KSIĘGA I

1. Sposoby osiągnięcia szczęścia i rola dobra najwyższego: doskonałości, rozsądku i przyjemności
Człowiek, który na Delos wyjawił swoją myśl przed 1214 i bogiem, zapisał na bramie świątyni Latony wiersze, rozróżniając w nich dobro, piękno i przyjemność, jako właściwości nie należące do tej samej rzeczy: „Najpiękniejsze to, co najsprawiedliwsze, najlepsze zaś zdrowie, a ze wszystkich rzeczy najprzyjemniejszą jest osiągnąć cel pragnień"1. Ale my się z nim nie zgadzamy. Szczęście bowiem, skoro jest ze wszystkich rzeczy najpiękniejsze i najlepsze, jest najprzyjemniejsze. Ale spośród wielu istniejących problemów, odnoszących się do pojedynczych spraw i poszczególnych istot, które sprawiają kłopot i wymagają zbadania, jedne z nich zmierzają tylko do poznania, inne natomiast dotyczą sposobu zdobywania rzeczy i dokonywania działań. A zatem te sprawy, które mają jedynie teoretyczny charakter2, po1 W nieco zmienionej formie dystych ten spotykamy u Teognisa w. 255, a również w EN 1099 a 27. Cytowanego napisu nie udało się odnaleźć archeologom (por. Diels Yorsokratiker I, 64 przyp. 6). 2 Na wstępie rozważań stawia Arystoteles pytanie: jakie miejsce zajmuje etyka, skoro wiedze dzielimy na teoretyczną i praktyczną (por. Platon w Polityku 256 e, gdzie'jest podobny podział). Nie otrzymujemy jednak jasnej odpowiedzi. Ale ponieważ odrzuca wiedzę teoretyczną, łatwo się domyślić, że zalicza ją do wiedzy praktycznej.

132

Etyka Eudemejska. K saga l

Niezbędne warunki zapewniające szczęście

133

winno się omówić przy nadarzającej się okazji3, o ile to odpowiada metodzie badań. Ale najpierw powinniśmy zbadać, od czego zależy życie szczęśliwe i w jaki sposób można je osiągnąć; czy wszyscy, którzy zasługują na miano ludzi szczęśliwych, są szczęśliwi z natury, jak to jest na przykład w przypadku dużego i małego wzrostu, i ludzi różniących się kolorem skóry; albo przez naukę, jako że jest ona poniekąd jakąś wiedzą4 o szczęściu, czy przez pewnego rodzaju ćwiczenie, bo wiele rzeczy wcale nie przysługuje ludziom ani z natury, ani przez naukę, ale z przyzwyczajenia; złe rzeczy tym, którzy przyzwyczaili się do zła, a dobre tym, co do dobra. Czy w żaden z powyżej przedstawionych sposobów, ale jednym z dwóch: bądź z natchnienia jakiegoś boga, jak gdyby znajdowali się w ekstazie, podobnie do ludzi nawiedzonych przez nimfy albo bogów, bądź przez przypadek; wielu bowiem twierdzi, że tym samym jest szczęście (eó$ai[ji.ovi<x) i pomyślność (euti>^a)Nie jest więc tajemnicą, że szczęście pojawia się wśród ludzi, albo przy pomocy wszystkich wymienionych sposobów, albo niektórych, albo jakiegoś jednego, bo prawie wszystkie formy stawania się podpadają pod te same zasady (u.pycd), gdyż każde działanie, dokonane po namyśle, można sprowadzić do działania, które wynika z wiedzy. Szczęście natomiast oraz życie szczęśliwe i piękne mieszczą się głównie w zakresie tych trzech rzeczy, które, jak się zdaje, szczególnie są godne wyboru: jedni bowiem twierdzą, że największym dobrem jest rozsądek (<ppóv7)cis), inni, że doskonałość
3 Arystoteles nie ma na myśli problemów czysto teoretycznych, tylko takie, które mieszczą się również w zakresie etyki, np. problem piękna w kosmosie i w liczbach '(EE 1217 a). 1 Szczęście nie jest wiedzą, tylko umiejętnością — T|VVT) (EE 1214 a 29).

a jeszcze inni, że przyjemność5. I niektórzy ludzie wiodą spór o znaczenie tamtych rzeczy dla szczęścia, twierdząc, że jedno <dobro) bardziej przyczynia się do szczęścia, aniżeli drugie. Bo jedni mówią, że rozsądek 1214 b jest większym dobrem niż cnota, inni, że cnota od rozsądku, a jeszcze inni, że od tamtych dwóch — przyjemność. I jednym zdaje się, że życie szczęśliwe zależy od wszystkich wymienionych rzeczy, innym, że od dwóch, a jeszcze innym, że życie szczęśliwe zależy od jakiejś jednej z nich.

2. Niezbędne warunki zapewniające szczęście
Skoro teraz ustaliliśmy co do tych spraw, że każdy, kto może żyć według własnego wyboru, zakłada jakiś cel dla pięknego życia6: albo zaszczyty, albo sławę, albo bogactwo, albo kulturę i na ten cel mając oczy zwrócone, spełnia każdy czyn (ponieważ brak podporządkowania życia określonemu celowi jest dowodem wielkiej bezmyślności), to powinniśmy w tej chwili określić w nim przede wszystkim to, co jest najważniejsze — ani zbyt pochopnie, ani zbyt opieszale; w jakiej mierze od nas zależy życie szczęśliwe i bez czego ludzie nie są w stanie go osiągnąć. Bo nie jest tym samym to, co jest niezbędnym warunkiem zdrowia i bez czego człowiek nie może być zdrowy oraz zdrowie. Podobnie również ma się sprawa z wielu innymi rzeczami, tak iż piękne życie i środki, bez których pięknie żyć nie można, to nie jest to samo, ale niektóre spośród tych rzeczy nie są wyłącznie cha5 Taki trojaki podział jest charakterystyczny dla perypatetyków, nie spotykany u Platona. Oddzielne traktowanie (ppóv>)<ri(; i apst^j pociąga za sobą oddzielenie kontemplacji od praktycznego życia, czym różni się EE 6 poglądów Platona w Politei i w Uczcie. od

Por. EN 1094 a 22; 1095 a 22 nn.

134

Etyka Eudemejska. Księga I

Trzy formy życia a dobro najwyższe

135

rakterystyczne dla zdrowia lub dla życia, lecz krótko mówiąc, są wspólną właściwością trwałych dyspozycji i działań, jak np. bez oddychania, albo czuwania, albo ruchu nie moglibyśmy mieć żadnego udziału ani w tym, co dobre, ani w tym, co złe, a z drugiej strony cechy charakterystyczne przynależą każdej naturze i o tym trzeba pamiętać. Albowiem podobnie do tego, co powiedzieliśmy, nie jest równie istotne dla dobrego stanu zdrowia spożywanie mięsa, jak i spacer po posiłku. To są bowiem przyczyny sporu na temat szczęścia, jego istoty i jego powstania. Niektórzy mianowicie uważają, że to, bez czego nie można być szczęśliwym, jest cząstką szczęścia.

3. Ocena różnych poglądów na naturę szczęścia
Jest więc zbyteczne zastanawiać się nad wszystkimi poglądami7, jakie ludzie o nim posiadają, albowiem dzieciom i osobom chorym i obłąkanym wiele rzeczy się wydaje, co do których nikt, kto posiada rozum, nie może mieć wątpliwości. A to dlatego, że tu nie zachodzi potrzeba argumentów, tylko dzieci muszą dojść do wieku, w którym doznają zmian, a chorzy skarcenia ze strony lekarza lub państwa, gdyż leczenie nie jest mniej skutecznym środkiem niż bicie, ale podobnie nie warto 1215 a zastanawiać się nad poglądami ogółu, ponieważ on prawie o wszystkim rozprawia bez zastanowienia się, a szczególnie o szczęściu; nonsensem przecież jest kierować argumenty do tych, którzy nie żądają, uzasadnienia, lecz uczucia. Ale skoro każda sprawa ma własne trudności, jest oczywiste, że dotyczą one również najdoskonalszej formy życia i najlepszego istnienia. A zatem jest

piękną rzeczą rozważyć te poglądy, bo zbicie argumentów przez ludzi toczących spór ujawnia przeciwne tamtym dowody. Ale przed podjęciem pracy nie można tych spraw pominąć, a przede wszystkim tego, na co powinno się zwrócić szczególną uwagę, a mianowicie na to, co umożliwia posiadanie udziału w życiu uczciwym i pięknym (jeżeli nie wypada wyrazić się błogosławionym), i na nadzieję, jaka powinna towarzyszyć każdej uczciwej sprawie. Bo jeżeli życie piękne zależy od przypadkowych zdarzeń, albo od tego, co sprawi natura, wielu nie mogłoby mieć żadnej nadziei, bo nie można go osiągnąć własnym wysiłkiem, ani nie zależy od samych ludzi, ani od ich postępowania. Jeżeliby natomiast zależało od tego, jaki ktoś sam jest i od jego czynów, dobro byłoby bardziej powszechne i bardziej boskie: bardziej powszechne, gdyż więcej ludzi mogłoby mieć w nim udział, bardziej boskie zaś, gdyż szczęście zależałoby od tego, jak ludzie sami siebie ukształtują i jakie będą ich czyny.

4. O trzech formach życia zależnych od dobra najwyższego
Ale większość spraw spornych i trudnych wyjaśni się, jeżeli prawidłowo określimy, co powinniśmy rozumieć pod pojęciem „szczęście"; czy jest to tylko określona wartość (m>ióv) duszy ludzkiej, jak uważali niektórzy spośród dawniejszych mędrców8, czy, chociaż taka wartość istnieje, o wiele więcej znaczy, jakie są czyny. Kiedy zaś określiliśmy różne formy życia, niektórzy

'Por. EN 1095a-b.

8 Chodzi zapewne o Speusippa i Ksenokratesa, uczniów Platona i scholarchów Akademii.

rzemieślniczymi natomiast siedzące i zarobkowe. który dokonuje takiego wyboru. jak na człowieka. nikt z powodu tych rzeczy nie wolałby bardziej żyć. bądź któryś pozostały zmysł. jednak nic z tego. filozofa i życie 1215 b oddane rozkoszy9. jest szczęśliwy. chyba że byłby w ogóle niewolnikiem. Rozważania nad celem życia. sam zaś zapewne uważał. według możności. wielki ból. Krytyka poglądów Sokratesa na cnotę A więc w wielu także innych sprawach trudno jest poprawnie rozstrzygnąć. a człowiek oddany rozkoszy pragnie przyjemności cielesnych. bądź rozkoszy miłosnych. Zresztą wyłącznie dla przyjemności jedzenia. aniżeli żyć. burzliwa pogoda. że mówiący uważa za rzecz niemożliwą. że dla człowieka. cojest dobrowolne. ani piękny. Stąd jasno wynika. które poprzednio uznaliśmy za najwyższe dobro dla ludzi: doskonałość. ponieważ <nie robi) tego ze względu na samą rzecz i dysponowałby nieokreśloną ilością czasu. 5. czego każdy człowiek dokonuje i czego doznaje. jakich dostarcza ludziom bądź to poznanie. kto tobie mógłby się wydawać nieodpowiedni". Przyjaciel Peryklesa i Tukidydesa. by zaspokoić całkowicie swe pragnienie. widzimy. czy jest on zwierzęciem. będąc jeszcze dziećmi? Przecież do takiego życia nikt nie starałby się powrócić. albo uczestniczy w pewnego rodzaju boskiej kontemplacji. Bo jest wiele tego rodzaju przypadków.n. którzy nie doznają żadnej przyjemności. ale nie jest ona piękna. Dlatego każdego nazywa się szczęśliwym z innego powodu. a najtrudniej w tym. Krytyka poglądów Sokratesa na cnotę Etyka Eudemejska. z tego powodu od początku człowiek w ogóle wolałby się nie urodzić. W każdym razie byk w Egipcie. gdy się jest pozbawionym pozostałych przyjemności. Ale również życie ludzi. jest takie. kto nie jest wielki. nie miałoby różnicy. polityk pragnie pięknych czynów (one same wynikają z doskonałości). 10 Zaliczany do jońskich filozofów przyrody. jeżeli jest roztropny. Anaksagoras z Kladzomenai10 zapytany. co wszystkim wydaje się bardzo łatwe i jest obowiązkiem każdego człowieka poznać. ani bogaty. które przeżywają ludzie. jak poprzednio powiedzieliśmy. Księga I 137 ludzie nie ubiegają się o tego rodzaju pomyślność. że w konsekwencji lepiej jest nie istnieć.. bądź widzenie. aby to określenie przypadło komuś. a przydatnymi do robienia interesów te. wybierają. W ogóle zaś jeśliby ktoś zebrał to wszystko. I ponadto cóż to za życie. Żyje w latach 500— 428 p. które wszyscy ludzie. Widzimy bowiem. którego czczą jako Apisa. że istnieją również trzy rodzaje życia. Podczas gdy istnieją trzy czynniki. Odpowiedział zaś on w ten sposób. choroby. Platon w Filebie widzi dwa sposoby życia. bądź przykrości i życie tych. ale ktoś. 1216 . do czego w życiu powinniśmy dążyć i co trzeba osiągnąć. że jeśliby ktoś dał wolność wyboru (ocipscrw). kto jest najszczęśliwszy z ludzi: „Nikt z tych — odpowiedział — o których ty myślisz. nikt nie przeceniałby życia. zapewniające uszczęśliwiające postępowanie. niż nie żyć. co dotyczy rozsądku i kontemplacji prawdy. że jeżeli ktoś żyje bez przykrości i całkowicie oddał się sprawiedliwości. np. które zajmują się jedynie zdobyciem rozgłosu. 9 W Polityce mówi Arystoteles jedynie o życiu polityka i filozofa. aby je przeżyć: życie polityka. Spośród nich filozof mianowicie pragnie tego. którzy doznają przyjemności. Oskarżony o bezbożność opuszcza Ateny i udaje się do Lampsakos w Azji Mniejszej. które zagrażają życiu.e. ale przywiązują wagę do rzeczy koniecznych. np. rozsądek i przyjemność. bo widział.136 Cel życia. czy człowiekiem. które zajmują się sprzedażą na rynku i w kramach. do pospolitych umiejętności i do robienia interesów i do rzemiosła (a pospolitymi nazywam te umiejętności.

dał taką odpowiedź: dla oglądania nieba i ładu. nie same. czy powinno się je z nimi związać. 12 Sybaris — grecka kolonia w południowej Italii. Opowiadają więc. 127) powiada. jak i ludzkie dziecko. że człowiek szczęśliwy żyje przyjemnie. i w jaki sposób one wiodą. albo kogoś innego spośród żyjących życiem oddanym rozkoszy. tylko raczej pytać. czym jest życie szczęśliwe. mądrość. To pytanie o istotę każdej rzeczy było głównym przedmiotem działalności Sokratesa. albowiem polityk dokonuje czynów pięknych ze względu na 11 Mityczny król Asyrii. który uważał. szczęście upatrują w przyjemności. Księga I Cel żyda. skoro zakłada się. Podobnie także nie wybiera się życia dla przyjemności snu: bo jaka jest różnica pomiędzy spaniem od pierwszego aż do ostatniego dnia w ciągu tysiąca lat albo i dłużej. albo Smindyri-desa z Sybaris12. że był to „mąż wyróżniający się największym zbytkiem". A więc z tego. dzięki którym słusznie się uważa. 14 Sokrates sądził. Krytyka poglądów Sokratesa na cnotą 139 w większości tego rodzaju spraw posiada większe możliwości niż wielu monarchów. Ale nad tymi sprawami później13 powinniśmy się zastanowić. EN 1095 b 22). czy działanie przez nie spowodowane. Natomiast ci. by człowiek sprawiedliwie postępował. Ono bowiem po powstaniu w łonie matki rośnie. 12 (por. ci wszyscy. a nie tylko uwolniony od przykrości. ale i wtedy. s. ponieważ nie są politykami naprawdę. On więc sądził. czy też musimy w jakiś inny sposób z nich korzystać. który zastanawiał się nad tym zagadnieniem i pytał. Lecz wielu miano polityka przypada niesłusznie. nie jest trudno dostrzec. że mają związek ze szczęściem. Bo Platon etykę opiera na aksjomatach. że celem jest 13 Arystoteles nie powraca jednak więcej do tego tematu w EE. którzy się liczą wśród ludzi. że warto wybrać życie ze względu na jakąś wiedzę. Najpierw zajmijmy się doskonałością i rozsądkiem. a Arystoteles je odrzuca jako coś bezużytecznego dla etyki. A także jeżeli zachodzi konieczność powiązania życia szczęśliwego z jakimiś przyjemnościami. ^CI). jaki panuje w całym wszechświecie. pobożność i umiarkowanie są pewnego rodzaju wiedzą. co to jest sprawiedliwość. Inni znów żadnej formy wiedzy ani przyjemności cielesnych nie przekładają ponad działanie. wynika jasno. A więc Sokrates14 jako starzec uważał. kiedy nie mają zamiaru stać się sławni. która jest przecież nauką praktyczną. ale tak (myślą) ci. Z tych rozważań wynika. Odrzuca naukę Sokratesa i Platona. czym są przyjemności cielesne i zmysłowe. chociaż nie wszyscy I2i6b są <tego zdania). jak się zdaje. i materiał do niej czerpie z obserwacji. Wstęp. iż nie ma co badać. tak. czy nie. że idea dobra jest celem człowieka. że Anaksagoras pewnemu człowiekowi. są odmienne. wypowiada się natomiast w tej kwestii w EN VII. a życiem rośliny. filozoficznego i oddanego rozkoszy. O Smindyri-desie Herodot (VI. jakie one są. dzielność. że wszyscy szczęście odnoszą do trzech form życia: politycznego. podczas gdy przyjemności. śpiąc jednak przez cały czas. a jego naukę kontynuuje Platon.138 Etyka Eudemejska. wynikające z doskonałości. czy wiodą w jakiś sposób do szczęścia. czy to one same. dlaczego ludzie wolą urodzić się aniżeli nie istnieć. . czym każde z nich jest z natury i czy są one częścią dobrego życia. Wystarczy wiedzieć. Myśl Arystotelesa dąży natomiast w innym kierunku. W każdym razie rośliny wydają się mieć udział w tego rodzaju życiu. natomiast wielu bierze się do tego rodzaju życia dla majątku i z powodu chciwości. którego bogactwo było przysłowiowe (por. i na czym polega wartość życia. którzy uważają Sardanapala11 za szczęśliwego. Wszelako niektórzy ludzie wybierają takie działanie nie tylko ze względu na sławę. Spośród nich zaś. że cnoty: sprawiedliwość. jak powstają i z czego się składają. że wymyka się naszym badaniom zagadnienie. co powiedzieliśmy.

Ale w każdym sposobie badania argumenty uważane za filozoficzne różnią się od niefilozoficznych. A robił to rozsądnie. bo tego rodzaju rzecz w każdej dziedzinie badań oznacza postępowanie zgodne z filozofią. gdyż sąd ten nie jest prawdziwy. podobnie jak wolimy być zdrowi niż wiedzieć. a jeżeli nie. Zresztą jeżeli chodzi o cnotę. skoro zawsze będziemy wybierać to. co zrobią stopniowo przez nas przekonywani. 18 Por. Bo najlepiej jest. Ale zdarza się to w przypadku umiejętności teoretycznych.140 \ Etyka Eudemejska. jest sprawiedliwy. Bo skoro tylko nauczymy się geometrii i sztuki budowniczej. Przeciwnie u Platona. Bo wśród argumentów. dowody. czym jest sprawiedliwość. dzięki któremu ujawnia się nie tylko istotę rzeczy. czym jest cnota. Dlatego nie można uważać. gdzie Xóyoi dotyczyły wyłącznie świata umysłu. lecz poznanie. Są bowiem ludzie. praworządność zaś i inne rzeczy tego rodzaju są czymś odmiennym od umiejętności rządzenia. ogółu. czym jest zdrowie. że i dla polityka zbyteczne jest naukowe badanie. że dla Arystotelesa etyka należała do zakresu umiejętności praktycznych. które są prawdziwe. czym jest męstwo. Piękną jest więc rzeczą poznać każdy rodzaj piękna. często niepostrzeżenie przytaczają. które są pomocne przy formułowaniu praktycznych reguł. aniżeli wiedzieć. dzięki czemu ona powstaje. ponieważ uważa się. i każda część dzielności. musimy w jakiś sposób udowodnić nasze poglądy. ponieważ każdy człowiek posiada w sobie coś. 17 Tutaj Arystoteles występuje w opozycji do Platona. jak się zdaje. jeżeli wszyscy ludzie zgadzają się na to17. lecz chcemy być sprawiedliwymi. że kto wie o sprawiedliwości. co dostarczają fakty w naukowym badaniu. że człowiek mądry nigdy nie powinien kierować się sądami ludzi pospolitych. stajemy się budowniczymi i mierniczymi. że cechą cha. z czego wynikało. Sądził przecież. co zwykło się rozmaicie określać.). To oczywiście wymaga wielkiej ostrożności. mentów (Xóyo(. Księga I Metody stosowane w badaniach etycznych 141 poznanie cnoty i poszukiwał. a nie w jaki sposób i dzięki czemu powstaje. i na tym się opierając. aniżeli to. Dlatego pytał się. Ten rozdział poświęcony jest w całości rozważaniom na temat metody badań. co powiedzieliśmy. tylko uzasadnione. podobnie jak polityka. aby przynajmniej wszyscy w pewnym stopniu się zgodzili. które nie należą do 16 Chociaż etyka nie należy do zakresu wiedzy teoretycznej. bo nie chcemy wiedzieć. co jest lepiej znane. Zresztą nic nie stoi na przeszkodzie. i raczej dobrze się czuć. Natomiast w umiejętnościach praktycznych15 cel różni się od wiedzy i poznania. O metodach stosowanych w badaniach etycznych Ale w zakresie tych wszystkich spraw powinniśmy starać się przekonywać przy pomocy logicznych argu16 Z tej polemiki z Sokratesem wynika jasno. i czym męstwo. Nie ma przepaści pomiędzy logicznymi argumentami a tym. bo dla astronomii i nauki o przyrodzie i dla geometrii nie ma żadnego innego celu prócz poznania i zbadania natury zjawisk. przypis 14. którzy. ani czym jest sprawiedliwość. . na czym polega dobre samopoczucie. aby w potrzebach życiowych były one dla nas przy sposobności użyteczne. lecz być mężnymi. 6. np. nie rezygnuje jednak Arystoteles ze stosowania w niej metod charakterystycznych dla nauk teoretycznych. które są przedmiotem badań tych nauk. który uważał. to nie wiedza o jej istocie jest najbardziej cenna. ale również i przyczynę18. w dalszym ciągu pojawi się dokładność.1217 i rakterystyczną filozofa jest o niczym nie wypowiadać sądów prawdopodobnych. zdrowie od sztuki lekarskiej. wykorzystując zaobserwowane zjawiska16 jako świadectwa i przykłady. a 9aivó(isva świata rzeczy. ale nie dość jasne. co ma związek z prawdą. że każda cnota jest wiedzą.

286 a 10). czym jest szczęście. co zostało powiedziane). że i zwierzęta mają swój udział w szczęściu.w rezultacie i w dobrach i one być może posiadają najdoskonalsze natury. Obecnie panuje zgoda co do tego. ale często raczej na zaobserwowane zjawiska (teraz natomiast. częściowo z chełpliwości. i zdrowie. 193 sądzi. starając się następnie wyłożyć w sposób dokładny. lecz na mocy jakiegoś innego sposobu uczestnictwa w dobrach jedne z nich wiodą lepsze życie. inne nie. ani żadna inna istota. ale także niebo i wszechświat. aby osiągnąć zdrowie i majątek) jasne jest. ponieważ szczęście może posiadać także inny lepszy byt. Skoro zatem wyrażenie „osiągalne za pomocą działania" ma dwojakie znaczenie (bo oznacza cel. nie posiada w swojej naturze możliwości udziału w pierwiastku boskim21. czego dokonujemy ze względu na cel. ani ptak. co jest osiągalne przez działanie. Księga I Szczęście jako najwyższe dobro 143 sprawy i są bezużyteczne. ani ryba. i które nie są celem? Dirlmeier. że nie chodzi tylko o człowieka i boga. co właśnie powiedzieliśmy. EE 1216 b 32 nn. chociaż dowodzenie przeprowadzone w świetle argumentów uchodzi na prawdziwe. II 2. musimy to później22 rozważyć. że spośród dóbr jedne są osiągalne za pomocą działania. którzy ani nie posiadają rozumu. gdyż ani koń nie jest szczęśliwy. o czym mówi się w dowodzie. która jest celem.142 Etyka Eudemejska. O szczęściu jako najwyższym dobru osiągalnym w działaniu ludzi. od faktu. jak wskazuje jej nazwa. co zostało dokonane. Pod pojęciem „istoty" nie należy rozumieć wyłącznie istot żywych. np. Czym są owe ćbc£v7)Ta. mają udział w pierwiastku boskim (De caelo. że jest to największe i najlepsze spośród ludzkich dóbr. Lecz ponieważ sprawa tak się przedstawia. 2°Por. co jest dobre. zmuszeni są wierzyć w to. dzięki temu. która. dla którego działamy i to. że przez to ludzi doświadczonych i zdolnych do czynu opanują ci. Nazywamy zaś je ludzkim. A więc po tych wstępnych uwagach zaczniemy rozważania od pierwszych. Istnieją więc różne formy szczęścia. w rzeczywistości nim jest. Teraz natomiast twierdzimy. I dlatego często. bóg. _ dzięki uczestnictwu w dobrach. że i szczęście musimy uważać za najlepsze z rzeczy. Z dalszych słów wynika. EE. ponieważ nie mogą odeprzeć dowodów. Zdarza się. 7. inne gorsze. ponieważ pewne byty nie mają udziału w ruchu23. a tym samym przysługuje im szczęście. ani są zdolni do myślenia twórczego albo praktycznego. które z natury są gorsze od 19 Analityki pierwsze. ale nie na podstawie tego. które. Inne znów dobra są osiągalne za pomocą działania. jak to widać w Analitykach19. 23 EE 1214 b wyklucza taką możliwość. Ale to utrzymujemy dlatego. dotyczące przyczyny. jak powiedzieliśmy20. 9 — Etyka Eudemejska . że Arystoteles ma na myśli idee platońskie i to. Bo jest rzeczą możliwą dowieść prawdy przy pomocy fałszu. ale osiągalne dla istot. A to czynią częściowo z niewiedzy. aby bez udziału w ruchu człowiek mógł uczestniczyć w tym. Z dobrem wiąże się wartość. i bogactwo zaliczamy do tego. co jest przedmiotem matematyki. Bo wśród wszystkich istot żywych. które można osiągnąć za pomocą działania. A doznają tego z braku kultury. żadnej nie przysługuje to określenie. według Arystotelesa. s. Gdyż jest brakiem kultury nie być w stanie w każdej sprawie oddzielić argumentów należących do sprawy od argumentów jej obcych. Natomiast poprawnie jest oddzielić twierdzenie. 53 b. których człowiek swoim działaniem nie może osiągnąć. ale oznacza także i to. nieścisłych sformułowań. 21 _Uczeni wskazują. np. że nie powinno się we wszystkim zwracać uwagi wyłącznie na logiczne dowody. które są lepsze od nas. 22 Arystoteles nie dotrzymuje tej obietnicy.

i przyczyną tego. dzięki któremu pojawia się pierwsze dobro. odpowiednia pora albo miara.r telesa: O filozofii. że inne dobra dzięki jego pojawieniu się stają się dobrami. jak np. Zdaniem Dirlmeiera. w ilości — umiar. EE. odrzuca się również to. przypis do £JV 1096 a 24. do których przecież należał i nasz filozof. jeżeli nawet rzeczywiście istnieją idee' i idea dobra. że najpierw istnienie nie tylko idei dobra. w czym ma się udział. co otrzymuje nazwę dzięki temu. jak i w tych opartych na metodzie filozoficznej23. Bo byt. co ma w niej udział. Lecz nawet nie podpadają pod jedną wiedzę dobra orzekane w tych samych kategoriach. Przez obydwie natomiast rozumiem: że dobro jest pierwsze oraz to. s. 28 Por. głoszonej dla uczniów w Akademii. Jak nawet byt nie jest czymś jednym w stosunku do wspomnianych kategorii.Odrzucenie platońskiej idei dobra 144 Etyka Eudemejska. a dobro mieści się we wszystkich tych kategoriach. a tym. jak mówiliśmy gdzie indziej26. a w czasie — odpowiednia pora. 194 z pism Platona nie dowiadujemy się. simy mówić zwięźle. O dobru. jak i jakość i wielkość i czas. są trzy poglądy. Są to pisma. które podejmują problemy ezoterycznej nauki Platona. tak również nie jest i dobro. Odrzucenie platońskiej idei dobra. w jakości — sprawiedliwość. że bądź porusza się. ale różne rodzaje odpowiedniej pory czy miary są przedmiotem rozważań różnych nauk. Księga I 145 8. uchodzi za czysto logiczne i pozbawione treści. nie posługuje się żadna inna nauka. czy chodzi tutaj o ezoteryczną naukę Platona. ponieważ argumentami. jak się zdaje. O przeciwieństwach. podobnie jak i pozostałe idee. natomiast to. Bo kiedy odrzuca się to. ponieważ jest ona oddzielona od tego. nie są one konieczne ani do życia dobrego. I nie ma jednej wiedzy ani o bycie. Rozważania dotyczące tego rodzaju stanowiska należą do zakresu innego studium. ani o dobru. w substancji — umysł i bóg27. W zasadzie. Ale bada się to na różne sposoby tak w pismach egzoterycz-nych. W ten sposób zachodzi stosunek pomiędzy tym. 27 Por. aby mówił on o pierwszym dobru. Twierdzi się mianowicie. Ale te obydwie cechy należą do idei dobra24. że przez swoją obecność inne dobra stają się dobrami. twierdzimy. czy o poglądy platoników. że ma w niej udział. odpowiednia pora i miara żywienia wchodzi w zakres sztuki lekarskiej28 i gimnastyki. Protreptyk. a ponadto i to. O ideach. np. Jeżeli zaś o nich mu24 Chodzi o idee w sensie platońskim. Trudno powiedzieć. skowe w zakres strategii. ani do działania. Natomiast pisma oparte na metodzie filozoficznej to są te. . wchodzi w zakres kategorii ruchu. czym jest dobro najwyższe i na ile sposobów się je określa. Tekst tutaj nie jest zupełnie jasny. W rezultacie dobrem samym w sobie jest idea dobra. Bo pojęcie „dobra" używa się w wielorakim znaczeniu podobnie jak pojęcie „bytu". natomiast sprawy woj-. Następnie. Ale głównie o idei mówi się. które są równocześnie przeczące i ogólne. co uczy i uczy się. Susemihl zaznacza lukę. Definicja dobra najwyższego 1217 b Powinniśmy się teraz zastanowić nad tym. co pierwsze. co ma udział w idei. które po większej części z konieczności ma charakter logiczny. bądź jest przyczyną ruchu. przypis do EN 1096 a 33. że najwyższym spośród wszystkich dóbr jest dobro samo w sobie (OCUTÓ TO «Ya&óv) i ono jest tym dobrem. że naprawdę jest dobrem (poprzez uczestnictwo w niej i podobieństwo do niej pozostałe dobra stają się dobrami) i pierwszym pośród dóbr. ale i o nie zachowane Diaireseis w 17 księgach. w których Arystoteles posługuje się swoją metodą dedukcji. i w ten sposób każda nauka 25 Przez pisma egzoteryczne rozumiemy wczesne pisma Arysto. co późniejsze. 26 Chodzi zapewne o Kategorie. lecz idei jakiejkolwiek innej rzeczy. oznacza zarówno substancję.

co • ogólne. np. jeżeli wartość podwójna jest pierwszą wśród wartości wielokrotnych. ponieważ jest wieczne. która jest wieczna. Ale w oparciu o rzeczy. uznane za dobre. a w liczbach i jedynkach tkwi dobro dzięki temu. albowiem wszystkie rzeczy tego rodzaju. siłę. dlatego że jest to właściwość wspólna dla wszystkich <dóbr>. bo wyraźnie nie mówi się tego. niż sieje teraz przedstawia. jak powiadają. To stanowisko Platona poddaje krytyce autor w następnych zdaniach. gdyż albo 31 -Jie wiadomo dokładnie. że piękno raczej znajduje się w rzeczach nie podlegających ruchowi. Ponadto ma wartość to. co ogólne. i tak samo każda rzecz innego dobra. co jest'ogólne. np. Może przecież istnieć coś. gdzie występuje element wcześniejszy i późniejszy. ale i ideę. że to. ponieważ stanowią układy i są liczbami. to jest nim i męstwo. co można oddzielić. które uznaje się za dobre. Owo oddzielenie idei od rzeczy (/capiało?) spotkało się z surową krytyką Arystotelesa w Met. Księga I Odrzucenie platońskiej idei dobra 147 dotyczy innego jakiegoś działania.146 Etyka Eudemejska. nie jest prawdziwe. ale pośrednio ł przeciw Platonowi. jakieś dobro samo w sobie29. . co do których na ogół się nie przyjmuje. co jest białe przez wiele dni. wtedy wartość wielokrotna określana ogólnie nie może istnieć oddzielnie. co pierwsze. i jak można przyjmować. można dowieść. Twierdzenie. ponieważ kiedy usunie się to. jako rzecz oddzieloną. tamte <nie podlegające ruchowi) wykazują te właściwości w stopniu znacznie większym. Bo jeśli sprawiedliwość jest dobrem. Ryzykowny to jest sposób dowodzenia. że jedność jest dobrem samym w sobie. o jakie pismo Arystotelesa tutaj chodzi. A zatem. 30 Arystoteles kieruje krytykę głównie przeciw pitagorejczykom. gdzie nie ma życia? Ale powinno się ten problem dokładniej opracować i nie wypada przyjmować czegoś bez uzasadnienia. i na ich podstawie pokazuje się dobro. co ogólne. jak to jest i z pozostałymi umiejętnościami. i to. Np. na to wskazują wspomniane trudności. 1078 b 17 nn. twórcy teorii idei-liczby (Met. 1084 a 12b 9). kiedy traktuje się to. w co i przy pomocy rozumu nie jest łatwo uwierzyć. zdrowie. lecz że posiada ona jakieś własne dobro. niezmienna itp. to {zachodzi to wtedy). że zachodzi uczucie pragnienia tam. co pierwsze: bo to. co zostało zapisane w rozprawie31. jest wcześniejsze. że jest wieczne i oderwane? Ale nic. że sprawiedliwość i zdrowie są dobrami. ale wyraża się to w sposób zbyt uproszczony. Czym ono jest prócz tego. jak np. gdyż będzie zajmowała miejsce przed wartością podwójną. że wszystkie byty dążą do jakiegoś jednego dobra. usuwa się to. nie jest bardziej białe od tego. co jest wcześniejsze w stosunku do tego. jest ideą. Ponadto wszędzie. że pragną. gdyż one przysługują im o wiele bardziej. i że liczby tego pragną. Ale dobro samo w sobie musimy przedstawić inaczej. od rzeczy. z liczb dowodzi się. jeśli zatem tak się sprawa przedstawia. tam nie ma między nimi nic wspólnego i trzeba je rozdzielić. w gimnastyce jest nim dobry stan zdrowia. że nie istnieje jakieś dobro samo w sobie. Wobec tego wyrażenie „samo w sobie" traktujemy jako ogólne. umiarkowanie. I że nie jest to użyteczne dla wiedzy polityka. wykazują porządek i brak ruchu. ciało zdrowia. Również wyrażenie „sarno w sobie" jest charakterystyczne dla platońskiej teorii idei i oznacza nie tylko pojęcie ogólne. że jedność jest dobrem samym w sobie. ani również ogólne pojęcie dobra nie jest tożsame z ideą. Istnieje więc. bo każda rzecz pragnie własnego dobra: oko widzenia. Obecnie30 bowiem wychodzi się 29 Platon nadał idei byt transcendentny. co jest białe przez jeden dzień. które się uznaje. że posiadają dobro. tak iż w rezultacie tylko z trudem samo dobro może być przedmiotem roz-1218 a ważań jednej nauki. Stąd ani dobro nie jest dobrem. Jeżeli zdarzy się.

jest dobrem dla człowieka i dobrem najwyższym spośród możliwych do urzeczywistnienia. Rackham cały ten passus uważa za interpolację. jak wieloraki sens ma wyrażenie „najwyższe spośród dóbr'1. że ani idea dobra nie jest poszukiwanym dobrem samym w sobie. Następnie przyjmiemy inny punkt wyjścia 35 Umiejętność. jak również nikt nie wskazuje na żadną inną pierwszą przyczynę (&pyji)-To zaś. Księga I Odrzucenie platońskiej idei dobra 149 dla żadnej umiejętności nie ma pożytku z idei dobra. ale trzeba to dokładnie omówić. że jest trójdzielna. Bowiem po ustaleniu celu. jest dobrem najwyższym i przyczyną wszystkiego. 39 Zdrowie jest w tym wypadku causa finalis. a środki je zapewniające tO OUTŁOC XIVOUOTC. ale też nie jest możliwe do osiągnięcia. nie jest ono osiągalne za pomocą działania. Skoro np. co zapewnia zdrowie. to powinniśmy rozważyć. 2. 36 Tzn. ponieważ cel jest przyczyną. Podobnie również dobro w sensie ogólnym (TO xow6v dya-Ow) 1218 b ani nie jest dobrem samym w sobie (bo przysługuje i dobru małemu). czym one różnią się między sobą. a inna nie jest osiągalna32. Sztuka lekarska nie sprawia. aby powstało jakiekolwiek dobro. co jako cel40. tzn. 40 H. Bo to jest dobro. Podobnie jest z każdą z pozostałych umiejętności praktycznych. Ale nie mieści się w rzeczach. że zdrowie jest dobrem. jako cel. co człowiek jest zdolny osiągnąć za pomocą działania. natomiast to. aby było ono dobrem. „być zdrowym"38 oznacza to a to. co jest podporządkowane. a jakąś jego częścią jest piękno i jedna jego postać jest osiągalna przez działanie. tutaj natomiast po omówieniu szczęścia i dobra. 37 38 Por. Różnią się owe dyspozycje od innych tym. Por. że każda z nich jest dobrem. ale tylko zdrowie. ale środki zapewniające zdrowie są przyczyną zdrowia39.148 Etyka Eudemejska. że są właśnie takie.8 = V księga EE. Pojęcie ogólne: człowiek. Ponadto nikt nie argumentuje. Wiemy tylko tyle. to drugie wprawdzie podlega zmianie33. Osiągalne za pomocą działania jest tego rodzaju dobro. środki je powodują i wprawdzie są powodem istnienia zdrowia. Ale określenia „dobra" używa się w wielorakim znaczeniu. nie została nazwana. która zajmuje się dobrem. Dirlmeier. 34 W EN 1094 a 28 Arystoteles politykę uważa za umiejętność naczelną i omawia ją na samym początku. ani nie może być osiągalne przy pomocy działania. ale według EN 1099 b 14 pojęcie sprawiedliwości może się zmienić.36 zaś o tym. 6 i tak to wyjaśnia: Arystoteles uważał. Wyjaśnienia tego należy szukać w EN VI. 33 32 się polityka i umiejętność gospodarowania i rozsądek35. ani dobro w sensie ogólnym. albo nie jest lekarzem (oni bowiem zabawiają się zbędnymi argumentami). s. życie itp. tworzą jedność. wprawdzie nie ulegają zmianie. ale nie sprawiają tego. musi być także tym a tym. wskazują i na pozostałe rzeczy. co jemu podlega i zajmuje pierwsze miejsce wśród dóbr. ze względu na co się działa. albo jest ona użyteczna jednakowo dla wszystkich: dalej. Że jednak cel jest przyczyną tego. które należy do nadrzędnej spośród wszystkich praktycznych umiejętności34. ze względu na które się działa. EE. z konieczności to. gdyż to pierwsze nie podlega zmianie i nie można go osiągnąć przez działanie. A na nią składa Idea dobra nie jest osiągalna za pomocą działania. które nie podlegają zmianie. jasno wskazuje metoda stosowana przez nauczycieli. . będzie mowa później37. EE 1214 b. chyba że jest sofistą. skoro ono jest najwyższe i zapytać. że nie wystarczy twierdzić. co dla Platona było rzeczą niemożliwą. że rśXo? jest dobrem najwyższym. Koncepcja hierarchii nauk z polityką na czele występuje już u Platona w Gorgiaszu i w Politei. 218 widzi tutaj analogię do £JV I. EN VI. Oczywiste jest. Wobec tego to jest owo dobro samo w sobie: cel tego.

np. że jest ona najlepszą chwilową (Sidćfl-son. tym lepsza funkcja. Poi. W ten sposób bowiem bierzemy pod uwagę wszystkie przypadki. plur. dla innych znów użytkowanie jest funkcją. ponieważ cel jest najlepszy jako cel. albo niektóre powszechnie uważa się. 2 Por. co najlepsze i ostateczne. np. A zatem z konieczności tam. zdolnościach i dyspozycjach. z nich albo wszystkie. istnieje doskonałość płaszcza. dyspozycja i zdolność są synonimami. Staipoó^e&a wyklucza możliwość przyjęcia jakiegoś popularnego pisma jako źródła. Np. którym przynależy określonego rodzaju użycie (yjpr^aią) 1219 a bądź funkcja (spyov). użytkowanie ma większą wartość aniżeli dyspozycja. albowiem spełnia jakąś funkcję. Rozwiniecie definicji szczęścia Kiedy z kolei przyjmujemy inny punkt wyjściowy. 4 Taka definicja doskonałości niewątpliwie pochodzi z Akademii. but jest dziełem sztuki szewskiej i czynności szewca. mówimy. Dalej przyjmijmy. Bo dla jednych rzeczy funkcja jest czymś innym w stosunku do użytkowania. Najlepszy stan płaszcza jest doskonałością. które z tamtych wynikają. a w przypadku doskonałości to. Jeżeli zatem istnieje jakaś doskonałość sztuki szewskiej i dobrego szewca. przypis 24 do księgi I. l. EN1098 b. Gdy zaś te rzeczy rozstrzygnęliśmy w ten sposób. wytworem sztuki budowni-czej jest dom. Zakłada się bowiem. tak też się mają wzajemnie i funkcje.?)3. Ponieważ rozsądek i doskonałość. EE najbardziej zbliża się do Polityka Platona. a nie budowanie. że im lepsza dyspozycja. I przyjmijmy. ich wytworem jest dobry but. Podobnie sprawa wygląda z okrętem i domem. Takie wiec przyjmijmy założenia. a nie kuracja czy leczenie. Celem każdej rzeczy jest jej funkcja. lecz nie w ten sam sposób. albo duchowe1 i z tych bardziej na wybór zasługują duchowe. 200 ten dwojaki podział pochodzi z Diaireseis Arystotelesa. 'Arystoteles nie jest konsekwentny. VII. . i ze względu na nie istnieje wszystko inne. Zdaniem Dirlmeiera. To zaś wynika jasno z indukcji. lecz słowa „funkcja" używa się w podwójnym znaczeniu ^czynności i wytworu). Znajdujemy ją już u Platona w Filebie 11 d 4. ponieważ w obydwu traktatach wspomina się o pismach egzoterycznych. 2 spotykamy się z podziałem dóbr na trzy rodzaje: duchowe. bo spełnia on jakąś funkcję i używa się go. i innymi rzeczami. Ostatecznie i z duszą. I tak w £JV 1005 b mówi o namiętnościach. W ten zaś sposób wygląda sprawa i z pozostałymi rzeczami.Rozwinięcie definicji 151 KSIĘGA II 1. powinniśmy mówić o następujących sprawach. cielesne i zewnętrzne. że celem jest to. że funkcja jest bardziej wartościowa aniżeli trwała dyspozycja. a w EN 1143 a 25 nn. s. i przyjemność tkwią w duszy. EE. inne znów to czynności (!vśpYsioci) i procesy (xivv)<T£i. Że funkcja jest lepsza od dyspozycji trwałej i chwilowej. że funkcją ' Sprawa staje się jasna dopiero z dalszych wywodów. a forma I os. Np. że funkcja rzeczy i doskonałość jest tożsama. matematyki teoretyczne rozważanie. jak je podzieliliśmy w pismach egzoterycznych2. gdzie funkcja polega na użytkowaniu. które by powstało poza szkołą perypatety-ków. Właściwie wszystkie dobra są albo zewnętrzne. medycyny zdrowie. I jak się mają wzajemnie dyspozycje. albo możliwością każdej rzeczy. 1 W EN1184 b. funkcją wzroku jest widzenie. A z <dóbr> duchowych jedne to trwałe dyspozycje (s^si?) albo zdolności (Suva(isi?).) bądź trwałą dyspozycją*. to jest jasne. Z tego więc staje się jasne5. że stanowią cel.

z którą EE wykazuje największe podobieństwo w tej kwestii. A także i to. 11 Por Herodot I. Istnieje więc cnota doskonała i niedoskonała. która składa się z poszczególnych części (por. albo działanie.' 10 Podana definicja została zaczerpnięta z Polit. W rezultacie. a cele7 i najlepsze spośród dóbr mieszczą się w duszy. EE 1219 a 35. 'Por. ponieważ sen jest swego rodzaju bezczynnością i spokojem. Arystoteles postępuje według modelu Ksenokratesa Top. jest właśnie szczęściem. gdzie Arystoteles jako cele wymienia: rozsądek. Arystoteles omawia poszczególne definicje szczęścia.8. gdyż życie aktywne pociąga za sobą konieczność użytkowania. to albo stałe dyspozycje. Szczęście bowiem uznaliśmy za dobro najwyższe. wytworem doskonałości byłoby życie szlachetne (£CL>T) (TTTOuSaia).) . albo dlatego. I na podstawie czynów ocenia się. jak widzieliśmy. szczęście byłoby działaniem doskonałego życia. gdzie szczęście nazywa się TeXeov aya&óv. to działanie doskonałości jest największym dobrem duszy. A że prawidłowo podajemy rodzaj i definicję szczęścia. Wynika to jasno z tych założeń6. 1000 a 4 i EW 1185 a 1-9. nie jest szczęśliwe. a nie tych. Księga II Rozwinięcie definicji szczęścia 153 duszy jest jej sprawność życia. ale nie odnoszą zwycięstwa. częścią). Szczęście rozumie jako czynność. przyjemność. ponieważ hymn pochwalny informuje o pojedynczym czynie. a co znajduje się w duszy. jakim kto jest człowiekiem13. tylko kiedy umrze. zgodnym z doskonałą cnotą0. co „być szczęśliwym"10. które. EE 1214 a. że szczęście jest czymś doskonałym. Poszczególne wartości ocenia się w ich stosunku do wartości najwyższych (podobnie: EN 1101 b 21-34 i EW 1183 b 26 n. co nie jest skończone. jakie wszyscy posiadamy. co niedoskonałe. doskonałość zaś jest najlepszą trwałą dyspozycją. dla którego szczęśliwe życie = doskonałe życie. Bo „dobrze czynić" i „dobrze żyć" nie jest tym 1219b samym. gdzie platońskie apiCTTOv uważane za coś. albo że się je z nim porównuje. bo cnota jest celem i musi być doskonała. Ponadto: dlaczego nie chwali się szczęścia ? Dlatego. 3). tutaj zostaje przedstawione w formie szczęścia. Dlatego czym innym jest poczytywanie za szczęśliwego. a innym razem. "Arystoteles podaje wyniki swoich rozważań z EE 1. a od najlepszej trwałej dyspozycji — najlepsza czynność. kowal bowiem wykonuje wędzidło. 9 Arystoteles ma przed oczyma platońską naukę o cnocie i jej częściach i tutaj myśli zapewne o xaAoxaya9-tot. Skoro natomiast powiedzieliśmy8. którzy mogą zwyciężyć. Szczęście jest więc działaniem dobrej duszy. ale używa go jeździec. pochwała dotyczy ogólnych cech. potwierdzają mniemania (§oxouvTa). oraz w ten sam sposób i doskonałość. które można zrealizować. Ponadto spotykamy pochwały doskonałości12 ze względu na jej wytwory i hymny pochwalne na cześć wytworów. pochwała i hymn pochwalny. a życie bywa i doskonałe. EE 1218 b 6-12. jest niedoskonałe. 354 a l Platona. (ponieważ raz jest całością. że nie jest się szczęśliwym ani przez jeden dzień. ani jako dziecko. 152 a 7-10. że inne rzeczy chwali się ze względu na nie. a ponadto EN 1098 a 19. EE VIII. Skoro działanie jest lepsze aniżeli chwilowa dyspozycja. czego nie można urzeczywistnić. EW 1183 b 26 wykorzystuje tę jej cechę w definicji szczęścia. 8 Por. i niedoskonałe. jak i działanie. każde z nich jest użytkowaniem i czynnością: zarówno życie. dlatego też piękne jest to powiedzenie Solona:11 nikogo nie można nazywać szczęśliwym za życia. doskonałość. działanie zaś tego.. ani przez całe życie. a życie to praktykowanie (xpvjffi?) i czuwanie. Ta ostatnia jednak się nie liczy. 32 n. że inne rzeczy są jego częściami. ponieważ nie stanowi całości. gdyż to. Ale i szczęście uznaliśmy za dobro najwyższe.152 Etyka Eudemejska. I wieńczy się zwycięzców. 13 Por. a poczytywanie za szczęśliwego odnosi się do osiągniętego celu. skoro z konieczności jest funkcja i to ta sama duszy i doskonałości. 12 Arystoteles podkreśla aktywność Apenf) i w przeciwieństwie do EN 1101 b 31 mi.

Chwalimy bowiem nie tylko ludzi sprawiedliwych. część zaś doznająca wrażeń zmysłowych (TO ou<7&7)Ti.xóv). n*p. 16 Autor opiera się na teorii wyłożonej w piśmie O marzeniach sennych (Pana naturalia 460 b 26 — 462 a 31). jeżeli taka może istnieć. że na pochwałę zasługują: cnota.154 Etyka Eudemejska. co proste i białe. wegetatywna. Nie ma przecież żadnej różnicy. lecz nad pragnieniem i namiętnościami. ££1218a26nn. że dwie części duszy uczestniczą w rozumie. 17 Jak wyobraża sobie Arystoteles przypadek. ale i pojętnych i mądrych. albowiem doskonałość duszy nie jest cechą przypadkową. a dćpETY) człowieka utożsamia się z dtpsTT] duszy. I jak dobrą konstytucję ciała zapewnia doskonałość poszczególnych jego części. że posiada rozum. przypadkowo. a one same <cnoty> nie są czynne. musi w nim się znajdować pierwiastek rozumny (AoyiafAÓ!. 16 Nigdzie poza tym nie słyszymy o apsTYj ciała. 1219b8nn. Przyjęliśmy bowiem. Skoro zaś poszukujemy doskonałości ludzkiej. w której mieści się jedynie aktywność. nie wiadomo. Dwie są postacie doskonałości: jedna etyczna. pod warunkiem. a nie czynnością. lecz przypadkowo są one tożsame17. 18 Tzn. że sen jest bezczynnością duszy. że nie zostały zniekształcone chorobą. pozostawmy ją na uboczu. podczas gdy druga jest posłuszna i słucha. skoro wszyscy są podobni w czasie snu. jej doskonałość nie jest częścią całej doskonałości. Ale wyłączyliśmy również jakąś inną część duszy. bądź kalectwem16. W takim stopniu części uczestniczą w ruchu. o ile doskonałość jest celem. Jeżeli natomiast istnieje jakaś część. ale w nich tkwi aktywność20. wydaje polecenia duszy. dlatego cnoty odnoszące się do części wegetatywnej i powodującej wzrost nie przynależą człowiekowi. jeżeli istnieje jakaś inna część duszy14. Księga II Rozwinięcie definicji szczęścia 155 I na podstawie tego staje się zrozumiała kwestia sporna: dlaczego przez połowę życia ludzie szlachetni w niczym nie są lepsi od ludzi złych. jak nie jest nią doskonałość ciała15. załóżmy. w jakim wyobrażenia ludzi szlachetnych są lepsze. pojęcia nie dające się porównać. która posiada rozum. Następnie powinniśmy zastanowić się nad duszą. jednakże posiada różne możliwości i o nich mówiliśmy. powodująca wzrost. mogły być tożsame. a druga intelektualna.) i rządzący (ap^/)) oraz działanie. co 14 W koncepcji podziału duszy na części pozostaje Arystoteles pod wpływem Platona. a pierwiastek rozumny nie ma władzy nad 1220 a pierwiastkiem rozumnym.. czy dusza dzieli się na części. Wobec tego. Szczegółowo problem ten omówiono w przypisie do £JV 1103 a 3. Bo dla duszy ludzkiej wspomniane18 części są charakterystyczne. Ale skoro cnoty intelektualne są powiązane z rozumem. która . czyni jak gdyby Arystoteles nieistotnym problem części duszy. Odrzucenie nierozumnych części jako mniej ważnych przypomina stanowisko Platona. EN 1102 b). tak również dzieje się z doskonałością duszy. a więc te części człowiek koniecznie musi posiadać19.xóv) i pożądająca (TO ópsxTixóv) jest podczas snu bezczynna. 19 Pomniejszając wagę innych części duszy z wyjątkiem tej. bądź jej funkcja. Ale przyczyną tego jest fakt. a nie ze względu na swoją istotę. chociaż to. nie jest białe. należą one do rozumnej części. aby „białe" i „proste". 21 W EN 1103 a 3 Arystoteles dzieli duszę rozumną na dwie części jak wyżej 1219 b 29 nn. podczas gdy cnoty etyczne należą do nierozumnej części duszy21.. proste. czy jest niepodzielna. która nie ma udziału w pierwiastku rozumnym. jednak nie uczestniczą w rozumie obydwie w ten sam sposób. 20 Por. np. a nie cnocie. W czasie snu przecież o wiele bardziej jest czynna część wegetatywna (TO •9-p£TCT!. która dzięki temu. ale jedna z nich z natury rozkazuje. i cnoty moralne przypisuje tej części. części posiadające rozum. jak w zakrzywieniu wypukłość i wklęsłość są nierozdziel-nie połączone oraz to. Czynności przynależą duszy. Jeżeli bierzemy człowieka jako człowieka. według której i w czasie snu przenikają do duszy pewne wyobrażenia (por.

Podobną etymologię słowa TJ#OC (charakter) od słowa sfl-oc. i jak nazwa wskazuje. Takiej definicji u Arystotelesa poza tym nie spotykamy. i jasne. i które jak w innych przypadkach działają na zasadzie przeciwieństw. EE 1240 b 25. które są środkami leczniczymi. nigdy nie poleci do góry sam bez użycia siły. Arystoteles nawiązuje wyraźnie do 1220 a 9-11. że i doskonałość. i dzięki czemu powstaje.Charakter człowieka 157 156 Etyka Eudemejska. pomocą jest to. a to. że doskonałość etyczna dotyczy rzeczy przyjemnych i przykrych. przyzwyczajamy się natomiast w wyniku kierowania. zapewnia nam najlepsze usposobienie. kiedy już coś wiedzą: trzeba zawsze starać się przy pomocy twierdzeń prawdziwych. i zło mają do czynienia z rzeczami przyjemnymi i przykrymi. jak gdybyśmy wiedzieli. że tak często jego imię występuje w pismach Arystotelesa (CA). i klimat. właściwej dla każdej rzeczy. oddziaływają poprzez przyjemności i przykrości. Czym każdy z tych przypadków jest. 21 Por. 22 Por. tego nie wiemy. a dobra kondycja umożliwia podjęcie się trudów dla dokonania rzeczy najlepszych. co jest i prawdziwe. np. ale aby rzeczywiście wiedzieć. Ponadto każda chwilowa dyspozycja powstaje i zostaje zniszczona przez te same czynniki w zależności od tego. Dlatego możemy określić charakter jako właściwość (TTOIÓTYJ?) duszy. za pośrednictwem częstego. którego nie dostrzegamy u jestestw nie posiadających duszy.aT<x.. że jest mądry albo biegły.) człowieka nie mówimy. i w ten sposób (przyzwyczajenie) staje się pierwiastkiem czynnym. Ponieważ gdybyś nawet niezliczoną ilość razy rzucał kamień do góry. Tutaj mówi wyraźnie o nierozumnej części. którą przecież w EE 1219 b 31 wyeliminował ze swoich rozważań. Dowodem tego jest fakt. w jaki sposób się je stosuje. I cnota jest więc tego rodzaju dyspozycją. Księga II która z natury jednak jest zdolna do tego. Następnie powinniśmy się najpierw zastanowić nad doskonałością etyczną: czym ona jest. że zdrowie jest najlepszą dyspozycją ciała. kiedy ten wykładał w Assos. jakie są jej części (do tego bowiem zmierza istota zagadnienia). jak np. dokonuje się w każdym przypadku dzięki doskonałości. i korzystanie przez nią z tych samych rzeczy. TOC-9-y)(j. Trzeba właściwie tak badać. Ciekawe jest. Koriskos był uczniem Arystotelesa. wynika z indukcji. owe xw^aei? — ruchy. EN 1193 a 17-23. to namiętności — TraOi]. i że Koriskos22 jest najczarniejszym człowiekiem na rynku. Teraz bowiem znajdujemy się wr podobnym położeniu. co jest najbardziej wartościowe. To właśnie się podporządkowuje. że w ten sposób nam się przedstawiają. ale że jest łagodny albo gwałtowny. wykształca się poprzez 1220b przyzwyczajenie (sfro?)24. które nie jest wrodzone. zdrowie przez pożywienie i trudy. zgodnie z nakazem 23 Jak wynika z dalszych rozważań: 1221 b 35 nn. Najpierw przyjmijmy więc następujące założenia: najlepsza trwała dyspozycja pojawia się dzięki najlepszym środkom. i ginie. . a poniżej charakter określa jako właściwość nierozumnej części dusz). Ale skoro istnieje charakter (^fto?). w określony sposób odbywającego się ruchu. które zapewniają dobrą kondycję fizyczną. (przyzwyczajenie) podaje Platon w Prawach 729 e. która pojawia się dzięki najbardziej właściwym ruchom w duszy23 i ona jest źródłem najlepszych czynów i uczuć duszy i dzięki tym samym czynnikom raz powstaje. 2. aby podporządkować się części rozumnej. najodpowiedniejsze są trudy i sposoby wychowania. czym każdy z nich jest. dzięki którym i wzrasta. ale niejasnych poznać to. która jest zdolna pójść za rozumem. Bo określając właściwości charakteru (TO yjfto:. albowiem kary. Charakter człowieka Jest więc oczywiste. a innym razem ginie. jak w innych kwestiach postępują wszyscy ludzie podczas badania.

ze względu na jaką część duszy moralne cechy charakteru (TO. 3. a skrajności są i sobie nawzajem. bądź w stosunku do nas. która jest trwałą dyspozycją. pozwalającą wybierać właściwy środek pomiędzy nadmiarem i brakiem. że uczucia są zgodne z rozumem lub jemu przeciwne. Chodzi właśnie o skłonności do uczuć. w zależności od ich aktywnego stanowiska wobec uczucia. Ten problem szerzej rozwija w EN 1105 b 20. co jest ciągłe i podzielne. i środek. ludzi określa się jakoś z powodu ich doznawania uczuć. w sztuce budowania domów. I nie posiadają żadnej cechy czynnościowej. Tak się dzieje wszędzie i to właśnie wywołuje najlepszy stan. ale gdyby przyjąć. i w nienaukowej.Etyka Eudemejska. o jakie pisma chodzi. Księga II 158 rozumu. Powinniśmy wyjaśnić i to. Natomiast trwałe dyspozycje to te. że są pozbawieni uczuć. charakter człowieka określa się na podstawie cnoty. to wówczas EE byłaby pismem późniejszym w stosunku do EN. w sztuce sterowania okrętem i w jakiejkolwiek innej działalności. pożądanie. bo to jest tak. 27 Mimo podobieństwa do EN wywód Arystotelesa przedstawia się w EE inaczej i wykazuje związki z Platonem. dokonany w poprzednich pismach26. wstydliwy. ^•9-y)) odznaczają się pewną właściwością25. Po tym następuje podział uczuć. zdolności i trwałych dyspozycji. W rezultacie doskonałość etyczna musi dotyczyć pewnych pozycji środkowych i być niejako umiarem. np. bezwstydny. co większe. Ponieważ ruch jest czymś ciągłym. w ogóle to. A więc trzeba rozważyć. który się do nas odnosi. tylko są bierne. W każdym przypadku natomiast środek. a mniejsza od tego. w oparciu o którą. np. Jako uczucia wymieniam te: gniew. w medycynie. jak nakazuje wiedza i rozum. Przeciwieństwa bowiem wzajemnie siebie niszczą. jakiego rodzaju umiarem jest doskonałość i do jakiego rodzaju stanów pośrednich się odnosi. i środkowi przeciwne. a jako możliwości są czynne. niewrażliwy. czemu z natury towarzyszy przeważnie zmysłowa przyjemność albo przykrość. musimy zwrócić uwagę. Bo środek w stosunku do obydwu skrajności jest jednym i drugim: równość np. albo dlatego. jest większa od tego. i one znajdują się bądź we wzajemnym 25 Jak wynika z EE 1227 a. technicznej i znajdującej się poza umiejętnościami. wrstyd. co mniejsze. A możliwościami nazywam to. rozwiązłość. co jest mało prawdopodobne. kochliwy. że Arystoteles ma na myśli EN. męstwo. spotykamy nadmiar i brak. tchórzostwo. że w tym. zależnie od stosunku do namiętności. Całość wywodów opiera Arystoteles na nauce o ruchu. a działanie jest ruchem. jak np. jest najlepszy. strach. A to wynika z indukcji i z rozumu. Doskonalość etyczna stanem umiaru 159 do siebie stosunku. Zresztą zilustrujemy poszczególny przypadek przykładem i zbadajmy go przy pomocy wykazu: porywczość zuchwałość bezwstyd nieumiarkowanie zawiść zysk rozrzutność chełpliwość pochlebstwo służalczość zbytek próżność marnotrawstwo przebiegłość Eudemejska 10 — Etyka nieczułość tchórzostwo skrajna nieśmiałość niewrażliwość na przyjemności brak określenia strata sknerstwo udawanie głupoty wrogość zarozumiałość surowość małoduszność skąpstwo głupkowatość łagodność męstwo wstyd umiarkowanie oburzenie sprawiedliwość hojność szczerość przyjaźń godność odporność wielkoduszność szczodrość rozsądek . dzięki którym ludzi nazywa się uczuciowymi oraz o dyspozycję. na podstawie czego określa się ludzi. Doskonałość etyczna jako stan umiaru pomiędzy nadmiarem i brakiem Skoro to rozstrzygnęliśmy27. umiarkowanie. w gimnastyce. i w naukowej. gniew-liwy. 26 Nie wiadomo. Polityk 283 e — 285 e. które powodują.

który udaje. skoro dokonuje aktów zemsty. tak jak żarłokom nie robi różnicy. co stosowne. bo żadna wiedza. gdy częściej zdarzają się przypadki powodzenia niż to być powinno (bo zazdrośnicy doznają przykrości. Pokrótce niech więc tak to będzie zdefiniowane. Dalej: rozrzutny we wszystkich wydatkach przebiera miarę. który nie potrafi się gniewać. zawziętym zaś. a udający głupotę. prawdę powiedziawszy. a niewrażliwy na przyjemności jest ten. którzy na to zasługują). dla tego. albo z nielicznych sposobności. kto więcej wychwala. a człowiek głupkowaty nigdy stamtąd. Różnie się określa postacie wyżej wymienionych uczuć w zależności ocl nadmiaru. ale przez porównanie nazywa się go surowym i wytrzymałym na trudy i cierpliwym. wrogi zaś to ten. co jest stosowne. który nie boi się tego. a srogim i popędliwym tego. i odpowiednio. bądź intensywności. kiedy powiemy o stanach przeciwnych28. ale to jest człowiek. Również nieopanowany i pożądliwy. jeżeli dobrze wiedzie się ludziom. Zuchwały znów to taki. ale nieczuły jest jak kamień. bądź od stosunku wobec rzeczy. co jedzą. teoretyczna. kto nie zniesie żadnego bólu. kto zniesie każdy ból. nawet gdy innym niezasłużenie dobrze się powodzi. Przeciwny charakter 1221 b trudniej określić. Ponadto. to taki. Chełpliwy znów to ten. Próżnym natomiast jest ten. który szybciej doznaje uczucia niż należy. kto za mało. Łajdak znów na każdy sposób i ze wszystkich stron ciągnie zysk. a nieczuły to taki. kto mniej. osoby i sposób. kiedy to jest dla niego lepiej. nawet wtedy. i pijakami znów tych. że posiada więcej. bądź czasu. Podobnie jest i ze skąpcem i z pyszałkiem: ten ostatni bowiem przekracza miarę w tym. Bo porywczy to taki człowiek. skąd powinien. a gwałtownym i obelżywym. i w niewłaściwy sposób. kto sam siebie ceni zbyt wysoko. które wywołują uczucia. gdzie to jest możliwe. który gniewa się więcej niż należy i wpada w gniew o wiele szybciej i na więcej osób. że mniej. niż przystoi. ten jest zniewieściały. który zupełnie nie odczuwa przykrości. że niektórych spośród 28 Dokładniej ten problem zostanie omówiony w księdze III. kto grzeszy brakiem i nie pragnie ich we właściwym stopniu i zgodnie z naturą. czego powinien się obawiać i kiedy powinien i w sposób. a sknera przy każdym wydatku daje za mało. ani nie podaje ich w praktyce. Księga H Doskonalość etyczna stanem umiaru 161 Takie i tego rodzaju uczucia odczuwają dusze i wszystkie uczucia otrzymują nazwę w zależności od tego. niż powinien. kiedy wymagają tego okoliczności. Zbyteczną jest rzeczą podkreślać. kto w większym stopniu niż przystoi. niż rzeczywiście ma. Chciwy zysku zewsząd szuka korzyści. że stosunek do każdej rzeczy nie jest przypadkowy.160 Etyka Eudemejska. A pochlebcą jest ten. w jaki powinien. nie ma określenia. ale to zdarza się w dialektycznych sofizmatach. a obojętny na straty nie stara się albo o zysk znikąd. Zazdrośnik martwi się. dokładniej zaś. bądź też z drugiego sposobu spożywania. podczas gdy tamten jest nieprzyjazny przez zawiść. powodowanych gniewem. czy wykazują nadmiar. a małodusznym ten. Smakoszami i żarłokami. a tamten zaniedbuje to. co przekracza miarę wszędzie tam. ani wytwórcza nie wyraża dodatkowych określeń. ani. I być przymilnym oznacza służalczość. którzy wbrew rozumowi posiadają namiętność do korzystania z jednego. 10* . a tchórz boi się w niewłaściwych okolicznościach i w niewłaściwym czasie. ponieważ zachowuje swój gniew. Nie wolno zresztą zapominać. czy brak. lecz jest obojętny. a dogadzać rzadko i niechętnie — zarozumiałość. Dla przykładu: zapalczywym nazywamy takiego człowieka.

albo w niewłaściwy sposób. ale cudzołóstwo samo w sobie jest w rzeczywistości pewnego rodzaju niegodziwością. skoro tamte osoby znajdowały się w nieświadomości albo zostały zmuszone. Arystoteles ma na myśli członków Akademii. czym zajmowano się w Akademii. W badaniach nad tym problemem można wyodrębnić dwa etapy: 1. 5. czy ich unikamy. głoszono już przed stoikami. iż dzięki niej ludzie dokonują tego. aby to było cudzołóstwo. 2. I podobnie jest z gwałtem. nazywa się dmaS-rj?. Polit. To jasno wynika z podziałów stosowanych w namiętnościach. Ale twierdzimy. Por. co najlepsze i są najlepiej usposobieni w stosunku do najwyższego dobra. że jest taka. EE 1220 a 22-38. 413 a). nawet jeśli ona jest podzielna)29. a namiętności określa się w odniesieniu do przykrości i przyjemności. chociaż twierdzą. O cnotach etycznych jako stanach umiaru w przyjemnościach i przykrościach Skoro jednak przyjęliśmy32. w której mieści się pragnienie (gdyż pragnienie nie znajduje się w każdej części duszy. są intelektualne. Ostatecznie z tego i z poprzednich twierdzeń wynika. Bo zdolności 29 Por. przez to. cudzołożnikiem nie jest ten. Księga II Cnoty etyczne stanem umiaru 163 wymienionych (namiętności) nie można jakościowo ustalić. że aps-rr) odnosi się do przyjemności i przykrości (1247 a). Dlatego wszyscy ludzie pochopnie określają obojętność i spokój wobec przyjemności i przykrości jako cnoty. ale nie było zniewagi (u(3piffoci). 33 b) człowieka. czy to odnosząca się do natury rzeczy. ^wiązek pomiędzy doskonałością etyczną i przyjemnością Gdy te problemy zostały rozpatrzone. dzięki czemu każda dusza w swej naturze może stać się gorsza i lepsza. który nie doznaje tych uczuć. EE 1218 b 36 nn. iż cnota to dora-9-Eia. jak świadczą Pseudo-Platona Definicje (412 a.162 Etyka Eudemejska. zdolnościach i trwałych dyspozycjach. nie zgadzają się. oraz Arystotelesa Topiki (125 b 23) i Fizyka (246 b 16 nn. kto częściej niż wypada zbliża się do zamężnych kobiet (gdyż pojęcie „częściej" nie ma tutaj zastosowania). jedne. przynależne do części posiadającej rozum. gdzie czytamy to samo co w EE. że gonimy i unikamy albo nie tych. jako że określa się wspólnym terminem i samą namiętność i to. drugie należą do nierozumnej części. że każda doskonałość etyczna dotyczy przyjemności i przykrości30. a stan wolny od tych uczuć nazywa się •J)aux£a (Platon. a najlepsze i najwyższe dobro. Warto zwrócić uwagę na fakt. 583 c-d). że skoro są dwie części duszy i według nich dzieli się cnoty. . 32 Por. a wady na podstawie przeciwnego zachowania się31. czy idziemy za pewnego rodzaju przyjemnościami i przykrościami. czy do ich powstania. W Filebie (21 e. a ich dziełem jest prawda. Por. Dlatego właśnie ludzie. 1144 b 21. że doznaje się „więcej". I podobnie jest również w pozostałych tego rodzaju przypadkach. kiedy analizuje się pojęcie spokoju. że doskonałość jest tego rodzaju trwałą dyspozycją. i trwałe dyspozycje są związane z namiętnościami. że źli stajemy się z powodu przyjemności i222> i przykrości. trzeba następnie stwierdzić. albo to było wprawdzie uderzenie. Z konieczności zatem charakter jest zły czy też szlachetny w zależności od tego. to jest właśnie środek pomiędzy nadmiarem i brakiem zastosowany względem 30 31 4. że pogląd. Np. jeżeli przez „jakość" rozumie się fakt. że miało miejsce zbliżenie. EE 1219 b. kiedy analizuje się pojęcie przyjemności i przykrości bez powiązania ich z apsfTj.). Bo trwała dyspozycja tego dotyczy i do tego się odnosi. EN 1104 b 24. że anonimowy komentator do EN podkreśla. zgodnie ze słuszną oceną. co trzeba.

a czasami w obydwu stanach. które znajdują się w przyjemnościach i w przykrościach oraz w rzeczach przyjemnych i przykrych. który słucha rozumu. podczas gdy człowiek dobry właśnie tyle. a nie odczuwa gniewu. bo z powodu tego. 34 Por. gdy tymczasem ta druga uchodzi naszej uwadze. którzy zadają sobie więcej trudu. które brak. z konieczności wynika. kto nadmiernie się smuci. Ale przyczyną przeciwieństwa jest to. wydaje się. dzięki której ten. np. unikający trudów i trudzący się. które wykazują nadmiar. która trzyma się bardziej z daleka od środka. Chociaż i tutaj spotyka się również nadmiar: kiedy ktoś jest zbyt 1222 b łagodny i zbyt pojednawczy. że istnieje dyspozycja przeciwna (doskonałości). że od początku nasza natura nie oddaliła się od środka w każdym wypadku w równym stopniu. trzeba to rozważyć później)36. a nie nadmiar. a niekiedy te. . a osoba. EN 1108 b 30-09 a 10. ile potrzeba. Podobnie dzieje się i z duszą. kiedy silniejszych doznaje uczuć niż większość ludzi. 36 Por. Księga II Cnoty etyczne stanem umiaru 165 nas. W ćwiczeniach fizycznych np. w drugim wypadku oddany rozkoszom. jest niezauważalna. według których ludzie postępują stosownie do słusznej oceny (czym zaś jest słuszna ocena i według jakiej normy powinno się określać środek. i w ten sposób przeciwne są sobie trwałe dyspozycje i w stosunku do doskonałości. już to brakiem. kto odczuwa głód. Zdarza się jednak. kiedy indziej te. odpowiednio dla każdego uczucia i przypadki nadmiaru oraz braku i stany przeciwne. w jednym wypadku są to ludzie. że przeciwieństwa niekiedy wszystkie są bardziej widoczne. Skoro opracowaliśmy wykaz35 trwałych dyspozycji. aby doskonałości etycznej w każdej poszczególnej sprawie odpowiadał umiar i aby była ona związana. niezależnie od wyboru. 35 Tzn. jak gdyby nie istniała. co przeciwne. EE 1220 b 38 — 1221 a 12. ten przekracza miarę w tym. Por. że nadmiar i brak są przeciwne sobie nawzajem i w stosunku do środka. a nie ten. To zaś wynika z faktu. czasami w przykrościach. lecz mniej lubimy trud. ten przekracza miarę w radości. skłaniające wolę do ćwiczeń. 83 W rezultacie i dyspozycje. np. a niekiedy od braku. nadmiar bardziej zachowuje zdrowie aniżeli brak i jest bliższy środka. o wiele bardziej będą sprzyjały zdrowiu. że jest bardziej przeciwna (środkowi)33. lecz niekiedy szybciej przechodzi się od nadmiaru do środka. to jest oczywiste. Skoro natomiast istnieje określona trwała dyspozycja. Przyjmujemy mianowicie. jest w jednym wypadku człowiek unikający trudów. Dlatego gniew nie jest skłonny do schlebiania. iż w tej samej sprawie już to grzeszy nadmiarem. z powodu której bardziej błądzimy i my sami. gniew przeciwstawiamy łagodności i człowieka zagniewanego łagodnemu. co są bardziej wytrzymali: a charakterem przeciwnym w stosunku do człowieka umiarkowanego i takiego. że rzadko występuje. że nie zawsze w tym samym miejscu zachodzi nierówność albo podobieństwo względem środka. i większość ludzi. a nie obydwaj34. Ale niewielu jest ludzi tego rodzaju i każdego ciągnie raczej do stanu przeciwnego. kiedy jest bity. a bardziej jesteśmy skłonni do rozkoszy. stanie się takim człowiekiem. A umiar czasami pojawi się w przyjemnościach (a także występuje nadmiar i brak). albo stosownie do jakiejś normy. to jest rzeczą konieczną. z pewnymi formami pośrednimi. ale w odżywianiu — brak. i to albo w sposób bezwzględny. kto ją posiada. w drugim ci.164 Etyka Eudemejska. Bo kto nadmiernie się cieszy. EE 1249 a 21 nn.

gdyż i w tym przypadku. Zresztą najlepszą trwałą dyspozycją w stosunku do każdej rzeczy jest dyspozycja pośrednia. czy on tego dokona. iż trójkąt ma dwa kąty proste. pierwsza zasada jest przyczyną tych rzeczy. to osiem. bo to. aby się pojawiły. albo niektóre z nich będą należały do tego. iż trójkąt posiada tego rodzaju właściwości. co będzie potem. te. jak np. np. człowiek — ludzi i w ogóle istota żyjąca istoty żyjące. jaki jest. 87 Analityki wtóre I. to oczywistą przyczyną jest fakt. to z konieczności i czworokąt taki pozostanie. A dla rzeczy. czy nie dokona. Bo jeżeli tak jest. gdyby cztery. choć przecież używa się tego określenia ze względu na podobieństwo. bądź nie pojawiły. że to. A jeżeli trójkąt ulegnie zmianie. że działa. Ale co zależy od samego człowieka. to jest konieczne. a roślina rośliny. Być może bóg rządzi zgodnie z tego rodzaju zasadą. a takich jest większość. Ale pierwszych zasad niezdolnych do ruchu. Ale z Analityk wynika37. że one się pojawią albo się nie pojawią. o ile on zdecyduje. jak w innych sprawach. bo działanie jest ruchem.166 Etyka Eudemejska. Z tego wynika jasno. że jeżeli nie ma innej przyczyny. jest możliwe. nie uważa się za pierwsze zasady w ścisłym tego słowa znaczeniu. Z tego wynika: jeżeli niektóre spośród istniejących^ rzeczy są zdolne przybrać postać przeciwną. które zawdzięczają jej istnienie i powstanie. to może przyjąć postać przeciwną. i że przyjemności i przykrości pochodzą od trwałych dyspozycji oraz uczuć. musimy nad tym pomyśleć. jaki jest. to czworokąt musiałby mieć sześć. które zależą od samych ludzi. 6. aby jedno znosiło drugie. że dla czynów. Teraz jednak nie możemy ani tego całkiem pominąć. gdyby trójkąt miał trzy kąty proste. A zatem jest jasne. że kiedy trójkąt ma dwa kąty proste. Skoro zatem. . ani dokładnie tego omówić. Decyzje człowieka są zależne od jego woli Przyjmijmy więc inny punkt wyjścia dla obecnych rozważań. czworokąt musi mieć cztery kąty proste. chyba że znosi się założenie i tym samym przeprowadza się dowód. zmieniają się oczywiście wszystkie twierdzenia <oparte na tej zasadzie). co wynika z konieczności. ma cechy konieczności. a jeśliby trójkąt nie zmienił się i pozostał taki. Człowiek jest pierwszą zasadą określonego ruchu. pierwszych zasad matematycznych. jeżeli pierwsza zasada ulega zmianie. które mają taką zdolność. W istocie wszystkie byty są zgodnie z naturą pewnego rodzaju pierwszymi zasadami. czy nie. to ten fakt jest pewnego rodzaju pierwszą zasadą i przyczyną tego. A prócz tego jednak tylko człowiek spośród istot żyjących jest sprawcą pewnego działania. muszą również ich pierwsze zasady posiadać tego rodzaju właściwości. z tym wyjątkiem. 1223 a natomiast co wywodzi się ze wspomnianych pierwszych zasad. określa się terminem „zasada" w ścisłym sensie. że stanowią pierwotne źródło ruchu. ale one same w stosunku do siebie się nie zmieniają tak. i że to od samego człowieka zależy. dlatego każdy może zrodzić wiele takich samych istot. co pośrednie. czy one się pojawią. np. Księga II Decyzje czlowieka a jego wola 167 że wszystkie cnoty etyczne i wady odnoszą się do nadmiaru i braku w przyjemnościach i w przykrościach. dla których człowiek jest pierwszą zasadą i jest ich sprawcą. jak przy dowodach. 1. które nie mogą ulec zmianie. nad czym się zastanawiamy. Bo wśród pierwszych zasad. to musi zmienić się i czworokąt. ale najsłuszniej te. że cnoty albo wszystkie. sami ludzie są pierwszymi zasadami. gdyż o żadnej innej istocie nie można powiedzieć.

dokonuje się pod przymusem. co istnieje z powodu konieczności. Przede wszystkim trzeba zastanowić się nad znaczeniem pojęć: dobrowolny i niedobrowolny. i tego. Często cytowany przez Platona i Arystotelesa. Należał do ostatnich przedstawicieli dawnej elegii. co odpowiada pożądaniu. co dobrowolne. co dobrowolne. co oznaczają pojęcia: dobrowolny i niedobrowolny. To. Może się wydawać. że odnoszą się one do jednej z tych trzech rzeczy: albo do pragnienia. jeżeli coś sprawia przykrość. a pragnienie 169 tego on sam jest przyczyną. czego my sami jesteśmy przyczyną. albo do postanowienia. Stąd. niedobrowolne. o czym człowiek decyduje. a to co. na ochotę i na żądzę. Arystoteles ten wiersz przytacza również w Met. jedne zasługują na pochwałę. ale to. 7. a nieopanowanie uchodzi za niegodziwość. to czyni dobrowolnie. a w pierwszej kolejności przypadek zgodności z żądzą. jest dobrowolne. że i doskonałość. wszystko. przy czym to. dokonane dzięki nim. gdy tymczasem nie jest przyczyną tego. tak iż jest równocześnie wymuszona i niedobrowolna. co Sokrates. i czyny. albo do myślenia. A zatem to. co dobrowolne. bądź przypadku. co nie jest dobrowolne. jakich czynów on sam jest przyczyną i dla jakich jest on pierwszą zasadą.168 Etyka Eudemejska. bądź z natury. A zatem musimy się zastanowić. o czym każdy sam decyduje. Spotyka się go już i u Teognisa w. W rzeczywistości wszyscy się co do tego zgadzamy. jest zrozumiałe. Wyrządzanie nie38 Euenos z Paros był sofistą. 1015 a 29 i Ret. co przyjemne). człowiek zaś nieopanowany za takiego. a jeżeli przyczyną. sprawia przykrość. Ale ponadto pragnienie dzielimy trojako: na chcenie. a jeżeli pod przymusem. W istocie może się wydawać. jak to mówi także Euenos:38 Wszelka z przymusu rzecz zawsze niemiła nam jest. to sprawia przykrość. Jego poezja jest zachowana fragmentarycznie. jest im przeciwne. jak się zdaje. a wszystko. to od niego zależy. bo czego ktoś inny jest przyczyną. i niegodziwość można zaliczyć do rzeczy dobrowolnych. że jest on przyczyną tego. skoro doskonałość i niegodziwość (xocxia) określa się przy pomocy tych pojęć. ilekroć działa wiedziony pożądaniem. Skoro jednak doskonałość etyczna i niegodziwość. działanie . co jest zgodne z żądzą. co ludzie czynią albo czego doznają pod wpływem konieczności. i wszystko. jest dobrowolne. stoi w zgodzie z jedną z tych rzeczy. Dalej39: każda niegodziwość czyni człowieka bardziej niesprawiedliwym. wbrew rozumowi. Ale każda rzecz przeciwna pożądaniu jest przykra (bo pożądanie dotyczy tego. Bo. i czym jest postanowienie (Ttpoaipscis). których człowiek osobiście jest przyczyną i dla których jest pierwszą zasadą. co dobrowolne (śxoó<jiov) nie jest zgodne z pragnieniem Musimy wobec tego ustalić. że i doskonałość. za to tamten otrzymuje naganę i pochwałę). tak iż musimy to dokładnie rozważyć. i nie panuje nad sobą. Jest więc oczywiste. co dokonuje się pod przymusem. Zmarł w tym samym czasie. Księga II To. Że wszystko. który postępuje pod wpływem pożądania. 1370 a 10. ponieważ te rzeczy wzajemnie sobie są przeciwne. dokonuje się tego pod przymusem. co dzieje się bez jego woli. i niegodziwość tyczą się tych czynów. że wszystko. 472 z tą różnicą. a inne na naganę (gani się i chwali się nie to. jest jasne. że zamiast Ttpay^ia występuje tam słowo xP^fia39 Rozumowanie jest następujące: działanie zgodne z pożądaniem = nieopanowanie nieopanowanie = niegodziwość niegodziwość = niesprawiedliwe postępowanie niesprawiedliwe postępowanie = dobrowolne zgodne z pożądaniem a zatem = dobrowolne.

jak i żądzy. że wielu rzeczy dokonujemy dobrowolnie bez udziału gniewu i pożądania. to jest oczywiste. a czego chce dokonać. a jednak je czyni. nie czyni tego. czego chcemy. jest zgodne z pożądaniem. A dowodem na to jest fakt. a brak opanowania wydaje się pewnego rodzaju niegodziwością. wywołuje przykrość. co uważa za zło. A to jest niemożliwe. jest niedobrowolne. wiedziony żądzą. że i Heraklit40 ma na myśli siłę namiętności. a cnota czyni ludzi bardziej sprawiedliwymi. ilekroć staje się nieopanowany. gdyż tego chce. Brak opanowania bowiem i opanowanie wydaje się tyczyć zarówno ochoty. stawali się bardziej sprawiedliwi. jak się zdaje. a zatem działa on dobrowolnie. lecz stanie się bardziej sprawiedliwy. aby ten sam człowiek równocześnie czynił dobrowolnie i wbrew woli i w odniesieniu do tego samego aspektu sprawy. a zgodnie z rozumem. mówi. że działa wbrew temu. to bardziej dobrowolne jest działanie powodowane chceniem. co jest dobrowolne. że jeżeli sprawiedliwe postępowanie jest dobrowolne. Yorsokratiker 22 B 85. . że ten sam człowiek postępuje równocześnie dobrowolnie i wbrew woli. czego ktoś dokonuje dobrowolnie. co dobrowolne. a pragnienie 171 sprawiedliwości jest dobrowolne. dłużej już nie będzie postępował niesprawiedliwie. że działanie dobrowolne nie oznacza działania zgodnego z pragnieniem. co jest dobrowolne. czego chce: brak opanowania oznacza bowiem. Przecież nikt nie chce tego. co uważa się za rzecz najlepszą. a co jest przeciwne uczuciom ochoty. to czyni dobrowolnie. to wtedy. i koniecznie jeżeli jeden jest dobrowolny. I jeżeli to jest niemożliwe. nie jest dobrowolne. 40 11 Por. są tego rodzaju. Przyjmijmy bowiem — i tak się uważa — że niegodziwe ść czyni ludzi bardziej niesprawiedliwymi. Na takim stanowisku stali Sokrates i Platon. jest tym. Opanowanie bowiem jest cnotą. Twierdzi: „trudno jest walczyć z namiętnością. ale z następnych rozważań wynika coś przeciwnego. I ponadto człowiek opanowany będzie postępował sprawiedliwie o wiele bardziej niż to jest możliwe przy braku opanowania. nie umiejący nad^ sobą panować. każdy czyn popełniony z namiętności będzie dobrowolny. Ale to jest niemożliwe. co uważa za zło41. Jeśli więc niesprawiedliwe postępowanie jest dobrowolne. Księga II To. Jest prawdopodobne. ponieważ kupuje za cenę duszy to <czego pragnie)". a to. a to. zanim stał się nieopanowany. a działanie wbrew własnej woli jest przeciwne pragnieniu. że są dobrowolne. A więc. Wszystko bowiem. ponieważ działa zgodnie z żądzą. i to. Z tego wynika. że powstrzymanie się od niej jest przykre. jest niemożliwe. Na podstawie więc tych rozważań wydaje się. Diels. tak iż nieopanowany 1223 b postępuje niesprawiedliwie. Dlatego może się zdarzyć. tak iż jeżeli to. I byłoby niedorzeczne. Ale człowiek. ilekroć postępuje wbrew pożądaniu. jak się zdaje. aniżeli żądzą i ochotą. wtedy ilekroć człowiek staje się nieopanowany. co jest dobrowolne. co dobrowolne. są tożsame. powodowane jest pożądaniem. czyni to. to musi być i drugi). co wymuszone.170 Etyka Eudemejska. Opanowanie to kwestia przymusu. którzy są ludźmi nieopanowanymi. jak również popełnianie czynów niesprawiedliwych (bo obydwa sposoby postępowania. gdyby ci. a zatem ten sam człowiek może popełnić ten sam czyn równocześnie dobrowolnie i wbrew własnej woli. I może się zdarzyć rzecz wprost przeciwna. I człowiek panuje nad sobą. że to. To samo rozumowanie ma także zastosowanie do ochoty. Pozostaje zatem do rozważenia kwestia: czy to. ale to. aniżeli był przedtem. Nikt zaś nie chce tego. co jest zgodne z naszym chceniem. kiedy. co jest przeciwne pożądaniu.

Dlatego toczy się tak wielki spór wokół człowieka opanowanego i nieopanowanego. aby to. że to. czego chcemy. wszelki przymus jest przykry i nikt. Dlatego przede wszystkim trzeba się zastanowić nad pojęciem przymusu: czym on jest. . co jest wbrew woli. Terminów „przymus" i „konieczność" używamy w sensie ogólnym w odniesieniu do tego. że działanie zgodne z chceniem ((łoiiXv](n<. EE 1223 a 23 nn. ale żyją zgodnie z pragnieniem). chociaż Platon w Polityku (263 d 4) i Arystoteles (Hist. że w zakresie działania: wymuszony i konieczny. a nie pod przymusem. Ale jeżeli zajdzie konieczność. miało być czymś jednym z tych trzech rzeczy: albo tym. Księga II Przymus i konieczność 173 8. co wchodzi w zakres pragnienia. co dobrowolne. zaś ogień opadnie w dół. ilekroć wbrew tkwiącemu w nich popędowi zostają wprawione w ruch z zewnątrz. a nie jest ani pierwszym. W człowieku natomiast znajduje się jedno i drugie i w odpowiednim okresie życia. właśnie jest dobrowolna. że wiele cierpią i czynią pod przymusem. określonym pewnym sposobem myślenia. że nie jest także zgodne z postanowieniem. i to. która jednak nie ma nic wspólnego z X6yo<. ale dla takiego przypadku nie ma nazwy. że ani dziecko nie jest zdolne do działania. gdyż to. co staje się pod przymusem. co jest dobrowolne. co dobrowolne i co nie jest dobrowolne. co jest niedobrowolne.) nie jest dobrowolne. nie używa się określenia „dobrowolny". lecz że również można czynić dobrowolnie i to. Bo utrzymujemy. nie robi tego z radością. W rzeczywistości wydaje się. nie jest zgodne z postanowieniem. mieści się w działaniu.. że pod przymusem i z konieczności kamień wzniesie się do góry. że każda rzecz. ale raczej. dokonujemy pochopnie. oraz przymus i konieczność są przeciwne 42 43 temu. postarajmy się określić w końcu to. ani drugim. animal. czego nie chcemy. Stąd u innych istot żywych przymus jest prosty jak u jestestw pozbawionych duszy (bo nie posiadają rozumu i pragnienia. (XÓYOS) zastrzeżony jest dla człowieka. to pozostaje tylko. a dopiero ten. jest wymuszone. działanie pod przymusem i bez przymusu są właściwymi określeniami dla wspomnianych pojęć. Zostało bowiem udowodnione42. której się pragnie. kto działa przy pomocy rozumu*4. Aofic\j. głównie EE 1223 b 30. albo w zakres postanowienia. Wśród jestestw pozbawionych duszy pierwsza zasada jest prosta. I podobnie w odniesieniu do istot obdarzonych duszą i istot żyjących widzimy. jak się zdaje. Ale wiele z tego. Analiza terminów: przymus (ptoc) z konieczność (dvdĆY>«)) 1224 a A znów z następujących wywodów wynika. a nikt pochopnie niczego nie postanawia. Albowiem każdy z nich. Met. Posuwając dyskusję jeszcze trochę dalej. kto działa pod przymusem. mówimy o przymusie. że wszystko to..6(. Por. któremu przyznajemy możność działania. i w jakim pozostaje stosunku do tego. Mówimy bowiem. po44 Zwierzęta nie posiadają rozumu. To. co dobrowolne. 980 b 22) przyznają zwierzętom cppźy/jaK. co dobrowolne. które jest mu przeciwne. ani zwierzę. Por. i przekonaniu. Bo jak się zdaje. albo w zakres myślenia. ponieważ nie zawsze pragnienie i rozum zgadzają się ze sobą. nie jest dobrowolne i twierdzimy.. £JV 1147 a 27. Ale ilekroć przedmioty poruszają się zgodnie z naturą i swoim własnym popędem. W istocie. natomiast u istot obdarzonych duszą jest ona różnorodna. co dobrowolne.172 Etyka Eudemejska. to szczególnie zostało udowodnione13. A ilekroć przedmioty poruszają się wbrew popędowi. co jest pozbawione duszy.

postępuje tak. każdy z nich wtedy postępuje wbrew woli.174 Etyka Eudemejska. że właśnie nie potrafi powstrzymać się od tego. ponieważ towarzyszy nam od urodzenia i znajduje się w nas. a tym. jak powiadają45. która się w nich znajduje. ponieważ rozum i pragnienie są od siebie oddzielone i wzajemnie się wykluczają. do czego jest przekonany i postępuje nie pod przymu-1224 b sem. którego chcenie i pożądanie sprzeciwiają się temu. bądź rozumu. bo uważa. a człowiek opanowany dąży do tego. Tymczasem żądza kieruje człowiekiem. co powiedzieliśmy. spodziewając się bólu. ponieważ nie odczuwa przykrości. ile razy natomiast nie zachodzi ta okoliczność. która bądź powstaje. mówimy o przymusie. Zewnętrzną bowiem przyczynę. twierdzenie zostanie odrzucone. Ale cała dusza zarówno człowieka nieopanowanego. Zresztą jeśliby i tutaj dodano to. jak gdyby ktoś wziął rękę jakiegoś człowieka. ale zgodnie z tym. Z tego powodu ludzie odnoszą to49 do całej duszy. a nieopanowany pod przymusem wbrew rozumowi. 11 — Etyka Eudemejska . ponieważ nie uczestniczy ona w pierwiastku rozumnym. 430 e n. że każdy z nich działa pod przymusem i bądź wskutek pragnienia. który w nich się znajduje. wbrew własnemu popędowi. że postępuje źle. ci' ludzie działają wyłącznie pod przymusem i wbrew woli i z jakiejś przyczyny — ponieważ zachodzi pewne podobieństwo46 między działaniem pod przymusem. że jakaś część duszy ma taką właściwość. tak iż nieopanowany w większym stopniu postępuje dobrowolnie. ponieważ widzą. lecz jedynie jakaś część. nazywamy koniecznością: to jest tak. Stąd nie bez racji jest twierdzenie. EE 1224 a 31 n. Ponadto w obydwu przypadkach występują przyjemność i przykrość. I za pomocą tych dwóch 49 „To" znaczy rozważania z 11224 bj24-36. o którym mówiliśmy w odniesieniu do jestestw pozbawionych duszy47. że on mniej odczuwa przykrości. dobrowolnie. EE 1224 a 20. jakiej dostarcza nadzieja. albo w tej chwili już doznaje korzyści przez to. ponieważ pożądanie. nie przekonawszy go uprzednio. Człowiek bowiem. tak iż żaden z nich nie działa ani pod przymuUważa się. A człowiek nieopanowany cieszy się. jeżeli nasz rozwój na to pozwala i rozwijamy się normalnie. Człowieka nieopanowanego i opanowanego prowadzi ich własny popęd (obaj go posiadają). Bo i rozum jest nam wrodzony. po to. Platon Polit. ani pod wpływem konieczności. Ile razy jednak przyczyna jest wewnętrzna. bądź wprawia w ruch wbrew popędowi. Księga II Przymus i konieczność 175 siadając popędy przeciwne swojej naturze. opanowany pod przymusem powstrzymuje sam siebie od przyjemnych pożądań (ponieważ odczuwa ból. 45 sem. Jak się więc zdaje. powstrzymując się wbrew oporowi stawianemu przez pragnienie). że. że chodzi o akademickie rozważania na temat nauki Platona (por. Ale wydaje się. kiedy działa wbrew pożądaniu i cieszy się z przyjemności. odczuwa już przykrość. "Por. a odczuwa przykrość. ££1224 a 22 nn. skoro z natury posiadamy obydwie części. "Por. że później odniesie korzyść. nie ma przymusu. ponieważ istnieje w nas. że jest zdrowy.). i pożądanie. który panuje nad sobą. któremu ulega z radością. i żaden z nich nie działa pod przymusem. jak i opanowanego działa dobrowolnie. Bo ile razy jakaś rzecz porusza się albo się zatrzymuje pod wpływem przyczyn zewnętrznych. dotyczy przyjemności. aby uderzyć kogoś trzeciego. czego pożąda. a nie pod przymusem. co zostało dodane w poprzedniej definicji48. nie ma przymusu. 46 Por. ale dobrowolnie. Przekonanie natomiast jest przeciwne przymusowi i konieczności.

Ostatecznie żaden z nich50 nie postępuje w jakiś sposób zgodnie z naturą. ale jednak nie całkowicie. co uważają za przykre i złe. jak się zdaje. co robi. gdyż tego rodzaju sytuacje nie zależą od niego samego. z drugiej zaś strony. że zostali zmuszeni do takiego postępowania. że bawiący się dokuczali nie widzącej osobie jak muchy. jeżeli nasz rozwój na to pozwala. Nie zależy również od niego samego to. I. jeżeli okoliczności nie zależą od niego samego. lecz tego. niż żeby nie doznawać lekkich i w ogóle raczej. aby nie cierpieć. ponieważ jego decyzja nie dotyczy tego. czego nie chce. 50 i bez przymusu. co jego natura w stanie jest znieść. i tego. ilekroć popełnia zły czyn ze względu na dobro albo po to. skoro właśnie zachodzi tu pewna różnica. lecz wszyscy z własnej w7oli to robią? Bo można tego nie zrobić. że 62 Chodzi tutaj zapewne o zabawę dzieci: /aXx-J) [j. Niewidzący starał się kogoś schwytać. niż aby nie doznawać radości. Osoba stojąca pośrodku wołała: będę polował na spiżową muchę. że wrodzone skłonności ograniczają ((iha^sffSm) naturę. czy któryś z nich działa pod przymusem. są tego rodzaju: czy obaj. ponieważ nie mógł go schwytać po omacku52. to chociaż dokonuje on tego. chociaż nie według tej samej (natury). albo śmierć. a pozostali odpowiadali: będziesz polował. że częścio-. li* . Dlatego wielu ludzi uważa pożądanie miłosne za rzecz niedobrowolną. ostatecznie albo wbrew woli działają. gdyby tego nie uczynił. ani co jest sprawą jego wrodzo-nego pragnienia i rozumowania. ale jeżeli działanie pod przymusem nie jest dobrowolne. Bo w ten sposób będzie działał z konieczności i pod przymusem. że trudnościom tym trzeba stawić czoło. albo w każdym wypadku niestosownie do swojej natury. co go dotknie. jakie pojawiają się co do człowieka nieopanowanego i opanowanego. ale po prostu każdy z nich postępuje zgodnie z naturą. kiedy rozum i pragnienie nie są ze sobą poróżnione51. Spotykamy się z postępowaniem: „wbrew naturze" (b 26) i „zgodnie z naturą" (b 28). że w każdym z nas mieszkają jakieś dwie istoty. ale znieść to cierpliwie. Ponadto mógłby ktoś utrzymywać. Bo jeśliby ktoś zabił człowieka. do czego nie jest zdolny. do którego wszystko się sprowadza. aby uniknąć większego zła. a inne biegały wokoło niej i uderzały ją batem. np. kto by stanął na jego miejscu. Z jednej strony bowiem. oznacza: to. I przyznajemy. postępuje dobrowolnie To zdanie reasumuje poprzednie rozważania. Ale utrzymują. a także niektóre przypadki gniewu oraz naturalne skłonności. aby się w nas regularnie rozwinęło. że ludzie w inny sposób działają pod przymusem i z konieczności. Jednej osobie zawiązywano oczy. ze względu na co to robi. co otrzymujemy. byłby śmieszny mówiąc.176 Etyka Ettdtmejska. ale gdyby tego nie zrobili. częściowo nie. albo więzienie. 51 Podobnie Platon w Fajansie (237 d) uważa. co towarzyszy wszystkim ludziom. a przecież działa wbrew woli. Księga II Przymus i konieczność 177 rzeczy właśnie określamy wyrażenie „z natury": za pomocą tego. Trudności zatem. Musiałoby przecież się zdarzyć coś gorszego i bardziej przykrego. zagrażałoby im bicie. że zrobił to z przymusu i z konieczności. to czy działają równocześnie dobrowolnie 1225a i wbrew woli? Z powyższych naszych rozważań dostatecznie widać. wo pod przymusem. Ale może tak nie jest. Dlatego twierdzimy. albo pod przymusem i dobrowolnie równocześnie. jeżeli od samego człowieka zależy.uTa — spiżowa mucha. skoro tylko się urodzą. że tego rodzaju okoliczności istnieją lub nie istnieją. Bo wyrażenie „zależy od niego samego". działa w pewnym sensie pod przymusem. ponieważ twierdzą. Nazwa pochodzi stąd. ale nie złapiesz. siwizna. ponieważ one są silne i mają przewagę nad naturą. mianowicie ilekroć coś robią. aby nie doznawać ciężkich cierpień. starość i tym podobne rzeczy. człowiek bardziej działa pod przymusem i wbrew woli po to.

mimowolne sprawczynie śmierci ojca. a niesłusznie w tym przypadku. Ale skoro czasowniki „wiedzieć" i „umieć" mają różne znaczenia: jeden znaczy „posiadać wiedzę". co dobrowolne. co dobrowolne. który zna i osobę. 54 Filozof pitagorejski. moglibyśmy to rozstrzygnąć w ten sposób. współczesny Sokratesowi. Wtedy czarodziejka pomściła krzywdę teścia. robi świadomie i sam z siebie. co robimy pod wpływem namiętności. nie pozwalające przyjąć definicji tego. Te wyjaśnienia musimy wobec tego dodać do naszej definicji. że to jest ojciec. córki Peliasa55. a czego mógłby nie zrobić. słusznie można uważać za człowieka. aby to samo uczyniła również z ich ojcem. albo przyjemności. można zganić. bo argumenty. a ten. Yorsokratiker 44 10. który nie wie. Z wyprawy po złote runo do Kolchidy Jazon przywiózł sobie żonę. jak np. i tego. Przyjmijmy więc definicję tego. się nią nie posługiwał z powodu niedbalstwa. 63 albo się wie. to jednak nie zależy od nich. B 16. co ma związek z myśleniem. ale nie potrafi z niej korzystać. Zresztą nie jest zależne również od nas to. kto nie posiada wiedzy. ani życia. w ten sposób sformułowaną. Stąd nie zależą od nas pewnego rodzaju myśli i uczucia. przyszłego mściciela. tylko ocalić. co powiedzieli. 9. którego wypędził i sam zagarnął władzę. podczas gdy rzeczywiście była to cykuta). co dobrowolne. kto ją posiada. Por. kto nie zna ani osoby. co zrobili. Księga II To. a w pierwszym rzędzie o trudnościach pojawiających się i włożyć do kotła. prosiły Medeę. a więc jego przeciwieństwem jest to. ani żeby powiedzieć to. że to jest napój i podaje się go jako napój miłosny lub wino. chociaż robią użytek z rozumu. co dobrowolne.'ale < jednak) dobrowolnie54. jak zrobiła z Ajzonem. Kazała córkom porąbać ojca . dokonane pod wpływem tego rodzaju myśli i rozumowania. co od woli niezależne. To. że ludzie działają pod przymusem. a czego nie wie i działa w niewiedzy. prawdopodobnie luka. Ale kiedy nie znamy ani celu. która odmłodziła jego ojca. (pokazują). A zatem wszystko. Ale podobnie i tego. gdyby np. z konieczności więc wszystko to musi być dobrowolne i to jest to. co zależy od samego człowieka. Wydaje się zaś. ani przez postanowienie. działanie nie zależy od nas. jeżeli coś jest łatwe i konieczne. co dobrowolne. i cel działania (bo niekiedy się wie. czarodziejkę Medeę. oszalały z rozpaczy. co dobrowolne. Postanowienie. ani żeby zrobić to. Definicja doskonałości Ale po tym powinniśmy mówić o postanowieniu56. EE 1226 b 30. jest przeciwieństwem tego. a nie przypadkowo. gdybyśmy pojęcia „dobrowolny" i „niezależny od woli" musieli rozpatrywać w stosunku do określenia „pod przymusem". 55 Pelias był bratem Ajzona. ma związek z myśleniem Skoro doszliśmy do takiego końca i wyrażenia „dobrowolny" nie dało się określić ani przez pragnienie. a myślenie 179 w przypadku ludzi szalonych i proroków. pozostaje nam w końcu określić 1225 b je jako coś. ani celu działania z powodu niewiedzy. Ajzonowi udało się uchronić Jazona. ale nie przywróciła ani młodości. f ?or. Córki. a on tego nie wie z powodu niedbalstwa. ani osoby z powodu niewiedzy. Tekst niezupełnie jasny. a drugi „posługiwać się wiedzą". i sposób. i nie zamierza się go zabić. ani sposobu. ale jak mówił Filolaos53: istnieją pewne argumenty silniejsze od nas. albo i czyny. W rezultacie. to robi bez udziału woli. że wyrażenie „dobrowolny" jest przeciwne wyrażeniu „niezależny od woli". to tego. króla tesalskiego miasta Jolkos. ani sposobu. Kiedy o tym dowiedziały się córki Peliasa.178 Etyka Eudemejska.

albo pragnieniem. Ale ponadto istoty. a co do innych 5 60 » Por. ani w ogóle tego. że powinniśmy być zdrowi i szczęśliwi. Bo postanowienie 57 58 Prawdopodobnie chodzi tutaj o Starą Akademię. albo coś zaryzykuje dla osiągnięcia szczęścia. Otóż namiętność i pożądanie przejawia się również u zwierząt. znajdują się takie. W istocie wśród rzeczy.180 Etyka Eudemejska. Namiętność i pożądanie z jednej strony. to są różne rzeczy czy tożsame. ale jednak chcenie i postanowienie nie są tym samym. czym jest postanowienie. które posiadają te dwa uczucia58. zawsze ujawnia przedmiot postanowienia i powód. albo namiętnością. ani sądem. także o takich. . Bo może ktoś mieć wątpliwości.. W rezultacie dzięki tym rozważaniom staje się jasne. być królem nad wszystkimi ludźmi i stać się nieśmiertelnym. o czym musimy postanawiać. że nikt nie postanawia. postanowienie z drugiej- zaliczyliśmy59 do rzeczy. np. A że nie jest pragnieniem. Definicja doskonałości 181 w związku z naszym wykładem. ani też. o których wiedzą. tylko do środków. W ogóle. jak nie istnieć. co jest możliwe. że są niemożliwe. Staje się więc zrozumiałe. np. które mogą zarówno istnieć. gdy tymczasem wiele rzeczy postanawiamy bez przykrości. tylko będzie zdobywał pieniądze. ani po prostu tym. ponieważ obydwie właściwości wydają się mu towarzyszyć. postanowienie natomiast nie. które od nas zależą. że powinniśmy coś uczynić albo nie uczynić. lecz się od tego powstrzymują. że będzie szczęśliwy. bo wtedy musiałoby być albo chceniem. do jakiego gatunku postanowienie z natury należy i gdzie trzeba je umieścić. o przekątnej niewspółmiernej60. dla którego się postanawia: powód to jest to. często postanawiają bez namiętności i pożądania. Ponadto uczuciom żądzy i ochoty zawsze towarzyszy uczucie przykrości. iż będzie zdrowy. Ludzie chcieliby niekiedy rzeczy. o ile nie doświadczył żadnego z tych uczuć. co ktoś uważa. a nikt nie wybiera tego. co dobrowolne? Odpowiedź na to pytanie równocześnie ujawni. że postanowienie nie jest po prostu chceniem ani mniemaniem. i dzięki któremu jesteśmy właśnie przekonani. kto to bada. ale dokonanie tego. To zaś jest wspólną cechą mniemania i chcenia. a przedmiot to jest to. co dobrowolne. i czy to. Nikt bowiem niczego nie pragnie. Księga U Postanowienie. o czym wie dobrze. kto postanawia. Ten przykład obszerniej został omówiony w EN 1112 a 22. Bo chcenie i mniemanie przede wszystkim dotyczą celu. które są w naszej mocy. ze względu na co się postanawia coś innego. że postanowienie jest jedną z dwóch rzeczy: albo mniemaniem. że postanowienie nie jest ani mniemaniem. że postanowienie jest czymś innym aniżeli mniemanie i chcenie. które są od nas niezależne. nie postanawiają. ale że pospaceruje czy też posiedzi dla zdrowia. a postanowienie nie. Niczyje przecież postanowienie nie odnosi się do celu. Ponadto postanowienie nie jest prawdziwe albo fałszywe. i to. które do niego prowadzą. że to jest niemożliwe. Uważam np. co się postanawia ze względu na coś innego. że postanowienie 1226 a jest jedną z tych rzeczy. a kiedy są opanowani tymi uczuciami. Ale podobnie jest jasne. bądź niewykonanie nie zależy od niego samego. albo pożądaniem. Najczęściej powtarza się zdanie niektórych osób57 i tak może uważać ten. Zresztą nie jest także mniemaniem o rzeczach możliwych do wykonania. Ale głównie pragniemy celu i mniemamy. EE 1223 a 16-19. że możemy się nad nimi zastanawiać. które zależą od człowieka. Czymże różni się od tych rzeczy i jaki jest jego stosunek do tego. Ostatecznie jest oczywiste i niewątpliwe. to jest oczywiste. żywimy zaś mniemanie o wielu sprawach.

a ludzie uważają. lecz jedne powstają dzięki naturze. a gramatycy nie? Przyczyną jest to. czy tamto do niego prowadzi. a to. jednak nie w potocznym znaczeniu tego słowa. że powinni pochopnie działać i tego też 61 Tzn. Definicja doskonałości 183 to jest niemożliwe. których wykonanie bądź niewykonanie zależy od nas. które mogą istnieć lub nie istnieć. Dlatego nie zastanawiamy się nad tym. to drugie zaś jest w ogóle niewykonalne61 (w ten sposób się wyjaśnia. które są w naszej mocy i które mogą istnieć i nie mogą. a w gramatyce w odbiorze wrażeń podczas działania. Bo zdolnością duszy do zastanawiania się . jest tak. chcą). chyba żeby się na nich nie znał. Stąd może ktoś zapytać. a więc nie jest iya&ÓY i w rezultacie niedostępne dla ludzkiego działania (por. kiedy postanawia. Ale trzeba się zastanowić. czy to. Dlatego postanowienie powstaje z mniemania rozważającego. albo w odbiorze wrażeń zmysłowych. ale ich powstanie nie jest uzależnione od nas. Ale tego nie można dokonać bez namysłu i zastanowienia się. Bo wszyscy chcemy tego. lecz i ludzie mogą się nad nimi zastanawiać: to są te rzeczy. które do niego prowadzą. które są od nas zależne. ani nad kwadraturą koła. Nad tym jeśliby się ludzie zastanawiali. gdyż postanowienie znaczy wybór. których urzeczywistnienie zależy od nas. że postanowienie jest pragnieniem. kwadratura koła. czy tego nie zrobić. tu właśnie będzie postanowienie. że nie nad wszystkim się zastanawiamy. Ale w stosunku do niektórych rzeczy nie tylko jest możliwe. ani jednym i drugim równocześnie (bo nikt nie postanawia pochopnie. ani chceniem. że postanowienie nie jest po prostu mniemaniem). zaliczamy do tych rzeczy. Lecz również i w tych sprawach. a zastanawiają się ludzie nad środkami. Jak to się dzieje. ani w każdym okresie wieku. to w medycynie istnieje 1226 b możliwość popełnienia obydwu błędów. inne z innych przyczyn. skoro namysł jest dla niego punktem wyjścia i jego przyczyną i człowiek pragnie. Bo to. co jest w naszej mocy. ale to nie dzieje się za sprawą rozumowania. I nad tymi rzeczami nikt nie zastanawiałby się. w jaki sposób z tych dwóch elementów pojawia się postanowienie. co do których posiadają fachową wiedzę. że wielu ludzi posiada zdolność mniemania: czy zrobić to. tylko wybór jednej rzeczy zamiast innej.182 Etyka Eudemejska. nie doszłoby się do końca. czego chcemy. dopóki przyczyny powstania celu nie sprowadzimy do nas samych. że skoro błąd pojawia się w dwojaki sposób. ani w każdej sytuacji człowieka. Z tego powodu postanowienie nie występuje ani u pozostałych istot żywych. Nad celem właściwie nikt się nie zastanawia — jest on znany wszystkim. dlatego że się namyśla. Skoro zatem postanowienie nie jest żadną z tych rzeczy: ani mniemaniem. Jeżeli rzeczywiście nikt nie postanawia. kiedy coś robimy. Bo istnieją rzeczy. Co należy do zakresu matematyki. czy coś jest lepsze albo gorsze. A nazywam to pragnienie zdolnym do dawania rady. które doradza nam to. ujawnia sama nazwa. o czym można postanawiać i co można wykonać. zanim się nie przygotuje i nie namyśli. bo nie ma tam aktu postanowienia ani pytania „dlaczego". I nad tym wszyscy się zastanawiamy. i jeżeli człowiek namyśla się nad środkami wiodącymi do celu. EE 1217 a 31). bo popełniamy błąd albo w rozumowaniu. choć w rzeczywistości nie wszystko postanawiamy. że one istnieją albo nie istnieją. dlaczego lekarze zastanawiają się nad sprawami. jest axiv7)Tov. staje się jasne. co postanawiamy. bo obydwa występują w człowieku. lecz nic nie przeszkadza przyjąć. albo gdy zdecydują się na środki. co jest w Indiach. nie zależy od nas. co się dzieje w Indiach. jest więc mieszaniną ich obydwóch. Księga II Postanowienie.

albo przyjemność. to widać. lekarz zastanawia się. skoro od nas zależy to. Lecz o tych kwestiach pomówimy w rozważaniach na temat sprawiedliwości62. jeżeli patrzy od strony celu. zastanawia się zawsze ze względu na coś i istnieje określony punkt. podobnie jak założenia w naukach teoretycznych (krótko mówiliśmy o nich na początku. albo nad tym. co może być właśnie ową przyczyną: ze względu na co. Dlatego ludzie. nie są zdolni do zastanawiania się. np. a wódz. . który się namyśla. czy nie dokonujemy. co jest korzystne — to nad celem nikt się nie zastanawia. stanowi jedną z przyczyn. co się dzieje na mocy postanowienia. EE 1214 b 6 nn. to uważamy za przyczynę. ale tylko zgodnie z ich naturalnym przeznaczeniem. lecz 63 62 O sprawiedliwości nie ma mowy w EE. a co jest wbrew naturze i wypaczone. gdy tymczasem nie wszystko. chociaż nad nimi się nie zastanowiliśmy. tam cel nie jest dobrem. co dobrowolne. i Analityki wtóre I. Księga II jest jej zdolność do badania rodzaju przyczyny. Por. kiedy cel jest dobrem. wynika z postanowienia. co nie podpada pod zmysł słuchu. I cel z natury zawsze jest dobry i nad nim w poszczególnych przypadkach ludzie się zastanawiają. na nieza-1227 a leżne od woli i na z góry zamierzone. że chodzi się ze względu na nie. jak np. i działanie i wstrzymywanie się od czynu jest dobrowolne.184 Etyka Eudemejska. zakładając. dokładnie w Analitykach)63. np. który się zastanawia. Bo nie ta sama wiedza dotyczy w podobny sposób zdrowia i choroby. kiedy ludzie się zastanawiają. pod warunkiem. a nie z powodu niewiedzy. jest dobrowolne. Postanowienie. tylko połączeniem mniemania i pragnienia. ale nie wszystko. np. I równocześnie na podstawie tego. które wiodą do celu. namyśla się. ani uprzednio o nich nie pomyśleliśmy. to przynajmniej ma jakiś związek z prawdą. tylko pozornym dobrem. Ale na pierwszym miejscu pojawia się pytanie: z powodu czego. nie można bowiem widzieć tego. a z drugiej strony przyczyną jest „dlaczego". co powiedzieliśmy. jak on sam może do celu dojść. ze względu na bogactwo. ani mniemaniem. że słusznie prawodawcy podzielili wykroczenia na dobrowolne. czy podać lekarstwo. jest on bezwzględnie dobrem najwyższym. albo. np. co umożliwi dostosowanie celu do siebie. widzenie. że wszystko to. staje się jasne. czego dokonujemy. Definicja doskonalości 185 w stosunku do którego człowiek zastanawiając się ma na uwadze to. 72 a 20. tzn. co dobrowolne. tylko w EN VII. lecz na podstawie umiejętności można wykonywać rzeczy. Nawet jeżeli podział ten nie jest dokładny. A że postanowienie nie jest ani wyłącznie chceniem. W rezultacie. którzy nie posiadają żadnego celu. to też stąd wynika. ilekroć pojawiają się one z namysłu. Wiele zaś tego rodzaju rzeczy czynimy. i w tych przypadkach. jeżeli „ze względu na co". Lecz to jest pierwsza zasada i założenie. w którym miejscu rozbić obóz. i przy pomocy praktycznej umiejętności i bez niej. że spośród istniejących rzeczy niektórych nie można używać do czego innego. jest dobrowolne. co nie podpada pod zmysł widzenia. Bo człowiek. że ktoś dokonuje tego. co można postanowić. przyczyną chodzenia jest troska o pieniądze. czy nie prowadzić. Ale to „ze względu na co" coś istnieje albo coś się staje. Tymczasem każdy człowiek dokładnie rozważa środki. ze względu na co. czy też wstrzymuje się od wykonania z własnej inicjatywy. Ale skoro człowiek. można postanowić i wszystko. I przyczyną tego jest to. nad tym. które nie wchodzą w zakres umiejętności. czy prowadzić wojnę. albo coś innego tego rodzaju. ani słyszeć tego.

Zresztą zepsucie i wypaczenie każdej rzeczy nie zachodzi w dow7olnym kierunku. I zdarza się. albo że się smuci. jaki zachodzi pomiędzy opanowaniem i umiarkowaniem. ponieważ do niego nie stosuje się żadne wnioskowanie. a postanowienie dotyczy dobra i zła i tego. podczas gdy środki. które do niego prowadzą? Oczywiście przyjmujemy. Zdarza się.186 Etyka Eudemejska. 11. jaki jest charakter człowieka: albo że doznaje radości. ani tamto nie jest właściwe. skoro i złudzenie nie odnosi się do rzeczy przypadkowych. które do niego prowadzą. skoro ci. Bo nie można wyjść poza te sprawy. że duszy przyjemność wydaje się dobrą i to. iż rozumowanie jest poprawne. To sprawia (lem) opanowanie. co bardziej przykre — gorszym. że ani to. Przyczyną zaś jest przyjemność i przykrość. którym się zdaje. co zgodne z naturą. Ale o tym musimy później pomówić64. A doskonałość i opanowanie to nie to samo. lecz musi on być przyjęty jako założenie. że cel jest właściwy. i do tego rodzaju rzeczy przeciwnych. ani rozumowanie. co znajduje się pośrodku. co przyjemniejsze — lepszym. że cel. czy też. jak niektórzy uważają. na podstawie których określa się. Wobec tego wynika. co doskonałość. Ani bowiem lekarz nie rozważa. skoro na wstępie poruszyliśmy te wątpliwości. opierają się na założeniu. a wbrew naturze i w szaleństwie również zła. W rezultacie i z tych rozważań jasno wynika. że ktoś lubi czy to słodycz czy gorycz. które są przeciwne według wiedzy. ale mylimy się co do środków. gdzie mowa jest o stosunku. czy nie. lecz do rzeczy przeciwnych tam. lecz prowadzi do stanów przeciwnych i do tego. Z konieczności zatem i złudzenie. co jest wbrew naturze. tak że się postanawia ze względu na właściwy cel. ponieważ te odczucia odnoszą się właśnie do przedmiotów wyboru. że doskonałość i niegodziwość dotyczy przyjemności i przykrości. a przy-1227 b krość złem i to. I w podobny sposób chcenie z natury odnosi się do dobra. bo ono nie wpływa ujemnie na rozumowanie. bo nie określa się właściwości i charakteru człowieka na podstawie tego. że skoro sama doskonałość etyczna jest pewnego rodzaju umiarem i w całości dotyczy przyjemności i przykrości. powoduje to bezbłędne rozumowanie. które mają go urzeczywistnić. a wbrew naturze do zła. Przedyskutujemy to. że to doskonałość sprawia. gdzie istnieją rzeczy przeciwne. postanowienie środków 187 jedna tego. tylko czy powinniśmy spacero64 Tej sprawie poświęcona jest księga VII EN. że mylimy się co do celu. a niegodziwość grzeszy nadmiarem i brakiem i dotyczy tego samego. dzięki której wybieramy środek nam właściwy w rzeczach przyjemnych i przykrych. i postanowienie przemieszczają się od środka na pozycje przeciwne (a przeciwne środkowi są także określenia „więcej" i „mniej"). czy środki. Czy doskonałość określa cel. a postanowienie środków Kiedy i to ustaliliśmy. co za dobre i złe uchodzi. że taka jest natura opanowania i opanowanie należy do rzeczy godnych pochwały. czy powinniśmy być zdrowi. Księga II Doskonalośi dotyczy celu. są właściwe. gdyż sprawy w ten sposób się przedstawiają. tego zaś rodzaju rzeczami z natury są przyjemność i przykrość. czy doskonałość powoduje bezbłędne postanowienia i właściwy cel. Bywa. zgodnie z naturą pragnie się dobra. Doskonałość dotyczy celu. druga tego. musimy odpowiedzieć na pytanie. doskonałość jest trwałą moralną dyspozycją. .

chociaż bardziej powinno się pragnąć działania aniżeli doskonałości. co się dzieje ze względu na cel. Stąd 'działanie jest bardziej pożądane. a postanowienie zasługuje bardziej na pochwałę. £JV 1151 a 15-19. EM 1144 a 20 nn. jak np. W rzeczy samej postanowienie nie dotyczy celu. I dlatego na podstawie wyboru dokonanego przez człowieka wydajemy opinię o jego cechach. Dlatego niegodziwość powinno się ganić. dla którego przyczyną jest doskonałość przez to. jeśli ma być tamto. „ze względu na co" <się działa). to musi zaistnieć to a to. która zajmuje się celem. I chodzi o to. zwracając raczej uwagę na jego postanowienia niż na jego czyny. ze względu na co (działamy). skoro nie jest łatwo poznać. postanowienie środków 189 1228 wać. a doskonałość chwalić. aby był on właściwy. w matematyce: jeżeli trójkąt ma dwa kąty proste. W rezultacie i niegodziwość. czy wychowanek powinien znajdować się w dobrej formie. Jeżeli zatem przyczyną każdej prawidłowości jest albo rozum. Bo jak w naukach teoretycznych założenia stanowią punkt wyjścia85. A cel to jest to. ze względu na co działa. czego dokonuje. ale wtedy nie ma wcale możności wolnego wyboru. Skoro ten a ten powinien być w dobrym zdrowiu. jest doskonałość. które do niego prowadzą. Wobec tego osiągnięcie wszystkich tych rzeczy. że postanawia się to. aby dopuszczać się występków. dlatego musimy rozstrzygać o właściwościach charakteru człowieka na podstawie jego czynów. co jest dobrowolne. Podobnie nie istnieje żadna odrębna wiedza. Jeżeli rzeczywiście ktoś — chociaż posiada możliwości dokonania rzeczy pięknych i powstrzymania 65 66 się od popełnienia czynów haniebnych — popełnia coś przeciwnego. co widzimy. co jest niezależne od woli. ponieważ. tak w naukach praktycznych cel jest punktem wyjścia i założeniem. Stąd to „ze względu na co" jest środkiem. jeżeli jest haniebne i złe.188 Etyka Eudemejsha. w działaniu wynik myślenia. lecz nie środki. ale przyczyną wyboru celu tak. musi nastąpić to a to. nie zasługuje na naganę. Wynika to więc z przedstawionych rozważań i zgadza się w dodatku z tym. to jest oczywiste. Bo każde postanowienie dotyczy czegoś i staje się ze względu na coś. Por. lecz tego. jest sprawą innej duchowej siły66. czy też nie. ale tylko to. ani nauczyciel gimnastyki nie rozważa. których powinniśmy dokonać ze wzglę-i du na cel. . albo doskonałość. tylko czy powinien się ćwiczyć. i doskonałość muszą być dobrowolne. że taki człowiek nie jest szlachetny. bo pod przymusem popełniają ludzie czyny nikczemne. to jeżeli nie rozum jest przyczyną. ani jeżeli to są rzeczy dobre. zatem cel staje się prawidłowy dzięki doskonałości. a nie. czy nie. Ponadto chwalimy i ganimy każdego człowieka. jakie jest czyjeś postanowienie. Ponadto. Księga II Doskonałość dotyczy celu. oraz EE 1227 b 12. Zatem punktem wyjścia w procesie myślenia jest cel. Podobnie zaś i niegodziweść dokonuje wyboru z przeciwnych motywów. nie zasługują na pochwałę. Por. czy nie. bo nie ma żadnej konieczności.

że to nic nadzwyczajnego. O męstwie (dw&psioc) Że więc istnieją stany umiaru w cnotach i one same są warte wyboru. że męstwo powoduje skutek przeciwny: że się nie odczuwa strachu. ale wprost przeciwnie. że do człowieka mężnego odnoszą się uczucia strachu. np. które są przyjemne dla dzieci jako dzieci. kolejno je omówimy. a przede wszystkim powiemy o męstwie. a za dużo strachu). strach jest słaby. ponieważ bardziej się boi niż powinien i jest mniej śmiały niż powinien) i człowiek zuchwały. Wytrzymuje on rzeczy bardzo straszne. Ten pierwszy natomiast. czy to są rzeczy straszne dla niego samego czy dla kogoś innego. ani w ten sposób jak tchórze (bo i ci robią to samo. i jakiego one są rodzaju. w podwójnym znaczeniu. a tchórz jest skłonny do strachu i boi się i tego co liczne. A rzeczy straszne wywołują strach w każdym człowieku. jeżeli nie za bardzo. Ona bowiem jedna jest najlepsza2. Przecież jeżeli są one straszne dla kogoś innego. W wyniku tego. i że istnieją przeciwne im wady. że mniej się boi niż powinien. któremu zagrażają. może ktoś powiedzieć. które przynoszą korzyść niegodziwcom. o tym ogólnie powiedzieliśmy. a w innych nadmiarem). skoro męstwo jest najlepszą dyspozycją w stosunku do lękliwości i zuchwałości.O męstwie 191 KSIĘGA III ponieważ za mało w nich śmiałości. i te. a inne tylko dla określonej osoby. że albo wcale człowiek się nie boi. przeciwnie. 1228 b tylko że nie chodzi o te same sytuacje. albo niewiele i w małym stopniu i nie pochopnie. Podobnie 2 1. i nie często. jeżeli zaś dla niego samego. nie powinno się postępować ani jak ludzie zuchwali (w pewnych wypadkach grzeszą brakiem. jeżeli są nader straszne. bo rzeczywiście w jakiś sposób są one ze sobą nawzajem sprzeczne. człowiek mężny doznaje wielkiego i częstego uczucia strachu. Por. I stąd pochodzi jego nazwa. lecz odwrotnie. a jest o wiele śmielszy niż powinien. jak np. jest widoczne. i co nieliczne. tchórz (nazywa się go w ten sposób. są sobie przeciwstawni. i boi się tylko rzeczy wielkich. że dyspozycja. bo określenie „zuchwały" wywodzi się z rzeczownika „zuchwałość". Bo jedne rzeczy są bezwzględnie przyjemne i dobre. nazywani na podstawie tego rodzaju trwałych dyspozycji. jest męstwem. I biorąc każdą z nich oddzielnie. Lecz chyba wyrazów „straszne". a męstwo jest jedną z cnót. a znów jego nazywa się na podstawie tej cechy. a to znaczy. strach jest silny. są złe i nie są przyjemne. te. EE 1220 b 39. 1221 a 16 nn. i co małe. 12 — Etyka Eudemejska . Otóż niemal wszystkim ludziom wydaje się. iPor. albo wcale się nie boi. a boi się bardzo i od razu. tak jak „dobre" i „przyjemne" używa się. Ale wydaje się. Co zatem wytrzyma człowiek mężny? W pierwszym rzędzie pytamy. Jest więc jasne. W rezultacie. gdy tymczasem tamten nie wytrzyma nawet łagodnych. że człowiek mężny przeważnie nie zna lęku. EE 1222 b 12. albo nie bardzo i nie od razu. że i ludzie. to muszą to być rzeczy wielkie. np. i co wielkie. a w ogóle nimi nie są. Poprzednio określiliśmy w zarysie1 jako uczucia przeciwne mu zuchwałość i lękliwość. znajdująca się pośrodku pomiędzy zuchwałością a tchórzostwem. Ale uznaliśmy.

a innym razem nie. a tchórz nie ryzykuje nawet. albo tylko trochę. 429 b 8 i 430 b 5. Inna znów postać męstwa (spowodowana) jest bezrozumną namiętnością. a ponadto w obliczu tych rzeczy. co im zagraża lub chwytają do ręki węże. które są straszne dla większości ludzi i dla natury ludzkiej. Platon Prot. Ale rozum nie nakazuje znosić przykrości wielkich i zgubnych. Bo kiedy ktoś jest zakochany. te bezwzględnie uważamy za straszne. Kto natomiast trwa ze względu na piękno moralne. Inna znów postać (wywołana) jest nadzieją: dzięki niej często ludzie. co się powszechnie odczuwa. straszne dla niego jako dla człowieka. lecz dlatego. i boi się tego. co mu nakazuje rozum. 360 d oraz Polit. że albo po prostu w ogóle nie odczuwają tego. zuchwały zachowuje się zuchwale i tam. które działają na wielu. albo jest zuchwalcem. jak powinien. a jedynie człowiek mężny odważa się. jeśli rozum nie nakazuje. bo <mężni> są wytrwali w tych samych rzeczach. Rzeczywiście te rzeczy są straszne. którym się powodzi. A zatem u ludzi chorych i słabych. I nasuwa się pytanie. to częściowo nie jest straszne. Stąd człowiek zuchwały ryzykuje wtedy nawet. inne znów tylko dla określonej osoby. miłością i gniewem. i tchórzliwych uczucia wywołuje coś. i pod tym względem znajduje się pośrodku. i czy nie może on doznawać uczucia strachu? Czy nie jest możliwe. które raz uchodzą za straszne. czego bać się nie powinien. ten albo zwariował. jeśli rozum nakazuje. i przez nią dzieci i szaleńcy stawiają czoło temu. Księga III O męstwie 193 i rzeczy budzące strach: jedne bezwzględnie są straszne. Druga wojskowa: ta opiera się na doświadczeniu i wiedzy. Jedna to (postać męstwa) obywatelska: to jest ta. jeżeli rozum nakazuje. Trzecia zaś opiera się na braku doświadczenia i na niewiedzy. ale szybciej i w większym stopniu aniżeli u większości ludzi. człowiek mężny natomiast w obydwu przypadkach postępuje tak. Dlatego kto stawi czoło rzeczom strasznym nie w oparciu o rozum. bo wino sprawia. na wiedzy o rzeczach strasznych. a rozum nakazuje wybierać piękno moralne. EN III. Dlatego ta trwała dyspozycja zasługuje na pochwałę. a także pijani. zaś dla niego jako dla człowieka mężnego <są straszne) albo w małym stopniu. częściowo w małym stopniu. I istnieje pięć postaci męstwa3 tak nazywanych ze względu na podobieństwo. Bo i ci są takimi nie dlatego. natomiast rzeczy. aby <odczuwał strach) 1229a w sposób powyżej opisany? Bo męstwo oznacza posłuszeństwo wobec rozumu. ale nie dla tych samych powodów. albo w ogóle nie są straszne. lecz o środkach pomocnych wobec tego. 12* . albo tylko w małym stopniu. jeżeli one nie niosą ze sobą piękna moralnego. 1. że są pełni dobrej nadziei. czy dla człowieka mężnego nie ma rzeczy strasznych. Człowiek mężny właśnie wobec tego nie odczuwa strachu i potrafi znieść tego rodzaju rzeczy wzbudzające strach. staje się raczej zuchwały aniżeli tchórzliwy i znosi wiele niebezpieczeństw. Por. co straszne. a drugiemu nie dokucza nic nadmiernego. a nawet większość. A więc tchórz boi się tego. albo w ogóle nie doznają uczuć. Podobnie postępuje człowiek pod wpływem 3 4 Por. ten jest nieustraszony i jedynie ten jest człowiekiem mężnym. gdzie nie powinien.192 Etyka Eudemejska. on bowiem i odważa się na to. znoszą niebezpieczeństwa. co odczuwa wielu. że jednego nie trapi żaden trud. bo ona przypomina (dyspozycję) człowieka silnego i człowieka zdrowego. Czego jednak obawia się tchórz jako tchórz. nie jak mówił Sokrates4. której istnienie opiera się na poczuciu wstydu. gdyż są straszne dla większości ludzi. np.

pod warunkiem. a jeżeli tak nie jest. doznają zapewne odmiennej formy przykrości i odmiennego uczucia. jeżeli naraża się z powodu gniewu. które wywołują cierpienie. oraz niektóre inne siły natury przewyższają możliwości ciała ludzkiego. tchórz bowiem uważa za straszne to. który zabił tyrana w Meta-poncie. jeżeli cierpi rzeczy straszne z powodu niewiedzy. a inni surowi i silni. np. Żadna z wymienionych postaci męstwa nie jest prawdziwa. uważa rzeczy straszne za bezpieczne a bardzo straszne za mało groźne. który by znosił upał i zimno i tego rodzaju przykre doznania nie grożące niebezpieczeństwami zgodnie z rozumem. które wydają się wywoływać cierpienia grożące zgubą. Dotąd mówiliśmy ogólnie o rzeczach budzących strach. A więc ogólnie strasznym nazywa się to.aXot) tak jak ludzie zuchwali. jak np. ale wszystkie one są użyteczne jako bodźce w niebezpieczeństwach. 539. ale wobec śmierci byłby słaby i bardzo bojaź-liwy. podczas gdy człowiek mężny ocenia najbardziej zgodnie z prawdą. co nie jest straszne. 1229 b albo ludzie zawistni. ale dlatego. ponieważ gniew jest niezwyciężony. że one okazują się tymi. kiedy pojawia się bardzo blisko. i wcale nie z powodu jakiegoś innego odczucia. że dozna tego rodzaju przykrości. Z tego powodu i osoby. Dlatego uważa się. jakiej doznają zazdrośnicy. a pod względem wielkości są albo wyglądają na dostosowane do człowieka.194 Etyka Eudemejska. które są bardzo łagodne. one mianowicie stają się takimi. że. Dlatego o rzeczach strasznych. o kogo tu chodzi. chociaż naprawdę nie są. a nie gdzieś z daleka. i rzeczy niezbyt groźne za bardzo groźne. że dziki6 są mężne. o którym opowiadają na Krecie historie5. a wskazane jest dokładniej je określić. że zagrażają z bliska. Dlatego nie jest mężny człowiek. Bo pewne rzeczy z konieczności każdy człowiek uważa za straszne i one go niepokoją. I strach pojawia się jedynie w przypadkach tak wielkiego cierpienia. Księga III O męstwie 195 złości i gniewu tak jak ten. Bo i wyrazu „niebezpieczeństwo" używa się jedynie wobec tego rodzaju rzeczy strasznych. kiedy wychodzą z siebie. i ten. stają się tchórzliwi. Wyrażenie spotykamy w Iliadzie Homera IX. bo osoby. że ono samo przez się może zniszczyć życie. które doświadczają jakiegoś innego rodzaju cierpienia. ilekroć w pobliżu znajduje się przyczyna mogąca wywołać zgubę. a zuchwały przeciwnie. Nic bowiem nie stoi na przeszkodzie przyjąć. bo ludzie tchórzliwi i zuchwali zostają wprowadzeni w błąd swoimi cechami charakteru. a niewzruszony w obliczu śmierci. Gniew bowiem doprowadza do wyjścia z siebie. jeśli ktoś przewiduje. Bo gdyby istniał 5 6 Nie wiadomo. I w rzeczy samej za szczególną właściwość męstwa uważa się to. ani <nie jest mężny). że ona przynosi zagładę. Obywatelskie męstwo natomiast opiera się na prawie. że jest ono pewnego rodzaju postawą wobec śmierci i cierpienia z nią związanego. tak podobnie przedstawia się sprawa z namiętnościami duszy. jeśliby z powodu szaleństwa narażał się na rażenie piorunem. co wywołuje strach. albo zawstydzeni. stwierdziliśmy. Wtedy okazuje się ona niebezpieczeństwem. według których człowieka nazywamy dzielnym. i do tego rodzaju rzeczy zaliczają się te. ale nie strachu. to ten pierwszy uchodziłby za tchórza. powodujące zgubę. z tego powodu i chłopcy bardzo dzielnie walczą. taki człowiek. podczas gdy inny byłby słaby wobec przykrości. Jednak mimo wszystko męstwo wynikające z namiętności jest najbardziej naturalne. jak ciepło i zimno. ten drugi zaś za człowieka dzielnego. kiedy . w pewnych okolicznościach stają się mężne. to są zmienne (avcó[j.

że nie otrzymają żadnej pomocy.n. nie jest człowie-izsoa kiem mężnym. jak i obecnie. 10 Jeden z Centaurów. Podobnie Platon w Filebie 47e uważa. że nie ma niebezpieczeństwa. autor elegii. śmiali są ci. świadomie narażają się na nią z powodu braku opanowania. a niebezpieczeństwo jest już bardzo blisko. jak sobie poradzić w niebezpieczeństwach.196 Etyka Eudemejska. którym przypisuje wszystkie wady. to właściwie nie można go nazywać człowiekiem mężnym. Ostro występuje przeciwko ludziom niearystokra-tycznego pochodzenia. jak powiada Homer. ci. ale przyjemne są drogi. jak mówi Agaton9: Bo marni ludzie. Jeżeli jednak ktoś nie potrafi narazić się na śmierć ani z powodu tej przyjemności. którego twórczość znana jest z fragmentów. nieopanowani często umieraliby z powodu braku opanowania. EN 1115 b 28. To stanowisko jest bowiem przeciwne poglądom Sokratesa. Prawdziwe jednak nie jest ani to. że Chejron10 pragnął śmierci z powodu cierpienia. z powodu doświadczenia potrafią wytrwać. 7 z powodu doświadczenia trwają w niebezpieczeństwach. I bardzo podobnie wszyscy ci. nawet jeśliby myślał. w imię czego ludzie śmielej walczą. które do niej wiodą. i męstwem nie jest to. I pewni ludzie. któremu przydarzyło się żyć w tych czasach. kiedy sama śmierć nie jest przyjemna. Jego elegie stanowią pewnego rodzaju kodeks postępowania arystokraty. ani żadnej innej. gdy ich nazbyt gniecie trud. tak jak przeważnie wojskowi umieją. nikogo z nich nie można uważać za mężnego. pochodził z Megary. I tak poeci opowiadają. A tak się dzieje. jest bowiem związany z nadzieją odwetu. załamują się. że męstwo jest wiedzą. Lecz spośród wszystkich wymienionych przyczyn. I również żaden z tych. A dowód jest ten: albowiem ilekroć sądzą. A niektórzy ludzie stawiają czoło niebezpieczeństwom z powodu innych przyjemności. bo gniew ma w sobie pewnego rodzaju przyjemność8. albo żeby umknąć większego bólu. chociaż był nieśmiertelny. Bo gdyby śmierć była rzeczą przyjemną. 8 W EN 1117 a 6 Arystoteles powiada. powołując się na Homera. ponieważ uważają. O śmierci marzą. że w gniewie." I obywatelskie męstwo jest takie samo. tylko ponieważ wiedzą. Odznaczał się mądrością ł uważano go za nauczyciela np. przede wszystkim wydają się dzielni. i bogactwo: Nędza bowiem każdego pognębia. ani żadne z wyżej wymienionych. którzy wspinają się na maszty. W swoich utworach wyraża przekonanie o wyższości arystokracji nad pozostałymi ludźmi. jakie sprawiała mu rana. który uważał. że znają niebezpieczeństwa.). 9 Tragik ateński. jak np. Asklepiosa i innych sławnych postaci mitologicznych. gdy mogą się zemścić. strachu i podobnych uczuciach znajdujemy pełno nieprzebranych rozkoszy. . a to wielu robi. którzy unikają trudów. chociaż wyraźnie są tchórzami. ale przyjemność. kiedy się gniewają. skoro znają środki przed nim zabezpieczające.e. Księga 111 O męstwie 197 zna wielkość niebezpieczeństwa. kiedy arystokraci tracą władzę na rzecz ludu. że umiera zupełnie dobrowolnie. Wszakże nie dlatego. że ludzie odczuwają przykrość. że Hektor wytrwał w niebezpieczeństwie przy spotkaniu z Achillesem: Wstyd zaś ogarnął Hektora: „Pierwszy wszak Polydamas obwiniać słusznie mię będzie. II Poeta (VI wiek p. Platon uwiecznił go w Uczcie. którzy umieją wytrwać ze względu na poczucie wstydu. którzy Por. gdyż wtedy według Teognisa11 męstwem mogłaby być i siła. Celtowie7 chwytają za oręż i ruszają przeciw morskim bałwanom i w ogóle męstwo barbarzyńców wywołane bywa gniewem.

Por. To odnosi się przede wszystkim do tego rodzaju typów. nie zostało jednak ukarane za wykroczenie. ponieważ postanawia się ze względu na coś. jak i męstwo zwierząt. którzy są nieporuszeni wobec samych przyjemności z powodu braku wrażliwości. Lecz skoro każda cnota ma związek z postanowieniem (a co przez to rozumiemy. których nie popełnia człowiek umiarkowany. że ma zabezpieczenie. ponadto tych. inni natomiast charakteryzują ich innymi terminami. z konieczności ma on powiązanie z pew13 Por. ale ponieważ to jest rzecz piękna. czego nie można podzielić. ale nie zostało podzielone. ostatecznie to nie dzieje się ani z powodu niewiedzy (bo męstwo sprawia w nas słuszniejsze sądy). Według tego bowiem znaczenia „niekarności" nazywamy je „bezkarnymi". A skoro człowiek umiarkowany ma powiązanie z przyjemnościami. jako że to haniebne. ani nie został wyleczony. co będąc z natury zdolne do przyjęcia kary. który nie został ukarany. Nie dlatego powinien człowiek wytrwać mimo lęku. którzy uciekają od przyjemności. którzy są trudni do wyleczenia i w ogóle są nieuleczalni przez zastosowanie kary.198 Etyka Eudemejska. że zasłuży na niesławę. EE 1227 b 5-11 i 1228 a 6 n. jak dzieci. co z natury nie jest zdolne do przyjęcia kary. że nie zginie. lub dlatego. powiedzieliśmy poprzednio12. które wiedzione gniewem. ani ponieważ myśli. że ludzie niekarni obracają się w kręgu określonych przyjemności i przykrości. jest sprawą oczywistą. nawet w rzeczach umiarkowanych i koniecznych. EE 1221 a 19 nn. narażają się na cios. co można podzielić. Lecz chociaż terminu „niekarność" używa się w wielu znaczeniach. Słowo „nieumiarkowany" <czyli niekarny) posiada wieloraki sens. W ten sam sposób ma się rzecz z pojęciem „niekarność". o tym wystarczająco powiedzieliśmy zgodnie z naszym obecnym planem. Wówczas bowiem będzie uważał. i jaką moc posiadają rzeczy straszne. Opisaliśmy już poprzednio13. Bo przez określenie „niepodzielny" rozumiemy to. w jaki sposób w przenośni użyliśmy wyrazu „niekarność". że właściwie w takich okolicznościach nie ma nic strasznego. jest oczywiste. Ale ludzi. i spośród nich pierwsze pojęcie zawiera możliwość. że i męstwo będąc pewnego rodzaju cnotą sprawia. jakich wprowadzają na scenę komediopisarze — ludzi nieokrzesanych. w jakich zachodzi okolicznościach i dlaczego. Ten stan uczuciowy nie jest jednak szczególnie znany ani powszechny. podob-1230 b nie jak „niepodzielny" znaczy „nie podzielony". że stawimy czoła rzeczom strasznym ze względu na coś. ani dla przyjemności. człowiek nie wytrwa. gdyż wszyscy błądzą raczej w innym kierunku i wszyscy posiadają wrodzoną podatność i wrażliwość na tego rodzaju przyjemności. i że w zależności od swojego stosunku do nich różnią się między sobą i od innych ludzi. a drugie 12 brak możliwości. . ani z powodu gniewu. O umiarkowaniu Następnie powinniśmy podjąć się próby określenia terminów: „umiarkowanie" i „nieumiarkowanie" (czyli niekarność). lecz szalona. 2. Bo oznacza ono to. jak również i to. jak również i to. podczas kiedy ona nie jest piękna. a owo „ze względu na coś" to jest dobro). A zatem ze względu na jakie rzeczy męstwo jest środkiem. Księga III O umiarkowaniu 199 chociaż jest im podobne. Bo służy do określenia człowieka. jedni nazywają niewrażliwymi.

oglądanie pięknych rzeczy i słuchanie har14 Platon w Państwie 430 e 6 określa umiarkowanie jako panowanie nad przyjemnościami i nad żądzami. lecz ta. cieszą się tylko tymi zapachami. ale jak się sądzi. nazywa go uczniem Anaksagorasa. że odczuwa tego rodzaju uczucia lub ich nie odczuwa. ani wobec wszystkich rzeczy przyjemnych. albo z przykrością. jak np. musimy nieumiarkowanie zaliczyć do tego. Bo człowiek umiarkowany nie ma do czynienia z przyjemnością. tylko szył żurawia. ciesząc się i doznając przykrości. bądź usłyszawszy kogoś śpiewającego. Ale umiarkowany ma do czynienia z dwoma rodzajami wrażeń zmysłowych. Człowiek umiarkowany nie jest bowiem umiarkowany wobec wszystkich <żądz>. autor dzieła Sofiści przy uczcie. syn Eryksisa. ani pić15. Musimy zatem ustalić. chociaż właśnie mają wszystkie zmysły ostrzejsze. 17 Znany kitarzysta. podczas gdy na przyjemności dostarczane przez pozostałe zmysły. co ma związek z wrażeniami dotyku. tylko oglądać rzeczy piękne i słuchać śpiewających. 18 Ajschines. wobec wrażeń dwóch rodzajów zmysłów: smaku i dotyku. tego nie można by uważać za nieumiarkowanego. i z uczuciami. które dzięki okolicznościom są przyjemne. W rezultacie.200 Etvka Eudemejska. ale i zwierzęta. a nie ze swej istoty. jaką daje oglądanie rzeczy pięknych. jest prawdopodobne. którego działalność przypada na lata 410— 360 p. tj. albo konia. ani ta. Wiele dowcipnych anegdot przekazuje o nim Atenajos. Witwickiego). albo człowieka. na smak i dotyk. że bardziej chodzi o wrażenia zmysłowe dotyku aniżeli smaku. A przez wyrażenie „nie ze swej istoty" mam na myśli także te zapachy. wywołaną przez rzeczy ohydne. jakich dostarcza słuchanie dźwięków harmonijnych. bo cieszymy się tego rodzaju zapachami dla innej przyjemności. jak np. Księga III O umiarkowaniu 201 nego rodzaju żądzami14. Nikogo bowiem nie nazywa się nieumiarkowanym dlatego. na harmonię czy piękno. wolnych od pożądania zmysłowego. które stanowi kopalnię wiadomości na różne tematy i zawiera fragmenty nie zachowanych dzieł autorów starożytnych. jakich dostarcza węch: z przyjemnymi i z nieprzyjemnymi zapachami. jak Filo-ksenos18. Jeśliby mianowicie ktoś zoczywszy piękny posąg. nie chciałby ani jeść. Albowiem. a naprawdę to wobec dotyku. której dostarcza wrażenie zmysłowe odbierane końcem języka. dzięki którym spodziewamy się doznać zadowolenia albo je sobie przypominamy. Dlatego Stratonikos17 ładnie powiedział. z jakimi. O jego rozwiązłym trybie życia wspomina wielu starożytnych auto- .e. chyba że zdarzy się gdzieś coś nadzwyczajnego16. podczas gdy przyjemne „ze swej istoty" są np.n. niemal wszystkie zwierzęta wydają 1231 a się obojętne. w przypadku jedzenia i picia. 15 Przypomina się opowiadanie Sokratesa w Fajdrosie (225b9) Platona: „A kiedy przyszły Muzy i śpiew zjawił się po raz pierwszy. albo nie-harmonijnych. Dlatego smakosze nie pragną długiego języka. podobnież i człowiek nieumiarkowany ma związek z tego rodzaju przyjemnościami. o czym warto wspomnieć. uczeń Sokratesa. który oczarował nie tylko ludzi. spowodowana wrażeniami smakowymi. taki zachwyt szalony ogarnął ludzi ówczesnych. I skoro zwierzęta porusza nie każda przyjemność. monijnych dźwięków na nie nie działają. Pijaństwo bowiem i obżar16 Jak dla przykładu śpiew Orfeusza. zapachy kwiatów. jakiej doznają przy pomocy gardła. że zapach kwiatów jest piękny a potraw przyjemny. że dla śpiewu zaniedbywali jadła i napoju" (przekład W. przyjemności jedzenia albo picia. ani kochać się. ponadto również z wrażeniami zmysłowymi. krótko mówiąc. Nawet nie odczuwają miłych i przykrych zapachów. na które także i zwierzęta jedynie są wrażliwe. jak się zdaje. podobnie jak za nieumiarkowanych nie można uważać ludzi oczarowanych śpiewem Syren.

spotykamy skrajności: nagle — powoli. i człowieka głupkowatego. i wszystko. albo słyszenie. jak wspominaliśmy i przy innych okazjach. gdyby ich nie doznali). w których nie powinien. Skoro zaś nadmiar i brak dotyczą tego samego. Wstęp). że chodzi o EN VII. na które dzieli się nieumiarkowanie. że człowiek łagodny okazuje się takim w związku z przykrością. 21 Por EE 1220 b 38. kto zajmuje miejsce pośrodku 19 20 Nie ulega wątpliwości. i nieokrzesanemu (bo cechy tych wszystkich należą do tej samej dyspozycji) i człowieka o usposobieniu niewolniczym. Księga III O łagodności 203 stwo. i umiar znajduje się pomiędzy nieumiarkowaniem i brakiem wrażliwości. i rozpusta. Widzimy bowiem. które daje widzenie. 3. i przez dłuższy okres czasu. ale raczej przekraczają w nich miarę). Ale skoro. a brak nie posiada nazwy albo będzie się go określało wspomnianymi terminami". jest sprawą oczywistą. że istnieje ktoś. z którymi ma do czynienia człowiek nieumiarkowany. ale tego rodzaju wykroczenia ganimy bez napiętnowania i w ogóle te rzeczy. 1221 b 12 nn. i nie są pozbawieni wrażliwości (bo nie grzeszą brakiem odczuwania przyjemności albo przykrości. którą' nazywamy gniewem. w ten sposób się zachowuje. którzy nie unoszą się gniewem nawet wtedy. kiedy nie powinien. jest rzeczą oczywistą. ale obojętni są na zniewagi i z pokorą znoszą lekceważenie. gdyby nadużywał przyjemności. Tak iż jeżeli umiarkowanie jest najlepszą trwałą dyspozycją w rzeczach. umiar Rachowany) w stosunku do omówionych przyjemności. albo jak tam mamy go nazywać. i w okolicznościach. podpada pod wspomniane wrażenia zmysłowe i to są części. Ponieważ z natury wszyscy ludzie cieszą się tym i ulegają pożądaniom i z tego powodu nie nazywa się ich nieumiarkowanymi (bo nie przekraczają miary w rzeczach przyjemnych ponad to. Bo w odczuwaniu przykrości. czyli umiar i on sam jest najlepszą trwałą dyspozycją. łagodnie — gwałtownie. i przy wielu ludziach. będzie umiarkowaniem. do których nie odnosi się określenie „opanowani". Por. jest nieumiarkowany. iż mniej korzysta z tego. i łakomstwo. albo węch. i tutaj zachodzi nadmiar i brak (albowiem człowiek porywczy to taki. podczas gdy typ służalczy stanowi jego przeciwieństwo). i wtedy. że istnieje również środek. jakie później20 przeprowadzimy nad opanowaniem i nieopanowaniem. i wobec której zachowuje się w określony sposób. i nie martwią się bardziej niż to wypada. i przeciwny jest tamtym obydwom stanom. I kto przekracza miarę. w czym z konieczności wszyscy po większej części mają udział i doznają przyjemności. W naszym schemacie21 przeciwstawiliśmy człowiekowi porywczemu i gwałtownemu.202 Etyka Eudemejska. ponieważ te określenia chyba najtrafniej odnoszą się do tych. EE 1230 b 15. co temu jest podobne. dostarczonych przez wrażenia zmysłowe. która wynika z gniewu. . gdzie Arystoteles omawia te zagadnienia (por. O łagodności (ripocÓT/j^) W ten sam sposób musimy również mówić o łagodności i o gwałtowności. co właśnie wypada. długo — krótko. doznawszy ich. i za dużo. A zaś ludzie nieopanowani nie są rozwiąźli ani też nieumiarkowani. Bo nikogo nie nazywamy nieumiarkowanym. Dlatego człowiek niewrażliwy. Ale dokładniej będziemy musieli określić rodzaj przyjemności w roz^ ważaniach. który doznaje uczuć szybciej i gwałtowniej. kiedy powinni. nadmiar będzie nieu-1231 b miarkowaniem.

s. bo dąży do zwiększenia < stanu posiadania) przez zdobywanie majątku. gdzie spotykamy krańcowe pozycje. w drugim zaś nie. I skoro oni grzeszą nadmiarem i niedostatkiem. Na temat „słusznej oceny" por. ten jest sknerą. np. ani nie gniewa się na tego. ale może stanowić również przedmiot wymiany". gdyż nie pojawi się ani za wcześnie. kto gorliwie zabiega o pieniądze. człowiek zaś grzeszący chciwością jest rabusiem i oszustem. Przez wyrażenie „jak powinno się" we wspomnianych przypadkach i innych rozumiem: jak słuszna ocena (nakazuje)22. że pośrodku pomiędzy nimi znajduje się sposób. żeby sandała użyć jako odważnika. Hojność dotyczy zdobywania i wydawania pieniędzy. oczywiście nie chodzi tutaj o taki sposób. ale np. którymi odznaczają się ludzie wielkoduszni. i spekulant. W jednym wypadku użycie związane jest z właściwo_ścią danej rzeczy. II). i szczodrość.204 Etyka Eudemejska. a nie przypadkowego ich wydawania. na kogo powinien. Rozrzutnemu brakuje rzeczy koniecznych. 5. EE.ma a łów i płaszcza. ten jest hojny. np.. 23 Por. Wyrazów „bogactwo" i „sztuka zdobywania majątku" 22 \Vyrazenie „jak powinno się" i „słuszna ocena" zdaniem Dirlmeiera. ten jest rozrzutny. Ostatecznie skoro łagodność jest najlepszą trwałą dyspozycją w tego rodzaju uczuciach. oszczędny nie wydaje pieniędzy. i hojność są stanami umiaru. który za nic nie wyda ani grosza. co jest zgodne z naturą. że hojność musi być stanem umiaru pomiędzy sknerstwem a rozrzutnością w zakresie zdobywania i wydawania pieniędzy i dóbr. Księga III O hojności. kto natomiast w obydwu przypadkach {zachowuje się> tak. a kto w obydwu przypadkach mniej odczuwa niż powinien. . tam znajdujemy i środek. i on jest najlepszy. co mu zbywa. I skoro obydwa sposoby zachowania się są złe. O wielkoduszności I w odniesieniu do wielkoduszności powinniśmy określić jej cechę charakterystyczną na podstawie tych właściwości. Chciwiec zaś to ten. na sprzedaż lub do wynajęcia. Kto bowiem cieszy się każdym nabytkiem bardziej niż powinien i smuci się każdym wydatkiem bardziej niż powinien. łagodność może być również pewnego rodzaju stanem umiaru i człowiek łagodny zajmuje miejsce pośrodku pomiędzy człowiekiem gwałtownym a służalczym. ani za późno. przypis do EN 1103 b 32. na kogo nie powinien. obuwie służy do obucia. Podobnie do ludzi rozrzutnych należy łakomczuch. które się różnią większym lub mniejszym udziałem częściowym w tych cechach. jest zrozumiałe. gdzie czytamy: „Każda rzecz może być dwojako użyta. skąpym jest człowiek zbytnio oszczędny i sknerą.. a więc np. 312 i 332 pochodzą z Akademii. Z jednej strony mamy na myśli właściwe używanie przedmiotów23.. O wielkoduszności 205 w nierówności. gdyż nie może się zmusić do wysiłku prowadzenia rachunków. 4. oraz bezmyślny. który jest właściwy. a z drugiej przypadkowe ich używanie. O hojności (ś^eu&epió-r/)?) Ale i wielkoduszność. używamy w dwojakim znaczeniu. tam. I sknerą może być także człowiekiem rozrzutnym w ramach przypadkowego korzystania i zdobywania majątku. Polityka 1257 a (I 3. ale pieniądze są przedmiotem posiadania. dla każdego zaś rodzaju rzeczy jest tylko jedna rzecz najlepsza — stąd wynika. spekulant gotów jest na wszystko dla zysku. a sknerą to taki. który bezsensownie wydaje pieniądze. sanda. ponieważ wtedy robi się zeń użytek jako z obuwia. a człowiek hojny rozdaje <tylko> to. ani nie zaniecha gniewu na tego. jak się powinno. Ale spośród tych typów wymienia się postacie.

że za wielkie je ktoś inny uważa. kiedy nie doznaje czci. a umiarkowany gardzi przyjemnościami wielkimi i licznymi. czego dotyczy. które wbrew rozumowi uchodzą za wielkie. 25 Arystoteles nie wyjaśnia nigdzie. rozrzutnik i sknera. a jego największą radością jest właśnie doznawanie czci. I człowiek wielkoduszny odznacza się tą zaletą przez to. czy jest ona wartościowa25. I to właśnie najbardziej ich różni. Księga III O wielkoduszności 207 Bo jak w innych przypadkach do pewnego stopnia zo-:. że każda cnota czyni 24 Jak podaje Tukidydes VIII. czy osób zasługujących na uwagę. Podana anegdota poza tym nie jest znana.:. jak np. męstwo sprawia. ale jeden w taki. obalono ustrój demokratyczny w Atenach. a znów różni się cześć w zależności od tego. Bo wielka cześć zależy nie tylko od wielkiej ilości osób oddających cześć i od ich wartości. kronikarz wojny peloponeskiej. że ludzie gardzą rzeczami. która dotyczy każdej rzeczy. W EE 1233 a 4 n. do których dąży ten. Bo jest cześć mała i wielka w dwojakim sensie. 13 — Etyka Eudemejska . i to o takie. prawidłowo ocenia większe i mniejsze dobro właśnie w sposób. że uważać je za wielkie jest rzeczą sromotną i że nie zawsze ich mnogość jest straszna). w wyniku którego. i zuchwały. ale również od tego. które naprawdę są wielkie. I wielkodusznym nazywamy człowieka. że te dobra są wielkie. stajemy wprowadzeni w błąd z powodu sąsiedztwa i podobieństwa. jak np. Także nie ma cnoty bez wielkości. jaki rodzaj czci uważa za wartościowy.206 Etyka Eudemejska. albo ona wszystkim. z wyjątkiem czci. I wydaje się. towarzyszą mu wszystkie cnoty. że cechą człowieka wielkodusz-1232 b nego jest pogarda. Otóż w ten sposób. np. zarozumiały i pełen godności. a władzę nad nim sprawuje człowiek niegodny tego. jak to nakazuje roztropność i doskonałość. Wielkoduszny mąż liczy się o wiele bardziej z sądem jednego człowieka szlachetnego aniżeli z sądami wielu ludzi przeciętnych. I doskonałość. I każda cnota sprawia. do Aga-tona. 68. Dlatego wydaje się. który jest pełen godności i mającego wielki gest. bo to ze sobą się nie zgadza: tak bardzo cenić cześć oraz gardzić sądem ogółu. że troszczy się o niewiele spraw. Wielkoduszność zaś jest najlepszą. o które to rzeczy. a drugi w inny sposób. I cierpi. ludzie zabiegają. skoro. Antyfont był główną sprężyną przewrotu oligarchicznego. który chwalił jego mowę obrończą.. to samo ma miejsce także w przypadku wielkoduszności. zachodzi sprzeczność. a hojny bogactwem. że ludzie gardzą niebezpieczeństwami (bo mężny sądzi. jak się zdaje. zgodnie ze znaczeniem tego słowa. I najbardziej charakterystycznym uczuciem człowieka wielkodusznego jest pogarda. gdy został skazany. mimo że one znajdują się od siebie z daleka. kto posiada najlepszą dyspozycję w stosunku do tego rodzaju przyjemności.:. W rezultacie uchodzi za człowieka podobnego do tego. i człowiek mężny jest wytrzymały na niebezpieczeństwa. Ponadto wydaje się. czy doznajemy jej ze strony wielu zwykłych ludzi. Powinniśmy zatem to teraz rozróżnić. wspomina tylko o czci i innych dobrach wartościowych. W zakresie tych samych spraw do pewnego stopnia graniczą ze sobą. jak Antyfont powiedział24. Bo na pochwałę zasługuje również umiejętność prawidłowej oceny wielkich i małych dóbr. zuchwały i mężny. i pozostałe dobra są wartościowe i warto o takie zabiegać. Go się tyczy natomiast czci i życia i bogactwa. które są wielkie. Stąd niekiedy typy przeciwne dążą do tego samego. jak się zdaje. gdyż jest różnica. tak iż wszystkie cnoty jej towarzyszą. W rzeczywistości i urzędy. a nie dlatego. który odznacza się pewnego rodzaju wielkością i siłą duszy. jak się zdaje. on w ogóle o nie się nie troszczy. na krótko zresztą.

który tę cnotę posiada. tak iż wielkoduszność musi być środkiem pomiędzy próżnością i małodusznością. musimy nazywać wielkodusznym w specjalnym znaczeniu. kto jest wart małych dóbr. który dotyczy przypadku. to pomiędzy tymi ludźmi powinniśmy szukać człowieka wielkodusznego. 13* . Skoro więc wielkoduszność jest najlepszą dyspozycją w zakresie wyboru i korzystania ze czci i innych wartościowych dóbr. a nie w zakresie tego. chociaż jest wart tego rodzaju dóbr. EE. jak je określiliśmy powyżej27. że jest godny wielkich dóbr— szczególnie wartościowych. co wyróżnia się wielkością. pomimo że 1233 a one są mu dostępne. inne znów małe. który będąc godny wielkich dóbr. Ale na naganę zasługuje i każdy. że są godni wielkich dóbr. 27 Otóż ani tutaj. s. On zasługuje na pochwałę i znajduje się pośrodku między tymi dwoma. na co się nie zasługuje). Dlatego nie jest typem przeciwnym <człowie-kowi wielkodusznemu). jeden to ten. kiedy ktoś. przeciwny tym obydwom wspomnianym typom. ale Dirlmeier. aby w nich uczestniczyć. by samego siebie uważać za wartościowego. że Arystoteles w EE odwołuje się do niezachowanego traktatu: Podziały dóbr. że jest ich wart i stać go na to. i sam siebie uważa za takiego. może jednak zaistnieć przypadek przeciwny w stosunku do obydwu wymienionych. że nie jest wart wielkich dóbr — to małoduszność (bo człowiekiem małodusznym wydaje się ten. Lecz w stosunku do pozostałych cnót wielkoduszność jest czymś osobnym. chociaż wart jest wielkich. a sam uważa. kto. ani sam nie uważa. że jest 28 Na schemacie EE 1221 a 10-31. a inne. Pozostaje więc wobec tego człowiek 26 Każda cnota wywołuje wielkoduszność — por. wśród tego rodzaju dóbr jedne naprawdę są wielkie. w zależności od tego. dzięki którym słusznie można uważać. kto sam siebie nie uważa za godnego czegoś wielkiego. takie. zasługuje na naganę (bo jest rzeczą niezgodną z rozsądkiem i nie jest moralnie piękną otrzymywać coś. czego każda z nich dotyczy. kto jest godny wielkich dóbr i sam uważa. to jest rzeczą oczywistą.208 Etyka Eudemejska. istnieją jednak i małe dobra i ktoś inny jest godny takich dóbr. a niektórzy ludzie godni są tego rodzaju dóbr i sami uważają się za godnych. nie będąc ich godny — to jest próżność (bo próżnymi nazywamy takich ludzi. chociaż nie są ich godni). A spośród przeciwnych sposobów postępowania. inny natomiast. kiedy ktoś sam uważa. który stanowił część obszerniejszego dzieła Diaireseis. EE 1232 a 36 n. oraz 1239 a n. ponieważ nie styka się z niczym. Chociaż może się wydawać. a sam siebie uważa za godnego wielkich. że jest ich godny). którzy uważają. I skoro pośród dóbr jedne są wartościowe. a drugi ma miejsce wtedy. to jednak sam siebie uważa za godnego małych. ani nie jest wielkoduszny. 342 uważa. sam również uważa. chociaż posiada cechy. że jest ich godny. tę definicję odnosimy także do człowieka wielkodusznego: a że równocześnie i sam stan umiaru zasługuje na szczególną pochwałę. O takim podziale dowiadujemy się natomiast z EW l. że nie jest godny. Księga III O wielkoduszności 209 ludzi wielkodusznymi. że jest godny wielkich dóbr. a jedynie dzieli wartościowe na wielkie i małe. jak to powiedzieliśmy26. ani poprzednio w EE Arystoteles nie przeprowadza podziału dóbr na wartościowe i inne. bo ani nie jest godny. I z konieczności otrzymujemy cztery warianty: bo jeden jest godny wielkich dóbr i sam siebie uważa. Natomiast czwarty spośród wymienionych typów ani nie zasługuje na zupełną naganę. 2. jak to przedstawiliśmy28. co przynosi korzyść. gdy ktoś jest godny. że i wielkoduszność może być stanem środkowym. to sam uważa. jak również i tego. że temu. Wobec tego. mimo że jest wart małych dóbr. sam uważa. żeby był godny wielkich dóbr.

210

Etyka Eudemejska. Księga III

O szczodrości

211

ich godny, przeciwny jest ten typ, który godny jest małych dóbr i sam uważa, że jest godny małych. Ale nie jest on przeciwny wielkodusznemu dlatego, że nie zasługuje na naganę (gdyż zachowuje się tak, jak nakazuje rozum) i z natury jest taki sam, jak człowiek wielkoduszny (bo czego są godni, tego obydwaj uważają, że są godni). I ten człowiek może stać się wielkoduszny (bo będzie się uważał za godnego takich rzeczy, których jest godny). A małoduszny, który uważa, że nie jest godny wielkich dóbr, chociaż są mu dostępne, odpowiednio do jego znaczenia, co zrobiłby, gdyby był godny małych dóbr? Albo stanie się próżny, uważając się za godnego wielkich dóbr, albo jeszcze mniejszych... <luka w tekście>. Z tego powodu nikt nie nazwie małodusznym kogoś, kto nie uważa siebie za godnego piastowania urzędu, jeżeli jest cudzoziemcem, tylko wtedy, jeżeli jest dobrze urodzony i uważa piastowanie urzędu za rzecz wielką. 6. O szczodrości ((AeyaXo7ipŚ7tsia) Ale i człowiek mający szczodry gest nie jest związany z dowolnym działaniem i postanowieniem, tylko z tym, co dotyczy kosztów, jeżeli nie używamy tego słowa w znaczeniu przenośnym. Nie ma szczodrości bez wydatków, ponieważ to, co jest jej właściwe, przejawia się w świetności, a świetność nie jest rezultatem przeciętnych wydatków, lecz wymaga wyższych kosztów, niż to, co konieczne. Dlatego, kto przy ogromnych nakładach świadomie wybiera właściwą ich wielkość i przy tego rodzaju przyjemności29 dąży do takiego stanu umiaru, ten jest człowiekiem szczodrym. Kto natomiast skłania się do więk29 Każda cnota, a więc i szczodrość, jest związana z doznawaniem przyjemności i przykrości — por. EE 1232 a 34.

szych wydatków niż potrzeba i robi to niewłaściwie, dla takiego nie ma nazwy, ale wykazuje pewne podobień- 1233 b stwo do tych, których niektórzy nazywają pozbawionymi smaku i pyszałkami. Dla przykładu: jeżeli bogaty człowiek, który wydaje pieniądze na wesele ukochanej osoby, uważa, że wystarcza mu poczynić takie przygotowania jak na przyjęcie dla ludzi mało pijących, to jest on małostkowy; kto natomiast takie osoby podejmuje wspaniale i nie robi tego, ani ze względu na reputację, ani po to, aby zdobyć urząd30, ten jest podobny do pyszałka; natomiast, kto podejmuje w odpowiedni sposób i jak rozum nakazuje, ten jest szczodry, ponieważ odpowiedni (TCPŚTOW) znaczy należny (X<XT' «££av), gdyż w żadnym wypadku nie jest odpowiednie to, co nie jest należne. Ale to, co odpowiednie, powinno się ujawnić w każdym elemencie31, bo i w osobie działającej, i w osobie, której sprawa dotyczy, i w przedmiocie sprawy, np. co jest odpowiednie na weselu sługi, to nie jest odpowiednie na weselu ukochanej osoby; i jest odpowiednie dla wydającego ucztę, jeżeli jest odpowiednie co do ilości i jakości. Dla przykładu: uważano, że poselstwo, którego podjął się Te-mistokles do Olimpu32, nie było odpowiednie dla niego, z powodu jego poprzedniego niskiego stanu, tylko dla Kimona. I kto33 nie wykazuje żadnej troski o to, co na30 Z kontekstu wynika, że istnieje szczególny przypadek pyszałkowatości, który można usprawiedliwić, a mianowicie wówczas, kiedy chodzi o sławę i zdobycie urzędu. Wtedy można przekroczyć miarę w wydatkach. Taki typ wprawdzie nie odznacza się umiarem (EE 1233 a 16 n.), ale też nie zasługuje na naganę. 31 Tekst zepsuty. Sens nie jest całkowicie jasny. 38 Por. Plutarch, Temistokles 5. 33 Już przy omawianiu wielkoduszności wspomina Arystoteles o takim typie, który nie obraca się w kręgu rzeczy wielkich, nie jest (jiścros tzn. nie odznacza się umiarem, ale też nie zasługuje na naganę (EE 1233 a 16). Otóż istnieje taki człowiek, podobny pyszałkowi, który ^najduje się pomiędzy wymienionymi typami, obraca się w krę-

212

Etyka Eudemejska. Księga III

Pozostah wlaściwości charakteru

213

leżne, tego nie zaliczamy do żadnego z wymienionych typów. I tak samo jest z hojnością, bo istnieje typ człowieka, który nie jest ani hojny, ani skąpy.

7. O słusznym oburzeniu (vśjj,s<n?), o wstydzie (odS<ó<;), o przyjaźni (9iXioc), o godności (<re[zvÓT7]<;), o człowieku prawdomównym (dDoj-SM)?), o żartobliwości (sÓTpa7T:eXia)
Ale prawie każda z pozostałych właściwości charakteru, które zasługują na pochwałę i naganę, wskazują bądź nadmiar, bądź niedostatek, bądź stan umiaru uczuć34: przykładem jest człowiek zawistny i cieszący się z cudzego nieszczęścia. Bo co się tyczy cech charakteru, dla których tak ich się nazywa, to zawiść jest uczuciem przykrości, którą odczuwa się z powodu zasłużonego powodzenia innych, a uczucie człowieka, cieszącego się z cudzego nieszczęścia, samo dla siebie nie ma nazwy,
gu rzeczy małych (£JV 1122 a 26 n.) iż powodu braku środków nie dba o to, co należne, ale też nie ma kontaktu z xaxia, bo z braku majątku nie może popełnić nic złego. Z tego widać, że Arystoteles wprowadza człowieka biednego w krąg rozważań etycznych, ale robi to w tym celu, aby go z nich wykluczyć. 34 Nauka o namiętnościach, której poświęcony jest rozdział 7 powraca w Retoryce, Poetyce i pismach logicznych. Arystoteles korzystał przy omawianiu tej kwestii ze wspomnianych wielokrotnie Diaireseis i z tej ich części, gdzie mowa była o namiętnościach (por. EE 1220 b i l i 1221 b 34). Arystoteles nie stosuje tutaj metody przyjętej później przez Teofrasta, przedstawiania życia w oparciu o doświadczenie (przykładem są Charaktery), ale raczej chodzi mu o logiczny podział. Z sześciu omówionych w tym rozdziale stanów umiaru, pięć znajdujemy w tabeli (EE II, 3), gdzie pod koniec (1221 a 13) wszystkie stany duszy określa się jako TO&h] — namiętności. Z dalszych zaś wywodów wynika, że z namiętnościami trzeba wiązać uczucia krańcowe. Cztery z owych TrdćS-7] zalicza, się do cnót. W rozdziale 7 natomiast nazywa się te stany ^SCTÓTJJTS? rax&y]Tixoa i żadnego z nich nie uważa się za cnotę. W EŃ obraz jest jeszcze bardziej skomplikowany.

lecz ten, kto je posiada, ujawnia się poprzez swoją radość, ukazywaną w przypadku czyjegoś niezasłużonego nieszczęścia. Pomiędzy nimi w środku znajduje się człowiek, który słusznie się oburza, i to uczucie, 'które starożytni nazywali słusznym oburzaniem się, tzn. doznawanie przykrości w przypadku niezasłużonych cudzych nieszczęść i pomyślności, a radości z zasłużonych. Dlatego uważali, że słuszne oburzenie ^ś^scrt?) jest boginią! A wstyd jest stanem umiaru pomiędzy bezwstydem a nieśmiałością. Bo ten, kto nie liczy się z niczyim sądem, jest bezwstydny, a kto liczy się z sądem każdego, ten jest nieśmiały; kto natomiast liczy się z sądem ludzi, którzy uchodzą za uczciwych, ten jest wstydliwy. Przyjaźń znów jest stanem umiaru pomiędzy wrogością a pochlebstwem. Kto bowiem łatwo pod każdym względem przystosowuje się do pragnień innych, ten jest pochlebcą, kto we wszystkich się przeciwstawia, ten jest nieżyczliwy, a kto ani nie biegnie za każdą przyjemnością, ani każdej się nie przeciwstawia, tylko dąży do tego, co okazuje się najlepsze, ten jest przyjazny.

Godność jest stanem umiaru pomiędzy pychą a służalczością. Bo kto, pełen pogardy, w życiu w ogóle nie zwraca uwagi na drugiego człowieka, ten jest pyszałkiem, a kto we wszystkim zabiega, by dogodzić innym, i płaszczy się przed nimi, ten jest służalcem; kto natomiast w pewnych przypadkach postępuje tak, a w innych nie tak, i stosuje się tak do ludzi, którzy na to zasługują, ten posiada godność. A człowiek prawdomówny i szczery, którego nazywają rzetelnym, znajduje się pośrodku pomiędzy udającym skromność i samochwałem. Kto mianowicie z całą świadomością zmyśla o sobie rzeczy gorsze niż są, ten udaje 1234 a skromnego, a kto rzeczy lepsze, ten jest samochwałem,

214

Etyka Eudemejska. Księga 111

Pozostałe właściwości charakteru

215

kto zaś mówi to, co jest rzeczywiście, ten jest prawdomówny i według Homera roztropny, i w ogóle ten kocha prawdę, tamci fałsz. Ale żartobliwość jest umiarem, a człowiek żartobliwy znajduje się pośrodku pomiędzy człowiekiem nieokrzesanym i przykrym w pożyciu a błaznem. Bo jak w jedzeniu człowiek wybredny różni się od niewybrednego tym, że pierwszy nie je nic albo mało i z ociąganiem, a drugi chętnie zjada wszystko -— w takim stosunku pozostają do siebie: człowiek nieokrzesany oraz człowiek wulgarny i błazen, ten pierwszy nie dopuszcza żadnych żartów i przyjmuje je z niechęcią, drugi wszystko <bez różnicy) traktuje swobodnie i z przyjemnością. A nie powinno się postępować ani tak, ani tak, lecz jedne rzeczy czynić, innych nie, zależnie od nakazu rozumu. Taki to człowiek jest człowiekiem żartobliwym. A dowód jest ten sam; bo żartobliwość tego rodzaju — nie używamy tego określenia w sensie przenośnym — jest najbardziej odpowiednią dyspozycją i umiarem godnym pochwały, podczas gdy stany krańcowe zasługują na naganę. Ale skoro istnieją dwa rodzaje żartobliwości — bo jeden przejawia się w doznawaniu radości z dowcipu, nawet jeśli jest skierowany przeciwko danej osobie, byleby tylko był dobry, np. żart, a drugi przejawia się w umiejętności wymyślania tego rodzaju dowcipów — różnią się one między sobą, jednakże obydwa są stanami umiaru. Bo i człowiek, który posiada zdolność wymyślania tego rodzaju dowcipów, z których cieszy się ten, kto ma sąd prawidłowy, nawet gdyby dowcip był w niego wymierzony, będzie się znajdował pośrodku pomiędzy człowiekiem wulgarnym a nudnym. I ta definicja jest lepsza aniżeli tamta: wypowiedziany żart nie powinien sprawić przykrości osobie, z której się żartuje, kimkolwiek ona

byłaby. Bo raczej to powinno się podobać temu, kto odznacza się umiarem, jego bowiem sąd jest prawidłowy. Ale wszystkie stany umiaru, które zasługują na pochwałę, nie są cnotami, tak jak ich przeciwieństwa nie są wadami, bo nie ma w nich <elementu> postanowienia, a one wszystkie mieszczą się w klasyfikacjach uczuć35, ponieważ każda z nich jest pewnego rodzaju uczuciem. Ale przez to, że są one czymś naturalnym, przyczyniają się do naturalnych cnót36, jak będzie o tym mowa później37, każda cnota istnieje w pewnym sensie z natury a w inny sposób — w połączeniu z rozsądkiem. Stąd zazdrość przyczynia się do niesprawiedliwości (bo czyny wywołane przez zazdrość dotyczą drugiego człowieka)38, a słuszne oburzenie do sprawiedliwości, wstyd do umiarkowania, i dlatego umiarkowanie określają jako rzecz, która należy do tego gatunku, tzn. do uczuć. A zaś człowiek prawdomówny i kłamliwy: jeden jest rozsądny, drugi głupi. Ale środek jest bardziej przeciwny skrajnościom39 ani- 1234b
35 Chodzi tutaj zapewne o wspominane już dzieło Diaireseis, które Arystoteles w EE cytuje trzykrotnie. 36 Z nauką o cnotach naturalnych spotykamy się we wszystkich trzech etykach (ENVl, 13; EW_ 1197 b n.). 'WEN 1103 a 24 czytamy: „więc cnoty nie stają się udziałem naszym ani dzięki naturze, ani wbrew naturze, a rozwijamy je w sobie dzięki przyzwyczajeniu". Arystoteles mówi tylko o dyspozycjach. Cnoty naturalne zaś, jak wynika z EW, rozwijają się dzięki popędowi do czynów mężnych, sprawiedliwych itp. Nie są to jednak prawdziwe cnoty, gdyż nie mają związku z rozumem i postanowieniem. Istnieje wobec tego cnota naturalna i cnota właściwa, i ta ostatnia nie może istnieć bez rozsądku. 37 Postawione w tym miejscu problemy rozwiązuje Arystoteles w EN VI, 13, ale w EN mówi jedynie o cnotach powiązanych z rozsądkiem i nie przywiązuje wagi do naturalnych sposobów zachowania się człowieka w zazdrości, wstydzie i tp.(por. przypis do EN 1145 a 11). 38 Por. EN 1130 a 14 i przypis do tego miejsca. 39 O tym autor mówił już poprzednio 1220 b 31. Mowa jest też na ten temat w EN II, 8, gdzie jednak zajmuje on nieco odmienne stanowisko.

wydaje się mniej przeciwne. Co się zatem tyczy pozostałych cnót. 40 KSIĘGA VII 1. to ile. Ponadto wszyscy twierdzimy. Pio-trowicza). raz są rozrzutni. że to. czy tym. lecz niekiedy większe przeciwieństwo wykazuje nadmiar. czy więcej. kto jest przyjazny2. ponieważ środek nie łączy się z żadnym z nich. w jaki sposób zachować się wobec przyjaciela i jaki rodzaj sprawiedliwości obowiązuje w przyjaźni. że w czym łatwiej popełniamy błędy. o czym mówił w EE 1222 a 22-b 4. Trzeci powód to mianowicie ten. musi się troszczyć o cnotę" (przekład L. powiedzieliśmy prawie wszystko. Gzy przyjaźń zachodzi pomiędzy tym. kiedy indziej hojni. i jeśliby ktoś chciał sprawić. co jest moralnie piękne (TO xaXóv) i godne wyboru w charakterze człowieka. bo w jakimś sensie w tym. Przyjaźń jest pewnego rodzaju dyspozycją moralną.216 Etyka Eudemejska. . co pośrednie. Teraz musimy już pomówić na temat sprawiedliwości. gdzie Arystoteles podkreśla. że sprawiedliwość i niesprawiedliwość głównie pojawia się wśród przyjaciół i ten człowiek uchodzi za dobrego. Widoczne więc z tego. zajmują miejsce pośrednie. Warszawa 2 Utożsamianie człowieka dobrego z przyjaznym spotykamy już u Platona. że prawodawca ma na względzie: „cnotliwość czy przewrotność obywateli. jak w przypadku porównania śmiałości z zuchwalstwem i rozrzutności z hojnością. mieszczą się skrajności. Ilekroć bowiem są zmienni w sensie dodatnim. Arystoteles powtarza to. a jeżeli więcej. i niekiedy ci sami ludzie stają się zuchwałymi i podszytymi tchórzostwem. Uważa się bowiem. oraz fakt. Księga III żeli one są przeciwne sobie nawzajem. aby ludzie 1 Związek pomiędzy etyką i polityką bliżej wyjaśnia Polityka 1280 b — 1281 a. gdyż nie mogą być między sobą przyjaciółmi ci. co podobne? Nad przyjaźnią. co przeciwne. Źródeł takiego stanowiska Arystotelesa należy szukać u Platona (por. I wydaje się. co jest bardziej podobne do środka. Wróblewski. w ogóle są zmienni w ujemnym sensie. W. kto jest przyjacielem i czy termin „przyjaźń" ma jedno znaczenie. Istota przyjaźni. Lizys 214 d oraz Państwo 334 b — 335 a. które naprawdę zasługuje na tę nazwę. że zadaniem działalności państwowej jest krzewienie przyjaźni i ludzie twierdzą. że państwo. czym ona jest i jakie posiada właściwości. że przeciwieństwa istniejące pomiędzy skrajnościami w stosunku do środka nie są nimi w sposób podobny. godnych pochwały. a skrajności często łączą się ze sobą. ponadto także. a nie jest nim tylko z imienia. którzy postępują względem siebie niesprawiedliwie. to wydaje się bardziej przeciwne {środkowi). a niekiedy niedostatek. Dwie są tego przyczyny. o których mówiliśmy poprzednio40: rzadkość np. nie mniej trzeba się zastanowić aniżeli nad tym. Arystokratyzm Platona. ludzi nieczułych na przyjemność. że pożyteczną w tym celu jest cnota1.

10 Eurypides. podczas gdy podobne nienawidzi podobnego. że i suka usadawia się na dachówce. Więc te opinie bardzo się różnią. jest miłe. Ale zmiana w to. Ostatni jest dziełem nieznanego autora. że podobne jest przyjazne podobnemu. jako że ona jest najbardziej do niej podobna. że to. Księga VII O przyjaini 219 nie popełniali czynów niesprawiedliwych. co podobne. które żywią się tym samym pokarmem. co Arystoteles mówi powyżej EE 1234 b 27. 8 7 . do podobnego. Bo jedni uważają. Heraklit krytykuje wiersz Homera XVIII. 9 Hezjod. Ale ponadto przeciwieństwa są oddzielone i w przestrzeni. tylko wilgoci. 11 Diels. wszakże dzień spędzamy z domownikami albo z krewnymi. co mniejsze. EN 1155 a 32-b 16. gdyż miłe każdemu jest to. Bo pewnym osobom się wydaje. I ponadto utrzymujemy. Stąd mówi się: Miłuje ziemia deszcze. jak się zdaje. Inni twierdzą. a to. Fenicjanki 539 n. co przeciwne. a wszak to. Diels. albo z towarzyszami. że przeciwieństwa są sobie przyjazne. 6 Pierwszy wiersz pochodzi z Odysei Homera XVII 218. Por. Ale i nie dopuszczą się niesprawiedliwości. Ale w związku z przyjaźnią pojawia się wiele trudności5. Następny cytowany w £ W71208 b 9 i EN 1155 a 35. a przyjaźń. Bo i kawka <siada> obok kawki. a inni twierdzą. wrogiem jest. dlatego mówi się: Zawsze to wiedzie bóg podobnego ku podobnemu. że przyjaciela zaliczamy do największych dóbr. I stąd początek wiedzie swój nieprzyjaźń wszak10. co się kocha i czego się pragnie. Prace i dnie w. Vorsokratiker 31 A 20 a. 25. I osobiste sprawiedliwe postępowanie w stosunku do przyjaciół zależy wyłącznie od nas. jeżeli będą sprawiedliwi3: rzeczywiście sprawiedliwość i przyjaźń stanowią to samo albo są czymś prawie tym samym. nie pragnie suchości. że to rzeczy przeciwne są sobie miłe. i Heraklit11 krytykuje autora tych słów: Obyż niezgoda wśród bogów i ludzi do szczętu przepadła. a brak przyjaźni i samotność to rzeczy bardzo straszne. oraz to: Zmiana w każdej rzeczy słodka jest8. Bo i: Garncarz gniewny jest na garncarza9 i zwierzęta. wrogie: Większemu zawsze to. wystarczy zrobić z nich przyjaciół. Złodzieja poznał złodziej oraz wilka wilk6. łączy. EN 1155 a 34). jak wskazuje dialekt. co jest przeciwne. Jedni więc w ten sposób mówią o przyjaźni. gdy tymczasem sprawiedliwe postępowanie względem innych zostało nakazane prawem i od nas nie jest zależne4. wzajemnie są sobie wrogie. ponieważ całe życie i dobrowolnie dobrane otoczenie opiera 1235a się na przyjaciołach. bądź z rodzicami. 107. 22A 22. bądź z dziećmi. 4 Odmienne stanowisko zajmuje Platon.218 Etyka Eudemejska. drugi z Orestesa 234 (por. bądź z żoną. Eurypides: pierwszy wiersz z nieznanej sztuki. co jest wyschnięte. 6 Por. Yorsokratiker. ponieważ prawdziwi przyjaciele nie postępują niesprawiedliwie. przyjmując jako zasadę: podobne dąży 3 Wypowiedzianą tutaj myśl należy powiązać z tym. który w państwie sprawiedliwość indywidualną traktuje jako przejaw wewnętrznej harmonii elementów duszy ludzkiej. dlatego Empedokles7 mówił. Najpierw teorie tych. którzy temat podejmują z innego punktu widzenia i za bardzo go rozwijają. I filozofowie przyrody właśnie systematyzują (Siaxocf(jiout7iv) całą przyrodę. pochodzi od jakiegoś doryckiego poety.

który jest zgodny z zaobserwowanymi faktami. podając jako przykład ślinę i włosy. tylko wyłącznie dobrzy13. że zdarza się to bardzo rzadko i że nie jest to możliwe bez niepowodzenia (bo wszyscy pragną uchodzić za przyjaciół tych. który równocześnie najlepiej wyjaśni nam opinie na te sprawy. czego pragniemy. 1051. Przyjaźń pierwsza i trzy inne formy przyjaźni Powinniśmy teraz przyjąć sposób argumentowania. te go strzegą. jak w Egipcie 14. u których jest użyteczny. 1228 a). Innym znów miłe wydaje się tylko to. dla innych znów jest niedorzeczne. którzy uważają. EE 1216 b. Teraz musimy starać się jasno rozgraniczyć te sprawy i inne im pokrewne. 12 cielą. skoro nawzajem się niszczą. to jest dobro. zdobyć naszą przyjaźń. jeżeli {przedmiotem przyjaźni jest to>. Dowodem jest fakt. jak świadczy Platon w Lizysie 214 d: „jedynie tylko dobry jest przyjacielem dobrego i żadnego innego. . i paznokcie). Nasuwa się również pytanie. ani ze złym w prawdziwą przyjaźń nie wejdzie" (przykład W. jeżeli z jednej strony twierdzenie jest prawdziwe. czego chcemy. a z drugiej nie. Księga VII Przyjaźń pierwsza i trzy inne formy 221 ponieważ — utrzymuje — nie może być harmonii. Bo trup jest bezużyteczny. przynajmniej zwierzęta świadomie giną w obronie swego potomstwa). czy drogie nam jest to. gdyby matki nie miłowały dzieci (wydaje się. gdyż tak bardzo zasadniczo od siebie różne. gdy będzie się nam znów powodziło. że nie można ufać tym. i to jest przede wszystkim charakterystyczne dla miłości: (Bo żaden to miłośnik. Wszystko to teraz. 14 Powszechnie wiadomo. że sprzeczności pozostają. które są bezużyteczne. a zły ani z dobrym. jak się zdaje. Trojanki w. jeżeli sprzeczne poglądy zostaną ujawnione rozsądnie. a pożądanie dotyczy tego. i nie ma istot żywych bez pierwiastka żeńskiego i męskiego. rozwiąże trudności i sprzeczności. Bo podobne nie jest w niczym pożyteczne podobnemu. jeżeli nie ma dźwięków wysokich i niskich. biorąc za punkt wyjścia następujące 15 Eurypides. 13 Jest to pogląd reprezentowany w Akademii. co jest dobre. Jeżeli mianowicie miłujemy to. w ten sposób przedmiotem przyjaźni jest to. 1217 a. inni znów myślą. że Egipcjanie balsamowali ciała swoich zmarłych. ponieważ nas oszukują i udają życzliwość. co nie kocha wciąż)15. że jest niemożliwe. A to nastąpi. co przyjemne. aby źli ludzie byli przyjaciółmi. i że my odrzucamy te części ciała. co w nich samych jest bezużyteczne (jak mówił Sokrates w starości. jest wzajemnie ze sobą sprzeczne. aby przez to. Tego rodzaju argumentem w pierwszym rzędzie będzie ten. czy to. którzy trwają razem z nami w niepowodzeniach. którym się dobrze wiedzie). Jednakże są ludzie. a odrzucają to. i w końcu samo ciało. A ludy. Takie więc dwie teorie spotykamy na temat przyjaźni: zbyt ogólne. co jest przyjemne. A są i inne już bliższe sobie i lepiej odpowiadają spostrzeżeniom12. Eudemejska. co jest pożyteczne. Ale zdarza się. kiedy umie-1235 b ramy. co przyjemne. że towarzyszą nam w nieszczęściu. że wszyscy ludzie dążą do rzeczy pożytecznych. a cechy przeciwieństwa są jak najdalsze od cech podobieństwa i przeciwieństwo jest zupełnie bezużyteczne dla przeciwieństwa. Ale przyjemność i dobro to są rzeczy różne.220 Etyka. Witwickiego). że łatwo jest zdobyć przyjaArystoteles w EE wielką wagę przywiązuje także do doświadczenia (por. a jeszcze inni utrzymują. że i wśród zwierząt istnieje uczucie przywiązania (<piXta). które są przeciwieństwami. Jednym bowiem wydaje się. 2.

I wino nie jest przyjemniejsze dla takiego. co bezwzględnie przyjemne i bezwzględnie dobre. który przez pijaństwo zniszczył sobie język. co jest nim w istocie. innego. lecz dla tego. np. i do pracy. co jest przyjemne dla dzieci i zwierząt. co dla ludzi dojrzałych. ani jako postacie nie należą do jednego rodzaju. I to właśnie wybieramy. A to właśnie są rzeczy dobre i moralnie piękne. jest przyjemne dla zdrowego ciała i będącego w dobrej kondycji. ani nie zachodzi pomiędzy nimi tylko podobieństwo w nazwie. ponieważ wydaje się nam. jest dla ciała bezwzględnie dobre. chociaż przeciwnie jest z człowiekiem. co jest przyjemne dla określonej osoby i uchodzi za dobro. co pierwsze. tak jest i w przypadku człowieka. W rezultacie i w przyjaźni nie mogą wyjaśnić wszystkich spostrzeżeń. chociaż naprawdę tak nie sądzą. A pierwsze to jest to. I te same rzeczy są bezwzględnie dobre i bezwzględnie przyjemne. uważają. Podobnie zaś i to.222 Etyka Eudemejska. ale to. Dla tych ostatnich mianowicie. Bo jednego miłujemy za to. jest ogólne. a innym wydaje się. A jak się ma dziecko i zwierzę do człowieka dojrzałego. Dlatego pragnie się rzeczy przyjemnych. że muszą istnieć trzy postacie przyjaźni i że nie wszystkie one dadzą się sprowadzić do jednej. ale właściwy sens odnosi się do tego. co jest pożyteczne i korzystne). podczas gdy w definicji lekarza nie mieści się definicja instrumentu. To jest tak. Dla przykładu: instrument lekarski to ten. że tak jest. albo uchodzi za dobre. innym razem to. Księga VII Przyjaźń pierwsza i trzy inne formy 223 założenia. Po rozgraniczeniu tych rzeczy musimy przyjąć inne założenie. że są one pewnego rodzaju dobrem. Bo nie mieszczą się w tej samej części duszy wyobrażenia (cpowTacńa) i przekonania (8ó£a). co ogólne. co jest bezwzględnie przyjemne dla ciała. skoro niektórzy ludzie uważają to za dobro. Wśród dóbr bowiem jedne są bezwzględne (ómXw?). tylko nie w ten sam sposób. Ale oni 14 — Etyka Eudemejska . jak w stosunku do bytów pozbawionych duszy jest możliwe. co korzystne dla chorego — nie. Skoro więc „dobro" ma większą ilość znaczeń (bo raz dobrem nazywamy to. Bo te postacie zostały nazwane w oparciu o jeden określony rodzaj przyjaźni. kiedy odwzajemnia się przyjaźnią i obaj zdają sobie z tego sprawę. a jeszcze innego. To. które odpowiadają ich właściwościom charakteru. Człowiek przyjacielem staje się dopiero wtedy. a ponadto przyjemność raz znaczy to. Twierdzimy bowiem. A jednak istnieją. ponieważ jest przyjemny i dla przyjemności. przyjemne są te rzeczy. i do instrumentu. a nie w ciemności. życie w świetle. Oczywistą jest rzeczą. a ponieważ to. że i to. Bo kiedy jedna definicja jest nieodpowiednia. że takim właśnie jest człowiekiem i ze względu na doskonałość. lekarstwa i cięcia chirurgiczne. taki sam stosunek zachodzi pomiędzy nieuczciwym i głupim a uczciwym i rozsądnym. Z tego więc wynika. Ale podobnie jest i z duszą. którym posługuje się lekarz. który jest pierwszy. ponieważ jest potrzebny i pożyteczny. że to. że miłe jest i dobro. Bo terminu „lekarski" używa się i do duszy. przyjmują. co pierwsze. Wobec tego wszędzie poszukuje się tego. jak np. czego definicja tkwi w nas. bo nawet niekiedy dolewają sobie tacy octu. gdy wspominamy obydwa. lecz to. czego pragniemy i chcemy. który posiada nienaruszony organ zmysłu. albo jest dobre. co jest korzystne dla zdrowego ciała. i do ciała. a nie bezwzględne. I nie jest przyjemne to. jest pierwsze. innym razem to. że inne rodzaje przyjaźni w ogóle nie istnieją. że wybieramy sobie jakiś jeden z nich i dla każdego z wymienionych powodów go miłujemy. i przyjemność. ale to jest błąd. jak z użyciem terminu „lekarski". który cierpi na zapalenie oczu. a inne tylko dla określonych ludzi. co pierwsze.

Przykładami są: opowiadanie Herodota17 o przyjaźni pomiędzy strzyżykiem i krokodylem oraz wspólne lub oddzielne siadywanie ptaków. Ale jak się zdaje. drugi nieznanego poety. 612 a 20-24. polega na odwzajemnianiu się uczuciem przyjaźni (<xvTi<piXloc) i wzajemnej pre-dylekcji (avTi7tpoaipeeTi?). I jest niemożliwe sprowadzić wszystkie formy przyjaźni do jednej definicji. I ludzie źli mogą być sobie nawzajem przyjaciółmi tak ze względu na pożytek. W rzeczywistości istnieje' wiele rodzajów przyjaźni. ci którzy lubią się dla przyjemności. i Już Ateńczycy więcej znać nie chcą mieszkańców Megary). A ta. ponieważ nie spotyka się wśród nich owej „pierwszej" przyjaźni. skoro właściwie nic nie przeszkadza. ilekroć się to dokładnie zbada. albowiem zły człowiek w każdym razie wyrządzi krzywdę złemu. co pożyteczne. A pozostałe formy przyjaźni spotykamy i wśród zwierząt i moment użyteczności występuje wyraźnie w jakimś małym zakresie i w stosunkach pomiędzy człowiekiem a zwierzętami oswojonymi oraz pomiędzy zwierzętami. nie są przyjaciółmi. mimo że doznają krzywdy. chociaż nie ta pierwsza. o którym mówią wróżbici. aby uprawiali inne formy przyjaźni. Przedmiot miłości jest drogi dla tego. dopóki się bije.224 Etyka Eudemejska. ale z drugiej strony znajdują się wszystkie jej formy i ani nie jest tak. przyjaźń wśród ludzi dobrych. że nie są oni przyjaciółmi. że ilekroć ta pierwsza okaże się nieodpowiednia. dlatego przyjaźń ludzi młodych łatwo ulega zmianie. Bywa wszelako wśród nich uczucie przyjaźni. co pożyteczne. druga o to. która miłuje. Księga VII Przyjaiń pierwsza i trzy inne formy 225 twierdzą. która opiera się na tym. Ale to jest przyjaźń. co powiedzieliśmy. lecz nie w sensie pierwszej przyjaźni. ale i ta osoba. tak długo jest druhem sojusznik. ponieważ nie zachodzi pierwsza przyjaźń. co przyjemne. a ta poprzednia nie jest stała. jest przyjaźnią większości ludzi (bo dla pożytku się przyjaźnią i aż do tego stopnia. że są one podobne 17 Herodot. Z tego zatem jest widoczne. 1236 b jest przyjaźnią ludzi najlepszych. że istnieje tylko jedna przyjaźń — ta pierwsza. że pierwsza przyjaźń. a skrzywdzeni nie żywią wobec siebie uczucia przyjaźni. jak powiedzieliśmy.16 A tę opartą na przyjemności spotykamy wśród młodych. gdyż ze zmianą charakteru w trakcie dojrzewania zmienia się ich odczucie przyjemności. jak i ze względu na przyjemność. Pierwszy wiersz z Archilocha. nie istnieją inne formy przyjaźni. bo są nastawieni do tego zmysłowo. jako że ta ostatnia jest stała. Stąd używanie określenia „przyjaciel" wyłącznie w tym sensie (pierwszej przyjaźni) zadaje kłam zaobserwowanym faktom i zmusza do wypowiadania paradoksów. opisuje Arystoteles w Hist. To samo animal. . Stąd ten rodzaj przyjaźni występuje wyłącznie wśród ludzi (bo tylko człowiek zdaje sobie sprawę z tego. kto miłuje. jako że według ich założenia ta pierwsza musi być także ogólna. Jedna została określona w oparciu o doskonałość. jak mówi przysłowie: Glauku. Z tych ta. jest droga dla tego. tak długo jak są ludźmi nieopanowanymi. Niektórzy utrzymują. kto jest przedmiotem miłości. Dla przyjemności bowiem wzajemnie siebie znoszą. że może wybie16 rac). Pozostaje więc przyjąć taki pogląd. skoro rozróżniliśmy potrójne znaczenie terminu „przyjaźń". Dnieje II 68. lecz na niej się opiera. która opiera się na doskonałości. a trzecia o to. Wynikało to już z tego.

powodu? Skoro w rzeczywistości „miłować" (TO cpiAsw) ma dwojakie znaczenie18. Z tego względu. że pojawi się brak opanowania. I to sprawia doskonałość. że człowiek należy do istot. Bo czymś innym jest to. I to. co jest pożyteczne dla poszczególnych osób. co nie jest dobre dla kogoś. a dla poszczególnego człowieka jest nią to. co jest bezwzględnie dobre. czego poszukujemy: czy dobro bezwzględne jest dobrem we wspomnianym sensie. służyć do wyrażenia raz czyn- . innym razem możliwości. Nasuwa on bowiem pytanie. tylko w inny sposób. Obydwa bowiem pytania dadzą się sprowadzić do tego samego: bo tego. wszelki przyjaciel jest przyjemny. nie ma dla niego znaczenia. aby rzeczy moralnie piękne były przyjemne. lecz nie dla tego . co jest dobre dla danego człowieka. lecz może być złe. W tym bowiem miejscu musimy się zatrzymać i zastanowić się. jeżeli nic nie stoi na przeszkodzie. który sam jest wart wyboru ze względu na niego samego (a musi być takim człowiekiem. I podobnie jak z tym. Zdolny do tego właśnie i pomocny w tym jest człowiek (z natury bowiem dobra bezwzględne są dla niego dobre). że jest dobry. czy przyjaźń ujawnia się przez to. trzeba żeby i on sam przez się był godzien wyboru). I skoro to. są tym samym i w tym samym czasie. z zażywaniem lekarstw. nawet jeśli nie jest przyjemny. skoro pierwsza przyjaźń opiera się na doskonałości. Jest konieczne. i to. które z natury są szlachetne.226 Etyka Eudemejska. co jest godne przyjaźni. co jest pożyteczne. nie pozba18 Czasownik „miłować" może ności. tak jak <czymś innym) jest ćwiczenie ciała w porównaniu. nie ma tam stanu w pełni doskonałego. można uniknąć. jak się zdaje. jest dobrem dla tej rzeczy. i od czego właściwie zależy uczucie przyjaźni: czy miłujemy kogoś dlatego. a droga prowadzi przez przyjemność. czym różni się ona od innych form przyjaźni. i czy aktywnemu uprawianiu przyjaźni towarzyszy przyjemność. to. doskonałość ludzka -(jest dwojaka)> — bo przyjmijmy. skoro bowiem pragnie się dóbr ze względu na niego samego. Te rzeczy muszą się ze sobą zgadzać. Bo rzecz godna wyboru jest dobrem bezwzględnym. I właściwie podobnie ma się sprawa z przyjemnością. a prawdziwy przyjaciel bezwzględnie przyjazny jest pierwszym przyjacielem i jest tego rodzaju przyjacielem. W rezultacie i trwała dyspozycja tzn. Księga VII Przyjażń pierwsza i trzy inne formy 227 z nazwy i że zachodzą miedzy nimi przypadkowe stosunki. oznacza brak opanowania. lecz raczej — zestawia się je z jedną rzeczą. Bo możliwe jest. co jest dobre dla 1237 a niego. jest i w przypadku trwałych dyspozycji. a doskonałość tego. co jest bezwzględnie dobre. co jest bezwzględnie przyjemne. lecz to jest to. czy miłe jest tylko to. I umiejętność polityka służy temu. zachodzący w uczuciach. co nie jest bezwzględnie dobre. co z natury jest szlachetne. stąd doskonałość tego. tak iż ostatecznie to. gdzie jej jeszcze nie ma. ani że nie podpadają pod jeden rodzaj. jest dobrem bezwzględnym. Bo są to dwa różne pojęcia: „dobry dla kogoś" i „bezwzględnie dobry". Jednakże powinniśmy ten temat dokładniej rozważyć. Dlatego. ale podobnie i mężczyzna raczej niż kobieta i obdarzony zdol- nościami niż ktoś pozbawiony wrodzonych zdolności. I to nie z tego powodu. i przyjaciele będą ludźmi bezwzględnie dobrymi. czy to. aby sprowadzać zgodę tam. jest przyjemne — czy też nie. że dobro to jest działanie. to prawdziwy przyjaciel jest również bezwzględnie przyjemny. co jest bezwzględnie pożyteczne. że są pożyteczni. i to. co z natury nie jest szlachetne. czy istnieje przyjaźń bez przyjemności. Ale dopóki między nimi istnieje niezgoda. gdyż rozdźwięk pomiędzy dobrem a przyjemnością.

a funkcja każdej możliwości jest zewnętrzna19. że w ogóle pierwsza przyjaźń polega na obopólnym wyborze rzeczy bezwzględnie dobrych i przyjemnych. jak się zdaje. w kimś drugim. 1237 a 35). ale jedynie ta pierwsza przyjaźń taka jest. o ile to jest ta osoba. jest czymś stałym. Dalszą myśl można wyjaśnić tylko w oparciu o Met. co niedoskonale. 1218 b). to sprawia. a dla człowieka najprzyjemniejszą rzeczą jest człowiek. co się udoskonaliło. który miłuje. bo albo możliwość jest w kimś innym. i ta sama zasada obowiązuje w obydwu przypadkach. stąd przyjemność. Dlatego kochać (<piXetv) znaczy 19 Jest to druga definicja (poprzednia traktowała przyjaźń jako akt wyboru). a to. 1237 b o ile jest mu drogi. Skoro zatem tak rzecz się ma z tym. to staje się jasne. Przyjaźni Arystoteles nie uważa jednak za cnotę. a aktywność jest jej celem. bo przyjaźń. albowiem kocha się również to. Ale skoro czynnie miłować znaczy tyle. która przecież jest dyspozycją (por. s. co jest nieożywione. dzięki której dokonuje się tego rodzaju wyboru. które dla kogoś jest dobre. np. Dlaczego? Ponieważ w człowieku kochanym nie zachodzi proces taki. a co zdarzyło się nie w pośpiechu i nie z łatwością. Przyjaźni przynależy działanie. jest tą przyjemnością. . ale w . której przejawem byłby właśnie akt wyboru. Ale skoro jest dyspozycją. ale wewnątrz tego. rzeczy podobne wzajemnie sprawiają sobie radość. I sama przyjaźń jest dyspozycją. Obecnie chodzi o pogląd Arystotelesa. Bo być kochanym20 oznacza działanie ze strony przedmiotu miłości. Dlatego iip. jak w kochającym (por. że sąd jest trafny. Natomiast co się tyczy innych form przyjaźni. ale nikt nie chce przebywać w jego towarzystwie. którą daje przyjaźń. że doskonałość rozumie się jako powtarzanie tego samego aktu.B. a być kochanym. że jest kimś innym. musi przynajmniej zbliżać się do cnoty. co traktować przedmiot miłości jako umiłowany przedmiot. podczas gdy kochanie jest również działaniem przyjaźni. Tak że jeśliby ktoś nie doznawał przyjemności. człowiek A wywołuje w drugim człowieku B przyjaźń. któremu towarzyszy przyjemność. Księga VII Przyjaźń pierwsza i trzy inne formy 229 wionę przyjemności? Ale jest rzeczą oczywistą. którą wszyscy uznają. a nie o ile jest lekarzem lub muzykiem. chociaż (przyjaciel) jest dobry. stąd nie można mówić. tam można mówić o dyspozycji. a ten poprzedni w tym. nie ma pierwszej przyjaźni. że jest ona możliwością. jest obopólnym wyborem. W żadnym wypadku! Jeżeli ktoś wydaje przykrą woń. inne budzą wątpliwości. i ten ostatni przypadek jest możliwy wśród istot obdarzonych duszą. że jak w nauce nowe badania i osiągnięcia głównie na nas działają z powodu uprawianej przyjemności. dlatego że one są dobre i przyjemne. Bo możliwość i działanie Arystoteles (Met. Z natury w każdym przypadku bezwzględne dobro jest bezwzględnie przyjemne. Bez zaufania również nie ma żadnej stałej 20 Począwszy od tego miejsca aż do EE 1237 b 5 tekst nie jest zupełnie jasny. doznawać przyjemności. EE. Kochany jako przedmiot miłości nie ma nic wspólnego z działaniem. Bo jej funkcją jest działanie i to nie na zewnątrz. dokonanym dla wzajemnego poznania się. Bo wydany sąd jest stały. w którym czytamy. Żadna przypadkowa rzecz nie może przeszkodzić do tego stopnia.228 Etyka Eudemejska. 399 to zdanie wyjaśnia poprzednie. a nie dlatego. nie. To jest więc owa pierwsza przyjaźń. Możliwość tkwi nie w A. jakiej ta osoba dostarcza. Bo on miłuje jego samego. co jest jej pozbawione. że tak jest i z tym. a bez działania nie ma przyjemności. albo jest ona jak gdyby czymś innym. Według Dirlmeiera. 1019 a 16. Jeżeli natomiast czynne miłowanie. a przyjaciel jest przedmiotem miłości dla przyjaciela. tak jest i z poznawaniem zwyczajnych spraw. IX 3) przeciwstawił sobie. żeby dobro nie sprawiało przyjemności. jest jasne. a człowiek szlachetny jest doskonały. a gdzie powtarza się to samo. to w porównaniu z nią. że być kochanym nie daje przyjemności. Musi się zadowolić życzliwością. ludzie opuszczają go. dla tego jest przyjemne.

125. a przyjacielem zostaje dlatego. ani niewiasty. kiedy te dwie właściwości ze sobą harmonizują. ale w żadnym wypadku nie można wybierać w miejsce starego przyjaciela kogoś. o kirn się nie wie. że przy- Teognis w. niczym pod jarzmem swym muł. sądzą. I bez próby czasu nie są przyjaciółmi. Bo bezwzględnie dobry jest przez to. bo w ten sposób nie realizuje się (przysłowia): dobra przyjaciół są wspólne23. Ale równocześnie okazuje się. Oto dowód: łatwo bowiem oczernić takich. natomiast bezwzględnie dobrym i przyjacielem zostaje wtedy. że już nimi są. podczas gdy tam. ile raczej już są przyjaciółmi. niełatwo ich oczernić.230 Etyka Eudemejska. którzy nie zostali wypróbowani w ten sposób. tak występuje i w przyjaźni. ale potrzebny jest czas. Ale by być równocześnie przyjacielem dla wielu. nie można bowiem czynnym być w stosunku do wielu równocześnie. i przeważnie nie zdając sobie z tego sprawy taki stan uważają za przyjaźń. Dlatego wyrażenie „beczka soli" 25 stało się przysłowiowe. ludzie łatwo dają się przekonać. a jeśli od dawna posługiwano się rzeczą gorszą. tak iż co jest bezwzględnie dobre. co do tego bowiem. Właśnie z tego wynika słuszność powiedzenia. a nie interesy stanowią dodatek do przyjaciół. że taka przyjaźń nie występuje nawet między złymi ludźmi. gdyż własną miarę stosuje do innych. powinno się wybrać tę ostatnią. A tego rodzaju fakt. jest także dobre dla drugiego człowieka. 24 Przykład sokratejski ma wskazywać na konieczność uprawiania przyjaźni wypróbowanej. W rzeczy samej nie powinno się wybierać w podobny sposób płaszcza i przyjaciela24. Tak że nie są przyjaciółmi. chyba że z powodu doświadczenia nie ufają. EN 1156 b 26 n. '238 a czy jest lepszy. Ludzie źli mianowicie wolą dobra naturalne22 od przyjaciela i żaden z nich nie miłuje bardziej człowieka aniżeli swój interes. Dlatego łatwiej oszukać ludzi dobrych. Obszerniej na ten temat mówi Arystoteles w EE VIII 3. albo jeżeli ktoś nie jest bezwzględnie szlachetny. ale i dobry dla ciebie. że poprzez przyjazne wzajemne pomaganie sobie w każdej sprawie. Przecież ludzie nie zdrowieją z chwilą. oni nie tyle chcą się zaprzyjaźnić. tak iż nawet jeżeli chcą zostać przyjaciółmi. 23 To przysłowie występuje ponadto w jEJWIII 11 i IX 8. A zatem pierwszą przyjaźń spotykamy nie pomiędzy wieloma ludźmi. należałoby z każdym wspólnie żyć. że jest dobry. jak mówi Teognis:21 Ani męża umysłu nie zgłębisz. Bo powinno sieje poddać próbie. a lepszą jeszcze nie. Bo ilekroć ludzie pragną zostać przyjaciółmi. ponieważ trudno jest wypróbować wielu ludzi. tylko chcą przyjaciółmi zostać. nie znaczy to. Aż wypróbować się da. 25 Por. chociaż wydaje się oznaką roztropności to. jest jednak dobry dla drugiego człowieka. gdzie nie było wypróbowania. bo człowiek niegodziwy jest nieufny i złośliwie nastawiony względem wszystkich. jako że przyjaciel staje się 21 22 dodatkiem do interesu. jak w innych przypadkach. ilekroć oczerniający przedstawią dowody. kiedy chcą być zdrowi. na przeszkodzie stoi czynna miłość. w czym się wzajemnie wypróbowali. że we wszystkich przypadkach z dwóch rzeczy wybiera się tę lepszą. że jest dobry dla drugiego. . a zaufanie przychodzi z czasem. Księga VII Przyjaźń pierwsza i trzy inne formy 231 przyjaźni. Nie ma bowiem przyjaciela bez próby i to nie tylko trwającej jeden dzień. ponieważ jest pożyteczny. Ale równocześnie przyjaciel nie powinien być tylko bezwzględnie dobry. jeżeli ma być twoim przyjacielem.

A i tego bezwzględnie przyjemnego też nie poznajemy szybko. że człowiek nikczemny zostaje przyjacielem człowieka uczciwego. Możliwe jest również. że jest nikczemny. ale w ten sposób jak oceniają napój nazywając go słodszym. co złe z natury — czego dotyczą sukcesy i nieszczęścia — raczej wolą człowieka. ponieważ w tych rzeczach szybko udaje się poznać to.232 Etyka Eudemejska. EN 1161 b 34). Ludzie bowiem są podobni do wina i jadła. lecz o wiele prędzej przyjemnego. co jest przyjemne. niż mieć pierwsze. Bellerofont (por. I słusznie powiadają: Natura wszak jest stała. że <doznawana> przyjemność nie jest nieprzerwana. że przyjemni są również dla siebie ludzie nikczemni. którzy nie są szlachetni. o ile bieda albo choroba są przydatne. dobry zaś nieopanowanego ze względu na konkretny cel. jeśli jest muzy27 Pierwsze powiedzenie w oryginale brzmi: ^AtĘ -/jXixa TŚpTisi i oznacza: rówieśnik cieszy się rówieśnikiem (por. Stąd powiedzenia: „swój do swego ciągnie" i Zespala bowiem rozkosz złego wszak ze złym27. albo jeden lubi śpiew. o ile wszyscy ludzie posiadają jakieś dobro i przez to wzajemnie się do siebie zbliżają. Eurypides. chce. w. i u ludzi złych. a pieiwsze wrażenie jest mylące. o czym mówiliśmy poprzednio. Bo to. I nie pragnie lekarstwa jako takiego. i u zwierząt. lecz o ile ma udział w czymś z tych rzeczy. Bo może ktoś być przyjemny nie przez to. Elektro. O wiele piękniej byłoby jednak twierdzić to o cnocie aniżeli o naturze i mówi się. ponieważ on może być pożyteczny ze względu na określony w danej chwili cel. jaką daje doskonałość. a nikczemnego ze względu na cel zgodny z jego naturą. że dobra przyjaciół są wspólne (albowiem jedynie oni zamiast dóbr naturalnych i tego. 941. w jaki zostają między sobą ludzie. którzy nie są prawdziwymi przyjaciółmi. lecz dlatego. ale ze względu na określony cel. Bo napój nie jest przyjemny ze względu na następstwa. Księga VII Przyjaźń pierwsza i trzy inne formy 233 jaźń należy do rzeczy stałych. I będzie chciał dóbr dla swojego przyjaciela. Ponadto mogą zostać przyjaciółmi w sposób. albo ani źli. a nie mieć drugich). po prostu dóbr bezwzględnych oraz tego. W EW 1209 b 36 przy tym samym cytacie wymienia się Eurypidesa. To nieszczęście ujawnia tych. frg. zły — szlachetnego ze względu na konkretny dla niego cel. ani jako dobrzy. opiera się na doskonałości i na przyjemności. które są wspólne. Gdyż jest możliwe. Wtedy bowiem staje się jasne. tylko zostali przyjaciółmi dla korzyści. lecz np. że czas wykazuje przyjaciela i raczej nieszczęścia aniżeli powodzenia. Ponadto mogą być dla siebie nawzajem pożyteczni i przydatni i (nie w sposób bezwzględny. a bogactwo — nie26. Wobec tego pierwsza przyjaźń. a drugi jest śpiewakiem. Drugi cytat z niezachowanej tragedii Eurypidesa. dzięki której pozostałe formy przyjaźni otrzymują nazwę. co jest dobre dla niego samego w pewnych warunkach. jak np. będzie tego chciał z powodu bezwzględnego dobra. I podobnie jest z ludźmi. 298 Nauck). . Czas natomiast ujawnia jednych i drugich: bo i pożytecznego przyjaciela nie poznaje się szybko. ani dobrzy. co jest bezwzględnie przyjemne. podczas gdy w przeciągu dłuższego okresu czasu staje się ono nieprzyjemne i nie-słodkie. nie o ile oni są nikczemni. tak jak szczęście do samowystarczalnych. Pozostałe formy przyjaźni poja26 wiają się i u dzieci. Ale i większość ludzi może się na to zgodzić. jak np. można określić na podstawie ostatecznych skutków i po czasie. ale ze względu na cel) nie jako źli. aby przyjaciel wypił lekarstwo. którzy nie oceniają wyłącznie na podstawie rezultatów. ponieważ obydwaj są muzykalni.

Sens jest taki: ludzie przyjaźnią się. którzy potrafią współżyć. v. w jaki się go miłuje. inni według nadmiaru. która zachodzi pomiędzy rządzącym a poddanym. Prawdziwymi przyjaciółmi zostają ci. a inne — nadmiaru. Dalej: o tyle. jakiej doznaje człowiek samowystarczalny z powodu posiadania majątku albo syna. Pomiędzy tymi formami przyjaźni zachodzą jednak różnice: inna jest przyjaźń ojca do syna i inna męża do żony. W każdym człowieku ponadto tkwi jakieś dobro i ludzie przyjaźnią się głównie ze względu na nie. albo kochać w inny sposób. która zachodzi pomiędzy władającym a podwładnym i odpowiednio inna jest także sprawiedliwość. jest udziałem rządzącego. albo poddany oskarżał rządzącego. EE 1236 a 6 — 123 7a 15. zbliżając się do siebie ze względu na podobne zainteresowania. W ten sam sposób ma się rzecz i z tymi. istnieją więc trzy rodzaje przy. co ma się stać jego własnością. I jest różnica pomiędzy przyjemnością. Na ten temat Arystoteles mówi już wcześniej w 1238 a 36 nn. którzy zostali przyjaciółmi w ten pierwszy sposób. Kochający bowiem nie wie. Do tego rodzaju przyjaźni zaliczamy przyjaźń ojca do syna i dobroczyńcy względem doznającego dobrodziejstwa. bo jedne istnieją według równości. Jedne i drugie to 89 Jest to przedstawiciel starej komedii. na równości Jak powiedzieliśmy30. pierwsza odpowiada tej. nie odwzajemnia się ich w podobny sposób. ponieważ wykazuje równość proporcjonalną (JCOCT' avocXoYtav). bo być kochanym. że nie są pożyteczni i nie wyświadczają dobrodziejstw w podobny sposób. Z tego powodu ci. że nie odwzajemnia • uczuć miłości w ten sposób. albo 28 Przekazany tekst nie jest zupełnie jasny. 30 Por. Ainikos. których przyjaźń opiera się. Śmieszne byłoby. i to odnosi się także do przyjemności. bo często jest przyczyną wzajemnych nieporozumień. . doskonałość boga wobec człowieka.234 Etyka Eudemejska. a te znów dzielą się na dwa. którzy są przyjaciółmi dla korzyści i dla przyjemności: jedni są nimi według równości. Dlatego Ainikos29 powiedział: To rzekłby miłowany. jak np. że przyczyna jest ta sama. To spostrzegamy u zakochanych. W tego rodzaju formach przyjaźni albo w ogóle nie zachodzi odwzajemnianie uczuć (avTi<piXeia9-ai). a nie kochać. oskarżają partnerów. albo o ile dostosowują się do każdej osoby. 4.1239 i jaźni: opierają się one na cnocie. a tą. jakiej doznaje człowiek potrzebujący tego. a druga tej pomiędzy dobroczyńcą a doznającym dobrodziejstwa. na korzyści i na przyjemności. Bo to jest inna postać przyjaźni. lecz miłośnik nie. ponieważ zaprzyjaźnieni z powodu doskonałości poniekąd są względem siebie przyjaciółmi dzięki równemu udziałowi w doskonałości. jak świadczy Suidas s. że coś szlachetnego znajduje się we wszystkich ludziach. ponieważ wszyscy ludzie posiadają coś z dobra28. Z tego powodu są ludzie. ale w każdej z nich określa się przyjaźń na podstawie równości. gdyby ktoś zarzucał bogu. Istnieje też odmienna forma przyjaźni oparta na nadmiarze. Każdą formę przyjaźni określa się na podstawie równości bądź nadmiaru Istnieją zatem trzy tego rodzaju formy przyjaźni. zdolność itp. że ich uczucia nie wypływają z tych samych pobudek. chociaż nie są szlachetni. a nie równość liczbową (XKT' aptS-(AÓv). Im zaś się zdaje. 3. Księga VII Prawdziwa przyjaźń opiera się na równości 235 kalny.

mniej okazywał uczucia. O wspomnianej tragedii niczego nie wiemy. ale ludzie mogą odwzajemniać uczucie miłości bez względu na to. 31 Tragik. cudze natomiast. r. a kto cieszy się z przyjemności. lecz przy odważaniu złota już ma znaczenie. Zresztą jest sprawą oczywistą. Do tego zaś rodzaju ludzi głównie należą ci. . że kocha. ktoś chciał żądać tego od boga. aniżeli być przez nią poznanym. aby czynić <dobro> i kochać. Skłonny do miłości to jest taki. ale przyjaciółmi zostają ci. którzy wytrwali w miłości w stosunku do zmarłych.n. ale ludzie błędnie oceniają to. że posiada obydwie te rzeczy: {doznaje miłości i przewagi). i na cnocie. gdyż być kochanym jest sprawą przypadkową. I to również wyjaśnia. które znajduje się dalej. Bo uczucie mierzy się wartością przyjaciół i rodzajem równości. ma samolubny motyw (OCUTOU svsxa). Dlatego pewni ludzie bardziej cenią pochlebcę od przyjaciela. aby ten. co mieć przewagę. że ludzie zostają przyjaciółmi. aby doznawać jakiegoś dobra. gdyby ojciec przyjaźnił się z dzieckiem. inni do ambicji. kto przewyższa innych. I tak. dla których podstawą jest równość. że kocha kogoś niezasłużenie. sami partnerzy nie żądają wzajemności lub wzajemności takiej samej. nie ma często żadnego znaczenia. wydaje się. przy odważaniu drewna. jeżeli przewaga jest mała. jak to czynią np. ale „być kochanym" dotyczy przedmiotu miłości. I rzeczywiście to życzenie. <że jest kochany). ponieważ on sprawia. jakby np. co małe. że znajduje się blisko. Wykazaliśmy więc. aby uchronić dziecko przed śmiercią. Niekiedy jednak powinno się kochać człowieka przewyższającego innych. aby być znanym. że jest kochany. ponieważ być podziwianym znaczy tyle. jeżeli obie rzeczy naraz są niemożliwe. której dostarcza kochanie. jak np. dokąd przybył ok. co małe. Zachodzi tu bowiem konieczność czynnej postawy. Z natury właśnie jedni ludzie są skłonni do miłości. Z tego powodu chwalimy tych. albo i innej tego rodzaju przewagi. ale sami nie są już znani. staje się zrozumiałe. Bo w ten sposób mają równocześnie udział w doznawaniu miłości i w przewadze. czy są przyjaciółmi. <chodzi o to). której schlebia. że istnieje więcej form przyjaźni. jako że można być kochanym nie wiedząc o tym. który bardziej cieszy się tym. ponieważ czyjeś osobiste dobro z powodu tego. że rodzą się nieporozumienia (bo to. ten lubi przewagę. natomiast innych poznaje się w tym 1239 b celu. którzy lubią zaszczyty. chociaż kocha je i jest kochany. co zresztą na nic się nie przydaje. kiedy innym oddają swoje dzieci. 406 p. iż osobie. wydaje się wielkie. ilekroć podstawą dla nich jest równość. Ale zawsze jest rzeczą słuszną. aniżeli tym. a nie samemu je czynić. Żył w Syrakuzach na dworze Dionizjusza Starszego. aby poznać drugą osobę. Również przyjaźni bardziej odpowiada „kochać" aniżeli „być kochanym". ale kochać w ten sposób nie można. małe). kobiety. Kto więc cieszy się z tego. jeżeli natomiast <ten ostatni) kocha. z drugiej <miłość nie powinna istnieć) z powodu cnoty albo pochodzenia.e. że się go podziwia i kocha. Natomiast u Eurypidesa w tragedii pod tym samym tytułem Andromacha sama oddaje się w ręce wrogów. gani się go za to. A więc z jednej strony nie zasługuje się na miłość z powodu zbyt młodego wieku. dlaczego ludzie bardziej szukają przyjaźni opartej na przewadze aniżeli na równości. Ale ilekroć występuje przewaga. Byłoby niedorzeczne. albo w ogóle nie kochał i to w każdym rodzaju przyjaźni: w tej opartej na korzyści i na przyjemności. ten odznacza się skłonnościami do miłości. znają ich bowiem. jak się zdaje. a człowiek ambitny bardziej tym. jak Andromacha w tragedii Antyfonta31. Księga VII Prawdziwa przjaźń opiera się na równości 237 formy przyjaźni.236 Etyka Eudemejska. Dowodem zaś jest to: bardziej wybiera się przyjaciela po to.

jako że w ten sposób z tych dwóch części powstaje jedna rzecz pośrodku. lecz są poróżnieni. Przeciwieństwa bowiem dążą do siebie nawzajem ze względu na środek. Bo ludzie nadmiernie zziębli. co leży pośrodku. nie jest przyjaźnią. ponieważ jest pożyteczne. przypis 27. a niewolnik pana. Lecz doznaje naturalnej przyjemności ten. także zwierzętom. oraz kobieta i mężczyzna potrzebują siebie wzajemnie i to. i nie jakoby mieściło się w celu. źli natomiast i głupi są zupełnie inni rano i wieczorem. ciepło do zimna i suchość do wilgoci. bo dla ludzi podobnych te same rzeczy są przyjemne i każda rzecz z natury sama dla siebie jest przyjemna. którzy to zjawisko rozpatrywali zewnętrznie (jedni twierdzą. jest bezużyteczne. jest miłe przeciwnemu w miarę użyteczności. a zło różnorodne33. i wspólne towarzystwo przez cały dzień największą wzajemną przyjemność sprawia istotom o podobnym pochodzeniu. co podobne. co jest podobne samo do siebie. surowi dowcipnymi i pożądliwi gnuśnymi. wtedy pojawia się uczucie miłości. 34 Por. Tak więc ruch w kierunku przeciwieństwa jest przypadkowy. jest przyjemne i godne pożądania. Dlatego jeżeli źli nie zgadzają się ze sobą. co jest pozbawione swego naturalnego charakteru. że opiera się na przyjemności. Z tego powodu ludzie często zachwycają się tymi. ponieważ dobro jest podobne. Księga VII O przeciwieństwach 239 i ile ich jest — a mianowicie trzy. Ponieważ dobro jest jednolite. dążą do siebie jak dwie połówki. co jest przeciwne. osiąga cel i nie zmierza do tego. Z tego powodu pan potrzebuje niewolnika. jest miłe dlatego. EE 1235 a 4-30. a ludzie przegrzani. 33 A to. Rep. Przeciwieństwa są sobie mile ze względu na dobro Ale skoro terminu „przyjaciel". zatem i dobry człowiek jest zawsze taki sam i nie zmienia swojego charakteru. jak np. kto znajduje się w środku. co przeciwne. 32 i Por. co przeciwne). która nie jest stała. ale i dlatego. jak to powiedzieliśmy na początku32. I podobnie jest także w pozostałych przypadkach. którzy nie są do nich podobni. ponieważ jeden dru- 15 — Etyka Eudemejska . gdyż rzeczy przeciwne nie dążą do siebie nawzajem. 445 c 5. co opierają ją na przewadze. co przeciwne. trzeba mówić i o tych formach i o ich stosunku do już poprzednio omówionych form. jeżeli się ogrzeją. one zawsze znajdują się w stanie pożądania. Odnosi się zaś określenie „podobny" do określenia „przyjemny" i „dobry". Na takim stanowisku stał również Platon. a w samej rzeczy jest to ruch ku środkowi. podczas gdy inni cieszą się tym wszystkim.238 Etyka Eudemejska. a nie w punktach środkowych. I można przyjąć. 5. ale dotyczy środków do niego wiodących. Ilekroć bowiem coś otrzyma to. nie są dla siebie przyjaciółmi. że to. używają ci. przechodzą w stan pośredni. Bo to. i charakter. co podobne. Z tego powodu i głos. tylko do tego. W rezultacie to. że mile jest to. a jeżeli tak nie jest. którzy {przyjaźń) opierają na równości. jeżeli się ochłodzą. Przyjaźń mianowicie. i że czymś innym jest być kochanym i wzajemnie być kochanym i że różnią się przyjaciele. inni. pozbawiony pożądania. jak np. Ale w jakiś sposób i umiłowanie przeciwieństwa jest umiłowaniem dobra. od tych. ale ilekroć pojawi się pośród 1240 > istot obdarzonych duszą. i to w sensie bardziej ogólnym. że w ten sposób i ludzie źli wzajemnie się kochają: Zespala bowiem rozkosz złego wszak ze złym34. czego pożąda. A więc ten rodzaj stosunków spotyka się i u istot nieożywionych.

albo ptaki. czy ktoś sam sobie może być przyjacielem. jest przedmiotem wielu rozważań. kiedy ktoś pragnie współżycia z kimś tylko po to. A zatem to przypadkowo. W jeszcze inny sposób. które współcierpią z dziećmi. OCUTW) może być przyjacielem Zagadnienie. W istocie wszystkie te przypadki są ze sobą sprzeczne. I podobnie przedstawiają się wszystkie inne problemy. czy ktoś sam 35 Podobnie Platon w Polityku 307 n. i to w ten sposób. że panowie są srodzy. ale dla dobra innego człowieka. że nie są kochani.240 Etyka Eudemejska. cit. Księga VII Człowiek przyjacielem samego siebie 241 giego zbliża do środka35. Przyjaźń ta bowiem w pewnym sensie istnieje przez podobieństwo. że części duszy w jakiś sposób są ze sobą wzajemnie powiązane. ojcowie pragną istnienia dzieci. uważają. i czy sam sobie może szkodzić. nawet chociaż swoich dóbr mu nie użycza. i to nie ze względu na siebie samego. to jednak przez to może wydawać się. aby w ten sposób niwelowały wzajemnie przeciwieństwa. a być może i jakieś dyskusje prowadzone z przedstawicielami Akademii. •% kto pragnie dla kogoś dobra. tak jak matki. Na podstawie zachowania się wobec siebie samego zostały określone pozostałe rodzaje przyjaźni. kiedy odczuwają cierpienie. 36 Por. przy których pomocy zwykliśmy je badać w naszych rozważaniach37. i doznający miłości. Albowiem być kochanym i kochać to są dwie różne rzeczy. a jeszcze inni. inni. 236) w przedstawionym toku rozumowania widać wyraźny wpływ Platona. dzięki czemu człowiek raczej sam dla siebie jest przyjacielem w tym sensie. s. Ale na podstawie teoretycznych rozważań i cech właściwych przyjaźni wydaje się. że są i przyjaciele. że przyjaciele częściowo mają przeciwne interesy. Bo niektórzy ludzie. Platon domaga się łączenia przeciwnych sobie charakterów. Przyjacielem bowiem. sobie może być przyjacielem i wrogiem. co uważa za dobre. niewolnicy cierpią wspólnie z panami. jeżeli nie pragnie ich istnienia. a mianowicie. O ile oczywiście i dusza składa się poniekąd z czynników. EE 1223 a 36-b 16 n. np. a nie bezwzględnie. jak np. Człowiek sam sobie (CCUTÓS. tym mniej swojego życia. jeżeli ktoś chce współcierpieć z cierpiącym i to bez jakiegoś szczególnego powodu. . że w najwyższym stopniu darzy tamtego uczuciem przyjaźni. że są przyjaciółmi. jak się zdaje. jeżeli nie chce z nimi wspólnie żyć. ponieważ wszystkie tego rodzaju stosunki zakładają istnienie dwóch oddzielnych czynników. że każdy sam sobie jest przyjacielem. przeciwieństwa są sobie mile i to ze względu na dobro. z powodu których mówi się. 6. ile jest form przyjaźni i jakie są między nimi różnice. albo że nie są nimi. Zdaniem Kramera (op. Wyjaśniliśmy więc. w jakim przedstawiliśmy człowieka nieopanowanego i opanowanego jako działającego dobrowolnie i nie-dobrowolnie36. i ponadto 1224 b 21 nn. wykluczając jakiś inny powód. a nie dla samych panów.. i miłujący. jak powiedzieliśmy. i korzystając z tego jako normy oceniają przyjaźń względem innych przyjaciół. jeżeli przyjaciel nie życzy im tego czy tamtego. częściowo podobne. Ponadto uznamy za uczucie miłości. aby być w jego obecności. jest ten. ale dlatego. o ile zaś czynniki nie są rozdzielone — to nie. tego rodzaju stosunki w jakimś sensie są możliwe. ale współżyją z innymi osobami. ponieważ jedni uważają. albo tego. jak się zdaje. że Arystoteles przypomina jakieś wyk łady. które współczują ze 37 Uważa się. W inny zaś sposób: kiedy człowiek pragnie istnienia drugiego człowieka ze względu na niego samego. a nie ze względu na siebie. czy nie.

to jego stosunek do siebie jest jak „Koriska do dobrego Koriska"39.za dobrego. a zły jest złym wbrew naturze. I człowiek dobry ani zaraz sam sobie nie wymyśla. jak długo żyje. ani wcześniejsze temu późniejszemu. Bo skoro w jakiś sposób jest podobny sam do siebie i jest jednością. a nie kocha. i współżycie z innymi. jak to robią sofiści. a człowiek jest jednością. Wszystkie te powiedzenia odnoszą się do jednostki (TÓV sva). nieopanowanym.. Ale to samo rozumowanie odnosi się również do przeżywania 1240b radości: cieszyć się bowiem nie z jakiegoś innego powodu. 10 podaje jako autora pierwszego przysłowia Pitagorasa.41. Diogenes Laertios VIII. aby człowiek sam sobie był wrogiem. wszak każdy w swoich oczach uchodzi . Platon w Prawach 757 a uważa je za bardzo stare. Dlatego jeżeli chodzi o człowieka. Ale i dzieci również nie. że to samo jest dla nich szlachetne. A człowiek jest taki z natury. i współradowanie się. Bo widać. ss przysłowie powtórzone i w EN1157 b 36. tym siebie zabijają. Soph. jeżeli już musimy rozgraniczyć. nie ma harmonii. bo w ten sposób chce on dla siebie dobra. jak igarz. to tak nie jest. o ile zaś jest niepodzielną jednością i on sam dla siebie jest przedmiotem pragnienia. od żadnej z nich ludzie nie mogą się uwolnić. w ten sposób jest przyjacielem sam dla siebie i jest przedmiotem pragnienia. Takiego rodzaju człowiek jest dobry i jego przyjaźń opiera się na doskonałości. bo w człowieku złyrn. że kocha. jak nieopanowany. i w ogóle. i to powiedzenie: „jedna dusza" i niemożność życia bez siebie. np. to wydaje się. a kiedy chodzi o pozostałe istoty żyjące.. I pragnienie istnienia. Arystoteles. ale jest w nim wielu. skoro niegodziwiec bynajmniej nie jest jeden. Przyjaźń zaś względem siebie samego jest podobna do przyjaźni opartej na pokrewieństwie. to jednak nadal są spokrewnieni. kiedy posiadają zdolność świadomego wyboru. ani późniejsze jego „ja" temu wcześniejszemu. i jest dobry dla siebie samego. lecz wspólna śmierć — według tych zasad postępuje jednostka i według nich kształtuje się jej stosunek do siebie samego. Bo już wtedy nie ma zgody pomiędzy rozumem i pożądaniem. Ponadto do przyjaźni odnoszą się tego rodzaju powiedzenia jak: „przyjaźń jest równością" oraz „prawdziwi przyjaciele mają jedną duszę"38. Luka w tekście. kiedy on jest spragniony. kto jest w ogóle dobry. ale chociaż się poróżnia. Księga VII Czlowiek przyjacielem samego siebie 243 sobą wzajemnie. ilekroć sami się oskarżają. Przyjaciel bowiem w• pierwszym rzędzie pragnie bynajmniej nie tylko współcierpieć z przyjacielem. tylko dopiero wtedy. Nikt przecież sam sobie nie wyświadcza dobrodziejstw z jakiegoś innego powodu. ponieważ znajdują się w nim dwa czynniki. stara się być przyjazny dla siebie. i współcierpienie. Por. jak powiedzieliśmy40. a więc nie jest przyjazny. że jest możliwe. ale dlatego. jest oznaką przyjaźni. gdyż oni. Elenchi 175 b 19.. to w sposób bardzo zbliżony. i zmienia się w ciągu tego samego dnia i jest niestały. W rezultacie przyjaźń człowieka ze samym sobą sprowadza się do przyjaźni człowieka dobrego. 39 40 41 Por. Kto bowiem ujawnia. gdyby to było możliwe. które z natury chcą być sobie przyjazne i żadnym sposobem nie może jeden oderwać się od drugiego. koń sam sobie. a jeżeli nie. jak człowiek skruszony.242 Etyka Eudemejska. ani sam o sobie nie mówi z uznaniem: uczyniłem to a to jako jednostka. I z tego powodu uważa się. . Ale wszystkie wymienione cechy posiada człowiek dobry w stosunku do siebie samego. ten pragnie uchodzić za kochającego. EE 1240 a 13-21. Ale ten. np. ale i doznawać takiego samego cierpienia: być spragnionym. że ten drugi się cieszy. że każdy sam sobie jest przyjazny.

Tyle można było więc powiedzieć o zgodzie i życzliwości. ponieważ każdy przyjaciel jest życzliwy. 7. że nie mogą one istnieć bez siebie. i jeśli nawet ktoś się zgadza w podstawowym wyborze. która jest cechą przyjaźni. czego nie mogą otrzymać obydwie strony. kto powinien rządzić. lecz istnieje i pierwsza zgoda. Przyjaciele bowiem. nie musi się zgadzać w pożądaniu.. dzięki której i źli ludzie są zgodni. EE s. pragnie ich nie ze względu na tamtego. Ale zgoda. Jedni bowiem uważają. i ci. nie mają jednego znaczenia. jak się zdaje.. Bo jeżeli dążą do czegoś takiego. Ale wydaje się. A życzliwość nie jest ani całkowicie czymś różnym od przyjaźni. Urzeczywistnia się zaś zgoda wtedy.. który robi początek.4* życzliwość nie jest życzliwością dla osoby. W ten sposób powinni dążyć do tego samego. ale dla drugiego człowieka. dla którego jest się życzliwym. ani w tej opartej na przyjemności.244 Etyka Eudemejska. że jak przyjaźń. . Natomiast ludzie zgodni nie spierają się. ludzie mogliby być życzliwi również w stosunku do przedmiotów nieożywionych. co odnosi się do wspólnego życia. 430 wypełnia słowem YJ cpiXŁa. a kto być poddanym. w ilu znaczeniach używa się określenia „być przyjacielem" i to. 43 Począwszy od EE 1234 b. Albowiem jeżeli ktoś pragnie dla drugiego człowieka dóbr dlatego. tylko to. obydwie strony otrzymały to. aby o ile to możliwe. popadną w spór. <życzliwość> nie mieści się ani w tej opartej na pożytku.. kiedy o tym samym postanawiają i tego samego pożądają. do czego dążą. a inni. nie obejmuje wszystkiego. którzy się ze sobą zgadzają. jest więc jasne. Bo życzliwość jest początkiem przyjaźni. ani tym samym.. co powiedzieliśmy42. I wydaje się. Gdyby rzeczywiście życzliwość mieściła się w przyjaźni do człowieka przyjemnego. a nie każdy człowiek 42 życzliwy jest przyjacielem. ilekroć to samo postanawiają co do tego. którą Dirlmeier. tylko ze względu na siebie samego. szkodzą sobie wzajemnie. są zgodni. I nie dotyczy tylko myślenia albo pragnienia (można bowiem mieć sądy przeciwne i pragnąć rzeczy przeciwnych.. ilekroć ich postanowienie i pożądanie dotyczy tych samych rzeczy. Od niej różni się zaś ta. są przyjaciółmi. źli mianowicie. i nie chodzi o różnych kandydatów. z natury szlachetna. podobnie jak „przyjaźń". czego się chce. Z tego wynika. która jest życzliwa. że są to pojęcia tożsame. I 'zgoda jest przyjaźnią pomiędzy obywatelami. że życzliwość dotyczy przyjaźni moralnej. w człowieku nieopanowanym pojawia się ten rozdźwięk). co jest możliwe do zrobienia przez ludzi zgodnych. że wszystkie formy przyjaźni sprowadzają się do pierwszej przyjaźni. ale nie jest jeszcze przyjaźnią. tak i życzliwość. Bo kiedy przyjaźń podzielimy na trzy rodzaje. ale o tego samego. Luka. podczas gdy przyjaciela — i czynić to. Ale cechą człowieka życzliwego jest tylko chcieć. Wtedy trzeba to tak rozumieć: I wydaje się. jak np. £goda (omówią) i życzliwość (suvoioc) w przyjaźni 1241 a Ale w naszych rozważaniach należy się zastanowić również nad zgodą i życzliwością. że również „zgoda". i to. Dlatego zgoda jest niemożliwa pośród ludzi złych.. że to jest dla niego samego pożyteczne. I zgodę spotykamy wśród dobrych. Życzliwy bowiem jest jedynie podobny do tego. Księga VII a i życzliwość w przyjaźni 245 Na podstawie tego. Dlatego życzliwość jest początkiem przyjaźni. że jest jak.

I w istocie tyle samo jest form sprawiedliwości. społeczność członków fratrii albo tajnych kultów. ponieważ tworzą one społeczność. Księga VII Przyjaiń. tak jak i niewolnik należy do pana jako część i narzędzie. 46 Por. Bo nie ma dwóch stron44. sprawiedliwość i formy ustrojowe 247 8. to słuszny byłby stosunek przeciwny. którzy wyświadczają dobrodziejstwa. ze względu na którą istnieje <ta druga). 45 Powszechnie znane jest traktowanie przez Arystotelesa niewolnika jako ożywionego narzędzia (por. i te prawidłowe. Ale wszystkie formy ustrojowe znajdujemy w związkach rodzinnych. sprawiedliwość i formy ustrojowe Ale jak się zdaje. sama nie stanowiąc jedności. W ten sposób można określić różnice pomiędzy przyjaźnią w stosunku do siebie samego. która w ogóle jest cechą charakterystyczną EE. zwyrodniałymi zaś formami tych ustrojów są: tyrania. a druga powinna się odwzajemnić. I w rzeczy samej ojcowie bardziej kochają dzieci (a od ojców jeszcze bardziej matki). A matki bardziej kochają niż ojcowie. a narzędzie jest rodzajem nieożywionego niewolnika45. że dzieci bardziej są ich dziełem. aniżeli sami doznają od nich miłości. oligarchia. Polityka 1253 b 25 nn.). I jak się zdaje. a pomiędzy wyborem i działaniem zachodzi taki sam stosunek: ten. 44 Ten temat porusza Arystoteles również w EN 1161 a 32-b 5. jak np. jaką spotykamy wśród wielu. a druga jest częścią jedności. lecz spośród tych dwóch przynależy się ono jedności. a tą. Skoro natomiast podobny związek zachodzi pomiędzy duszą a ciałem. gdyż uważają. Ciało bowiem jest narzędziem naturalnie połączonym <z duszą). między nimi nie powstaje żadna społeczność. a matka więcej cierpi przy urodzeniu. a każda społeczność powstała dzięki sprawiedliwości. Ale nie tylko o to chodzi. którzy je otrzymali. ale brak tam tej systematyczności. ponieważ zawdzięcza się coś jednej stronie. dlaczego ci. ponieważ działanie jest największym dobrem. I nie można przydzielać dobra każdej ze stron. które można usunąć. je wyświadczyli. że to dzieje się z powodu użyteczności i osobistej korzyści. tyle samo i sprawiedliwości oraz społeczności: wszystkie one ze sobą graniczą. a różnice są niewielkie. kto doznał dobrodziejstwa. tak iż ile istnieje rodzajów przyjaźni. Przyjaźń. Polityka 1342 a 23 oraz 1290 a 24-29. sprawiedliwość jest pewnego rodzaju równością i przyjaźń zasadza się na równości. Dobroczyńca bardziej miłuje obdarzonego niż ten ostatni dobroczyńcę Nasuwa się pytanie. który dobrodziejstwo wyświadczył. a one znów bardziej kochają swoje dzieci aniżeli rodziców. Pozostałe natomiast społeczności są częścią społeczności państwowych. bądź społeczności handlowe. tamtych. którzy im. którzy je otrzymują. o ile nie mówi się bezpodstawnie: przyjaźń jest równością. stkie ustroje polityczne stanowią określoną postać sprawiedliwości. Dlatego i u zwierząt spotykamy się z troską o potomstwo: zrodzić i po urodzeniu je chronić. rzemieślnikiem a narzędziem. Działanie bowiem bardziej zasługuje na wybór. panem a niewolnikiem. lecz jedna strona stanowi jedność. i te zwyrodniałe (z formami ustrojowymi jest tak samo jak ze zgodnością tonów w muzyce)46: władza królewska to panowanie ojca rodziny. to jakby dzieło tego. Ale można przyjąć. a politeia to stosunki zachodzące między braćmi.246 Etyka Eudemejska. bardziej kochają tych. demokracja. Oceniają bowiem dzieła na podstawie wysiłku. lecz u podstaw leży coś natu-1241 b ralnego. 9. ustrój arystokratyczny to związek męża i żony. aniżeli ci. A wszy- .

A zatem is t niej e i wspólnota. I podobna do tej jest ta forma przyjaźni. i pewnego rodzaju sprawiedliwość. Bo. kogo inni przewyższają. lecz wspólnotami opartymi na niej. która zachodzi pomiędzy ojcem a synem. z których ważniejsze jest działanie. członków społeczności. ludzie schodzą się razem dlatego. Wszelako stosunek pana do niewolnika przypomina stosunek. lecz istotą skłonną do wspólnego życia z tymi. Na arytmetycznej równości opiera się wspólnota demokratyczna i przyjaźń wśród kolegów. i ten. Człowiek bowiem jest istotą powołaną do życia nie tylko w państwie. nawet gdyby nie było państwa. i nie łączy się w pary. aby wspólnie żyć. tzn. Natomiast przyjaźń obywatelska głównie ukształtowała się ze względu na korzyść. i arytmetyczna. jak innt istoty żyjące. jak przyjaźń wśród braci. podobnie jak 47 Por. oraz duszą i ciałem. z którymi z natury jest związany więzami pokrewieństwa. Księga VII Różne typy przyjaźni a sprawiedliwość 249 Ale skoro równość dzieli się na równość arytmetyczną i proporcjonalną. inny życie.248 Etyka Eudemejska. inna jak między ojcem i synami. jak między braćmi. I domownicy stanowią pewną formę przyjaźni. które są wspólnikami. gdyż i tutaj otrzymuje się przywileje starszeństwa. Inny bowiem stosunek łączy piłę z umiejętnością piłowania. co jest słuszne ze względu na wytwór. kto przewyższa innych. nie dla jakiegoś wspólnego celu (ich związek jest taki jak duszy i narzędzia). towarzyszy. ani sprawiedliwości. 10. w jaki powinniśmy współżyć z przyjaciółmi. Omówienie różnych typów przyjaźni i ich stosunek do sprawiedliwości 1242 a Ale mówi się o przyjaźni wśród krewnych. jak się zdaje. ani nie jest odludkiem. Przyjaźń krewnych ma wiele postaci: jedna jest taka. jak powiedzieliśmy poprzednio47. Ta jest podobna do przyjaźni wśród towarzyszy. Bo sprawiedliwość dotyczy pewnych osób. lecz czymś zbliżonym. lecz dla pożytku człowieka. ale również w domu. Sprawiedliwością natomiast w najwyższym stopniu jest ta. Na proporcjonalnej równości opiera się społeczeństwo arystokratyczne w swojej najlepszej formie i władza królewska. świdrowanie. W zakresie tego to rodzaju stosunków mieszczą się: ciało i niewolnik. bo nie mają tego samego udziału w sprawiedliwości: ten. z przypadkowo napotkanym osobnikiem żeńskim i męskim. a przyjaciel jest wspólnikiem: jeden dzieli z nami pokrewieństwo. Ale jedynie przyjaźń obywatelska i jej odchylenia są nie tylko formami przyjaźni. że narzędzie trzeba otoczyć opieką. natomiast tego rodzaju związki nie są ani formami przyjaźni. i ten sam stosunek spotykamy w społecznościach. Inne znów formy przyjaźni zakładają wyższość jednej strony nad drugą. . przyjaźń ojcowska. bo może być proporcjonalna. Zresztą poszukiwanie sposobu. dla którego ono istnieje. że nie są samowystarczalni. EE 1241 b 16-24. którą nazywa się obywatelską. przyjaźni i społeczności. oznacza szukanie pewnego rodzaju sprawiedliwości. gdyż mogliby byli gromadzić się również po to tylko. pojawią się również odpowiednie postacie sprawiedliwości. I istnienie świdra ma dwojakie znaczenie. ponieważ w ogóle każda sprawiedliwość odnosi się do przyjaciela. ponieważ jest to sprawiedliwość społeczna. ponieważ odmierza s ie ją tą samą miarą. którą spotykamy w przyjaźni łączącej ludzi sobie pożytecznych. jak np. ale mają oni w niej udział proporcjonalny. A zdarza się również. jaki zachodzi pomiędzy umiejętnością i narzędziem.

a każda z nich ma dwie odmiany (bo każda z nich zakłada albo wyższość jednej strony. . Ale w ten sposób może się wydawać. Jeżeli strony wniosły równe liczbowo sumy w pieniądzach. jak pomiędzy bogiem a człowiekiem oraz pomiędzy wyświadczającym dobrodziejstwa i tym. tak i obywatele i Nie chcą już znać Ateńczycy obywateli Megary53. opartej: na doskonałości. ale nie w tym samym stopniu (przez obydwie strony): ten. którzy szukają równości. Ale przyjaźń. Porównywanie zdrowia ze sprawiedliwością jest tradycją. pokazuje się wyraźnie w jego postępowaniu wobec tych. tj. przypis 16. np. jak on sam zachowuje Arystoteles uważa. która sięga Platona (Polityk 295 d n. a przyjaźń obywatelska wypływa z korzyści i jak miasta — państwa są wzajemnie sobie przyjazne. lecz czymś analogicznym48. że ktoś w głębi duszy i szczerze. Lecz obu nas ojcem jednako był zwań Monarcha mój. który ich doznaje i w ogóle pomiędzy rządzącymi a rządzonymi. Bo rzeczywiście to zdarza się w ten sposób i w innych społecznościach. wymaga się proporcji. która głównie opiera się na równości. 444 e). która do nich się odnosi. Księga VII Różne typy przyjaźni a sprawiedliwość 251 i zdrowie nie jest sprawiedliwością. Słabszy51 zaś przeciwnie. Prawa 777 d: „Bo to. a przyjaźń i wspólnota staje się świadczeniem narzuconym (XóiToupYia)52. A wzajemna przyjaźń wśród braci ma charakter przyjaźni. Jeżeli natomiast nie ma tej formy. Zeus49 Bo takie przykłady cytują ci. i bogu wobec poddanego. udział jest proporcjonalny. 49 Sofokles frg. a on sam zachowuje się jak rządzący względem rządzonego. to maja równy udział dzięki równości liczbowej. Podobnie również jest z obywatelami. związek zaś pomiędzy ojcem i synem jest taki sam. na korzyści i na przyjemności. ' 52 W tekście: leitourgia. ilekroć nie są sobie wzajemnie pożyteczni. w takim stosunku pozostaje udział słabszego wobec jego własnego udziału. łączącej towarzyszy. oparta na równości. jest przyjaźnią wśród obywateli. która należy się z natury i rządzącemu. która zakłada wyższość jednej strony. i sprawiedliwości. ponieważ jest pożyteczny i tworzy wspólnotę. którym łatwo może wyrządzić krzywdę" (przekład M. Bo nigdy bękartem nie uznał on mnie. Odmienny pogląd reprezentował Platon.250 Etyka Eudemejska. czasami proporcjonalny. że stosunek pana do niewolnika nie jest formą sprawiedliwości. który ma przewagę. Na ten temat por. że czasami udział jest arytmetyczny. Natomiast związek pomiędzy kobietą i mężczyzną jest przyjaźnią. Musimy wobec tego w jakiś inny sposób wprowadzić równość i zapewnić proporcjonalność. to w odmianie. Tutaj to pojęcie ma znaczenie negatywne. A tym sposobem jest cześć. S3 Por. wyposażeniem okrętu. a sprawiedliwość. Szerzej wyjaśni Arystoteles ten problem na przykładzie w Eff 1133 a . że silniejszy traci. wyjaśniła się w wryniku dyskusji). i ustroju. A zysk powinien dorównywać stopniowi czci. W celu zaoszczędzenia budżetu państwowego w Atenach obciążano pewnymi świadczeniami. Dlatego w rodzinie spotykamy pierwsze początki i źródła 1242b przyjaźni. Maykowskiej). a nie obłudnie czci sprawiedliwość i rzeczywiście nienawidzi niesprawiedliwości. bogatych obywateli. wystawieniem dramatu. EN 1158 b 29 nn. albo równość. odwraca proporcje i tworzy związki <jak by> po przekątnej. to żąda przynajmniej równości arytmetycznej50. i Rep. domaga się proporcji odwrotnej. a jeżeli sumy nie były równe. Skoro natomiast istnieją trzy formy przyjaźni. ich przyjaźń jest typu: z ręki 50 51 6 nn. 688 Nauck. 48 się względem słabszego.

gdzie należy szukać źródeł pomysłu Arystotelesa. w jaki sposób powinniśmy rozstrzygnąć. Księga VII Różne typy przyjaźni a sprawiedliwość 253 do ręki54. Przyjaźń obywatelska natomiast zwraca uwagę na równość i na przedmiot. skoro ufają sobie na gruncie moralnym. Bo jest możliwe. jak ludzie szlachetni. EE 1242 b 36 n. i czynią i243a ją nie stosunkiem o charakterze prawnym. wolna jest od zarzutów. Doskonałość bowiem jest wolna od zarzutów. kiedy ktoś drugi o nią prosił. 59 Por. który go doznał. Otóż jest również możliwy przypadek przeciwny. A właściwie mamy wątpliwości. A uwolnienie się od obowiązków prawnych jest sprawą pieniędzy (one bowiem są miarą równości). ponieważ ich transakcje są dobrowolne57. 14. I tutaj spotykamy stronę rządzącą i stronę poddaną władzy. 58 Teognis w. przyjaźń chce mieć charakter moralny i koleżeński. aby rządzący wyświadczał dobrodziejstwa jak bóg. i nie po to. czy też jakiej on jest wartości dla tego. czym jest sprawiedliwość: czy spoglądając na dokonany czyn. Hezjod. że jest ona przeciwna naturze. Dlatego najczęściej w tego rodzaju przyjaźni spotykamy się z zarzutami. tylko obowiązuje zasada kolejnego następstwa. A zatem ilekroć przyjaźń rodzi się na skutek umowy. bogini. a nadają przyjaźni postać moralna. to rzecz58. skoro każdy dał swoje i wziął 54 55 swoje. nie procesowali się. gdyż ufają sobie wzajemnie. a nie wyłącznie na prawnym. W wyniku tego. Dlatego mówi się: Zapiać przyjacielowi56. którzy w ten sposób z przyjaźni się zjednoczyli. . Jednak przyjaźń o charakterze prawnym. Ale ludzie chcą. w jaki sposób każdy z nich oskarża. albo czegoś innego w tym rodzaju dokonał. ile 57 Wywody te stają się jaśniejsze w porównaniu z Prawami Platona 915 e. Właśnie na równości pragnie się oprzeć przyjaźń obywatelską. tymczasem uwolnienie się od przyjaźni o charakterze moralnym jest dobrowolne. Słusznie: bo z natury nie dochodzą sprawiedliwości <w sądzie) ludzie dobrzy. a mnie wielka. gdy tymczasem zaprzyjaźnieni dla korzyści nie zrywają więzów natychmiast. Jeden bowiem pragnie wzajemności. aby miał równy udział w korzyściach i w świadczeniach. które opierają się na korzyści: jedna o charakterze prawnym. oparta na korzyści. rozchodzą się. ani nie odpowiada ustrojowi królewskiemu55. 56 Por. jak powiedzieliśmy59. a zaprzyjaźnieni dla przyjemności. ale ilekroć ludzie sobie ufają. Dlatego w niektórych miejscowościach obowiązuje prawo. jest to przyjaźń obywatelska i ma charakter prawny. jak mówi Teognis: Tobie to drobiazg.252 Etyka Eudemejska. rodzą się zarzuty. a dla mnie śmierć. jaki i jak wielki on jest. a przyczyną jest to. Por. ale po to. Bo różnią się od siebie przyjaźń oparta na korzyści i na cnocie. 371. podkreślając. I w tego rodzaju przyjaźni zarzuty jednej i drugiej strony są wątpliwe. aby ludzie. Prace i dnie w. która opiera się na korzyści. jeśliby związek nie był zawiązany w oparciu o prawo i po koleżeńsku. Podobna paralela nigdzie więcej u Arystotelesa nie występuje. i to nie jest ani zgodne z naturą. aby obydwie formy występowały równocześnie i nawiąz u j ą bliskie stosunki dla uzyskania korzyści. zapytuć. I dwie są postacie przyjaźni. EX 1162 b 26. że jest tak. którzy są dobrzy i godni zaufania zawierają układy. Bo w ogóle spośród trzech form przyjaźni najwięcej zarzutów dotyczy tej. jak sprzedający i kupujący. jak w tej historii: dla ciebie to zabawa. druga o charakterze moralnym. ponieważ wyświadczył wielką przysługę.

wtedy okazują się innymi. I bóg przyjmując ofiarę. a dla niego samego nie miało to wartości. co który dał i za co. co nie jest współmierne. Ale sprzedającemu to nie wystarcza. wypowiadało się tylko piękne słowa. że są przyjaciółmi według tej zasady.254 Etyka Eudemejska. bo tutaj w tym sporze chodzi o ten moment: jeden ocenia. a tylko tyle. co mu składamy według naszej możliwości. to jeżeli jeden się zmienia — zmienia się i drugi. musimy zastanowić się. jeżeli tego dokładnie nie ustalili. które nie są współmierne (XOCT' e'jok)wpiav). a nie tego. jaki rodzaj zgody byłby dla nich korzystny. jaką wartość miała przysługa dla dawcy. w jaki sposób te problemy można rozstrzygnąć. A jeżeli są zaprzyjaźnieni dla korzyści i jako obywatele. że nie może dać więcej. to trzeba mieć na uwadze intencję. udzielił pomocy wartości jednej drachmy. ani też pożyczającemu na procent. W przyjaźniach. że według tamtej. jak np. mordercę trackiego króla Kotysa. to jest oczywiste. a przyjaźń o charakterze moralnym na intencję. Lecz skoro nie ułożyli się. zadowala się tym. wszystko jest w porządku60. ale ilekroć w poprzek staje jakiś osobisty interes. jeżeli ktoś narażając się na niebezpieczeństwo. drugi — ile go to kosztowało. drugi — ile teraz. to nie jest pięknie. jak spierali się Pyton i Pam-menes61. Bywa że sytuacja się odwraca: jeden podkreśla mianowicie. kiedy im na niczym nie zbywa. Stąd jest ona o wiele bardziej sprawiedliwa — to jest sprawiedliwość między przyjaciółmi. która opiera się na korzyści. Podobnie jest i w tym drugim przypadku. i wówczas jeden od drugiego nie może żądać nic ponadto. który dawał mu 60 Por. ponieważ gdyby ktoś doznał wielkich dobrodziejstw i nie odwdzięczył się w równej mierze z braku możliwości. aby z nim współżyć. co leży w mocy czyjejś. Ale powód nieporozumienia tkwi w tym. co jest sprawiedliwe. że on jest pożyteczny. czy ona jest jednakowa. aby tam. inny natomiast niekiedy wybiera dlatego partnera. drugi wielkość sumy. Jeżeli bowiem są to przyjaciele. 61 Pyton i Pammenes tworzą zapewne parę zakochanych. Ale jeżeli jeden utrzymuje. ile to warte było kiedyś. Pammenes sławny wódz tebański. który ją otrzymał. Prawdopodobnie chodzi tutaj o Pytona. inny. Ale kiedy kończy się namiętność. np. podkreśla. Według Plutarcha stworzył tebański „święty legion" z samych par połączonych związkiem ero* tycznym. wiele znajdzie się powodów do oskarżeń i nie jest łatwo stwierdzić. Ludzie zaczynają jako przyjaciele. i wtedy rachują się. że przyjaźń ma mieć charakter moralny. Toteż przyjaźń obywatelska zwraca uwagę na umowę i na przedmiot. tak jak postępują ludzie przy zwrocie pożyczki. toteż i do szlachetniejszej przyjaźni. na ile go stać. co jest proporcjonalne". jeżeli ktoś oświadczy. jak mało uzyskał. których łączy przyjaźń o charakterze moralnym. i jak Hero-dikos62 lekarz spierał się z pacjentem. ale z całą pewnością tekst ze- 16 — Etyka Eudemejska . Księga VII Różne typy przyjaźni a sprawiedliwość 255 to korzyści przyniosło tamtemu. Tak iż okazuje się. drugi natomiast przeciwnie. rękopisach figuruje Prodikos. musi to ktoś rozstrzygnąć i jedna strona drugiej nie może oszukiwać. których łączy przyjaźń o charakterze moralnym i oparta na doskonałości. lecz bardziej konieczna przyjaźń. A że przyjaźń o charakterze moralnym jest sprawą intencji. lecz nie jaką dla tego. że piękniejsza jest przyjaźń o charakterze moralnym. zdarza się to w stosunkach miłosnych. Jeden szuka bowiem partnera przyjemnego. pieiwszy podkreśla wielkość niebezpieczeństwa. albo w ogóle jak nauczyciel i uczeń (ponieważ wiedzy i majątku nie mierzy się jedną miarą). gdzie powinno się odwzajemnić działaniem. W rezultacie obie muszą się zadowolić swoją sytuacją. Bo trudno jest odmierzać jedną określoną miarą to. Bo wielu 1243 u ludzi dąży do piękna moralnego wtedy. EN 1163 b 15: „Przyjaźń bowiem żąda tego.

który jest zaprzyjaźniony ze względu na doskonałość. ale nie będzie. czy też takiemu. a śpiewak dla korzyści. jeżeli jeden był przyjacielem. Jeżeli mianowicie ktoś jest przyjacielem i szlachetnym człowiekiem. Dla przykładu: jeśli ktoś nas żywi i zaspokaja pierwsze potrzeby. dużo robiąc dla niego jako przyjaciela. który jest psuty. którego Platon uwiecznił w dialogu Gorgiasz. tylko ten. podane w dyskusjach. I definicje przyjaźni. ponieważ są dla siebie pożyteczni. wszystkie 64 11. Lecz ten poprzedni problem jest trudniejszy. które winni jesteśmy przyjacielowi pożytecznemu. chociaż ojciec jest ważniejszy. ani nie będzie. jak mierzy się we wspólnocie politycznej.256 Etyka Eudemejska. że nie — że łączy ich jakiś inny rodzaj przyjaźni. że jak kitaroda ucieszył go śpiewem. Jest to taki sam problem jak ten: czy powinno się raczej wyświadczać przysługi przyjacielowi. którzy to robiąc. Moralia 333 n. w stanie się odwzajemnić. Słusznie mówi Eurypides w tych wierszach: Za słowa są zapłatą słuszną słowa też. królem był tyran Dionizjusz. że ten ostatni dopuszcza się niesprawiedliwości. a drugi dał drobną część tego. 63 Tę przypowieść spotykamy i w EN 1164 a 15 tylko bez króla. U Plutarcha. rodzi się wiele problemów. co jest mniej wartościowe. jeżeli jeden twierdzi. który był nam pożyteczny. Ale i tutaj na początku powstaje spór. Bo jedną miarą należy mierzyć i tutaj. tak i on jego — obietnicą. <nie jesteśmy obowiązani) oddać to. 1244a Frg. a drugi jest. Kształtowanie się stosunków między przyjaciółmi Ale co się tyczy człowieka szlachetnego i takiego. że nie będzie się wyolbrzymiać jednego czynnika. Bo również i Zeusowi nie składa się wszystkich ofiar i nie przyznaje mu się wszystkich honorów. Powinno się bowiem mierzyć proporcjonalnie. Być może więc są takie rzeczy. Ale jednak i tutaj jest jasne. lecz nie liczbą. Dla przykładu: jeżeli jeden się skarży. lecz są i inne rzeczy. które należą się matce. z którym teraz współżyjemy. 16* . tylko niektóre. ale nie jest nim teraz. I nie wszystko należy się ojcu. co nie on nam dał. 882 Nauck.. ani przyjacielowi. że za to dał złoto. pod warunkiem. to musimy rozważyć. ale jeszcze nie jest. to zrozumiałe. tylko stosunkiem. jeżeli ich wytworów nie oceni się proporcjonalnie? Toteż w rzeczach niewspółmiernych miarą jest proporcja. czy człowiekowi szlachetnemu. Przecież ci. ale niewiele jako dla człowieka uczciwego. Król bowiem przebywał w towarzystwie śpiewaka dla przyjemności. samego siebie przedstawił jako sprawiającego przyjemność i oświadczył. w jaki sposób powinniśmy to rozstrzygnąć. być może sprawa nie jest zbyt trudna. Jeżeli natomiast to nie zachodzi. bądź brat Gorgiasza. a drugi. inny zaś będzie. Za czyn wszelako czynem się odwdzięczyć masz64. ale ani nie był. W jaki bowiem sposób może istnieć wspólnota między rolnikiem i szewcem. a pomniejszać drugiego. a drugi utrzymuje. np. to nie jesteśmy zobowiązani razem z nim żyć. że zeszli się razem. są ludźmi bez warto ściowymi. albo jeden został przyjacielem. a inne dobremu. Księga VII Stosunki między przyjaciółmi 257 małe honorarium. co jest bardziej wartościowe. czy powinno się oddawać przysługi i przychodzić jemu z pomocą. że on dał mądrość. to czym jest mądrość w stosunku do bogactwa? A następnie czym są przekazane rzeczy dla każdego z nich? Bo jeżeli jeden dał połowę tego. Herodikos to lekarz z Knidos. Ale kiedy król miał zapłacić. albo jak kitaroda i król63. oddają wszystko ukochanemu wbrew przyzwoitości.

lecz nie dotyczą przyjaźni tej samej. i bogactwo. Samowystarczalność (auTapxsia) i przyjaźń 1244 b Ale musimy się również zastanowić nad samowystarczalnością i nad przyjaźnią: w jakim stosunku one do siebie wzajemnie pozostają. że nie potrzebując niczego66. kto ma przewagę. ale nie jest <nią>. Stąd właśnie on się oburza. np. ani takich. bo jest pożyteczne). Jednakże rzeczywiście i ten przypadek wydaje się wska-r zywać. kto żyje najlepiej i zawsze zmniejsza się ich liczba. Ilekroć bowiem niczego nie potrzebujemy. Lepiej zaś możemy osądzić. Inni znów skarżą się. jak gdyby wybierali rzecz bardziej wartościową od rzeczy mniej wartościowej. bo jest słodkie. ani nie potrzebuje z nimi wspólnie przebywać. który mu jest miły. pragną istnienia swego dzieła (i temu. A najlepiej to widać w przypadku boga. 1345 oraz u Anty-fonta Sofisty. . ale on nie pragnie współżyć z tym przyjacielem. kto zapewnił nam istnienie <jako przyjacielowi). to określenie: „pragnienie istnienia przyjaciela". co by ich rozweselali. 12. kto będzie mógł być samowystarczalny pod każdym względem. wtedy wszyscy szukamy takich. która jest dla tamtego dobra i dla tego. ale również i tych. a dla jeszcze innego wspólne życie. oznacza współcierpienie i wspólną radość. czy będzie miał przyjaciela ktoś. kto wyświadczył dobrodziejstwo. a nie ze względu na korzyść bądź pożytek. Diels 87 B 10. bo raczej kochają rzeczy niż tego. kto wyświadcza dobrodziejstwa. nie będzie potrzebował przyjaciela i ani nie będzie go miał. skoro on mu na nic niepotrzebny. że jedynym przyjacielem jest ^człowiek zaprzyjaźniony) z powodu doskonałości. który buduje ją na przyjemności. Jest rzeczą oczywistą. Z konieczności zatem najmniej przyjaciół ma ten. Dlatego jest ich wiele i każda. Herakles w. Niektórzy przyjaciele krzywdzą się nawzajem. lecz lekceważy i to nie tylko pożytecznych.258 Etyka Eudemejska. a przedtem szukali tylko przyjemnego albo pożytecznego. a człowiek dobry będzie najbardziej samowystarczalny — jeśli cnotliwe życie jest szczęśliwe — to czy potrzebuje przyjaciela? Człowiek samowystarczalny nie potrzebuje ani pożytecznych. i to szczególnie. Ale musimy zastanowić się nad tego rodzaju trudnośes Wyraźna aluzja do Platona Timajosa 34 a-b. Jeżeli przyjaciela szuka się w potrzebie. tylko z tym. odnosi się do jednej formy przyjaźni. który je posiada. Księga VII Samowystarczalność i przyjaźń 259 w jakimś sensie dotyczą przyjaźni. że on jest bardziej pożyteczny. kiedy brak nam przyjaciół. A wszystkie te definicje mówią o jakiejś przyjaźni. na ile to nie jest możliwe być samowystarczalnym. ponieważ szukają teraz człowieka dobrego. Wystarcza mu bowiem jego własne towarzystwo65. W rezultacie i człowiek w największym stopniu szczęśliwy najmniej będzie potrzebował przyjaciela. i właściwie dla przyjaciela każdego rodzaju (ponieważ to określenie przyjaźni nic właściwie nie znaczy). 66 Tę myśl znajdujemy u Eurypidesa. będąc samowystarczalni. którzy będą mogli dzielić z nami powodzenie i będą przyjmować dobrodziejstwa aniżeli dobroczyńców. jak się zdaje. Yorsokratiker. Dla innego znów przyjaźń oznacza istnienie. i ten. którzy zasługują na to. godnych współżycia z nami. Bo można wątpić. tylko na tyle. ale dla tego. Bo dla pożytecznego przyjaciela przyjaźń oznacza: chcieć tej rzeczy. ale żadna z nich nie mówi o jednej. powinniśmy odwzajemnić się tym samym). aniżeli kiedy znajdujemy się w potrzebie. aby dopuścić ich do swego towarzystwa. Dlatego zostali jego przyjaciółmi (w ten sposób jak wybiera się wino. i nie zabiega o przyjaciół. Bo i ten.

że samemu pragnie się być przedmiotem poznania. dzięki temu. oznacza to. ponieważ pragnie się zawsze poznawać. którzy zrozumieli. A również wśród przyjaciół. współżyć z innymi? Aóyot przedstawia argumenty przeciw wspólnemu życiu (1245 a 11-18). jak i do drugiej pary: życia i dobra. wspólne jedzenie i wspólne picie. jak gdyby ktoś inny żył zamiast mnie. ani poznaniem. czy też z traktatu O przeciwieństwach. inne zaś uchodzą naszej uwadze z powodu stosowania porównania. jak napisaliśmy. to. znajdujemy w EN 1170 a 13-b 19. aby stać się samemu człowiekiem o takich a takich cechach. a poznając. czy oddzielnie. Jeżeli postrzeganie i poznanie podpada pod to. które w wielu punktach nie jest dostatecznie jasne. Jeśliby ktoś te rzeczy oddzielił i poznanie traktował samo dla siebie. tj. Dla tych. Arystoteles posługuje się w nich teoretycznymi rozważaniami Xóyoi i obserwacjami. czym jest życie aktywne. Skoro zatem sami nie jesteśmy żadną z tych rzeczy69. Jest zatem sprawą oczywistą. pochodzą z wykładów O dobru. Cóż za różnica. wybierać wspólne życie wydaje się niemądre (najpierw w przypadku tych rzeczy. Rozważania te prowadzą do konkluzji: człowiek potrzebuje przyjaciela (1245 b 9). ponieważ ten. W rezultacie dla ludzi. co z tego wynika. trudno rozstrzygnąć. a tylko na mocy uczestniczenia w zdolnościach w procesie odbierania wrażeń zmysłowych i poznawania (bo kiedy odbiera się wrażenia zmysłowe. Po co wybierać wartości drugorzędne. pod jakim poprzednio odbierało się takie wrażenia. nie byłoby żadnej różnicy między własnym poznaniem a cudzym. Według pitagorejczyków. to spotykamy się z jednością wartości życia i poznania. Czy w EE korzysta Arystoteles z tych wykładów. to pragnienie postrzegania siebie oznacza pragnienie. określone. samemu staje się ich przedmiotem w taki sposób i pod takim względem. 354—356). a spostrzeganie samego siebie jest poznaniem bardzo wartościowym. tzn. Tok myśli jest następujący: życie to poznanie. np. a nie <chciał połączyć z życiem) (to nie jest wprawdzie jawne w rozumowaniu.260 Etyka Eudemejska. i to. jeślibyś odrzucił umiejętność rozmowy? Zresztą również uczestnictwo w pierwszej lepszej rozmowie jest też rzeczą obojętną. że jeżeli człowiek dąży do poznania siebie. są godne wyboru. Jeżeli więc w tego rodzaju zestawieniu par istnieje zawsze w parze jedna rzecz godna wyboru. . że oba mają taką właśnie na-1245 a turę. sam nie znaj68 „Taką naturę". że jest ono celem. ponieważ życie musimy uważać za pewnego rodzaju poznanie. I to jest tak. ss. co jest określone. Równocześnie powinniśmy w tym rozumowaniu połączyć dwie sprawy: że życie i że dobro warte są wyboru. którzy patrzą na to z pewnego punktu widzenia. Wyrażenie cópia^śwji. ale i perypatetyków także. cit. Odnosi się to zarówno do pierwszej pary: postrzegania i poznania. którzy są samowystarczalni. czy przypadkiem w jednych sprawach nie argumentujemy poprawnie. że mają udział w pewnej określonej naturze68. Księga VII Samowystarczalność i przyjaźń 261 cią67. któremu z kolei przeciwstawiają się obserwacje (1245 a 18-26). jest dobrem. a to dlatego. tak iż wspólne życie oznacza wspólne doznawanie wrażeń zmysłowych i wspólne poznawanie. Stąd wynika. 9>ja£co? zdaniem Kramera (op. że życie polega na doznawaniu wrażeń zmysłowych i poznawaniu. czy się to robi w pobliżu kogoś drugiego. a przedmioty 67 Paralelne miejsce dla wywodów 1244 b 21 — 1245 b 19. ani postrzeganiem. Ale doznawanie siebie we wrażeniach zmysłowych oraz samo poznanie jest dla każdego człowieka rzeczą najbardziej wartościową i z tego powodu wszyscy ludzie mają wrodzone pragnienie życia. 69 Tzn. co ograniczone. wrażeń zmysłowych istnieją ogólnie mówiąc. samemu jest się przedmiotem poznania): stąd dzięki temu pragnie się zawsze żyć. aby stać się takim a takim. stało się jasne. który się uczy. Słusznie zaś bardziej wartościowa jest własna świadomość postrzegania i poznawania. nie ma możliwości pouczenia ani też uczenia się czegoś. które są wspólne z innymi istotami. jednak w rzeczywistości może wyjść na jaw). że chce być dobrym.

Księga VII Samowystarczalność i przyjaźń 263 duje się w takim stanie. ale podobieństwo jednego odnosi się do ciała. aby jeść i zaspokoić potrzeby życiowe (ponieważ tego rodzaju wspólne przebywanie. offenbar wie lolaos f tir Kerakles im Kampf gegen die larnaische Schlange". W tradycji nie kojarzy się z przyjaźnią. Ale do takiej interpretacji nie ma podstaw. drugim „ja". aby Por.1245 b jemniejszą rzeczą jest widzieć siebie samego w posiadaniu dobra wyższego. jest podobna do przyjaźni. gdzie ten sam Herakles występuje w podwójnej postaci: bóstwa przebywającego z bogami i jako cień. ile każdemu ich przypadnie i to możliwie najlepszych. aby osiągnąć cel. Przyjaciel bowiem. Przyczyną zaś tego jest. rzeczywistość natomiast tak się przedstawia. allos autos. A zatem jest sprawą oczywistą. jeżeli taka rzecz zachodzi. że bez wątpienia w jakiś sposób zwodzi nas wywód. ale jeszcze słuszniej — uczestniczenie w bardziej boskich przyjemnościach. jak się zdaje. a jeżeli nie jest. aby wyświadczać im dobrodziejstwa i ich doznawać. co jest najbardziej spokrewnione. Dlatego to powiadają: jest udręką nieobecny druh. tak mówi o powyżej rozpatrywanych kwestiach. a niekiedy jeszcze czymś innym. tylko zmysłowy. to ludzie wybierają w pierwszym rzędzie przyjaciół po to. To przysłowie staje się bardziej zrozumiałe na tle tego. chce być „drugim Heraklesem"71. Niemniej jednak przyjaciel pragnie tak jak ja sam stanowić oddzielną jaźń. który jest możliwy do osiągnięcia. A ono jest raz uczuciem. i nie po to. które mają charakter ostateczny.. Przysłowie to znajdujemy u Zenobiusa (Corpus Paroemiographo-rum Graecorum. Dlatego powinniśmy wspólnie wpatrywać się w piękno i wspólnie ucztować. i przede wszystkim pragnie tego człowiek najszczęśliwszy i najlepszy. zaś wspólne życie oznacza wspólne działanie. ale używania przyjemności) tylko dlatego. że każdy pragnie współżyć z przyjacielem. jak powiada przysłowie. to w ten sposób <żyje> i przyjaciel. Niewątpliwie przysłowie ma ilustrować przyjaźń jako połączenie dwóch osób w związek. A zatem postrzegać przyjaciela i poznawać go w jakimś sensie musi oznaczać postrzeganie samego siebie oraz poznawanie siebie samego. A spośród nich jeden ma udział w cielesnej przyjemności. ukazując trudności. Z tego więc punktu wyjścia powinniśmy zastanowić się nad prawdą. że powinno się wspólnie żyć. W rezultacie również wspólne odczuwanie pospolitych przyjemności i zwyczajne wspólne życie z przyjacielem są słusznie przyjemne. bo też nie powinni się rozstawać. Lecz ostatecznie okazuje się. nie jest formą współżycia. jak się zdaje. 71 70 zrealizowały się w jednej osobie. ponieważ równocześnie zawsze towarzyszy temu postrzeganie przyjaciela. a wszak dopiero podobieństwo jest przyjaźnią). Leutsch-Schneidewin. V 48). ale nie w sposób najbardziej właściwy. że zawsze o wiele przy. Klearchosa w oparciu o to miejsce daje takie wyjaśnienie: „jeder ist fur den andern ein anderes Selbst. A zatem dowodzenie70. i że tego głównie wszyscy ludzie pragną. że podobieństwo odnosi się tylko do pewnych ich części. Kochanek bowiem dąży do wspólnego przebywania. który tworzy jedność. w każdym razie wspólnota należy w pierwszym rzędzie do tych rzeczy. I równoczesny udział w tym powinien mieć przyjaciel. kiedy indziej działaniem. co mówi Homer w Odysei XI 601 n. że wszyscy uczestniczymy z większą przyjemnością w dobrach wspólnie z przyjaciółmi.262 Etyka Eudemejska. drugiego do duszy i zdarza się. inny w stosowaniu literatury i muzyki. Ale że z rozumo- . który ukazuje trudności. w komentarzu do 67 frg. ed. a jeszcze inny w filozofii. w jakim być powinien. ale cechy charakteru są różnie porozdzielane i trudno jest. Z tego powodu również miłość erotyczna. Zgodne z naturą jest to. Wehrli (Die Schule des Aristoteles — Klearchos). a kiedy uczy — w tej samej sytuacji znajduje się jego przyjaciel. przypis 67. Ale jeżeli ja sam żyję szczęśliwie.

a wydaje się. ponieważ bóg nie osiąga szczęścia w taki sposób. 1246: że doznają ulgi. aby temu. że pragnie on w nich współuczestniczyć. że bóg nie posiada takiej natury. kto mu poradził w czasie burzy wzywać Dioskurów74. że wspólne życie z wieloma i wspólne odbieranie wrażeń dla bardzo wielu ludzi jest najbardziej upragnione. I w ten sposób Herakles został sługa słabego Eurysteusza. podczas gdy przykrość dotyka przyjaciela75. pewnego dnia Dzeus chwalił się na Olimpie. a równocześnie to powiedzenie. by Dzeus złożył przysięgę. podobnie jak bóg. I niekiedy pragniemy. że nie dopuszcza do współudziału w rzeczach przykrych. aniżeli przebywając z nią służył Eurysteuszowi73. o którym myślał Dzeus. i nie potrzebuje przyjaciół. Bo podobnie ludzie mogliby mówić to. Elma). że w czasie burzy ukazują się na masztach w postaci ogników (ognie św. że sami doznają przykrości. kiedy jego matka zapewne by wolała. jak się zdaje. i drugie jest uzasadnione. Ale kiedy można wybrać i szczęście. również go nie potrzebuje. co to są zapatrzeni w swoje sprawy i wolą cieszyć się. że rzeczywiście potężny będzie ten. '4 Dioskurowie — Kastor i Polluks byli wzorem miłości braterskiej. które jest prawdziwe. wszyscy to wybierają. z konieczności aktywne wspólne odbieranie wrażeń ogranicza się do mniejszej liczby osób. aby on raczej był bogiem. który wyśmiał kogoś. zażądała. że wspólne przebywanie nawet połączone z mniejszym dobrem w jakiś sposób bardziej zasługuje na wybór. wtedy jest jak z Heraklesem.. tak iż nie tylko trudno jest pozyskać wielu przyjaciół (potrzeba bowiem próby). to jest jasne. I jedno. Rozwiązanie bowiem otrzymujemy dzięki wprowadzeniu porównania. Dlatego ludzie sprzeciwiają się współuczestnictwu. 75 Luka w tekście. i to życzenie wspólnego przebywania jest oznaką przyjaźni. nie cierpiąc samotnie.264 Etyka Eudemejska. kto ma ich wielu. Przyczyną zaś tego jest fakt. co powiedział Lakończyk. natomiast człowieka kochanego to. bóg natomiast sam dla siebie jest szczęściem. lecz dochodzi do lepszego stanu. a przy tym przyznać się. I nasze poszukiwania i prośby o wielu przyjaciół. W godzinę potem urodził się Herakles. kto się dzisiaj urodzi. które są poza nami. która potrzebuje przyjaciela. to wypadło również przekonywająco. by brał udział w tych samych sprawach <co my). Dzeus wprowadzony w błąd przez Ate (zaślepienie) przysiągł. kogo darzymy uczuciem. i wspólne przebywanie. bo twierdzenia były prawdziwe72. Ale skoro to jest najtrudniejsze. że dla nas być szczęśliwym oznacza związek ze sprawami. że nie ma przyjaciół ten. Jeżeli mianowicie istnieje możliwość przebywania razem i rów72 Trzeba powrócić do porównania człowieka z bogiem w EE 1244 b 6 n. tak iż bóg sam poza sobą nie ma żadnego innego przedmiotu myślenia. w jakim miły jest przyjaciel. kiedy się ich posiada. . który będzie panował nad sąsiadami. Lakończyk wyśmiewa się z tej wiary w opiekę Dioskurów w czasie burzy. te obydwie rzeczy są słuszne. Iliada XIX 95 nn. (pociąga za sobą). a nie chcą uchodzić za takich. 73 Jak podaje Homer. cechą charakterystyczną człowieka kochającego jest to. a niekiedy. że kto jest jemu podobny. a jeżeli takiej możliwości nie ma. że urodzi się w Tebach z Alkmeny człowiek. aniżeli człowiek. Żeglarze uważali. Wszelako zgodnie z tym rozumowaniem człowiek szlachetny o niczym nie będzie myślał. nocześnie uszczęśliwiania. Ale. Hera udała się szybko do Argos i tam przyspieszyła poród Eurysteusza. że nie powinien wybierać własnej korzyści. ponieważ wystarczy. ale również obcować z nimi. Dla przyjaciela bowiem nie powinno być nic przykrego w takim stopniu. Gdy to usłyszała jego małżonka — Hera. Jest bowiem możliwe. Tutaj otrzymujemy odpowiedź na postawione tam pytanie. wiodło się dobrze z daleka od nas. Bo okoliczność. czy człowiek jest samowystarczalny. K saga VII Samowystarczalność i przyjaźń 265 wania wynika coś innego.

że zawsze źle mu się wiodło. Wyjaśnienie mianowicie. aby przyjaciel doznawał przykrości. ludzie mają własne odmienne zdania na ten temat i jedni uważają. co pomyślne. tak jak człowiek. czy też samotnie być bardzo szczęśliwym. że pierwsza ewentualność zachodzi w odniesieniu do mniej wartościowych 76 ludzi i z tego samego powodu. dlaczego tak się dzieje. widzieć go) z wyżej wymienionego powodu. EE 1245 b 26 — 1246 a 2. niekiedy natomiast bardzo przyjemnie jest. jak również <nie chcemy widzieć w takiej sytuacji) siebie samych. aby przyjaciel był obecny. bardziej (czuje się nieszczęśliwy). leży w dotychczasowych rozważaniach77 i w tym. z drugiej zaś strony oglądać przyjaciela jest jedną z najprzyjemniejszych rzeczy. kiedy nie jest chory. Dlatego niekiedy odbierając sobie życie zabijają i ukochanych. Przyjąłem poprawki. chociaż je się to samo. że po prostu unikamy tego. skoro w niczym nie będą mogli pomóc. połączone z większym dobrem. wspólnie doznawać wielkich nieszczęść. aby przyjaciele znajdowali się z daleka i abyśmy nie sprawiali im przykrości. i powiadają np. Ale skoro nie jest jasne. Inni natomiast chcą dzielić tylko to. chociaż sami chorujemy. Tak że w zależności od tego. Tekst w tym miejscu bardzo zepsuty i niejasny. który z dwóch przypadków będzie bardziej przyjemny. że kiedyś był szczęśliwy. że wspólny udział we wszystkim jest oznaką przyjaźni. czy to na tę stronę. Ale tego rodzaju sprzeczność jest łatwa do zrozumienia. Zupełnie podobnie jak w poprzednich rozważaniach ma się również sprawa w przypadku nieszczęść.. że przyjemniej jest ucztować w towarzystwie. na jedno wychodzi76. . jeżeli oni sami mają być nieszczęśliwi. ponieważ jeżeli przyjmie się przypadki krańcowe. Oni najbardziej bowiem dążą do tego. aby ich przyjaciele nie byli szczęśliwi i nie znajdowali się daleko od nich. kiedy znajdują się przy nas.266 Etyka Eudemejska. albo abyśmy go mieli przed oczyma. Niekiedy bowiem pragniemy. ponieważ bardziej odczuwają własne nieszczęście78. <Np. jak wielkie znaczenie posiada wspólne przebywanie. Treść zdania nie jest jasna. Księga VII Samowystarczalność i przyjaźń 267 aniżeli oddzielne przebywanie. " Por. czy też nie. kiedy jego stan jest zły. 78 Domyślne: jeśliby umiłowani pozostali przy życiu. jakie wprowadził Rackham i jego interpretację. aniżeli gdyby był przekonany. I zdarza się. który na wspomnienie. przechyla się szala pragnienia.

że ze sprawiedliwości korzystać się będzie niesprawiedliwie i źle. tj. przemieni go i on będzie wyciągał przeciwne wnioski? Czy to jest jasne. Czy cnota jest wiedzą? — rozważania epistemologiczne Mógłby ktoś zapytać. podobnie jak dokonywanie czynów nieświadomych wynikałoby z wiedzy. tak jakby zwichnął rękę. Dlatego i przypadki przeciwne są możliwe. tak iż jeden przedmiot widziany jest podwójnie. i z rozsądku nierozsądnie. Nie może tego spowodować także doskonałość. i w inny sposób. można by było także sprawiedliwości używać jako niesprawiedliwości. to będzie sprawiał to samo. i jak mówi się. które wynikają z niewiedzy. jak dla przykładu oczy do widzenia. jakie popełnia człowiek nierozsądny. aby z wiedzy wynikała nieznajomość. ilekroć ktoś dobrowolnie nie pisze poprawnie. chociaż posiada rozum. a więc będzie się postępować niesprawiedliwie. to ci. Bo jest niedorzecznością1 by niegodziwość. Podobnie zresztą jest i z wiedzą. Tymi dwoma sposobami korzystamy z oka jako oka. 1246 b Jeżeli natomiast to jest niemożliwe. która znajdowała się . to w każdym razie niczego nikt nie dokona na podstawie sprawiedliwości w ten sam sposób. która powoduje odchylenie tej najwyższej ze wszystkich form wiedzy? Nie ma takiej wiedzy lub rozumu. I niekiedy tancerki używają nogi jako ręki. że nieumiarkowany jest nieopanowany. a w tym ostatnim przypadku używać albo jej samej. np. którzy tak postępują. a inny sposób jest przypadkowy. Czym więc jest? Czy to jest tak jak w przypadku.Czy cnota jest więdną 269 KSIĘGA VIII 1. jeśliby można było je sprzedać albo zjeść. jako że doskonałość rządzącego korzysta z doskonałości poddanego. Lecz skoro rozsądek jest wiedzą i pewnego rodzaju prawdą. albo w sposób niewłaściwy do złego widzenia. I jeżeli nie jest możliwe. jak gdyby ona była niewiedzą. inna. (doskonałość i niewiedza) przekształcą się jedna w drugą? Tak iż może się zdarzyć. z ukosa. lecz jeżeli rzeczywiście namiętność zdobyła przewagę. jest rzeczą oczywistą. postępowaliby rozsądnie. Jeżeli w istocie każda cnota jest rodzajem wiedzy. a dokonywanie czynów niesprawiedliwych wynikałoby ze sprawiedliwości. kiedy nazywa się nieopanowanie złem nierozumnej części duszy. jako takiej. wyższa forma powoduje odchylenie. lecz jedynie popełnianie błędów i dokonywanie tych rzeczy. że cnoty nie mogą być rodzajami wiedzy. np. albo przypadkowo. że jeśli nawet w nierozumnej części duszy mieści się doskonałość. to w danej chwili używa właśnie wiedzy. natomiast w części posiadającej rozum znajduje się niewiedza. jak na podstawie niesprawiedliwości. Jeżeli natomiast z każdej rzeczy jako takiej można korzystać tylko w jeden sposób. a ręki jako nogi. bo z niej korzysta <rozsądek>. czy każdej rzeczy można używać zgodnie z jej naturalnym przeznaczeniem. Wszelako w odniesieniu do pozostałych rodzajów wiedzy. byłoby możliwe postępować nierozsądnie w oparciu o rozsądek i popełniać te same błędy. Ale co to jest za wiedza. ponieważ < można z niej korzystać) w sposób właściwy i błędnie.

" nie jest całkowicie jasny. Rozumie się go w ten sposób: jeżeli w oparciu o rozsądek działamy nierozsądnie. że działamy rozsądnie w ramach niewiedzy.1 Tekst od słów: „Bo jest niedorzecznością. to jest możliwe... W rzeczywistości znajdująca się w nierozumnej .

czy też ich sukcesy są niezależne od tego? Bo teraz uważa się. że nieumiarkowanie przeciwstawia się niewiedzy. Rozsądek bowiem nie jest pozbawiony rozumu. gdy w rozumnej zamieszka niewiedza. należy się zastanowić. 477 i tekst tak rozumie to zdanie: Z tego wynika. dlaczego działa w ten sposób. wiele rzeczy doprowadzają pomyślnie do końca tam. a nie wiedzą. że ludzie posiadają określone cechy i już od urodzenia się różnią. że pewni ludzie są tacy z natury. Tak samo są i ludzie. że wcale nie odnoszą sukcesów dzięki rozsądkowi. oznacza właśnie panowanie nad sobą. czy nie jest tak. że istnieją ludzie. znajdując się w części nierozumnej. jak się zdaje. Słuszne jest to powiedzenie Sokratesa. doskonałość zaś. który się mieści w części rozumnej. Tak że byłoby możliwe postępować również rozsądnie na podstawie niewiedzy. oni natomiast nie mogliby wyjaśnić. ale i tam. Bo jest cnotą. Księga VIII O pomyślności 271 kiedyś w nierozumnej części duszy. jak np. lecz posiada racje. Ale to jest szczególny przypadek i dlatego Arystoteles podkreśla: gdyby to miało miejsce. gdzie znaczenie ma umiejętność. a owe <opisane> tu stany duszy odnoszą się do innych osób2.270 Etyka Eudemejska. jak np. że równocześnie rozsądne i wartościowe owe stany należą do nierozumnej części duszy. żeby rozsądnie można było się czymś posługiwać w oparciu o niewiedzę. bo chociaż nie posiadają rozsądku. dlaczego odnoszą sukcesy (XOCTOP&OUCTI) (byłaby to bowiem 17 — Etyka Eudemejska . nieumiarkowanie niszczy umiejętność lekarską i filologiczną. kiedy twierdził. a natura sprawia. że jednemu powodzi się dobrze. a inni czarne. czy tak dzieje się z natury. postępowało w sposób rozważny — a to. aby nieumiarkowanie. O pomyślności czemu osiąga się powodzenie Dzięki Skoro natomiast nie tylko rozsądek i cnota zapewniają pomyślność. to z tego nie wynika. Bo jest jasne. ale twierdzimy. gdyż także powodzenie (EUTU/IOC) zapewnia pomyślność tak samo 12*71 jak wiedza. że (rozsądek) jest wiedzą. EE. Ale i to jest nieprawdopodobne. 2 Dirlmeier. A zatem czy są ci ludzie szczęśliwi w wyniku jakiejś dyspozycji charakteru. jeśli jest jej przeciwne. ale w ogóle to raczej doskonałość znajduje się w takim stosunku względem zła. Z tego wynika. a raczej innym rodzajem poznania 2. i jak się te sprawy przedstawiają. Bo i człowiek niesprawiedliwy jest w stanie dokonać tego wszystkiego. nie może nie być w stanie spowodować. znajdująca się w nierozumnej części duszy musiałaby przekształcić niewiedzę rozumnej części w rozsądek. która znajduje się w nierozumnej części. nie ma nic silniejszego od rozsądku. szczególnie to. w rzeczy samej również wiele znaczy przypadek. ale nie niszczy niewiedzy. jej nie przemieniła i nie sprawiła. że niewiedza przekształci się w wiedzę. w strategii i w nawigacji. że również ludzie cieszący się powodzeniem są szczęśliwi (euTo^si?). że ludzie są jednocześnie rozsądni i dobrzy. a drugiemu źle. A jeżeli nieumiarkowanie może zniszczyć wiedzę lekarską i sztukę pisania i wywołuje niewiedzę. którzy cieszą się powodzeniem. cieszący się powodzeniem i tacy. s. ponieważ czegoś takiego nigdzie nie spotykamy. gdyż wtedy doskonałość. że będzie wydawać sądy rozsądnie i czynić rzeczy właściwe. którym się nie powodzi. dlatego że nie posiada przewagi. Widzimy bowiem. np. że części duszy niegodziwość nie może posłużyć się rozsądkiem. ale nie miał on racji. przez to że muszą posiadać indywidualne cechy. przekształciła doskonałość w części rozumnej i wywołała w niej niewiedzę. co człowiek sprawiedliwy i w ogóle w możliwości tkwi niemoc. gdzie przeważa przypadek (TU^TJ). A znów rozsądek. jedni mają oczy niebieskie.

Hippokrates3 znał się na geometrii. ponieważ posiada dobrego sternika. Zresztą natura znów jest przyczyną tego. Bo w handlu morskim nie są szczęśliwi najlepsi fachowcy. co przychodzi z zewnątrz. To może być przedmiotem innych rozważań. pitagorejczyk. który jest najlepszy i najrozsądniejszy. jak np. niespodziewane powodzenie zależy od przypadku. jak się zdaje. dlaczego nie mogą na tej samej podstawie cieszyć się powodzeniem jeszcze raz i jeszcze raz? Bo ta sama przyczyna wywołuje ten sam skutek. ale nie jest przyczyną tego? Jednakże musi on istnieć i musi być przyczyną. ale (jak w rzucie kostką. i jak powiadają. albo przeważnie ten sam skutek. że nic nie dzieje się przypadkowo. lecz dlatego. to choćby nawet człowiekowi powodziło się przez przypadek. utrzymujemy.e. gdyż ma niebieskie oczy — przyczyną tego nie jest przypadek. (bo to nie jest nic nadzwyczajnego. albo w większości wypadków. aby wywoływała zawsze. jeden nic. lecz ilekroć z tego. np. posiada w bóstwie dobrego sternika. któremu się powodzi. jak się zdaje. ale w innych kwestiach. jak 4 Gra słów trudna do przetłumaczenia. że jest czymś z natury istniejącym. który został dobrze wyposażony przez naturę. Księga VIII O pomyślności 273 umiejętność). albo rozumowi.n. którzy podają definicje przypadku. i nie będzie wiedzy o tym. W rezultacie możemy twierdzić: o kim mówimy. Ponadto jeżeli się komuś powodzi. opartej na doświadczeniu. Albo też dlatego. Ale jest nieprawdopodobne. A zatem nie będzie to sprawą przypadku. A jeżeli w ogóle musimy odrzucić przypadek i twierdzić. Dlatego i ci. A zatem będzie również dla niektórych osób przyczyną rzeczy dobrych albo złych. że jak powiadają. z powodu tego iż jej nie widzimy. może się on okazać dobry albo zły. był tępy i pozbawiony wiedzy. A zatem ich losu nie można nazwać fortunnym. żył ok. Jeżeli więc osiągamy sukcesy dzięki naturze. Przypadek to v!>xt}. jak kto z natury miał szczęście. I w ten sposób człowiek. bóg go kocha i odniesienie sukcesu jest czymś. aby bóg czy jakieś bóstwo kochało takiego człowieka. a drugi wyrzuci szóstkę) w miarę tego. w których im się powodzi. Ale jest też sprawą oczywistą. chociaż istnieje inna przyczyna. a nie tego. że odnoszą sukcesy pomimo że są pozbawieni rozsądku — i to nie w innych sprawach. ponieważ niektórzy szczęśliwi mogliby się nauczyć. jak np. albo pewnego rodzaju opiece — a te dwa ostatnie przypadki odrzucamy — to ludzie stają się szczęśliwi dzięki naturze. nie dzieje się to przypadkowo. często okręt źle zbudowany lepiej płynie. w czasie podróży na okręcie z głupoty stracił dużo pieniędzy na rzecz poborców cła z Bizancjum). 17* . że cieszy się powodzeniem. to. ale natura. 460 r. że przypadek jest przyczyną. czyli pomyślny przypadek. ale nie dzięki sobie. to nie może istnieć przyczyna tego rodzaju. Jeżeli zatem. nie jest on zatem człowiekiem. przypadek natomiast jest czymś przeciwnym. że posiada ' Hippokrates z Chios. uważają go za przyczynę niezrozumiałą dla ludzkiego rozumu. Ale jeżeli tak jest. p. przyjmując. tylko takim. któremu fortuna 1247 b przynosi dobro*. jak osiągnąć powodzenie. a powodzenie to suTujcta. jako że fortunny los to taki.272 Etyka Eudemejska. Ale skoro widzimy. że pewni ludzie raz jeden doznali pomyślnego losu. czy istnieje on. pewne cechy. otrzymamy ten sam rezultat. to czy w ogóle nie ma przypadku. dobrze nie widzi. co nieograniczone i nieokreślone. albo też każdy rodzaj wiedzy. lecz nic nie rozumieją w sprawach. albo mu się nie powodzi dlatego. któremu dobrze się powodzi. co albo zawsze jest takie samo.

lecz przeciwnie. jest sprawą oczywistą. Ale w tych innych przypadkach. gdzie za każdym razem można wyrzucić szczęśliwą liczbę. że oni źle rozumowali. I w pierwszym przypadku. nie dlatego że jest on taki a taki. i gdzie powinni. i czy te ostatnie nie są wcześniejsze? Bo jeżeli z natury istnieje popęd. stanowiłby formę powodzenia. ponieważ przyczyną jego był popęd. że się im udało. aby tego rodzaju sprawy raz po raz nie przytrafiły się jakiemuś człowiekowi. Jeżeli zatem istnieją ludzie obdarzeni przez naturę (jak np. którzy nie uczyli się śpiewać. która zależy od wrodzonej właściwości. lecz że nie wszyscy. kiedy wydawało się.274 Etyka Eudemejska. Ale czy istnieje. bo popęd i pragnienie. Lecz prawdopodobnie nie dzieje się to przypadkowo. Otóż na ogół cieszą się powodzeniem tacy ludzie. Ostatecznie więc całe to rozumowanie nie dowodzi. podobnie jak dobrze zaśpiewają. to pragnienie przynajmniej zmierza zawsze do tego wszystkiego. że ludzie z natury cieszą się powodzeniem. że ludzie cieszą się powodzeniem z natury. inne od nierozumnego pragnienia.(. twierdzimy. jeżeli pragnęli innego dobra. bo jest sprzeczne z wiedzą i z ogólną zasadą. Tym elementem jest nauka o popędach ir). Księga VIII O pomyślności 275 mówił Sokrates5. zapewniło powodzenie. lecz tak jak w grze w kości. ilekroć zdarzyło się. pragnienia i pożądania? Ale wszakże tamta pomyślność i przypadek są dwojakiego rodzaju. skoro dotyczyły tego. Cóż zatem przeszkadza. Osiąga więc ktoś pomyślność. jak się zdaje. ponieważ to przypadek jest przyczyną tego. którzy przeważnie bez pomocy rozumu odnoszą sukcesy. co jest wbrew rozumowi. I co dalej?6 Czyż popędy nie znajdują się w duszy. lecz posiadają wrodzone zdolności) i bez udziału rozumu czują popęd w kierunku uzdolnień i pożądają określonej rzeczy. i kiedy powinni. i w sposób. okazują się niemożliwe. odnoszą sukcesy . A jednak element irracjonalny odgrywa rolę w dążeniu do szczęścia. czy też nie ma takiego rodzaju powodzenia. tylko z tej racji. w jaki powinni. której źródła musimy szukać u Platona w Prawach. on ich ocalał. że pewni ludzie cieszą się powodzeniem wbrew każdej wiedzy i każdemu poprawnemu rozumowaniu. dzięki któremu człowiek pożąda tego. <o której była mowa). a innych nie. co przyjemne. to. przy czym rozumowanie było fałszywe. choćby nawet byli pozbawieni rozsądku i nierozumni. Lecz niekiedy znów rozumowali w ten sposób pod wpływem pożądania i wtedy znowuż doznawali niepowodzeń. i w odpowiednim czasie. albo mniejszego. chociaż nie będą w stanie innych tego nauczyć. a również Platon. A zatem trzeba uznać. którzy uchodzą za wybrańców losu. że ci pierwsi osiągnęli pomyślność dzięki naturze. spowodowany pożądaniem tego. śpiewacy. aniżeli osiągnęli. z pomyślnością sbroyla. I w tych przypadkach. że musi być jakaś inna przyczyna powodzenia. jeżeli ludzie odnoszą sukcesy. <mimo że> rozum ludzki nie jest w stanie ocenić tego? Bo w rzeczywistości to nie jest zupełnie bezrozumne i to pożądanie nie jest <po prostu) wrodzone. lecz coś je psuje. \ 6 5 w tym drugim przypadku. co słuszne. a ta tutaj jest tylko jednego czy też jest więcej form pomyślnych przypadków? Skoro natomiast widzimy. co jest słuszne i w odpowiednim czasie. ci ludzie będą odnosili sukcesy. Eutydem 279 d. który był <w danym wypadku) słuszny. Próby powiązania rozsądku 9pów]<ii. a to jest sprzeczne z rozumem. jedne pochodzą od rozumu. że rozumowanie okazywało się niepoprawne. co to będzie za pomyślność. Czy też określenie „powodzenie" posiada więcej znaczeń? Bo jednych rzeczy się dokonuje z popędu i urzeczywistnia się je w wyniku postanowienia. Jest więc możliwe. co jest dobre.

Bo w jakiś sposób wszystko porusza pierwiastek boski. ani zastanowienie się aktu zastanowienia. skoro już pomyślał. wybrańcami losu nazywa się Arystotelesowi chodzi o to. O szlachetności (xocXox&YaiKa) Częściowo o każdej cnocie powiedzieliśmy poprzednio. i pożąda się w odpowiednim czasie. ale skoro oddzielnie omówiliśmy ich znaczenie. który osiąga sukcesy na mocy popędu. dokonuje się już akt myślenia i zastanowienia. 3. ślepcy lepiej pamiętają. bo doskonałość jest narzędziem rozumu. to może sprawić takie a takie rzeczy. A zatem myśl nie jest początkiem myślenia. Pierwsza postać pomyślności jest bardziej długotrwała. ale coś lepszego. Ani nie dowodzi. I z tego powodu. tak jest on i w duszy. Te rozważania uzupełnia poniżej EE 1248 a 28. Otóż w tym miejscu mógłby ktoś zapytać. O szlachetności 277 przez przypadek. Przyczyna bowiem i skutek nie mogą być tym samym. czy przypadek jest przyczyną tego właśnie. sukcesy człowieka. powinno się również szczegółowo określić cnotę. Mają bowiem w sobie pierwiastek silniejszy aniżeli umysł i zdolność do zastanawiania się (inni zaś posiadają pierwiastek myślący. a ta druga nie jest. który cieszy się powodzeniem. że kiedy działał. inni przez przyzwyczajenie do korzystania z obserwacji. a nie w samej myśli i zastanowieniu. osiągają sukcesy. Ale to. ale nie są zdolni do zastanawiania się. jak się zdaje. sprowadza się do pytania: co jest początkiem ruchu w duszy? Teraz to jest jasne. Skoro myślimy i zastanawiamy się. A od wiedzy i od rozumu cóż może być lepszego z wyjątkiem boga? <A nie doskonałość). Z powodu tej właściwości bowiem dobrze dostrzega się przyszłość i teraźniejszość. skoro się już zastanowił i dokonał aktu zastanowienia. I nieomal tę zdolność opartą na rozumie trzeba potraktować osobno. oni zaś korzystają z pierwiastka boskiego. że ani myśl nie jest przyczyną aktu myślenia.1248 b ność umysłu ustaje. tacy są ci ludzie. która jest odpowiednia. że pożąda się rzeczy. jaką posiadają ludzie rozsądni i mądrzy. jako że jedni zdobywają ją dzięki doświadczeniu. Cóż więc innego. Ale obydwaj nie działają na podstawie rozumu. Czy w ten sposób nie może on być przyczyną wszystkiego ? A zatem i myślenia. osiągają zdolność bystrego przewidywania. Jak we wszechświecie początkiem jest bóg. że przypadek jest niczym. ani postanowienie zastanawiania się. że jest taki. np. która dzięki nim . tj. poza którym nie ma żadnego innego. jak o tym już mówiłem. i zastanowienie nie przynosi im korzyści. Bo chociaż brak im rozumu. przed aktem myślenia7 — i tak w nieskończoność. co mu się ogólnie przypisuje. Zatem jest sprawą oczywistą. Bo wydaje się. a on przez to. 7 tych. tylko jest jakiś punkt wyjścia. ponieważ ich pamięć jest uwolniona od wrażeń wzrokowych. To jest ten człowiek. który w nas istnieje. i nikt nie zaczyna myśleć. których umysł przestaje działać. którzy wiedzeni popędem. i zastanawiania się? W rzeczy samej bowiem nikt nie zaczyna zastanawiać się. chociaż brakuje im rozumu. Czy też jest jakiś punkt wyjścia. lecz że nie jest przyczyną tego wszystkiego. tylko dzięki wrodzonym zdolnościom. a zatem przyczyna myślenia i zastanowienia tkwi gdzie indziej. siła początkowa ma większą moc. że istnieją dwa rodzaje pomyślności: jedna boska — stąd także. zależą od bożej pomocy. Początkiem myślenia nie jest pierwiastek myślący. Dlatego również melan-cholicy mają prawdziwe sny. a tego nie mają) i są natchnieni. Księga VIII O pomyślności. jeśli nie przypadek? A więc przyczyną wszystkiego będzie przypadek. czego szukamy. Inny natomiast wbrew popędowi.276 Etyka Eudemejska.

ale nie odznaczają się szlachetnością. bo dobra naturalne są dla nich dobrami. tylko głównie w moralnym i określają tym mianem człowieka posiadającego takie zalety jak: mądrość. sprawiedliwość — ona sama i czyny sprawiedliwe. ani silne działanie nie jest czymś chwalebnym. Pod tym pojęciem rozumie się człowieka sprawnego fizycznie. i zalety ciała. ale dla niektórych osób mogą one być szkodliwe. I to. ponieważ istnieją same dla siebie. które są z natury dobre. Natomiast Platon i Arystoteles używają tych wyrażeń nie w sensie społecznym i politycznym. i powodzenie. ani słabeusz czy kaleka naśladując tryb życia krzepkiego i sprawnego. ale w xaXó? mieści się również pojęcie wartości moralnej. Wysoko się bowiem 8 Po grecku: xaXoxdya$ia. znaczy „piękny" a dĆYa&°C »d°bry". Z tego powodu są ludźmi 1249. gdyż na pochwałę zasługuje również umiarkowanie. i ludzie umiarkowani. bo siła nie zasługuje na pochwałę. jeżeli się nimi posłużą. i kiedy dokonuje rzeczy pięknych i to dla nich samych. W rezultacie dla człowieka szlachetnego te same rzeczy są i korzystne. i nie tylko tych. zależnie od ich dyspozycji. gdyż jest rzeczą niemożliwą. ani niesprawiedliwy. co przystoi. dobrymi. „waleczny". Dobry zatem jest ten. Otóż dobro oraz szlachetność nie tylko różnią się określeniem. Bo piękne są wtedy. Nie posiadają bowiem rzeczy pięknych dla nich samych i nie pragną rzeczy pięknych i dobrych. kiedy istnieje w nim dobro. ani nieopanowany nie odniosą żadnej korzyści. a gdy chodzi o osobę to xaXói. dla którego ich się dokonuje i ich się pragnie. ale ze względu na dobra naturalne. jeśli jakaś część nie jest zdrowa — muszą wszystkie części. A mianowicie taka: ludzie. Ale istnieje pewnego rodzaju dyspozycja obywatelska. . i piękne. musi posiadać poszczególne cnoty. a ayaS-ó? w praktyce na ogół oznaczało „dzielny". Dosłownie xaXói. ale nie są chwalebne.znaczenie. że tak samo człowiek. wynikające z doskonałości. a mogą też ją posiadać i inni. albo większa ich ilość i to najważniejszych znajdować się w tym samym stanie.. aby i w innych dziedzinach mogło być inaczej. Dla oligarchów dobrym obywatelem był człowiek bogaty i pochodzący z arystokratycznego rodu. jaką posiadają Spartanie. dla kogo dobra naturalne są dobrami. Jest oczywiste. który naprawdę zasłużył na tego rodzaju określenie. do nich podobni. Lecz zdrowie nie jest czymś chwalebnym. dzięki którym dokonuje się czynów chwalebnych. xaya&ói. natomiast te. ale i swoją istotą. który jest równocześnie dobrym obywatelem. jest piękne. Piękna bowiem jest sprawiedliwość i to ze względu na swą wartość. które samo jest moralnie piękne. którzy uważają. ilekroć piękny jest cel. a którą nazwaliśmy szlachetnością8. ponieważ dobra bez- . że powinno się posiadać doskonałość. Bo cele wszystkich dóbr zasługują na wybór ze względu na nie same. Jednak pojęcie dobrego obywatela zmieniało się w zależności od ustroju. szlachetne pochodzenie. one same są chwalebne. sprawiedliwość. są dla nich piękne. i wpływy — to są wprawdzie dobra naturalne. Dlatego człowiek szlachetny uważa naturalne dobra za piękne. Podobnie jest to oczywiste i w innych przypadkach dzięki indukcji. Ale dla ogółu różnią się one od siebie. Do nich bowiem należą te. jeżeli zastosuje dietę człowieka zdrowego. Księga VIII O szlachetności 279 powstała. Bo ani człowiek niemądry. Są one dobrami. ponieważ nie zasługują na pochwałę jego skutki. które nie są piękne z natury. Spośród nich zaś piękne są te wszystkie. A ten człowiek jest wart takich rzeczy. Natomiast szlachetny jest człowiek wtedy. podobnie jak człowiek chory <nie odniesie korzyści). rozsądek itp. co całość. a dla demokratów człowiek zdolny poświęcić życie dla ojczyzny. ceni i uważa się za największe dobro: cześć i bogactwo. które zasługują na pochwałę. Nikt bowiem nie ma ciała zdrowego całkowicie.278 Etyka Eudemejska. lecz również <nie pragną) takich. Przystoją zaś temu człowiekowi: bogactwo. Do rzeczy pięknych zaś należą cnoty i czyny.

A więc uważajmy za ustalone. czy materialnych. i w ten sposób przedstawia się sprawa ze zdolnością do kontemplacji. A taki jest stan duszy i to jest najlepsze dla duszy kryterium: jak najmniej uświadamiać sobie nierozumną część duszy jako taką. 590 c 8-e 4 i Tim. ze względu na co rozsądek wydaje rozkazy (a wyrażenie „ze względu na co" ma dwojakie znaczenie. są zaś nimi dla człowieka dobrego. powstrzymuje od służenia bogu11 i jego kontemplacji. dokonuje czynów pięknych przypadkowo. na podstawie którego rozstrzyga o tym. 11 Że to myśl platońska. A zatem szlachetność jest doskonałością zupełną. gdzie brak działania. jaka jest jej istota i w jaki sposób staje się dobrem. Otóż powinno się tutaj. ale to poprzednie istnieje ze względu na to ostatnie). <musi żyć> niewolnik (według nakazów) pana i każda istota według <nakazów> pierwiastka rządzącego właściwego dla danej istoty. a gdyby mniej albo więcej zrobić. W ten sposób również w stosunku do czynów i wyboru dóbr naturalnych. Księga VIII O szlachetności 281 względne nie są dla nich dobrami. Z tego powodu człowiek prawdziwie szczęśliwy będzie żył bardzo przyjemnie i nie bez racji ludzie to cenią. Również o przyjemności powiedzieliśmy. jak i w innych przypadkach. czy innych dóbr — wywoła przede wszystkim kontemplację boga. jak gdyby ktoś w sprawie pożywienia twierdził: medycyna i rozum nakazują.. tak jak np. dla której dokonuje się czegoś dobrego. wtedy już by nie była. wskazują Polit. 89 d 5-90 d 6 n. Natomiast dla człowieka szlachetnego są również piękne. i dla unikania. EE 1222 a 6 n. w zakresie wielkości i małości majątku oraz pomyślnych przypadków. żyć zgodnie z pierwiastkiem rządzącym i zgodnie z dyspozycją. gdyż dzięki nim dokonał wielu pięknych czynów. 10 „ze względu na co" oznacza 1. Ale to jest tak. i każdy powinien żyć zgodnie ze swoim własnym pierwiastkiem rządzącym (a jest on dwojaki: bowiem czym innym jest medycyna jako pierwiastek rządzący. kto uważa. co zapewnia zdrowie ciału. Poprzednio istotnie powiedzieliśmy9. ale nie jest zrozumiałe.280 Etyka Eudemejska. że kryterium stanowi rozum. jakie jest kryterium dla szlachetności i jaki jest cel dóbr bezwzględnych. To jest prawdziwe. ten wybór jest najlepszy. człowiek szlachetny powinien po-12*9 b siadać określone kryterium dla dyspozycji wewnętrznych. i na podstawie którego (rozstrzyga). 2. a kryterium najpiękniejsze. A zatem jakikolwiek wybór i posiadanie dóbr naturalnych — czy cielesnych. a bezwzględnie dobre przyjemne. Natomiast jakikolwiek <wybór i posiadanie) albo z powodu braku. tylko jest on tym. ten jest zły. Bóg bowiem nie rządzi w ten sposób. a co nie. . w jakiej mierze należy każdej takiej rzeczy dokonać i by była ona korzystna dla zdrowia. cel. A ten. ale nie chwalebnych. skoro bóg właściwie niczego nie potrzebuje. że rozkazuje. Otóż lekarz posiada pewnego rodzaju kryterium. 1232 a 32 n. osobę lub rzecz. Por. albo z powodu nadmiaru. i aktywnością pierwiastka 8 rządzącego. Ale skoro i człowiek z natury składa się z pierwiastka rządzącego i rządzonego. Ale przyjemności nie ma tam. ale to rozstrzygnęliśmy gdzie indziej)10. i dla wyboru. że powinno się posiadać cnoty z powodu dóbr zewnętrznych. czy przyjaciół. dla którego się to robi. oraz że rzeczy bezwzględnie przyjemne są również piękne. a czym innym zdrowie.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful