôñéïò Äñüóïò, áðåëðéóìÝíïé áð' ôïí áóöõêôéêü êëïéü ðïõ õðÞñ÷å ãýñù ôïõò, öÝñíïõí
÷ñÞìáôá áð' ôçí ÁìåñéêÞ êáé áãïñÜæïõí, áðü ôïõò Êïôéíáßïõò ëéâÜäéá, ÷ùñÜöéá êáé ìýëïõò óôç ×üìïñç, üôáí áõôÜ óôá ðñïÜóôéá ôçò ÁèÞíáò ðïõëéïýíôáí
öèçíüôåñá. ËéâÜäé áãüñáóå êáé ï Êþóôáò Áíäñåüðïõëïò (Êþôáò), ÷ñçóéìïðïéþíôáò ôçí ðñïßêá ôçò ãõíáßêáò ôïõ Ìáñßíáò. Ï Äçì. Äñüóïò (Êáìáñïýëáò)
áãüñáóå ôï ìýëï ôïõ Êïôßíç êáé ôá ãéïýñôéá, óôá "ÊïôéíÝéêá" êáé ïé Èåïöáíáßïé, ïé áðüãïíïé ôïõ Êþóôá ôç "ÖïíôÜíá" (íåñïðçãÞ). Ïé ×áíôæáßïé áãüñáóáí
Ýíá ìÝñïò ôçò ÐÝñðéáíçò êáé ï Áíôñéï-ÃéáííÜêçò ôá "Êáñáïýëéá" êáé ôá "Êïõôóïìýëéá". Ôï 97% ôùí ìåôáíáóôþí Ý÷åé åðéóôñÝøåé, öôéÜ÷íïõí êáéíïýñéá óðßôéá êáé åðåíäýïõí ôïí éäñþôá ôïõò óôïí ôüðï ôïõò, åäþ óôç ×üìïñç, êïíôÜ êáé
äßðëá ìå ôïõò Üëëïõò åëÜ÷éóôïõò "Üñ÷ïíôåò" ×ïìïñßôåò ôïõ 20ïõ áéþíá. Ôï
ðñüôõðï ôïõ Üñ÷ïíôá, ìáæß ìå ôçí áãÜðç ãéá ôïí ôüðï ôïõò, õðÞñîå ôï êñÜìá,
ðïõ äåí ôïõò Üöçóå íá óêåöôïýí êáé íá ðñïâëÝøïõí, ðùò ìå ôïí ôñüðï ðïõ åßíáé ïñãáíùìÝíç ç ðáñáãùãÞ, óå óõíäõáóìü ìå ôçí åãêëçìáôéêÞ áäéáöïñßá
êáé áäõíáìßá ôçò ìçôñüðïëçò, áñãÜ Þ ãñÞãïñá, "åëÜ÷éóôïé" êáé "ðïëëïß", "Ý÷ïíôåò êáé ìç Ý÷ïíôåò" èá Ý÷ïõí ôçí ßäéá ôý÷ç. ¼ëá áõôÜ ãßíïíôáí ìåôáîý 1920
êáé 1930.
Ïé äåêáåôßåò ðïõ è' áêïëïõèÞóïõí, ìáæß ì'
áõôÝò ðïõ ðÝñáóáí, Ý÷ïõí ìåãÜëç óçìáóßá ãéá
ôï ìÝëëïí ôçò ×üìïñçò. Éóôïñßá ôçò ãåíÝèëéáò
ðáôñßäáò, îåêïììÝíç áð' ôá óõìâáßíïíôá óôç
ìåãÜëç Ðáôñßäá, ìïéÜæåé ìå äüíôé áðïíåõñùìÝíï. ¼,ôé ãéíüôáí óôï ÊÝíôñï, åß÷å Üìåóç åðßðôùóç óôçí ýðáéèñï êáé óôï ÷ùñéü ìáò. Ãé' áõôü èá äïýìå êÜðïéá åýãëùôôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ
éóôïñéêÜ óôéãìéüôõðá êáé ãåãïíüôá, ãéá í' áíôéëçöèïýìå êáëýôåñá, ðþò öôÜóáìå åäþ ðïõ
öôÜóáìå, êáé ðïéïò... "Ýöáãå" ôï óôñáâü êëÞìá
êáé "áðïóôñÜâùóå". Äåí ìáò Ýöôáíå äçëáäÞ ôï

268

ÕÐÁÉÈÑÏÓ

ÊÁÉ

ÌÇÔÑÏÐÏËÇ

êüóêéíï ôïõ Èåïý, ðïõ ôï Üäåéáæå ìå ôéò êïôñþíåò óôá ÊñÜâáñá, äåí ìáò Ýöôáíáí ôá ôüóá äçìïãñáöéêÜ ðñïâëÞìáôá õðåñðëçèõóìïý, åß÷áìå êáé ôá êáðñßôóéá ôçò åîïõóßáò. Áò äïýìå ëïéðüí ôé ãéíüôáí.
Ôï 1936 Ýãéíå Ðñùèõðïõñãüò ôçò ÅëëÜäáò, óôç èÝóç ôïõ áðïâéþóáíôïò ÄåìåñôæÞ, ï ÌåôáîÜò êáé óôç óõíÝ÷åéá ðñùôïóôÜôçóå óôçí åðéâïëÞ ôïõ äéêôáôïñéêïý "êáèåóôþôïò ôçò 4çò Áõãïýóôïõ". Áêïëïõèïýí ï Äåýôåñïò Ðáãêüóìéïò,
ç Êáôï÷Þ, ç ÅèíéêÞ Áíôßóôáóç êáé ï êáôáóôñïöéêüò Åìöýëéïò. Ðïëëïß óõã÷ùñéáíïß ìáò Ý÷áóáí ôåñÜóôéåò ðåñéïõóßåò. ¸íáò áð' áõôïýò, ï Âáó. Óùô. Äñüóïò, Ý÷áóå 800 ÷éëéÜäåò ÷ñõóÝò. ÐÝèáíå, áöïý Ý÷áóå êáé ôá ëïãéêÜ ôïõ. ¸ôóé
öôÜíïõìå áéóßùò óôá 1949. Ôï ÷ùñéü åßíáé æùíôáíü áêüìá. Ôï ó÷ïëåßï ôï
1947-48 Ý÷åé 44 ìáèçôÝò. Ôï ó÷. Ýôïò 1948-49 äåí ïëïêëçñþèçêå ðïôÝ, ãéáôß ôï
÷ùñéü Ý÷åé åêêåíùèåß êáé ïé ìáèçôÝò äéáóêïñðßóôçêáí óå äéÜöïñåò ðåñéï÷Ýò
êáé ó÷ïëåßá ôçò ÍáõðÜêôïõ. ÅðÝóôñåøáí óôáäéáêÜ ìÝ÷ñé ôï ôÝëïò ôïõ 1949.
Ç ÁìåñéêÞ óôÝëíåé ÷ñÞìá ìå ôï ôóïõâÜëé, ãéá íá ãßíåé êáé ç ÅëëÜäá, ìåôÜ
ôïí ðüëåìï êáé ðñïò ôï ôÝëïò ôïõ Åìöõëßïõ, üðùò Ýãéíå êáé ç éóïðåäùìÝíç
Ãåñìáíßá. Ôï 1948-49 ç âïÞèåéá áíÝñ÷åôáé óôá 175 åê. äïëÜñéá, ôï '49-'50 óôá
156 åê. äïë. êáé ôï '50-51 óôá 45 åêáô. äïë. Ç ôñßôç áõôÞ äüóç âïÞèåéáò ìåéþíåôáé ëüãù ôïõ ðïëÝìïõ óôçí ÊïñÝá. Óýíïëï 366 åê. äïëÜñéá. ÁëëÜ ïé ¸ëëçíåò ðïëéôéêïß, äåí åßíáé äõóôõ÷þò Ãåñìáíïß ðïëéôéêïß. Áíôß íá ðÝóïõí ìå ôá
ìïýôñá óôç äïõëåéÜ, Ýðåóáí ìå ôá ìïýôñá óôç ìÜóá. Áñ÷ßæåé ðÜëé ôï ìåãÜëï
öáãïðüôé êáé ç åõêáéñßá ãéá ìáò ÷Üíåôáé ïñéóôéêÜ2.
Ìå ôï ó÷Ýäéï ÌÜñóáë êáôáöÝñíïõí ôüôå ïé äéá÷åéñéóôÝò ôïõ:
• Íá ãêñåìßóïõí ôç íåïêëáóéêÞ ÁèÞíá.
• Íá äçìéïõñãÞóïõí ìå ôá èáëáóóïäÜíåéá ôéò ìåôÝðåéôá ðñïâëçìáôéêÝò åðé÷åéñÞóåéò êáé íá êáôáäéêÜóïõí óå óôáóéìüôçôá ôïí ðáñáãùãéêü êáé áíáðôõîéáêü éóôü ôçò ÷þñáò.
• Íá óôåßëïõí, áñãüôåñá êáé óôáäéáêÜ, ôï Ýíá ôÝôáñôï ó÷åäüí ôïõ ðëçèõóìïý ôçò ÷þñáò, ìáæß ì' áõôïýò êáé ôïõò ×ïìïñßôåò, óôç ìåôáíÜóôåõóç,
äéáëýïíôáò ïëüêëçñç ó÷åäüí ôçí ðñùôïãåíÞ ðáñáãùãéêÞ âÜóç ôçò õðáßèñïõ, áðü ôï Ôáßíáñï êáé ôç ÊñÞôç, ìÝ÷ñé ôïí ¸âñï.
Ðáñ' üëá áõôÜ ïé ×ïìïñßôåò áêüìá åëðßæïõí êáé ðåñéìÝíïõí êáé ãé' áõôü:
Ôï êáñáìðüîõëï óôç ×üìïñç êáé óå êÜèå ×üìïñç, äïõëåýåé áêüìá íý÷ôáìÝñá. ¸ôóé ÷ïñôÜôïé ïé ìåí êáé ìå ôçí êáñÜìðá óôïí þìï ïé äå, öôÜíïõìå áéóßùò óôá ìÝóá ôçò äåêáåôßáò ôïõ '50.

2. Ôüôå åßíáé íïìßæù ðïõ åìöáíßæåôáé óôçí ÁèÞíá êáé ç ìÜóôéãá ôçò ÷ïëçóôåñßíçò, ç ïðïßá, ôá
ôåëåõôáßá åßêïóé ÷ñüíéá ìå ôá ðáêÝôá Íôåëüñ, ðÞñå äéáóôÜóåéò åðéäçìßáò!!!

ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ

ÊÁÉ

ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ

ÓÔÏ

×ÙÑÉÏ

269

1.3 Ç êáôÜóôáóç ôïõ ÷ùñéïý óôç äåêáåôßá ôïõ '50.
"Ç ðåñßïäïò ôçò Êáôï÷Þò (1941-44) ðñïêÜëåóå ôç ìåãáëýôåñç ïéêïíïìéêÞ
êáôáóôñïöÞ óôçí éóôïñßá ôçò íåüôåñçò ÅëëÜäáò. Öõóéêü åðáêüëïõèï ôçò êáèïäéêÞò ðïñåßáò ôçò ïéêïíïìßáò Þôáí ç ðëÞñçò êáôÜññåõóç ôïõ íïìéóìáôéêïý
óõóôÞìáôïò. Ïé êáôï÷éêÝò áñ÷Ýò Ýèåóáí óå êõêëïöïñßá óôç ÷þñá ìáò äéÜöïñá íïìßóìáôá: Ïé Éôáëïß ôç ìåóïãåéáêÞ äñá÷ìÞ, ïé Ãåñìáíïß ôï ìÜñêï êáé ïé
Âïýëãáñïé ôï ëÝâá.
Ç áîßá ôçò äñá÷ìÞò åêìçäåíßóôçêå, êáèþò ç íïìéóìáôéêÞ ÷ñçìáôïäüôçóç
÷ñçóéìïðïéÞèçêå áëüãéóôá ãéá ôéò äáðÜíåò ôùí óôñáôåõìÜôùí Êáôï÷Þò êáé
áõôü óõìâáßíåé, óå ìßá ðåñßïäï, ðïõ ç ïéêïíïìéêÞ äñáóôçñéüôçôá åß÷å êáôáññåýóåé.
Ç óõíïëéêÞ æçìßá ðïõ õðÝóôç ç åëëçíéêÞ ïéêïíïìßá êáôÜ ôçí êáôï÷éêÞ ðåñßïäï, áðü ôï '41 ìÝ÷ñé óôéò áñ÷Ýò ôïõ Ïêôùâñßïõ ôïõ 1944, Ý÷åé õðïëïãéóèåß
óå 549 åêáôïììýñéá äïëÜñéá. Ç ðñïóðÜèåéá ïéêïíïìéêÞò áíáóõãêñüôçóçò
ìåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóç êáèõóôÝñçóå ëüãù ôïõ åìöõëßïõ ðïëÝìïõ ðïõ áêïëïýèçóå êáé ï ïðïßïò ïëïêëÞñùóå ôç "íïìéóìáôéêÞ êáôáóôñïöÞ"3.
Óôéò áñ÷Ýò êáé óôá ìÝóá ôçò äåêáåôßáò ôïõ '50
êáé ìåôÜ ôç ëÞîç ôïõ Åìöõëßïõ ôï ÷ùñéü ïäéêÜ åßíáé áðïìïíùìÝíï, ôï ó÷ïëåßï ðåóìÝíï, üðùò öáßíåôáé êáé óôç öùôïãñáößá, êáé ç åêêëçóßá åóùôåñéêÜ áêáëáßóèçôç. ÊáôÜ ôï ó÷. Ýôïò 1950-51 ï áñéèìüò ôùí ìáèçôþí êáôÝâçêå áðü 46 óôïõò 24.
Ôï ðáëáéü ó÷ïëåßï åß÷å áíáãåñèåß ôï1938 ìå äáðÜíç ðÜëé ôïõ Äçì. ËõìðÝñç êáé äõóôõ÷þò êáôÝññåõóå, ìåóïëáâÞóáíôïò ôïõ ðïëÝìïõ, áðü êáêïôå÷íßåò. Åßíáé ç åéêüíá ðïõ áöÞíåé ðßóù ôïõ ç
Êáôï÷Þ êáé ï Åìöýëéïò.
ÂëÝðïíôáò ôï ÷Üëé áõôü ï Äçì. ËõìðÝñçò, áíÝèåóå ôï 1953 óôïí ÁèáíÜóéï Áíô. Äñüóï, äÜÃêñåìéóìÝíï ó÷ïëåßï
óêáëï ×ïìïñßôç êáé ãáìðñü áðü áíéøéÜ ôïõ, íá
öôéÜîåé åê íÝïõ ôï óçìåñéíü ðÝôñéíï ó÷ïëåßï. ¸ôóé óõóôÞèçêå ç ÅðéôñïðÞ Åîùñáúóìïý ×üìïñçò, ðïõ ôçí áðïôåëïýóáí:
• ÁèáíÜóéïò Äñüóïò ,äÜóêáëïò, Ðñüåäñïò ôçò ÅðéôñïðÞò.
• ÉùÜííçò ÊåñáóéÜò, äÜóêáëïò äçì. Ó÷ïëåßïõ ×üìïñçò.
3. ÐÜíôåéï ÐáíåðéóôÞìéï Êïéíùíéêþí êáé Ðïëéôéêþí Åðéóôçìþí
Äçìïóéïãñáöéêü ÅñãáóôÞñéï ÔìÞìáôïò Åðéêïéíùíßáò êáé ÌÝóùí ÌáæéêÞò ÅíçìÝñùóçò
Copyright © Ïêôþâñéïò 2001.

270

ÁèáíÜóéïò Äñüóïò
Ðñüåäñïò

ÕÐÁÉÈÑÏÓ

ÊÁÉ

Ðáð-Áíôþíçò ËõìðÝñçò

ÌÇÔÑÏÐÏËÇ

ÉùÜííçò ÊåñáóéÜò
ÄÜóêáëïò

ÉùÜííçò ÆáìðÜñáò
Ãåùðüíïò

Áíôþíéïò ËõìðÝñçò, ÉåñÝáò ôçò ×üìïñçò.
ÉùÜííçò ÆáìðÜñáò, ãåùðüíïò, ðñüóùðï êïéíÞò åìðéóôïóýíçò ôùí õðïëïßðùí ìåëþí êáé ôùí äùñçôþí êáé
• Áèáí. ×áíôæÞò. Åêðñüóùðïò ôçò ÔïðéêÞò Áõôïäéïßêçóçò (Ô.Á.).

Ôï ó÷ïëåßï áðïðåñáôþèçêå ôï Ýôïò 1954. ÄéÝèåôå
êáôïéêßá äáóêÜëïõ, ðåñßöñáîç ìå óéäåñÝíéï êÜãêåëï,
ðáéäéêÞ ÷áñÜ, ó÷ïëéêü êÞðï ìå õäáôïäåîáìåíÞ êáé êüóôéóå ôüôå 150.000 äñ÷4.

Aèáí. ×áíôæÞò,
Åêðñüóùðïò Ô.Á.

Ôï åðüìåíï Ýôïò, ï ßäéïò äùñçôÞò, ìáæß ôþñá êáé ìå ôïí Äçì. Ðáðá÷áñáëÜìðïõò, ×ïìïñßôåò êáé ïé äýï ìåôáíÜóôåò, áðïöáóßæïõí íá äéáèÝóïõí ÷ñÞìáôá êáé áíáèÝôïõí óôçí ßäéá ÅðéôñïðÞ íá öÝñåé óå ðÝñáò, áö' åíüò ôçí ïäéêÞ
óýíäåóç ôïõ ÷ùñéïý êáé áö' åôÝñïõ íá áíáêáéíßóåé åóùôåñéêÜ ôçí åêêëçóßá ôçò
Áãßáò ÐáñáóêåõÞò5.
Ç äéÜíïéîç ôïõ äñüìïõ Üñ÷éóå ôï Êáëïêáßñé ôïõ éäßïõ Ýôïõò áð' ôï "Ðáëéü÷áíï". Óýóóùìï ó÷åäüí ôï ÷ùñéü óõíïäåýåé ôç ìðïõëíôüæá ìå öôõÜñéá, ðáñáìßíåò, ëïóôïýò, êáóìÜäåò êáé åêñçêôéêÜ. Ôá ìÜôéá ìåñéêþí, èõìÜìáé, åß÷áí

4. Óôïé÷åßá áðü ôïí ðñïóùðéêü öÜêåëï ôïõ ÐñïÝäñïõ ÈáíÜóç Äñüóïõ.
5. Ï Ðñüåäñïò êáé ìåñéêÜ ìÝëç ôçò ÅðéôñïðÞò ðñüôåéíáí íá áãïñÜóïõí ïé äùñçôÝò ìðïõëíôüæá D9,
óôï üíïìá ôçò Êïéíüôçôáò áëëÜ áõôü äåí Ýãéíå áðïäåêôü, ãéáôß ôï êüóôïò óõíôÞñçóçò ðëçñùìÞò
ìéóèþí, êÜëõøçò ôùí áóöáëéóôéêþí ôáìåßùí ôïõ ÷åéñéóôÞ ê.ô.ë,. êñßèçêå áóýìöïñï êáé áðü ôïõò
äùñçôÝò ãéá ìéá öôù÷Þ Êïéíüôçôá, üðùò ç ×üìïñç. Áõôü áðïäåéêíýåôáé áðü ôç ó÷åôéêÜ áëëçëïãñáößá ðïõ õðÜñ÷åé óôï öÜêåëï.

ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ

ÊÁÉ

ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ

ÓÔÏ

×ÙÑÉÏ

271

âïõñêþóåé áðü óõãêßíçóç. ÌÝóá óå ëßãïõò ìÞíåò ï äñüìïò ðÝñáóå ìÝóá áð'
ôï ÷ùñéü êáé Ýöôáóå ðßóù óôá "ÌÜñìáñá" ìå êáôåýèõíóç ðñïò ôç ËåõôÝñéáíç
êáé óôï ðïôÜìé ôçò ÌçëéÜò ìå êáôåýèõíóç ðñïò ôçí Ðïêßóôá.

1.4 Ïé ìåãÜëïé ×ïìïñßôåò.
Äýï ðñáãìáôéêïß Üñ÷ïíôåò.
1. Ï ÄçìÞôñéïò Ðáðá÷áñÜëáìðïò6.
Ï ÄçìÞôñéïò Ðáðá÷áñÜëáìðïò åßíáé ìéá îå÷ùñéóôÞ ðñïóùðéêüôçôá ôïõ ÷ùñéïý ìáò êáé ôçò
ðåñéï÷Þò ìáò. Åñãáôéêüò êáé ôïëìçñüò åðé÷åéñçìáôßáò, ðñïéêéóìÝíïò ìå áíèñùðéÜ êáé áðáñÜìéëëç áãÜðç ãéá ôçí ðáôñßäá ôïõ áíáäåß÷èçêå ï
ìåãÜëïò åõåñãÝôçò ôçò ÍáõðÜêôïõ êáé ôïõ ÷ùñéïý ìáò. Ôá ëáìðñÜ Ýñãá, ðïõ êëçñïäüôçóå óôï
ëáü ìáò, ìÝíïõí áèÜíáôá ìíçìåßá ðïëéôéóìïý.
ÃåííÞèçêå ôï 1866 óôç ×üìïñç Íáõðáêôßáò.
¢óêçóå ôï åðÜããåëìá ôïõ ãõñïëüãïõ êïíôÜ óôïí
ÐåñéóôéÜíï Ðáðáçëßá. Ðïõëïýóå êõñßùò åéêüíåò
Áãßùí óôçí Ðåëïðüííçóï. Óå êÜðïéá åðï÷Þ áêïëïýèçóå, ìáæß ìå ôï Ëõìðåñï-ÌÞôñï, ôï Ëõìðåñï-Ìé÷Üëç êáé ôïí Êáðáñï-ÌÞôñï, ôï Ëõìðåñï-Ãéþñãï ìå ôç ãêÜéäá êáé öôÜóáíå ìÝ÷ñé ôç Ñùóßá.
Óôï éóüãåéï ôïõ óðéôéïý ôïõ, (Þôáí áõôü ðïõ Ý÷åé óÞìåñá ï ÄÞìáñ÷ïò ÁíäñÝáò Äñüóïò)7, Ýöôéáîáí, ìáæß ìå ôïí ðáôÝñá ôïõ, Ýíá ìðáêÜëéêï, áëëÜ öáßíåôáé ðùò äåí ðÞãáéíå êáëÜ, ãéáôß ó÷åäüí äßðëá ôïõò Üíïéîå ßäéï ìáãáæß êáé ï
Ìðáæïíéïëüò. Ðáíôñåýôçêå ôç ÂáóéëéêÞ Áíäñéïðïýëïõ êáé áíáæçôþíôáò äéÝîïäï áðü ôç öôþ÷åéá, ìáæß ìå ôïí Áíôþíç Óùô. Äñüóï êáé ÃéÜííç Áë. ÈåïöÜíç, öôÜíïõí, Üãíùóôï ðþò, óôï Ñüôôåñíôáì êáé åðéâéâÜæïíôáé óôï ðëïßï "ÐÅÔÅÑÓÌÐÏÕÑÃÊ". Óôéò 12 Áðñéëßïõ ôïõ 1907 áðïâéâÜóôçêáí óôçí ÁìåñéêÞ.
¹ôáí ôüôå 21 åôþí.
Óôç ÍÝá Õüñêç áó÷ïëÞèçêå ãéá ìéá ðåíôáåôßá ìå äéÜöïñåò ìéêñïåñãáóßåò.
Ôï 1909 åããñÜöåôáé óôç "ÍÁÕÐÁÊÔÉÁÊÇ ÁÄÅËÖÏÔÇÔÁ ÔÇÓ ÍÅÁÓ ÕÏÑÊÇÓ".
Ôï 1912 åðÝóôñåøå óôçí ÅëëÜäá ãéá íá ëÜâåé ìÝñïò óôïõò Âáëêáíéêïýò
6. Óêßôóï ôïõ Óð. Ðïëõ÷ñïíüðïõëï. Ðñïóùðïãñáößá ôïõ Äçìçôñßïõ Ðáðá÷áñáëÜìðïõò (18951961).
7. Ôï áãüñáóå ï ðáððïýò ôïõ Âáóßëçò Äñüóïò ôïõ Óùôçñßïõ ôï 1935.

272

ÕÐÁÉÈÑÏÓ

ÊÁÉ

ÌÇÔÑÏÐÏËÇ

ðïëÝìïõò. Äýï ÷ñüíéá áñãüôåñá åðéóôñÝöåé óôçí ÁìåñéêÞ ìáæß ìå ôç ãõíáßêá
ôïõ. ÅãêáôáóôÜèçêå óôç ÍÝá Õüñêç, üðïõ óôçí 6ç Ëåùöüñï, óôïõò 27 äñüìïõò Üíïéîå ôï áíèïðùëåßï: "wholesale & retail Floral Market". ÐåíÞíôá ó÷åäüí ÷ñüíéá óêëçñÞò äïõëåéÜò êáé áéìáôçñÞò ïéêïíïìßáò Þôáí áñêåôÜ ãéá íá
äçìéïõñãÞóåé áîéüëïãç ðåñéïõóßá.
ÐáñÜ ôï ãåãïíüò, üôé ôï ÷ñÞìá ìåôáâÜëëåé ôïõò ÷áñáêôÞñåò ôùí áíèñþðùí,
ï Ðáðá÷áñÜëáìðïò áðïôåëåß åîáßñåóç. Åíþ óôç æùÞ ôïõ ç óõãêÝíôñùóç ôïõ
÷ñÞìáôïò õðÞñîå áõôïóêïðüò ìÝ÷ñé õðåñâïëÞò, ç ÷ñçóéìïðïßçóÞ ôïõ ðáßñíåé
êïéíùíéêÞ êáôåýèõíóç êáé Ýíá ìåãÜëï ìÝñïò ôï äéáèÝôåé, ãéá íá ùöåëÞóåé ôï
êïéíùíéêü óýíïëï êáé êõñßùò ôç íåïëáßá ( ï ßäéïò äåí åß÷å ðáéäéÜ). ÁãÜðçóå ôç
íåïëáßá, ôçí ðáôñßäá êáé ôïõò áíèñþðïõò. Ðåñéóóüôåñï üìùò áð' üëá áãÜðçóå ôçí åñãáóßá. Ç åñãáôéêüôçôÜ ôïõ õðÞñîå ðáñïéìéþäçò. Ç åñãáóßá ãéá ôïí
Ðáðá÷áñÜëáìðï Þôáí áîßá, ìéá áîßá êáé Ýíáò óêïðüò, ðïõ äõóôõ÷þò ëåßðåé áðü ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá áõôÞò ôçò ÷þñáò. Ôïí Áýãïõóôï ôïõ 1961 ôïí óõíüäåøáí óôçí ôåëåõôáßá ôïõ êáôïéêßá åëÜ÷éóôïé, óå ó÷Ýóç ìå ôï ìÝãåèïò ôïõ áíèñþðïõ, óõìðïëßôåò ôïõ.
Ç ðïëéôåßá ôïí ôßìçóå áíáêçñýóóïíôÜò ôïí ìå Â.Ä. Åèíéêü ÅõåñãÝôç. O
Ãåíéêüò Ðñüîåíïò Ê. ÌçëéáñÝóçò åê ìÝñïõò ôçò ÅëëçíéêÞò Ðïëéôåßáò ôïõ áðÝíåéìå óôç Í. Õüñêç, óå åéäéêÞ åêäÞëùóç, ôï ðáñÜóçìï ôïõ "Öïßíéêïò" êáé
áõôü ôïõ "Ãåùñãßïõ ôïõ Á'" êáé áíáêçñý÷ôçêå Åèíéêüò ÅõåñãÝôçò. Ï ÄÞìïò
ôçò ÍáõðÜêôïõ Ýäùóå ôï üíïìÜ ôïõ óå êåíôñéêÞ ðëáôåßá ôçò ðüëçò üðïõ áíÝãåéñå êáé ðñïôïìÞ ôïõ ÅõåñãÝôç. ÐÝèáíå óôç Íáýðáêôï ôïí Áýãïõóôï ôïõ
19618.
2. Ï ÄçìÞôñéïò Ãåùñ. ËõìðÝñçò.
Ï ÄçìÞôñéïò ËõìðÝñçò Þ Ëìðåñï-ÌÞôñïò ãåííÞèçêå ôï 1888. ¸öçâïò êáé ðñéí öýãåé ãéá ôçí ÁìåñéêÞ õðÞñîå ìÝëïò ôçò ìïõóéêïðáñÝáò ðïõ åß÷å äçìéïõñãÞóåé ï ðáôÝñáò ôïõ, ï Ãåþñãéïò ËõìðÝñçò ìå ôçí ðåñéëÜëçôç ãêÜéäá ôïõ. ¸öõãå áðü ôç ×üìïñç ãéá ôçí ÁìåñéêÞ ôï 1906 óå çëéêßá 18 åôþí. Óôéò 13 Ìáñôßïõ ôïõ
1906, óôï ëéìÜíé ôçò ×Üâñçò ôçò Ãáëëßáò, åðéâéâÜóôçêå óôï êáñÜâé "Hudson". Ôá ðñáêôïñåßá ôïõò Ýóôåëíáí
óå äéÜöïñá ëéìÜíéá ôçò Åõñþðçò êáé áðü åêåß Ýìðáéíáí óå êëåéóìÝíç èÝóç
äéåñ÷üìåíïõ ðëïßïõ.
ÅðÝóôñåøå óôçí ÅëëÜäá ôï 1912-13 êáé Ýëáâå ìÝñïò óôïõò Âáëêáíéêïýò
8. ÂëÝðå êáé ÃÉÁÍÍÇ ÂÁÑÄÁÊÏÕËÁ, Ï ÌÅÃÁËÏÓ ÅÕÅÑÃÅÔÇÓ ÄÇÌ. ÐÁÐÁ×ÁÑÁËÁÌÐÏÕÓ,
1999.

ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ

ÊÁÉ

ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ

ÓÔÏ

×ÙÑÉÏ

273

ðïëÝìïõò. Óôï äéÜóôçìá áõôü íõìöåýôçêå ôçí ÁëåîÜíäñá Ìé÷áÞë ×áíôæÞ êáé
Ýöõãå ìüíïò ôïõ ãéá ôçí ÁìåñéêÞ. Áñãüôåñá ðÞñå êáé ôçí ãõíáßêá ôïõ. Ôï 1929
êáôáóêåýáóå, óôç ìíÞìç ôçò ìçôÝñáò ôïõ, ôï êáìðáíáñéü. ÅðéóêÝöôçêå ôï ÷ùñéü ôï 1952 êáé áíÜèåóå óôïí ÁèáíÜóéï Äñüóï ôçí êáôáóêåõÞ åê íÝïõ ôïõ ðåóìÝíïõ ó÷ïëåßïõ.
Óôçí ÁìåñéêÞ äéáôçñïýóå áíèïðùëåßï ÷ïíôñéêÞò ðþëçóçò óôçí 6ç ëåùöüñï êáé óôïõò 28 äñüìïõò. ¸íá ìÝñïò ôùí ÷ñçìÜôùí ôïõ äéÝèåóå ãéá öéëáíèñùðéêÜ êáé êïéíùöåëÞ Ýñãá óôï ÷ùñéü ôïõ. Ðïëëïß óõã÷ùñéáíïß ìáò Ý÷ïõí âïçèçèåß êáôÜ êáéñïýò áðü ôï ÄçìÞôñéï ËõìðÝñç. ¢öçóå áðüãïíï ôï Ãéþñãï ËõìðÝñç, ðïõ æåé ìüíéìá óôçí ÁìåñéêÞ, óôï Ìðñïíî Âéëë.
Ï ÄçìÞôñéïò Ðáðá÷áñÜëáìðïò êáé ï ÄçìÞôñéïò ËõìðÝñçò îå÷ùñßæïõí, ãéáôß ðñüóöåñáí ôïí éäñþôá ôïõò óôç "ìÜíá" ôïõò, ðïõ óáí êáêéÜ ìçôñéÜ, ôïõò ðÝôáîå óôï äñüìï, óôï Üíèïò ôçò íåüôçôÜò ôïõò. Ç óôÜóç ôïõò áõôÞ õøþíåé ôïõò ßäéïõò ðÜíù áð' ôá áíèñþðéíá êáé ôéìÜ éäéáßôåñá ôï ÷ùñéü ìáò. ¢íèñùðïé ðáíÝîõðíïé êáé äéïñáôéêïß, åðÝóôñåøáí íá åêðëçñþóïõí ôéò óôñáôéùôéêÝò ôïõò õðï÷ñåþóåéò êáé íá ðïëåìÞóïõí ôüôå, ðïõ èá ìðïñïýóáí íá ìåßíïõí áðëïß ðáñáôçñçôÝò. Åßäáí ôá ÷Üëéá ôçò "ìÜíáò" ðáôñßäáò êáé ôï óõííåöéáóìÝíï ïñßæïíôá ôçò
Åõñþðçò, ôç óõìðüíåóáí, ôçí "Ýêëåéóáí óôçí êáñäéÜ" ôïõò êáé Ýöõãáí. ÐÜëåøáí
óêëçñÜ êáé ï áãþíáò áõôüò ôïõò ÷Üñéóå ôçí áñ÷ïíôéÜ íá íïéÜæïíôáé ãéá ìáò, ãéá
ôçí Ðáéäåßá êáé ôïí Ðïëéôéóìü ìáò. Áõôïß åßíáé ïé ðñáãìáôéêïß Üñ÷ïíôåò:
Äçìéïõñãïýí ìå ôïí éäñþôá ôïõò êáé ðñïóöÝñïõí ìå ôçí êáñäéÜ ôïõò.
Ôï ðáñÜäåéãìÜ ôïõò ôï áêïëïýèçóáí ó÷åäüí üëïé ïé ×ïìïñßôåò. Åß÷áí êáôáëÜâåé ïé êÜôïéêïé, ðùò Üëëï åßíáé íá æåéò óôçí ðåñéöÝñåéá êáé óôçí ÏñåéíÞ
Íáõðáêôßá êé Üëëï íá æåéò óôç Ìçôñüðïëç. Óôçñß÷ôçêáí óôéò äõíÜìåéò ôïõò,
ðïõ ôéò äéáðüôéæå ôï ðíåýìá ôçò óõëëïãéêüôçôáò, ôçò áëëçëåããýçò êáé ôçò áëëçëïâïÞèåéáò, ìéá áíôßëçøç ðïõ îåêéíïýóå öáßíåôáé áðü ôïí ôñüðï æùÞò ôùí
ìïíá÷þí óôï ÌïíáóôÞñé êáé ðÝñáóå óôéò óõíåéäÞóåéò ôùí êáôïßêùí ôïõ ÷ùñéïý, ïé ïðïßïé, ðáñÜ ôéò áíôéèÝóåéò, ôéò óõãêñïýóåéò êáé ôéò ìéêñïðñïóôñéâÝò,
óôï ôÝëïò åðéêñáôïýóå ìåôáîý ôïõò ôï ðíåýìá ôçò Ðñïüäïõ êáé ôçò ÐñïêïðÞò
êáé ïé âéïðáëáéóôÝò êÜôïéêïé ðïñåýïíôáí ìå åíùìÝíåò äõíÜìåéò. Ç êáôáóêåõÞ
ôïõ ó÷ïëåßïõ êáé ç äéÜíïéîç ôïõ äñüìïõ Ýäùóáí ðíïÞ óôï ÷ùñéü. Ï áñéèìüò
ôùí ìáèçôþí áðü 25 ðïõ Þôáí ôï ó÷. Ýôïò 1951-52, Ýöôáóå ðÜëé óôïõò 42 êáôÜ ôï ó÷. Ýôïò1956-1957.
Ðáñüëá áõôÜ ç êáôÜóôáóç óôï ÷ùñéü, ðñïò ôï ôÝëïò ôçò äåêáåôßáò ôïõ '50,
åìöáíßæåôáé æïöåñÞ êáé ôá ìçíýìáôá åßíáé áðáéóéüäïîá.
• Äåí õðÜñ÷åé áêüìá çëåêôñéêü ñåýìá êáé ç ïäéêÞ óýíäåóç ìå ôï åðáñ÷éáêü ìáò êÝíôñï, ìÝóù ÌçëéÜò Þ ËåõôÝñéáíçò, äåí Ý÷åé ïëïêëçñùèåß.
• Ôá ðáñáãüìåíá ðñïúüíôá áðïôåëïýí áêüìá åýêïëç âïñÜ ôùí ðåñéöåñüìåíùí æùåìðüñùí êáé äéáìåóïëáâçôþí.

274

ÕÐÁÉÈÑÏÓ

ÊÁÉ

ÌÇÔÑÏÐÏËÇ

Ôï ìåãáëýôåñï ó÷åäüí ìÝñïò ôïõ æùôéêïý ÷þñïõ âñßóêåôáé áêüìá óôá ÷Ýñéá ôùí ïëßãùí, ðáñÜ ôï ãåãïíüò, üôé ó÷åäüí ôï óýíïëï ôçò ìïíáóôçñéáêÞò ðåñéïõóßáò êáëëéåñãåßôáé áðü êáôïßêïõò êáé üôé ïé "Üñ÷ïíôåò" Ýãéíáí
ôþñá ðåñéóóüôåñïé ìå ôéò äéÜöïñåò áãïñÝò ëéâáäéþí.
Ôá ìÝóá ðáñáãùãÞò ðáñáìÝíïõí áêüìá ÷ùñßò êáìéÜ áðïëýôùò ôå÷íïëïãéêÞ õðïóôÞñéîç. ¸íáò ðáñáãùãüò, ãéá íá ðÜñåé ôñåéò ïêÜäåò âïýôõñï, Ýðñåðå
íá êïðáíÜåé ôï ãÜëá óôçí "êáñÜìðá" ìå ôï "êáñáìðüîõëï" áðü ôá ÷áñÜìáôá,
ùò ôï ìåóçìÝñé. Ôï ìïíôÝëï áíÜðôõîçò ëïéðüí ðáñáìÝíåé óôÜóéìï, áóõíôüíéóôï êáé îåðåñáóìÝíï9 êáé ç ðáñáãùãÞ äåí åßíáé åíôáãìÝíç óå êÜðïéï Êåíôñéêü Áíáðôõîéáêü Ðñïãñáììáôéóìü.
Áðü Üðïøç õãåßáò, êáèáñéüôçôáò êáé äéáôñïöÞò ïé êÜôïéêïé åßíáé áöçìÝíïé óôçí ôý÷ç ôïõò. Äåí õðÜñ÷åé óôïé÷åéþäçò õãåéïíïìéêÞ ðåñßèáëøç êáé ìÝ÷ñé
íá åìöáíéóôïýí ïé áãñïôéêïß ãéáôñïß, ôï Ýñãï áõôü óõíå÷ßæïõí íá ôï ðáñÝ÷ïõí,
áðü ðïëý ðáëéÜ, ïé "íôüðéïé ãéáôñïß", ç áãñïôéêÞ ðáñáäïóéáêÞ éáôñéêÞ êáé
öáñìáêåõôéêÞ.
Ï Êþóôáò Êùí. ×áíôæÞò, (ÔÜñáò) ÷ñçìÜôéóå
ãéá ÷ñüíéá ïäïíôßáôñïò ôïõ ÷ùñéïý. Åß÷å ðñïìçèåõôåß ìéá ïäïíôÜãñá êáé ìå ôóßðïõñï êáé ãáëáæüðåôñá ãéá áíáéóèçôéêü, ðÝôáãå ôá äüíôéá óáí êáñöéÜ
áðü ðÝôáëá áëüãùí.
Ç Áöñïäßôá Ðáôïý÷á êáé ç Äñïóïêþóôáéíá üðùò åßðáìå, Þôáí ïé ìáìÝò ôïõ ÷ùñéïý.
Ïé ×áíôæáßïé êáé ïé Èåïöáíáßïé åß÷áí áíáëÜâåé
ôá ïñèïðåäéêÜ. ÁíÜëïãá ìå ôçí ðåñßðôùóç, ï êáèÝíáò ôïõò åß÷å áðï÷ôÞóåé åîåéäßêåõóç áðü ôá æùíôáíÜ, ðïõ óôñáìðïõëïýóáí Þ Ýóðáæáí ôá ðüäéá ôïõò.
ÊÜðïéá óôéãìÞ üìùò ôïõò áíôéêáôáóôÞóåé üëïõò, ï
ãåíéêüò ïñèïðåäéêüò, ï óðåóéáëßóôáò Óâùêï-Âáóßëçò. Óôç öùôïãñáößá ï ïñèïðåäéêüò, óå êÜðïéá åðï÷Þ, êõíçãÜåé öáóéáíïýò óôçí ÐåíóéëâÜíéá.
Ï Ëåùíßäáò ÆéáìðÜñáò (1905), ï åðß ðïëëÜ Ýôç Áãñïöýëáêáò êáé ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá ìüíéìï êáëïêáéñéíü ìÝëïò óôï êáñÝ ôçò "äçëùôÞò", óå çëéêßá ìüëéò
102 åôþí, õðÞñîå óôï ÷ùñéü ãéá ðïëëÜ ÷ñüíéá ãéáôñüò "ãåíéêþí êáèçêüíôùí".
ÔÝëïò õðÞñ÷áí ïé îïñêßóôñåò, ïé îïñêéóôÝò êáé ïé îåìáôéÜóôñåò.
¼ôáí üëïé áõôïß ïé ðñáêôéêïß ãéáôñïß äåí ôá êáôÜöåñíáí, ôüôå Üñ÷éæáí ôá

9. ¸âáæå ï ðáñáãùãüò ôï âïýôõñï óôï êáôóáñïëÜêé êáé ðÞãáéíå íá ôï ðïõëÞóåé óôïí ÐëÜôáíï.
¸ìðïñïò êáé ðáñáâñéóêüìåíïé, Üíïéãáí ôï êáôóáñïëÜêé, ãéá íá ôï "äïêéìÜóïõí": Âïõôïýóáí ìå
ôï äÜ÷ôõëü ôïõò ìÝóá êáé ìÝ÷ñé íá ôï ðïõëÞóåé ï êôçíïôñüöïò, Ýôñùãáí ïé "äïêéìáóôÝò" ôï ìéóü.

ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ

ÊÁÉ

ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ

ÓÔÏ

×ÙÑÉÏ

275

ôÜìáôá, ôá äéáâÜóìáôá êáé ôéò ðáñáêëÞóåéò êáé æçôïýóáí ôçí åðÝìâáóç ôùí
"áãßùí ðíåõìÜôùí". ÁëëÜ êáé ôüôå ðÜëé ç ëå÷þíá ìå åðéëü÷åéï ðÝèáéíå. Áí ôý÷áéíå íá æÞóåé, ôüôå ôï "èáýìá" ôï ìÜèáéíáí üëïé óôï ÷ùñéü êáé ðÞãáéíå ôï
óôáõñïêüðçìá "êáðíüò êé áíôÜñá".
Áðü Üðïøç õãåßáò êáé êáèáñéüôçôáò ïé êÜôïéêïé âñßóêïíôáí óå äéáñêÞ êßíäõíï.
Ôï íåñü ôï êïõâáëïýóáí ïé ãõíáßêåò öïñôùìÝíåò ôéò
âáñÝëåò áð' ôéò âñýóåò ìÝ÷ñé êáé ôï ôÝëïò ôçò äåêáåôßáò ôïõ1970. Åß÷áí êáôáíôÞóåé ôá äßðïäá õðïæýãéá ôïõ
íïéêïêõñéïý.
Ôá áðï÷ùñçôÞñéá Þôáí ðñü÷åéñá Ýîù áðü ôá óðßôéá
êáé áðïôåëïýóáí åóôßåò ìåôÜäïóçò áóèåíåéþí.
Ôá ãïõñïýíéá êáé ïé êüôåò óïõëáôóÜñéæáí åêåß ãýñù
êáé ôá ìïõëÜñéá ôá åß÷áí óõãêÜôïéêïõò óôï õðüãåéï, ÖïñôùìÝíç ôç íåñïâáñÝëá.
ãéá íá ìçí ôïõò ôá êëÝøïõí.
Ôï óáðïýíé Þôáí åßäïò ðïëõôÝëåéáò. ÁíáêÜëõøáí ôõ÷áßá üôé ç óôÜ÷ôç, üðïõ
Ýðåöôå áíáêáôåìÝíç ìå âñáóôü íåñü, êáèÜñéæå âñùìéÝò (ðåñéÝ÷åé ðïôÜóá). ¸ôóé Ýöôéáîáí ôçí ðåñéâüçôç "áëéóßâá" óôï "êïößíé". Ìå ôçí áëéóßâá Ýðëåíáí ôï
êåöÜëé êáé ôá ñïý÷á ôïõò êáé óêüôùíáí ôá áíåðéèýìçôá, åíï÷ëçôéêÜ êáé åðéâëáâÞ æùýöéá. Ôï îåøåßñéóìá ëïéðüí ôï åß÷å áíáëÜâåé ç áëéóßâá ìáæß ìå ôï ìåãáëýôåñï ãéáôñü ôïõ êüóìïõ, ôïí Þëéï. Ôüðïò îåøåéñßóìáôïò, ôá ðñïóÞëéá
"ÓôïõñíÜñéá". Ï ôñüðïò Þôáí äïêéìáóìÝíïò:
ÁñÜæáíå óôï ðñïóÞëéï, êõñßùò ôá ãåñüíôéá êáé ïé øåßñåò, ÷ïñôÜôåò êáé êáëïèñåììÝíåò üðùò Þôáí, îåôñýðùíáí áð' ôá ìáëëéáñÜ êáé ôñé÷ùôÜ ìÝñç ôïõ
óþìáôïò êáé Ýâãáéíáí ãéá "óïõëÜôóá" óôïí Þëéï. Áöïý îåöïñôþíïíôáí ôá ãåñüíôéá ôï âáñý æùíôáíü öïñôßï ôïõò, Ýöåõãáí êáé ôéò Üöçíáí åêåß óôç âüëôá ôïõò.
Ï åðüìåíïò ðïõ ðÞãáéíå ãéá îåøåßñéóìá ôéò Ýâñéóêå "ïñöáíÝò" êáé îåëéãùìÝíåò áð' ôç âüëôá óôïí Þëéï êáé ôéò öïñôùíüôáí. ¸ðñåðå ôüôå íá ðáñáìåßíåé åêåß áñêåôÞ þñá ãéá íá ÷ïñôÜóïõí êáé íá îáíáâãïýí ãéá ôçí êáèéåñùìÝíç ôïõò
âüëôá. Äõóôõ÷þò ôá "ÓôïõñíÜñéá" äåí õðÜñ÷ïõí óÞìåñá. Ï ôüðïò áõôüò Ýðñåðå, ìå áðüöáóç ôïõ Êïéíïôéêïý Óõìâïõëßïõ, íá åß÷å êçñõ÷ôåß äéáôçñçôÝïò.
Ç êáôÜóôáóç áõôÞ åßíáé ßäéá ó' üëç ôçí ýðáéèñï ÷þñá. Ç ×üìïñç åßíáé áðëÜ ôï ðáñÜäåéãìÜ ìáò. Åßíáé ôï äéêü ìïõ êáé ôï äéêü óïõ ÷ùñéü. Åßíáé ç ßäéá
ç ýðáéèñïò ôçò Ðáôñßäáò ìáò. Êé åíþ èá ðåñßìåíå êáíåßò ç êáôÜóôáóç áõôÞ
íá Ý÷åé ðïëý Üó÷çìåò åîåëßîåéò óôïí ôïìÝá ôçò õãåßáò, äéáðéóôþíåôáé, ðùò óôï
÷ùñéü ìáò, õðÞñ÷å õãåßá êáé ìáêñïæùßá. Ç ßäéá ç öýóç ôïõò ðñïìÞèåõå ôá
öÜñìáêá, ôéò ôñïöÝò, ðïõ ôïõò åîáóöÜëéæáí ôá äýï áõôÜ áãáèÜ. Ïé ôñïöÝò, ëéãïóôÝò êáé óôá üñéá ôçò öôþ÷åéáò êáé ôçò åðÜñêåéáò, êáôáíáëþíïíôáí "ôçò þñáò" êáé ôéò ðáñÞãáãáí ïé ßäéïé, ÷ùñßò ëéðÜóìáôá êáé "âéôáìßíåò".

276

ÕÐÁÉÈÑÏÓ

ÊÁÉ

ÌÇÔÑÏÐÏËÇ

Ðïéåò üìùò Þôáí áõôÝò ïé ôñïöÝò, ðïõ ÷Üñéæáí õãåßá êáé ìáêñïæùßá óôïõò
öôù÷ïýò ðñïãüíïõò ìáò;
Ç âáóéêüôåñç "ôñïöÞ" ôïõò Þôáí ï êáôáêÜèáñïò áÝñáò, ôï ïîõãüíï ôçò öýóçò, ðïõ ôç óõìðëÞñùíå ôï äéáéôïëüãéï áíÜãêçò, óôçí ðñþôç ãñáììÞ ôïõ ïðïßïõ Þôáí ôá êçðåõôéêÜ ôïõò. Ìå ôá ùìÜ êñåììýäéá, ÷ùñßò íá îÝñïõí ïé ßäéïé,
áíÝâáæáí ôçí êáëÞ ÷ïëçóôåñßíç êáé ìáæß ìå ôá óêüñäá, ôá îåñÜ öáóüëéá, ôá
êáìðïñëÜ÷áíá (ëá÷áíßäåò), ôéò êáõôÝò ðéðåñéÝò, ôï óðáíÜêé, ôá Üãñéá ÷üñôá,
ôá ìáíéôÜñéá, ôï ôóÜé ôïõ âïõíïý êáé ôá âáôüìïõñá, ðñïöõëÜóóïíôáí áðü ôá
åãêåöáëéêÜ êáé ôá åìöñÜãìáôá êáé åíßó÷õáí ôï áíïóïðïéçôéêü ôïõò óýóôçìá áðÝíáíôé óå áíáðíåõóôéêÜ ðñïâëÞìáôá, óå âñïã÷ßôéäåò êáé áñèñßôéäåò.
Ôá êáõôåñÜ éäßùò âïçèïýóáí óôç äéáôÞñçóç ôçò õãåßáò ôùí ðíåõìüíùí, ãéáôß
êñáôïýóáí ôïõò âñüã÷ïõò ôùí ðíåõìüíùí áíïé÷ôïýò êáé äéåõêüëõíáí ôç ñïÞ
ôùí âëåííþí. Ôï ôóÜé ôïõ Áñäßíç, óõíïäåõüìåíï ìå ôï ãíÞóéï ìÝëé ôïõ ÷ùñéïý
ìáò, ôïõò ÷Üñéæå ðíåõìáôéêÞ åõñùóôßá.
Óå üëá áõôÜ âïçèïýóå êáé ôï êüêêéíï êñáóß êáé ôá ìÞëá. Ôï ÷ùñéü ìáò åß÷å ìåãÜëç ðáñáãùãÞ êñáóéïý êáé ìÞëùí. Ôï êüêêéíï êñáóß êáé ôá ìÞëá, ëÝíå
ïé åéäéêïß, âïçèïýí ôç ëåéôïõñãßá ôçò êáñäéÜò êáé êáôåâÜæïõí ôçí ðßåóç. Óôï
êáôÝâáóìá ôçò ðßåóçò óå öõóéïëïãéêÜ åðßðåäá âïçèïýóáí ôïõò ðñïãüíïõò ìáò
êáé ïé âäÝëëåò, ïé êïöôÝò âåíôïýæåò, ç óôÝñçóç êáé ôï ìÝôñï, êõñßùò üìùò ï
öõóéïëïãéêüò Þñåìïò êáèçìåñéíüò ñõèìüò ôçò æùÞò ôïõò.
Ìå ôï ôóÜé, ôï ãÜëá êáé ôï ôõñß, ôá óôáöýëéá êáé ôá êåñÜóéá, êáôáðïëåìïýóáí ïé ðñüãïíïß ìáò ôá âáêôÞñéá ðïõ ðñïêáëïýóáí ôçí ôåñçäüíá óôá äüíôéá
ôïõò. Ï ðñïðÜððïò ìïõ Ýëåãå:
Ðéåò öñÝóêï ãÜë' áð' ôï ìáíôñß
êáé ôóÜé ìõñùäÜôï,
öÜå óôáöýëéá êáé ôõñß
êáé êüêêéíá êåñÜóéá,
íá '÷åéò ôá äüíôéá óïõ ãåñÜ,
óå üëç ôç æùÞ óïõ.
Ìå ìéá êïõôáëéÜ ôçò óïýðáò îåñÜ âáôüìïõñá, Ýêáíáí ÷õëü êáé èåñÜðåõáí
ôçí ðáéäéêÞ äéÜññïéá êáé ôï êñõïëüãçìá. Ôçí åõêïßëéá åðßóçò ôç óôáìáôïýóáí ìå øçìÝíá êõäþíéá êáé íùðÜ êñÜíéá.
Ôï èáõìáôïõñãü ôïõò üìùò êçðåõôéêü Þôáí ôï ëÜ÷áíï. Ì' áõôü êáèÜñéæáí
ôéò ðëçãÝò áðü ôï ðýïí êáé ôá êáñêéíþìáôá ôïõ äÝñìáôïò. ÈåñÜðåõáí áêüìá
áóèÝíåéåò ôùí ìáôéþí êáé ôï Ýôñùãáí óõ÷íÜ , ãéáôß üðùò Ýëåãáí ïé ðáëéïß, êáèÜñéæå ôï áßìá, ãéÜôñåõå Ýëêç êáé ðüíïõò óôéò êëåéäþóåéò (áñèñþóåéò) êáé âïçèïýóå óôï îåðÝñáóìá êáé óôçí ðñüëçøç ôçò öõìáôßùóçò. ¼ôáí ïé ðëçãÝò Ýäåé÷íáí åñõèñÝò ãýñù-ãýñù êáé ðñçóìÝíåò, åß÷áí äçëáäÞ ìïëõíèåß, ôüôå Ýâáæáí åðÜíù ìïõ÷ëéáóìÝíï øùìß. Ðïý íá ôï Þîåñå ï êüóìïò, üôé ç ìïý÷ëá èá ï-

ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ

ÊÁÉ

ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ

ÓÔÏ

×ÙÑÉÏ

277

äçãïýóå óôçí ðåíéêéëßíç!! ÁëëÜ ìÞðùò åêåßíåò ïé áíôéáéóèçôéêÝò êáé åíï÷ëçôéêÝò "âåñâÝñåò", ðïõ âãÜæáìå óôá ÷Ýñéá ìáò êáé óôï óþìá ìáò, äåí Þôáí êáñêéíþìáôá ôïõ äÝñìáôïò; Èõìüóáóôå ðéóôåýù ìå ðïéoí ôñüðï ôéò åîáöáíßæáìå.
Ìáæåýáìå áð' ôïõò êÞðïõò ôéò "ìáõñÝò", ôï ÷ïñôáñÜêé åêåßíï ìå ôéò ìáýñåò
ìðáëßôóåò, ôéò âñÜæáìå êáé ìå ôï íåñÜêé ðëÝíáìå ôéò âåñâåñßôóåò ðïëëÝò öïñÝò
êé áõôÝò Ýóâçíáí "ùò äéá ìáãåßáò"10.
ÁëëÜ êáé ðïéïò áðü ìáò èá îå÷Üóåé ôï èáõìáôïõñãü ðñÜóï, ðïõ ôï æÝóôáéíáí óôç öùôéÜ êáé óôýâáíå óôáãüíåò ìÝóá óôï áöôß ðïõ åß÷å ùôßôéäá; ¼ëïé åìåßò ïé ìåãáëýôåñïé èõìïýìáóôå åðßóçò ôá âÜóáíá ìå ôéò áìõãäáëÝò. Âïõôïýóå ç ìÜíá ôï âñåãìÝíï äÜ÷ôõëü ôçò óôçí êáôáêÜèáñç ôüôå óôÜ÷ôç, ôéò Üëåéâå
Ýíá ãýñù êáé ïé ðñçóìÝíåò áìõãäáëÝò çóý÷áæáí ìéá ãéá ðÜíôá.
Áðü ôá ìÝóá ôïõ 19ïõ áéþíá ôçí õãåßá êáé ìáêñïæùßá óôï ÷ùñéü ìáò åíßó÷õóáí ìå ôéò éáôñéêÝò ôïõò åð' áìïéâÞ õðçñåóßåò ôïõò ïé óõã÷ùñéáíïß ìáò ãéáôñïß Ìé÷Üëçò Êïôßíçò êáé ÏäõóóÝáò Ðáôïý÷áò. Áðü ôüôå ôï ÷ùñéü Ýâãáëå áñêåôïýò ãéáôñïýò ôçò äéáóðïñÜò. ÁíáöÝñïõìå ôï ÃéáííÝêï Ì. Êïôßíç, ôï Íþíôá
Ê. Ðáôïý÷á (ÁìåñéêÞ), ôïí Áíôþíç Ïä. Ðáôïý÷á, ôïõò Êþóôá êáé ÐÜíï Ì.
ÈåïöÜíç, ôï ÷åéñïõñãü ÄçìÞôñç Éù. ×áíôæÞ êáé ôïõò ïäïíôßáôñïõò ÄçìÞôñéï
Éù. ÆáìðÜñá êáé ×áñÜëáìðï Áíô. ËõìðÝñç. ÄéáðñÝðïõí áêüìá óôï ×Üñâáñíô ôùí Ç.Ð.Á. óôçí éáôñéêÞ ïé êüñåò ôïõ Áíôþíç Äçì. Áíäñåüðïõëïõ, ÅëÝíç
êáé Ðáíáãéþôá.

1.5 Ç ïìáäéêÞ äçëçôçñßáóç êáé ïé èÜíáôïé.
Ôï 1959, Ðñüåäñïò ôïõ ÷ùñéïý Þôáí ï Ìé÷Üëçò Êùí/ßíïõ
×áíôæÞò. Óôéò 15 Öåâñïõáñßïõ ôïõ Ýôïõò áõôïý ðÝèáíå ç ÐáíÜãù, óýæõãïò ôïõ ÁíäñÝá Áíäñåüðïõëïõ, ï ïðïßïò áðïõóßáæå
ôüôå Üññùóôïò óôç ÁèÞíá. Óôï óðßôé îåíõ÷ôïýóáí ôç ìáêáñßôéóóá áñêåôïß ãåßôïíåò, óõããåíåßò êáé ößëïé óõã÷ùñéáíïß ôçò.
Ôçí ßäéá åðï÷Þ, ôá êáìßíéá óôçí ÐÝñðéáíç, âãÜæáíå êÜñâïõíï
êáé ôá óðßôéá åß÷áí ðñïìçèåõôåß Üöèïíï áð' áõôü. ÔñïöïäïÏ ðñüåäñïò
Ìé÷Üëçò Ê. ×áíôæÞò ôïýóáí ëïéðüí ôï ôæÜêé ìå êÜñâïõíï êáé óôç óõíÝ÷åéá, Ýðáéñíáí áðü ôï ôæÜêé êáé "ôÜéæáí" êáé ôï ìáãêÜëé. Åêåßíç ôç âñáäéÜ öõóïýóå Ýíáò äéáâïëåìÝíïò áÝñáò êáé ôï ôæÜêé äåí ôñáâïýóå êáëÜ, áëëÜ
êáé ôï ìáãêÜëé ðáñÜëëçëá Ýêáíå ôç "äïõëåéÜ" ôïõ. Ôï ìïíïîåßäéï óå ëßãï Ýñéîå êÜôù ìå áöñïýò óôï óôüìá, ðÜíù áðü åßêïóé Üôïìá.
ÖôÜíåé ï ÊáëéáìðÜêïò ôñÝ÷ïíôáò óôï óðßôé ôïõ ÐñïÝäñïõ êáé öùíÜæåé:
10. ÓêëçñÜ åîïãêþìáôá ôïõ äÝñìáôïò. ÌïéÜæïõí ìå ôéò ãíùóôÝò åëéÝò, áëëÜ åßíáé óôï ÷ñþìá ôïõ
äÝñìáôïò(ü÷é óêïýñåò).

278

ÕÐÁÉÈÑÏÓ

ÊÁÉ

ÌÇÔÑÏÐÏËÇ

"ÓÞêù Ìé÷Üëç ðåèáßíåé ôï ÷ùñéü". Åêåßíïò ðåôÜ÷ôçêå åðÜíù, îõðíÜåé ôïí ðáôÝñá ôïõ ôï ×áíôæï-Êþóôá êáé ôñÝ÷ïõí. ¸÷ïõí öùíÜîåé åí ôù ìåôáîý êáé ôï
Ëåùíßäá ôï ÆáìðÜñá, ï ïðïßïò óôï óðßôé ôïõ åß÷å ðÜíôá åíÝóåéò êáé öÜñìáêá.
ÂñÞêáí ôï ÃéáííÜêç Áíäñåüðïõëï íá ÷áñïðáëåýåé. Ôïí áñðÜæïõí êáé ôïí áðïìáêñýíïõí áð' ôï óðßôé êáé ôåëéêÜ ãëéôþíåé áðü âÝâáéï èÜíáôï. Ï ×áíôæïÊþóôáò áíïßãåé ðüñôåò êáé ðáñÜèõñá êáé ï Ëåùíßäáò áð' Ýîù, ìå âïçèü ôïõ ôï
ÓùôÞñç Âáóéëåßïõ Äñüóï, åîáíôëåß ôçí ôåëåõôáßá 20ç Ýíåóç, ðÜíù óôïí ßäéï ôï
âïçèü ôïõ, ðïõ äõóôõ÷þò äåí ôïí ðñüëáâå. Ïëïíõ÷ôßò êáôÝöôáóå áðü ôïí ÐëÜôáíï êáé ï ãéáôñüò Êáêáëéïýñáò, ï ïðïßïò äÞëùóå: " Åõôõ÷þò áíïßîáôå ôá ðïñôïðáñÜèõñá, áðïìáêñýíáôå ôïí êüóìï áð' ôï óðßôé êáé âñÝèçêáí ïé åßêïóé åíÝóåéò êáé ï øý÷ñáéìïò Ëåùíßäáò êáé Ýôóé áðïöýãáìå ôá ÷åéñüôåñá. Ôá èýìáôá óÞìåñá èá ðëçóßáæáí ôá ôñéÜíôá".
ÐÝèáíáí ïé äõï ãáìðñïß ôçò ÐáíÜãùò, ï ÓùôÞñçò Â. Äñüóïò êáé ï Ãéþñãïò ÐåëÝêçò áðü ôçí ÐáëéïðáíáãéÜ, üðùò åðßóçò êáé ç ÁèçíéÜ Éù. Êïëïêýèá.
¼ôáí åðÝóôñåøå ï Áíôñßáò óôï ÷ùñéü âñÞêå ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõ ðíéãìÝíç óôï
ðÝíèïò êáé äåí Üíôåîå.
Ôï Õðïõñãåßï ðëçñïöïñÞèçêå ôï óõìâÜí áðü 4 ðëåõñÝò êáé ôßìçóå ôï Ëåùíßäá (ÖùôÜêéá) ìå åõáñÝóêåéá. Ôçí ðáñáèÝôù áõôïýóéá ìå ôç öùôïãñáößá
ôïõ.
ÕÐÏÕÑÃÅÉÏÍ ÅÓÙÔÅÑÉÊÙÍ
Åí ÁèÞíáéò ôç 11 Áðñéëßïõ 1959
ÂÁÓÉËÅÉÏÍ ÔÇÓ ÅËËÁÄÏÓ
Ðñïò ôïí Áãñïöýëáêá
Äéåýèõíóéò ÁãñïöõëáêÞò Ëåùíßäáí ÆáìðÜñáí
ÔìÞìá ÄéïéêÞóåùò Ãñáöåßïí É ðåñéï÷Þò ×þìïñçò
Ðëçñïöïñßáé: Á. ÌáñïõëÜêçò Áãñïíïìåßïõ Ðñïó÷ßïõ
(Ôçë. 813442) Áñéè. ðñùô. 5077 ÄéïéêÞóåùò Áãñ/êÞò Áéôùë/íßáò.
ÈÝìá: ¸êöñáóéò åõáñÝóêåéáò.
Åí üøåé:
á) ôçò õð'áñéè.8/5/3/59 áíáöïñÜò ôïõ åöçìåñßïõ ôïõ åí ×þìïñç Éåñïý Íáïý ôçò Áãßáò ÐáñáóêåõÞò,
â) ôçò õð' áñéè. 60/1 16ä/3-3-59 áíáöïñÜò ôçò ÕðïäéïéêÞóåùò ×ùñ)êÞò
ÐëáôÜíïõ,
ã) ôçò õð'áñéè.86/15-2-59 ôï áýôçò ôïõ Ãåùðüíïõ åöáñìïãþí Íáõðáêôßáò
êáé
ä) ôï õð' áñéè. 1049/2-9-59 ïìïßáò ôïõ Äéïéêçôïý ÁãñïöõëáêÞò Áéôùë)íßáò,
åî ùí ðñïêýðôåé, üôé êáôÜ ôçí óçìåéùèåßóáí ôçí íýêôá ôçò 15/2/59 åéò ôï ÷ùñßïí ×þìïñç ïìáäéêÞí äçëçôçñßáóéí åê ìïíïîåéäßïõ ôïõ Üíèñáêïò, åðåäåßîá-

ÄÇÌÉÏÕÑÃÉÁ

ÊÁÉ

ÁÉÓÉÏÄÏÎÉÁ

ÓÔÏ

×ÙÑÉÏ

279

ôå íïçìïóýíçí, ðñùôïâïõëßáí, øõ÷ñáéìßáí, äñáóôçñéüôçôá êáé áëëçëåããýçí,
ìå áðïôÝëåóìá ôçí äéÜóùóéí åê âåâáßïõ èáíÜôïõ 30 áôüìùí, åêöñÜæïìåí õìßí
ôçí åõáñÝóêåéÜí ìáò äéá ôçí åîáßñåôïí ôáýôçí ðñÜîéí óáò.Êïéí/óéò
É) ê.Ä/ôÞí áãñ/êçò Áéôùë/íßáò
Ìåóïëüããéïí
2) ê. Áãñïíüìïí Ðñïó÷ßïõ
åéò ÐëÜôáíïí-Áéôùë/íßáò åéò äéðëïýí äéá ôå ôçí êïéíïðïßçóéí êáé ôçí êáôÜèåóéí åéò ôïí ð.ö. ôïõ ôéìùìÝíïõ ïñãÜíïõ.
ÅíôïëÞ Õðïõñãïý
Ï ÄéåõèõíôÞò
×. ÐðáðáúùÜííïõ.
Ëåùíßäáò ÆáìðÜñáò

¸ôóé ëïéðüí ìðüñåóå íá åðéâéþóåé ï ×ïìïñßôçò. ¸ãéíå áð'
üëá êáé ôá 'êáíå üëá ìå ôï áêïíéóìÝíï ìõáëü ôïõ êáé ôá åðéäÝîéá ÷Ýñéá ôïõ. "¸ðéáíáí" ôá ÷Ýñéá ôïõ, ãéáôß "Ýðéáíå" ôï ìõáëü
ðïõ ôá óõíôüíéæå êáé ôá êáôåýèõíå. ¼ôáí áõôü êïéìÜôáé, êïéìïýíôáé êáé ôá ÷Ýñéá êáé ïé Êñáâáñßôåò õðïöÝñïõí, ÷ñüíéá ôþñá, áðü áûðíßá. Åß÷áí "áíáêáëýøåé" ôéò èåñáðåõôéêÝò éäéüôçôåò
ôçò ìïý÷ëáò, åêáôïíôÜäåò ÷ñüíéá, ðñéí áð' ôï ÖëÝìéíãê.

2

ÊÅÖÁËÁÉÏ

ÔÁ "ÊÁÐÑÉÔÓÉÁ" ÔÇÓ ÅÎÏÕÓÉÁÓ

2.1 Ç ×üìïñç ÷ïñåýåé óôï ñõèìü ôçò ðñùôåýïõóáò.
Ôçí åðï÷Þ ëïéðüí áõôÞ ç ìåôáíÜóôåõóç áñ÷ßæåé íá ðáßñíåé åêñçêôéêÝò äéáóôÜóåéò, ü÷é ìüíï óôï ÷ùñéü ìáò, áëëÜ êáé ó' ïëüêëçñç ôçí ÅëëÜäá. ÂïõíÜ êáé
êÜìðïé áäåéÜæïõí. Óôï ðñþôï åîÜìçíï ôïõ 1961 ìåôáíÜóôåõóáí ãéá äéÜöïñåò
÷þñåò 26.298 ¸ëëçíåò. Áð' áõôïýò 16.817 Þôáí Üíäñåò êáé 9.479 ãõíáßêåò11. Ôï
ìáèçôïëüãéï ôïõ ó÷ïëåßïõ óêéáãñáöåß ôçí üëç êáôÜóôáóç:
1942-43
82

1958-59
32

1959-60
24

1962-63
16

1969-70
13

1975-76
5

Åßíáé ïé åðï÷Ýò ðïõ ç Åîïõóßá åíï÷ëåßôáé éäéáßôåñá áðü ôçí áíôßèåôç Üðïøç êáé ïé îåíüöåñôïé ÂáóéëéÜäåò Ý÷ïõí óôçí ïõóßá áðü ôçí åìöÜíéóÞ
ôïõò êáôáñãÞóåé ôïí êïéíïâïõëåõôéóìü. Åííïïýí ôï ñüëï ôïõ Ðñùèõðïõñãïý, ôçò ÂïõëÞò êáé ôçò ÉåñÜò Óõíüäïõ õðáëëçëéêÜ óõìðëçñþìáôá ôçò ÁõëÞò ôïõò. Ìç÷áíïññáößåò êáé åðåìâÜóåéò ìåôáôñÝðïõí ôï ìéêñü êáé öôù÷ü
íåïóýóôáôï ÊñÜôïò óå áñÝíá áëëçëïóðáñáóóüìåíùí óõìöåñüíôùí êáé áñêåôïß áð' ôïõò åêÜóôïôå áéñåôïýò "åèíïóùôÞñåò" åßíáé ðñüèõìïé íá ðñïóöÝñïõí ôéò "õðçñåóßåò" ôïõò, ãíùóôïß óôçí éóôïñßá ùò "áõëïêüëáêåò".
11. Ï Ôá÷õäñüìïò ôçò ÁÉÔÙËÏÁÊÁÑÍÁÍÉÁÓ, ÅÔÏÓ Â Áñéè.Ö´è.17 /1961.

282

ÕÐÁÉÈÑÏÓ

ÊÁÉ

ÌÇÔÑÏÐÏËÇ

¸ôóé åãêáéíéÜæïõí áðü óõóôÜóåùò ôïõ Åëëçíéêïý ÊñÜôïõò ôïí "Åìöýëéï",
óáí åðßóçìï ìÝóï ðïëéôéêÞò áíôéðáñÜèåóçò. Ç áíôßèåôç Üðïøç èåùñåßôáé åðéêßíäõíç êáé êïëÜóéìç. Óôïí êáôÜëïãï ôùí åãêëçìÜôùí äßùîçò ôùí ÓùìÜôùí Áóöáëåßáò ôçí ðñþôç èÝóç êáôåß÷å ç äßùîç ôùí öñïíçìÜôùí êáé ôùí éäåþí ôùí
ðïëéôþí. Ãé' áõôü êëåßíïõí ôï óôüìá üëùí üóùí Þèåëáí êáôÜ êáéñïýò íá óêåöôïýí
äéáöïñåôéêÜ, íá êñßíïõí ðñÜîåéò ôçò Åîïõóßáò, íá ðñïôåßíïõí ëýóåéò äéáöïñåôéêÝò áðü åêåßíåò ðïõ áõôïß äñïìïëïãïýóáí êáé íá öùíÜîïõí êáé íá äéáìáñôõñçèïýí ãéá "ôá êáêþò êåßìåíá". ¸ôóé åîïíôþíïõí çèéêÜ êáé öõóéêÜ ôïõò ìéóïýò êáé
ðëÝïí ðïëßôåò áõôÞò ôçò ÷þñáò. Äå äßóôáóáí íá åîùèÞóïõí áíèñþðïõò óå ðñïäïóßá, íá óðéëþóïõí ðñïóùðéêüôçôåò, íá äïëïöïíÞóïõí ôï ðáëéêÜñé ôçò ÃñáâéÜò êáé ôïí ÊõâåñíÞôç ôçò ÷þñáò, íá öõëáêßóïõí ôïí Ðëáðïýôá êáé ôï èñõëéêü
ãÝñï ôïõ ÌïñéÜ, íá äïëïöïíÞóïõí ôï ìáñáèùíïäñüìï êáé åéñçíéóôÞ Ãñçã. ËáìðñÜêç êáé íá áíáãêÜóïõí ôïí åêëåãìÝíï Ðñùèõðïõñãü ôçò ÷þñáò Êùí/ßíï ÊáñáìáíëÞ íá åãêáôáëåßøåé ôç ÷þñá ôïõ, ìå Üëëï üíïìá êáé íá îåóðÜóåé óå 'êåßíï
ôï áíåðáíÜëçðôï åñþôçìá "ðïéïò åðß ôÝëïõò êõâåñíÜåé áõôÞ ôç ÷þñá".
Ï ìåãÜëïò êáôÞöïñïò Üñ÷éóå ìåôÜ ôçí êáôáóôñïöÞ ôïõ 1897, üðïõ "ç ëçóôåßá öïõíôþíåé óå áðßóôåõôï âáèìü. Ôï 1899 õðÜñ÷ïõí óôçí ÅëëÜäá 12.580
ëçóôÝò. Ï Ðñùèõðïõñãüò ôçò ÷þñáò Èåïôüêçò, ãéá íá õðÜñîåé "áðïóõìöüñçóç", åíéó÷ýåé óéùðçñÜ ôç ìåôáíÜóôåõóç ôùí ëçóôþí óôçí ÁìåñéêÞ. Ôï ìÝôñï
óçìåéþíåé ìåãÜëç åðéôõ÷ßá êáé ÷éëéÜäåò ëçóôÝò îåíéôåýïíôáé...". Ïé ðåñéóóüôåñïé ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ãéá ôï óðÜóéìï ôùí áðåñãéáêþí êéíçôïðïéÞóåùí óôï ÊïëïñÜíôï, ôç ÍåâÜäá êáé áëëá÷ïý êáé ôï üíïìá ôùí ÅëëÞíùí ìåôáíáóôþí äéáóýñåôáé äéåèíþò.
Ôçí ðåôõ÷çìÝíç áõôÞ óõíôáãÞ ôçò "áðïóõìöüñçóçò" èá åöáñìüóïõí áñãüôåñá êáé ãéá ôïõò õðüëïéðïõò ¸ëëçíåò êáé ôïõò ×ïìïñßôåò, ðïõ æçôÜíå äïõëåéÜ êáé ìüñöùóç.
Ôï Áíáôïëéêü ÆÞôçìá ðáñïõóéÜæåé áðáíùôÝò êñßóåéò êáé ç ÷þñá âñßóêåôáé
óõíå÷þò óôï Ýëåïò óôñáôéùôéêþí êéíçìÜôùí êáé êéíçôïðïéÞóåùí (1877, 1885,
1897, 1912 êáé 13, ôï 1917 êáé ôï 1922) êáé ôáëáéðùñåßôáé áöÜíôáóôá óôá ÷ñüíéá ôïõ Åèíéêïý Äé÷áóìïý (1915), üðïõ ïé áöïñåóìïß äßíïõí êáé ðáßñíïõí12.
Óôá ÷ñüíéá ìåôáîý 1855 êáé 1932 ç ÅëëÜäá êáôáêëýæåôáé áðü êýìáôá ðñïóöýãùí ðïõ öôÜíïõí áðü ôçí Áíáô. Ñùìõëßá êáé ôç ÈñÜêç, ôïí Êáýêáóï êáé
ôïí Ðüíôï, ôçí Êñéìáßá êáé ôç íüôéá Ñùóßá êáé éäßùò áðü ôç ÌéêñÜ Áóßá13. Áêïëïýèçóå ï ´ Ðáãêüóìéïò, ç Êáôï÷Þ êáé ï ïëÝèñéïò Åìöýëéïò.
Áõôü åßíáé ëïéðüí ôï ãåíéêü êëßìá, ìÝóá óôï ïðïßï ôï ÷ùñéü ìáò ðïñåýåôáé
êáé ãñÜöåé ôçí éóôïñßá ôïõ óôá íåüôåñá ÷ñüíéá. Ðáñ' üëá áõôÜ, ôï ìéêñü áõôü
12. ÔÜóïò ÂïõñíÜò, "Ç óöáãÞ óôï ÄÞëåóé, áããëïêñáôßá êáé ëçóôïêñáôßá".
13. Åöçìåñßäá ÊáèçìåñéíÞ 1996, ÅðôÜ ÇìÝñåò ( 16/12 ) áöéÝñùìá óåë. 4 .

ÔÁ

ÊÁÐÑÉÔÓÉÁ

ÔÇÓ

ÅÎÏÕÓÉÁÓ

283

÷ùñéü Üíôåîå êáé ìå îåðåñáóìÝíïõò ôñüðïõò ðáñáãùãÞò êáé ÷ùñßò ó÷åäüí êáìéÜ õðïóôÞñéîç, ðáñïõóéÜæåé, óôá ìÝóá ôïõ 20ïõ áéþíá, áîéïèáýìáóôç êïéíùíéêÞ êáé ïéêïíïìéêÞ æùÞ:
• Åß÷áí åðéóÞìùò äçëùèåß 15.000 áéãïðñüâáôá, üôáí áõôÜ öïñïëïãïýíôáí
êáé äåí ðñéìïäïôïýíôáí, üðùò óÞìåñá.
• Óôçí áõëÞ ôïõ ó÷ïëåßïõ ôï ó÷ïëéêü Ýôïò 1942-43, ïé öùíÝò 82 ìáèçôþí,
ìå ôá ôñå÷Üìáôá êáé ôá ðáéãíßäéá ôïõò, áíáóôÜôùíáí ôï ÷ùñéü.
• Óå êÜèå íïéêïêõñéü ï áñãáëåéüò ýöáéíå ìÝñá-íý÷ôá êáé ðáñÜ ôéò ðïëëÝò
íåñïôñéâÝò, Ýðñåðå, ãéá íá ðÜñåé êáíåßò óåéñÜ, íá êëåßóåé ñáíôåâïý.
• Ïé ðåæïýëåò ãÝìéæáí ô' áìðÜñéá êáé ô' áìðÝëéá ôá âáñÝëéá êáé ôï îåöëïýäéóìá ôïõ êáëáìðïêéïý óô' áëþíéá êñÜôáãå êáìéÜ öïñÜ ìÝ÷ñé êáé ôï ÷Üñáìá, îåöëïõäßæïíôáò, ôñáãïõäþíôáò êáé ÷ïñåýïíôáò. Êáé üëá áõôÜ ãßíïíôáí ôüôå,
• üôáí õðÞñ÷áí ãÜìïé, ãáìðñïß êáé íýöåò, âáöôßóéá, ðáéäéÜ êáé ìáìÝò,
• üôáí ïé íåñüìõëïé óôï ÷ùñéü äïýëåõáí íõ÷èçìåñüí,
• üôáí ôá âñÜäéá âñÜæáíå ôá êáæÜíéá êñõöÜ óôéò ãåéôïíéÝò êáé ôï ñáêß Ýóôáæå áñãÜ, áñãÜ, âÜëóáìï óôïí êüðï êáé óôïí ìü÷èï ôùí äïõëåõôÜäùí ðñïãüíùí ìáò14,
• üôáí áðü íý÷ôá óå íý÷ôá ô' Üëïãá óô' áëþíéá áëþíéæáí áöñéóìÝíá ôç ÷ñõóÞ óïäåéÜ, ãéá íá âãÜëåé ï öôù÷üò, çëéïêáìÝíïò ÷ïìïñßôçò áãñüôçò, ôï
"êáèÜñéï" øùìß ôïõ.

2.2 Åëðßäá ÷ùñßò ïõóßá.