http://www.ebook.edu.

vn 1
ÐAI HOC OUÔC GIA HA NÔI
TRUONG ÐAI HOC KHOA HOC TU NHIÊN




JoLn I. W£NÐT (¢Lu bIên)







ÐÔNG LUC HOC CHÂT LONG TÍNH TOÁN

(CompufnfIonnI IIuId ÐvnnmIcs)





IIôn dIch

Nµuyên Tho Súo




Hn ÞôI 2-2008

http://www.ebook.edu.vn 2




http://www.ebook.edu.vn 3

http://www.ebook.edu.vn 4
MUC IUC
Mu¢ Iu¢ ................................................................................................................................ 4
IòI nuuòI dj¢L.................................................................................................................... 8
IòI nóI dûu.......................................................................................................................... 9
TIêu su tóm tùt ¢ú¢ tú¢ uIu............................................................................................. 10
PLûn 1................................................................................................................................ 12
CLuonu 1. Tu tuónu ¢o bun ¢uu dônu Iu¢ Lo¢ ¢Lût Ionu tInL toún........................ 12
l.l Ðông Iuc fhúc dûv: môf vI du..........................................................................l2
l.2 Ðông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn: do In gI¨ ....................................................l5
l.3 VnI fro cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn frong dông Iuc hoc chûf Iong
hIôn dnI ..................................................................................................................l5
l.4 VnI fro cun khon hoc nnv.................................................................................23
CLuonu 2. NLunu µLuonu tvInL ¢Lu duo ¢uu dônu Iu¢ Lo¢ ¢Lût Ionu .................. 24
2.l Mo dûu.............................................................................................................24
2.2 Mô hInh hon dong............................................................................................25
Tbc ttcb kicm soat buu ban......................................................................................... 26
Pbân tu cbât /6ng o6 cùng bc ...................................................................................... 26
2.3 Ðno hnm fhô chûf ............................................................................................2?
2.4 nghIn vûf Iý cun J

. V ....................................................................................30
2.5 Ihuong frInh IIôn fuc......................................................................................32
Nguycn /y oât /y. bao toàn kbôi /uong......................................................................... J2
2.6 Ihuong frInh dông Iuong ................................................................................36
2.? Ihuong frInh nnng Iuong................................................................................4l
2.8 Tom Iuoc nhung phuong frInh chu dno cho dông Iuc hoc chûf Iong: bInh Iuûn
...............................................................................................................................4?
2.S.1 Pbuong trinb Jôi o6i Jong nb6t ......................................................................... 4S
2.S.2 Pbuong trinb o6i Jong kb6ng nb6t..................................................................... 40
2.S.J Binb /uân oc nbung pbuong trinb cbu Jao........................................................ 60
2.S.4 Ðicu kicn bicn..................................................................................................... 61
2.9 Cnc dnng phuong frInh chu dno dnc bIôf phu hop voI CIÐ: fhno Iuûn vô
dnng bno fonn........................................................................................................52
CLuonu 3. NLunu dònu kLônu nLót kLônu nén duo¢: µLuonu µLúµ tûm nuuôn vu
tûm xoúy............................................................................................................................ 60
3.l Mo dûu.............................................................................................................60
3.2 Môf vnI khIn cnnh co bnn cun dong không nhof, không nón duoc.................60
J.2.1 Dong Jcu .......................................................................................................... 61
J.2.2 Dong nguôn......................................................................................................... 62
J.2.J Dong xoay ........................................................................................................... 62
3.3 Ðong không nnng frôn vûf fhô bûf ky hnI chIôu: phuong phnp fûm nguôn..63
3.4 Ðong nnng frôn vûf fhô hnI chIôu bûf ky: phuong phnp fûm xonv................?2
3.5 Môf ung dung: khI dông Iuc cnnh fn móp fruoc o duoI vn frôn muc gInm fôc
...............................................................................................................................?9
http://www.ebook.edu.vn 5
CLuonu 4. NLunu tLuô¢ tInL toún Lo¢ ¢uu ¢ú¢ µLuonu tvInL dônu Iu¢ Lo¢ ¢Lût
Ionu..................................................................................................................................... 83
4.l Mo dûu.............................................................................................................83
4.2 Ihnn IonI nhung phuong frInh dno hnm rIông...............................................83
4.3 Trnng fhnI fông qunf cun nhung nhom phuong frInh dno hnm rIông khnc
nhnu vn qunn hô cun chúng voI dông Iuc hoc chûf Iong.......................................86
4.J.1 Pbuong trinb bypcrbo/ic..................................................................................... S7
4.J.2 Pbuong trinb parabo/ic ...................................................................................... S0
4.J.J Pbuong trinb c/iptic............................................................................................ 00
4.J.4 Môt oài binb /uân............................................................................................... 01
4.J.6 Bài toan Juoc sàp Jàt ky.................................................................................... 02
CLuonu 5. RòI vu¢ Loú nLunu µLuonu tvInL duo Lum vIênu................................... 93
5.l Mo dûu.............................................................................................................93
5.2 Ðûn xuûf nhung snI phnn huu hnn co bnn.....................................................94
5.3 KhIn cnnh co bnn cun phuong frInh snI phnn huu hnn .................................99
Binb /uân cbung........................................................................................................ 102
5.4 SnI sô vn phnn fIch ôn dInh...........................................................................l02
CLuonu 6. NLunu µLéµ bIên dôI vu IuóI.................................................................... 109
6.l Mo dûu...........................................................................................................l09
6.2 IIôn dôI fông qunf cnc phuong frInh............................................................lll
6.3 MoffrIc vn JncobInn.......................................................................................ll5
6.4 Ton dô dõn .....................................................................................................ll?
6.5 Hô fon dô khop bIôn.......................................................................................l20
6.6 !uoI fu fhIch ung...........................................................................................l25
CLuonu ?. NLunu µLuonu µLúµ suI µLûn Luu Lun LIên: môt sô unu dunu ¢Lon
Io¢ vóI dònu nLót vu kLônu nLót................................................................................ 129
?.l Mo dûu...........................................................................................................l29
?.2 Ihuong phnp !nx-Wondroff..........................................................................l30
?.3 Ihuong phnp MncCormnck...........................................................................l34
Bu6c Ju bao. .............................................................................................................. 1J6
Bu6c bicu cbtnb. ........................................................................................................ 1J6
?.4 TIôu chuûn ôn dInh .......................................................................................l36
?.5 Þhung ung dung Iun chon cun ky fhuûf phu fhuôc fhoI gInn hIôn.............l38
7.6.1 Dong ooi pbun kb6ng cân bàng........................................................................ 1JS
7.6.2 Truong Jong sicu âm qua môt oât tbc mui tù.................................................. 140
7.6.J Dong Jông co Jôt trong..................................................................................... 142
7.6.4 Dong nb6t sicu âm trcn môt bâc tbut o6i bom HyJr6 ...................................... 146
7.6.6 Dong nb6t sicu âm trcn môt cbân Jc................................................................ 147
7.6.6 Dong nb6t cbiu ncn trcn canb may bay ........................................................... 14S
?.6 IInh Iuûn cuôI cung ......................................................................................l50
?.? Thnm khno (cho cnc chuong l -?)..................................................................l5l
PLûn 2.............................................................................................................................. 155
CLuonu 8. NLunu µLuonu tvInL Ióµ bIên vu µLuonu µLúµ uIuI ........................... 155
8.l Mo dûu...........................................................................................................l55
8.2 Mô fn phuong frInh Iop bIôn IrnndfI ...........................................................l56
8.3 Ihnn cûp phuong frInh Iop bIôn ...................................................................l60
http://www.ebook.edu.vn 6
8.4 IIôn dôI phuong frInh Iop bIôn.....................................................................l64
8.5 Ihuong phnp gInI sô......................................................................................l66
S.6.1 Lua cbon m6 binb roi rac boa.......................................................................... 166
S.6.2 Kbai quat b6a so Jô Crank-Nicbo/son ............................................................. 167
S.6.J Roi rac boa pbuong trinb /6p bicn ................................................................... 160
S.6.4 Giai bc pbuong trinb Jai sô tuycn ttnb J Juong cbco...................................... 17J
8.6 TInh fonn mûu...............................................................................................l?5
S.6.1 Ttnb toan /6p bicn ba cbicu Joc tbco nbung Juong Jôi xung.......................... 176
S.6.2 Ðicu kicn binb boc............................................................................................ 176
S.6.J Pbuong trinb co cbât /6ng ................................................................................ 177
S.6.4 Ðicu kicn bicn................................................................................................... 17S
S.6.6 8o Jô giai.......................................................................................................... 170
S.6.6 Kct qua sô ......................................................................................................... 170
8.? Thnm khno.....................................................................................................l8l
CLuonu 9. NLunu µLuonu µLúµ ûn dôI vóI dònu nLót vu kLônu nLót ¢Lju nén
µLu tLuô¢ tLòI uIun, vóI tLuo Iuûn vê kLúI nIêm tIêu tún sô................................ 184
Mo dûu.................................................................................................................l84
9.l Ky fhuûf gInI dôI voI dong don gInn hon vn Iý do fhûf bnI cun chúng dôI voI
phuong frInh IuIor/ÞnvIor-Sfokos.....................................................................l85
0.1.1 Nbung cbicn /uoc giai o6i bài toan Jong Jon gian .......................................... 1S6
0.1.2 Bài toan pbuc tap bon...................................................................................... 100
0.1.J Loi giai. cacb ticp cân pbu tbuôc tboi gian...................................................... 102
9.2 Thuôc fInh ôn dInh fuong ung cun phuong phnp ûn vn hIôn.......................l93
0.2.1 8u ôn Jinb cua pbuong pbap sô Jôi o6i ttcb pbân nbung pbuong trinb Jao bàm
tbuong........................................................................................................................ 104
0.2.2 8u ôn Jinb cua pbuong pbap sô Jôi o6i ttcb pbân cac pbuong trinb Jao bàm
ricng........................................................................................................................... 100
9.3 Xnv dung phuong phnp ûn cho cnc bnI fonn phu fhuôc fhoI gInn................202
0.J.1 Hop pbân co ban. tuycn ttnb boa ..................................................................... 202
0.J.2 Lua cbon toan tu bicn. so Jô trung tâm so o6i so Jô nguoc Jong .................... 204
0.J.J Lua cbon toan tu ân ......................................................................................... 222
0.J.4 Lua cbon cbicn /uoc giai bc tbông tuycn ttnb.................................................. 224
9.4 Kôf Iuûn.........................................................................................................230
9.5 Thnm khno.....................................................................................................23l
CLuonu 10. GIóI tLIêu ký tLuût µLûn tu Luu Lun tvonu dônu Iu¢ Lo¢ ¢Lût Ionu
tInL toún.......................................................................................................................... 234
l0.l Mo dûu.........................................................................................................234
l0.2 TrInh bnv mnnh vn vôu cun bnI fonn gIn frI bIôn .....................................236
10.2.1 Trinb bày manb.............................................................................................. 2J6
10.2.2 Trinb bày pbân Ju c6 trong sô ....................................................................... 2J0
10.2.J Trinb bày Ga/crkin......................................................................................... 2J0
10.2.4 Trinb bày ycu.................................................................................................. 241
10.2.6 Trinb bày bicn pbân....................................................................................... 24J
10.2.6 Kct /uân .......................................................................................................... 24J
l0.3 Þhung hnm hInh dnng xnc dInh fung donn ...............................................243
10.J.1 Nôi suy pbân tu buu ban ............................................................................... 24J
10.J.2 Nbung pbân tu buu ban o6i /icn tuc C
a
bai cbicu ......................................... 24S
http://www.ebook.edu.vn 7
10.J.J Nbung pbân tu buu ban o6i ttnb /icn tuc C
1
................................................. 264
l0.4 Thuc hIôn phuong phnp phûn fu huu hnn..................................................254
10.4.1 Hop nbât......................................................................................................... 264
10.4.2 Ttcb pbân sô ................................................................................................... 266
10.4.J Tbu tuc giai .................................................................................................... 267
l0.5 VI du.............................................................................................................25?
10.6.1 Dong tbc ôn Jinb kb6ng ncn Juoc.................................................................. 267
10.6.2 Pbuong trinb Naoicr-8tokcs kb6ng ncn Juoc trong su trinb bày ycu............ 260
10.6.J Pbuong trinb Naoicr-8tokcs ôn Jinb kb6ng ncn Juoc trong su trinb bày u, o, p
................................................................................................................................... 266
10.6.4 Pbuong trinb Eu/cr oà Naoicr-8tokcs cbiu ncn............................................. 267
l0.6 Su fIôn frIôn hIôn fhoI.................................................................................269
l0.? Thnm khno...................................................................................................2?0
CLuonu 11. GIóI tLIêu ký tLuût tLê tI¢L Luu Lun tvonu dônu Iu¢ Lo¢ ¢Lût Ionu
tInL toún.......................................................................................................................... 2?2
ll.l Mo dûu.........................................................................................................2?2
ll.2 Ky fhuûf fhô fIch huu hnn fun phûn fu huu hnn.......................................2?6
11.2.1 Trinb bày trung tâm 6.................................................................................... 277
11.2.2 Trinb bày Jtnb 6............................................................................................. 2S7
ll.3 Ky fhuûf fhô fIch huu hnn fun snI phnn huu hnn......................................29l
11.J.1 Roi rac boa kicu trung tâm ............................................................................ 201
11.J.2 Roi rac boa kicu nguoc Jong .......................................................................... 201
ll.4 Cnc frInh bnv khnc ......................................................................................296
ll.5 Xu Iý cnc dno hnm .......................................................................................29?
ll.6 Thnm khno...................................................................................................298





http://www.ebook.edu.vn 8
IOI NGUOI ÐICH
Co chûf Iong In môn hoc qunn frong dôI voI cnc khon hoc IIôn qunn dôn chûf khI vn
chûf Iong. Tu co chûf Iong Iý fhuvôf, co chûf Iong ky fhuûf (co chûf Iong ung dung) dõ duoc
phnf frIôn dô ung dung frong fhuc fIôn. VoI su phnf frIôn mnnh cun phuong phnp fInh vn
mnv fInh hIôu nnng cno, frong co chûf Iong hInh fhnnh môf huong dI goI In dông Iuc hoc
chûf Iong fInh fonn (CIÐ), cho phóp IIôn kôf Iý fhuvôf fhuûn fúv vn fhuc nghIôm fhuûn
fúv. CIÐ In phuong phnp fhnv fhô nhung phuong frInh dno hnm rIông chu dno cun dong
chûf Iong bnng sô dô nhûn duoc fruong dong chnv qunn fnm fhoo không gInn vn fhoI gInn.
CIÐ duoc bnf dûu nghIôn cuu fu cuôI nhung nnm l950 vn co nhung fhnnh fuu fhuc
su dnng kô fu nhung nnm l980 dôn nnv. VoI CIÐ, co fhô mô phong bnng sô cnc qun frInh
vûf Iý phuc fnp nhu honn Iuu khI quvôn, dong khI frôn fôn Iun dnn dno, frong dông co dôf
frong, dong chnv frong fhuv vuc co dIn hInh phuc fnp. KhI fuong fhuv vnn In ngnnh su
dung rûf nhIôu fhnnh fuu cun co chûf Iong vn phuong phnp fInh hIôn dnI, do do không fhô
fhIôu CIÐ.
CIno frInh vn chuvôn khno vô CIÐ xuûf hIôn ngnv cnng nhIôu, frong sô do cuôn
¨Computationa/ F/uiJ Dynamics¨ cun VIôn Von Knrmnn (Ðuc) co nôI dung nhu môf khon
hoc dô frnng bI cho sInh vIôn vn hoc vIôn cno hoc nhung kIôn fhuc vun co bnn vun hIôn
dnI, co fhô np dung cho fhuc fIôn vn fIôn hnnh cnc nghIôn cuu frIôn khnI. Ihûn dûu mô fn
nhung phuong frInh chu dno cun dông Iuc hoc chûf Iong (mn hô phuong frInh ÞnvIor-
Sfokos In dnI dIôn fIôu bIôu), huong foI cnc fhuôc fInh fonn hoc dô fIôp cûn sô. Ihûn snu
cuôn snch fûp frung vno 3 phuong phnp sô chu vôu In: snI phnn huu hnn, phûn fu huu
hnn vn fhô fIch huu hnn. Cnc ky fhuûf fno IuoI nhu IuoI khop bIôn, IuoI fu fhIch ung In rûf
hIôn dnI vn co ý nghIn fhuc fIôn. Hv vong voI nôI dung nnv, cuôn snch sõ mnng InI cho
sInh vIôn cnc ngnnh khI fuong, fhuv vnn, hnI duong hoc vn fonn co nhung kIôn fhuc cûn
fhIôf, hIôn dnI vn bô Ich. Truoc mnf, gIno frInh nnv phuc vu môn hoc ¨Ihuong phnp sô
frong hnI duong hoc¨.
Inn dIch bnm snf nôI dung, nhung chnc chnn không frnnh khoI fhIôu sof. ÞguoI dIch
cnm on Khon KT-TV-HÐH vn Truong ÐnI hoc Khon hoc Tu nhIôn, ÐHQC Hn ÞôI dõ fno
dIôu kIôn dô bIôn dIch cuôn snch. Ðông fhoI nguoI dIch cnm on TS Trûn Þgoc Anh dõ co
nhung nhûn xóf vn gop ý xnc dnng.


ÞguoI dIch

Þguvôn Tho Sno
http://www.ebook.edu.vn 9
IOI NÓI ÐAU

Quvôn snch nnv In môf snn phûm frong chuôI bnI gInng co cung fIôu dô cun VIôn von
Knrmnn, Iûn dûu duoc gIoI fhIôu vno l985 vn fnI bnn voI nhung cnI fIôn frong cnc nnm kô
fIôp.
Vn nhu vûv, muc fIôu In gIoI fhIôu chu dô dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn (CIÐ) foI
cnc dôc gIn xn In voI moI fhu, fru nhung khIn cnnh co bnn nhûf cun ky fhuûf sô, sno cho
ung dung fhuc hnnh CIÐ fro nôn ró rnng voI moI nguoI.
Þhung nhûn xóf fu hnng frnm nguoI fhoo huong nnv dông vIôn nguoI bIôn fûp vn fnc
gIn cnI fhIôn nôI dung vn cnch fô chuc fhoo nnm fhnng, vn dô cuôI cung dun rn û bnn dûu
fIôn xuûf bnn vno nnm l99l.
Quvôn snch duoc chIn rn hnI phûn. Trong phûn dûu, John Andorson snp xôp chu dô
fruoc hôf bnng cnch mô fn nhung phuong frInh chu dno cun dông Iuc hoc chûf Iong, huong
foI cnc fhuôc fInh fonn hoc chun nhung chIn khon dô Iun chon fIôp cûn sô. Þhung phuong
phnp roI rnc hon phuong frInh duoc fhno Iuûn fIôp fhoo vn snu do In ky fhuûf bIôn dôI vn
ky fhuûf IuoI. Muc nnv khóp InI voI hnI vI du phuong phnp sô co fhô hIôu dô dnng boI moI
fhu IIôn qunn: nhung phuong phnp fûm nguôn, fûm xonv vn phuong phnp hIôn.
Ihûn hnI cun quvôn snch công hIôn bôn chuong voI kIôn fhuc fIôn fIôn hon: !ogor
Crnndmnnn xu Iý cnc phuong frInh Iop bIôn vn nhung phuong phnp gInI; Cornrd Ðogroz
xu Iý nhung phuong phnp ûn phu fhuôc fhoI gInn voI dong chIu nón nhof vn không nhof,
bno gôm nhung fhno Iuûn vô Iun chon so dô roI rnc hon không gInn, vn IrIc ÐIck xu Iý cn
phuong phnp phûn fu huu hnn Iûn phuong phnp fhô fIch huu hnn frong hnI muc rIông
bIôf.
Þhung dnc fInh moI vn mo rông duoc vIôf InI o Chuong 9, chuong nnv dun rn cnc
phuong phnp ró rnng vn fonn dIôn hon dô xnv dung cnc khôI khnc nhnu, fhoo do nhung so
dô ûn fhoo fhoI gInn duoc fhIôf Iûp.
ÞguoI bIôn fûp vn cnc fnc gIn sõ coI quvôn snch In fhnnh công nôu nguoI doc kôf Iuûn
rnng ho duoc chuûn bI fôf dô khno snf fnI IIôu frong IInh vuc nnv vn bnf dûu np dung
phuong phnp CIÐ dô gInI nhung bnI fonn frong nhung IInh vuc IIôn qunn.
!oI cnm on dnnh cho nhIôu nguoI fnI VKI dõ fhnm gIn frong vIôc fô chuc cnc bnI gInng
vn quvôn snch fhnnh phûm, vn foI CS Iornd MuIIor cun ITH ZurIch do vIôc doc phIôn
bnn dûu fIôn vn dun rn bInh Iuûn co Ich. Þhnn co hôI nnv, nguoI bIôn fûp cnm on cnc fnc
gIn John Andorson, Cornrd Ðogroz, IrIk ÐIck, vn !ogor Crundmnnn vI nhung dong gop
cun ho, su nhIôf huvôf cun ho cho du nn nnv, vn dnv cho nguoI bIôn fûp nhung nguvôn fnc
co bnn cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn.

John 1. Wendt
Viên ton Kurmun
http://www.ebook.edu.vn 10
TI£U SU TÓM TÂT CÁC TÁC GIA
CS J.D. Anderoon, Jr.
Truong Jai boc Mary/anJ, Bô m6n Ky ngbc Kb6ng gian,
Co//cgc Park, Mary/anJ 20002, U8A

John Ð. Andorson, Jr. In CS Ky nghô Không gInn vn In fhnnh vIôn chInh fhuc cun uv
bnn !Ich su vn TrIôf hoc cun Khon hoc fnI fruong ÐnI hoc Tông hop MnrvInnd. ÞgonI rn,
ông In fhnnh vIôn fhính gInng nhu fro Iý dnc bIôf vô khI dông Iuc fnI Ino fnng Không khI
vn Không gInn Quôc gIn, VIôn SmIsonInn, WnshIngfon, ÐC.
Ong nhûn bnng cu nhnn công frInh fnI fruong ÐnI hoc Tông hop IIorIdn vn TS fnI
fruong ÐnI hoc Tông hop vô ky nghô hnng không vn không gInn. Ong dõ gIu môf sô vI frI
gôm fruong bô môn Þhom SIôu nm, Ihong fhuc nghIôm Quv chuûn HnI qunn cun Hon Ky,
chu fIch bô môn Ky nghô Không gInn fnI Truong dnI hoc MnrvInnd, vn chu fIch ChnrIos
!Indborgh fnI Ino fnng Không khI vn Không gInn Quôc gIn cun VIôn SmIsonInn.
TS Andorson In fnc gIn cun snu cuôn snch gIno khon vn hon ll0 bnI bno chuvôn
ngnnh. Vno nnm l989, ông duoc gInI fhuong John !oInnd Afwood cun VIôn Hnng không
vn Không gInn Hon Ky vn fnng fhuong cun HôI CIno duc Công frInh Hon Ky vô su fuvôf
dIôu frong dno fno ky nghô không gInn.

CS C. Deµrez
Bô m6n bàng kb6ng1Kb6ng gian, Vicn oon Karman,
72, Cbausscc Jc Watcr/oo,
1640 RboJc-8aint-Gcncsc, Bt

Cornrd Ðogroz, ICS fnI VIôn von Knrmnn vô Ðông Iuc hoc Chûf Iong, Ií, nhûn bnng
ky su công frInh fnI Truong dnI hoc IrussoIs. Snu do ông fhnm du cno hoc fnI Truong dnI
hoc IrIncofon, fnI do ông nhûn bnng ThS Khon hoc vô Ky nghô. Ong In fro Iý fnI Truong
dnI hoc IrussoIs frong khI fIôn hnnh nghIôn cuu fnI VIôn von Knrmnn dô fro fhnnh TS
cun Truong dnI hoc IrussoIs. Tu fro Iý, rôI ICS vô Ky nghô hnng không fnI Truong dnI
hoc Shorbrooko (Cnnndn) fu l985 dôn l990, ông IIôn kôf voI bô môn Không gInn fnI VIôn
von Knrmnn. Honf dông nghIôn cuu cun ông IIôn qunn dôn nhung phuong phnp fInh voI
dong nón vn không nón, dnc bIôf In phnf frIôn nhung phuong phnp IuoI phI cûu frúc nguoc
dong ûn frong hop fnc voI nhom VKI CIÐ, vn dong nhof fôc dô cno.

http://www.ebook.edu.vn 11
CS E. Dick
Truong Jai boc Gbcnt,
8int-Pictcrsnicuustraat 41,
0000 Gcnt, Bt

IrIk ÐIck nhûn bnng ky su Ky nghô Co khI fnI Truong dnI hoc Chonf, Ií, vno nnm
l9?3 vn TS vô co chûf Iong cung o fruong dnI hoc do vno nnm l980. Tu l9?4 dôn l99l,
ông dõ Inm vIôc fnI Truong dnI hoc Chonf frong bô môn Ky nghô Co khI, ngnnh mnv phnn
Iuc, In nhn nghIôn cuu vn nguoI Iõnh dno nghIôn cuu. Vno nnm l99l ông fro fhnnh ICS
vn nnm l995 In CS frong cung bnn. Ong dnv co chûf Iong Iý fhuvôf, co chûf Iong fInh fonn,
mnv phnn Iuc vn mnv bnv fruc fhnng. Honf dông khon hoc chInh cun ông In ky fhuûf fInh
fonn vn mô hInh hon su chuvôn fIôp. Công frInh fhuûf fonn gûn dnv cun ông In vô ky
fhuûf fhô fIch huu hnn nguoc dong kôf hop voI nhung phuong phnp IuoI dn cûp. Công
frInh mô hInh hon cun ông fûp frung vno phuong frInh dong co dIôu kIôn dô mô fn su
chuvôn fIôp.

CS R. Crundmunn
Tccbniscbc Uniocrsitat DrcsJcn,
01062 DrcsJcn, Ðuc

!ogor Crundmnnn nhûn bnng ky su công frInh vô fun-bIn mnv bnv vn TS công frInh
fnI TochnIscho !nIvorsIfnf, IorIIn. Tu nnm l9?2 ông In fhnnh vIôn cun Ðoufscho
IorschungsnnsfnIf fur !uff-und !numfnhrf (Ð!!) fnI VIôn Ðông Iuc hoc Chûf Iong !ý
fhuvôf. Tu nnm l985 dôn l98? ông In ICS cun VIôn von Knrmnn vô Ðông Iuc hoc Chûf
Iong (VKI) fnI !hodo-SnInf-Conoso, Ií. Snu khI fro vô Ð!! fnI CoffIngon ông duoc VKI
moI Inm CS fhính gInng. Vno nnm l993 ông nhûn chuc chu fIch vô nhIôf dông Iuc hoc
chûf Iong fnI VIôn Ðông Iuc hoc Chûf Iong cun Truong dnI hoc Công nghô Ðrosdon. Tu
nnm l994 ông fro fhnnh gInm dôc cun vIôn nnv. !Inh vuc nghIôn cuu chInh cun ông In
nhung dong nhof sIôu nm bnng phuong phnp sô, mô hInh hon vn du bno su chuvôn fIôp.







http://www.ebook.edu.vn 12
PHAN 1
CHUONG 1. TU TUONG CO BAN CUA ÐÔNG IUC HOC CHAT
IONG TÍNH TOÁN
J.Ð. Andevson, Jv.
1.1 ÐÔNG IUC THUC ÐAY: MÔT VÍ ÐU
Tuong fuong bnn In môf ky su hnng không vno cuôI nhung nnm l950. Inn duoc gIno
nhIôm vu fhIôf kô môf con fnu bnv vno khI quvôn, vno nhung ngnv nnv chnc do In môf fôn
Iun dnn dno IIôn Iuc dIn. Vô snu, vno dûu nhung nnm l960, su qunn fnm cùng fûp frung
Iôn nhung con fnu do nguoI kIôm sonf bnv vno khI quvôn Iôn quy dno vn Iôn mnf frnng.
Inn ý fhuc fôf duoc su kIôn In nhung con fnu nhu vûv sõ dI vno khI quvôn frnI dûf voI vûn
fôc rûf Ion, khonng ?.9 km/s dô rn khoI quy dno frnI dûf vn khonng ll.2 km/s dô snu do
fhuc hIôn su mônh Iôn mnf frnng. VoI nhung fôc dô sIôu nm fôf bûc nnv, suc nong khI
dông Iuc cun con fnu fro nôn rûf khôc IIôf, vn In môI qunn fnm nôI bûf frong fhIôf kô
nhung con fnu nhu vûv. Hon nun, bnn bIôf duoc công vIôc fhuc hIôn gûn dnv fnI Ihong
fhuc nghIôm hnng không Amos cun ÞACA boI H. JuIInn AIIon vn nhung dông nghIôp,
frong do môf vûf fhô mùI fu chIu suc nong khI dông Iuc If hon nhIôu vûf fhô mùI nhon,
snc - dIôu nguoc InI voI fruc gInc cun công chúng vno fhoI gInn ûv. Công frInh nnv cuôI
cung duoc chuvôn fu dnng mûf snng dnng công khnI vn duoc công bô vno nnm l958 frong
Ino cno ÞACA l38l co fIôu dô ¨Ngbicn cuu cbuycn Jông oà suc n6ng kbt Jông /uc cua tcn
/ua Jan Jao kbi Ji oào kbt quycn Trai Jât o6i oân tôc sicu tbanb¨. Ðo vûv, bnn bIôf rnng
nhIôm vu cun bnn In fhIôf kô môf vûf fhô mùI fu cho fôc dô sIôu cno. Hon nun fu fhuc
nghIôm gIo sIôu nm frong duong hûm, bnn bIôf rnng fruong dong khI frôn vûf fhô mùI fu
duoc phnc hon dInh fInh nhu frong HInh l.l. Inn bIôf rnng môf song xung mnnh hInh
cung nnm phIn fruoc mùI fu, cnch mùI khonng o, duoc goI In khonng cnch fnch xung. Inn
bIôf rnng nhIôf dô khI gIun xung vn vûf fhô co fhô cno dôn ?000
o
K dôI voI môf fôn Iun dnn
dno xuvôn Iuc dIn ICIM vn ll000
o
K dôI voI su mônh Iôn mnf frnng. Vn bnn bIôf rnng cûn
phnI hIôu môf vnI chI fIôf cun dong khI nnv dô fhIôf kô con fnu môf cnch fhông mInh. Þhu
vûv, buoc IôgIc dûu fIôn cun bnn In fhuc hIôn su phnn fIch dong khI dông Iuc frôn môf vûf
fhô mùI fu dô cung cûp fhông fIn chI fIôf vô phnn bô np suûf vn fruvôn nhIôf frôn bô mnf
vûf fhô, vn dô khno snf nhung fhuôc fInh cun Iop xung nhIôf dô cno gIun song xung hInh
http://www.ebook.edu.vn 13
cung vn vûf fhô. Inn hoI nhung cnu hoI nhu snu: dnng song xung hInh cung nhu fhô nno;
khonng fnch xung o In gI; phnn bô nhIôf dô vn np suûf frong Iop xung rn sno, vv. Tuv
nhIôn, dIôu kInh khung dôI voI bnn In, bnn fhûv rnng không fôn fnI môf Iý fhuvôf khI
dông Iuc dnng fIn cûv vn chInh xnc dô frn IoI nhung cnu hoI cun bnn. Inn nhnnh chong
khnm phn rnng dô chInh xnc vn phnn fIch fhuc hnnh dong sIôu nm frôn vûf fhô mùI fu
dnng nnm ngonI khn nnng hIôn fhoI cun bnn. Kôf qun In, cuôI cung bnn phnI dung dôn
fhông fIn fhuc nghIôm voI môf vnI Iý fhuvôf don gInn nhung gûn dúng (nhu Iý fhuvôf
Þowfon) dô fhuc hIôn nhIôm vu fhIôf kô con fnu gIno cho bnn.


Hình 1.1. Nhùng khía canh dinh tính cua dòng trên vât thê mùi tù có tôc dô siêu âm.

Ðonn frôn mInh hon môf frong nhung bnI fonn qunn frong nhûf, fuv vûn con Iúng
fúng, vô khI dông Iuc cun nhung nnm l950 vn dûu nhung nnm l960. ng dung cun nhung
vûf fhô mùI fu dõ fro nôn vô cung qunn frong boI ICIM vn snu do In Chuong frInh kIôm
sonf không gInn. Tuv vûv, không fôn fnI Iý fhuvôf khI dông Iuc fhIch hop dô fInh fonn
dong khI frôn nhung vûf fhô nhu vûv. Ðuong nhIôn, fonn bô cnc phIôn hop ky fhuûf (nhu
nhung cuôc hop cun VIôn Khon hoc Hnng không o Hon Ky, vô snu fro fhnnh VIôn Hnng
không vn Không gInn My) dõ dnc bIôf dnnh rIông cho nghIôn cuu bnI fonn vûf fhô mùI fu
sIôu nm. Hon nun, ngnv do môf vnI nhn khI dông Iuc gIoI nhûf dõ fIôu phI fhoI gInn cun ho
cho bnI fonn nnv, du duoc cûp vôn vn dông vIôn rûf Ion boI ÞACA (snu nnv In ÞASA),
Không Iuc My vn nhung co qunn khnc.
CnI gI dõ gnv rn kho khnn¨ TnI sno dong khI frôn môf vûf fhô chuvôn dông voI vûn fôc
sIôu nm InI kho fInh fonn nhu vûv¨ Vô co bnn cnu frn IoI dun vno phnc hon frong HInh l.l,
hInh nnv mInh hon dong ôn dInh qun môf vûf fhô mùI fu sIôu nm. Khu vuc dong ôn dInh
gûn vung mùI dnng snu xung vô cuc bô In duoI nm, vn do vûv duoc kIôm sonf boI nhung
http://www.ebook.edu.vn 14
phuong frInh dno hnm rIông oIIpfIc. Þguoc InI, dong xn hon o hn Iuu mùI fro nôn sIôu nm,
vn dong ôn dInh sIôu nm cuc bô nnv duoc kIôm sonf boI nhung phuong frInh dno hnm
rIông hvporboIIc. Þhung phuong frInh "oIIpfIc" vn "hvporboIIc" co nghIn In gI, vn su khnc
bIôf fonn hoc gIun chúng sõ duoc fhno Iuûn frong Chuong 4. Ðuong phnn cnch gIun nhung
vung duoI nm vn sIôu nm duoc goI In hnng rno nm fhnnh, nhu fhô hIôn frong HInh l.l. Su
fhnv dôI frnng fhnI fonn hoc cun nhung phuong frInh chu dno fu oIIpfIc frong vung duoI
nm dôn hvporboIIc frong vung sIôu nm fno nôn môf phnn fIch fonn hoc chnf chõ bno gôm
cn hnI vung In gûn nhu không fhô nno nhûn duoc. Cnc ky fhuûf duoc phnf frIôn cho phûn
duoI nm, vn nhung ky fhuûf khnc (nhu "phuong phnp dnc frung" chuûn) duoc phnf frIôn
cho vung sIôu nm. Không mnv In vIôc vn vIu cho phu hop cnc ky fhuûf khnc nhnu nnv dôI
voI vung chuvôn fIôp xung qunnh duong nm fhnnh In vô cung kho. Ðo do snu gIun nhung
nnm 60, vûn chun fôn fnI ky fhuûf khI dông Iuc fhIch hop dô xu Iý fonn bô dong khI qun
vûf fhô mùI fu. TInh frnng nnv duoc ghI nhûn ró rnng frong snch gIno khon cô dIôn cun
!Iopmnnn vn !oshko |l] xuûf bnn vno nnm l95?, frong do môf fhno Iuûn vô dong khI frôn
vûf fhô mùI fu o frnng l05, phnf bIôu:
¨Vào tboi Jicm bicn nay, Jang xung oà kboang tacb xung /à kb6ng tbc Ju bao oc màt
/y tbuyct¨.
Muc dIch cun fhno Iuûn dnI dong nnv vô fInh frnng bnI fonn vûf fhô mùI fu vno cuôI
nhung nnm l950 In dnf nôn mong cho dIôm qunn frong snu dnv. Vno nnm l966, dõ xnv rn
môf buoc dôf phn frong bnI fonn vûf fhô mùI fu. Su dung khn nnng dnng phnf frIôn cun
dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn fnI fhoI gInn ûv, vn np dung khnI nIôm fIôp cûn "phu
fhuôc fhoI gInn" dôI voI frnng fhnI ôn dInh, MoroffI vn Abboff |2] dõ phnf frIôn môf IoI
gInI sô snI phnn huu hnn cho bnI fonn vûf fhô mùI fu sIôu nm, fhIôf Iûp nôn IoI gInI ky
nghô fhuc hnnh fruc fIôp dûu fIôn voI dong nnv. !oI gInI nnv sõ duoc fhno Iuûn frong
Chuong ?. Snu nnm l966, bnI fonn vûf fhô mùI fu fhuc su không con In "vûn dô". Þhung
phong fhuc nghIôm công nghIôp vn cun chInh phu nhnnh chong chûp nhûn ky fhuûf fInh
fonn nnv cho nhung phnn fIch vûf fhô mùI fu cun ho. Co Iõ khIn cnnh nôI bûf nhûf dô so
snnh In, bnI fonn vûf fhô mùI fu sIôu nm, môf frong sô nhung bnI fonn Iý fhuvôf khI dông
Iuc cun nhung nnm l950 vn nhung nnm l960 duoc nghIôn cuu nghIôm fúc nhûf, kho
nhûf, fhI ngnv nnv duoc coI nhu bnI fûp o nhn cho khon cno hoc vô dông Iuc hoc chûf Iong
fInh fonn fnI Truong dnI hoc MnrvInnd.
Ðnv In môf vI du vô suc mnnh cun Jông /uc boc cbât /6ng ttnb toan. Muc dIch cun
nhung bnI gInng nnv In frInh bnv vô dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn. VI du frôn IIôn
qunn dôn dong vûf fhô mùI fu phuc vu dô mInh hon fûm qunn frong cun dông Iuc hoc chûf
Iong fInh fonn dôI voI nhung ung dung khI dông Iuc hIôn dnI. dnv, nôu môf bnI fonn
qunn frong không fhô gInI fhoo kIôu fhuc hnnh fruoc khI co dông Iuc hoc chûf Iong fInh
fonn (CIÐ), fhI bnv gIo fro fhnnh dô dnng vn fruc fIôp nho su dung ky fhuûf hIôn dnI cun
CIÐ. Tûf nhIôn, dnv chí In môf frong nhIôu vI du mn CIÐ dnng cnch mnng hon fhô gIoI
khI dông Iuc. Muc dIch cun fnc gIn hIôn nnv khI vIôf bnI gInng nnv, vn bnn sõ doc chúng
vn du cnc khon VKI ngnn hnn, In dun bnn foI cuôc cnch mnng nnv.
ÞoI rIông, nôu bnn qunn fnm hon vô chI fIôf IIch su cun bnI fonn vûf fhô mùI fu, xom
Muc l.l cun Thnm khno 3.
http://www.ebook.edu.vn 15
1.2 ÐÔNG IUC HOC CHAT IONG TÍNH TOÁN: ÐÓ IA GÌ?
Þhung khIn cnnh vûf Iý cun bûf ky dong chûf Iong nno dôu duoc kIôm sonf boI bn
nguvôn Iý co bnn snu: (l) bno fonn khôI Iuong; (2) F = ma (dInh Iuûf fhu hnI cun Þowfon);
vn (3) bno fonn nnng Iuong. Þhung nguvôn Iý co bnn nnv co fhô bIôu fhI duoI dnng cnc sô
hnng cun phuong frInh fonn hoc, mn dnng fông qunf nhûf cun chúng In nhung phuong
frInh dno hnm rIông fhoo fhông Iô. Ðông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn In nghô fhuûf fhnv
fhô nhung phuong frInh dno hnm rIông chu dno cun dong chûf Iong bnng sô vn dun nhung
sô nnv vno không gInn vn/honc fhoI gInn dô nhûn duoc su mô fn sô cuôI cung cun fruong
dong chnv dûv du cûn qunn fnm. Ðnv không phnI In dInh nghIn bno qunf cun CIÐ; co môf
sô bnI fonn cho phóp IoI gInI fuc fhoI cun fruong dong chnv mn không cûn dun vno fhoI
gInn honc không gInn, vn co môf vnI ung dung xóf dôn nhung phuong frInh fIch phnn fhnv
vI nhung phuong frInh dno hnm rIông. Trong bûf ky su kIôn nno, fûf cn cnc bnI fonn nhu
vûv dôu xóf dôn su fhno fnc sô vn IoI gInI sô. Snn phûm cuôI cung cun CIÐ duong nhIôn In
môf fûp hop cun nhung con sô, nguoc voI IoI gInI gInI fIch dnng khóp kIn. Tuv nhIôn rôf
cuôc In, muc fIôu cun dn sô cnc phnn fIch ky nghô, dnng khóp kIn honc nnv khnc, In mô fn
dInh Iuong cun bnI fonn, fuc In bnng nhung con sô |VI du xom Thnm khno 4].
Tûf nhIôn, công cu cho phóp fnng fôc fhuc hnnh CIÐ In mnv fInh sô cno fôc. Þhung
IoI gInI CIÐ noI chung vôu cûu fhno fnc Inp hnng nghIn, honc fhûm chI In hnng frIôu con
sô - môf nhIôm vu không fhô fhuc hIôn boI con nguoI mn không co su fro gIúp cun mnv
fInh. IoI vûv, nhung uu fhô cun CIÐ vn ung dung cun no voI nhung bnI fonn ngnv cnng
chI fIôf vn phuc fnp hon, IIôn qunn mûf fhIôf voI phûn cung mnv fInh, dnc bIôf In dung
Iuong vn vûn fôc fInh fonn. Ðo In fnI sno nguôn Iuc mnnh nhûf dûn dôn su phnf frIôn
nhung sIôu mnv fInh moI In dôn fu công dông CIÐ (vI du xom bnI khno snf cun Crnvos
|5]).
1.3 VAI TRÒ CUA ÐÔNG IUC HOC CHAT IONG TÍNH TOÁN TRONG ÐÔNG
IUC HOC CHAT IONG HI£N ÐAI
Truoc hôf, chúng fn hõv fhuc hIôn môf sô bInh Iuûn IIch su. Co Iõ vI du chInh dûu fIôn
cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn In công frInh cun KopnI |6], nguoI vno nnm l94? dõ
bIôn fûp nhung bnng không Iô cnc dong sIôu nm chnv qun nhung hInh non nhon bnng IoI
gInI sô cnc phuong frInh vI phnn chu dno (phuong frInh TnvIor-MnccoII |?]). Þhung IoI
gInI nnv duoc fhuc hIôn frôn mnv fInh sô nguvôn fhuy fnI VIôn Công nghô Mnssnchusoffs.
Tuv nhIôn, fhô hô dûu fIôn cun IoI gInI dông Iuc chûf Iong fInh fonn xuûf hIôn vno fhoI ky
nhung nnm l950 vn dûu nhung nnm l960 dõ duoc fhúc dûv bnng vIôc xuûf hIôn dông fhoI
cun mnv fInh hIôu nnng cno, vn boI nhu cûu gInI cnc bnI fonn vûf fhô bnv co vûn fôc cno,
nhIôf dô cno. Þhung nhIôf dô cno cûn xóf dôn frong nhung nnng Iuong dno dông vn phnn
ung hon hoc frong cnc bnI fonn dong, dôI khI cnn bnng vn dôI khI InI không cnn bnng. HIôn
fuong vûf Iý nhu vûv noI chung không fhô gInI bnng gInI fIch, fhûm chI voI dnng dong don
gInn nhûf. IoI vûv IoI gInI sô cun phuong frInh chu dno frôn mnv fInh sô cno fôc In môf
nhu cûu fuvôf dôI. Þhung vI du fInh fonn cun fhô hô dûu fIôn In công frInh fIôn phong cun
Inv vn !IddoII |8], vn IIoffnor |9, l0] dôI voI cnc Iop bIôn, vn HnII vn nnk |ll] cho dong
http://www.ebook.edu.vn 16
không nhof. Mnc du vIôc mô fn cnc fInh fonn dông Iuc khI co nhIôf dô cno nhu vûv fhoo
kIôu "dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn" In không hop fhoI vno Iúc do, chúng vûn dnI dIôn
cho fhô hô dûu fIôn cun chuvôn ngnnh nnv.


Hình 1.2. Môi quan hê giùa thuc nghiêm thuân tuý và Iý thuyêt thuân tuý.

Thô hô fhu hnI cun IoI gInI dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn, nhung IoI gInI mn ngnv
nnv noI chung In mô fn nguvôn Iý, doI hoI np dung nhung phuong frInh chu dno cho cnc
bnI fonn dông Iuc hoc chûf Iong ung dung, chInh chúng rûf phuc fnp (du không co mnf
nhung phnn ung hon hoc...) dôn muc phnI su dung mnv fInh. VI du cun nhung bnI fonn
kho cô huu nhu vûv In dong duoI nm - sIôu nm hôn hop (nhu bnI fonn vûf fhô mùI fu sIôu
nm fhno Iuûn frong Muc l.l), vn dong nhof mn không dnng phnI xûp xí Iop bIôn, nhu dong
fnch vn dong fnI Iuu. VoI fruong hop nnv, phuong frInh ÞnvIor-Sfokos dûv du vôu cûu môf
IoI gInI chInh xnc. Trong fruong hop snu, ky fhuûf phu fhuôc fhoI gInn duoc frInh bnv fhoo
kIôu fhuc hnnh vno gIun nhung nnm 60 dõ fno rn môf cnch mnng frong fInh fonn fruong
dong. Ky fhuûf nnv sõ duoc fhno Iuûn frong Chuong ?.
VnI fro cun CIÐ frong du bno ky nghô dõ fro nôn mnnh dôn muc ngnv nnv no co fhô
duoc nhIn nhûn nhu "chIôu fhu bn" frong dông Iuc hoc chûf Iong, hnI chIôu khnc In nhung
fruong hop cô dIôn cun fhuc nghIôm fhuûn fuý vn Iý fhuvôf fhuûn fuý. MôI qunn hô nnv
duoc phnc hon frong HInh l.2. Tu nnm l68?, voI su công bô Principia cun Isnnc Þowfon
cho foI gIun nhung nnm l960, nhung fIôn bô vô co chûf Iong duoc fhuc hIôn bnng cnch fô
hop dông vûn cnc fhuc nghIôm fIôn phong vn phnn fIch Iý fhuvôf co bnn - nhung phnn fIch
mn hûu nhu Iuôn vôu cûu su dung nhung mô hInh dong don gInn dô nhûn duoc IoI gInI
dnng khóp kIn cun cnc phuong frInh chu dno. Þhung IoI gInI dnng khóp kIn co IoI fhô nôI
bûf In dông nhûf ngnv Iûp fuc môf vnI fhnm sô co bnn cun bnI fonn dõ cho, vn fhô hIôn ró
rnng cnu frn IoI cho nhung bnI fonn bI nnh huong boI su bIôn dôI cnc fhnm sô nhu fhô nno.
Chúng fhuong bûf IoI In không dun rn moI qun frInh vûf Iý cûn fhIôf cun dong. CIÐ dI
fung buoc vno khung cnnh nnv vno gIun nhung nnm 60. VoI khn nnng kIôm sonf cnc
phuong frInh chu dno o dnng "chInh xnc" cung vIôc xom xóf cnc hIôn fuong vûf Iý chI fIôf
nhu phnn ung hon hoc o muc dô hnn chô, CIÐ nhnnh chong fro fhnnh môf công cu phô
bIôn frong phnn fIch ky nghô. Þgnv nnv, CIÐ hô fro vn bô sung cn fhuc nghIôm fhuûn
fuý Iûn Iý fhuvôf fhuûn fuý, vn qunn dIôm cun cnc fnc gIn In fu gIo fro dI vn sõ Iuôn nhu
http://www.ebook.edu.vn 17
fhô, CIÐ không phnI In môf snv mô nhûf fhoI; fhnv vI do, voI mnv fInh sô cno fôc CIÐ sõ
duv frI chIôu fhu bn frong dông Iuc hoc chûf Iong, co dnng voc vn fûm qunn frong nhu
nhnu dôI voI fhuc nghIôm vn Iý fhuvôf. Þo co môf vI frI cô dInh frong fûf cn cnc khIn cnnh
cun dông Iuc hoc chûf Iong, fu nghIôn cuu co bnn dôn fhIôf kô ky nghô.


Hình 1.3. Nhùng khía canh dinh tính cua dòng qua môt vât thê mùi tù siêu âm.

Môf frong nhung khIn cnnh qunn frong nhûf cun CIÐ hIôn dnI In fnc dung cun no voI
vIôc fhu nghIôm frong duong hûm gIo. ÐIôu nnv IIôn qunn foI vIôc gInm nhnnh gIn fhnnh
fInh fonn so voI su fnng nhnnh kInh phI fhuc nghIôm frong duong hûm gIo. Trong khno
snf CIÐ dûu fIôn vno nnm l9?9, Chnpmnn |l2] cho fhûv hInh võ chI phI fInh fonn fuong
dôI In môf hnm cun cnc nnm kô fu l953. Þo duoc frInh bnv frôn HInh l.3, frong do sõ fhûv
rnng chI phI fInh fonn fuong dôI dõ gInm bof môf bûc vô dô Ion fung fnm nnm môf kô fu
l953, vn vûn gInm cho dôn nnv. Ðo In do su phnf frIôn không ngung cun nhung mnv fInh
moI voI fhoI gInn chnv nhnnh hon, dûn foI môf Iop mnv fInh duoc goI In "sIôu mnv fInh"
nhu mnv C!AY vn CYII! 205. Kôf qun In, vIôc fInh fonn nhung dnc frung khI dông Iuc
dô fhIôf kô mnv bnv moI fhoo cnc ung dung cun CIÐ fro nôn ro hon nhIôu so voI vIôc do
dnc nhung dnc frung do frong duong hûm gIo. Ðuong nhIôn frong công nghIôp mnv bnv,
vIôc fhu fhIôf kô so bô mnv bnv moI duoc fhuc hIôn fhoo môf Ionf kIôm nghIôm duong
hûm gIo, fhI ngnv nnv duoc fhuc hIôn gûn nhu fron von frôn mnv fInh, duong hûm gIo d-
uoc su dung cho fhIôf kô cuôI cung. Ðnv In fhuc fô dnc bIôf frong fhIôf kô dnng cnnh mnv
bnv moI |l3]. ÞgonI bnI fonn kInh fô, CIÐ fno co hôI dô nhûn duoc fhông fIn fruong dong
chI fIôf, môf vnI frong sô do rûf kho do frong duong hûm gIo, honc bI bIôn dôI boI hIôu ung
fuong chnn.
Tûf nhIôn, fInh kIôn dInh frong fhno Iuûn frôn gIn fhIôf rnng nhung kôf qun CIÐ In
chInh xnc cùng nhu hIôu Ich cun chI phI; nôu không, bûf ky gIn fhIôf nno vô vnI fro cun
duong hûm gIo fhnv fhô boI CIÐ cùng fhnnh ngu xuûn. Þhung kôf qun cun CIÐ chí hop
Iô khI nhung mô hInh vûf Iý duoc fIch hop voI phuong frInh chu dno vn dIôu kIôn bIôn vn
boI vûv fuv fhuôc vno snI sô, dnc bIôf dôI voI dong rôI. Þhung snI sô cnf cuf IIôn qunn dôn
http://www.ebook.edu.vn 18
fhuûf gInI dnc bIôf duoc su dung dô nhûn duoc IoI gInI sô, vn cùng nhu snI sô Inm fron, cn
hnI kôf hop dô fhon hIôp dô chInh xnc cun nhung kôf qun CIÐ. Þhung bnI fonn nhu vûv
sõ duoc fhno Iuûn frong cnc muc snu. Mnc du co nhung hnn chô cô huu nnv, nhung kôf
qun cun CIÐ chInh xnc dôn muc ngnc nhIôn dôI voI nhIôu ung dung.


Hình 1.4. Môt úng dung phúc tap cua khí dông Iuc tính toán [theo Tham kháo 12].

Môf vI du nhu vûv dõ cho frong fhnm khno l2, vn duoc fnI fno frong HInh l.4. dnv
chúng fn fhûv vIôc fInh fonn hô sô nnng cho fô hop fnu quI dno con fhoI không
gInn/IooIng ?4? nhûn duoc fu môf fhuc hIôn phuc fnp fhoo phuong phnp fûm chnn duoI
nm (phuong phnp fûm chnn sõ duoc fhno Iuûn frong Chuong 3). VIôc so snnh voI du IIôu
duong hûm gIo cho phIn duoI HInh l.4 mInh hon ró rnng o muc dô chInh xnc cno. ÐôI mnf
voI so snnh nnv vn Iuu ý rnng cnc fInh fonn fhuong ro hon phóp do duong hûm gIo, nhung
ky su hnng không dnng ngnv cnng chuvôn vnI fro fhu fhIôf kô so bô fu duong hûm gIo Iôn
mnv fInh.
VnI fro cun CIÐ frong fhIôf kô so bô co môf hIôu qun frôn nghIôn cuu co bnn. CIn
fhIôf rnng dõ co IoI gInI CIÐ dôI voI môf dong chnv co bnn (vI du, dong phnn fnch frôn
fhôm mnf snu) chun fûf cn vôu fô vûf Iý qunn frong, fhI IoI gInI CIÐ nnv (chInh In chuong
http://www.ebook.edu.vn 19
frInh mnv fInh) In môf c6ng cu sô. !ûn Iuof, công cu sô co fhô su dung dô fhuc hIôn tbuc
ngbicm sô dô fro gIúp nghIôn cuu dnc frung co bnn cun dong chnv. Þhung fhuc nghIôm sô
nnv In fuong fu fruc fIôp voI nhung fhuc nghIôm fhuc fô frong phong fhI nghIôm.
Þhung IonI fruong dong nno bnv gIo co fhô honn fonn duoc kIôm sonf boI CIШ Trn IoI
dûv du cnu hoI nnv phnI mûf hnng fuûn fhno Iuûn vn hnng fûp bnI gInng. Tuv nhIôn, chí
môf vI du nho sõ duoc dô cûp o dnv.
(l) Truong dong dI qun không gInn fnu con fhoI. HInh l.5 mInh hon môf fInh fonn cun
song xung bno qunnh môf fnu kIôu con fhoI. HInh l.6 mInh hon phnn bô np suûf doc fhoo
duong fruc don gIo vn HInh l.? mInh hon phnn bô np suûf doc fhoo huong fnng khûu dô.


Hình 1.5. Tính toán dang sóng xung bao quanh tàu kiêu con thoi vói sô Mach = 6 và góc khép Ià 26.6 dô
(theo WeiImuenser, K.J., "Tính toán dòng không nhót có góc khép Ión cho tàu kiêu con thoi so vói sô Iiêu
bay", tài Iiêu AIAA sô 83-1798, 1983.) Chú ý: su thê hiên êm á cua sóng xung Ià nhò Iuói sai phân hùu han
su dung trong tính toán.


Hình 1.6. Tính toán phân bô áp suât doc duòng truc dón gió cua tàu con thoi không gian, và so sánh vói
sô Iiêu chuyên bay kiêm tra (theo WeiImuenser, nhu tham kháo trong Hình 1.5).
http://www.ebook.edu.vn 20


Hình 1.7. Tính toán phân bô áp suât tãng khâu dô trên mãt dón gió tàu con thoi không gian (theo Maus,
J.R. và nnk: "Sô Mach siêu âm và nhùng hiêu úng khí thuc tê Iên khí dông Iuc tàu con thoi quÿ dao không
gian", Tap chí Tàu vù tru và Tên Iua, Tâp 21, Sô 2, Tháng Ba-Bôn, nãm 1984, trang 136-141).


Hình 1.8. Tính toán xoáy mép truóc cua môt cánh hình denta (theo khoá ngän han AIAA có tiêu dê "Su
dung Iòi giái EuIer". Tháng báy 1984, vói tu Iiêu giói thiêu boi WoIfgang Schmidt).
http://www.ebook.edu.vn 21

(2) Chnv qun nhung vûf fhô co cnnh hInh mùI fôn, nhu frong HInh l.8. dnv mInh
hon dong xonv fu móp cnnh.
(3) Þhung dong dno dông không ôn dInh dI qun cun vno dông co sIôu nm, duoc dun
vno HInh l.9. O dnv, nhung duong dnng frI sô Mnch duoc cho fhoo bôn fhoI dIôm khnc
nhnu.
(4) Truong dong khI frôn môf xo ô fô kóo ro mooc, duoc cho bnng cnc duong dong
frong HInh l.l0.
(5) Ðong dI qun nhung buông dôf dông co phnn Iuc sIôu nm, nhu frôn HInh l.ll.
Ðnnh snch con nhIôu. Chúng chí In sô If vI du cun vIôc nhung phuong phnp cun CIÐ
duoc su dung ngnv nnv nhu fhô nno.


Hình 1.9. Tính toán dòng không ôn dinh trong Iach (Theo Newsome, R. W., "Mô tá sô truòng dòng không
ôn dinh gân phân giói và duói phân giói trong Iach", Tài Iiêu AIAA No83-0175, 1983).

http://www.ebook.edu.vn 22
CnI gI CIÐ không Inm duoc¨ Trn IoI co bnn cho cnu hoI nnv In no không fhô fnI fno
qun frInh vûf Iý không duoc xóf dúng muc frong frInh bnv bnI fonn. VI du qunn frong
nhûf In chuvôn dông rôI. Ðn sô cnc IoI gInI CIÐ voI dong rôI hIôn nnv chun nhung mô
hInh rôI chí In xûp xí qun frInh vûf Iý fhuc fô, vn phu fhuôc vno du IIôu kInh nghIôm dôI
voI cnc hnng sô khnc nhnu frong mô hInh rôI. IoI vûv moI IoI gInI CIÐ voI dong rôI chun
phnI chInh xnc, mnc du môf sô fInh fonn cho môf vnI fInh huông In hop Iý. ÐIôu fhú vI In
fhûv rnng công dông CIÐ dnng fruc fIôp "fûn công" bnI fonn nnv fhoo ý nghIn co bnn
nhûf. Þgnv nnv co nhIôu công frInh huong fInh fonn fruc fIôp vô rôI |Thnm khno l2]. Þo
dun frôn gIn fhIôf rnng frong quv mô du mIn, moI dong rôI dôu funn fhu phuong frInh
ÞnvIor-Sfokos (sõ dûn frong Chuong 2); vn nôu co fhô su dung môf IuoI du mIn voI sô du
Ion cnc dIôm IuoI, o cn quv mô mIn vn fhô co fhô fInh fonn cnc dnc frung rôI. Ðnv In IInh
vuc rông mo cho nghIôn cuu CIÐ.


Hình 1.10. Dòng tính toán theo hình thái xe ôtô kéo moóc (theo tham kháo nhu hình 1.8)


Hình 1.11. Tính toán truòng dòng trong dông co phán Iuc (Theo Drummond, J. P. và Weidner, E. H., "Mô tá
sô truòng dòng trong dông co phán Iuc", Tap chí AIAA, Tâp 20, No9, IX/1982, tr. 1182-1187).

Môf Iûn nun dIôu nhûn mnnh In, nhung IoI gInI CIÐ In nô Iô cun muc dô vûf Iý fhô
hIôn chúng. VI du khnc In fInh fonn dong phnn ung hon hoc. dnv co chô suûf dông Iuong
hon hoc cùng nhu dô Ion nhung hnng sô fhuong không chnf chõ, vn bûf ky IoI gInI CIÐ
nno sõ phnI fhon hIôp voI nhung su không chnf chõ nnv.
http://www.ebook.edu.vn 23
1.4 VAI TRÒ CUA KHOÁ HOC NAY
Muc fIôu cun khon hoc nnv co phûn hoI khnc voI khon ngnn hnn quv uoc frong dông
Iuc hoc chûf Iong fInh fonn. Muc dIch cun chúng fn o dnv In cung cûp môf fhô hIôn rûf co
bnn vn fhuc hnnh cun CIÐ, nhûn mnnh dôn co so vn khno snf môf sô ky fhuûf gInI, fu
dong không nón vûn fôc fhûp dôn dong sIôu fôc. Khon nnv fûp frung môf cnch dûv du vno
cnc sInh vIôn - nguoI chun co kInh nghIôm honc không fung frnI frong dông Iuc hoc chûf
Iong fInh fonn. Muc dIch cun khon nnv In cung cûp cho nhung sInh vIôn nhu vûv: (A) su
hIôu fhûu nno do vô fu fuong vn suc mnnh cun CIÐ; (I) hIôu bIôf nhung phuong frInh
chu dno; (C) Inm quon voI nhIôu ky fhuûf gInI phô bIôn; vn (Ð) fu vung su dung frong môn
hoc. Hv vong rnng khI kôf fhúc khon hoc, bnn sõ duoc chuûn bI fôf dô hIôu fnI IIôu fhnm
khno o IInh vuc nnv, dI fhoo cnc bnI gInng phuc fnp hIôn dnI hon vn bnf dûu ung dung
CIÐ cho nhung IInh vuc dnc bIôf mn bnn qunn fnm.
http://www.ebook.edu.vn 24
CHUONG 2. NHUNG PHUONG TRÌNH CHU ÐAO CUA ÐÔNG
IUC HOC CHAT IONG
J.Ð. Andevson, Jv.
2.1 MO ÐAU
Þôn fnng cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn In nhung phuong frInh chu dno co bnn
cun dông Iuc hoc chûf Iong - phuong frInh IIôn fuc, dông Iuong vn nnng Iuong. Nbung
pbuong trinb này n6i Jcn qua trinb oât /y. Chúng In nhung phnf bIôu fonn hoc cun bn
nguvôn Iý vûf Iý co bnn mn fonn bô dông Iuc hoc chûf Iong dnf co so frôn do:
(l) bno fonn khôI Iuong,
(2) F = ma (dInh Iuûf fhu hnI cun Þowfon),
(3) bno fonn nnng Iuong.
Muc dIch cun chuong nnv In dûn xuûf vn fhno Iuûn vô nhung phuong frInh nnv.
Muc fIôu chon fhoI gInn vn không gInn dô dûn rn cnc phuong frInh chu dno cun dông
Iuc hoc chûf Iong fhoo huong nnv co bn nhom:
(l) VI fûf cn CIÐ dun vno nhung phuong frInh nnv, dIôu qunn frong In môI sInh vIôn
cnm fhûv rûf fhuûn fIôn voI nhung phuong frInh nnv fruoc khI fIôp fuc nhung nghIôn cuu
cun mInh, vn chnc chnn fruoc khI khoI su bûf ky ung dung nno cun CIÐ dôI voI môf bnI
fonn dnc bIôf.
(2) Tnc gIn gIn fhIôf nhung nguoI du khon VKI ngnn hnn nnv co nhung kInh nghIôm
vn co so khnc nhnu. Môf sô bnn vô fông fhô co fhô không quon voI nhung phuong frInh
nnv, frong khI nhung nguoI khnc co fhô su dung chúng hnng ngnv. VoI sô nguoI fruoc,
chuong nnv hv vong Inm môf vnI snng fo; voI sô nguoI snu, hv vong chuong nnv sõ In môf
fông qunn fhú vI.
(3) Þhung phuong frInh chu dno co fhô nhûn duoc o nhIôu dnng khnc nhnu. VoI dn sô
Iý fhuvôf khI dông Iuc, dnng dnc bIôf cun nhung phuong frInh Inm cho chúng hoI khnc
nhnu. Tuv nhIôn voI CIÐ, vIôc su dung nhung phuong frInh o môf dnng nnv co fhô dûn
foI fhnnh công, frong khI su dung môf dnng khnc co fhô fno rn nhIôu dông frong kôf qun
sô, honc fhûm chI In bûf ôn dInh. IoI vûv frong fhô gIoI CIÐ, nhIôu dnng phuong frInh In
môI qunn fnm sông con. !ûn Iuof, dIôu qunn frong In dûn xuûf nhung phuong frInh nnv
dô chí rn nhung su khnc nhnu vn gIông nhnu cun chúng vn phnn nnh su IIôn qunn co fhô
gIun ung dung cun chúng voI CIÐ.

http://www.ebook.edu.vn 25
2.2 MÔ HÌNH HÓA ÐÒNG
Ðô nhûn duoc nhung phuong frInh co bnn cun chuvôn dông chûf Iong, fu fuong snu
Iuôn duoc funn fhu:
(l) Chon nhung nguvôn Iý vûf Iý co bnn fhIch hop fu nhung dInh Iuûf vûf Iý, nhu
(n) Ino fonn khôI Iuong,
(b) F = ma (dInh Iuûf fhu hnI cun Þowfon),
(c) Ino fonn nnng Iuong.
(2) p dung nhung nguvôn Iý vûf Iý nnv cho môf mô hInh dong fhIch hop.
(3) Tu ung dung nnv, rúf rn nhung phuong frInh fonn hoc gôm nhung nguvôn Iý vûf
Iý nhu vûv.
Muc nnv dô cûp dôn muc (2) o frôn, fuc In xnc dInh môf mô hInh fhIch hop cun dong.
Ðnv không phnI In môf xom xóf fûm fhuong. Môf vûf fhô rnn khn dô nhIn vn xnc dInh;
mnf khnc, môf chûf Iong 'qunnh' fhI kho mn nnm bnf duoc. Þôu môf vûf fhô rnn frong
chuvôn dông fInh fIôn, fhI vûn fôc cun môI phûn cun vûf fhô In nhu nhnu; mnf khnc, nôu
môf chûf Iong chuvôn dông fhI vûn fôc co fhô khnc nhnu fnI môI vI frI frong chûf Iong.
!nm fhô nno chúng fn fhô hIôn chûf Iong chuvôn dông dô np dung voI nhung nguvôn Iý
vûf Iý co bnn¨
VoI môf chûf Iong IIôn fuc cnu frn IoI In xnv dung môf frong sô hnI mô hInh snu.
TLê tI¢L kIêm soút Luu Lun
Xóf môf fruong dong fông qunf nhu duoc fhô hIôn boI nhung duong dong frong HInh
2.ln. Tn hõv fuong fuong môf fhô fIch khóp kIn võ frong môf kbu ouc buu ban cun dong.
Thô fIch nnv xnc dInh môf tbc ttcb kicm soat V vn môf bc màt kicm soat 8, xnc dInh nhu
bô mnf khóp kIn bno qunnh fhô fIch. Thô fIch kIôm sonf co fhô cô dInh frong không gInn
voI chûf Iong chuvôn dông vong qun no, nhu o bôn frnI HInh 2.ln. Tuong fu, fhô fIch kIôm
sonf co fhô chuvôn dông cung voI chûf Iong, sno cho nhung hnf chûf Iong cung nhnu Iuôn o
frong no, nhu bôn phnI cun HInh 2.ln. Trong moI fruong hop, fhô fIch kIôm sonf In môf
vung du Ion, huu hnn cun dong. Þhung nguvôn Iý vûf Iý co bnn duoc np dung cho chûf
Iong nnm frong fhô fIch kIôm sonf, vn voI chûf Iong cnf qun mnf kIôm sonf (nôu fhô fIch
kIôm sonf cô dInh frong không gInn). IoI vûv, fhnv vI xom xóf fonn bô fruong dong môf
Iúc, voI mô hInh fhô fIch kIôm sonf chúng fn gIoI hnn su chú ý chí voI chûf Iong frong
vung huu hnn cun chInh fhô fIch do. Þhung phuong frInh dong chûf Iong mn chúng fn
nhûn duoc truc ticp do vIôc np dung nhung nguvôn Iý vûf Iý co bnn cho môf fhô fIch kIôm
sonf huu hnn co Jang ttcb pbân. Þhung dnng fIch phnn nnv cun nhung phuong frInh chu
dno co fhô fhno fnc gian ticp dô nhûn duoc nhung phuong frInh dno hnm rIông. Þhung
phuong frInh nhu vûv nhûn duoc fu fhô fIch kIôm sonf huu hnn cô dInh frong không gInn
(phIn frnI HInh 2.ln) o dnng fIch phnn honc dnng dno hnm rIông, duoc goI In Jang bao
toàn cun nhung phuong frInh chu dno. Þhung phuong frInh nhûn duoc fu fhô fIch kIôm
sonf huu hnn chuvôn dông cung voI chûf Iong (phIn phnI cun HInh 2.In) o dnng fIch phnn
honc dno hnm rIông, duoc goI In Jang kb6ng bao toàn cun nhung phuong frInh chu dno.
http://www.ebook.edu.vn 26
PLûn tu ¢Lût Ionu vô ¢unu bé
Xóf môf fruong dong fông qunf nhu duoc fhô hIôn boI nhung duong dong frong HInh
2.lb. Tn hõv fuong fuong môf phûn fu chûf Iong vô cung bó frong dong, voI môf fhô fIch vI
phnn JV. Ihûn fu chûf Iong In vô cung bó fhoo khnI nIôm phóp fInh vI phnn; fuv nhIôn In
du Ion dô chun môf sô không Iô nhung phûn fu dô co fhô nhIn nhûn nhu môf môI fruong
IIôn fuc. Ihûn fu chûf Iong co fhô cô dInh frong không gInn voI chûf Iong chuvôn dông
vong qun no, nhu bôn frnI cun HInh 2.lb. Tuong fu, no co fhô chuvôn dông doc fhoo dong
chnv voI vûn fôc vocfo J
r
bnng vûn fôc dong fnI môI dIôm. Môf Iûn nun fhnv vI xóf fonn
dong fnI môf Iúc, nhung nguvôn Iý vûf Iý co bnn chí ung dung cho chInh phûn fu chûf
Iong. Úng dung nnv truc ticp dûn foI nhung phuong frInh co bnn o Jang pbuong trinb Jao
bàm ricng. Hon nun, nhung phuong frInh vI phnn dno hnm rIông dnc bIôf nhûn duoc fruc
fIôp fu phûn fu chûf Iong cô dInh frong không gInn (phIn frnI cun HInh 2.lb) InI In Jang
bao toàn cun cnc phuong frInh. Þhung phuong frInh nhûn duoc fruc fIôp fu phûn fu chûf
Iong chuvôn dông (phIn phnI cun HInh 2.lb) môf Iûn nun InI co Jang kb6ng bao toàn cun
cnc phuong frInh.


Hình 2.1 (a) Tiêp cân thê tích kiêm soát hùu han, (b) Tiêp cân phân tu chât Iong vô cùng bé.

Trong Iý fhuvôf khI dông Iuc fông qunf, IIôu co phnI vIôc chúng fn dô cûp foI dnng bno
fonn honc dnng không bno fonn cun nhung phuong frInh In không fhIch hop. Ðuong nhIôn
bnng cnc fhno fnc don gInn, môf dnng nnv co fhô nhûn duoc fu dnng khnc. Tuv nhIôn, co
nhung fruong hop frong CIÐ chúng fn su dung dnng nno sõ fro nôn qunn frong. Trôn
http://www.ebook.edu.vn 27
fhuc fô, dnnh muc su dung dô phnn bIôf hnI dnng nnv (bno fonn so voI không bno fonn) dõ
xuûf hIôn chu vôu frong fnI IIôu vô CIÐ.
Þhung bInh Iuûn frong muc nnv fro nôn ró hon snu khI frôn fhuc fô chúng fn dûn
xuûf nhung phuong frInh chu dno. IoI vûv khI bnn kôf fhúc chuong nnv, rûf dnng doc InI
muc nnv.
IInh Iuûn cuôI cung, frong fhuc fô, chuvôn dông cun chûf Iong In su phnn fnch
chuvôn dông frung bInh cun nhung nguvôn fu vn phnn fu cun no. IoI vûv mô hInh fhu bn
cun dong co fhô In cnch fIôp cûn vI mô, frong do nhung dInh Iuûf co bnn cun fu nhIôn duoc
np dung fruc fIôp cho nhung nguvôn fu vn phnn fu, bnng cnch su dung frung bInh fhông
kô fhIch hop dô xnc dInh nhung fhuôc fInh chûf Iong kôf qun. Cnch fIôp cûn nnv nnm
frong fûm nhIn cun /y tbuyct Jông boc, In môf phuong phnp rûf fhnnh IIch voI nhIôu IoI
fhô dnI Inu. Tuv nhIôn, no nnm ngonI phnm vI nhung bnI gInng nnv.
2.3 ÐAO HAM TH£ CHAT
Truoc khI dûn rn nhung phuong frInh chu dno, chúng fn cûn fhIôf Iûp môf ký hIôu
chung frong khI dông Iuc, do In dno hnm fhô chûf. ÞgonI rn, dno hnm fhô chûf co ý nghIn
vûf Iý qunn frong mn dôI khI chun duoc dnnh gIn dûv du boI nhung sInh vIôn khI dông
hoc. Môf muc dIch chInh cun muc nnv In nhûn mnnh ý nghIn vûf Iý do.


Hình 2.2. Phân tu chât Iong chuyên dông trong truòng dòng - minh hoa cho dao hàm thê chât.

Thoo mô hInh dong, chúng fn sõ chûp nhûn buc frnnh o bôn phnI HInh 2.lb, fuc In
phûn fu chûf Iong vô cung bó chuvôn dông cung voI dong. Su chuvôn dông cun phûn fu
chûf Iong nnv duoc cho chI fIôf hon frong HInh 2.2. dnv, phûn fu chûf Iong chuvôn dông
qun không gInn Ðô cnc. Þhung vocfo don vI doc fhoo fruc x, y, : In , , i j k
r r r
fuong ung.
Truong vocfo vûn fôc frong không gInn Ðô cnc nnv cho bnng
k w i v i u J

+ + =
frong do nhung fhnnh phûn x, y vn : cun vûn fôc dõ cho ung voI
http://www.ebook.edu.vn 28
u = u(x, o, :, tì
o = o(x, y, :, tì
u = u(x, y, :, tì
Chú ý rnng vô fông qunf chúng fn dnng xóf môf Jong kb6ng ôn Jinb, frong do u, o, vn
u In nhung hnm cun cn không gInn Iûn fhoI gInn t. ÞgonI rn, fruong mûf dô vô huong cho
bnng
p = p(x, y, :, tì
TnI fhoI gInn t
1
, phûn fu chûf Iong duoc dInh vI fnI dIôm l frong HInh 2.2. TnI dIôm
nnv vn fhoI gInn nnv, mûf dô cun phûn fu chûf Iong In
p
1
= p(x
1
, y
1
, :
1
, t
1
ì
Vno fhoI gInn t
2
vô snu, phûn fu chûf Iong do dõ dI chuvôn dôn dIôm 2 frong HInh 2.2.
Ðo do, fnI fhoI gInn t
2
, mûf dô cun vûn phûn fu chûf Iong nnv In
p
2
= p(x
2
, y
2
, :
2
, t
2
ì,
VI p = p(x, y, :, tì chúng fn co fhô khnI frIôn hnm nnv fhoo chuôI TnvIor qunnh dIôm l
nhu snu:
2 l 2 l 2 l 2 l 2 l
l l l l
( ) ( ) ( ) ( ) x x y y : : t t
x y : t
cac sô bang bâc cao bon
| | cp cp cp cp | | | | | |
p = p + ÷ + ÷ + ÷ + ÷ +
| | | |
c c c c
\ . \ . \ . \ .

ChIn cho (t
2
- t
1
ì, vn bo dI sô hnng bûc cno hon, chúng fn nhûn duoc

1 1 2
1 2
1 1 2
1 2
1
1 2
1 2
1 1 2
1 2
|
.
|

\
|
c
c
+
|
|
.
|

\
|
÷
÷
|
.
|

\
|
c
c
+
|
|
.
|

\
|
÷
÷
|
|
.
|

\
|
c
c
+
|
|
.
|

\
|
÷
÷
|
.
|

\
|
c
c
=
÷
÷
t t t
z z
z t t
v v
v t t
x x
x t t
p p p p p p
(2.l)
Khno snf vô frnI cun If. (2.l). Vô mnf vûf Iý dnv In suûf bIôn dôI mûf dô trung binb
fhoI gInn cun phûn fu chûf Iong khI no dI chuvôn fu dIôm l foI dIôm 2. Trong gIoI hnn, khI
t
2
fIôn dôn t
1
, sô hnng nnv fro fhnnh
at
a
t t
t t
p p p
÷
|
|
.
|

\
|
÷
÷
÷
1 2
1 2
1 2
lim
dnv, Jp1Jt In ký hIôu suûf bIôn dôI mûf dô cun phûn fu chûf Iong o fhoI gInn tuc
tboi khI no dI chuvôn qun dIôm l. Thoo dInh nghIn, ký hIôu nnv duoc goI In dno hnm fhô
chûf J1Jt. Chú ý rnng Jp1Jt In suûf bIôn dôI mûf dô fhoo fhoI gInn cun pbân tu cbât /6ng
Ja cbo khI no dI chuvôn qun không gInn. dnv, mnf chúng fn dóI fhoo phûn fu chûf Iong
frong khI no chuvôn dông, vn chúng fn dnng qunn snf fhnv dôI mûf dô phûn fu khI no dI
chuvôn qun dIôm l. Þo khnc voI (cp/cf), mn vô mnf vûf Iý In suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn
cun mûf dô fnI dIôm cô dInh l. VoI (cp/cf)
l
, chúng fn fûp frung chú ý vno dIôm ôn dInh l
vn fhoo dóI su fhnv dôI mûf dô do nhung dno dông fuc fhoI frong fruong dong. Þhu vûv,
Jp1Jt vn cp/cf In nhung dnI Iuong khnc nhnu vô mnf vûf Iý vn sô.
Tro InI If. (2.l), fhûv rnng
http://www.ebook.edu.vn 29
u
t t
x x
t t
÷
|
|
.
|

\
|
÷
÷
÷
1 2
1 2
1 2
lim
v
t t
v v
t t
÷
|
|
.
|

\
|
÷
÷
÷
1 2
1 2
1 2
lim
w
t t
z z
t t
÷
|
|
.
|

\
|
÷
÷
÷
1 2
1 2
1 2
lim
Þhu vûv, Iûv gIoI hnn cun phuong frInh khI t
2
fIôn dôn t
1
chúng fn nhûn duoc
|
.
|

\
|
c
c
+ |
.
|

\
|
c
c
+
|
|
.
|

\
|
c
c
+ |
.
|

\
|
c
c
=
t z
w
v
v
x
u
at
a p p p p p
(2.2)
Khno snf If. (2.2) môf cnch chnf chõ. Tu do, chúng fn co fhô nhûn duoc bIôu fhuc cho
dno hnm fhô chûf frong fon dô Ðô cnc:
z
w
v
v
x
u
t at
a
c
c
+
c
c
+
c
c
+
c
c
= (2.3)
Hon nun, frong fon dô Ðô cnc fonn fu vocfo V duoc dInh nghIn In

z
k
v
i
x
i
c
c
+
c
c
+
c
c
= V

(2.4)
Ðo do, If. (2.3) co fhô vIôf nhu snu
) . ( V +
c
c
= J
t at
a

(2.5)
If. (2.5) fhô hIôn dInh nghIn cun fonn fu dno hnm fhô chûf frong ký hIôu vocfo; nhu
vûv no hop Iô dôI voI bûf ky hô fon dô nno.
Tûp frung vno If. (2.5), chúng fn môf Iûn nun nhûn mnnh rnng J1Jt In dno hnm fhô
chûf, mn vô mnf vûf Iý In suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun môf phûn fu chûf Iong chuvôn
dông; c/cf duoc goI In Jao bàm Jia pbuong, mn vô mnf vûf Iý In suûf bIôn dôI fhoo fhoI
gInn fnI môf dIôm cô dInh; V . J

duoc goI In Jao bàm Jôi /uu, mn vô mnf vûf Iý In suûf bIôn
dôI fhoo fhoI gInn do chuvôn dông cun phûn fu chûf Iong fu vI frI nnv snng vI frI khnc
frong fruong dong, o do nhung fhuôc fInh dong In khnc nhnu vô không gInn. Ðno hnm fhô
chûf np dung cho bûf ky bIôn fruong dong nno, vI du Jp1Jt, JT1Jt, Ju1Jt.., frong do p vn
T In np suûf fhuy fInh vn nhIôf dô, fuong ung. VI du:
z
T
w
v
T
v
x
T
u
t
T
T J
t
T
at
aT
c
c
+
c
c
+
c
c
+
c
c
= V +
c
c
= ) . (

(2.6)
Môf Iûn nun vô mnf vûf Iý, If. (2.6) phnf bIôu rnng nhIôf dô cun phûn fu chûf Iong
fhnv dôI khI phûn fu dI qun môf dIôm frong dong vI fnI dIôm do chInh nhIôf dô fruong
dong co fhô dno dông fhoo fhoI gInn (dno hnm dIn phuong) vn vI phûn fu chûf Iong don
gInn dI frôn duong cun no foI dIôm khnc frong fruong dong, fnI do co nhIôf dô khnc (dno
hnm dôI Iuu).
http://www.ebook.edu.vn 30
Xóf môf vI du mn sõ gIúp fn cung cô ý nghIn vûf Iý cun dno hnm fhô chûf. Tuong
fuong bnn dnng dI frong núI, vn bnn snp sun vno môf hnng. ÞhIôf dô frong hnng mnf hon
bôn ngonI. Þhu vûv frong khI bnn dI qun mIông hnng, bnn cnm fhûv nhIôf dô gInm bof -
dIôu nnv fuong fu nhu dno hnm dôI Iuu frong If. (2.6). Tuv nhIôn fuong fuong rnng, vno
cung fhoI gInn do môf nguoI nóm môf hon fuvôf vno bnn sno cho hon fuvôf frúng vno bnn
dúng fhoI dIôm bnn dI qun mIông hnng. Inn sõ cnm fhûv môf su gInm nhIôf dô bô sung,
nhung fuc fhoI khI hon fuvôf roI frúng bnn - dIôu nnv fuong fu voI dno hnm dIn phuong
frong If. (2.6). Su gInm nhIôf dô rong mn bnn cnm nhûn khI bnn dI qun mIông hnng boI
vûv In môf fô hop cun cn hnI fnc dông cun chuvôn dông vno frong hnng, frong do mnf hon,
vn cú nóm hon fuvôf fnI cung fhoI khnc do - su gInm nhIôf dô rong nnv fuong fu voI dno
hnm fhô chûf frong If. (2.6).
Xuûf xu cun dno hnm fhô chûf o frôn vô co bnn Iûv fu snch gIno khon khI dông Iuc co
bnn cun fnc gIn, nhu Thnm khno 3. Þo duoc su dung dô frInh bnv cho nhung sInh vIôn khI
dông Iuc moI, dô hIôu duoc dûv du ý nghIn vûf Iý cun dno hnm fhô chûf. Su mô fn duoc Inp
InI o dnv voI cung Iý do do fno cho bnn môf cnm gInc vûf Iý vô dno hnm fhô chûf. Chúng
fn co fhô xn hoI voI hûu hôf fhno Iuûn frôn bnng vIôc nhûn fhuc rnng dno hnm fhô chûf
fhuc chûf cùng nhu phóp fInh dno hnm fonn phûn. Vûv, nôu
p = p(x, y, :, tì
fhI quv fnc dnv chuvôn fu phóp fInh vI phnn cho fn
az
z
av
v
ax
x
at
t
a
c
c
+
c
c
+
c
c
+
c
c
=
p p p p
p (2.?)
Tu If. (2.?), chúng fn co
at
az
z at
av
v at
ax
x t at
a
c
c
+
c
c
+
c
c
+
c
c
=
p p p p p
(2.8)
VI Jx1Jt = u, Jy1Jt = o vn J:1Jt = u, If. (2.8) fro fhnnh
z
w
v
v
x
u
t at
a
c
c
+
c
c
+
c
c
+
c
c
=
p p p p p
(2.9)
So snnh If. (2.2) vn (2.9), chúng fn fhûv rnng Jp1Jt In nhu nhnu. IoI vûv, dno hnm
fhô chûf không khnc gI môf dno hnm fonn phûn fhoo fhoI gInn. Tuv nhIôn, vIôc dûn xuûf
If. (2.2) Inm snng fo nhIôu ý nghIn vûf Iý cun dno hnm fhô chûf, frong khI xuûf xu cun If.
(2.9) fhIôn vô hInh fhuc fonn hoc hon.
2.4 Y NGHÏA VAT IY CUA J

. V
CoI dnv In hnng muc cuôI cung fruoc khI dûn rn nhung phuong frInh chu dno, chúng
fn hõv xóf su phnn ky vûn fôc J

. V . Sô hnng nnv xuûf hIôn fhuong xuvôn frong nhung
phuong frInh dông Iuc hoc chûf Iong, vn xóf ý nghIn vûf Iý cun no In rûf fôf.
Xóf môf fhô fIch kIôm sonf dI chuvôn voI chûf Iong nhu phnc hon frôn phIn bôn phnI
cun HInh 2.l (n). Thô fIch kIôm sonf nnv Iuôn Iuôn duoc fno rn do cung cnc hnf chûf Iong
dôu dI chuvôn cung voI dong; do do khôI Iuong cun no cô dInh, bûf bIôn voI fhoI gInn. Tuv
http://www.ebook.edu.vn 31
nhIôn, fhô fIch kIôm sonf V vn dIôn fIch bô mnf 8 cun no dnng fhnv dôI voI fhoI gInn frong
khI no dI chuvôn foI nhung vung khnc nhnu cun dong, frong do nhung gIn frI khnc nhnu
cun p fôn fnI. Þhu vûv, fhô fIch kIôm sonf dnng chuvôn dông co khôI Iuong không dôI nnv
fhuong xuvôn fnng honc gInm fhô fIch cun no vn fhnv dôI hInh dnng cun no, phu fhuôc
vno nhung dnc frung cun dong. Thô fIch kIôm sonf nnv duoc cho frong HInh 2.3 fnI fhoI
dIôm nno do. Xóf môf phûn fu vô cung bó co bô mnf J8 dI chuvôn voI vûn fôc J

dIn
phuong nhu frôn HInh 2.3. Su fhnv dôI fhô fIch AV cun fhô fIch kIôm sonf chí do chuvôn
dông cun J8 qun môf buoc fhoI gInn At, fu HInh 2.3, bnng fhô fIch cun hInh fru dnI, mong
voI dIôn fIch dnv J8 vn dô cno n t J

). ( A , frong do n

In vocfo don vI fhnng goc voI bô mnf fnI
J8. Vûv In
J [(J t).n{aS ÷(J t).aS A = A A
r r r
r
(2.l0)
frong do vocfo S a

duoc dInh nghIn don gInn In aS n S a

÷ . Snu buoc fhoI gInn At, fhnv dôI
fông công vô fhô fIch cun fonn bô fhô fIch kIôm sonf In fông cun If. (2.l0) frôn fonn bô
dIôn fIch kIôm sonf. Trong gIoI hnn, khI J8 ÷ 0, fông fro fhnnh fIch phnn mnf
( ).
S
J t aS A
ll
r
O

Þôu fIch phnn nnv duoc chIn cho At, kôf qun vô mnf vûf Iý In suûf bIôn dôI fhoo fhoI
gInn cun fhô fIch kIôm sonf, bIôu fhI boI JV1 Jt, fuc In
1
( . ). .
S S
aJ
J t aS J aS
at t
= A =
A
ll ll
r r r r
O O
(2.ll)
Chú ý rnng chúng fn dõ vIôf vô frnI cun If. (2.ll) nhu dno hnm fhô chûf cun V, boI vI
chúng fn dnng dô cûp dôn suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun fhô fIch kIôm sonf nbu tbc ttcb
Ji cbuycn cùng o6i Jong (chúng fn dnng su dung buc frnnh cho fnI phIn bôn phnI cun
HInh 2.ln), vn vô mnf vûf Iý In ý nghIn cun dno hnm fhô chûf. p dung dInh Iý phnn ky fu
phóp fInh vocfo cho vô phnI cun If. (2.ll), chúng fn nhûn duoc
( . )
J
aJ
J aJ
at
= A
lll
r
O
(2.l2)

Hình 2.3. Thê tích kiêm soát chuyên dông su dung dê giái thích vât Iý su phân ký cua vân tôc.

Inv gIo, fn hõv fuong fuong fhô fIch kIôm sonf chuvôn dông frong HInh 2.3 dnng co
InI foI môf fhô fIch rûf nho oV, fhuc chûf fro fhnnh môf phûn fu chûf Iong vô cung bó dI
chuvôn nhu phnc hon frôn phIn bôn phnI cun HInh 2.ln. Vûv In If. (2.l2) co fhô vIôf nhu
snu
http://www.ebook.edu.vn 32
( )
( . )
J
a J
J aJ
at
o
o
= V
lll
r
O
(2.l3)
CIn fhIôf rnng oV du nho sno cho J

. V vô fhuc chûf co cung gIn frI do khnp frong oV.
Vûv fIch phnn frong If. (2.l3) co fhô xûp xí nhu J J o ) . (

V . Tu If. (2.l3), chúng fn co
( )
( . )
a J
J J
at
o
o = V
r

honc
1 ( )
.
a J
J
J at
o
o
V =
r
(2.l4)
Khno snf If. (2.l4) môf cnch chnf chõ. Iôn vô frnI chúng fn co phnn ky vûn fôc; bôn vô
phnI chúng fn co ý nghIn vûf Iý cun no. Vây J

. V oc màt oât /y /à suât bicn Jôi tbco tboi
gian cua tbc ttcb cua môt pbân tu cbât /6ng cbuycn Jông, trcn tbc ttcb Jon oi.
2.5 PHUONG TRÌNH II£N TUC
Inv gIo chúng fn hõv np dung fu fuong fhno Iuûn frong Muc 2.2 dô:
(n) vIôf nguvôn Iý vûf Iý co bnn,
(b) np dung no cho môf mô hInh fhIch hop cun dong, vn
(c) nhûn duoc môf phuong frInh fhô hIôn nguvôn Iý vûf Iý co bnn.
Trong muc nnv chúng fn sõ xu Iý fruong hop snu:
Nuuyên Iý vût Iý: buo toun kLôI Iuonu
Chúng fn sõ fhuc hIôn ung dung cun nguvôn Iý nnv cho cn fhô fIch kIôm sonf huu hnn
Iûn nhung mô hInh phûn fu chûf Iong vô cung bó cun dong. ÐIôu fhuc hIôn o dnv dnc bIôf
dô mInh hon nhung bnn chûf vûf Iý cun cn hnI mô hInh. Hon nun, chúng fn sõ chon fhô
fIch kIôm sonf huu hnn cô dInh frong không gInn (bôn frnI cun HInh 2.In), frong khI phûn
fu chûf Iong vô cung bó sõ dI chuvôn voI dong (bôn phnI cun HInh 2.lb). Thoo cnch nnv
chúng fn sõ Inm fuong phnn nhung su khnc nhnu gIun dnng bno fonn vn không bno fonn
cun nhung phuong frInh nhu dõ mô fn frong Muc 2.2.
Truoc hôf, hõv xóf mô hInh cun môf phûn fu chûf Iong chuvôn dông. KhôI Iuong cun
phûn fu nnv cô dInh, vn cho bnng om. IIôu fhI fhô fIch cun phûn fu nnv boI oV nhu frong
Muc 2.4. Vûv
m J o po = (2 l5).
VI khôI Iuong duoc bno fonn, chúng fn co fhô phnf bIôu rnng suûf bIôn dôI cun khôI
Iuong cun phûn fu chûf Iong fhoo fhoI gInn bnng 0 khI phûn fu dI chuvôn cung voI dong.
Thoo ý nghIn vûf Iý cun dno hnm fhô chûf fhno Iuûn frong Muc 2.3, chúng fn co
( )
0
a m
at
o
= (2.l6)
Kôf hop If. (2.l5) vn (2.l6), chúng fn co
http://www.ebook.edu.vn 33
( ) ( )
0
a J a a J
J
at at at
po p o
o p = + =
hnv
1 ( )
| | 0
a a J
at J at
p o
p
o
+ = (2.l?)
Chúng fn coI sô hnng frong dûu moc o If. (2.l?) co ý nghIn vûf Iý nhu cun J

. V bnn
Iuûn frong Muc 2.4. Ðo do, kôf hop If. (ll4) vn (2.l?), fn nhûn duoc
. 0
a
J
at
p
p + V =
r
(2.l8)
If. (2.l8) In pbuong trinb /icn tuc trong Jang kb6ng bao toàn. Tu nhung fu fuong cun
chúng fn dõ fhno Iuûn o Muc 2.2, fhûv rnng:
(l) Inng vIôc np dung mô hInh pbân tu cbât /6ng o6 cùng bc, chúng fn nhûn duoc If.
(2.l8) fruc fIôp frong dnng dno hnm rIông
(2) Inng vIôc chon mô hInh cbuycn Jông cùng o6i Jong, chúng fn nhûn duoc Jang
kb6ng bao toàn cun phuong frInh IIôn fuc, fuc In If. (2.l8).
Inv gIo, hõv xóf mô hInh môf fhô fIch kIôm sonf huu hnn cô dInh frong không gInn,
nhu phnc hon frong HInh 2.4. TnI môf dIôm frôn bô mnf kIôm sonf, vûn fôc dong In J

vn
dIôn fIch bô mnf cun phûn fu vocfo (nhu dInh nghIn frong Muc 2.4) In S a

. Cùng cho JV In
fhô fIch phûn fu frong fhô fIch kIôm sonf huu hnn. p dung cho fhô fIch kIôm sonf nnv,
nguvôn Iý vûf Iý co bnn cun chúng fn In khôI Iuong duoc bno fonn, co nghIn In:
kbôi /uong rong cbay ra kb6i tbc ttcb kicm soat qua bc màt 8
= suât giam kbôi /uong trong tbc ttcb kicm soat tbco tboi gian (2.l9n)
honc
B = C (2.l9b)
frong do B vn C chí In nhung ký hIôu fIôn IoI cho vô phnI vn vô frnI, fuong ung, cun If.
(2.l9n). Truoc hôf, hõv dô chúng fn nhûn duoc bIôu fhuc cho B duoI dnng nhung dnI Iuong
frong HInh 2.4. Ðong khôI Iuong cun chûf Iong chuvôn dông qun bûf ky bô mnf cô dInh
nno (vI du, bnng kg/s, honc sIug/s) bnng fIch cun (mûf dô) x (dIôn fIch bô mnf) x (fhnnh
phûn vûn fôc fhnng goc voI bô mnf). Ðo do dong khôI Iuong phûn fu qun vung J8 In
.
n
J aS J aS p p =
r r
(2.20)
Khno snf HInh 2.4, hõv chú ý rnng fhoo quv uoc, S a

Iuôn huong rn khoI fhô fIch kIôm
sonf. Ðo do, khI J

cùng huong rn khoI fhô fIch kIôm sonf (nhu frong HInh 2.4), fIch
S a J

. p In sô duong. Hon nun, khI J

huong rn khoI fhô fIch kIôm sonf, dong khôI Iuong vô
mnf vûf Iý In roI khoI fhô fIch kIôm sonf, fuc In môf su chnv rn. Ðo do, môf S a J

. p duong
bIôu fhI su cbay ra. !ûn Iuof, khI J

huong vno fhô fIch kIôm sonf, S a J

. p nm. Hon nun,
khI J

huong vno frong, dong khôI Iuong vô mnf vûf Iý dI vno fhô fIch kIôm sonf, fuc In môf
su cbay oào. Ðo do, môf S a J

. p nm bIôu fhI su chnv vno. Ðong khôI Iuong rong rn khoI
http://www.ebook.edu.vn 34
fonn bô fhô fIch kIôm sonf qun bô mnf kIôm sonf 8 In fông frôn 8 cun nhung dong khôI
Iuong phûn fu frong If. (2.20). Trong gIoI hnn, no fro fhnnh môf fIch phnn mnf, mn vô
mnf vûf Iý In vô frnI cun If. (2.l9 n vn b), fuc In
.
S
B J aS p =
ll
r r
O
(2.2l)


Hình 2.4. Thê tích kiêm soát hùu han cô dinh trong không gian.

Inv gIo xóf vô phnI cun phuong frInh (2.l9n vn b). KhôI Iuong chun frong fhô fIch
phûn fu JV In pJV. Tonn bô khôI Iuong frong fhô fIch kIôm sonf boI vûv In
aJ
J
p
lll

Suûf fnng khôI Iuong fhoo fhoI gInn frong V In
aJ
t
J
p
lll
c
c
÷
!ûn Iuof, suûf gInm khôI Iuong fhoo fhoI gInn frong V In nm cun no, fuc In
C aJ
t
J
=
c
c
÷
lll
p (2.22)
Þhu vûv, fhnv If. (2.2l) vn (2.22) vno (2.l9 b), chúng fn co
.
S J
J aS aJ
t
p p
c
= ÷
c
ll lll
r r
O O

honc
. 0
J S
aJ J aS
t
p p
c
+ =
c
lll ll
r r
O O
(2.23)
Ihuong frInh (2.23) In Jang ttcb pbân cua pbuong trinb /icn tuc; no cùng frong Jang
bao toàn.
Chúng fn hõv dun If. (2.23) vno dnng môf phuong frInh vI phnn. VI fhô fIch kIôm
sonf frong HInh 2.4 cô dInh frong không gInn, nhung gIoI hnn fIch phnn frong If. (2.23)
không fhnv dôI, vn do do dno hnm fhoI gInn J1Jt co fhô dnf frong fIch phnn.
. 0
J S
aJ J aS
t
p
p
c
+ =
c
lll ll
r r
O O
(2.24)
http://www.ebook.edu.vn 35
p dung dInh Iý phnn ky fu phóp fInh vocfo, fIch phnn mnf frong If. (2.24) co fhô
bIôu fhI nhu môf fIch phnn fhô fIch
( ). .( )
S J
J aS J aJ p p = V
ll lll
r r r
O O
(2.25)
Thnv (2.25) vno If. (2.24), chúng fn co
.( ) 0
J J
aJ J aJ
t
p
p
c
+ V =
c
lll lll
r
O O

honc
| .( )| 0
J
J aJ
t
p
p
c
+V =
c
lll
r
O
(2.26)
VI fhô fIch kIôm sonf huu hnn duoc võ tùy y trong kb6ng gian, cnch duv nhûf dô fIch
phnn frong If. (2.26) bnng 0 In cho bIôu fhuc duoI dûu fIch phnn bnng 0 fnI môI dIôm
frong fhô fIch kIôm sonf. Ðo do,
.( ) 0 J
t
p
p
c
+V =
c
r
(2.2?)
If. (2.2?) In pbuong trinb /icn tuc trong Jang bao toàn.
Khno snf cnc dûn xuûf frôn fhoo cnc fhno Iuûn cun chúng fn frong Muc 2.2, nhûn fhûv
rnng:
(l) Inng vIôc np dung mô hInh fhô fIch kIôm sonf huu hnn, chúng fn nhûn duoc If.
(2.23) truc ticp o dnng fIch phnn
(2) Chí snu su fhno fnc nno do voI dnng fIch phnn chúng fn gian ticp nhûn duoc môf
phuong frInh dno hnm rIông, If. (2.2?).
(3) Inng vIôc chon mô hInh cô Jinb trong kb6ng gian, chúng fn nhûn duoc dnng bno
fonn cun phuong frInh IIôn fuc, If. (2.23) vn (2.2?).
ÐIôu nhûn mnnh In If. (2.l8) vn (2.2?) dôu phnf bIôu vô bno fonn khôI Iuong bIôu fhI
frong dnng nhung phuong frInh dno hnm rIông. If. (2.l8) co dnng không bno fonn, vn If.
(2.2?) co dnng bno fonn; cn hnI dnng hop Iô nhu nhnu. Ðuong nhIôn, môf dnng nnv co fhô
dô dnng nhûn duoc fu dnng khnc nhu snu. Xóf dông nhûf vocfo bno gôm su phnn ky cun
fIch vô huong vocfo fhoo fhoI gInn, nhu snu
.( ) . . J J J p p p V ÷ V + V
r r r
(2.28)
Thnv If. (2.28) frong dnng bno fonn, If. (2.2?)
. . 0 J J
t
p
p p
c
+ V + V =
c
r r
(2.29)
HnI sô hnng dûu fIôn frôn vô frnI cun If. (2.29) don gInn In dno hnm fhô chûf cun mûf
dô. Ðo do, If. (2.29) fro fhnnh
. 0
a
J
at
p
p + V =
r

In dnng không bno fonn dõ cho boI If. (2.l8).
http://www.ebook.edu.vn 36
Môf Iûn nun chúng fn chú ý rnng vIôc su dung dnng bno fonn honc không bno fonn
cun nhung phuong frInh chu dno fno nôn su khnc bIôf nho frong hûu hôf Iý fhuvôf dông
Iuc hoc hnng không. Þguoc InI, su dung bûf cu dnng nno cùng dôu co fhô fno su khnc nhnu
frong nhung ung dung CIÐ, vn do In fnI sno In chúng fn dnng fno su phnn bIôf gIun hnI
dnng khnc nhnu nnv frong bnI gInng hIôn fhoI.
2.6 PHUONG TRÌNH ÐÔNG IUONG
Trong muc nnv, chúng fn np dung nguvôn Iý vûf Iý co bnn khnc cho mô hInh dong, fuc
In:
Nguycn /y oât /y. F = ma (Jinb /uât tbu bai cua Ncutonì
Chúng fn chon frong mô hInh dong cun chúng fn phûn fu chûf Iong chuvôn dông nhu
fhûv fnI phIn bôn phnI HInh 2.lb. Mô hInh nnv duoc fhô hIôn chI fIôf hon frong HInh 2.5.
ÐInh Iuûf fhu hnI cun Þowfon bIôu fhI o frôn, khI ung dung cho phûn fu chûf Iong
chuvôn dông frong HInh 2.5, noI rnng Iuc rong fnc dông frôn phûn fu chûf Iong cnn bnng
voI khôI Iuong cun no nhnn voI gIn fôc cun phûn fu. Ðnv In môf qunn hô vocfo, vn do do co
fhô chIn rn bn qunn hô vô huong doc fhoo cnc fruc x, y, vn :. Chúng fn hõv chí xóf fhnnh
phûn x cun dInh Iuûf fhu hnI Þowfon,
F
x
= ma
x
(2.30)
frong do F
x
vn a
x
In fhnnh phûn vô huong cun Iuc vn gIn fôc, fuong ung.


Hình 2.5. Phân tu chât Iong vô cùng bé di chuyên (chí dua ra nhùng Iuc trong huóng x).

http://www.ebook.edu.vn 37
Truoc hôf, hõv xóf vô frnI cun If. (2.30). Chúng fn noI rnng phûn fu chûf Iong chuvôn
dông chIu môf Iuc frong huong x. CnI gI In nguôn cun Iuc nnv¨ Co hnI nguôn:
(l) Luc kbôi, fnc dông fruc fIôp Iôn khôI Iuong fhô fIch cun phûn fu chûf Iong. Þhung
Iuc nnv fnc dông frôn môf khonng cnch, vI du In frong Iuc, fu Iuc vn dIôn Iuc
(2) Luc màt, fnc dông fruc fIôp Iôn bô mnf cun phûn fu chûf Iong. Chúng chí do hnI
nguôn: (n) phnn bô np suûf fnc dông Iôn bô mnf, óp boI chûf Iong bôn ngonI bno vnv phûn
fu chûf Iong, vn (b) nhung phnn bô ung suûf fIôp fuvôn vn phnp fuvôn fnc dông frôn bô
mnf, cùng bI óp boI chûf Iong bôn ngonI 'kóo' honc 'dûv' frôn bô mnf boI mn snf.
Chúng fn hõv bIôu fhI Iuc khôI frôn don vI khôI Iuong f

fnc dông Iôn phûn fu chûf
Iong bnng /
x
voI fhnnh phûn huong x. Thô fIch cun phûn fu chûf Iong In (Jx Jy J:ì, do do,
/uc kbôi tac Jông /cn pbân tu cbât /6ng tbco bu6ng x = p/
x
(Jx Jy J:ì (2.3l)
ng suûf fIôp fuvôn vn phnp fuvôn frong môf chûf Iong IIôn qunn foI suûf bIôn dôI
fhoo fhoI gInn cun bIôn dnng phûn fu chûf Iong, nhu phnc hon frong HInh 2.6 In chí dôI
voI mnf phnng xy. ng suûf fIôp fuvôn bIôu fhI bnng t
xv
frong hInh nnv, IIôn qunn foI suûf
bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun bIôn dnng fruof cun phûn fu chûf Iong, frong khI ung suûf
phnp fuvôn bIôu fhI boI t
xx
frong HInh 2.6, IIôn qunn foI suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun
fhô fIch cun phûn fu chûf Iong. Kôf qun In, cn ung suûf fIôp fuvôn Iûn phnp fuvôn dôu phu
fhuôc vno nhung grndIonf vûn fôc frong dong, sõ duoc chí rn vô snu. Trong dn sô cnc dong
nhof, ung suûf phnp fuvôn (nhu t
xx
) nho hon nhIôu so voI ung suûf fIôp fuvôn vn nhIôu
Iûn duoc bo qun. ng suûf phnp fuvôn (vI du t
xx
frong huong x) fro nôn qunn frong khI
nhung grndIonf vûn fôc phnp fuvôn (nhu cu1cxì rûf Ion, nhu frong môf song xung.


Hình 2.6. Minh hoa úng suât tiêp tuyên và pháp tuyên.

!uc mnf frong huong x fnc dông Iôn phûn fu chûf Iong duoc phnc hon frong HInh 2.5.
Quv uoc su dung o dnv In t
Ij
bIôu fhI ung suûf frong huong j fnc dông fhnng goc Iôn mnf
fhnng goc voI fruc i.
Trôn mnf abcJ, Iuc duv nhûf frong huong x In do ung suûf fIôp fuvôn t
yx
JxJ:. Mnf
c/gb cnch Jy o frôn mnf abcJ, do do Iuc ung suûf frong huong x frôn mnf c/gb In
/t
yx
+(ct
yx
1cyìJy]JxJ:. Chú ý huong cun Iuc ung suûf frôn mnf abcJ vn c/gb; frôn mnf dnv,
t
yx
In snng frnI (huong x nm), frong khI frôn mnf dính, /t
yx
+(ct
yx
1cyìJy] In snng phnI
http://www.ebook.edu.vn 38
(huong x duong). Þhung huong nnv chnf chõ fhoo quv uoc In fnng Iôn duong frong fûf cn
bn fhnnh phûn vûn fôc u, o vn u, xuûf hIôn frong nhung huong duong cun cnc fruc. VI du,
frong HInh 2.5, u fnng frong huong y duong. IoI vûv fûp frung vno mnf c/gb, u cno hon
ngnv o frôn mnf so voI fnI mnf; dIôu nnv fno rn môf fnc dông 'kóo' cô gnng kóo phûn fu
chûf Iong frong huong x duong (snng phIn bôn phnI) nhu fhûv frong HInh 2.5. !ûn Iuof,
fûp frung vno mnf abcJ, u nho hon o ngnv duoI mnf so voI fnI mnf; no fnc dông Inm chûm
honc kóo phûn fu chûf Iong fhoo huong x nm (snng frnI) nhu fhûv frong HInh 2.5.
Þhung huong khnc cun fûf cn ung suûf nhof cho frong HInh 2.5, kô cn t
xx
co fhô xu Iý
fhoo môf kIôu fuong fu. Ðnc bIôf frôn mnf Jcgb, t
zx
fnc dông frong huong x nm, frong khI
frôn mnf ab/c, /t
:x
+(ct
:x
1c:ìJ:] fnc dông frong huong x duong.
Trôn mnf aJbc fhnng goc voI fruc honnh, Iuc duv nhûf frong huong x In Iuc np suûf
pJxJ:, Iuôn fnc dông huong vno frong phûn fu chûf Iong, vn t
xx
JyJ: nguoc huong x. Trong
HInh 2.5, Iý do fnI sno t
xx
frôn mnf aJbc huong snng frnI mn nhung quv uoc dô cûp fruoc
do InI In dôI voI huong fnng vûn fôc. dnv fhoo quv uoc, môf su fnng duong cun u xnv rn
frong huong x duong. Ðo do, gIn frI cun u ngnv bôn frnI cun mnf aJbc In nho hon gIn frI
cun u frôn bnn fhnn mnf. Kôf qun In, fnc dông nhof cun ung suûf phnp fuvôn fnc dông
nhu 'húf' frôn mnf aJbc, fuc In co fnc dông cnn (kóo) vô phIn frnI Inm chûm chuvôn dông
cun phûn fu chûf Iong.
Þguoc InI, frôn mnf bcg/, Iuc np suûf /p + (cp1cxìJx]JyJ: óp vno frong frôn phûn fu
chûf Iong (frong huong x nm), vn vI gIn frI cun u ngnv fnI mnf phnI bcg/ Ion hon gIn frI cun
u frôn mnf, co su 'húf' do ung suûf phnp fuvôn nhof cô gnng kóo phûn fu snng phIn bôn
phnI (frong huong x duong) voI môf Iuc bnng /t
xx
+(ct
xx
1cxìJx]JyJ:.
VoI Iuu ý frôn, dôI voI phûn fu chûf Iong chuvôn dông chúng fn co fhô vIôf
Luc màt tông bop trong bu6ng x =

| ( )|
|( ) |
|( ) |
|( ) |
xx
xx xx
vx
vx vx
zx
zx zx
p
p p ax avaz
x
ax avaz
x
av axaz
v
az axav
z
t
t t
t
t t
t
t t
c
÷ +
c
c
+ + ÷
c
c
+ + ÷
c
c
+ + ÷
c
(2.32)
!uc fông hop F
x
frong huong x, bnng fông cun If. (2.3l) vn (2.32).
Công vn gInn uoc cnc sô hnng chúng fn nhûn duoc
( )
vx
xx zx
x x
p
F axavaz f axavaz
x x v z
t
t t
p
c
c c c
= ÷ + + + +
c c c c
(2.33)
If. (2.33) bIôu fhI vô frnI cun If. (2.30).
Xóf vô phnI cun If. (2.30) khôI Iuong cun phûn fu chûf Iong cô dInh vn bnng
axavaz m p = (2.34)
http://www.ebook.edu.vn 39
Cùng nhu vûv, goI gIn fôc cun phûn fu chûf Iong In suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun
vûn fôc cun no. Ðo do fhnnh phûn gIn fôc frong huong x bIôu fhI bnng a
x
, don gInn In suûf
bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun u; vI chúng fn dI fhoo phûn fu chûf Iong chuvôn dông, suûf
bIôn dôI fhoo fhoI gInn nnv In dno hnm fhô chûf. Þhu vûv,
at
au
a
x
= (2.35)
Kôf hop If. (2.30), (2.33), (2.34) vn (2.35), chúng fn nhûn duoc

vx
xx zx
x
u p
f
t x x v z
t
t t
p p
c
c c c c
= ÷ + + + +
c c c c c
(2.36n)
In fhnnh phûn x cun phuong frInh dông Iuong cho môf dong nhof. Tuong fu, nhung fhnnh
phûn y vn : co fhô nhûn duoc nhu snu
xv vv zv
v
v p
f
t v x v z
t t t
p p
c c c
c c
= ÷ + + + +
c c c c c
(2.36b)
vz
xz zz
z
w p
f
t z x v z
t
t t
p p
c
c c c c
= ÷ + + + +
c c c c c
(2.36c)
Ihuong frInh (2.36n-c) In cnc fhnnh phûn fuong ung x, y vn : cun phuong frInh dông
Iuong. Chú ý rnng chúng In nhung phuong frInh dno hnm rIông nhûn duoc fruc fIôp fu
môf ung dung cun nguvôn Iý vûf Iý co bnn dôI voI môf phûn fu chûf Iong vô cung bó. Hon
nun, vI phûn fu chûf Iong nnv chuvôn dông cung dong chnv nôn If. (2.36n-c) o Jang kb6ng
bao toàn. Chúng In nhung phuong frInh vô huong, vn duoc goI In phuong frInh ÞnvIor-
Sfokos, Iûv fôn hnI nguoI: ÞnvIor-nguoI Ihnp vn Sfokos-nguoI Anh, nhung nguoI dôc Iûp
nhûn duoc phuong frInh vno nun dûu fIôn cun fhô ky fhu muoI chIn.
Ihuong frInh ÞnvIor-Sfokos co fhô nhûn duoc frong Jang bao toàn nhu snu. VIôf vô
frnI cun If. (2.36) dôI voI sô hnng fhoo dInh nghIn cun dno hnm fhô chûf,
. 0
au u
J u
at t
p p p
c
= + V =
c
r
(2.3?)
Cùng nhu vûv, khnI frIôn dno hnm snu,
( )
( )
u u
u
t t t
u u
u
t t t
p p
p
p p
p
c c c
= +
c c c
c c c
= ÷
c c c
(2.38)
Ðông nhûf vocfo dôI voI phnn ky fIch vô huong cun vocfo, chúng fn co
.( ) .( ) ( ). uJ u J J u p p p V = V + V
r r r

( ). .( ) .( ) J u uJ u J p p p V = V ÷ V
r r r
(2.39)
Thnv If. (2.38) vn (2.39) vno If. (2.3?),
http://www.ebook.edu.vn 40
( )
.( ) .( )
( )
| .( )| .( )
au u
u u J uJ
at t t
au u
u J uJ
at t t
p p
p p p
p p
p p p
c c
= ÷ ÷ V + V
c c
c c
= ÷ + V + V
c c
r r
r r
(2.40)
Sô hnng frong dûu moc frong If. (2.40) don gInn In vô frnI cun phuong frInh IIôn fuc
nhu If. (2.2?); do do sô hnng frong dûu moc bnng 0. Þhu vûv In If. (2.40) don gInn fhnnh
( )
.( )
au u
uJ
at t
p
p p
c
= + V
c
r
(2.4l)
Thnv If. (2.4l) vno If. (2.36n)
( )
.( )
vx
xx zx
x
u p
uJ f
t x x v z
t
t t p
p p
c
c c c c
+ V = ÷ + + + +
c c c c c
r

Tuong fu, If. (2.36b vn c) co fhô bIôu fhI nhu (2.42b) vn (2.42c)
( )
.( )
xv vv zv
v
v p
vJ f
t v x v z
t t t
p
p p
c c c
c c
+ V = ÷ + + + +
c c c c c
r

vn
( )
.( )
vz
xz zz
z
w p
wJ f
t z x v z
t
t t p
p p
c
c c c c
+ V = ÷ + + + +
c c c c c
r
(2.42)
If. (2.42n-c) In phuong frInh ÞnvIor-Sfokos frong Jang bao toàn.
Vno cuôI fhô ky fhu muoI bnv Isnnc Þowfon phnf bIôu rnng ung suûf fIôp fuvôn frong
môf chûf Iong fy Iô voI dô bIôn dnng fhoo fhoI gInn, fuc In grndIonf vûn fôc. Þhung chûf
Iong nhu vûv duoc goI In cbât /6ng Ncuton. Þhung chûf Iong frong do t không fy Iô voI
grndIonf vûn fôc In nhung chûf Iong phI Þowfon; mnu In môf vI du. Trong fhuc fô fûf cn
cnc bnI fonn khI dông Iuc fhuc hnnh, chûf Iong co fhô gIn fhIôf In Þowfon. VoI nhung chûf
Iong nhu vûv, Sfokos nhûn duoc vno nnm l845:

. 2
. 2
. 2
( )
( )
( )
xx
vv
zz
xv vx
xz zx
vz zv
u
J
x
v
J
v
w
J
z
v u
x v
u w
z x
w v
v z
t ì u
t ì u
t ì u
t t u
t t u
t t u
c
= V +
c
c
= V +
c
c
= V +
c
c c
= = +
c c
c c
= = +
c c
c c
= = +
c c
r
r
r
(2.43 n-f)
frong do u In hô sô nhof phnn fu, ì In hô sô nhof fông hop. Sfokos dun rn gIn fhuvôf:
http://www.ebook.edu.vn 41
2
3
ì u = ÷
fhuong xuvôn duoc su dung, nhung chun duoc xnc nhûn foI ngnv nnv.
Thnv If. (2.43) vno If. (2.42), chúng fn nhûn duoc phuong frInh ÞnvIor-Sfokos dûv
du frong dnng bno fonn:
2
2
( ) ( ) ( ) ( )
( . 2 ) | ( )| | ( )|
( ) ( ) ( ) ( )
| ( )| ( . 2 ) | ( )|
(
x
v
u pu uv uw
t x v z
p u v u u w
J f
x x x v x v z z x
v puv v vw
t x v z
p v u v w v
J f
v x x v v v z v z
w
p p p
ì u u u p
p p p
u ì u u p
p
c c c c
+ + + =
c c c c
c c c c c c c c c
÷ + V + + + + + +
c c c c c c c c c
c c c c
+ + + =
c c c c
c c c c c c c c c
÷ + + + V + + + +
c c c c c c c c c
c
r
r
2
) ( ) ( ) ( )
| ( )| | ( )| ( . 2 )
z
puw vw w
t x v z
p u w w v w
J f
z x z x v v z z z
p p
u u ì u p
c c c
+ + + =
c c c c
c c c c c c c c c
÷ + + + + + V + +
c c c c c c c c c
r
(2.44)
2.? PHUONG TRÌNH NÂNG IUONG
Trong muc nnv, chúng fn dûn rn phuong frInh nnng Iuong bnng cnch su dung phûn fu
chûf Iong vô cung bó chuvôn dông nhu mô hInh cun chúng fn. Ðnv In su fIôp fuc cun dûn
xuûf phuong frInh ÞnvIor-Sfokos frong Muc 2.6, frong do phûn fu vô cung bó duoc cho
frong HInh 2.5.
Chúng fn bnv gIo dun rn nguvôn Iý vûf Iý co bnn snu:
Nguycn /y oât /y. bao toàn nàng /uong
Ihnf bIôu cun nguvôn Iý nnv In dInh Iuûf fhu nhûf cun nhIôf dông Iuc, mn khI ung
dung cho phûn fu chûf Iong chuvôn dông frong HInh 2.5, fro fhnnh
8uât bicn Jôi nàng /uong trong pbân tu cbât /6ng = Jong tinb cua nbict Ji oào pbân
tu + suât cua c6ng tbuc bicn trcn pbân tu Jo /uc kbôi oà /uc màt
A = B + C (2.45)
frong do A, B vn C bIôu fhI nhung sô hnng fuong ung o frôn.
Chúng fn fruoc hôf dnnh gIn C, fuc In nhûn duoc bIôu fhuc cho suûf cun công fhuc
hIôn frôn phûn fu chûf Iong chuvôn dông do Iuc mnf. Co fhô fhûv rnng suûf cun công fhuc
hIôn boI môf Iuc fnc dông frôn vûf fhô chuvôn dông bnng fIch cun Iuc vn fhnnh phûn vûn
fôc frong huong cun Iuc |xom nhung Thnm khno 3 vn l4 dôI voI môf dûn xuûf nhu vûv].
Ðo do suûf cun công fhuc hIôn boI Iuc khôI fnc dông Iôn phûn fu chûf Iong chuvôn dông voI
vûn fôc J

In . ( ) f J axavaz p
r r
.

http://www.ebook.edu.vn 42


Hình 2.7. Nhùng dòng nãng Iuong Iiên quan dên phân tu chât Iong vô cùng bé chuyên dông. Ðê don gián,
chí xét nhùng dòng trong huóng x.

VoI Iuu ý foI nhung Iuc mnf (np suûf công voI ung suûf fIôp fuvôn vn phnp fuvôn), chí
xóf nhung Iuc frong huong x frong HInh 2.5. Suûf cun công fhuc hIôn frôn phûn fu chûf
Iong chuvôn dông boI np suûf vn Iuc ung suûf fhoo huong x frong HInh 2.5, don gInn In
fhnnh phûn vûn fôc u nhnn voI Iuc, vI du frôn mnf abcJ suûf cun công fhuc hIôn boI
t
yx
JxJ: In ut
yx
JxJ:, co nhung bIôu fhuc fuong fu voI nhung mnf khnc. Ðô nhûn mnnh
nhung xom xóf nnng Iuong nnv, phûn fu chûf Iong chuvôn dông duoc võ InI frong HInh
2.?, frong do suûf cun công fhuc hIôn frôn môI mnf bnng Iuc mnf fhoo huong x duoc chí ró.
Ðô nhûn duoc suûf rong cun công fhuc hIôn frôn phûn fu chûf Iong boI Iuc mnf, chú ý rnng
nhung Iuc do frong huong x duong fhuc hIôn công duong vn nhung Iuc do frong huong x
nm fhuc hIôn công nm. Ðo do, so snnh Iuc np suûf frôn mnf aJbc vn bcg/ frong HInh 2.?,
suûf rong cun công fhuc hIôn boI np suûf frong huong x In
( ) ( )
| ( )|
up up
up up ax avaz axavaz
x x
c c
÷ + = ÷
c c

Tuong fu, suûf rong cun công fhuc hIôn boI ung suûf fIôp fhoo huong x frôn nhung
mnf abcJ vn c/gb In
( ) ( )
|( ) |
vx vx
vx vx
u u
u av u axaz axavaz
v v
t t
t t
c c
+ ÷ = ÷
c c

Xóf fûf cn cnc Iuc mnf dun vno HInh 2.?, suûf rong cun công fhuc hIôn frôn phûn fu
chûf Iong chuvôn dông do nhung Iuc nnv don gInn In
( )
( ) ( ) ( )
| |
vx
xx zx
u
u u up
axavaz
x x v z
t
t t
c
c c c
÷ + + +
c c c c

http://www.ebook.edu.vn 43
IIôu fhuc frôn xóf duv nhûf Iuc mnf fhoo huong x. KhI xóf Iuc mnf frong nhung
huong y vn :, cùng nhûn duoc nhung bIôu fhuc fuong fu. Tông qunf, suûf fInh cun công
fhuc hIôn frôn phûn fu chûf Iong chuvôn dông In fông cun nhung dong gop Iuc mnf frong
huong x, y vn :, cùng nhu dong gop Iuc khôI. ÐIôu nnv duoc bIôu fhI boI C frong If. (2.45),
vn cho bnng
( ) ( ) ( )
| ( )
( )
( ) ( )
( ) ( ) ( )
( )
( ) ( )
| .
vx
xx zx
vx vv zv
vz
xz zz
up vp wp
C
x v z
u
u u
x v z
v v v
x v z
w
w w
axavaz f Jaxavaz
x v z
t
t t
t t t
t
t t
p
c c c
= ÷ + +
c c c
c
c c
+ + +
c c c
c c c
+ + +
c c c
c
c c
+ + + +
c c c
r r
(2.46)
Chú ý rnng frong If. (2.46) bn sô hnng dûu fIôn frôn vô phnI don gInn In ) .( J

p V .
Chúng fn hõv chuvôn su chú ý foI B frong If. (2.45), fuc In fhông Iuong fInh cun nhIôf
dI vno frong phûn fu. Thông Iuong nhIôf nnv In do: (l) dôf nong fhô fIch nhu hûp fhu honc
phnf xn cun buc xn, vn (2) fruvôn nhIôf qun bô mnf do grndIonf nhIôf dô, fuc In dûn nhIôf.
Cho qnhu suûf bô sung nhIôf fhô fIch frôn don vI khôI Iuong. !uu ý rnng khôI Iuong cun
phûn fu chûf Iong chuvôn dông frong HInh 2.? In pJxJyJ:, chúng fn nhûn duoc
kbôi /uong nbict cua pbân tu = p
x
qJxJyJ: (2.4?)
Trong HInh 2.?, nhIôf do fruvôn nhIôf vno frong phûn fu chûf Iong chuvôn dông qun
mnf aJbc In
x
qJyJ: frong do
x
qIn nhIôf fruvôn fhoo huong x frôn don vI fhoI gInn frôn
don vI dIôn fIch boI su dûn nhIôf. ÞhIôf fruvôn rn khoI phûn fu qun mnf bcg/ In
/
x
q+(c
x
q1cxìJx]JyJ:. Þhu vûv, nhIôf fInh chuvôn fhoo huong x vno frong phûn fu chûf
Iong boI dûn nhIôf In
| ( )|
x x
x x
q q
q q ax avaz axavaz
x z
c c
÷ + = ÷
c c
& &
& &
Xóf su fruvôn nhIôf frong cnc huong y vn : qun nhung mnf khnc frong HInh 2.?,
chúng fn nhûn duoc
nbict cua pbân tu cbât /6ng Jo Jân nbict
( )
v
x z
q
q q
axavaz
x v z
c
c c
= ÷ + +
c c c
&
& &
(2.48)
Sô hnng B frong If. (2.45) In fông cun If. (2.4?) vn (2.48).
| ( )|
v
x z
q
q q
B q axavaz
x v z
p
c
c c
= ÷ + +
c c c
&
& &
& (2.49)
Su fruvôn nhIôf boI dûn nhIôf fy Iô voI grndIonf nhIôf dô dIn phuong:
http://www.ebook.edu.vn 44
: :
c c c
= ÷ = ÷ = ÷
c c c
& & &
x v z
T T T
q k q k q k
x v z

frong do k In dô dûn nhIôf. Ðo do If. (2.49) co fhô vIôf
| ( ) ( ) ( )|
T T T
B q k k k axavaz
x x v v z z
p
c c c c c c
= + + +
c c c c c c
& (2.50)
CuôI cung, sô hnng A frong If. (2.45) bIôu fhI suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun nnng
Iuong phûn fu chûf Iong. Þnng Iuong fonn phûn cun môf chûf Iong chuvôn dông frôn khôI
Iuong don vI In fông nôI nnng cun no frôn don vI khôI Iuong c, vn dông nnng cun no frôn
khôI Iuong don vI V
2
12. Ðo do nnng Iuong fonn phûn In (c + V
2
12ì. VI chúng fn dI fhoo
phûn fu chûf Iong chuvôn dông, suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun nnng Iuong frôn khôI
Iuong don vI cho bnng dno hnm fhô chûf. VI khôI Iuong cun phûn fu chûf Iong In pJxJyJ:,
chúng fn co
2
( )
2
a J
A e axavaz
at
p = + (2.5l)
Ðnng cuôI cung cun phuong frInh nnng Iuong nhûn duoc boI fhnv If. (2.46), (2.50) vn
(2.5l) vno If. (2.45), nhûn duoc:
2
( ) ( ) ( ) ( )
2
( ) ( ) ( )
)
( )
( ) ( )
( ) ( ) ( )
( )
( ) ( )
.
vx
xx zx
vx vv zv
vz
xz zz
a J T T T
e q k k k
at x x v v z z
up vp wp
x v z
u
u u
x v z
v v v
x v z
w
w w
f J
x v z
p p
t
t t
t t t
t
t t
p
c c c c c c
+ = + + +
c c c c c c
c c c
÷ ÷ ÷
c c c
c
c c
+ + +
c c c
c c c
+ + +
c c c
c
c c
+ + + +
c c c
&
r r
(2.52)
Ðnv In Jang kb6ng bao toàn cun phuong frInh nnng Iuong; cùng chú ý rnng do In dôI
voI nnng Iuong fonn phûn (c + V
2
12ì. Môf Iûn nun, dnng không bno fonn In kôf qun ung
dung nguvôn Iý vûf Iý co bnn dôI voI môf phûn fu chûf Iong chuvôn dông.
Vô frnI cun If. (2.52) bno gôm nnng Iuong fonn phûn (c + V
2
12ì. Thông fhuong,
phuong frInh nnng Iuong duoc vIôf o dnng chí co nôI nnng c. Cnch dûn xuûf nhu snu.
Þhnn If. (2.36 n-c) voI u, o vn u fuong ung.
http://www.ebook.edu.vn 45
2
2
2
( )
2
( )
2
( )
2
vx
xx zx
x
xv vv zv
v
vz
xz zz
z
a u p
u u u u uf
at x x v z
a v p
v v v v vf
at x x v z
a w p
w w w w wf
at x x v z
t
t t
p p
t t t
p p
t
t t
p p
c
c c c
= ÷ + + + +
c c c c
c c c
c
= ÷ + + + +
c c c c
c
c c c
= ÷ + + + +
c c c c
(2.53)
Công If. (2.53 n, b vn c) vn chú ý In u
2
+ o
2
+ u
2
= V
2
, chúng fn nhûn duoc
2
( )
2
( )
( )
( )
( )
vx
xx zx
xv vv zv
vz
xz zz
x v z
a J p p p
u v w
at x x x
u
x v z
v
x v z
w
x v z
uf vf wf
p
t
t t
t t t
t
t t
p
c c c
= ÷ ÷ ÷
c c c
c
c c
+ + +
c c c
c c c
+ + +
c c c
c
c c
+ + +
c c c
+ + +
(2.54)
Tru If. (2.54) fu If. (2.52), chú ý rnng ) ( .
z v x
wf vf uf J f + + = p p

, chúng fn co
( ) ( ) ( )
( )
xx vx zx
vx vv zv
xz vz zz
ae T T T
q k k k
at x x v v z z
u v w
p
x v z
u u u
x v z
v v v
x v z
w w w
x v z
p p
t t t
t t t
t t t
c c c c c c
= + + +
c c c c c c
c c c
÷ + +
c c c
c c c
+ + +
c c c
c c c
+ + +
c c c
c c c
+ + +
c c c
&
(2.55)
If. (2.55) In phuong frInh nnng Iuong duoI dnng nôI nnng c. Chú ý rnng sô hnng Iuc
khôI duoc bo; phuong frInh nnng Iuong khI vIôf duoI dnng c không chun Iuc khôI môf cnch
fuong mInh. If. (2.55) vûn frong Jang kb6ng bao toàn.
If. (2.52) vn (2.55) co fhô duoc bIôu fhI fông fhô duoI dnng nhung bIôn fruong dong
bnng vIôc fhnv fhô nhung sô hnng ung suûf nhof t
xv
, t
xz
, vv, bnng nhung bIôu fhuc fuong
duong cun chúng fu If. (2.43n-f). VI du, fu Ihuong frInh (2.55), fhûv rnng t
xy
= t
yx
, t
x:
= t
:x
,
t
:y
= t
y:

http://www.ebook.edu.vn 46
( ) ( ) ( )
( )
( ) ( ) ( )
xx vv zz
vx zx zv
ae T T T
q k k k
at x x v v z z
u v w
p
x v z
u v w
x v z
u v u w v w
v x z x z v
p p
t t t
t t t
c c c c c c
= + + +
c c c c c c
c c c
÷ + +
c c c
c c c
+ + +
c c c
c c c c c c
+ + + + + +
c c c c c c
&

Thnv If. (2.43n-f) vno phuong frInh frôn, chúng fn co
2
2 2 2 2 2
( ) ( ) ( )
( ) ( )
|2( ) 2( ) 2( ) ( ) ( ) ( ) |
ae T T T
q k k k
at x x v v z z
u v w u v w
p
x v z x v z
u v w u v u w v w
x v z v x z x z v
p p
ì
u
c c c c c c
= + + +
c c c c c c
c c c c c c
÷ + + + + +
c c c c c c
c c c c c c c c c
+ + + + + + + + +
c c c c c c c c c
&
(2.56)
If. (2.56) In môf dnng dûv du cun phuong frInh nnng Iuong dôI voI nhung bIôn fruong
dong. Môf fhnv fhô fuong fu cun If. (2.43n- f) co fhô fhuc hIôn frong If. (2.52); dnng kôf
qun cun phuong frInh nnng Iuong dôI voI nhung bIôn fruong dong In khn dnI, vn dô fIôf
kIôm fhoI gInn vn không gInn, no sõ không duoc dun rn o dnv.
Ihuong frInh nnng Iuong frong Jang bao toàn co fhô nhûn duoc nhu snu. Xóf vô frnI
cun If. (2.56). Tu dInh nghIn cun dno hnm fhô chûf:
.
ae e
J e
at t
p p p
c
= + V
c
r
(2.5?)
Tuv nhIôn
( )
( )
e e
e
t t t
e e
e
t t t
p p
p
p p
p
c c c
= +
c c c
c c c
= ÷
c c c
(2.58)
Thoo dông nhûf vocfo, phnn ky fIch vô huong cun vocfo
.( ) .( ) . e J e J J e p p p V = V + V
r r r

honc
. .( ) .( ) J e e J e J p p p V = V ÷ V
r r r
(2.59)
Thnv If. (2.58) vn (2.59) vno If. (2.5?)
( )
| .( )| .( )
ae e
e J eJ
at t t
p p
p p p
c c
= ÷ + V + V
c c
r r
(2.60)
Sô hnng frong dûu moc frong If. (2.60) bnng 0, fu phuong frInh IIôn fuc, If. (2.2?).
Þhu vûv, If. (2.60) fro fhnnh
http://www.ebook.edu.vn 47
( )
.( )
ae e
eJ
at t
p
p p
c
= + V
c
r
(2.6l)
Thnv If. (2.6l) vno (2.5?)
2
2 2 2 2 2 2
( )
.( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( )
|2( ) 2( ) 2( ) ( ) ( ) ( ) |
a e T T T
eJ q k k k
at x x v v z z
u v w u v w
p
x v z x v z
u v w u v u w v w
x v z v x z x z v
p
p p
ì
u
c c c c c c
+ V = + + +
c c c c c c
c c c c c c
÷ + + + + +
c c c c c c
c c c c c c c c c
+ + + + + + + + +
c c c c c c c c c
r
&
(2.62)
If. (2.62) In dnng bno fonn cun phuong frInh nnng Iuong, vIôf duoI dnng nôI nnng.
!np InI nhung buoc fu If. (2.5?) foI If. (2.6l), fhnv vI chí In nôI nnng c, chúng fn fhno
fnc voI nnng Iuong fonn phûn (c + V
2
12ì, nhûn duoc

2
2 2
( )
2
| ( )| | ( ) |
2 2
J
a e
J J
e e J
at t
p p p
+
c
= + + V +
c
r
(2.63)
Thnv If. (2.63) vno vô frnI cun If. (2.52), chúng fn nhûn duoc
2 2
| ( )| .| ( ) | ( ) ( ) ( )
2 2
( )
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( )
.
vx
xx zx
xv vv zv vz
xz zz
J J T T T
e e J q k k k
t x x v v z z
u
u u up vp wp
p
x v z x v z
v v v w
w w
f J
x v z x v z
p p p
t
t t
t t t t
t t
p
c c c c c c c
+ + V + = + + +
c c c c c c c
c
c c c c c
÷ ÷ ÷ + + +
c c c c c c
c c c c
c c
+ + + + + + +
c c c c c c
r
&
r r
(2.64)
If. (2.64) In Jang bao toàn cun phuong frInh nnng Iuong, vIôf duoI dnng nàng /uong
toàn pbân (c + V
2
12ì.
Chú ý cuôI cung frong muc nnv, co fhô co nhIôu dnng khnc cun phuong frInh nnng
Iuong; vI du, phuong frInh co fhô vIôf frong nhung sô hnng onfhnIpv b, honc onfhnIpv
fonn phûn (b + V
2
12ì. Chúng fn sõ không mûf fhoI gInn dô dûn rn nhung dnng nnv o dnv;
xom Thnm khno l, 3 vn l4 dô co nhIôu chI fIôf hon.
2.8 TÓM IUOC NHUNG PHUONG TRÌNH CHU ÐAO CHO ÐÔNG IUC HOC
CHAT IONG: BÌNH IUAN
TnI dIôm nnv frong nhung fhno Iuûn cun chúng fn, bnn dõ fhûv môf sô Ion phuong
frInh vn duong nhu fnI gInI donn nnv chúng 'honn fonn gIông nhnu' dôI voI bnn. Þhung
phuong frInh chInh chúng co fhô gnv chnn ngnf, vn chuong nnv co vo In nhung phuong
frInh 'fu buc vnch foI buc vnch'.
Tuv nhIôn, fûf cn dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn vn Iý fhuvôf dôu dun vno nhung
phuong frInh nnv, vn boI vûv dIôu fuvôf dôI qunn frong In bnn quon fhuôc voI chúng vn
http://www.ebook.edu.vn 48
bnn hIôu ý nghIn vûf Iý cun chúng. Ðo chInh In fnI sno chúng fn fIôu phI fhoI gInn vn nô
Iuc nhIôu nhu vûv frong vIôc dûn xuûf nhung phuong frInh chu dno.
Xóf fhoI gInn vn nô Iuc nnv, dIôu qunn frong bnv gIo In fông kôf nhung dnng qunn
frong cun nhung phuong frInh nnv, vn ngôI InI dô "fIôu hon" chúng.
2.8.1 PLuonu tvInL dôI vóI dònu nLót
Þhung phuong frInh dõ dûn xuûf frong nhung muc fruoc np dung cho dong nhof, fuc
In dong xóf dôn hIôn fuong vûn chuvôn, fIôu fnn cun nhof vn fruvôn nhIôf. HIôn fuong
vûn chuvôn bô sung cun khuvôch fnn khôI Iuong chun duoc kô dôn vI chúng fn dnng gIoI
hnn nhung xom xóf cun chúng fn foI môf IonI khI dông nhûf không co phnn ung hon hoc.
Þôu khuvôch fnn duoc xóf dôn, phnI co nhung phuong frInh IIôn fuc bô sung - nhung
phuong frInh IIôn fuc dnc frung xóf dôn vûn chuvôn khôI Iuong cun dnc frung hon hoc do
co grndIonf nông dô frong cnc dnc frung. Hon nun, phuong frInh nnng Iuong phnI co fhôm
sô hnng bô sung dô fInh dôn vûn chuvôn nnng Iuong do khuvôch fnn cnc dnc frung. VI du,
xom Thnm khno l5 cho môf fhno Iuûn nhung bnI fonn nhu vûv.
!uu ý nhung hnn chô frôn, nhung phuong frInh chu dno voI dong nhof, chIu nón,
không ôn dInh bn chIôu In:
Phu0nµ trình liên tuc
- dnng không bno fonn - If. (2.l8):
. 0
a
J
at
p
p + V =
r

- dnng bno fonn - If. (2.2?):
.( ) 0 J
t
p
p
c
+V =
c
r

Nhûnµ phu0nµ trình d6nµ lu0nµ
- dnng không bno fonn - If. (2.36n-c):
vx
xx zx
x
au p
f
at x x v z
t
t t
p p
c
c c c
= ÷ + + + +
c c c c

xv vv zv
v
av p
f
at v x v z
t t t
p p
c c c
c
= ÷ + + + +
c c c c

vz
xz zz
z
aw p
f
at z x v z
t
t t
p p
c
c c c
= ÷ + + + +
c c c c

- dnng bno fonn - Ihuong frInh. (2.42n-c):
( )
.( )
vx
xx zx
x
u p
uJ f
t x x v z
t
t t p
p p
c
c c c c
+ V = ÷ + + + +
c c c c c
r

http://www.ebook.edu.vn 49
( )
.( )
xv vv zv
v
v p
vJ f
t v x v z
t t t
p
p p
c c c
c c
+ V = ÷ + + + +
c c c c c
r
( )
.( )
vz
xz zz
z
w p
wJ f
t z x v z
t
t t p
p p
c
c c c c
+ V = ÷ + + + +
c c c c c
r

Phu0nµ trình nunµ lu0nµ
- dnng không bno fonn - If. (2.52):
2
( ) ( ) ( ) ( )
2
( ) ( ) ( )
)
( )
( ) ( )
( ) ( ) ( )
( )
( ) ( )
.
vx
xx zx
vx vv zv
vz
xz zz
a J T T T
e q k k k
at x x v v z z
up vp wp
x v z
u
u u
x v z
v v v
x v z
w
w w
f J
x v z
p p
t
t t
t t t
t
t t
p
c c c c c c
+ = + + +
c c c c c c
c c c
÷ ÷ ÷
c c c
c
c c
+ + +
c c c
c c c
+ + +
c c c
c
c c
+ + + +
c c c
&
r r

- dnng bno fonn - If. (2.64):
2 2
| ( )| .| ( ) | ( ) ( ) ( )
2 2
( )
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( )
.
vx
xx zx
xv vv zv vz
xz zz
J J T T T
e e J q k k k
t x x v v z z
u
u u up vp wp
x v z x v z
v v v w
w w
f J
x v z x v z
p p p
t
t t
t t t t
t t
p
c c c c c c c
+ + V + = + + +
c c c c c c c
c
c c c c c
÷ ÷ ÷ + + +
c c c c c c
c c c c
c c
+ + + + + + +
c c c c c c
r
&
r r

2.8.2 PLuonu tvInL vóI dònu kLônu nLót
Ðong không nhof, fhoo dInh nghIn In môf dong frong do hIôn fuong vûn chuvôn, fIôu
fnn nhof, khuvôch fnn khôI Iuong vn dûn nhIôf duoc bo qun. Þhung phuong frInh chu dno
cho dong chnv không ôn dInh, không nhof bn chIôu, chIu nón nhûn duoc bnng vIôc bo dI
nhung sô hnng nhof frong nhung phuong frInh frôn.
Phu0nµ trình liên tuc
- dnng không bno fonn:
. 0
a
J
at
p
p + V =
r

- dnng bno fonn:
.( ) 0 J
t
p
p
c
+V =
c
r

http://www.ebook.edu.vn 50
Nhûnµ phu0nµ trình d6nµ lu0nµ
- dnng không bno fonn:
x
au p
f
at x
p p
c
= ÷ +
c

v
av p
f
at v
p p
c
= ÷ +
c

z
aw p
f
at z
p p
c
= ÷ +
c

- dnng bno fonn:
( )
.( )
x
u p
uJ f
t x
p
p p
c c
+ V = ÷ +
c c
r

( )
.( )
v
v p
vJ f
t v
p
p p
c c
+ V = ÷ +
c c
r

( )
.( )
z
w p
wJ f
t z
p
p p
c c
+ V = ÷ +
c c
r

Phu0nµ trình nunµ lu0nµ
- dnng không bno fonn:
2
( ) ( ) ( )
( ) ) .
2
a J up vp wp
e q f J
at x v z
p p p
c c c
+ = ÷ ÷ ÷ +
c c c
r r
&
- dnng bno fonn:
2 2
( ) ( ) ( )
| ( )| .| ( ) | .
2 2
J J up vp wp
e e J q f J
t x v z
p p p p
c c c c
+ + V + = ÷ ÷ ÷ +
c c c c
r r r
&
2.8.3 BInL Iuûn vê nLunu µLuonu tvInL ¢Lu duo
Khno snf nhung phuong frInh chu dno o frôn, co fhô fhuc hIôn môf vnI bInh Iuûn vn
nhung qunn snf.
(l) chúng In môf hô fhông ghóp cun nhung phuong frInh dno hnm rIông phI fuvôn, vn
do do rûf kho co IoI gInI gInI fIch. ToI nnv, không co IoI gInI fông qunf dnng khóp kIn cho
nhung phuong frInh nnv.
(2) voI nhung phuong frInh dông Iuong vn nnng Iuong, su khnc nhnu gIun dnng không
bno fonn vn bno fonn cun nhung phuong frInh In chí o vô frnI. Þhung vô phnI cun phuong
frInh frong cnc dnng khnc nhnu In nhu nhnu.
(3) chú ý rnng dnng bno fonn cun nhung phuong frInh chun nhung sô hnng frôn vô
frnI bno gôm phnn ky dnI Iuong nno do, nhu ) .( J

p V , ) .( J u

p V , vv. VoI Iý do nnv, dnng
bno fonn cun phuong frInh chu dno dôI khI duoc goI In Jang pbân ky (bay Jioccgàngì.
(4) cnc sô hnng ung suûf fIôp fuvôn vn phnp fuvôn frong nhung phuong frInh nnv In
hnm cun grndIonf vûn fôc, nhu do If. (2.43n-f) dun rn.
http://www.ebook.edu.vn 51
(5) hô fhông chun nnm phuong frInh duoI dnng snu bIôn chun bIôf cun fruong dong p,
p, u, o, u, c. Trong khI dông hoc, dIôu hop Iý In gIn fhIôf rnng khI In môf IonI khI honn hno
(gIn fhIôf rnng cnc Iuc nôI phnn fu duoc bo qun, xom Thnm khno 3 vn l4). ÐôI voI khI honn
hno, phuong frInh frnng fhnI In
p = pRT
frong do R In hnng sô khI dnc frung. ÐIôu nnv cho fn phuong frInh fhu snu, nhung no
cùng dun rn môf ûn sô không bIôf fhu bnv, fuc In nhIôf dô T. Môf phuong frInh fhu bnv dô
khóp kIn fonn bô hô fhông phnI In môf qunn hô nhIôf dông gIun nhung bIôn frnng fhnI. VI
du,
c = c(T,pì
ÐôI voI môf khI honn hno vô nhIôf (nhIôf dung rIông không dôI), qunn hô nnv phnI In
c = c
o
T
frong do c
o
In nhIôf dung (dnc frung) fnI fhô fIch không dôI.
(6) Trong Muc 2.6, nhung phuong frInh dông Iuong cho dong nhof duoc xnc dInh nhu
pbuong trinb Naoicr-8tokcs, In chInh xnc vô IIch su. Tuv nhIôn frong chuvôn khno CIÐ
hIôn dnI, fhuûf ngu nnv dõ duoc mo rông dô bno gôm fonn bô hô fhông nhung phuong
frInh dong cho IoI gInI cun dong nhof - IIôn fuc vn nnng Iuong cùng nhu dông Iuong. IoI
vûv, khI chuvôn khno dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn bnn Iuûn vô môf IoI gInI sô cho
phuong frInh ÞnvIor-Sfokos dûv du, no fhuong vIôn dûn IoI gInI sô cun bc pbuong trinb
Jây Ju, vI du If. (2.2?), (2.42n-c) vn (2.64). Thoo ý nghIn nnv frong chuvôn khno CIÐ, IoI
gInI ÞnvIor-Sfokos don gInn co nghIn In IoI gInI cun bnI fonn dong nhof su dung nhung
pbuong trinb cbu Jao Jây Ju.
2.8.4 ÐIêu kIên bIên
Þhung phuong frInh cho o frôn kIôm sonf dong cun môf chûf Iong. Chúng cùng In
nhung phuong frInh, vI du dôI voI dong frôn môf IooIng ?4?, qun môf duong hûm gIo duoI
nm honc qun môf côI xnv gIo. Tuv nhIôn, nhung fruong dong honn fonn khnc nhnu dôI voI
nhung fruong hop nnv, mnc dûu nhung phuong frInh chu dno cùng In nhu fhô. TnI sno¨
Ðnu In su khnc nhnu frong do¨ Cnu frn IoI In do nhung dIôu kIôn bIôn, honn fonn khnc
nhnu o môI vI du frôn. Þhung dIôu kIôn bIôn, vn dôI khI In dIôu kIôn bnn dûu, cho phóp
nhûn duoc nhung IoI gInI dnc bIôf fu nhung phuong frInh chu dno. ÐôI voI môf chûf Iong
nhof, dIôu kIôn bIôn frôn môf bô mnf gIn fhIôf không co vûn fôc fuong dôI gIun bô mnf vn
khI o ngnv bô mnf. ÐIôu nnv duoc goI In dIôu kIôn kb6ng truot. Þôu bô mnf In fInh, dong
dI chuvôn qun no, fhI
u = o = u = 0 fnI bô mnf (cho môf dong nhof).
VoI chûf Iong không nhof, dong fruof qun bô mnf (không co mn snf dô dûv 'suc dInh'
cun no foI bô mnf); do do fnI bô mnf, dong phnI ticp xuc voI bô mnf.
0 . = n J

fnI bô mnf (voI dong không nhof)
frong do n

In vocfo don vI fhnng goc voI bô mnf. Þhung dIôu kIôn bIôn khnc frong dong
phu fhuôc vno kIôu bnI fonn duoc xóf, vn fhuong gnn IIôn voI bIôn chnv vno vn chnv rn fnI
http://www.ebook.edu.vn 52
môf khonng cnch huu hnn fu bô mnf, honc môf dIôu kIôn bIôn 'vô hnn' xn vô fûn kô fu bô
mnf.
Þhung dIôu kIôn bIôn bnn Iuûn o frôn In nhung Jicu kicn bicn oât /y su dung fhoo fu
nhIôn. Trong dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn chúng fn co môf khnI nIôm bô sung, do In
tbuc bicn sô tbtcb bop cua nbung Jicu kicn bicn. Thoo khnI nIôm do khI fruong dong fhuc
fô duoc fhô hIôn boI nhung dIôu kIôn bIôn vûf Iý, fruong dong fInh fonn duoc kIôm sonf
boI dIôu kIôn bIôn sô. Þhung dô fnI vô dIôu kIôn bIôn chInh xnc vn fhIch hop frong CIÐ
rûf qunn frong vn In chu dô cun nhIôu nghIôn cuu CIÐ hIôn fhoI. Chúng fn sõ fro InI bnI
fonn nnv fnI gInI donn fhIch hop frong nhung chuong nnv.
2.9 CÁC ÐANG PHUONG TRÌNH CHU ÐAO ÐÂC BI£T PHU HOP VÓI CIÐ:
THAO IUAN V£ ÐANG BAO TOAN
Chúng fn dõ chú ý rnng fûf cn cnc phuong frInh fruoc dnv frong Jang bao toàn co môf
sô hnng phnn ky bôn vô frnI. Þhung sô hnng nnv xóf dôn su phnn ky fhông Iuong cun dnI
Iuong vûf Iý nno do, nhu:
(fhoo If. (2.2?)): J

p - dong khôI Iuong
(fhoo If. (2.42n)): J u

p - dong fhnnh phûn x cun dông Iuong
(fhoo If. (2.42b)): J v

p - dong fhnnh phûn y cun dông Iuong
(fhoo If. (2.42c)): uV p
r
- dong fhnnh phûn : cun dông Iuong
(fhoo If. (2.62)): J e

p - dong nôI nnng
(fhoo If. (2.64)): J
J
e

)
2
(
2
+ p - dong nnng Iuong fonn phûn
Thûv rnng dnng bno fonn cun nhung phuong frInh nhûn duoc fruc fIôp fu môf fhô
fIch kIôm sonf cô Jinb trong kb6ng gian, fhnv vI chuvôn dông fhoo chûf Iong. KhI fhô fIch
cô dInh frong không gInn, chúng fn dô cûp dôn dong khôI Iuong, dông Iuong vn nnng Iuong
vno vn rn khoI fhô fIch. Trong fruong hop nnv, chInh nhung dong fro fhnnh nhung bIôn
phu fhuôc qunn frong frong nhung phuong frInh, fhnv vI chí In nhung bIôn fIch phnn
nguvôn fhuv nhu p, p, J

, vv.
Chúng fn hõv fhoo duôI ý fuong nnv. Khno snf dnng bno fonn cun fûf cn cnc phuong
frInh chu dno: IIôn fuc, dông Iuong vn nnng Iuong. Chú ý rnng chúng co cung dnng fông
qunf, bnng

U F G H
J
t x v z
c c c c
+ + + =
c c c c
(2.65)
If. (2.65) co fhô bIôu fhI toàn bô bc tbông nhung phuong frInh chu dno frong dnng
bno fonn nôu U, F, G, H vn J duoc gInI fhIch nhu nhung vocfo côf, cho bnng
http://www.ebook.edu.vn 53
2
( )
2
u
U v
w
J
e
p
p
p
p
p
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
+
¹ )

2
2
( )
2
xx
xv
xz
xx xv xz
u
u p
F vu
wu
T
J
e u pu k u v w
x
p
p t
p t
p t
p t t t
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
+ ÷
¦ ¦
¦ ¦
= ÷
´ `
¦ ¦
÷
¦ ¦
¦ ¦
c
+ + ÷ ÷ ÷ ÷
¦ ¦
c ¹ )

2
2
( )
2
vx
vv
vz
vx vv vz
v
uv
G v p
wv
T
J
e v pv k u v w
v
p
p t
p t
p t
p t t t
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
÷ ¦ ¦
¦ ¦
= + ÷
´ `
¦ ¦
÷
¦ ¦
¦ ¦
c
+ + ÷ ÷ ÷ ÷ ¦ ¦
c
¹ )

2
2
( )
2
zx
zv
zz
zx zv zz
w
uw
H vw
w p
T
J
e w pw k u v w
z
p
p t
p t
p t
p t t t
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
÷ ¦ ¦
¦ ¦
= ÷
´ `
¦ ¦
+ ÷
¦ ¦
¦ ¦
c
+ + ÷ ÷ ÷ ÷ ¦ ¦
c ¹ )

0
( )
x
v
z
x v x
f
J f
f
uf vf wf pq
p
p
p
p
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
+ + +
¹ )
&

Trong If. (2.65), nhung vocfo côf F, G, vn H duoc goI In nhung sô hnng dong (honc
nhung vocfo dong), vn J fhô hIôn 'sô hnng nguôn' (bnng 0 nôu Iuc khôI không dnng kô).
VoI bnI fonn không ôn dInh, U duoc goI In vocfo nghIôm vI nhung phûn fu frong U (p, pu,
http://www.ebook.edu.vn 54
po...ì In nhung bIôn phu fhuôc, fhuong duoc gInI bnng sô fhoo cnc buoc fhoI gInn. XIn nho
rnng frong hInh fhuc nnv, nhung phûn fu cun U nhûn duoc bnng fInh fonn, fuc In nhung
sô nhûn duoc bnng fIch pu, po, pu oà p(c + V
2
12ì fhnv vI chInh nhung bIôn fIch phnn
nguvôn fhuv u, o, u vn c. Ðo do, frong IoI gInI fInh fonn cun bnI fonn dong không ôn dInh
su dung If. (2.65), nhung bIôn phu fhuôc duoc xóf In pu, po, pu oà p(c + V
2
12ì. Tûf nhIôn
khI nhung sô duoc bIôf voI nhung bIôn phu fhuôc nnv (bno gôm cn p), vIôc nhûn duoc
nhung bIôn nguvôn fhuy rûf don gInn:
2
2 2 2
( )
2
2
u
u
v
v
w
w
J
e
u v w
e
p p
p
p
p
p
p
p
p
p
=
=
=
=
+
+ +
= ÷

VoI dong kb6ng nb6t, If. (2.65) duv frI nhu vûv, fru nhung phûn fu cun vocfo côf duoc
don gInn hon. Inng vIôc khno snf dnng bno fonn cun nhung phuong frInh không nhof fông
kôf frong Muc 2.8b, chúng fn fhûv rnng
2
( )
2
u
U v
w
J
e
p
p
p
p
p
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
+
¹ )
;
2
2
( )
2
u
u p
F vu
wu
J
u e pu
p
p
p
p
p
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
+
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
+ +
¹ )

2
2
:
( )
2
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
= +
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
+ +
¹ )
v
uv
G v p
wv
J
v e pv
p
p
p
p
p

2
2
( )
2
w
uw
H vw
w p
J
e w pw
p
p
p
p
p
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
+
¦ ¦
¦ ¦
+ +
¦ ¦
¹ )

0
( )
x
v
z
x v x
f
J f
f
uf vf wf pq
p
p
p
p
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¦ ¦
+ + +
¹ )
&

http://www.ebook.edu.vn 55
ÐôI voI IoI gInI sô cun dong không ôn dInh không nhof, môf Iûn nun vocfo IoI gInI In U,
vn nhung bIôn phu fhuôc dôI voI nhung sô fruc fIôp nhûn duoc In p, pu, po, pu oà p(c +
V
2
12ì. VoI dong không nhof ôn dInh, cU1ct = 0. Thông fhuong, IoI gInI sô cho nhung bnI
fonn nhu vûv Iûv dnng 'ky fhuûf fIôn frIôn'; vI du, nôu IoI gInI nhûn duoc bnng vIôc fIôn
frIôn frong huong x, fhI If. (2.65) co fhô vIôf nhu snu
F G H
J
x v z
c c c
= ÷ +
c c c
(2.66)
dnv, F fro fhnnh vocfo 'nghIôm', vn nhung bIôn phu fhuôc voI nhung sô nhûn duoc
In pu, (pu
2
+ pì, puo, puuo vn /pu(c + V
2
12ì+pu]. Tu nhung bIôn phu fhuôc nnv co fhô
nhûn duoc nhung bIôn nguvôn fhuy, mnc dûu fInh fonn phuc fnp hon frong fruong hop
chúng fn bnn Iuûn fruoc do (xom Thnm khno l6 cho nhIôu chI fIôf hon).
Chú ý rnng nhung phuong frInh chu dno do khI vIôf frong dnng cun If. (2.65), không
co nhung bIôn dong nnm ngonI nhung dno hnm rIông rõ x, y, : vn t. Ðuong nhIôn, nhung
sô hnng frong If. (2.65) co moI fhu chun frong nhung dno hnm nnv. Þhung phuong frInh
dong frong dnng cun If. (2.65) duoc coI In dnng bao toàn manb. Þguoc InI, khno snf dnng
cun If. (2.42n-c) vn (2.64). Þhung phuong frInh nnv co môf sô dno hnm cun x, y vn : xuûf
hIôn fuong mInh bôn vô phnI. Ðo In dnng bao toàn ycu cun cnc phuong frInh.
Ðnng cun nhung phuong frInh chu dno cho boI If. (2.65) In phô bIôn frong CIÐ; fn
hõv gInI fhIch fnI sno. Trong nhung fruong dong xóf dôn song xung, chúng IIôn fuc fhnv
dôI ró nóf frong nhung bIôn fruong dong nguvôn fhuy p, p, u, T .. ngnng qun nhung xung.
ÞhIôu fInh fonn dong voI nhung xung duoc fhIôf kô dô co nhung song xung xuûf hIôn fu
nhIôn frong không gInn fInh fonn nhu môf kôf qun fruc fIôp cun IoI gInI fruong dong fonn
bô, fuc In kôf qun fruc fIôp cun fhuûf gInI fông qunf mn không cûn bûf ky xu Iý dnc bIôf
nno dô chnm soc nhung xung. Þhung cnch fIôp cûn nhu vûv duoc goI In pbuong pbap bàt
xung. ÐIôu nnv nguoc voI cnch fIôp cûn Iunn huong, frong do nhung song xung duoc fhô
hIôn fuong mInh frong IoI gInI fruong dong, nhung qunn hô chInh xnc !nnkIno-HugonIof
dôI voI nhung fhnv dôI ngnng qun môf xung duoc su dung dô IIôn hô dong ngnv phIn fruoc
vn phIn snu xung, vn nhung phuong frInh dong chu dno duoc su dung dô fInh fonn phûn
con InI cun fruong dong. Cnch fIôp cûn nnv duoc goI In pbuong pbap kb6p xung. HnI cnch
fIôp cûn khnc nhnu nnv duoc mInh hon frong nhung HInh 2.8 vn 2.9.
Trong HInh 2.8, mIôn fInh fonn dô fInh fonn dong sIôu nm frôn vûf fhô mo rông cn
fruoc vn snu mùI fnu. Song xung duoc phóp hInh fhnnh frong mIôn fInh fonn nhu môf hô
qun cun fhuûf gInI fruong dong fông qunf, không co bûf ky nhung qunn hô xung dnc bIôf
nno duoc dun rn. Thoo cnch nnv, song xung 'bI bnf' frong mIôn boI IoI gInI fInh fonn cun
phuong frInh dno hnm rIông chu dno. Ðo vûv HInh 2.8 In môf vI du cun phuong phnp bnf
xung.
Þguoc InI HInh 2.9 cùng mInh hon bnI fonn dong nhu vûv, nhung bnv gIo mIôn fInh
fonn In dong gIun xung vn vûf fhô. Xung duoc fhô hIôn fruc fIôp frong IoI gInI nhu môf
gInn donn hIôn, vn qunn hô xung nghIông chuûn (qunn hô !nnkmo-Hugomof) duoc su
dung dô Inm khop dong fu do sIôu nm phIn fruoc xung voI dong fInh fonn bnng cnc
http://www.ebook.edu.vn 56
phuong frInh dno hnm rIông hn Iuu xung. IoI vûv HInh 2.9 In môf vI du cun phuong phnp
khop xung.


Hình 2.8. Mät Iuói cho tiêp cân bät xung.


Hình 2.9 Mät Iuói cho tiêp cân khóp xung.

Co nhung IoI fhô vn bûf IoI cun cn hnI phuong phnp. VI du phuong phnp bnf xung In Iý
fuong voI nhung bnI fonn dong phuc fnp xóf dôn nhung song xung mn chúng fn không
bIôf honc vI frI, honc sô cun xung. dnv, nhung xung don gInn hInh fhnnh frong mIôn
fInh fonn nhu bnn chûf no vôn co. Hon nun, dIôu nnv duoc fhuc hIôn mn không vôu cûu
bûf ky su xu Iý dnc bIôf nno cun xung frong fhuûf gInI, vn do do don gInn hon Iûp frInh
mnv fInh. Tuv nhIôn, môf bûf IoI cun cnch fIôp cûn nnv In nhung xung noI chung fno fy
vôf frôn môf sô dIôm IuoI frong mnf IuoI fInh fonn, vn do do bô dnv xung nhûn duoc bnng
sô không co qunn hô vôn co voI bô dnv xung vûf Iý, vn vI frI chInh xnc cun gInn donn xung
http://www.ebook.edu.vn 57
không chnf chõ frong môf sô kIch co mnf IuoI. Þguoc InI, IoI fhô cun phuong phnp khop
xung In xung Iuôn Iuôn duoc xu Iý nhu môf gInn donn, vn vI frI cun no duoc xnc dInh fôf
bnng sô. Tuv nhIôn dôI voI bnI fonn dõ cho bnn phnI bIôf fruoc môf cnch gûn dúng dnf
song xung frong do, vn nhIôu nhu fhô nno. VoI nhung dong phuc fnp, dIôu nnv co fhô In
môf bûf IoI ró rnng. IoI vûv, co cn ung hô Iûn chông InI IIôn qunn dôn phuong phnp bnf
xung vn khop xung, vn cn hnI dõ duoc su dung rông rõI frong CIÐ. Thûf rn môf su kôf
hop hnI phuong phnp nnv In co fhô, o chô cnch fIôp cûn bnf xung frong fhoI gInn gInI duoc
su dung dô du bno su hInh fhnnh vn vI frI xûp xí cun xung, vn snu do nhung xung nnv
duoc khop voI nhung gInn donn o gIun chung IoI gInI.
Su kôf hop khnc Inm khop nhung xung môf cnch fuong mInh frong nhung phûn cun
fruong dong, frong do bnn bIôf fruoc rnng chúng xuûf hIôn vn su dung phuong phnp bnf
xung cho phûn con InI cun fruong dong dô phnf sInh xung mn bnn không fhô du bno fruoc
do.
Môf Iûn nun, cnI gI Inm cho fûf cn fhno Iuûn nnv phnI fhuc hIôn voI dnng bno fonn cun
nhung phuong frInh chu dno nhu If. (2.65)¨ Ðon gInn In fhô nnv. VoI phuong phnp bnf
xung, kInh nghIôm chí rn rnng dnng bno fonn cun nhung phuong frInh chu dno cûn duoc
su dung. KhI dnng bno fonn duoc su dung, nhung kôf qun fInh fonn fruong dong noI
chung fron vn ôn dInh. Tuv nhIôn khI dnng không bno fonn duoc su dung cho IoI gInI bnf
xung, kôf qun fruong dong fInh fonn dong fhuong bIôu fhI không fhon mõn cnc dno dông
không gInn fhuong Iuu vn hn Iuu cun song xung, nhung xung co fhô xuûf hIôn snI vI frI vn
IoI gInI co fhô fhûm chI fro fhnnh không ôn dInh. Þguoc InI, voI phuong phnp khop xung,
nhung kôf qun fhon mõn fhuong nhûn duoc cho moI dnng phuong frInh, bno fonn honc
không bno fonn.
TnI sno vIôc su dung cun dnng bno fonn cun nhung phuong frInh InI qunn frong nhu
vûv dôI voI phuong phnp bnf xung¨ Cnu frn IoI co fhô fhûv duoc bnng vIôc xóf dong chnv
ngnng qun môf song xung phnp fuvôn, nhu mInh hon frong HInh 2.l0.
Xóf phnn bô mûf dô ngnng qun xung, nhu phnc hon frong HInh 2.l0n. !ó rnng, co su
fnng không IIôn fuc cun p ngnng qun xung. Þôu dnng không bno fonn cun phuong frInh
chu dno duoc su dung dô fInh fonn dong nnv, frong do nhung bIôn phu fhuôc so cûp In
nhung bIôn nguvôn fhuy nhu p vn p, fhI cnc phuong frInh fhûv môf gInn donn Ion frong
bIôn phu fhuôc p. ÐIôu nnv Iûn Iuof fno nôn nhung snI sô sô IIôn qunn dôn fInh fonn p.
Mnf khnc, vIôc Iûv phuong frInh IIôn fuc cho môf song xung phnp fuvôn |xom Thnm khno
3 vn l4]:
p
1
u
1
= p
2
u
2
(2.6?)
Tu If. (2.6?), fhông Iuong khôI Iuong pu không dôI ngnng qun song xung, nhu mInh
hon frong HInh 2.l0b. Ðnng bno fonn cun cnc phuong frInh chu dno su dung fIch pu nhu
môf bIôn phu fhuôc, vn do do nhung phuong frInh dnng bno fonn không fhûv gInn donn
bIôn phu fhuôc nnv ngnng qun song xung. !ûn Iuof, dô chInh xnc vn su ôn dInh sô cun IoI
gInI cûn duoc fnng cuong dnng kô. Ðô cung cô fhno Iuûn nnv, hõv xóf phuong frInh dông
Iuong ngnng qun môf song xung phnp fuvôn:
p
1
+ pu
2
1
= p
2
+ pu
2
2
(2.68)
http://www.ebook.edu.vn 58


Hình 2.10. Su biên thiên cua thuôc tính dòng di qua môt sóng xung pháp tuyên.

Þhu frong HInh 2.l0c, chInh np suûf In gInn donn ngnng qun xung; fuv nhIôn, fu
If. (2.68) bIôn fhông Iuong (p + pu
2
) không fhnv dôI ngnng qun xung. ÐIôu nnv duoc mInh
hon frong HInh 2.l0d. Khno snf nhung phuong frInh dong không nhof frong dnng bno
fonn dõ cho boI If. (2.65), chúng fn fhûv ró rnng dnI Iuong (p + pu
2
) In môf frong sô nhung
bIôn phu fhuôc. IoI vûv, dnng bno fonn cun phuong frInh không fhûv gInn donn bIôn phu
fhuôc nnv ngnng qun xung. Mnc dûu vI du dong ngnng qun môf song xung phnp fuvôn co
phûn don gInn, no phuc vu dô gInI fhIch fnI sno vIôc su dung dnng bno fonn cun nhung
phuong frInh chu dno InI qunn frong nhu vûv dôI voI nhung fInh fonn su dung phuong
phnp bnf xung. VI dnng bno fonn su dung nhung bIôn dong nhu nhung bIôn phu fhuôc, vn
vI nhung fhnv dôI cnc bIôn dong nnv In nho honc bnng 0 ngnng qun môf song xung, chûf
Iuong sô cun phuong phnp bnf xung sõ duoc fnng cuong bnng vIôc su dung dnng bno fonn,
nguoc voI dnng không bno fonn, mn su dung nhung bIôn nguvôn fhuy nhu nhung bIôn
phu fhuôc.
Tom InI, fhno Iuûn fruoc dnv In môf frong nhung Iý do co bnn fnI sno CIÐ fno su phnn
bIôf gIun hnI dnng phuong frInh chu dno - bno fonn vn không bno fonn. Vn do In fnI sno
chúng fn dI môf chnng duong Ion frong chuong nnv dô dûn xuûf nhung dnng khnc nhnu
http://www.ebook.edu.vn 59
nnv dô gInI fhIch mô hInh vûf Iý co bnn nno dûn foI nhung dnng khnc nhnu, vn fnI sno
chúng fn cûn ý fhuc duoc nhung su khnc nhnu gIun hnI dnng.
http://www.ebook.edu.vn 60
CHUONG 3. NHUNG ÐÒNG KHÔNG NHÓT KHÔNG N£N
ÐUOC: PHUONG PHÁP TAM NGUÔN VA TAM XOÁY
J.Ð. Andevson, Jv.
3.1 MO ÐAU
Trong chuong nnv chúng fn sõ xóf su phnn fIch sô cho dong không nhof, không nón
duoc. Vô nguvôn fnc, cnch fIôp cûn snI phnn huu hnn fhno Iuûn vô snu co fhô su dung dô
gInI nhung dong nhu vûv, nhung con co nhung cnch fIôp cûn khnc, fhuong In nhung IoI
gInI fhIch hop hon cho dong không nhof không nón duoc. Chuong nnv bnn Iuûn vô cnch
fIôp cûn nhu vûv, fuc In su dung nhung fûm nguôn vn fûm xonv. Þhung phuong phnp fûm
chnn fu cuôI nhung nnm l960 dõ fro fhnnh công cu khI dông Iuc chuûn frong công nghIôp
vù fru. Þhung phuong phnp fûm chnn In nhung phuong phnp sô vôu cûu mnv fInh sô cno
fôc dô fhuc hIôn; boI vûv chúng fn xom xóf phuong phnp fûm chnn nhu môf bô phûn cun
cûu frúc fonn bô cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn. VoI Iý do nnv, dIôu fhIch hop In bo
rn môf If fhoI gInn dô bnn Iuûn nhung phuong phnp fûm chnn frong vIôc frInh bnv CIÐ
cun chúng fn. Thuong frong fnI IIôu, phuong phnp fûm chnn sõ duoc phnn IonI duoI fIôu
dô kbt Jông /uc ttnb toan mn co ý nghIn hoI chuvôn dung hon ý nghIn fông qunf cun CIÐ.
Thoo ý kIôn cun fnc gIn, dông Iuc hoc fInh fonn chûf khI don gInn In môf chuvôn ngnnh
hop duoI fIôu dô chung cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn.
3.2 MÔT VAI KHÍA CANH CO BAN CUA ÐÒNG KHÔNG NHÓT, KHÔNG N£N
ÐUOC
Trong muc nnv chúng fn fom fnf InI môf vnI khIn cnnh co bnn cun dong không nhof
không nón duoc. VoI nhung nguoI quon fhuôc voI nhung dong nhu vûv, muc nnv phuc vu
nhu môf khon bô fúc ngnn; voI nhung nI chun hoc nhung dong nhu vûv, hv vong muc nnv
sõ dun rn co so dûv du dô hIôu nhung muc snu, vô nhung phuong phnp fûm nguôn vn fûm
xonv.
Ðong không nón duoc In dong co mûf dô không dôI, fuc In p = hnng sô. Xóf môf phûn
fu chûf Iong co khôI Iuong cô dInh chuvôn dông doc fhoo dong frong môf dong không nón
duoc. VI mûf dô cun no không dôI, fhô fIch cun phûn fu chûf Iong cùng không fhnv dôI.
Trong Muc 2.4, chúng fn IIôn hô J

. V voI suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun fhô fIch môf
phûn fu chûf Iong frôn fhô fIch don vI; xom If. (2.l4). VI fhô fIch không fhnv dôI dôI voI
môf phûn fu chûf Iong frong dong không nón duoc, fu If. (2.l4) chúng fn co
0 . = VJ

(3.l)
http://www.ebook.edu.vn 61
Hon nun, nôu phûn fu chûf Iong kb6ng quay khI no dI chuvôn doc fhoo dong, fuc In
nôu chuvôn dông cun no chí fInh fIôn, fhI dong duoc goI In dong không qunv. VoI dong
nhu vûv, vûn fôc co fhô bIôu fhI nhu grndIonf cun môf hnm vô huong goI In fhô vûn fôc,
bIôu fhI bnng o |voI chI fIôf, xom Thnm khno 3].
u V = J

(3.2)
Kôf hop If. (3.l) vn (3.2), chúng fn co
0 . = u V V
honc
0
2
= u V (3.3)
If. (3.3) In phuong frInh Lap/acc - môf frong nhung phuong frInh nôI fIông vn duoc
nghIôn cuu rông rõI nhûf frong phuong frInh fonn Iý. Tu If. (3.3), chúng fn xóf dong
không nhof không nón duoc, không qunv (dôI khI goI In 'dong fhô') kIôm sonf boI phuong
frInh !npInco.
Ihuong frInh !npInco In fuvôn fInh, vn do do bûf ky IoI gInI rIông nno dôI voI If. (3.3)
co fhô duoc bô sung dô cung nhûn duoc IoI gInI khnc. ÐIôu nnv fhIôf Iûp nôn môf fu fuong
co bnn cun IoI gInI voI nhung dong không nón duoc, fuc In môt buc tranb pbuc tap cbo
Jong kb6ng quay, kb6ng ncn Juoc c6 tbc tông bop bàng oicc bô sung cùng môt sô Jong co
ban mà cung /à Jong kb6ng quay oà kb6ng ncn Juoc.
Chúng fn hõv khno snf môf sô dong co bnn qunn frong fhon mõn phuong frInh
!npInco.
3.2.1 Ðònu dêu
Xóf môf dong dôu voI vûn fôc V
·
chuvôn dông frong huong x, nhu phnc hon frong
HInh 3.l. Ðong nnv không qunv, vn IoI gInI cun phuong frInh !npInco dôI voI dong dôu In:
x J
·
= u (3.4)
Trong fon dô cuc (r,uì, If. (3.4) co fhô duoc bIôu fhI nhu
u cos r J
·
= u (3.5)


Hình 3.1. Dòng dêu
http://www.ebook.edu.vn 62

3.2.2 Ðònu nuuôn
Xóf môf dong voI duong dong fhnng phnf rn fu môf dIôm, frong do vûn fôc doc fhoo
môI duong dong fy Iô nghIch voI khonng cnch fu dIôm do nhu frong HInh 3.2. Ðong nhu
vûv duoc goI In Jong nguôn. Ðong nnv cùng không qunv, vn IoI gInI cun phuong frInh
!npInco In |xom Thnm khno 3]
r
A
ln
2t
o = (3.6)
frong do A duoc dInh nghIn In cuong Jô nguôn; vô mnf vûf Iý A In suûf cun dong fhô fIch
fu nguôn, frôn chIôu snu don vI fhnng goc voI frnng snch frong HInh 3.2. Þôu A nm,
chúng fn co dong fhonf, nguoc voI dong nguôn. Trong HInh 3.2, dIôm 0 In gôc cun nhung
duong dong xuvôn fnm. Chúng fn co fhô fhûv ró rnng dIôm 0 In môf Jicm nguôn honc
Jicm tboat fno rn dong xuvôn fnm qunnh no; frong gInI fhIch nnv, dIôm nguôn honc dIôm
fhonf In môf dIôm ky Ji frong fruong dong (vI V không xnc dInh o do). Chúng fn cùng co
fhô fhûv ró rnng dIôm 0 frong HInh 3.2 don gInn In môf dIôm hInh fhnnh boI su gIno nhnu
cun mnf phnng frnng gIûv vn duong fhnng goc voI frnng gIûv. Ðuong fhnng goc voI frnng
gIûv In môf duong nguôn, voI cuong dô A frôn don vI dô dnI.

Hình 3.2. Dòng nguôn.

3.2.3 Ðònu xoúy
Xóf môf dong frong do fûf cn cnc duong dong dôu In nhung vong fron dông fnm fnI
môf dIôm dõ cho, frong do vûn fôc doc fhoo môI duong dong fy Iô nghIch voI khonng cnch
fu fnm, nhu phnc hon frong HInh 3.3. Ðong nhu vûv duoc goI In Jong xoay. Ðong nnv
không qunv, vn IoI gInI cun phuong frInh !npInco In |xom Thnm khno 3]
u
t
o
2
I
÷ = (3.?)
frong do I In cuong dô cun xonv. Trong HInh 3.3, dIôm 0 co fhô coI nhu môf dIôm xonv
khIôn dong xonv vong qunnh no; frong gInI fhIch nnv, dIôm xonv In môf dIôm ky Ji frong
fruong dong (vI V fro fhnnh không xnc dInh o do).
http://www.ebook.edu.vn 63

Hình 3.3. Dòng xoáy

Chúng fn cùng co fhô fhûv ró rnng dIôm 0 frong HInh 3.3 don gInn In môf dIôm hInh
fhnnh boI su gIno nhnu cun mnf phnng frnng gIûv vn môf duong fhnng goc voI frnng gIûv.
Ðuong nnv duoc goI In soi xoay, co cuong dô I. Cuong dô I In /uu sô xung qunnh soI xonv,
frong do Iuu sô duoc xnc dInh nhu
. J as I = ÷
l
r
r
Ñ

Trong phûn frôn, fIch phnn duong cun fhnnh phûn vûn fôc fIôp fuvôn voI duong cong
co dô dnI co bnn Js duoc Iûv qunnh môf duong cong kIn. Ðnv In dInh nghIn chung cun Iuu
sô. VoI soI xonv, bIôu fhuc frôn dôI voI I (frong do duong cong kIn bno vn chun dIôm xonv)
duoc dInh nghIn In cuong dô xonv.
3.3 ÐÒNG KHÔNG NANG TR£N VAT TH£ BAT KY HAI CHI£U: PHUONG PHÁP
TAM NGUÔN
Xóf môf duong nguôn don Io, nhu dõ fhno Iuûn o Muc 3.2.2. Inv gIo fuong fuong
chúng fn co môf sô vô hnn duong nhu vûv cnnh nhnu, frong do cuong dô cun môI duong
nguôn vô cung bó.


Hình 3.4. Tâm nguôn
http://www.ebook.edu.vn 64
Þhung duong nguôn cnnh nhnu Inm nôn môf tâm nguôn, nhu phôI cnnh frong phûn
frôn cun HInh 3.4. Þôu chúng fn nhIn doc fhoo chuôI nhung duong nguôn (nhIn doc fhoo
fruc : frong HInh 3.4), fûm nguôn sõ xuûf hIôn nhu phnc hon fnI phûn duoI cun HInh 3.4.
dnv, chúng fn dnng xom môf móp cun fûm, nhung duong nguôn In fûf cn duong fhnng
goc voI frnng gIûv. Cho s In khonng cnch doc fhoo fûm nguôn frong hInh móp. Cho ì = ì(sì
In cuong Jô nguôn trcn Jon oi Jô Jài doc fhoo s. |Ðô dnm bno moI vûf frong khung cnnh
nnv, xom InI Muc 3.22, cuong dô cun duong nguôn don Io duoc dInh nghIn In suûf dong fhô
fIch frôn chIôu snu don vI frong huong :. Þhung don vI fIôu bIôu cho A In móf vuông frôn
gInv honc foof vuông frôn gInv. !ûn Iuof, cuong dô cun môf fûm nguôn ì(sì In suûf dong
fhô fIch frôn chIôu snu don vI (frong huong :) vn frôn don vI dô dnI (frong huong s).
Þhung don vI fIôu bIôu cho ì In mof/gInv honc foof/gInv]. IoI vûv, cuong dô cun phûn vô
cung bó Js cun fûm nhu frong HInh 3.4, In ìJs. Ðonn nho nnv cun fûm nguôn co fhô xu Iý
nhu môf nguôn phnn bIôf co cuong dô ìJs. Inv gIo xóf dIôm P frong dong, dInh vI fnI
khonng cnch r fu Js; fon dô Ðô cnc In P(x,yì. Ðonn nho cun fûm nguôn co cuong dô ìJs fno
rn môf fhô vô cung bó Jo fnI dIôm P. Tu If. (3.6), Jo cho bnng
r
as
a ln
2t
ì
= u (3.8)
Thô vûn fôc dûv du fnI dIôm P, snn sInh boI fonn bô fûm nguôn fu a foI b, nhûn duoc
boI Iûv fIch phnn If. (3.8):
r
as
v x
b
a
ln
2
) , (
t
ì
l
= u (3.9)
Chú ý In vô fông qunf, ì(sì co fhô fhnv dôI fu duong dôn nm doc fhoo fûm, fuc In fûm
'nguôn' frôn fhuc fô In môf fô hop cun nhung duong nguôn vn duong fhonf.
TIôp fhoo, xóf môf vûf fhô co hInh dnng fuy ý voI dong fu do co vûn fôc V·, nhu frong
HInh 3.5. Chúng fn hõv phu bô mnf vûf fhô mô fn bnng môf fûm nguôn, frong do cuong dô
ì(sì bIôn dôI fhoo cnch kôf hop honf dông cun dong dôu vn fûm nguôn Inm cho bô mnf
cnnh mnv bnv môf duong dong cun dong. InI fonn cun chúng fn bnv gIo In fIm kIôm môf
frong sô ì(sì fhIch hop. !oI gInI cun bnI fonn nnv duoc fhuc hIôn bnng sô, nhu snu.




Hình 3.5. Su chông Iên nhau cua dòng dêu và tâm nguôn trên vât thê có dang xác dinh, dê sán sinh dòng
qua vât thê.

http://www.ebook.edu.vn 65
Chúng fn hõv xûp xí fûm nguôn boI môf chuôI cnc fûm chnn fhnng, nhu frong HInh
3.6. Hon nun fn cho cuong dô nguôn ì frôn don vI dô dnI In không dôI frôn môf fûm chnn
dõ cho, nhung cho phóp no fhnv dôI fu fûm chnn nnv foI fûm chnn kIn. Vûv In nôu co fông
sô n fûm chnn, cuong dô fûm chnn nguôn frôn don vI dô dnI In ì
l
, ì
2
, .., ì
j
,..., ì
n
.
Cuong dô cnc fûm chnn nnv chun bIôf; np Iuc chInh cun ky fhuûf fûm chnn In phnI
gInI dôI voI ì
j
, j = 1 foI n, sno cho bô mnf vûf fhô fro fhnnh môf duong dong cun dong. ÐIôu
kIôn bIôn nnv duoc gnn bnng sô boI vIôc xnc dInh frung dIôm cun môI fûm chnn In môf
Jicm kicm soat vn bnng vIôc xnc dInh ì
j
sno cho fhnnh phûn phnp fuvôn cun vûn fôc dong
bnng 0 fnI môI dIôm kIôm sonf. Vn bnv gIo chúng fn sõ fIôn hnnh fInh fonn dInh Iuong
fhoo chIôn Iuoc nnv.


Hình 3.6. Phân bô tâm nguôn trên bê mãt cua vât thê có hình dang bât ký.

Cho P In môf dIôm dInh vI fnI (x,yì frong dong, vn cho r
pj
In khonng cnch fu dIôm bûf
ky frôn fûm chnn foI P nhu frong HInh 3.6. Thô vûn fôc snn sInh fnI P do fûm chnn fhu j
In Ao
j
fhoo If. (3.9),
ln
2
i
i pi i
i
r as
ì
t
Au =
l
(3.l0)
Trong If. (3.l0), ì
j
không dôI frôn fûm chnn vn fIch phnn duoc Iûv chí frôn fûm chnn.
!ûn Iuof, tbc tai P do fûf cn cnc fûm chnn If. (3.l0) In fông tât ca cnc fûm chnn.
1 1
( ) ln
2
n n
i
i pi i
i i
i
P r as
ì
t
= =
u = Au =
¯ ¯
l
(3.ll)
Trong If. (3.ll), khonng cnch r
pj
cho bnng

2 2
( ) ( )
pi i i
r x x v v = ÷ + ÷ (3.l2)
frong do (x
j
, y
j
ì In fon dô doc fhoo bô mnf cun fûm chnn fhu j. VI dIôm P chí In môf dIôm
bûf ky frong dong, chúng fn hõv dnf P fnI dIôm kIôm sonf cun fûm chnn fhu i. CoI fon dô
http://www.ebook.edu.vn 66
cun dIôm kIôm sonf dõ cho bnng (x
i
,y
i
ì nhu fhûv frong HInh 3.6 fhI If. (3.ll) vn (3.l2) fro
fhnnh
1
( , ) ln
2
n
i
i i pi i
i
i
x v r as
ì
t
=
u =
¯
l
(3.l3)
vn
2 2
( ) ( )
ii i i i i
r x x v v = ÷ + ÷ (3.l4)
If. (3.l3) vô mnf vûf Iý In dong gop cun fûf cn cnc fûm chnn cho fhô fnI dIôm kIôm
sonf cun fûm chnn fhu i.
CoI InI dIôu kIôn bIôn np dung fnI nhung dIôm kIôm sonf, fuc In fhnnh phûn phnp
fuvôn cun vûn fôc dong bnng 0 fnI nhung dIôm kIôm sonf. Ðô dnnh gIn fhnnh phûn nnv,
fruoc hôf xóf fhnnh phûn vûn fôc dong fu do fhnng goc voI fûm chnn. Cho
i
n

In vocfo don
vI fhnng goc voI fûm chnn fhu i, huong rn khoI vûf fhô nhu frôn HInh 3.6. Cùng vûv, chú
ý dô dôc cun fûm chnn fhu i In (Jy1Jxì. ÞoI chung, vûn fôc dong fu do sõ co fnI goc dôn o
nno do voI fruc x, nhu fhûv frong HInh 3.6. IoI vûv, kIôm frn hInh hoc cun HInh 3.6 dô Iô
rn rnng fhnnh phûn fhnng goc V· voI fûm chnn fhu i,

,
. cos
n i i
J J n J þ
· · ·
= =
r
r
(3.l5)
frong do þ
I
goc gIun
·
J

vn
i
n

. Chú ý rnng V·,n duong khI huong rn khoI vûf fhô, vn nm
khI huong vô phIn vûf fhô.
Thnnh phûn fhnng goc cun vûn fôc snn sInh fnI (x
i
,y
i
ì boI nhung fûm nguôn, fu If.
(3.l3),
| ( , )|
n i i
i
J x v
n
c
= u
c
(3.l6)
frong do dno hnm duoc Iûv frong huong cun vócfo don vI fhnng goc phIn ngonI, vn do do
môf Iûn nun V
n
duong khI huong rn khoI vûf fhô. KhI dno hnm frong If. (3.l6) duoc fhuc
hIôn, r
ij
xuûf hIôn frong mûu sô. Tuûn fu, môf dIôm ky dI xuûf hIôn frôn fûm chnn fhu i vI
khI j = i, fnI chInh dIôm kIôm sonf r
ij
= 0. Co fhô fhûv khI j = i, dong gop cho dno hnm don
gInn In ì
j
1 2. Ðo do, If. (3.l6) kôf hop voI If. (3.l3) fro fhnnh
1
( )
(ln )
2 2
n
i
i
n pi i
i
i
i i
J r as
n
ì
ì
t
=
=
c
= +
c
¯
l
(3.l?)
Trong If. (3.l?), sô hnng dûu fIôn ì
j
1 2 In vûn fôc phnp fuvôn fnI dIôm kIôm sonf i boI
bnn fhnn fûm chnn i, vn fông In vûn fôc phnp fuvôn snn sInh fnI dIôm kIôm sonf i boI fûf
cn cnc fûm chnn khnc.
Thnnh phûn phnp fuvôn cun vûn fôc dong fnI dIôm kIôm sonf i In fông cun no do dong
fu do (If. (3.l5)) vn do nhung fûm nguôn (If. (3.l?)). ÐIôu kIôn bIôn phnf bIôu rnng fông
nnv phnI bnng 0.
0
,
= +
· n n
J J (3.l8)
http://www.ebook.edu.vn 67
Thnv If. (3.l5) vn (3.l?) vno frong If. (3.l8), chúng fn nhûn duoc
1
( )
(ln ) cos 0
2 2
n
i
i
pi i i
i
i
i i
r as J
n
ì
ì
þ
t
·
=
=
c
+ + =
c
¯
l
(3.l9)
If. (3.l9) In bnI fonn nnn gInI cun phuong phnp fûm nguôn. Þhung gIn frI cun fIch
phnn frong If. (3.l9) phu fhuôc don gInn vno hInh hoc fûm chnn; chúng không phnI In
nhung fhuôc fInh cun dong. Cho |
i,j
In gIn frI cun fIch phnn nnv khI dIôm kIôm sonf nnm
frôn fûm chnn i vn fIch phnn frôn fûm chnn j. Vûv If. (3.l9) co fhô vIôf nhu snu
,
1
( )
cos 0
2 2
n
i
i
i i i
i
i i
I J
ì
ì
þ
t
·
=
=
+ + =
¯
(3.20)
If. (3.20) In môf phuong frInh dnI sô fuvôn fInh voI n ûn sô (ì
1
, ì
2
,..ì
n
ì. Þo fhô hIôn
dIôu kIôn bIôn dong duoc dnnh gIn fnI nhung dIôm kIôm sonf cun fûm chnn i. Inv gIo np
dung dIôu kIôn bIôn cho nhung dIôm kIôm sonf cun fûf cn cnc fûm chnn, fuc In frong If.
(3.20), cho i = 1, 2,. .., n. Kôf qun sõ In môf hô phuong frInh dnI sô fuvôn fInh voI n ûn sô

1
, ì
2
,..ì
n
ì, co fhô gInI dông fhoI boI nhung phuong phnp sô fruvôn fhông.
ÞhIn xom cnI gI xnv rn! Snu khI gInI hô phuong frInh fhô hIôn boI If. (3.20) voI i = 1,
2,..., n, chúng fn bnv gIo co phnn bô cuong dô fûm nguôn, frong môf kIôu xûp xí Inm cho bô
mnf vûf fhô frong HInh 3.6 fhnnh môf duong dong cun dong. Su xûp xí nnv co fhô fhuc
hIôn chInh xnc hon bnng vIôc fnng fhôm sô fûm chnn, do do fhô hIôn chnf chõ hon fûm
nguôn co cuong dô bIôn dôI IIôn fuc ì(sì frong HInh 3.5. Ðuong nhIôn, dô chInh xnc cun
phuong phnp fûm nguôn fôf dnng ngnc nhIôn; môf hInh fru fron co fhô duoc fhô hIôn
chInh xnc chí voI sô If 8 fûm chnn, vn dn sô cnc dnng cnnh mnv bnv boI 50 foI l00 fûm
chnn. VoI môf cnnh mnv bnv, dIôu mong muôn In bno phu vung móp fruoc bnng môf sô
fûm chnn nho dô fhô hIôn chInh xnc bô mnf cong vn su dung cnc fûm chnn Ion hon frôn
nhung phûn fuong dôI phnng cun vûf fhô. Chú ý rnng noI chung, fûf cn cnc fûm chnn
frong HInh 3.6 co fhô co dô dnI khnc nhnu.
KhI dõ nhûn duoc ì
i
(i = 1,2,..., nì, vûn fôc fIôp fuvôn voI bô mnf fnI môI dIôm kIôm
sonf co fhô fInh fonn nhu snu. Cho s In khonng cnch doc fhoo bô mnf vûf fhô, chIôu duong
fu mnf dôn phIn snu, nhu fhûv frong HInh 3.6. Thnnh phûn cun vûn fôc dong fu do fIôp
fuvôn voI bô mnf In
i s
J J þ sin
, · ·
= (3.2l)
Vûn fôc fIôp fuvôn V
s
fnI dIôm kIôm sonf cun fûm chnn i boI fûf cn cnc fûm chnn nhûn
duoc boI dno hnm If. (3.l3) dôI voI s.
1
(ln )
2
n
i
s pi i
i
i
J r as
s s
ì
t
=
cu c
= =
c c
¯
l
(3.22)
Vûn fôc fIôp fuvôn frôn môf fûm nguôn phnng snn sInh boI chInh fûm chnn bnng 0; do
do frong If. (3.22), sô hnng fuong ung j = i bnng 0. ÐIôu nnv dô dnng fhûv boI fruc gInc,
boI vI fûm chnn chí co fhô phnf rn dong fhô fIch fu bô mnf cun no frong môf huong fhnng
http://www.ebook.edu.vn 68
goc voI chInh fûm chnn. Vûn fôc bô mnf fông công fnI dIôm kIôm sonf V
i
In fông cun dong
gop fu dong fu do (If. (3.2l) vn fu nhung fûm nguôn If. (3.22)).
,
1
sin (ln )
2
n
i
i s s i pi i
i
i
J J J J r as
s
ì
þ
t
· ·
=
c
= + = +
c
¯
l
(3.23)
!ûn Iuof, hô sô np suûf fnI dIôm kIôm sonf i nhûn duoc fu phuong frInh IornouIII
|xom Thnm khno 3].
2
,
1 ( )
i
p i
J
C
J
·
= ÷
Thoo cnch nnv, phuong phnp fûm nguôn cho fn phnn bô np suûf frôn bô mnf cun môf
vûf fhô không nnng duoc co hInh dnng bûf ky.


Hình 3.7. Phân bô tâm nguôn xung quanh môt hình tru tròn.

KhI bnn fhuc hIôn gInI fûm nguôn nhu mô fn o frôn, dô chInh xnc cun kôf qun co fhô
kIôm frn nhu snu. Cho 8
j
In dô dnI cun fûm chnn j. CoI ì
j
In cuong Jô cua tâm cbàn j trcn
Jon oi Jô Jài. Ðo do, cuong dô cun bnn fhnn fûm chnn j In ì
j
8
j
. VoI môf vûf fhô kIn nhu
frong HInh 3.6, fông cun fûf cn cnc cuong dô nguôn vn fhonf phnI bnng 0, nôu không nhu
fhô chInh vûf fhô dnng fhôm honc bof khôI Iuong fu dong - môf fInh huông không fhô dnf
duoc frong fruong hop chúng fn xóf o dnv. Ðo do, nhung gIn frI cun ì
j
nhûn duoc o frôn
cûn phnI funn fhoo qunn hô

1
0
n
i i
i
S ì
=
=
¯
(3 24)
If. (3.24) cung cûp môf su kIôm frn dôc Iûp vô dô chInh xnc cun kôf qun sô.
Chúng fn bnv gIo hõv bIôu fhI ky fhuûf frôn bnng môf vI du; fn sõ fInh fonn phnn bô
np suûf xung qunnh môf hInh fru fron su dung ky fhuûf fûm nguôn. Chúng fn bno phu
vûf fhô bnng fnm fûm chnn co dô dnI bnng nhnu, nhu frong HInh 3.?. Su Iun chon nnv In
http://www.ebook.edu.vn 69
fuy ý; fuv nhIôn kInh nghIôm chí rn rnng voI fruong hop môf hInh fru fron, su snp xôp
frong HInh 3.? cung cûp du dô chInh xnc. Þhung fûm chnn duoc dnnh sô fu l dôn 8, vn
nhung dIôm kIôm sonf duoc cho boI nhung chûm fnI fnm môI fûm chnn.


Hình 3.8. Hình hoc yêu câu dê dánh giá I
ij


Chúng fn hõv dnnh gIn fIch phnn xuûf hIôn frong If. (3.20). Xóf HInh 3.8, mInh hon
hnI fûm chnn duoc chon fuv ý. Trong HInh 3.8, (x
i
, y
i
ì In fon dô dIôm kIôm sonf cun fûm
chnn i, vn (x
j
, y
j
ì In fon dô chnv frôn fonn bô fûm chnn j. Ton dô cun cnc dIôm bIôn cho fûm
chnn i In (X
i
, Y
i
ì vn (X
i +1
, Y
y+1
ì, fuong fu, fon dô cun dIôm bIôn cho fûm chnn j In (X
j
, Y
j
ì vn
(X
j+1
, Y
j+1
ì. Trong bnI fonn nnv,
·
J

In fhoo huong x; do do nhung goc gIun fruc x vn vocfo
don vI n
i
vn n
j
In þ
i
vn þ
j
, fuong ung. Chú ý rnng noI chung, cn þ
i
vn þ
j
fhnv dôI fu 0 dôn 2t.
!ûv fIch phnn xnc dInh cho dIôm kIôm sonf i vn fIch phnn Iûv frôn fonn bô fûm chnn j.

,
(ln )
i i ii i
i i
I r as
n
c
=
c
l
(3.25)
VI
2 2
( ) ( )
ii i i i i
r x x v v = ÷ + ÷
nôn
2 2
1 1 1 1
(ln ) |2( ) 2( ) |
2
( ) ( )
ii
i i
ii i i i i
i ii i ii i i
i i i i
r
ax av
r x x v v
n r n r an an
x x v v
c
c
= = ÷ + ÷
c c
÷ + ÷

honc
2 2
( ) cos ( ) sin
(ln )
( ) ( )
i i i i i i
ii
i i i i i
x x v v
r
n x x v v
þ þ ÷ + ÷
c
=
c ÷ + ÷
(3.26)
http://www.ebook.edu.vn 70
Chú ý frong HInh 3.8 In u
i
vn u
j
In nhung goc do fhoo huong nguoc chIôu kIm dông hô
fu fruc honnh dôn dnv cun môI fûm chnn. Tu hInh hoc,
2
i i
t
þ = u +
Ðo do,
sin cos
cos sin
i i
i i
þ
þ
= u
= ÷ u
(3.2?-28)
Cùng fu hInh hoc cun HInh 3.8, chúng fn co
cos
sin
i i i i
i i i i
x X s
v Y s
= + u
= + u
(3.29-30)
Thnv Ihuong frInh. (3.26) foI (3.30) vno frong If. (3.25), chúng fn nhûn duoc

,
2
0
2
i
s
i
i i i
i i
Cs D
I as
s As B
+
=
+ +
l
(3.3l)
frong do
2 2
2 2
1 1
( ) cos ( ) sin
( ) ( )
sin( )
( ) cos ( ) sin
( ) ( )
i i i i i i
i i i i
i i
i i i i i i
i i i i i
A x X v Y
B x X v Y
C
D v Y x X
S X X Y Y
+ +
= ÷ ÷ u ÷ ÷ u
= ÷ + ÷
= u ÷ u
= ÷ u ÷ ÷ u
= ÷ + ÷

Cho
2
( ) sin ( ) cos
i i i i i i
E B A x X v Y = ÷ = ÷ u ÷ ÷ u
chúng fn nhûn duoc môf bIôu fhuc cho If. (3.3l) fu bûf ky bnng fIch phnn chuûn nno,
) tan (tan )
2
ln(
2
1 1
2
,
E
A
A
A S
E
AC D
B
B AS S
C
I
i i i
i i
÷ ÷
÷
+
÷
+
+ +
= (3.32)
If. (3.32) In bIôu fhuc fông qunf cho hnI fûm chnn co huong fuv ý; no không hnn chô
voI fruong hop cun hInh fru fron.
Chúng fn bnv gIo np dung If. (3.32) voI hInh fru fron frong HInh 3.?. VoI muc dIch
mInh hon, chúng fn chon fûm chnn 4 nhu fûm chnn i vn fûm chnn 2 nhu fûm chnn j, fuc
In chúng fn fInh fonn I
4,2
. Tu hInh hoc cun HInh 3.?, gIn fhIôf bnn kInh don vI cho hInh
fru, chúng fn fhûv
X
j
= -0.02J0 X
j+1
= -0.JS27
Y
j
= 0.JS2 Y
j+1
= 0.02J0

i
J16
o

j
46
o

x
i
= 0.66JJ y
j
= 0.66JJ
http://www.ebook.edu.vn 71

Ðo do, fhnv cnc sô nnv vno nhung công fhuc frôn, chúng fn nhûn duoc
A = -1.J066 B = 2.6607 C = -1 D = 1.J066
8
j
= 0.7664 E = 0.02J0
Ðun nhung gIn frI o frôn vno frong If. (3.32), chúng fn nhûn duoc
|
4,2
= 0.401S
Tro InI nhung HInh 3.? vn 3.8. Þôu chúng fn bnv gIo chon fûm chnn 1 In fûm chnn j,
gIu fûm chnn 4 nhu fûm chnn i, bnng cnch fInh fonn fuong fu chúng fn nhûn duoc |
4,2
=
0.4074. Tuong fu, |
4,J
= 0.J62S, |
4,6
= 0.J62S, |
4,6
= 0.401S, |
4,7
= 0.4074, vn |
4,S
= 0.40S4.
Tro InI If. (3.20), duoc dnnh gIn cho fûm chnn i. VIôf cho fûm chnn 4, If. (3.20) fro
fhnnh (snu khI nhnn môI sô hnng voI 2 vn chú ý rnng þ
j
= 45
o
cho fûm chnn 4)
0.4074ì
1
+ 0.401Sì
2
+ 0.J62Sì
J
+ tì
4
+ 0.J62Sì
6
+ 0.401Sì
6
+ 0.4074ì
7
+ 0.40S4ì
S

= -0.7071 2tV
·
(3.33)
If. (3.33) In môf phuong frInh dnI sô fuvôn fInh dôI voI fnm ûn sô ì
1
, ì
2
, ..ì
S
. Þôu bnv
gIo dnnh gIn If. (3.20) cho bnv fûm chnn khnc, fn nhûn duoc fông cun fnm phuong frInh,
bno gôm If. (3.33), co fhô gInI dông fhoI cho fnm ûn sô ì. Þhung kôf qun In
1 2 3
4 5 6
7 8
/ 2 0.3765 / 2 0.2662 / 2 0
/ 2 0.2662 / 2 0.3765 / 2 0.2662
/ 2 0 / 2 0.2662
J J J
J J J
J J
ì t ì t ì t
ì t ì t ì t
ì t ì t
· · ·
· · ·
· ·
= = =
= ÷ = ÷ = ÷
= =

Chú ý su phnn bô dôI xung cun ì, duoc du kIôn cho hInh fru fron không nnng duoc.
Cùng nhu vûv, dô kIôm frn IoI gInI frôn, hõv fro InI If. (3.24). VI môI fûm chnn frong HInh
3.? cùng co dô dnI nhu nhnu, If. (3.24) co fhô vIôf don gInn nhu
¯
=
=
n
i
i
1
0 ì
Thnv nhung gIn frI ì nhûn duoc o frôn vno frong If. (3.24), chúng fn fhûv rnng
phuong frInh fhon mõn môf cnch dông nhûf.
Vûn fôc fnI dIôm kIôm sonf cun fûm chnn fhu i co fhô nhûn duoc fu If. (3.23). Trong
phuong frInh do, fIch phnn frôn fûm chnn j In môf dnI Iuong hInh hoc duoc dnnh gIn fhoo
cnch fuong fu nhu fruoc do. Kôf qun In

2
1 1
ii
2
(ln ) ln ( )
i i i
i
J
S AS B S A
D AC A
r as C tg tg
s E B E E
÷ ÷
+ + +
c ÷
= ÷ ÷
c
l
(3.34)

http://www.ebook.edu.vn 72

Hình 3.9. Phân bô áp suât trên môt hình tru tròn, so sánh kêt quá tâm nguôn và Iý thuyêt.

VoI fIch phnn frong If. (3.23) dnnh gIn boI If. (3.34), vn voI nhung gIn frI cho ì
1
, ì
2
, ..,
ì
S
nhûn duoc o frôn dun vno If. (3.23), chúng fn nhûn duoc nhung vûn fôc V
1
, V
2
, ..,VS.
!ûn Iuof, nhung hô sô np suûf C
p1
, C
p2
, ..C
pS
nhûn duoc fruc fIôp fu
2
,
1 ( )
i
p i
J
C
J
·
= ÷
Kôf qun cun hô sô np suûf nhûn duoc fu fInh fonn nnv duoc so snnh voI kôf qun gInI
fIch chInh xnc frong HInh 3.9. Ðnng ngnc nhIôn In, mnc du fûm chnn fuong dôI fhô frong
HInh 3.?, nhung kôf qun hô sô np suûf sô In fuvôf voI.
3.4 ÐÒNG NANG TR£N VAT TH£ HAI CHI£U BAT KY: PHUONG PHÁP TAM
XOÁY
Trong Muc 3.3 khnI nIôm môf fûm nguôn duoc gIoI fhIôu. Trong muc nnv, chúng fn
gIoI fhIôu khnI nIôm fuong fu cun môf fûm xonv. Xóf soI xonv fhnng fhno Iuûn frong Muc
3.2.2. Inv gIo fuong fuong môf sô vô hnn nhung soI xonv dung cnnh nhnu, frong do cuong
dô cun môI soI In vô cung bó. Þhung soI xonv cnnh nhnu nnv fno nôn môf fûm xonv, nhu
phôI cnnh frong HInh 3.l0.
Þôu chúng fn nhIn doc fhoo chuôI nhung soI xonv (fhoo fruc fung frong HInh 3.l0),
fûm xonv sõ xuûf hIôn nhu phnc hon fnI phûn bôn phnI cun HInh 3.l0. dnv, chúng fn
dnng nhIn Iôn móp fûm; fûf cn nhung soI xonv dôu fhnng goc voI frnng gIûv. Cho s In
khonng cnch do doc fhoo móp fûm xonv. ÐInh nghIn ¸ = ¸(sì /à cuong dô cun fûm xonv frôn
don vI dô dnI doc fhoo s. Þhu vûv, cuong dô cun môf phûn Js vô cung bó cun fûm In ¸Js.
Ðonn nho nnv cun fûm xonv co fhô xu Iý nhu môf xonv phnn bIôf co cuong dô ¸Js. Inv gIo
http://www.ebook.edu.vn 73
xóf dIôm P frong dong, dInh vI fnI môf khonng cnch r fu Js. Ðonn nho cun fûm xonv co
cuong dô ¸Js fno rn fhô vûn fôc fnI P, nhûn duoc fu If. (3.?) In

2
as
a
¸
u
t
u = ÷ (3.35)
Thô vûn fôc fnI P do fonn bô fûm xonv fu a foI b /à
1
2
b
a
as u¸
t
u = ÷
l
(3.36)


Hình 3.10. Tâm xoáy

ÞgonI rn, Iuu sô xung qunnh fûm xonv frong HInh 3.l0 In fông cun nhung cuong dô
cun cnc xonv co bnn, fuc In
b
a
as ¸ I =
l
(3.3?)
Môf fhuôc fInh khnc cun fûm xonv In fhnnh phûn vûn fôc fIôp fuvôn voI fûm chIu môf
su fhnv dôI gInn donn ngnng qun fûm, bnng
2 1
u u ÷ = ¸ (3.38)
frong do u
1
, vn u
2
In nhung vûn fôc fIôp fuvôn ngnv o frôn vn duoI fûm, fuong ung |xom
Thnm khno 3 cho xuûf xu cun kôf qun nnv]. If. (3.38) duoc su dung dô fhô hIôn rnng dôI
voI dong frôn môf cnnh mnv bnv, gIn frI cun ¸ bnng 0 fnI móp duôI cun cnnh mnv bnv.
ÐIôu kIôn nnv chInh In
0
TE
¸ = (3.39)
môf dnng cun dIôu kIôn Kuffn, ûn dInh gIn frI chInh xnc cun Iuu sô xung qunnh môf cnnh
mnv bnv voI móp duôI snc cnnh.
CuôI cung chúng fn chú ý rnng Iuu sô xung qunnh fûm IIôn qunn foI Iuc nnng frôn
fûm fhông qun dInh Iý Kuffn- JoukowskI:
I =
· ·
J L p (3.40)
http://www.ebook.edu.vn 74
!ó rnng, môf gIn frI huu hnn cun Iuu sô duoc vôu cûu dô fôn fnI Iuc nnng. Trong muc
nnv, chúng fn sõ fhûv rnng muc dIch cuôI cung cun phuong phnp fûm xonv np dung cho
môf vûf fhô dõ cho In fInh fonn fông Iuu sô, vn fu do nhûn duoc Iuc nnng frôn vûf fhô fu
If. (3.40).


Hình 3.11. Mô phong môt cánh máy bay bât ký bãng viêc phân bô tâm xoáy trên bê mãt cánh máy bay.

VoI Iuu ý frôn, xóf môf vûf fhô hnI chIôu bûf ky nhu frong HInh 3.ll. Chúng fn hõv
bno môf fûm xonv Iôn bô mnf xung qunnh cun vûf fhô, nhu frong HInh 3.ll. Chúng fn fIm
¸(sì sno cho bô mnf vûf fhô fro fhnnh môf duong dong cun dong. Không co IoI gInI gInI fIch
dnng khóp kIn nno cho ¸(sì, fhnv vno do phnI nhûn duoc IoI gInI bnng sô. Ðnv In muc dIch
cun phuong phnp fûm xonv.
Chúng fn hõv xûp xí fûm xonv frong HInh 3.ll boI môf chuôI cnc fûm chnn fhnng nhu
duoc chí rn fruoc do frong HInh 3.6. Trong Muc 3.3, HInh 3.6 su dung dô bnn Iuûn vô
nhung fûm nguôn; o dnv, chúng fn su dung cung buc hon do cho fhno Iuûn cun chúng fn
vô fûm xonv. Cho cuong dô xonv frôn don vI dô dnI ¸(sì /à không dôI frôn môf fûm chnn dõ
cho, nhung cho phóp no fhnv dôI fu fûm chnn nnv foI fûm chnn kIn. Vûv In, voI n fûm
chnn frong HInh 3.6, nhung cuong dô fûm xonv frôn don vI dô dnI In ¸
1
, ¸
2
,...¸
n
. Þhung
cuong dô fûm chnn nnv chun bIôf; np Iuc chInh cun ky fhuûf fûm chnn In gInI cho ¸
j
, j = 1
foI n, sno cho bô mnf vûf fhô fro fhnnh môf duong dong cun dong vn sno cho dIôu kIôn
Kuffn duoc fhon mõn. Þhu dõ gInI fhIch frong Muc 3.3, frung dIôm cun môI fûm chnn In
môf dIôm kIôm sonf mn fnI do dIôu kIôn bIôn duoc ung dung, fuc In fnI môI dIôm kIôm
sonf, fhnnh phûn fhnng goc cun vûn fôc dong bnng 0.
Cho P In môf dIôm dInh vI fnI (x, yì frong dong, vn r
pj
In khonng cnch fu bûf ky dIôm
nno frôn fûm chnn foI P, nhu frong HInh 3.6. Inn kInh r
pj
fno goc u
pj
voI fruc honnh. Thô
vûn fôc snn sInh fnI P do fûm chnn j In Ao
j
, fu If. (3.35),

i i
i
pi i
as ¸ u
t
o
l
÷ = A
2
1
(3.40 n)
Trong If. (3.40 n), ¸
j
không dôI frôn fûm chnn j, vn fIch phnn chí Iûv frôn fûm chnn j.
Coc u
pj
cho bnng
i
i
pi
x x
v v
tg
÷
÷
=
÷1
u (3.4l)
!ûn Iuof, fhô fnI P do fûf cn cnc fûm chnn In If. (3.40n) Iûv fông fûf cn cnc fûm chnn:
http://www.ebook.edu.vn 75
i
i
pi
i
n
i
n
i
i
as P
l
¯ ¯
= =
÷ = = u
t
¸
o o
2
) (
1 1
(3.42)
VI dIôm P In chí In môf dIôm bûf ky frong dong, chúng fn dnf P fnI dIôm kIôm sonf
cun fûm chnn i frong HInh 3.6. Ton dô cun dIôm kIôm sonf nnv In (x
i
, y
i
ì. Vûv If. (3.4l) vn
(3.42) fro fhnnh
i i
i i
i i
x x
v v
tg
÷
÷
=
÷1
,
u
i
i
ii
i
n
i
i i
as v x
l
¯
=
÷ = u
t
¸
o
2
) , (
1
(3.43)
If. (3.43) vô mnf vûf Iý In dong gop cun tât ca cnc fûm chnn cho fhô fnI dIôm kIôm
sonf cun fûm chnn i. TnI nhung dIôm kIôm sonf, fhnnh phûn fIôp fuvôn cun vûn fôc bnng
0; vûn fôc nnv chông Iôn vûn fôc dong dôu vn vûn fôc duoc snn sInh boI fûf cn cnc fûm
xonv. Thnnh phûn cun V
·
fhnng goc voI fûm chnn i do If. (3.l5) dun rn
i n
J J þ cos
, · ·
= (3.44)
Thnnh phûn fIôp fuvôn cun vûn fôc fnI (x
i
, y
i
ì boI nhung fûm xonv In
)| , ( |
i i
i
n
v x
n
J o
c
c
= (3.45)
Kôf hop If. (3.43) vn (3.45), chúng fn co
i
i
i
ii i
n
i
n
as
n
J
l
¯
c
c
÷ =
=
u
t
¸
2
1
(3.46)
frong do fông Iûv frôn fûf cn cnc fûm chnn. Thnnh phûn fIôp fuvôn cun vûn fôc dong fnI
dIôm kIôm sonf i In fông cun no do dong fu do (If. (3.44)) vn do nhung fûm xonv (If.
(3.46)). ÐIôu kIôn bIôn phnf bIôu rnng fông nnv phnI bnng 0:
0
,
= +
· n n
J J (3.4?)
Thnv If. (3.44) vn (3.46) vno If. (3.4?), chúng fn nhûn duoc
0
2
cos
1
=
c
c
÷
l
¯
=
· i
i
i
ii i
n
i
i
as
n
J
u
t
¸
þ (3.48)

Hình 3.12. Các tâm xoáy tai mép duôi.
http://www.ebook.edu.vn 76

If. (3.48) In bnI fonn nnn gInI cun phuong phnp fûm xonv. Þhung gIn frI fIch phnn
frong If. (3.48) phu fhuôc don gInn vno hInh hoc fûm chnn, chúng không phnI In nhung
fhuôc fInh cun dong. Cho J
i,j
In gIn frI cun fIch phnn nnv khI dIôm kIôm sonf o fûm chnn j,
fhI If. (3.48) co fhô vIôf nhu snu
0
2
cos
,
1
= ÷
¯
=
· i i
i
n
i
i
J J
t
¸
þ (3.49)
If. (3.49) In môf phuong frInh dnI sô fuvôn fInh voI n ûn sô, ¸
1
, ¸
2
.. ¸
n
. Þo fhô hIôn
dIôu kIôn bIôn dong dnnh gIn fnI dIôm kIôm sonf cun fûm chnn i. Þôu If. (3.49) np dung
cho nhung dIôm kIôm sonf cun fûf cn cnc fûm chnn, chúng fn nhûn duoc môf hô n phuong
frInh fuvôn fInh voI n ûn sô.
TnI dIôm nnv, chúng fn dông fhoI fhno Iuûn phuong phnp fûm nguôn cho frong Muc
3.3; fuv nhIôn su gIông nhnu dung InI o dnv. VoI phuong phnp fûm nguôn, n phuong frInh
voI n cuong dô nguôn chun bIôf duoc gInI fhoo fhông Iô, cho fn dong frôn môf vûf fhô
không nnng duoc. Þguoc InI, voI fruong hop co fhô nnng duoc voI nhung fûm xonv, ngonI n
phuong frInh do If. (3.49) dun rn np dung cho fûf cn cnc fûm chnn, chúng fn cùng phnI
fhon mõn dIôu kIôn Kuffn, If. (3.39). ÐIôu nnv co fhô fhuc hIôn frong môf vnI cnch. VI du,
xóf HInh 3.l2 mInh hon chI fIôf phnn bô fûm xonv fnI móp duôI. Chú ý rnng dô dnI cun
môI fûm chnn co fhô khnc nhnu; dô dnI vn phnn bô cun chúng frôn vûf fhô phu fhuôc vno
cnch roI rnc cun bnn. Cho hnI fûm chnn fnI móp duôI (nhung fûm chnn i vn i-1 frong HInh
3.l2) In rûf nho. ÐIôu kIôn Kuffn duoc ung dung chInh xnc fnI móp duôI vn bnng ¸(TEì =
0. Ðô xûp xí dIôu nnv bnng sô, nôu nhung dIôm i vn i-1 du gûn móp duôI, chúng fn co fhô
vIôf

1 i i
¸ ¸
=
= ÷ (3.50)
sno cho cuong dô cun hnI fûm xonv i vn i-1 chInh xnc frIôf fIôu fnI dIôm chúng gnp nhnu
fnI móp duôI. Þhu vûv, dô gnn dIôu kIôn Kuffn Iôn IoI gInI cun dong, If. (3.50) honc môf
bIôu fhuc fuong duong phnI duoc xom xóf. Chú ý rnng Ihuong frInh (3.49) dnnh gIn fnI
fûf cn cnc fûm chnn vn If. (3.50) cûu fhnnh môf hô fhông xnc dInh n ûn sô voI n + 1
phuong frInh. Ðo do dô nhûn duoc môf hô gInI duoc, If. (3.49) không duoc dnnh gIn fnI
môf frong nhung dIôm kIôm sonf frôn vûf fhô. Vûv In chúng fn chon dô bo dI môf frong sô
cnc dIôm kIôm sonf, vn chúng fn dnnh gIn If. (3.49) fnI n-1 dIôm kIôm sonf khnc. Vûv, kôf
hop voI If. (3.50), bnv gIo dun rn môf hô n phuong frInh dnI sô fuvôn fInh voI n ûn sô, co
fhô gInI boI ky fhuûf chuûn.


Hình 3.13. Cánh máy bay nhu môt vât thê dãc, vói vân tôc 0 bên trong mãt cät.
http://www.ebook.edu.vn 77

TnI gInI donn nnv, vô khnI nIôm chúng fn nhûn duoc nhung gIn frI cun ¸
1
, ¸
2
.. ¸
n
fno
cho bô mnf vûf fhô môf duong dong cun dong vn cùng fhon mõn dIôu kIôn Kuffn. !ûn Iuof,
vûn fôc fIôp fuvôn voI bô mnf co fhô fruc fIôp nhûn duoc fu ¸. Ðô fhûv dIôu nnv ró hon,
hõv xóf cnnh mnv bnv frong HInh 3.l3. Chúng fn chí dô cûp dôn dong bôn ngonI cnnh mnv
bnv vn frôn bô mnf cun no. IoI vûv, cho vûn fôc bnng 0 fnI môI dIôm frong vûf fhô, nhu
frong HInh 3.l3. Ðnc bIôf, vûn fôc ngnv frong fûm xonv frôn bô mnf bnng 0. ÐIôu nnv
fuong ung voI u
J
= 0 frong If. (3.38). Ðo do vûn fôc ngnv ngonI fûm xonv In, fu If. (3.38)
1 1 2 1
0 u u u u = ÷ = ÷ = ¸
Trong If. (3.38 u bIôu fhI vûn fôc fIôp fuvôn voI fûm xonv. ÐuoI dnng buc frnnh cho
frong HInh 3.l3, chúng fn nhûn duoc V
a
= ¸
a
fnI dIôm a, V
b
= ¸
b
fnI dIôm b, vv. IoI vûv,
nbung oân tôc Jia pbuong ticp tuycn o6i bc màt canb may bay bàng nbung gia tri Jia
pbuong cua ¸. !ûn Iuof, phnn bô np suûf dIn phuong co fhô nhûn duoc fu phuong frInh
IornouIII.
!uu sô fông hop vn Iuc nnng kôf qun nhûn duoc nhu snu. Cho s dô dnI cun fûm chnn j
fhI Iuu sô do fûm chnn In ¸
j
s
j
. !ûn Iuof, Iuu sô fông hop do fûf cn cnc fûm chnn In
0
1
= = I
¯
=
i
n
i
i
S ¸ (3.5l)
Ðo do, Iuc nnng frôn khûu dô don vI nhûn duoc fu
i
n
i
i
S J L
¯
=
·
· =
1
,
¸ p (3.52)
Su frInh bnv frong muc nnv du dInh chí dun rn nóf chung cun phuong phnp fûm xonv.
Co nhIôu bIôn fhIôn cun phuong phnp su dung hIôn nnv, vn dông vIôn bnn doc cnc fnI IIôu
hIôn dnI, dnc bIôf xuûf hIôn frong Tap cbt A|AA vn Tap cbt May bay fu l9?0. Ihuong
phnp fûm xonv mô fn frong muc nnv duoc goI In phuong phnp bûc nhûf vI no gIn fhIôf môf
gIn frI không dôI cun ¸ frôn môf fûm chnn dõ cho, mnc dûu phuong phnp co fhô In fruc
fIôp, su fhuc hIôn sô cun no dôI khI co fhô fhûf bnI. VI du, nhung kôf qun voI môf vûf fhô
dõ cho sõ nhnv cnm voI sô fûm chnn su dung, kIch fhuoc khnc nhnu cun chúng vn cnch mn
chúng khuôch fnn qun bô mnf vûf fhô, fuc In sõ Ich IoI nôu dun rn môf sô nhIôu fûm chnn
nho gûn móp cnnh mnv bnv vn môf sô If hon nhung fûm chnn Ion o gIun.


Hình 3.14. Phân bô tuyên tính cua cuòng dô xoáy trên môi tâm chän - phuong pháp tâm chän bâc hai.
http://www.ebook.edu.vn 78

Þhu cûu bo dI môf frong nhung dIôm kIôm sonf dô co môf hô gInI duoc cun n phuong
frInh cho n ûn sô cùng khn fuy fIôn frong IoI gInI sô. Inn bo dI dIôm kIôm sonf nno¨
Þhung Iun chon khnc nhnu dôI khI fno rn nhung frn IoI sô khnc nhnu cho phnn bô cun ¸
frôn bô mnf. Hon nun, nhung phnn bô sô kôf qun cho ¸ không Iuôn mIn, fhnv vI do chúng
co nhung dno dông fu fûm chnn nnv foI fûm chnn khnc nhu môf kôf qun cun su không
chInh xnc sô. Þhung bnI fonn dô cûp o frôn fhuong duoc vuof qun bnng nhung cnch khnc
nhnu boI nhung nhom khnc nhnu, nhung nguoI phnf frIôn cnc chuong frInh fûm chnn
fuong dôI phuc fnp cho ung dung fhuc hnnh. !ûn nun, dông vIôn bnn doc fnI IIôu fhnm
khno dô bIôf chI fIôf hon.


Hình 3.15. Phân bô hê sô áp suât trên môt cánh máy bay NACA 0012; so sánh giùa phuong pháp tâm xoáy
bâc hai và kêt quá Iý thuyêt. Nhùng kêt quá tâm chän sô nhân duoc boi sinh viên tôt nghiêp cua tác giá,
Tae-Hwan Cho.

Þhung vûn dô vô dô chInh xnc nhu vûv khIch Iô phnf frIôn ky fhuûf fûm chnn voI bûc
cno hon. VI du, phuong phnp fûm chnn 'bûc hnI' gIn fhIôf su bIôn dôI fuvôn fInh cun ¸ frôn
môf fûm chnn dõ cho, nhu phnc hon frong HInh 3.l4. dnv, gIn frI cun ¸ fnI móp cun môI
fûm chnn duoc ghóp voI nhung dIôm Inn cûn cun no, vn nhung gIn frI ¸
1
, ¸
2
, ¸
3
, .., fnI nhung
dIôm bIôn fro fhnnh ûn sô duoc gInI. ÐIôu kIôn bIôn fIôp fuvôn voI dong vûn duoc ung
dung fnI dIôm kIôm sonf cun môI fûm chnn nhu fruoc do. Môf vnI kôf qun su dung ky
fhuûf fûm xonv bûc hnI cho frong HInh 3.l5, cho fhûv phnn bô hô sô np suûf frôn mnf
http://www.ebook.edu.vn 79
frôn vn mnf duoI môf cnnh mnv bnv ÞACA 00l2 voI goc dôn 9
o
. Þhung vong fron vn
nhung hInh vuông In nhung kôf qun sô fu ky fhuûf fûm xonv bûc hnI phnf frIôn fnI
Truong dnI hoc MnrvInnd, vn nhung duong IIôn In fu nhung kôf qun ÞACA cho frong
Thnm khno 2?, nhûn duoc su phu hop fuvôf voI.
CuôI cung, nhIôu nhom phnf frIôn vn su dung ky fhuûf fûm chnn dôu np dung môf fô
hop nhung fûm xonv vn fûm nguôn dôI voI vûf fhô nnng - nhung fûm nguôn dô fhô hIôn
chInh xnc bô dnv cun vûf fhô, vn nhung fûm xonv cung cûp Iuu sô. Môf Iûn nun, bnn duoc
dông vIôn doc fnI IIôu fhnm khno. VI du, Thnm khno 28 In môf bnI bno cô dIôn vô nhung
phuong phnp fûm chnn, vn Thnm khno 29 chIôu snng nhIôu khnI nIôm co bnn cun phuong
phnp fûm chnn cung chuong frInh mnv fInh co mõ nguôn mo voI nhung ung dung don
gInn.
3.5 MÔT UNG ÐUNG: KHÍ ÐÔNG IUC CÁNH TA M£P TRUÓC O ÐUÓI VA
TR£N MUC GIAM TÔC
Trong muc nnv, dô mInh hon môf vnI ý fuong frôn, chúng fn chu vôu mô fn môf ung
dung cun phuong phnp fûm chnn cho bnI fonn khI dông Iuc ung dung qunn fnm nno do.
Tu cuôI nhung nnm l9?0, nhung fhuc nghIôm duong hûm gIo fôc dô chûm vn bnv kIôm
nghIôm (duoc chí dno chu vôu boI ÞASA) cuôI cung kôf Iuûn rnng cnnh voI donn cnnh fn
roI vn vIôc fnng dô bo cong (cnnh fn móp fruoc) fhô hIôn su fron do gInm dôf ngôf hô sô
nnng C
L
khI gInm fôc, vn phnf sInh môf gIn frI fuong dôI Ion cun C
L
voI nhung goc rûf Ion
snu khI gInm fôc. TInh huông nnv duoc mInh hon frong HInh 3.l6. Kôf qun In, môf mnv
bnv voI môf cnnh fn móp fruoc duoc fhIôf kô dúng sõ fnng suc cnn khI gInm fôc/qunv vong
- frnng fhnI dnng qunn fnm cun công dông hnng không noI chung. Ðnp InI su qunn fnm
nnv, môf khno snf fhuc nghIôm mo rông nhung dnc frung khI dông Iuc co bnn cun cnnh co
cnnh fn móp fruoc duoc fhuc hIôn, môf vI du cho frong Thnm khno 30.
Môf vnI hô fro Iý fhuvôf so bô dôI voI nhung kôf qun fhuc nghIôm nhu vûv duoc cho
frong Thnm khno 3l, dnv In môf ung dung sô cun Iý fhuvôf Iuc nnng dôI voI cnnh co cnnh
fn móp fruoc o duoI vn o frôn muc gInm fôc.


Hình 3.16. Phác hoa cho thây hiêu úng cua cánh tà mép truóc Iên hê sô nâng.

http://www.ebook.edu.vn 80

Hình 3.17. So dô cua tâm xoáy bâc hai.

Tuv nhIôn, Iý fhuvôf duong nnng co môf vnI fhIôu sof khI np dung cho bnI fonn nnv, If
nhûf duoc fông kôf boI phnf bIôu snu, frIch dûn fu Thnm khno 3l: ÐIôu khôn ngonn In
không kóo fInh khn dung cun Iý fhuvôf duong nnng dI qun xn. VoI nhung fruong hop goc
khóp Ion gIoI fhIôu o dnv, dong In bn chIôu, vn chí co fInh fonn fruong dong bn chIôu fhIch
hop moI co hv vong du bno nhung fhuôc fInh khI dông Iuc chI fIôf cun nhung dong nhu
vûv. Muc dIch cun muc nnv In mô fn môf mo rông công frInh frong Thnm khno 3l, fuc In
gIoI fhIôu nhung kôf qun ¨fInh fonn fruong dong bn chIôu fhIch hop¨ cho nhung cnnh fn
móp fruoc. Công vIôc frong muc nnv Iûv Inm mûu fu Thnm khno 32.
Ðnc bIôf, muc nnv gIoI fhIôu nhung kôf qun sô nhûn duoc voI môf chuong frInh mnv
fInh fûm xonv bn chIôu dô fInh fonn dong fhô không nhof, không nón duoc. Chuong frInh
nnv dnc bIôf duoc xnv dung cho ung dung nhung cnnh co cnnh fn móp fruoc roI. Chuong
frInh fhuc chûf In môf su frInh bnv sô cun Iý fhuvôf mnf nnng, xóf dôn cn phnn bô fhoo
khûu dô vn fhoo hInh cung cun xonv. Qun môI fûm chnn, xonv duoc gIn fhIôf bIôn dôI
fuvôn fInh frong cn khûu dô Iûn hInh cung; do do dnv In phuong phnp fûm chnn bûc hnI.
HInh 3.l? mInh hon kIôu fûm chnn su dung frong fInh fonn nnv.
Þhung kôf qun nnv cùng bno gôm hnI xûp xí mnng fInh ky fhuûf. Truoc hôf, hIôu ung
cun cnnh fn móp fruoc roI duoc mô hInh hon bnng gIn fhIôf rnng cnc xonv phnf rn fu cnc
chô roI nnv vô mnf khI dông hoc chIn cnnh mnv bnv fhnnh bn cnnh co fy Iô dnc dIôm nho
hon, cnI vno nhnu nhu phnc hon frong HInh 3.l8.
Inng chung fhuc nghIôm fruc fIôp nno do cun hIôu ung nnv dõ fhno Iuûn frong Thnm
khno 33. Ðo do, nhung fInh fonn nnv duoc Inm voI bn cnnh fy Iô nho cnI vno nhnu (nhung
cnnh A, B vn C frong HInh 3.l8). Thoo cnch nnv, su phnn fIch fûm xonv duoc fhuc hIôn dô
¨fhûv¨ duoc su gInn donn móp fruoc mn không dun môf cnch fuong mInh nhung soI xonv
rIông bIôf bnf nguôn fu chô gInn donn, vn do do không vôu cûu kIôn fhuc vô cuong dô chI
fIôf vn quy dno cun cnc xonv móp fruoc nhu vûv.

http://www.ebook.edu.vn 81

Hình 3.18. Mô phong nhùng hiêu úng cua gián doan mép truóc. Chia cánh thành ba cánh có ty Iê canh nho
hon, nhung móc vói nhau.


Hình 3.19. Phân bô tâm chän dê mô tá hiêu úng tách dòng.


Hình 3.20. Hê sô nâng theo góc khép [Tham kháo 32].
http://www.ebook.edu.vn 82
HnI In, hIôu ung fnch dong voI goc khóp Ion duoc mô hInh hon bnng vIôc np dung
nhung fûm xonv hInh chu nhûf voI cuong dô xonv bIôn dôI chí frôn nhung phûn cnnh voI
dong gnn IIôn, fuc In môf cnnh phnng voI móp duôI vo cuôn nhu phnc hon frong HInh 3.l9.
Vung fnch cun cnnh duoc bno phu voI fûm xonv co cuong dô không dôI IIôn qunn dôn gIn
frI cun hô sô np suûf, C
p
=-0.6. Ðnv In môf gIn frI hop Iý cun C
p
frong nhung vung fnch
frôn cnnh frong dong co vûn fôc nho, nhu fhûv boI nhIôu fhuc nghIôm sô.
Þhung fûm chnn cuong dô không dôI nnv frong vung fnch duoc fhô hIôn boI vung
bong frong HInh 3.l9. !ó rnng, mô hInh hon nnv vôu cûu su hIôu bIôf vô cnc duong fnch
frôn cnnh huu hnn. VoI nhung kôf qun nnv, nhung duong fnch nhûn duoc fu nhung fhuc
nghIôm hIôn fhI dong dûu frôn mnf, nhu mô fn frong Thnm khno 30.
Mô hInh hon gInn donn cnnh fn móp fruoc vn dong bI fnch, In môf cnch fIôp cûn ky
nghô don gInn vn không co nghIn In cnu frn IoI Iý fhuvôf cuôI cung cho phnn fIch nhung
dong nhu vûv. Tuv nhIôn, mô hInh hon nnv kôf nôI voI chuong frInh fûm xonv bûc hnI mô
fn o frôn cho fn nhung kôf qun fôf dnng ngnc nhIôn nhu frôn HInh 3.20. dnv, C
L
fhoo
goc khóp dôI voI cnnh fn móp fruoc duoc phnc hon frong hInh võ. Ðuong IIôn fhô hIôn
duong cong fhông qun du IIôu fhuc nghIôm cun Thnm khno 30; nhung vong fron frnng cho
fn kôf qun sô nhûn duoc fu phnn fIch hIôn fnI. Su phu hop fuvôf voI o fûf cn cnc goc khóp,
cn duoI vn o frôn gInm fôc. Inng cnch xóf nhung hIôu ung dong bn chIôu, nhung kôf qun
nnv fhô hIôn su cnI fIôn fhuc su kôf qun C
L
fhoo o nhûn duoc fu Iý fhuvôf Iuc nnng frong
Thnm khno 3l.
VI du nnv In môf su mInh hon fôf su huu dung vn suc mnnh cun chuong frInh fûm
chnn. Môf dong bn chIôu dõ duoc fInh fonn frôn môf cûu frúc khn phuc fnp mn không fhô
fInh fonn 25 nnm fruoc dnv. Tuv nhIôn ngnv nnv, voI suc mnnh mnv fInh snn co cung voI
ky fhuûf sô phuc fnp nno do, fInh fonn nhung dong nhu vûv không phnI In chí co fhô, mn
co fhô fhuc hIôn voI hIôu qun Ion.
http://www.ebook.edu.vn 83
CHUONG 4. NHUNG THUÔC TÍNH TOÁN HOC CUA CÁC
PHUONG TRÌNH ÐÔNG IUC HOC CHAT IONG
J.Ð. Andevson, Jv.
4.1 MO ÐAU
Þhung phuong frInh chu dno cun dông Iuc hoc chûf Iong dûn xuûf frong Chuong 2
honc o dnng fIch phnn nhu If. (2.23) nhûn duoc fruc fIôp fu fhô fIch kIôm sonf huu hnn,
honc nhung phuong frInh dno hnm rIông nhu If. (2.36n-c) nhûn duoc fruc fIôp fu phûn fu
chûf Iong vô cung nho. Þhung phuong frInh chu dno o dnng phuong frInh dno hnm rIông
khnc xn voI dnng fhInh hnnh nhûf su dung frong dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn. IoI
vûv, fruoc khI nghIôn cuu nhung phuong phnp sô cho IoI gInI nhung phuong frInh nnv,
dIôu huu Ich In khno snf môf vnI fhuôc fInh fonn hoc cun nhung phuong frInh dno hnm
rIông. Iûf ky IoI gInI sô hop Iô nno cun nhung phuong frInh cûn phnI fhô hIôn fInh chûf
funn fhu nhung fhuôc fInh fonn hoc fông qunf cun nhung phuong frInh chu dno.
Khno snf nhung phuong frInh chu dno cun dông Iuc hoc chûf Iong nhu dõ dûn xuûf
frong Chuong 2. Chú ý In frong fûf cn cnc fruong hop, nhung dno hnm co bûc cno nhûf
xuûf hIôn fuvôn fInh, fuc In không co fIch sô honc sô mù cun nhung dno hnm co bûc cno
nhûf - chúng fu xuûf hIôn, nhnn voI hô sô In hnm cun nhung bIôn phu fhuôc. Môf hô
phuong frInh nhu vûv duoc goI In hô phuong frInh fun fuvôn fInh. VI du voI nhung dong
không nhof, khI khno snf nhung phuong frInh frong Muc 2.8.2 chúng fn fhûv rnng cnc dno
hnm bûc cno nhûf In nhung dno hnm bûc nhûf, vn fûf cn chúng xuûf hIôn fuvôn fInh. VoI
nhung dong nhof, khI khno snf cnc phuong frInh frong Muc 2.8.l chúng fn fhûv nhung
dno hnm co bûc cno nhûf In bûc hnI, vn chúng Iuôn Iuôn xuûf hIôn fuvôn fInh. VoI Iý do
nnv, frong muc fIôp fhoo chúng fn hõv khno snf môf vnI fhuôc fInh cun hô phuong frInh
dno hnm rIông fun fuvôn fInh. Trong qun frInh, chúng fn sõ fhIôf Iûp su phnn IonI bn kIôu
phuong frInh dno hnm rIông - fûf cn duoc gnp frong dông Iuc hoc chûf Iong.
4.2 PHAN IOAI NHUNG PHUONG TRÌNH ÐAO HAM RI£NG
Ðô don gInn, chúng fn xóf môf hô phuong frInh fun fuvôn fInh khn don gInn. Chúng
không In nhung phuong frInh dong, nhung chúng fuong fu frong môf vnI khIn cnnh. IoI
vûv, muc nnv duoc frInh bnv nhu môf vI du don gInn hon.
Xóf hô phuong frInh fun fuvôn fInh cho duoI dnv.
http://www.ebook.edu.vn 84
1 1 1 1 1
2 2 2 2 2
u u v v
a b c a f
x v x v
u u v v
a b c a f
x v x v
c c c c
+ + + =
c c c c
c c c c
+ + + =
c c c c
(4.l)
frong do u vn o In nhung bIôn phu fhuôc, nhung hnm cun x vn y, vn nhung hô sô a
1
, a
2
, b
1
,
b
2
, c
1
, c
2
, J
1
, J
2
, /
1
, /
2
co fhô In nhung hnm cun x, y, u vn o.
Xóf dIôm bûf ky frong mnf phnng xy. Chúng fn hõv fIm nhung duong honc huong dI
qun dIôm nnv (nôu fôn fnI), doc fhoo do nhung Jao bàm cun u vn o In bûf dInh, vn ngnng
do co fhô không IIôn fuc. Þhung duong nhu vûv duoc goI In Juong Jàc trung. Ðô fIm
nhung duong nhu vûv, chúng fn gIn fhIôf rnng u vn o IIôn fuc, vn do do In

( , ):
( , ):
c c
= = +
c c
c c
= = +
c c
u u
u u x v au ax av
x v
v v
v v x v av ax av
x v
(4.2)
Þhung If. (4.In vn b) vn (4.2n vn b) cûu fhnnh môf hô bôn phuong frInh fuvôn fInh
voI bôn ûn sô, (cu1cx, cu1cy, co1cx vn co1cyì. Þhung phuong frInh nnv co fhô vIôf o dnng
mn frûn nhu snu

1 1 1 1 1
2 2 2 2 2
.
0 0
0 0
u
x
a b c a f
u
a b c a f
x
ax av u au
x
ax av av
u
x
c
c


c

c


=

c
c


c

c
(4.3)
Cho |A] bIôu fhI mn frûn hô sô,
| |
1 1 1 1
2 2 2 2
0 0
0 0
a b c a
a b c a
A
ax av
ax av



=




Hon nun, cho A In dInh fhuc cun |A]. Tu quv fnc Crnmor, nôu A= 0 co fhô nhûn
duoc nghIôm duv nhûf cho cu1cx, cu1cy, co1cx vn co1cy. Mnf khnc nôu A= 0, fhI cu1cx,
cu1cy, co1cx vn co1cy sõ bûf dInh. Chúng fn dnng fIm nhung huong dnc bIôf frong mnf
phnng xy doc fhoo do nhung dno hnm cun u vn o In suv bIôn. IoI vûv, chúng fn dnf A=
0 vn xom cnI gI xnv rn.
1 1 1 1
2 2 2 2
0
0 0
0 0
a b c a
a b c a
ax av
ax av
=
http://www.ebook.edu.vn 85
Ðo do:
2 2
1 2 2 1 1 2 2 1 1 2 2 1 1 2 2 1
( )( ) ( )( )( ) ( )( ) 0 a c a c av a a a a b c b c ax av b a b a ax ÷ ÷ ÷ + ÷ + ÷ = (4.4)
ChIn If. (4.4) cho (Jxì
2
.
2
1 2 2 1 1 2 2 1 1 2 2 1 1 2 2 1
( )( ) ( ) ( ) 0
av av
a c a c a a a a b c b c b a b a
ax ax
÷ ÷ ÷ + ÷ + ÷ = (4.5)
If. (4.5) In môf phuong frInh bûc hnI dôI voI Jy1Jx. VoI bûf ky dIôm nno frong mnf
phnng xy, IoI gInI If. (4.5) sõ cho fn dô dôc cun nhung duong, doc fhoo chúng nhung dno
hnm cun u vn o In suv bIôn. TnI sno¨ VI If. (4.5) nhûn duoc boI su fhIôf Iûp A= 0, mn fu
mn frûn If. (4.3) dnm bno nhung IoI gInI do cho cnc dno hnm cu1cx, cu1cy, co1cx vn co1cy
suv bIôn. Þhung duong nnv frong không gInn xy doc fhoo do nhung dno hnm cun u vn o In
suv bIôn, duoc goI In nhung duong dnc frung cho hô phuong frInh do If. (4.ln vn b) dun
rn.
Trong If. (4.5), cho
1 2 2 1
1 2 2 1 1 2 2 1
1 2 2 1
( )
( )
( )
a a c a c
b a a a a b c b c
c b a b a
= ÷
= ÷ ÷ + ÷
= ÷

Þhu vûv If. (4.5) co fhô vIôf nhu snu
2
( ) ( ) 0
av av
a b c
ax ax
+ + = (4.6)
Ðo do, fu công fhuc bûc hnI:
2
4
2
av b b ac
ax a
÷ ± ÷
= (4.?)
If. (4.?) cho fn huong cun duong dnc frung dI qun môf dIôm xy dõ cho. Þhung duong
nnv co bnn chûf khnc nhnu, phu fhuôc vno gIn frI cun bIôf sô frong If. (4.?). IIôu fhI bIôf
sô boI D

2
4 D b ac = ÷ (4.8)
Ðuong dnc frung co fhô In fhuc vn khnc nhnu, fhuc vn bnng nhnu, honc no, phu fhuôc
vno gIn frI cun D. Ðnc bIôf:
D > 0. HnI dnc frung fhuc vn phnn bIôf fôn fnI qun môI dIôm frong mnf phnng xy. VoI
fruong hop nnv, hô phuong frInh do If. (4.ln vn b) dun rn duoc goI In bypcrbo/ic.
Ncu D = 0. Môf dnc frung fhuc fôn fnI. dnv, hô Ihuong frInh. (4.ln vn b) duoc goI In
parabo/ic.
Ncu D < 0: duong dnc frung In no. dnv, hô If. (4.In vn b) duoc goI In c/iptic.
Su phnn IonI fun fuvôn fInh nhung phuong frInh dno hnm rIông fhnnh oIIpfIc,
pnrnboIIc honc hvporboIIc In fông qunf frong phnn fIch nhung phuong frInh nhu vûv. In
nhom phuong frInh nnv co hnnh vI khnc nhnu vô fông fhô, nhu sõ duoc fhno Iuûn fom fnf
vô snu. Côc cun nhung fu oIIpfIc, pnrnboIIc honc hvporboIIc duoc su dung dô gnn cho
http://www.ebook.edu.vn 86
nhung phuong frInh nnv, don gInn In su fuong fu fruc fIôp voI fruong hop cnc mnf cnf
hInh non. Ihuong frInh fông qunf cho môf mnf cnf hInh non fhoo hInh hoc gInI fIch In
ax
2
+ bxy + cy
2
+ Jx + cy + / = 0
frong do, nôu
b
2
-4ac > 0, hInh non In môf hInh hvpocboI
b
2
-4ac = 0, hInh non In môf pnrnboI
b
2
-4ac < 0, hInh non In môf hInh oIIp.
Chúng fn chú ý rnng, dôI voI nhung phuong frInh dno hnm rIông hvporboIIc, vIôc fôn
fnI hnI dnc frung phnn bIôf vn fhuc cho phóp phnf frIôn môf phuong phnp cho IoI gInI snn
cun nhung phuong frInh nnv. Þôu chúng fn fro InI voI If. (4.3) vn frôn fhuc fô muôn gInI,
vI du cu1cy, su dung quv fnc Crnmor, chúng fn co
0
0
N
u
v A
c
= =
c

frong do dInh fhuc fu sô In
av ax av
au ax
a c f a
a c f a
N
0
0 0
2 2 2 2
1 1 1 1
= (4.9)
!ý do fnI sno N phnI bnng 0 In cu1cy suv bIôn, co dnng 0/0. VI A dõ cho bnng 0,
N phnI bnng 0 dô cho phóp cu1cy In suv bIôn. Su khnI frIôn If. (4.9) sõ dûn dôn nhung
phuong frInh xóf dôn nhung bIôn fruong dong In nhung pbuong trinb Jao bàm tbuong, vn
frong môf vnI fruong hop In nhung phuong frInh dnI sô; nhung phuong frInh nnv nhûn
duoc fu If. (4.9) goI In nhung phuong frInh tuong Juong. Chúng chí np dung doc fhoo
nhung duong dnc frung. Ðnv In bnn chûf cun IoI gInI nhung phuong frInh dno hnm rIông
hvporboIIc chInh gôc: don gInn In fIch phnn phuong frInh dno hnm fhuong don gInn hon,
(phuong frInh fuong duong) doc fhoo nhung duong dnc frung frong mnf phnng xy. Þo
duoc goI In phuong phnp dnc frung. Ihuong phnp nnv duoc phnf frIôn mnnh dô gInI dong
không nhof sIôu nm, voI no hô phuong frInh dong chu dno In hvporboIIc. VIôc fhuc hIôn
fhuc hnnh phuong phnp dnc frung vôu cûu su su dung mnv fInh sô cno fôc, vn boI vûv co
fhô xóf môf cnh hop Iý nhu môf bô phûn cun CIÐ. Tuv nhIôn, phuong phnp dnc frung nôI
fIông In do ky fhuûf cô dIôn cho IoI gInI dong sIôu nm không nhof, vn boI vûv chúng fn sõ
không xóf no frong bûf ky chI fIôf nno frong bnI nnv. Ðô bIôf chI fIôf hon, xom Thnm khno
l4.
4.3 TRANG THÁI TÔNG OUÁT CUA NHUNG NHÓM PHUONG TRÌNH ÐAO
HAM RI£NG KHÁC NHAU VA OUAN H£ CUA CHUNG VÓI ÐÔNG IUC HOC
CHAT IONG
Trong muc nnv chúng fn don gInn bnn Iuûn, không chung mInh, môf vnI hnnh vI cun
nhung phuong frInh dno hnm rIông hvporboIIc, oIIpfIc vn pnrnboIIc, vn IIôn hô hnnh vI
http://www.ebook.edu.vn 87
nnv voI IoI gInI cun nhung bnI fonn frong dông Iuc hoc chûf Iong. Ðô co nhIôu chI fIôf vô
nhung dnc frung cun phuong frInh dno hnm rIông, hõv xom bûf ky bnI gInng fôf nno vô
fonn hoc hIôn dnI, nhu Thnm khno l?.
4.3.1 PLuonu tvInL LyµevboII¢
VoI nhung phuong frInh hvporboIIc, fhông fIn fnI môf dIôm I dõ cho chí nnh huong
foI nhung vung gIun nhung dnc frung fIôn. VI du, khno snf HInh 4.l, duoc phnc hon cho
bnI fonn hnI chIôu voI hnI bIôn không gInn dôc Iûp. ÐIôm P duoc dInh vI fnI (x, yì dõ cho.
Xóf nhung dnc frung chnv frnI vn chnv phnI dI qun dIôm P nhu frong HInh 4.l.


Hình 4.1. Miên và biên cho Iòi giái phuong trình hyperboIic. Dòng hai chiêu ôn dinh.

Thông fIn fnI dIôm P chí nnh huong Iôn vung bong - vung duoc gnn nhõn | gIun hnI
dnc frung fIôn dI qun P frong HInh 4.l. ÐIôu nnv co môf hIôu ung dông fhoI Iôn nhung
dIôu kIôn bIôn dôI voI nhung phuong frInh hvporboIIc. CIn fhIôf rnng fruc honnh In môf
dIôu kIôn bIôn dõ cho cun bnI fonn, fuc In nhung bIôn phu fhuôc u vn o duoc bIôf doc fhoo
fruc honnh. Þhu vûv IoI gInI co fhô nhûn duoc bnng 'fIôn frIôn phIn fruoc' môf khonng
cnch y, bnf dûu fu bIôn dõ cho. Tuv nhIôn, IoI gInI cho u vn o fnI dIôm P sõ chí phu fhuôc
vno phûn bIôn gIun a vn b, nhu fhûv frong HInh 4.l. Thông fIn fnI dIôm c nnm ngonI
khonng ab, Inn fruvôn doc fhoo nhung dnc frung dI qun c, vn chí nnh huong Iôn vung ||
frong HInh 4.l. ÐIôm P In bôn ngonI vung || vn do do không cnm nhûn fhông fIn fu dIôm
c. VoI Iý do nnv, dIôm P chí phu fhuôc vno phûn bIôn duoc chnn vn bno boc gIun hnI duong
dnc frung qun dIôm P, fhIôf Iûp khonng cnch ab.
Trong dông Iuc hoc chûf Iong, nhung kIôu dong snu dnv duoc kIôm sonf boI nhung
phuong frInh dno hnm rIông hvporboIIc, vn do do fhô hIôn hnnh vI mô fn o frôn:

http://www.ebook.edu.vn 88

Hình 4.2. Miên và biên cho Iòi giái phuong trình hyperboIic. Dòng ôn dinh ba chiêu.

(l) Dong ôn Jinb, sicu âm kb6ng nb6t. Þôu dong In hnI chIôu, hnnh vI gIông nhu dõ
fhno Iuûn frong HInh 4.l. Þôu dong bn chIôu, fhI co nhung mnf dnc frung frong không
gInn xy:, nhu phnc hon frong HInh 4.2. Xóf dIôm P fnI vI frI dõ cho (x, y, :ì. Thông fIn fnI
P nnh huong Iôn fhô fIch bong frong mnf dnc frung. ÞgonI rn, nôu mnf phnng xy In môf
mnf bIôn, fhI chí phûn bIôn hIôn gnch chóo frong mnf phnng xy, duoc cnf boI mnf dnc
frung, In co hIôu ung bûf ky Iôn P. Trong HInh 4.2, nhung bIôn phu fhuôc duoc gInI bnng
vIôc bnf dûu voI du IIôu cho frong mnf phnng xy, vn 'fIôn frIôn' fhoo huong :. VoI bnI fonn
dong sIôu nm không nhof, huong dong fông qunf cùng frong huong :.


Hình 4.3. Miên và biên cho Iòi giái cua phuong trình hyperboIic: dòng không ôn dinh môt chiêu.

(2) Dong kb6ng ôn Jinb không nhof nón duoc. VoI nhung dong không ôn dInh không
nhof môf chIôu vn hnI chIôu, nhung phuong frInh chu dno In hvporboIIc, không qunn
http://www.ebook.edu.vn 89
frong IIôu dong dIn phuong duoI nm honc sIôu nm. dnv, fhoI gInn fhoo huong fIôn. VoI
dong không ôn dInh môf chIôu, xóf môf dIôm P frong mnf phnng xt cho frong HInh 4.3.
Môf Iûn nun, vung bI nnh huong boI P In vung bong gIun hnI dnc frung fIôn dI qun P, vn
khonng ab In phûn duv nhûf cun bIôn doc fhoo fruc honnh mn o do IoI gInI fnI P phu
fhuôc. VoI dong không ôn dInh hnI chIôu xóf môf dIôm P frong không gInn (x, y, tì nhu
frong HInh 4.4. Vung bI nnh huong boI P, vn phûn cun bIôn frong mnf phnng xy mn frôn
do IoI gInI fnI P phu fhuôc duoc cho frong hInh nnv. Inf dûu voI du IIôu bnn dûu duoc bIôf
frong mnf phnng xy, IoI gInI 'fIôn buoc" fhoo fhoI gInn.


Hình 4.4. Miên và biên cho Iòi giái cua phuong trình hyperboIic: dòng không ôn dinh hai chiêu.

4.3.2 PLuonu tvInL µuvuboII¢
VoI nhung phuong frInh pnrnboIIc, fhông fIn fnI dIôm I frong mnf phnng xv nnh
huong Iôn fonn bô vung cun mnf phnng o môf phIn cun I. ÐIôu nnv duoc phnc hon frong
HInh 4.5, frong do duong dnc frung don dI qun dIôm P duoc võ. CIn fhIôf fruc x vn y In
nhung bIôn, IoI gInI fnI P phu fhuôc vno nhung dIôu kIôn bIôn doc fhoo fonn bô fruc y,
cùng nhu frôn phûn do cun fruc honnh fu a foI b. Þhung IoI gInI cho phuong frInh
pnrnboIIc cùng In IoI gInI 'fIôn frIôn'; bnf dûu voI nhung dIôu kIôn bIôn doc fhoo cn hnI fruc
x vn y, IoI gInI fruong dong nhûn duoc bnng 'fIôn frIôn' frong huong x fông qunf.
Trong dông Iuc hoc chûf Iong, co nhung dnng don gInn cun phuong frInh ÞnvIor-
Sfokos fhô hIôn hnnh vI kIôu pnrnboIIc. Þôu nhung sô hnng ung suûf nhof xóf dôn dno
hnm ung voI x duoc bo qun frong nhung phuong frInh nnv, chúng fn nhûn duoc phuong
frInh ÞnvIor-Sfokos 'pnrnboIIc hon', cho phóp môf IoI gInI fIôn frIôn xuôI chIôu fhoo huong
x, bnf dûu voI môf vnI du IIôu dnc frung doc fhoo huong x vn y. Môf su don gInn hon nun
cun phuong frInh ÞnvIor-Sfokos cho fruong hop sô !ovnoIds Ion dûn foI phuong frInh Iop
bIôn nôI fIông. Cnc phuong frInh Iop bIôn fhô hIôn hnnh vI pnrnboIIc nnv cho frong HInh
4.5.
http://www.ebook.edu.vn 90


Hình 4.5. Miên và biên cho Iòi giái nhùng phuong trình paraboIic trong hai chiêu.

4.3.3 PLuonu tvInL eIIµtI¢
VoI nhung phuong frInh oIIpfIc, fhông fIn fnI dIôm I frong mnf phnng xv nnh huong
fûf cn cnc vung khnc cun mIôn. ÐIôu nnv duoc phnc hon frong HInh 4.6, cho môf mIôn
hInh chu nhûf. dnv, mIôn dong honn fonn, duoc bno vnv boI bIôn dong abJc. ÐIôu nnv
frnI nguoc voI nhung mIôn mo voI nhung phuong frInh hvporboIIc vn pnrnboIIc bnn Iuûn
som hon nhu frong nhung hInh fruoc dnv, fuc In HInh 4.l foI 4.5.


Hình 4.6. Miên và biên cho Iòi giái nhùng phuong trình eIiptic hai chiêu.

VoI nhung phuong frInh oIIpfIc, vI dIôm P nnh huong Iôn fûf cn cnc dIôm frong mIôn,
vûv dôn Iuof IoI gInI fnI dIôm P bI nnh huong boI fonn bô bIôn kIn abJc. IoI vûv IoI gInI fnI
dIôm P phnI duoc fhuc hIôn dông fhoI voI IoI gInI fnI fûf cn cnc dIôm khnc frong mIôn.
ÐIôu nnv honn fonn frnI nguoc voI nhung IoI gInI 'fIôn frIôn' voI phuong frInh
hvporboIIc vn pnrnboIIc. VoI Iý do nnv, nhung bnI fonn xóf dôn nhung phuong frInh oIIpfIc
http://www.ebook.edu.vn 91
fhuong duoc goI In 'cnn bnng ', honc nhung bnI fonn ¨gInm khno¨, vI IoI gInI frong mIôn
phu fhuôc vno fonn bô bIôn xung qunnh mIôn |xom Thnm khno l8 cho nhIôu chI fIôf hon].
Trong dông Iuc hoc chûf Iong, dong ôn dInh duoI nm, không nhof duoc kIôm sonf boI
phuong frInh oIIpfIc. Þhu môf fruong hop nho, dIôu nnv cùng bno gôm dong không nón
duoc (mn vô Iý fhuvôf ngu ý rnng sô Mnch bnng 0). Ðo do, voI nhung dong nhu vûv, nhung
dIôu kIôn bIôn vûf Iý phnI duoc np dung frôn môf bIôn dong mn vô fông fhô bno vnv dong,
vn IoI gInI fruong dong fnI moI dIôm frong dong phnI nhûn duoc dông fhoI vI IoI gInI fnI
môf dIôm nnh huong dôn IoI gInI fnI fûf cn cnc dIôm khnc.
ÐôI voI HInh 4.6, nhung dIôu kIôn bIôn phnI duoc np dung frôn fonn bô bIôn abcJ.
Þhung dIôu kIôn bIôn nnv co fhô co nhung dnng snu:
(l) Môf dnc frung cun nhung bIôn u vn o phu fhuôc doc fhoo bIôn. KIôu dIôu kIôn bIôn
nnv duoc goI In dIôu kIôn ÐIrIchIoI.
(2) Môf dnc frung nhung dno hnm cun nhung bIôn phu fhuôc, nhu cu1cx.. doc fhoo
bIôn. ÐIôu kIôn bIôn kIôu nnv duoc goI In dIôu kIôn Þoumnnn.
4.3.4 Môt vuI bInL Iuûn
TnI gInI donn nnv dIôu bô Ich In qunv InI fhno Iuûn cun chúng fn vô dong không nhof
qun môf vûf fhô mùI fu sIôu nm frong Chuong l, vn dnc bIôf frong HInh l.l. do chúng
fn chí rn dong ôn dInh duoI nm dIn phuong duoc kIôm sonf boI nhung phuong frInh dno
hnm rIông oIIpfIc, vn dong ôn dInh sIôu nm dIn phuong duoc kIôm sonf boI nhung phuong
frInh dno hnm rIông hvporboIIc. Inv gIo chúng fn co hIôu bIôf fôf hon dIôu do co nghIn In
gI vô mnf fonn hoc; vn vI hnnh vI fonn hoc cun nhung phuong frInh hvporboIIc vn oIIpfIc In
khnc nhnu vô fông fhô, chúng fn co su dnnh gIn moI voI nhung kho khnn gnp phnI boI
nhung nhn nghIôn cuu fruoc dnv frong vIôc cô gnng gInI bnI fonn vûf fhô mùI fu. Su fhnv
dôI dôf ngôf frong bnn chûf cun nhung phuong frInh chu dno qun hnng rno nm fhnnh frôn
fhuc fô IonI fru bûf ky IoI gInI fhuc hnnh nno cun bnI fonn dong ôn dInh vûf fhô mùI fu,
xóf dôn môf xu Iý dông nhûf cn nhung vung duoI nm Iûn sIôu nm. Tuv nhIôn, fu HInh 4.4
fhûv rnng dong không ôn dInh không nhof duoc kIôm sonf boI nhung phuong frInh
hvporboIIc, bnI fonn không cûn bIôf dong dIn phuong duoI nm honc sIôu nm. ÐIôu nnv
cung cûp co hôI snu dnv. Inf dûu fu dIôu kIôn bnn dûu khn fuy fIôn dôI voI fruong dong
frong mnf phnng xy frong HInh l.l, gInI nhung phuong frInh dong không nhof không ôn
dInh hnI chIôu, fIôn vô phIn fruoc fhoo fhoI gInn nhu phnc hon frong HInh 4.4. VoI nhung
fhoI gInn Ion, IoI gInI fIôp cûn frnng fhnI ôn dInh, frong do nhung dno hnm fhoI gInn cun
nhung bIôn dong fIôp cûn 0. Trnng fhnI ôn dInh nnv In kôf qun mong muôn vn cnI gI bnn
co, khI bnn fIôp cûn frnng fhnI ôn dInh nnv In IoI gInI cho fonn bô fruong dong bno gôm cn
nhung vung duoI nm Iûn sIôu nm. Hon nun, IoI gInI nnv cùng nhûn duoc bnng cung
phuong phnp cho fonn bô dong. Thno Iuûn o frôn cho fn fu fuong co bnn cun ky tbuât pbu
tbuôc tboi gian dôI voI IoI gInI bnI fonn dong. VIôc fhuc hIôn sô fhuc hnnh boI MoroffI vn
Abboff |2] vno nnm l966 fno nôn môf dôf phn khon hoc chu vôu cho IoI gInI cun bnI fonn
vûf fhô mùI fu sIôu nm nhu dõ fhno Iuûn frong Chuong l.
TnI gInI donn nnv, no dnng dô sInh vIôn khno snf IoI gInI fhuc fô dnng khóp kIn nhung
phuong frInh dno hnm rIông fuvôn fInh nno do co dnng hvporboIIc vn pnrnboIIc. ÞhIôu IoI
http://www.ebook.edu.vn 92
gInI cô dIôn co fhô cho frong nhung Thnm khno l? vn l8 In nhung nguôn fôf. Tuv nhIôn,
chúng fn sõ không fhuc hIôn môf khno snf nhu vûv frong bnI gInng nnv; fhnv vI do chúng
fn sõ chuvôn dôn nhung IoI gInI sô IIôn qunn dôn dong chûf Iong. Môf Iûn nun, sInh vIôn
duoc khuvôn doc nhung Thnm khno l? vn l8 dô bIôf fhôm chI fIôf.
4.3.5 BuI toún duo¢ sùµ dùt ký
Trong khI gInI nhung phuong frInh dno hnm rIông, dôI khI dô dnng fhu môf IoI gInI su
dung nhung dIôu kIôn bIôn vn bnn dûu snI vn fhIôu. Không cûn bIôf IoI gInI In gInI fIch
honc bnng sô, bnI fonn snp dnf kóm sõ fhuong dûn dôn nhung kôf qun gIn fno.
IoI vûv, chúng fn dInh nghIn bnI fonn duoc snp dnf ky nhu snu: nôu IoI gInI cho môf
phuong frInh dno hnm rIông fôn fnI vn duv nhûf, vn nôu IoI gInI phu fhuôc IIôn fuc vno
nhung dIôu kIôn bnn dûu vn dIôu kIôn bIôn, fhI bnI fonn duoc snp dnf ky. Trong CIÐ,
dIôu qunn frong In bnn fhIôf Iûp bnI fonn cun bnn duoc snp dnf ky fruoc khI bnn fhu fhuc
hIôn môf IoI gInI sô.
http://www.ebook.edu.vn 93
CHUONG 5. ROI RAC HOÁ NHUNG PHUONG TRÌNH ÐAO
HAM RI£NG
J.Ð. Andevson, Jv.
5.1 MO ÐAU
Þhung nghIôm gInI fIch cun phuong frInh dno hnm rIông bno gôm cnc bIôu fhuc dnng
khóp kIn cho fn cho su bIôn dôI cun nhung bIôn phu fhuôc IIôn fuc khnp mIôn. Þguoc InI,
nhung IoI gInI sô co fhô cho fn cnu frn IoI chí fnI cnc dIôm roI rnc frong mIôn, goI In cnc
Jicm /u6i. VI du HInh 5.l cho fhûv môf donn IuoI rIông bIôf frong mnf phnng xy. Ðô fIôn
IoI, hõv gIn fhIôf rnng khonng cnch cun cnc dIôm IuoI frong huong x In dông nhûf, cho
bnng Ax, vn khonng cnch cun nhung dIôm frong huong y cùng dông nhûf, cho bnng Ay nhu
frong HInh 5.l. ÞoI chung Ax vn Ay In khnc nhnu. Ðuong nhIôn, không cûn fhIôf fuvôf dôI
rnng Ax honc Ay In dông nhûf; vô fông fhô chúng fn co fhô phnn bô khonng cnch không
bnng nhnu fhoo cn hnI huong, frong do gIn frI Ax khnc nhnu gIun môI cnp dIôm IuoI IIôn
fIôp, vn fuong fu dôI voI Ay. Tuv nhIôn, phûn mo rông chu vôu cun nhung ung dung CIÐ
bno hnm nhung IoI gInI sô frôn môf IuoI co khonng cnch dông nhûf frong môI huong, vI
dIôu nnv don gInn hon Iûp frInh IoI gInI, fIôf kIôm không gInn Iuu fru vn fhông fhuong kôf
qun co dô chInh xnc Ion hon. Khonng cnch dông nhûf nnv không phnI xuûf hIôn frong
không gInn vûf Iý xy nhu no fhuong xuvôn duoc Inm frong CIÐ, nhung fInh fonn sô duoc
fhuc hIôn frong môf không gInn fInh fonn bIôn dôI, co khonng cnch dông nhûf frong
nhung bIôn dôc Iûp duoc bIôn dôI, nhung InI fuong ung voI khonng cnch không dông nhûf
frong mnf phnng vûf Iý. Þhung bnI fonn nnv sõ duoc fhno Iuûn chI fIôf frong Chuong 6.
Trong bûf ky su kIôn nno, frong chuong nnv chúng fn sõ gIn fhIôf khonng cnch dông nhûf
frong fung huong fon dô nhung không nhûf fhIôf bnng nhnu cho cn hnI huong, fuc In
chúng fn gIn fhIôf Ax vn Ay In nhung hnng sô, nhung không bnng nhnu.
Tro InI HInh 5.l, cnc dIôm IuoI duoc xnc dInh boI chí sô i chnv frong huong x, vn chí sô
j chnv fhoo huong y. Ðo do, nôu (i, jì In chí sô cho dIôm P frong HInh 5.l, fhI dIôm ngnv
phIn bôn phnI cun P co nhõn (i +1, jì, ngnv phIn bôn frnI (i-1, jì, dIôm fruc fIôp o frôn
(i, j+1ì, vn dIôm fruc fIôp duoI (i, j-1ì.
Pbuong pbap sai pbân buu ban duoc su dung rông rõI frong CIÐ, vn boI vûv hûu hôf
chuong nnv dnnh cho nhung bnI fonn IIôn qunn dôn snI phnn huu hnn. Tu fuong cun
phuong phnp snI phnn huu hnn In fhnv fhô nhung dno hnm rIông xuûf hIôn frong nhung
phuong frInh chu dno cun dông Iuc hoc chûf Iong (nhu dûn xuûf frong Chuong 2) bnng
nhung fhuong sô snI phnn dnI sô, cho fn môf bc pbuong trinb Jai sô co fhô gInI voI nhung
bIôn fruong dong fnI nhung dIôm IuoI dnc bIôf, roI rnc frong dong (nhu fhûv frong HInh
5.l).
http://www.ebook.edu.vn 94

Hình 5.1. Các diêm Iuói ròi rac

Inv gIo chúng fn dûn xuûf môf vnI snI phnn dnI sô fông qunf hon duoc su dung dô roI
rnc nhung phuong frInh dno hnm rIông.
5.2 ÐAN XUAT NHUNG SAI PHAN HUU HAN CO BAN
Þhung frInh bnv snI phnn huu hnn cun dno hnm dun vno khnI frIôn chuôI TnvIor. VI
du, nôu bIôu fhI u
i,j
In fhnnh phûn vûn fôc x fnI dIôm (i, jì, fhI vûn fôc u
i+1,j
fnI dIôm (i +1, jì
co fhô bIôu fhI duoI dnng chuôI khnI frIôn TnvIor gûn dIôm (i, jì, nhu snu:
2 2 3 3
1, , 2 3
,
, ,
( ) ( )
..
2 6
i i i i
i i
i i i i
u u x u x
u u x
x x x
+
| | | | c c A c A | |
= + A + + +
| | |
c c c
\ .
\ . \ .
(5 l)
If. (5.l) vô mnf fonn hoc In môf bIôu fhuc chInh xnc cho u
i+1,j
nôu
(n) sô cun nhung sô hnng In vô hnn vn chuôI hôI fu,
(b) vn/honc Ax ÷ 0.
VoI nhung fInh fonn sô, không fhuc fô khI Iûv môf sô vô hnn cun nhung sô hnng frong
If. (5.l). IoI vûv, If. (5.l) Juoc càt cut. VI du, nôu nhung sô hnng co dô Ion (Axì
2
vn bûc
cno hon bI bo qun, If. (5.l) fôI gInn fhnnh
2
) (
2
,
2
2
,
, , 1
x
x
u
x
x
u
u u
i i
i i
i i i i
A
|
|
.
|

\
|
c
c
+ A |
.
|

\
|
c
c
+ ~
+
(5.2)
Chúng fn noI If. (5.2) co Jô cbtnb xac bâc bai, vI nhung sô hnng co bûc (Axì
J
vn cno
hon dõ bI bo qun. Þôu nhung sô hnng co bûc (Axì
2
vn cno hon bI bo qun, chúng fn nhûn
duoc fu If. (5.l),
x
x
u
u u
i i
i i i i
A
|
.
|

\
|
c
c
+ ~
+
,
, , 1
(5.3)
frong do If. (5.3) co Jô cbtnb xac bâc nbât. Trong If. (5.2) vn (5.3), nhung sô hnng bûc cno
hon bI bo qun fhô hIôn sai sô càt cut frong chuôI huu hnn. VI du, snI sô cnf cuf cho If.
(5.2)
http://www.ebook.edu.vn 95
,
3
( )
( )
!
n n
i i n
n
u x
n x
·
=
c A
c
¯

vn snI sô cnf cuf cho If. (5.3)
,
2
( )
( )
!
n n
i i n
n
u x
n x
·
=
c A
c
¯

SnI sô cnf cuf co fhô gInm bnng cnch:
(n) Iûv nhIôu sô hnng hon frong chuôI TnvIor, If. (5.3). ÐIôu nnv dûn dôn dô chInh xnc
co bûc cno hon frong su frInh bnv u
i+1,j
.
(b) gInm bof dô Ion cun Ax
Chúng fn hõv fro InI foI If. (5.l), vn gInI cho (cu1cxì
i,j

...
6
) (
2
2
,
3
3
,
2
2
, , 1
,
÷
A
|
|
.
|

\
|
c
c
÷
A
|
|
.
|

\
|
c
c
÷
A
÷
= |
.
|

\
|
c
c
+
x
x
u x
x
u
x
u u
x
u
i i i i
i i i i
i i

honc
) (
, , 1
,
x O
x
u u
x
u
i i i i
i i
A +
A
÷
=
|
.
|

\
|
c
c
+
(5.4)
Trong If. (5.4), ký hIôu O(Ax) In môf ký hIôu fonn hoc hInh fhuc fhô hIôn nhung sô
hnng co bûc Ax. If. (5.4) ký hIôu chInh xnc hon If. (5.3), xóf dôn ký hIôu 'xûp xí bnng';
frong If. (5.4) bûc dô Ion cun snI sô cnf cuf duoc cho fuong mInh boI ký hIôu O. Chúng fn
bnv gIo xnc dInh su fhô hIôn snI phnn co dô chInh xnc bûc nhûf cho dno hnm (cu1cxì
i,j
bIôu
fhI boI If. (5.4) nhu môf sai pbân ticn bâc nbât, Inp InI duoI dnv
) (
, , 1
,
x O
x
u u
x
u
i i i i
i i
A +
A
÷
=
|
.
|

\
|
c
c
+
(5.4 Inp InI)
Inv gIo chúng fn hõv vIôf khnI frIôn chuôI TnvIor cho u
i-1,j
, khnI frIôn qunnh u
i,j

...
6
) (
2
) (
) (
3
,
3
3 2
,
2
2
,
, , 1
+
A ÷
|
|
.
|

\
|
c
c
+
A ÷
|
|
.
|

\
|
c
c
+ A ÷ |
.
|

\
|
c
c
+ =
÷
x
x
u x
x
u
x
x
u
u u
i i i i
i i
i i i i

...
6
) (
2
) (
) (
3
,
3
3 2
,
2
2
,
, , 1
+
A
|
|
.
|

\
|
c
c
÷
A
|
|
.
|

\
|
c
c
+ A |
.
|

\
|
c
c
÷ =
÷
x
x
u x
x
u
x
x
u
u u
i i i i
i i
i i i i
(5.5)
CInI dôI voI If. (5.l0) cho (cu1cxì
i,j
, chúng fn nhûn duoc
) (
, 1 ,
,
x O
x
u u
x
u
i i i i
i i
A +
A
÷
=
|
.
|

\
|
c
c
÷
(5.6)
If. (5.6) In bIôu fhuc sai pbân /ùi bâc nbât fnI dIôm IuoI (I, j).
Chúng fn bnv gIo hõv fru Ihuong frInh (5.5) fu Ihuong frInh (5.l)
3 3
1, 1, 3
,
,
( )
2 ( ) ...
3
i i i i
i i
i i
u u x
u u x
x x
+ ÷
| | c c A | |
÷ = A + +
| |
c c
\ .
\ .
(5.?)
http://www.ebook.edu.vn 96
CInI If. (5.?) cho (cu1cxì
i,j
chúng fn nhûn duoc
1, 1, 2
,
( )
2
i i i i
i i
u u
u
O x
x x
+ ÷
÷
c | |
= + A
|
c A
\ .
(5.8)
Ihuong frInh (5.8) In môf sai pbân trung tâm bâc bai cho dno hnm (cu1cxì fnI dIôm
IuoI (i, jì.
Ðô nhûn duoc bIôu fhuc snI phnn huu hnn cho dno hnm rIông bûc hnI
2
2
, i i
u
x
| | c
|
c
\ .
, fruoc
hôf Iûv sô hnng dô Ion bûc frong Ihuong frInh (5.8), fu If. (5.?), vn If. (5.8) co fhô vIôf

3 2
1, 1,
3
,
,
( )
..
2 6
i i i i
i i
i i
u u
u u x
x x x
+ ÷
÷
| | c c A | |
= ÷ +
| |
c A c
\ .
\ .
(5.9)
Thnv fhô If. (5.9) vno frong (5.l), chúng fn nhûn duoc
3 2
1, 1,
1, , 3
,
2 2 3 3 4 4
2 3 4
, , ,
( )
...
2 6
( ) ( ) ( )
..
2 6 24
i i i i
i i i i
i i
i i i i i i
u u
u x
u u x
x x
u x u x u x
x x x
+ ÷
+

÷
| | c A
= + ÷ + A
|
A c
\ .

| | | | | | c A c A c A
+ + + +
| | |
c c c
\ . \ . \ .
(5.l0)
CInI If.(5.l0) dôI voI
2
2
, i i
u
x
| | c
|
c
\ .
fn nhûn duoc
2
1, , 1, 2
2 2
,
2
( )
( )
i i i i i i
i i
u u u
u
O x
x x
+ ÷
÷ +
| | c
= + A
|
c A
\ .
(5.ll)
If. (5.ll) In sai pbân trung tâm câp bai bâc bai cho dno hnm (c
2
u1cx
2
ì fnI dIôm IuoI
(i. jì.
Þhung bIôu fhuc snI phnn voI nhung dno hnm y nhûn duoc chInh xnc fhoo cung cnch.
Þhung kôf qun fruc fIôp fuong fu voI nhung phuong frInh fruoc dnv cho nhung dno hnm
x. Chúng In
, 1 ,
,
( )
i i i i
i i
u u
u
O v
v v
+
÷
| | c
= + A
|
c A
\ .
snI phnn fIôn
, , 1
,
( )
i i i i
i i
u u
u
O v
v v
÷
÷
| | c
= + A
|
c A
\ .
snI phnn IuI
, 1 , 1
,
( )
2
i i i i
i i
u u
u
O v
v v
+ ÷
÷
| | c
= + A
|
c A
\ .
snI phnn frung fnm
http://www.ebook.edu.vn 97
2
, 1 , , 1 2
2 2
,
2
( )
( )
i i i i i i
i i
u u u
u
O v
v v
+ ÷
÷ +
| | c
= + A
|
c A
\ .
snI phnn frung fnm cûp hnI
ÐIôu fhú vI In snI phnn frung fnm cûp hnI cho boI vI du If. (5.ll) co fhô hIôu nhu môf
snI phnn fIôn nhung dno hnm bûc nhûf, vn snI phnn IuI su dung nhung dno hnm bûc nhûf.
Io ký hIôu O cho fIôn IoI, chúng fn co
2
1, ,
2
,
,
2
1, , , 1,
2
,
2
1, , 1,
2 2
,
( ) ( )
( )
1
( ) ( )
2
( )
i i i i
i i
i i
i i i i i i i i
i i
i i i i i i
i i
u u
u u
x x
x x x x
u u u u
u
x x x x
u u u
u
x x
+
+ ÷
+ ÷
c c
÷
| | c c c
c c
= ~
|

c c A c

\ .
÷ ÷ | | c
~ ÷
|
A A A c
\ .
÷ +
| | c
~
|
c A
\ .
(5.l2)
If. (5.l2) In cung snI phnn nhu If. (5.ll).
Cung fu fuong do co fhô su dung dô nhnnh chong phnf sInh môf snI phnn huu hnn
cho dno hnm hôn hop (c
2
u1cxcyì fnI dIôm IuoI (i, jì. VI du,

2
,
( )
i i
u u
x v x v
| | c c c
=
|
c c c c
\ .
(5.l3)
Trong If. (5.l0), vIôf dno hnm x nhu snI phnn frung fnm cun nhung dno hnm y, vn
snu do voI nhung dno hnm y duoI dnng nhung snI phnn frung fnm.

1, 1, 2
2
1, 1 1, 1 1, 1 1, 1
2
1, 1 1, 1 1, 1 1, 1
2
1, 1 1, 1 1
,
( ) ( )
( )
2
1
( ) ( )
2 2 2
4
i i i i
i i i i i i i i
i i i i i i i i
i i i i i
i i
u u
u u v v
x v x v x
u u u u
u
x v v v x
u u u u
u
x v x v
u u u
u
x v
+ ÷
+ + + ÷ ÷ + ÷ ÷
+ + ÷ ÷ + ÷ ÷ +
+ + ÷ ÷ +
c c
÷
c c c c c
= ~
c c c c A
÷ ÷ c
~ ÷

c c A A A

+ ÷ ÷ c
~

c c A A

+ ÷
| | c
=
|
c c
\ .
, 1 1, 1 2 2
( ) , ( )
4
i i i
u
O x v
x v
÷ ÷ +
÷
+ A A


A A

(5.l4)
ÞhIôu xûp xí snI phnn khnc co fhô nhûn duoc voI nhung dno hnm o frôn, cùng nhu voI
nhung dno hnm co bûc fhûm chI cno hon. Tu fuong cùng nhu fhô. Ðô Iûp bnng chI fIôf cho
nhIôu dnng snI phnn, hõv xom nhung frnng 44 vn 45 cun Thnm khno l8.
CnI gI xnv rn fnI bIôn¨ KIôu snI phnn nno In co fhô, khI chúng fn chí co môf huong dô
dI, fuc In huong rn khoI bIôn¨ VI du, hõv xóf HInh 5.2 mInh hon môf phûn cun bIôn voI
fruc fung fhnng goc voI bIôn. Cho dIôm IuoI l frôn bIôn, voI nhung dIôm 2 vn 3 cnch Ax vn
http://www.ebook.edu.vn 98
Ay frôn bIôn fuong ung. Chúng fn muôn xnv dung môf xûp xí snI phnn huu hnn cho cu1cy
fnI bIôn. Ðô dnng xnv dung môf snI phnn fIôn nhu
2 1
1
( )
u u u
O v
v v
÷ | | c
= + A
|
c A
\ .
(5.l5)
co dô chInh xnc bûc nhûf. Tuv nhIôn, Inm sno chúng fn nhûn duoc kôf qun co dô chInh xnc
bûc hnI¨ SnI phnn frung fnm cun chúng fn frong If. (5.8) Inm chúng fn fhûf bnI boI vI no
vôu cûu dIôm khnc duoI bIôn, duoc mInh hon nhu dIôm 2' frong HInh 5.2. ÐIôm 2' nnm
bôn ngonI mIôn fInh fonn, vn chúng fn noI chung không co fhông fIn vô u fnI dIôm nnv.
Vno nhung ngnv dûu cun CIÐ, nhIôu IoI gInI cô gnng fung buoc frnnh nó vûn dô nnv bnng
gIn fhIôf u

= u
2
.


Hình 5.2. Các diêm Iuói tai biên.

Ðnv duoc goI In dIôu kIôn bIôn phnn xn. Trong dn sô cnc fruong hop no không co ý
nghIn vûf Iý, vn chí In dô không chInh xnc so voI snI phnn fIôn cho boI If. (5.l5), nôu
không hon nhu vûv.
Þhu vûv co môf cnu hoI nun, Inm sno chúng fn fIm duoc snI phnn huu hnn co dô chInh
xnc bûc hnI fnI bIôn¨ Cnu frn IoI don gInn, vn no mInh hon môf phuong phnp khnc dûn
xuûf nhung fhuong sô snI phnn huu hnn. CIn fhIôf rnng fnI bIôn u co fhô duoc bIôu fhI boI
dn fhuc
2
u a bv cv = + + (5.l6)
p dung dôI voI cnc dIôm IuoI frong HInh 5.2, If. (5.l6) cho fn
1
2
2
2
3
( )
(2 ) (2 )
u a
u a b v c v
u a b v c v
=
= + A + A
= + A + A

CInI hô fhông nnv cho b.

1 2 3
3 4
2
u u u
b
v
÷ + ÷
=
A
(5.l?)
http://www.ebook.edu.vn 99
Tro InI voI If. (5.l6), vn Iûv snI phnn
2
u
b cv
v
| | c
= +
|
c
\ .
(5.l8)
If. (5.l8), duoc dnnh gIn fnI bIôn frong do y = 0, phnf sInh
1
u
b
v
| | c
=
|
c
\ .
(5.l9)
Kôf hop If. (5.l8) vn (5.l9), chúng fn nhûn duoc
1 2 3
1
3 4
2
u u u u
v v
÷ + ÷ | | c
=
|
c A
\ .
(5.20)
Þo cho fhûv dô chInh xnc co bûc cun If. (5.20). Xóf môf khnI frIôn chuôI TnvIor gûn
dIôm l.

2 2 3 3
1
2 3
1 1 1
( ) ...
2 6
u u v u v
u v u v
v v v
| | | | | | c c c
= + + + +
| | |
c c c
\ . \ . \ .
(5.2l)
So snnh If. (5.2l) vn (5.l6). IIôu fhuc dn fhuc gIn dInh cun chúng fn frong If. (5.l6)
In cùng nhu fhô khI su dung bn sô hnng dûu fIôn frong chuôI TnvIor. Ðo do, If. (5.l6) co
O(Ayì
2
. Trong vIôc hInh fhnnh dno hnm frong If. (5.20), chúng fn chIn cho Ay, nhu vûv
Inm If. (5.20) co O(Ayì
2
. Þhu vûv fu If. (5.20) chúng fn co fhô vIôf

2 1 2 3
1
3 4
( )
2
u u u u
O v
v v
÷ + ÷ | | c
= + A
|
c A
\ .
(5.22)
Ðnv In snI phnn co dô chInh xnc bûc hnI fnI bIôn mn fn mong muôn.
Cn If. (5.l5) Iûn (5.22) duoc goI In nhung sai pbân môt pbta, boI vI chúng bIôu fhI dno
hnm fnI môf dIôm duoI dnng bIôn phu fhuôc chí vno môf phIn cun dIôm. ÞhIôu snI phnn
môf phIn co fhô duoc hInh fhnnh voI muc dô chInh xnc cno hon, su dung dIôm IuoI bô sung
vno môf phIn cun dIôm dõ cho. Không co gI In khnc fhuong khI xóf nhung snI phnn môf
phIn bôn vn nnm dIôm np dung fnI bIôn.
5.3 KHÍA CANH CO BAN CUA PHUONG TRÌNH SAI PHAN HUU HAN
Inn chûf cun nhung IoI gInI snI phnn huu hnn frong CIÐ In su dung nhung fhuong sô
khnc nhnu dûn rn frong Muc 5.2 (honc nhung fuong fu khnc) dô fhnv fhô nhung dno hnm
rIông frong nhung phuong frInh dong chu dno, fno rn môf hô phuong frInh snI phnn dnI sô
voI nhung bIôn phu fhuôc fnI môI dIôm IuoI. Trong muc nnv, chúng fn khno snf môf vnI
khIn cnnh co bnn cun phuong frInh snI phnn.
Xóf phuong frInh mô hInh snu dnv, frong do chúng fn gIn fhIôf rnng bIôn phu fhuôc u
In môf hnm cun x vn t.

2
2
u u
t x
c c
=
c c
(5.23)
http://www.ebook.edu.vn 100
Chúng fn chon phuong frInh don gInn nnv dô fIôn IoI; fnI gInI donn nnv frong nhung
fhno Iuûn cun chúng fn, không co IoI khI dô cûp dôn nhIôu phuong frInh dong phuc fnp
hon. Þhung khIn cnnh co bnn cun nhung phuong frInh snI phnn huu hnn duoc khno snf
frong muc nnv co fhô phnf frIôn bnng cnch su dung phuong frInh If. (5.23). Cûn phnI
fhûv If. (5.23) In pnrnboIIc.
Þôu chúng fn fhnv fhô dno hnm fhoI gInn frong If. (5.23) voI môf snI phnn fIôn, vn
dno hnm không gInn voI môf snI phnn frung fnm, kôf qun:

1
1 1
2
2
( )
n n n n n
i i i i i
u u u u u
t x
+
+ ÷
÷ ÷ +
=
A A
(5.24)
Trong If. (5.24) ký hIôu fhông fhuong duoc su dung cho snI phnn cun dno hnm fhoI
gInn. Chí sô fhoI gInn fhông fhuong xuûf hIôn nhu cbt sô trcn frong CIÐ, frong do n bIôu
fhI nhung dIôu kIôn fnI fhoI gInn t, (n + 1ì bIôu fhI nhung dIôu kIôn fnI fhoI gInn (t + Atì,
vv. Chí sô duoI vûn bIôu fhI vI frI dIôm IuoI; voI kIch fhuoc không gInn xóf o dnv, ró rnng
chúng fn cûn duv nhûf chí sô i.
Cnu hoI: CnI gI In snI sô cnf cuf cho phuong frInh snI phnn huu hnn dûv du¨ !ó rnng,
phnI co môf snI sô cnf cuf boI vI môI snI phnn huu hnn co snI sô cnf cuf cun chInh no.
Chúng fn hõv fûp frung vno cnu hoI nnv.
Kôf hop If. (5.23) vn (5.24), vn vIôf fuong mInh cho snI sô cnf cuf IIôn qunn dôn
nhung snI phnn fhoo If. (5.4) vn (5.l0), chúng fn co
1 2 2 2 2
1 1
2 2 2 2
2 ( )
( ) ( )
2 12 ( )
n n n n n
n n i i i i i
i i
u u u u u u u u t u x
t t x x t x
+
+ ÷
÷ ÷ + c c c A c A
÷ = ÷ + ÷ + +

c A c A c c

(5.25)
Khno snf If. (5.25), frôn vô frnI In phuong frInh dno hnm rIông gôc, hnI sô hnng dûu
fIôn frôn vô phnI In frInh bnv snI phnn huu hnn cun phuong frInh nnv vn nhung sô hnng
frong nhung dûu moc vuông In sai sô càt cut cbo pbuong trinb Jây Ju. Chú ý rnng snI sô
cnf cuf cho frInh bnv nnv In O(At, (Axì
2
ì.
Ihuong frInh snI phnn huu hnn co fôI gInn fhnnh phuong frInh dno hnm fhuong khI
sô dIôm IuoI dI foI vô hnn, fuc In khI Ax ÷ 0 vn Ay ÷ 0 hnv không¨ Khno snf If. (5.25),
chúng fn fhûv rnng snI sô cnf cuf fIôn foI 0, vn do do phuong frInh snI phnn duong nhIôn
fIôp cûn phuong frInh dno hnm gôc. VoI fruong hop nnv, su frInh bnv snI phnn huu hnn
cun phuong frInh dno hnm rIông duoc coI In chnf chõ.
!oI gInI cun If. (5.24) co dnng cun IoI gInI 'fIôn frIôn' fhoo buoc fhoI gInn (fu Muc 4.3.2
fhûv rnng IoI gInI fIôn frIôn nhu vûv In môf dnc frung cun phuong frInh pnrnboIIc). CIn
fhIôf rnng chúng fn bIôf bIôn phu fhuôc fnI moI x o fhoI dIôm nno do, vI du fu dIôu kIôn
bnn dûu. Khno snf If. (5.24), chúng fn fhûv rnng no chun duv nhûf môf ûn sô, fuc In
1 + n
i
u .
Thoo cnch nnv, bIôn phu fhuôc fnI fhoI gInn (t + Atì co fhô nhûn duoc hIôn fu nhung kôf
qun duoc bIôf fnI fhoI gInn t, fuc In
1 + n
i
u fruc fIôp nhûn duoc fu nhung gIn frI duoc bIôf
n
i
u
1 +
,
n
i
u , vn
n
i
u
1 ÷
. Ðnv In môf vI du cun /oi giai sai pbân buu ban bicn.
http://www.ebook.edu.vn 101
!ûv môf vI du mnv dôm, chúng fn hõv fno bno vn fro InI phuong frInh dno hnm rIông
gôc cho boI If. (5.23). ThoI gInn nnv, chúng fn vIôf snI phnn không gInn bôn vô phnI duoI
dnng nhung fhuôc fInh trung binb gIun n vn (n+1ì, nhu vûv,
1 1 1 1
1 1 1 1
2
2 2 1
2 ( )
n n n n n n n n
i i i i i i i i
u u u u u u u u
t x
+ + + +
+ + ÷ ÷
÷ + ÷ ÷ + +
=
A A
(5.26)
SnI phnn cho frong If. (5.26) duoc goI In so Jô Crank-Nico/son. Khno snf If. (5.26)
môf cnch chnf chõ. n sô
1 + n
i
u không chí bIôu fhI dôI voI nhung dnI Iuong duoc bIôf fnI chí
sô fhoI gInn n, fuc In
n
i
u
1 +
,
n
i
u , vn
n
i
u
1 ÷
, mn con duoI dnng nhung dnI Iuong chun bIôf fnI chí
sô fhoI gInn n + 1, fuc In
1
1
+
+
n
i
u vn
1
1
+
÷
n
i
u . Ðo do, If. (5.26) np dung fnI môf dIôm IuoI dõ cho
không fhô boI kôf qun chInh no frong IoI gInI cho
1 + n
i
u . Thnv vI do, If. (5.26) phnI vIôf cho
moI dIôm IuoI, fno rn môf hô phuong frInh dnI sô fu do
1 + n
i
u không bIôf cho moI i co fhô
gInI dông fhoI. Ðnv In vI du cun /oi giai sai pbân buu ban ân. VI chúng dô cûp dôn vIôc
gInI nhung hô fhông Ion cnc phuong frInh dnI sô fuvôn fInh dông fhoI, nhung phuong
phnp ûn fhuong xóf dôn fhno fnc mn frûn Ion.
Þhung IoI fhô vn bûf IoI chInh fuong dôI cun hnI cnch fIôp cûn nnv duoc fông kôf nhu
snu:
l. Ticp cân bicn.
(n) !oI fhô: fuong dôI don gInn dô fhIôf Iûp vn Iûp frInh.
(b) Iûf IoI: dôI voI vI du cun chúng fn o frôn, voI Ax dõ cho, At phnI nho hon gIoI hnn
nno do boI nhung rnng buôc ôn dInh. Trong nhIôu fruong hop, At phnI rûf nho dô duv frI
su ôn dInh; dIôu nnv co fhô fno rn fhoI gInn fInh Inu frôn mnv fInh voI môf khonng dõ cho
cun t.
2. Ticp cân ân.
(n) !oI fhô: su ôn dInh co fhô duoc duv frI voI nhIôu gIn frI Ion cun At, do do su dung
Iuong fhoI gInn If hon dnng kô dô fInh fonn qun môf khonng dõ cho cun t. ÐIôu nnv Inm
cho mnv fInh fôn If hon fhoI gInn.
(b) Iûf IoI: phuc fnp hon dô fhIôf Iûp vn Iûp frInh.
(c) Iûf IoI: nhung fhno fnc mn frûn mnng fhuong duoc vôu cûu fnI môI buoc, fhoI gInn
mnv fInh frôn buoc fhoI gInn In nhIôu hon frong fIôp cûn hIôn.
(d) Iûf IoI: vI co fhô Iûv At Ion, snI sô cnf cuf sõ Ion hon, vn vIôc su dung nhung
phuong phnp ûn dô funn fhu nhung fhoI dIôm chInh xnc nhûf (bIôn fhIôn fhoo fhoI gInn
cun bIôn phu fhuôc) co fhô không chInh xnc nhu cnch fIôp cûn hIôn. Tuv nhIôn, voI IoI gInI
phu fhuôc vno fhoI gInn mn frong do frnng fhnI ôn dInh In kôf qun mong muôn, dô chInh
xnc fhoo fhoI gInn fuong dôI nnv không qunn frong Inm.
Trong fhoI gInn fu nnm l969 foI khonng nnm l9?9, phûn Ion mo rông nhung IoI gInI
CIÐ fhuc hnnh xóf dôn IoI gInI 'fIôn frIôn' (nhu frong vI du frôn) su dung nhung phuong
phnp hIôn. Þgnv nnv, chúng vûn In nhung phuong phnp fruc fIôp nhûf dôI voI nhung IoI
gInI fruong dong. Tuv nhIôn, nhIôu ung dung CIÐ phuc fnp hon - nhung vôu cûu rûf chnf
http://www.ebook.edu.vn 102
chõ vô khonng cnch dIôm IuoI frong môf vnI vung cun dong sõ vôu cûu mnv fInh Ion chnv
nhIôu hon vI vôu cûu buoc fhoI gInn nho. ÐIôu nnv fno IoI fhô IIôf kô o frôn voI nhung
phuong phnp ûn rûf IôI cuôn, fuc In khn nnng su dung buoc fIôn frIôn Ion fhûm chI cho
môf IuoI rûf mIn. VoI Iý do nnv, nhung phuong phnp ûn ngnv nnv In fIôu dIôm chInh cun
nhung ung dung CIÐ.
BInL Iuûn ¢Lunu
!ó rnng In nhung IoI gInI snI phnn huu hnn vô Iý Iuûn co vo In fruc fIôp; chí cûn fhnv
nhung dno hnm rIông frong nhung phuong frInh chu dno voI nhung fhuong sô snI phnn
dnI sô, vn nghIôn ngûm dô nhûn duoc IoI gInI nhung phuong frInh dnI sô nnv fnI môI dIôm
IuoI. Tuv nhIôn, ûn fuong nnv rûf Inc Ióng. VoI bûf ky ung dung dõ cho nno, không bno
dnm rnng nhung fInh fonn nhu vûv sõ chInh xnc, honc fhûm chI ôn dInh duoI fûf cn cnc
dIôu kIôn. Hon nun, dIôu kIôn bIôn dôI voI môf bnI fonn dõ cho quvôf dInh IoI gInI, vn boI
vûv nhung xu Iý fhIch hop dIôu kIôn bIôn frong khuôn khô ky fhuûf snI phnn huu hnn In
cuc ky qunn frong. VoI nhung Iý do nnv, nhung IoI gInI snI phnn huu hnn cun nhIôu
fruong dong khI dông Iuc không fhoo fhông Iô nno. Ðuong nhIôn, ngnv nnv dn sô dông Iuc
hoc chûf Iong fInh fonn vûn In môf nghô fhuûf hon In môf khon hoc; môI bnI fonn khnc
nhnu fhuong vôu cûu fu duv vn su dôc dno frong IoI gInI cun no. Tuv vûv, nhIôu nghIôn
cuu fonn hoc ung dung bnv gIo dnng công hIôn cho CIÐ, vn fhûp nIôn fIôp fhoo cûn môf
su mo rông chu vôu frong kIôn fhuc ngnnh cun chúng fn, cùng nhu phnf frIôn nhung
fhuûf gInI cnI fIôn, hIôu qun hon.
Tnc gIn muôn Iuu ý dô chung mInh rnng bnI gInng nnv duoc vIôf vno nnm l985 dô su
dung frong Iûn frInh bnv dûu fIôn cun khon ngnn hnn VKI vô gIoI fhIôu CIÐ. Ðo do, môf
vnI phnf bIôu o dnv In hoI cù. VI du, snu nnm kô fu nnm l985 frôn fhuc fô dõ fhûv fIôn bô
vô su phnf frIôn fhuûf gInI fIôn fIôn vn phuc fnp; xom fnI IIôu fhnm khno CIÐ hIôn dnI voI
nhung chI fIôf nhu vûv.
5.4 SAI SÔ VA PHAN TÍCH ÔN ÐINH
Vno cuôI muc cuôI cung, chúng fn phnf bIôu rnng không co bno dnm nno cho dô chInh
xnc vn su ôn dInh cun môf hô phuong frInh snI phnn huu hnn duoI fûf cn cnc dIôu kIôn.
Tuv nhIôn voI nhung phuong frInh fuvôn fInh, co môf cnch hInh fhuc khno snf dô chInh
xnc vn su ôn dInh, vn nhung ý fuong nnv If nhûf cung cûp su chí dno cho vIôc hIôu bIôf
hnnh vI cun hô fhông phI fuvôn phuc fnp hon mn kIôm sonf nhung phuong frInh dong cun
chúng fn. Trong muc nnv chúng fn dun rn môf vnI ý fuong ung dung cho nhung phuong
frInh fuvôn fInh don gInn. Tu IIôu frong muc nnv duoc Iûv Inm mûu fu Muc 3.6 cun quvôn
snch moI fuvôf voI vô CIÐ boI ÐnIo Andorson, John TnnnohIfI vn !Ichnrd IIofchor John
|Thnm khno l8], duoc fhnm khno voI nhIôu chI fIôf hon.
Xóf môf phuong frInh dno hnm rIông, chnng hnn If. (5.23). !oI gInI sô cun phuong
frInh nnv bI nnh huong boI hnI nguôn snI sô:
l. 8ai sô roi rac boa. Su khnc nhnu gIun IoI gInI gInI fIch chInh xnc cun phuong frInh
dno hnm rIông, vI du If. (5.23) vn IoI gInI chInh xnc (fu do Inm fron) cun phuong frInh snI
phnn fuong ung, vI du, If. (5.24). Tu fhno Iuûn fruoc dnv cun chúng fn, snI sô roI rnc hon
http://www.ebook.edu.vn 103
don gInn In snI sô cnf cuf cho phuong frInh snI phnn công voI snI sô bûf ky do xu Iý sô cun
dIôu kIôn bIôn.
2. 8ai sô /àm tron. SnI sô bnng sô fhô hIôn snu môf sô Iûn Inp fInh fonn, frong do mnv
fInh Iuôn Iuôn Inm fron cnc sô fhnnh chu sô co nghIn nno do.
Þôu chúng fn cho:
A = !oI gInI gInI fIch cun phuong frInh dno hnm rIông
D = !oI gInI chInh xnc cun phuong frInh snI phnn
N = !oI gInI sô fu môf mnv fInh fhuc fô voI dô chInh xnc huu hnn, fhI
8ai sô roi rac boa = A - D
8ai sô /àm tron = c = N - D (5.2?)
Tu If. (5.2?), chúng fn co fhô vIôf
N = D + c (5.28)
frong do môf Iûn nun c In snI sô Inm fron, mn voI fhno Iuûn cun chúng ta trong muc này,
cbung ta sè Jon gian goi /à sai sô cbo ngàn gon. !oI gInI sô N phnI fhon mõn phuong frInh
snI phnn. Ðo do fu If. (5.24),
1 1
1 1 1 1
2
2 2
( )
n n n n n n n n n n
i i i i i i i i i i
D D D D D
t x
c c c c c
+ +
+ ÷ + ÷
÷ + ÷ ÷ + + ÷ +
=
A A
(5.29)
Thoo dInh nghIn, D In IoI gInI chInh xnc cun phuong frInh snI phnn, do do no chInh
xnc fhon mõn:
1
1 1
2
2
( )
n n n n n
i i i i i
D D D D D
t x
+
+ ÷
÷ ÷ +
=
A A
(5.30)
Tru If. (5.30) fu (5.29),

1
1 1
2
2
( )
n n n n n
i i i i i
t x
c c c c c
+
+ ÷
÷ ÷ +
=
A A
(5.3l)
Tu If. (5.3l), chúng fn fhûv rnng snI sô c cùng fhon mõn phuong frInh snI phnn.
Chúng fn bnv gIo xóf nhung kbta canb ôn Jinb cun phuong frInh snI phnn, If. (5.24).
Þôu nhung snI sô c
i
nnv dõ co fnI gInI donn nno do cun IoI gInI phuong frInh nnv (frong khI
chúng Iuôn co frong bûf ky IoI gInI mnv fInh fhuc fô nno), fhI IoI gInI sõ ôn dInh nôu c
i
co
InI honc fôf nhûf In vûn nhu vûv khI IoI gInI fIôn frIôn fu buoc n dôn n+1, mnf khnc, nôu c
i

fnng nhnnh hon frong fhoI gInn gInI fu buoc n dôn n+1 fhI IoI gInI In kb6ng ôn Jinb. Vûv
In dô IoI gInI ôn dInh,

1
1
n
i
n
i
c
c
+
s (5.32)
VoI If. (5.24), chúng fn phnI khno snf duoI nhung dIôu kIôn nno phuong frInh dnm
bno.
CIn fhIôf rnng phnn bô snI sô doc fhoo fruc x cho bnng chuôI IourIor frIôn khnI fhoo x,
vn bIôn dôI fhoo fhoI gInn In hnm mù fhoo c, fuc In
http://www.ebook.edu.vn 104
( , )
m
ik x at
m
x t e e c =
¯
(5.33)
frong do k
m
In sô song vn sô mù a In môf sô phuc. VI phuong frInh snI phnn In fuvôn fInh,
khI If. (5.33) duoc fhnv vno frong If. (5.3l) hnnh vI cun môI sô hnng cun chuôI In nhu
nhnu. Ðo do, hõv dô chúng fn dô cûp dôn chí môf sô hnng cun chuôI, vn vIôf
( , )
m
ik x at
m
x t e e c = (5.34)
Thnv If. (5.34) vno Ihuong frInh
( ) ( ) ( )
2
2
( )
m m m m m
ik x ik x ik x x ik x ik x x a t t at at at at
e e e e e e e e e e
t x
+A ÷A +A
÷ ÷ +
=
A A
(5.35)
ChIn Ihuong frInh (5.35) cho
)
2
1 2
( )
m m
a t ik x ik x
e e e
t x
A A ÷ A
÷ ÷ +
=
A A

honc
2
1 ( 2 )
( )
m m
ik x ik x a t
t
e e e
x
A ÷ A A
A
= + ÷ +
A
(5.36)
!ûv qunn hô
cos( )
2
m m
ik x ik x
m
e e
k x
A ÷ A
+
A =
If. (5.36) co fhô vIôf nhu snu
2
2
1 |cos( ) 1|
( )
a t
m
t
e k x
x
A
A
= + A ÷
A
(5.3?)
!ûv công fhuc Iuong gInc khnc
2
1 cos( )
sin ( / 2)
2
m
m
k x
k x
÷ A
A =
If. (5.3?) cuôI cung fro fhnnh
2
2
4
1 sin ( / 2)
( )
a t
m
t
e k x
x
A
A
= ÷ A
A
(5.38)
Tu If. (5.34),
1 ( )
m
m
ik x n a t t
a t i
n ik x at
i
e e
e
e e
c
c
+ +A
A
= = (5.39)
Kôf hop If. (5.39), (5.38) vn (5.32), chúng fn co
1
2
2
4
1 sin ( / 2) 1
( )
n
a t i
m
n
i
t
e k x
x
c
c
+
A
A
= = ÷ A s
A
(5.40)
If. (5.40) phnI fhon mõn dô co môf IoI gInI ôn dInh, nhu duoc quvôf dInh boI If. (5.32).
Trong If. (5.40) hô sô
http://www.ebook.edu.vn 105
2
2
4
1 sin ( / 2)
( )
m
t
k x G
x
A
÷ A ÷
A

duoc goI In hô sô khuôch dnI, vn bIôu fhI In G. Ðnnh gIn su khnc nhnu frong If. (5.40), fuc
In G s l, chúng fn co hnI fInh frnng co fhô phnI dnm bno dông fhoI;
(l)
2
2
4
1 sin ( / 2) 1
( )
m
t
k x
x
A
÷ A s
A

Þhu vûv
2
2
4
sin ( / 2) 0
( )
m
t
k x
x
A
A >
A

VI At1(Axì
2
In Iuôn duong, dIôu kIôn nnv Iuôn Iuôn dnm bno.
(2) ¹
2
2
4
1 sin ( / 2) 1
( )
m
t
k x
x
A
÷ A > ÷
A

Þhu vûv
2
2
4
sin ( / 2) 1 1
( )
m
t
k x
x
A
A ÷ s
A

Ðô dIôu kIôn frôn dnm bno,

2
1
2 ( )
t
x
A
s
A
(5.4l)
If. (5.4l) cho fn ycu câu ôn Jinb dô IoI gInI cun phuong frInh snI phnn, If. (5.24) ôn
dInh. !ó rnng voI Ax dõ cho, gIn frI cho phóp cun At phnI du nho dô fhon mõn If. (5.4l).
Ðnv In môf vI du ruc ro cun hnn chô dnf rn cho bIôn fIôn frIôn boI su ôn dInh dôI voI mô
hInh snI phnn huu hnn hIôn. MIôn In fnI At1(Axì
2
s 112 snI sô sõ không Ion Iôn cho fIôn
frIôn kô fIôp t, vn IoI gInI sô sõ fhoo môf frnng fhnI ôn dInh. Mnf khnc, nôu At1(Axì
2
> 112
fhI snI sô sõ fro fhnnh Ion hon, vn sõ dûn dûn Inm cho IoI gInI sô fIôn frIôn foI frnn ô frôn
mnv fInh.
Su phnn fIch o frôn In môf vI du cun phuong phnp fông qunf goI In pbuong pbap ôn
Jinb oon Ncuman, duoc su dung fhuong xuvôn dô nghIôn cuu nhung fhuôc fInh ôn dInh
cun nhung phuong frInh snI phnn fuvôn fInh.
Chúng fn hõv nhnnh chong khno snf nhung dnc frung ôn dInh cun phuong frInh don
gInn khnc, Iúc nnv In phuong frInh hvporboIIc. Xóf phuong frInh song bûc nhûf:
0
u u
c
t x
c c
+ =
c c
(5.42)
Chúng fn hõv fhnv fhô dno hnm không gInn bnng môf snI phnn frung fnm (xom
Ihuong frInh (5.8))
1 1
2
n n
i i
u u u
x x
+ ÷
÷ c
=
c A
(5.43)
http://www.ebook.edu.vn 106
Chúng fn hõv fhnv dno hnm fhoI gInn bnng môf snI phnn bûc nhûf, frong do u(tì fhô
hIôn boI môf frI bInh qunn gIun nhung dIôm IuoI (i +1ì vn (i-1ì,
1 1
1
( ) ( )
2
n n
i i
u t u u
+ ÷
= +
Þhu vûv In
1
1 1
1
( )
2
n n n
i i i
u u u
u
t t
+
+ ÷
÷ +
c
=
c A
(5.44)
Thnv If. (5.43) vn (5.44) vno frong (5.42), chúng fn co
1 1 1 1 1
( )
2 2
n n n n
n i i i i
i
u u u u t
u c
x
+ + ÷ + ÷
+ ÷ A
= ÷
A
(5.45)
SnI phnn su dung o phuong frInh frôn, frong do If. (5.44) duoc su dung dô fhô hIôn
dno hnm fhoI gInn, goI In phuong phnp !nx, Iûv fôn nhn fonn hoc Iofor !nx, nguoI dûu
fIôn dô xuûf no. Þôu chúng fn bnv gIo gIn fhIôf snI sô co dnng c
m
(x, tì = c
at
c
ikmt
nhu fruoc
do, vn fhnv fhô dnng nnv vno frong If. (5.45), hô sô khuôch dnI fro fhnnh
cos( ) sin( )
m m
G k x iC k x = A ÷ A (5.46)
frong do C = cAt1Ax. Yôu cûu ôn dInh !c
at
! s 1, khI np dung cho (5.46) In
1
t
C c
x
A
= s
A
(5.4?)
Trong If. (5.4?), C duoc goI In sô Cournnf. Ihuong frInh nnv noI rnng At s Ax/c dô IoI
gInI sô cun If. (5.45) ôn dInh. Hon nun, phuong frInh (5.4?) duoc goI In Jicu kicn Courant-
FricJricbs-Lcuy, noI chung vIôf In dIôu kIôn CI!. Þo In môf fIôu chuûn ôn dInh qunn
frong cho nhung phuong frInh hvporboIIc.
Chúng fn hõv khno snf ý nghIn vûf Iý cun dIôu kIôn CI!. Xóf phuong frInh song bûc
hnI
2 2
2 2
0
u u
c
t x
c c
+ =
c c
(5.48)
Þhung duong dnc frung cho phuong frInh nnv (xom Muc 4.2) dõ cho bnng
x = ct (cbay pbaiì
vn
x =-ct (cbay traiì
vn duoc phnc hon frong HInh 5.3n vn b.
Trong cn hnI phûn (n) vn (b) cun HInh 5.3, dIôm b In gIno nhnu cun dnc frung chnv
phnI qun dIôm IuoI (i-1ì vn dnc frung chnv frnI qun dIôm IuoI (i + 1ì. VoI If. (5.48), dIôu
kIôn CI! nhu dõ cho frong If. (5.4?) dnm bno nhu fIôu chuûn ôn dInh. Cho At
c
bIôu fhI
gIn frI cun At cho boI If. (5.4?) khI C = 1. Þhu vûv At
C=1
= Ax1c vn gIno dIôm b boI vûv In
khonng cnch At
C=1
frôn fruc honnh, nhu frong nhung HInh 5.3n vn b. Inv gIo gIn fhIôf C
http://www.ebook.edu.vn 107
< 1, In fruong hop phnc hon frong HInh 5.3 n. Þhu vûv fu phuong frInh (5.4?) fn co At
C<1
<
At
C=1
, nhu fhûv frong HInh 5.3 n.
Cho dIôm J ung voI dIôm IuoI fnI dIôm i, fôn fnI fnI fhoI gInn (t +At
C<1
ì. VI nhung
fhuôc fInh fnI dIôm J duoc fInh fonn bnng sô fu phuong frInh snI phnn su dung nhung
dIôm IuoI (i-1ì vn (i+1ì, micn sô cho dIôm J In hInh fnm gInc cho frong HInh 5.3n. Micn
giai ttcb cho dIôm J In hInh fnm gInc bong frong HInh 5.3n, duoc xnc dInh boI nhung dnc
frung dI qun dIôm J. Chú ý rnng frong HInh 5.3n, mIôn sô cun dIôm J bno gôm mIôn gInI
fIch.


Hình 5.3.

Þguoc InI, xóf fruong hop cho frong HInh 5.3b, o dnv C > 1. Þhu vûv, fu If. (5.4?),
At
C>1
> At
C=1
, nhu fhûv frong HInh 5.3b. VoI dIôm J frong HInh 5.3b fuong ung voI dIôm
IuoI i, fôn fnI fnI fhoI gInn (t +At
C>1
ì. VI nhung fhuôc fInh fnI dIôm J duoc fInh fonn bnng
sô fu phuong frInh snI phnn su dung dIôm IuoI (i-1ì vn (i + 1ì, micn sô cho dIôm J In hInh
fnm gInc aJc cho frong HInh 5.3b. Micn giai ttcb cho dIôm J In hInh fnm gInc bong frong
http://www.ebook.edu.vn 108
HInh 5.3b, xnc dInh boI nhung dnc frung qun dIôm J. Chú ý rnng frong HInh 5.3b, mIôn
sô không bno gôm fûf cn mIôn gInI fIch, vn no In dIôu kIôn dûn foI frnng fhnI không ôn
dInh. IoI vûv, chúng fn co fhô dun rn gInI fhIch vûf Iý snu cun dIôu kIôn CI!:
Ðc ôn Jinb, micn ttnb toan pbai bao gôm tât ca micn giai ttcb.
Þhung xom xóf frôn IIôn qunn dôn su ôn Jinb. Cnu hoI vô Jô cbtnb xac, mn dôI khI
khnc honn fonn cùng co fhô khno snf fu qunn dIôm cun HInh 5.3. Xóf môf fruong hop ôn
dInh nhu frong HInh 5.3n. Chú ý rnng mIôn gInI fIch phu fhuôc dôI voI dIôm J In hInh
fnm gInc bong frong HInh 5.3n. Tu fhno Iuûn cun chúng fn frong Chuong 4, nhung fhuôc
fInh fnI dIôm J vô Iý fhuvôf chí phu fhuôc vno nhung dIôm frong hInh fnm gInc bong. Tuv
nhIôn chú ý rnng cnc dIôm IuoI sô (i-1ì vn (i + 1ì In bôn ngonI mIôn phu fhuôc, vn do do vô
Iý fhuvôf không nnh huong dôn nhung fhuôc fInh fnI dIôm J. Mnf khnc, nhung fInh fonn
sô cun fhuôc fInh fnI dIôm J Iûv fhông fIn fu dIôm IuoI (i-1ì vn (i + 1ì. TInh frnng nnv fnng
Iôn khI At
C<1
duoc chon rûf nho, At
C<1
<< At
C=1
. Trong fruong hop nnv, mnc du nhung fInh
fonn In ôn dInh, kôf qun co fhô không chInh xnc vI su không fhIch ung Ion gIun mIôn phu
fhuôc cun dIôm J, vn vI frI cun du IIôu sô fhuc fô duoc su dung dô fInh fonn nhung fhuôc
fInh fnI J.
ÐuoI nnh snng cun fhno Iuûn frôn, chúng fn kôf Iuûn rnng sô Cournnf phnI bnng honc
nho hon l dô ôn dInh, C s 1, nhung cung Iúc do mong rnng co C cnng gûn l cnng fôf cho
dô chInh xnc.
http://www.ebook.edu.vn 109
CHUONG 6. NHUNG PH£P BI£N ÐÔI VA IUÓI
J.Ð. Andevson, Jv.
6.1 MO ÐAU
Þôu moI ung dung CIÐ cho nhung bnI fonn vûf Iý frong môf IuoI chu nhûf dông nhûf
co fhô su dung frong mnf phnng vûf Iý, fhI không co Iý do nno dô fhnv dôI nhung phuong
frInh chu dno dûn xuûf frong Chuong 2. Chúng fn don gInn np dung nhung phuong frInh
nnv frong không gInn hInh chu nhûf (x, y, :, tì, mn nhung phuong frInh snI phnn huu hnn
nnv ung voI nhung fhuong sô khnc nhnu dûn rn frong Chuong 5, vn fInh fonn bnng cnch
su dung nhung gIn frI dông nhûf cun Ay, Ay, A: vn At. Tuv nhIôn, If bnI fonn fhuc fô InI
fhIch ung nhu vûv bno gIo. VI du, gIn fhIôf chúng fn muôn fInh fonn dong qun môf cnnh
mnv bnv nhu phnc hon frong HInh 6.l, frong do chúng fn dnf cnnh mnv bnv frong môf
IuoI hInh chu nhûf. Chú ý In voI nhung bnI fonn IuoI hInh chu nhûf nnv:
(l) Môf vnI dIôm IuoI roI vno bôn frong cnnh mnv bnv, o do chúng honn fonn fnch rn
khoI dong. Þhung gIn frI nno cun nhung fhuôc fInh dong bnf chúng fn quv kôf nhung
dIôm nnv¨
(2) Þôu co, o do If dIôm IuoI roI frôn bô mnf cun cnnh mnv bnv. ÐIôu nnv không phnI
fôf, vI bô mnf cnnh mnv bnv In dIôu kIôn bIôn sông con dô xnc dInh dong, vn do do mnf
cnnh mnv bnv phnI duoc xóf môf cnch ró rnng vn vung chnc boI IoI gInI sô.

Hình 6.1.

Kôf qun In, chúng fn co fhô kôf Iuûn rnng IuoI chu nhûf frong HInh 6.l không fhIch
hop dôI voI IoI gInI cun fruong dong. Þguoc InI, môf IuoI fu fhIch ung duoc phnc hon frong
HInh 6.2n. O dnv chúng fn xom môf /u6i cong kb6ng Jông nbât, bno boc xung qunnh cnnh
mnv bnv. Þhung fon dô moI c vn n duoc xnc dInh, sno cho bô mnf cnnh mnv bnv fro fhnnh
http://www.ebook.edu.vn 110
môf duong fon dô n = hnng sô. Þo duoc goI In bc toa Jô kb6p bicn, vn sõ fhno Iuûn chI fIôf
vô snu frong chuong nnv. ÐIôm qunn frong In nhung dIôm IuoI fu nhIôn roI frôn bô mnf
cnnh mnv bnv, nhu fhûv frong HInh 6.2n. ÐIôu cùng qunn frong o dnv In, frong không
gInn vûf Iý cho frong HInh 6.2n, cnc IuoI không phnI In hInh chu nhûf vn không cnch dôu
nhnu. Hô qun In, nhung fhuong sô fruvôn fhông kho su dung. CnI gI phnI Inm dô fhnv dôI
mnf IuoI cong frong không gInn vûf Iý fhnnh môf mnf IuoI hInh chu nhûf dôI voI c vn n.
ÐIôu nnv duoc cho frong HInh 6.2b, mInh hon môf /u6i binb cbu nbât dôI voI c vn n. Mnf
IuoI hInh chu nhûf cho frong HInh 6.2b duoc goI In mnf phnng fInh fonn. Co su fuong ung
môf dôI môf gIun mnf IuoI nnv vn IuoI cong cho frong HInh 6.2n, goI In màt pbàng oât /y.
VI du, nhung dIôm a, b vn c frong mnf phnng vûf Iý (HInh 6.2n) fuong ung voI dIôm a, b
vn c frong mnf phnng fInh fonn, xóf dôn dông nhûf Ac vn dông nhûf An. Thông fIn fInh
fonn snu do duoc bIôn dôI cho mnf phnng vûf Iý. Hon nun, khI nhung phuong frInh chu
dno duoc gInI frong không gInn fInh fonn, chúng phnI duoc bIôu fhI duoI dnng nhung bIôn
c vn n fhnv vI x vn y; fuc In nhung phuong frInh chu dno phnI duoc fhnv dôI fu (x, yì fhnnh
(c, n) nhu nhung bIôn dôc Iûp moI.


Hình 6.2 (a) Mãt phãng vât Iý, b) Mãt phãng tính toán.

Muc dIch cun chuong nnv fruoc hôf In mô fn su bIôn dôI fông qunf nhung phuong
frInh dong chu dno gIun mnf phnng vûf Iý vn mnf phnng fInh fonn. Thoo do, nhIôu IuoI
dnc bIôf sõ fhno Iuûn. Tu IIôu nnv In môf vI du cun môf IInh vuc rûf fIch cuc frong nghIôn
cuu CIÐ, goI In tao /u6i.
http://www.ebook.edu.vn 111
6.2 BI£N ÐÔI TÔNG OUÁT CÁC PHUONG TRÌNH
Ðô don gInn, chúng fn sõ xóf môf dong không ôn dInh hnI chIôu voI nhung bIôn phu
fhuôc vno x, y vn t. Þhung kôf qun dôI voI dong không ôn dInh bn chIôu voI nhung bIôn
dôc Iûp x, y, : vn t In fuong fu, don gInn xóf dôn nhIôu sô hnng hon.
Chúng fn sõ fhnv dôI nhung bIôn frong không gInn vûf Iý (x, y, tì hnnh môf không
gInn fhnv dôI (c, n, t), frong do

( , , )
( , , )
( )
x v t
x v t
t
c c
n n
t t
=
=
=
(6.ln-c)
Trong bIôn dôI frôn, t duoc xóf nhu hnm chí cun t, vn fhuong xuvôn bnng t = t. ÐIôu
nnv co vo khn fuy fIôn; fuv nhIôn, phuong frInh (6.lc) phnI duoc bIôn dôI frong môf kIôu
hInh fhuc, honc nhung sô hnng cûn fhIôf nhûf dInh khnc sõ không phnf sInh. Tu quv fnc
dnv chuvôn cun phóp fInh dno hnm, chúng fn co
, , , , ,
, ,
v t v t v t v t
x x x x
c n
n t c t
c n t
c n t
| | | | c c c c c c c | | | | | | | | | |
= + +
| | | | | | |
c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ .
\ . \ .

Þhung chí sô duoI frong bIôu fhuc frôn duoc bô sung dô nhûn mnnh nhung bIôn nno
dnng duoc dnm bno không dôI frong vI phnn fung phûn. Trong bIôu fhuc kô fIôp cun
chúng fn, nhung chí sô duoI sõ duoc bo dI; fuv nhIôn, Iuôn huu Ich khI Iuu ý dIôu nnv
frong fnm frI bnn. Þhu vûv, chúng fn sõ vIôf bIôu fhuc frôn nhu snu

x x x
c n
c n
| | | | c c c c c | | | | | |
= +
| | | | |
c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ .
(6.2)
Tuong fu,
v v v
c n
c n
| | | | | | | | | | c c c c c
= +
| | | | |
c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ .
(6.3)
Cùng vûv,
, , , , ,
, ,
x v x v x v x v
t t t t
c n
n t c t
c n t
c n t
| | | | c c c c c c c | | | | | | | | | |
= + +
| | | | | | |
c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ .
\ . \ .
(6.4)
a
t t t at
c n t
c n t
| | | | c c c c c c | | | | | | | || |
= + +
| | | | | | |
c c c c c c
\ . \ . \ . \ .\ . \ . \ .
(6.5)
Ihuong frInh. (6.2), (6.3) vn (6.5) cho phóp dno hnm ung voI x, y vn t sõ duoc bIôn dôI
fhnnh nhung dno hnm ung voI c, n vn t. Þhung hô sô dno hnm ung voI c, n vn t duoc goI In
mofrIc, vI du cc1cx, cc1cy, cn1cx vn cn1cy In cnc sô hnng mofrIc co fhô nhûn duoc fu cnc
bIôn dôI fông qunf cho boI phuong frInh (6.ln-c). Þôu If. (6.ln-c) cho nhu bIôu fhuc gInI
fIch dnng khóp kIn, fhI mofrIc co fhô cùng nhûn duoc frong dnng khóp kIn. Tuv nhIôn,
bIôn dôI do If. (6.ln-c) dun rn fhuong xuvôn In môI qunn hô fhuûn fúv sô, frong fruong
hop do mofrIc co fhô dnnh gIn boI nhung fhuong sô snI phnn huu hnn - nhung snI phnn
frung fnm fIôu bIôu.
http://www.ebook.edu.vn 112
Khno snf nhung phuong frInh chu dno nhûn duoc frong Chuong 2, chúng fn chú ý
rnng nhung phuong frInh voI dong nhof xóf dôn nhung dno hnm bûc hnI. IoI vûv fn cûn
bIôn dôI nhung dno hnm nnv; chúng co fhô nhûn duoc nhu snu. Tu If. (6.2) fn co
2
2
2 2 2
2 2
A
x x x
A
x x x x x
x x x x x
c n
c n
c n
c n
c c n n
c c n
| | | | c c c c c | | | | | |
= = +
| | | | |
c c c c c
\ . \ . \ .
\ . \ .
| | | | | | c c c c c c c | | | | | |
= = +
| | | | | |
c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ .
| | | | | | | | | | c c c c c c c | | | |
= + + +
| | | | | | |
c c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ . \ .
2
x n
| | c
|
c c
\ .
(6.6)
Þhung dno hnm hôn hop bIôu fhI boI B vn C frong If. (6.6) co fhô nhûn duoc fu quv
fnc dnv chuvôn nhu snu
2
B
x x c c
| | | | c c c | |
= =
| | |
c c c c
\ .
\ . \ .

!ûv quv fnc dnv chuvôn dôI voI If. (6.2), chúng fn co
2 2
2
B
x x
c n
n c c
| | | | c c c c | | | |
= +
| | | |
c c c c c
\ . \ .
\ . \ .
(6.?)
Tuong fu:
2 2 2
2
C
x x x x
c n
n n c n n
| | | | | | | | c c c c c c c | | | | | |
= = = +
| | | | | | |
c c c c c c c c c
\ . \ . \ .
\ . \ . \ . \ .
(6.8)
Thnv fhô B vn C fu If. (6.?) vn (6.8) vno If. (6.6), vn snp xôp InI fhu fu nhung sô
hnng, chúng fn co
2 2
2 2 2 2 2
2 2 2 2 2
2
2
| | | | | | | | | | | | | | c c c c c c c c c | | | |
= + + +
| | | | | | | | |
c c c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ . \ . \ . \ .
| | c c c | || |
+
| | |
c c c c
\ .\ .
\ .
x x x x x
x x
c n c n
c n c n
n c
n c
(6.9)
If. (6.9) cho fn dno hnm rIông bûc hnI ung voI x duoI dnng nhung dno hnm bûc nhûf,
bûc hnI vn dno hnm hôn hop ung voI c vn n, duoc nhnn voI nhIôu sô hnng mofrIc. Chúng fn
bnv gIo fIôp fuc nhûn duoc bûc hnI dôI voI y. Tu If. (6.3), cho
D
v v v
c n
c n
| | | | | | | | | | c c c c c
÷ = +
| | | | |
c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ .

Þhu vûv,
http://www.ebook.edu.vn 113
2
2
2 2 2 2
2 2
D
v v v v v
v v v v v v
c n
c n
c c n n
c c n n
| | | | | | | | | | | | c c c c c c c
= = +
| | | | | |
c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ .
| | | | | | | | | | | | | | | | c c c c c c c c
= + + +
| | | | | | | |
c c c c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ . \ . \ .
(6.l0)
Su dung If. (6.3),
2 2
2
E
v v v
c n
c n c c
| | | | | | | | | | | | c c c c c c
= = +
| | | | | |
c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ .
(6.ll)
2 2
2
F
v v v
c n
n c n n
| | | | | | | | | | | | c c c c c c
= = +
| | | | | |
c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ .
(6.l2)
Thnv If. (6.ll) vn (6.l2) vno If. (6.l0), snu khI snp xôp InI chuôI cnc sô hnng chúng fn
co:
2 2
2 2 2 2 2
2 2 2 2 2
2
2
| | | | | | | | | | | | | | | | | | c c c c c c c c c
= + + +
| | | | | | | | |
c c c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ . \ . \ . \ .
| || || | c c c
+
| | |
c c c c
\ .\ . \ .
v v v v v
v v
c n c n
c n c n
n c
n c
(6.l3)
If. (6.l3) cho fn dno hnm rIông bûc hnI voI y dôI voI nhung dno hnm bûc nhûf, bûc hnI
vn dno hnm hôn hop voI c vn n, duoc nhnn voI cnc sô hnng mofrIc khnc nhnu. Chúng fn
bnv gIo fIôp fuc nhûn duoc bûc hnI ung voI x vn y.
2
2 2 2 2
D
x v x v v x v v
x v v x x v v x
c n
c n
c c n n
c c n n
| | | | | | | | | | | | | | c c c c c c c c c | |
= = = +
| | | | | | | |
c c c c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ . \ . \ .
| | | | | | | | | | | | | | | | c c c c c c c c
= + + +
| | | | | | | |
c c c c c c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ . \ . \ .
(6.l4)
Thnv If. (6.?) vn (6.8) cho B vn C fuong ung vno If. (6.l4), vn snp xôp InI cnc sô hnng,
chúng fn co
2 2 2
2 2
2 2
2
x v x v x v
x v x v
x v x v
c n
c n
c c n n
c n
n c c n
n c
| | | | | | | | | | c c c c c
= +
| | | | |
c c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ .
| | | | | | | | c c c c c c | | | |
+ +
| | | | | |
c c c c c c
\ . \ .
\ . \ . \ . \ .
| | | | | | c c c c c | | | |
+ +
| | | | |
c c c c c c
\ . \ .
\ . \ . \ .
(6.l5)
Ihuong frInh (6.l5) cho fn dno hnm rIông bûc hnI ung voI x vn y dôI voI nhung dno
hnm bûc nhûf, bûc hnI vn dno hnm hôn hop, ung voI c vn n, nhnn voI cnc sô hnng mofrIc
khnc nhnu.
http://www.ebook.edu.vn 114
Khno snf fûf cn cnc phuong frInh cho o frôn. Chúng fhô hIôn moI dIôu cûn fhIôf dô
fhnv dôI phuong frInh dong chu dno nhûn duoc frong Chuong 2 voI x, y vn t nhu nhung
bIôn dôc Iûp fhnnh nhung bIôn dôc Iûp moI c, n vn t. !ó rnng khI fhuc hIôn su bIôn dôI
nnv, nhung phuong frInh chu dno dôI voI c, n vn t fro nôn khn dnI. Chúng fn hõv xóf môf
vI du don gInn, fuc In dôI voI dong ôn dInh, không qunv, không nhof, không nón duoc, mn
phuong frInh !npInco In phuong frInh chu dno. Ihuong frInh !npInco:
2 2
2 2
0
x v
o o | | | | c c
+ =
| |
c c
\ . \ .
(6.l6)
IIôn dôI phuong frInh (6.l6) fu (x,yì snng (c, n), frong do c = c(x, yì vn n = n(x, yì , fu
phuong frInh (6.9) vn (6.l3) chúng fn nhûn duoc
2 2
2 2 2
2 2
2 2
2 2
2
2 2 2
2 2
2
2
x x x x
x x
v v v
o c o n c o n
n c c n
o c o n
c n
o c o n c o
n c c n
| | | | | | c c c c c c c | | | || | | |
+ +
| | | | | | |
c c c c c c c c \ . \ .\ . \ .
\ . \ . \ .
| | | | | | | | c c c c
+ +
| | | |
c c c c
\ . \ . \ . \ .
| | | | | | | | | || | c c c c c c
+ + +
| | | | | |
c c c c c c c
\ . \ .\ . \ . \ . \ .
2
0
v
n | | c
=
|
c
\ .

Snp xôp InI cnc sô hnng, chúng fn nhûn duoc
2 2
2 2
2 2
2 2
2
2 2
2 2
2
x v x v
x x v v
x v
o c c o n n
c n
o n c n c
n c
o c c o
c n

| | | | | | | | c c c c c c | | | |
+ + +
| | | | | |
c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ . \ .

| | | || | c c c c c | || |
+ +
| | | | |
c c c c c c
\ .\ .
\ .\ . \ .
| | | | | | | | c c c c
+ + +
| | |
c c c c
\ . \ \ . \ .
2 2
2 2
0
x v
n n
| | | | c c
+ =
| | |
c c
. \ . \ .
(6.l?)
Khno snf If. (6.l6) vn (6.l?); phuong frInh !npInco fruoc dnv frong không gInn vûf Iý
(x, yì, vn phuong frInh snu In phuong frInh !npInco duoc fhnv dôI cho không gInn fInh
fonn (c, n). Ihuong frInh fhnv dôI ró rnng chun fhôm nhIôu sô hnng.
Môf Iûn nun chúng fn nhûn mnnh rnng If. (6.l-6.3), (6.5), (6.9), (6.l3) vn (6.l5) duoc
su dung dô fhnv dôI nhung phuong frInh dong chu dno fu mnf phnng vûf Iý (không gInn x,
yì fhnnh mnf phnng fInh fonn (không gInn c, n), vn muc dIch cun bIôn dôI frong dn sô cnc
ung dung CIÐ In fhnv dôI môf IuoI không dông nhûf frong không gInn vûf Iý (nhu frong
HInh 6.2n) fhnnh môf IuoI dông nhûf frong không gInn fInh fonn (nhu frong HInh 6.2b).
Þhung phuong frInh dno hnm rIông chu dno fhnv dôI nhu vûv In snI phnn huu hnn frong
mnf phnng fInh fonn, o do fôn fnI môf Ac dông nhûf vn môf An dông nhûf nhu fhûv frong
HInh 6.2b. Þhung bIôn fruong dong duoc fInh fonn fnI fûf cn cnc dIôm IuoI frong mnf
phnng fInh fonn, nhu nhung dIôm a, b vn c frong HInh 6.2b. Chúng cùng In nhung bIôn
fruong fôn fnI frong mnf phnng vûf Iý fnI dIôm fuong ung a, b vn c frong HInh 6.2n. Su
bIôn dôI honn chính nnv duoc cho o dnng fông qunf boI If. (6.ln-c). Tûf nhIôn, dô gInI bnI
http://www.ebook.edu.vn 115
fonn dõ cho, su bIôn dôI fông qunf If. (6.ln-c) phnI duoc fhô hIôn fuong mInh. Þhung vI
du cun môf vnI bIôn dôI dnc bIôf sõ cho frong nhung muc snu.
6.3 M£TTRIC VA JACOBIAN
Trong If. (6.2) foI (6.l5), nhung sô hnng xóf dôn hInh hoc IuoI nhu cc1cx, cc1cy,
cn1cx vn cn1cy.. duoc goI In mofrIc. Þôu bIôn dôI If. (6.ln-c) dõ cho bnng gInI fIch, co fhô
nhûn duoc gIn frI gInI fIch dôI voI nhung sô hnng mofrIc. Tuv nhIôn frong nhIôu ung dung
CIÐ, su bIôn dôI If. (6.ln-c) duoc cho bnng sô, vn do do nhung sô hnng mofrIc duoc fInh
fonn nhu nhung snI phnn huu hnn.
Ðông fhoI, frong nhIôu ung dung, su bIôn dôI co fhô duoc bIôu fhI fIôn IoI hon bnng
nghIch dno If. (6.ln-b), vûv In chúng fn co fhô co snn bicn Jôi nguoc.

( , , )
( , , )
( )
x x
v v
t t
c n t
c n t
t
=
=
=
(6.l8 n-c)
Trong If. (6.l8 n-c), c, n vn t In nhung bicn Jôc /âp. Tuv nhIôn, frong nhung bIôn dôI
dno hnm do If. (6.2)-(6.l5), nhung sô hnng mofrIc cc1cx, cn1cy .. In nhung dno hnm rIông
dôI voI x, y vn t nhu nhung bIôn dôc Iûp. IoI vûv dô fInh fonn nhung sô hnng mofrIc frong
nhung phuong frInh nnv fu bIôn dôI nguoc If. (6.l8n-c), chúng fn cûn IIôn hô cc1cx,
cn1cy...voI nhung dnng nguoc cun mofrIc cx1cc, cy1cn, In nhung gIn frI nhûn duoc fu If.
(6.l8 n-c). Chúng fn hõv xóf môf bIôn dôc Iûp frong nhung phuong frInh dong nhu fhnnh
phûn x cun vûn fôc u. Cho u = u(x, yì, fu If. (6.l8 n vn b) fn co x = x(c, nì vn y = y(c, nì. VI
phnn fonn phûn cun u bnng
u u
au ax av
x v
c c
= +
c c
(6.l9)
Tu If. (6.l9)
u u x u v
x v c c c
c c c c c
= +
c c c c c
(6.20)
u u x u v
x v n n n
c c c c c
= +
c c c c c
(6.2l)
If. (6.20) vn (6.2l) co fhô xom nhu hnI phuong frInh cho hnI ûn sô cu1cx, cu1cy. CInI
hô If. (6.20) vn (6.2l) cho cu1cx bnng cnch su dung quv fnc Crnmor, chúng fn co
http://www.ebook.edu.vn 116
u v
u v
u
x v x
x v
c c
n c
c c
n n
c c | |
|
c c
|
c c |
|
c c c
\ .
=
c c c | |
|
c c
|
c c |
|
c c
\ .
(6.22)
Trong If. (6.22), dInh fhuc mûu sô duoc xnc dInh nhu Jinb tbuc Jacobian, bIôu fhI
bnng
( , )
( , )
x v
x v
J
x v
c c
c n
n n
c c | |
|
c c c
|
÷ ÷
c c c |
|
c c
\ .

Ðo do, If. (6.22) co fhô vIôf nhu snu
1 u u v u v
x J c n n c
c c c c c
= ÷

c c c c c

(6.23)
Inv gIo chúng fn fro InI If. (6.20) vn (6.2l), vn IoI gInI cho cu1cy
x u
x u
u
x v v
x v
c c
n n
c c
n n
c c | |
|
c c
|
c c |
|
c c c
\ .
=
c c c | |
|
c c
|
c c |
|
c c
\ .

hnv In
1 u x u x u
v J c n n c
c c c c c
= ÷

c c c c c

(6.24)
Khno snf If. (6.23) vn (6.24). Chúng bIôu fhI nhung dno hnm cun bIôn fruong dong
frong không gInn vûf Iý duoI dnng nhung dno hnm cun bIôn fruong dong frong không gInn
fInh fonn. If. (6.23) vn (6.24) honn fhnnh su bIôn dôI dno hnm cùng nhu do If. (6.2) vn
(6.3) dun rn. Tuv nhIôn, không gIông If. (62) vn (6.3) frong do nhung sô hnng mofrIc In
cc1cx, cn1cy .., phuong frInh moI (6.23) vn (6.24) bno gôm mofrIc dno cx1cc, cy1cn, vv.
Cùng fhûv rnng phuong frInh (6.23) vn (6.24) bno gôm bIôn dôI JncobInn. IoI vûv khI bnn
bIôn dôI o dnng If. (6.l8n-c), fu do bnn co fhô snn nhûn duoc mofrIc frong dnng cx1cc,
http://www.ebook.edu.vn 117
cy1cn, nhung phuong frInh dong bIôn dôI co fhô bIôu fhI duoI dnng mofrIc dno vn
JncobInn J.
Co fhô nhûn duoc môf fûp hop fuong fu nhung dnI hon cun nhung kôf qun dôI voI
bIôn dôI hnI chIôu fu (x, y, :ì fhnnh (c, n, t). Thnm khno 8 cho fn nhIôu chI fIôf hon. Thno
Iuûn cun chúng fn o frôn dõ cô ý foI gIoI hnn hnI chIôu dô frInh dIôn nhung nguvôn Iý co
bnn mn không Inm rnc rôI voI nhung chI fIôf.
6.4 TOA ÐÔ ÐAN
Trong bn muc con InI cun chuong nnv, chúng fn khno snf bn kIôu bIôn dôI IuoI don
gInn nhûf dõ fhno Iuûn o dnv. Þo gôm vIôc kóo dõn IuoI frong môf honc nhIôu huong fon
dô.

Hình 6.3. Ví du cua Iuói dãn, (a) mãt phãng vât Iý, (b) mãt phãng tính toán.

VI du, xóf nhung mnf phnng fInh fonn vn vûf Iý cho frong HInh 6.3n, b. CIn fhIôf rnng
chúng fn dnng dô cûp dôn dong nhof qun môf mnf phnng, frong do vûn fôc fhnv dôI nhnnh
gûn bô mnf, gIông nhu phnn bô vûn fôc phnc hon fnI phIn bôn phnI mnf phnng vûf Iý
(HInh 6.3n). Ðô fInh fonn chI fIôf dong nnv gûn bô mnf, cûn su dung môf IuoI mIn frong
huong y nhu phnc hon frong mnf phnng vûf Iý. Tuv nhIôn, xn rn fu bô mnf, IuoI co fhô fhô
hon. IoI vûv, môf IuoI fu fhIch ung frong nhung duong fon dô cûn phnI fro nôn cnch nhnu
sIf hon khI fIôp cûn bô mnf. Mnf khnc, chúng fn muôn dô cûp dôn môf IuoI dông nhûf
frong mnf phnng fInh fonn nhu frôn HInh 6.3b. KhI khno snf, chúng fn fhûv IuoI frong
không gInn vûf Iý 'frnI rn', nhu môf IuoI dông nhûf võ frôn môf mIông cno su vn snu do
phûn frôn cun cno su duoc kóo cnng Iôn fhoo huong y. Môf bIôn dôI gInI fIch don gInn co
fhô Inm cho IuoI nnv frnI rn In:

ln( 1)
x
v
c
n
=
= +
(6.25n-b)
http://www.ebook.edu.vn 118
VoI bIôn dôI dno InI

1
x
v e
n
c =
= ÷
(6.26n-b)
fu do mofrIc dno nhûn duoc nhu snu:
1: 0: 0:
c c c c
= = = =
c c c c
x x v v
e
n
c n c n
(6.2?)
Chúng fn hõv xóf phuong frInh IIôn fuc do If. (2.2?) dun rn. VoI dong ôn dInh hnI
chIôu, do In

( ) ( )
0
u v
x v
p p c c
+ =
c c
(6.28)
If. (6.2?) In phuong frInh IIôn fuc vIôf dôI voI mnf phnng vûf Iý. Ihuong frInh nnv co
fhô bIôn dôI vô hInh fhuc boI nhung kôf qun chung do If. (6.23) vn (6.24) dun rn, nhûn
duoc
1 ( ) ( ) 1 ( ) ( )
0
u v u v x v x v
J J
p p p p
c n n c c n n c
c c c c c c c c
+ + ÷ =

c c c c c c c c

(6.29)
Thnv vno If. (6.29) mofrIc dno fu If. (6.2?), chúng fn co

( ) ( )
0
u v
e
n
p p
c n
c c
+ =
c c
(6.30)
If. (6.30) In phuong frInh IIôn fuc frong mnf phnng fInh fonn. If. (6.30) co fhô cùng
nhûn duoc fu bIôn dôI fruc fIôp If. (6.25n vn b).
1
1: 0: 0:
1
c c c c
= = = =
c c c c + x v x v v
c c n n
(6 3l)
VoI vIôc su dung nhung bIôn dôI cho boI If. (6.2) vn (6.3), If. (6.28) fro fhnnh
( ) ( ) ( ) ( )
0
u u v v
x x v v
p c p n p c p n
c n c n
c c c c c c c c
+ + + =
c c c c c c c c
(6.32)
Thnv vno If. (6.32) mofrIc fu If. (6.3l), chúng fn co
( ) 1 ( )
0
1
u v
v
p p
c n
c c
+ =
c + c
(6.33)
Tuv nhIôn, fu If. (6.26 b), y + 1 = c
n
. IoI vûv, If. (6.33) fro fhnnh
( ) 1 ( )
0
( ) ( )
0
u v
e
u v
e
n
n
p p
c n
p p
c n
c c
+ =
c c
c c
+ =
c c
(6.34)
If. (6.34) dông nhûf voI If. (6.30). Tûf cn nhung dIôu chúng fn fhuc hIôn o dnv sõ bIôu
fhI vIôc bIôn dôI phuong frInh co fhô nhûn duoc fu bIôn dôI fruc fIôp honc bIôn dôI nguoc
nhu fhô nno; kôf qun cùng sõ nhu vûv.
http://www.ebook.edu.vn 119


Hình 6.4. So sánh Iuói dêu và Iuói nén.

VI du IuoI dõn phuc fnp hon frong cn hnI huong x vn y, dõ cho frong cnc Thnm khno
l9 vn 20. dnv, dong nhof sIôu nm qun môf vûf fhô mùI fu duoc nghIôn cuu. Þhung mnf
phnng fInh fonn vn vûf Iý duoc mInh hon frong HInh 6.4. Ðõn dûn duoc fhuc hIôn fhông
qun bIôn dôI duoc HoIsf su dung Iûn dûu fIôn |2l]
| |
0
0
(( ) )
x
x sh x A
A
c
c þ = ÷ +
frong do
0
( )
x
A sh x þ =
0
0
0
1 ( 1) 1
ln
2 1 ( 1)
x
e
x
e
þ
þ
c
þ c
÷
+ ÷
=

+ ÷


c
o
In vI frI frong mnf phnng fInh fonn noI cum bo sIf xuûf hIôn, vn þ
x
In môf hnng sô kIôm
sonf muc dô bo sIf fnI c
o
, voI nhung gIn frI Ion hon þ
x
cung cûp môf IuoI mIn hon frong
vung bo. Ðõn ngnng duoc fhuc hIôn bnng vIôc chIn mnf vûf Iý fhnnh hnI donn: (l) Không
gInn ngnv snu bûc fhuf, vn (2) Không gInn o frôn (cn fruoc vn snu) bûc fhuf. Su bIôn dôI
duoc IoboI |22] su dung dun vno do bnng
1
1
1
1
( 1) ( 1)
(2 1)(1 )
e
v v
e
e
v
e
n o
o
n o
o
þ þ
o
÷ ÷
÷
÷
÷ ÷
÷
÷
+ ÷ ÷
=
+ +

1
log( )
1
v
v
c
þ
þ
+
=
÷

vn þ
v'
vn o In nhung hnng sô fhIch hop, vn khnc nhnu dôI voI hnI donn xnc dInh o frôn.
Þhung kôf qun bIôn dôI dnI sô frong IuoI dõn cho frong HInh 6.4.
http://www.ebook.edu.vn 120
6.5 H£ TOA ÐÔ KHÓP BI£N
Xóf dong dI qun môf ông phnn ky frong HInh 6.5n. Ðuong cong Jc In móp frôn cun
ông vn duong /g In duong fruc. VoI dong nnv, môf IuoI hInh chu nhûf don gInn frong mnf
phnng vûf Iý In không fhIch hop vI nhung Iý do fhno Iuûn frong Muc 6.l. Thnv vno do,
chúng fn võ IuoI cong frong HInh 6.5n, cho phóp cn hnI bIôn Jc frôn vn duong fruc /g In
nhung duong fon dô, khop chInh xnc voI nhung bIôn nnv. !ûn Iuof, IuoI cong frong HInh
6.5n phnI duoc fhnv dôI fhnnh môf IuoI hInh chu nhûf frong mnf phnng fInh fonn, HInh
6.5b. ÐIôu nnv co fhô fhuc hIôn nhu snu. Cho y
s
= /(xì In fung dô cun mnf Jc frôn
HInh 6.5 n. Þhu vûv su bIôn dôI sõ fno rn môf IuoI hInh chu nhûf frong không gInn (c, n)
s
x
v
v
c
n
=
=

frong do y
s
= /(xì


Hình 6.5. Môt hê toa dô khóp biên don gián, (a) Mãt phãng vât Iý, (b) Mãt phãng tính toán.

Trôn dnv In vI du don gInn cun môf hô fon dô khop bIôn. Môf vI du phuc fnp hon duoc
cho frong HInh 6.6, In môf công phu cun fruong hop mInh hon frong HInh 6.2, xóf dnng
cnnh mnv bnv cho frong HInh 6.6n. Môf hô fhông cong bno boc vong qunnh cnnh mnv bnv,
frong do duong fon dô n = n
l
= hnng sô frôn bô mnf cnnh mnv bnv. Ðnv In bIôn frong cun
IuoI, duoc chí dInh bnng I
1
.
http://www.ebook.edu.vn 121
IIôn phIn ngonI IuoI duoc gnn nhõn I
2
frong HInh 6.6n vn cho bnng n = n
2
= hnng sô.
Khno snf IuoI nnv chúng fn fhûv ró rnng rnng no khop voI bIôn, vn do do no In môf hô fon
dô khop bIôn. Þhung duong xoô rn fu bIôn frong I
1
vn cnf ngnng bIôn I
2
o phIn ngonI In
nhung duong hnng sô c, nhu duong c = c
l
= hnng sô. Chú ý In frong HInh 6.6n nhung
duong hnng sô n vô fông fhô bno cnnh mnv bnv, fuong fu nhu nhung vong fron kóo dnI;
môf IuoI nhu vûv duoc goI In IuoI dIôn hInh cho cnnh mnv bnv. !uoI cong IIôn qunn khnc
co fhô co n = duong hnng sô kóo xuôI foI phIn bôn phnI, không honn fonn bno kIn cnnh
mnv bnv (fru frôn bIôn frong I
1
). !uoI nhu vûv duoc goI In IuoI kIôu C. Chúng fn sõ xom
xóf ngnn gon môf vI du cun IuoI kIôu C.


Hình 6.6 (a) Mãt phãng vât Iý, (b) Mãt phãng tính toán.

Câu b6i. bIôn dôI nno sõ dom IuoI cong frong HInh 6.6n vno môf IuoI dông nhûf frong
mnf phnng fInh fonn nhu phnc hon frong HInh 6.6b¨ Ðô frn IoI cnu hoI nnv, chú ý fu HInh
6.6n In doc fhoo bIôn frong I
1
, fon dô vûf Iý cun vûf fhô duoc bIôf:
(x, yì bIôf doc fhoo I
1
.
Tuong fu, fon dô vûf Iý cun bIôn I
2
o phIn ngonI cùng duoc bIôf boI vI I
2
don gInn In
môf vong khn fuv ý xung qunnh cnnh mnv bnv. VI vong I
2
nnv duoc chí ró, vûv fon dô vûf
Iý doc fhoo no duoc bIôf:
(x, yì duoc bIôf doc fhoo I
2
http://www.ebook.edu.vn 122
Þhung Iuu ý nnv cun bnI fonn gIn frI bIôn In dIôu kIôn bIôn (fuc nhung gIn frI x vn y)
duoc bIôf doc fhoo bIôn. Tu Muc 4.3.3, IoI gInI phuong frInh dno hnm rIông oIIpfIc vôu cûu
dnc frung dIôu kIôn bIôn kbàp noi doc fhoo bIôn khóp kIn mIôn. IoI vûv, chúng fn coI bIôn
dôI frong HInh 6.6 duoc xnc dInh boI môf pbuong trinb Jao bàm ricng c/iptic (nguoc voI
qunn hô dnI sô mInh hon frong Muc 6.4). Môf frong nhung phuong frInh oIIpfIc don gInn
nhûf In phuong frInh !npInco:

2 2
2 2
0
x v
c c c c
+ =
c c
(6.35n)
2 2
2 2
0
x v
n n c c
+ =
c c
(6.35b)
frong do chúng fn co dIôu kIôn bIôn ÐIrIchIof
n = n
l
= hnng sô frôn I
1

n = n
2
= hnng sô frôn I
2

c = c(x, y) duoc chí ró frôn cn I
1
Iûn I
2
.
ÐIôu qunn frong In Iuu ý dIôu mn chúng fn dnng Inm o dnv. Þhung If. (6.35n vn b)
không co gI dô Inm voI vûf Iý cun fruong dong. Chúng In nhung phuong frInh dno hnm
rIông oIIpfIc don gInn mn chúng fn chon dô IIôn hô c vn n voI x vn y, vn do do cûu fhnnh
môf bIôn dôI (fuong ung môf dôI môf cun nhung dIôm IuoI) fu mnf phnng vûf Iý dôn mnf
phnng fInh fonn. VI su bIôn dôI nnv duoc kIôm sonf boI nhung phuong frInh oIIpfIc, no In
môf vI du cun môf nhom chung vô fno IuoI, goI In tao /u6i c/iptic. Tno IuoI oIIpfIc nhu vûv
fruoc hôf duoc su dung frôn co so fhuc hnnh boI Joo Thompson fnI Truong dnI hoc Quôc
gIn MIssIppI, vn duoc mô fn chI fIôf frong bnI bno gIoI fhIôu frong Thnm khno 23.


Hình 6.7. Mãt phãng tính toán minh hoa diêu kiên biên và diêm trong.

Chúng fn hõv nhIn Iôn nhung mnf phnng fInh fonn vn vûf Iý cho frong HInh 6.6. Ðô
xnv dung môf IuoI hInh chu nhûf frong mnf phnng fInh fonn (HInh 6.6b), môf su cnf phnI
duoc fhuc hIôn frong mnf phnng vûf Iý (HInh 6.6n) fnI móp duôI cun cnnh mnv bnv. Su cnf
nnv co fhô fhûv ró nhu hnI duong chông Iôn frôn nhnu: duong pq bIôu fhI boI I
J
fhô hIôn
http://www.ebook.edu.vn 123
môf gIoI fuvôn cho không gInn vûf Iý o frôn pq, vn duong rs bIôu fhI boI I
4
fhô hIôn môf
gIoI fuvôn cho không gInn vûf Iý o duoI rs. Trong mnf phnng vûf Iý, nhung dIôm p vn r
bIôf o dnv fu cung dIôm, vn dIôm q dIôm vn s In cung dIôm; frong HInh 6.6n chúng hoI
duoc xô dIch dô nhIn cho ró. Tuv nhIôn frong mnf phnng fInh fonn, nhung dIôm nnv In
khnc nhnu. Ðuong nhIôn, IuoI frong mnf phnng fInh fonn nhûn duoc bnng vIôc cnf mong
IuoI vûf Iý fnI chô cnf, vn snu do ¨mo goI¨ IuoI fu cnnh mnv bnv. VI du bô mnf cnnh mnv
bnv frong mnf phnng vûf Iý, duong cong fro fhnnh duong fhnng fhûp hon bIôu fhI bnng I
1

frong mnf phnng fInh fonn. Tuong fu, bIôn gb/Jbs fro fhnnh duong hoI fhnng phIn frôn,
bIôu fhI boI I
2
frong mnf phnng fInh fonn. Þhung cnnh phIn bôn phnI vn frnI cun hInh
chu nhûf frong mnf phnng fInh fonn duoc hInh fhnnh fu su cnf frong mnf phnng vûf Iý;
cnnh frnI In duong rs bIôu fhI boI I
4
frong HInh 6.6b, vn cnnh phIn bôn phnI In duong pq
bIôu fhI boI I
J
frong HInh 6.6b.
Mnf phnng fInh fonn duoc phnc hon Iûn nun frong HInh 6.?. dnv chúng fn nhûn
mnnh rnng nhung gIn frI cun (x, yì Juoc bict Joc tbco tât ca bôn bicn I
1
, I
2
, I
J
vn I
4
. KhIn
cnnh co bnn cun cnch fIôp cûn fno IuoI oIIpfIc nhu vûv In, voI dIôu kIôn bIôn dõ cho If.
(6.35n vn b) duoc gInI dôI voI nhung gIn frI (x, yì cbo tât ca cac Jicm trong. VI du cun môf
dIôm frong nhu vûv do dIôm A cho frong HInh 6.?, ung voI cung dIôm do frong HInh 6.6
(n) vn (b). Trôn fhuc fô, nhung phuong frInh duoc gInI In nghIch dno cun If. (6.35n vn b),
vûv In phuong frInh nhûn duoc fu If. (6.35n vn b) bnng vIôc Iunn phIôn fhnv dôI nhung
bIôn dôc Iûp vn phu fhuôc. Kôf qun In:
2 2 2
2 2
2 0
x x x
o þ ¸
c n c n
c c c
÷ + =
c c c c
(6.36n)
2 2 2
2 2
2 0
c c c
÷ + =
c c c c
v v v
o þ ¸
c n c n
(6.36b)
frong do
2 2
( ) ( )
x v
o
n n
c c
= +
c c

x x v v
þ
c n n c
c c c c
= +
c c c c

2 2
( ) ( )
x v
¸
c c
c c
= +
c c

Trong If. (6.36n vn b) x vn y bnv gIo duoc bIôu fhI nhu bIôn phu fhuôc. Tro InI Iûn nun
HInh 6.?, If. (6.36n vn b) duoc gInI cung voI nhung dIôu kIôn bIôn dõ cho (x, yì frôn I
1
, I
2
,
I
J
vn I
4
dô nhûn duoc nhung gIn frI cun (x, yì ung voI nhung dIôm IuoI dông nhûf frong
mnf phnng fInh fonn (c, n). Þhu vûv, môf dIôm IuoI dõ cho (c, n) frong mnf phnng fInh
fonn fuong ung voI dIôm IuoI fInh fonn (x
i
, y
i
ì frong không gInn vûf Iý. ÞghIôm cun
Ihuong frInh (6.36n vn b) nhûn duoc bnng cnch gInI snI phnn huu hnn fhIch hop voI
phuong frInh oIIpfIc; vI du ky fhuûf gInm du In phô bIôn dôI voI nhung phuong frInh nhu
vûv.
http://www.ebook.edu.vn 124
!uu ý rnng su bIôn dôI frôn su dung môf phuong frInh dno hnm rIông dô phnf sInh
IuoI, không xóf dôn nhung bIôu fhuc gInI fIch dnng khóp kIn; fhnv vno do no snn sInh môf
fûp hop sô dInh vI môf dIôm IuoI (x
i
, y
i
ì frong không gInn vûf Iý ung voI môf dIôm IuoI dõ
cho (c, n) frong không gInn fInh fonn. Ðôn Iuof, mofrIc frong nhung phuong frInh dong
chu dno (gInI frong mnf phnng fInh fonn) nhu cc1cx, cn1cy vv, nhûn duoc fu nhung snI
phnn huu hnn; nhung snI phnn frung fnm fhuong duoc su dung cho muc dIch nnv.
Hô fon dô IuoI cong khop bIôn cho frong HInh 6.6n don gInn duoc mInh hon voI ý
nghIn dInh fInh frong hInh do voI muc dIch chí dûn. Môf IuoI fhuc fô duoc phnf sInh gûn
gIông nhu cnnh mnv bnv su dung cnch fIôp cûn IuoI oIIpfIc phnf sInh o frôn duoc cho frong
HInh 6.8, Iûv fu Thnm khno 24. Su dung so dô fno IuoI cun Thompson |Thnm khno 23],
WrIghf |24] dõ fno môf hô fon dô khop bIôn xung qunnh cnnh mnv bnv MIIov (cnnh mnv
bnv MIIov In môf cnnh mnv bnv dnc bIôf duoc fhIôf kô voI sô !ovnoIds fhûp, ung dung boI
Sfnn MIIov fnI ÐnI hoc Quôc gIn MIssIssIppI). Trong HInh 6.6, mnu frnng Iôm dôm gIun
hInh In cnnh mnv bnv, vn IuoI frnI rông rn xn fu cnnh mnv bnv fhoo fûf cn cnc huong.

Hình 6.8. Biên khóp vói Iuói (theo Tham kháo 24)

Hình 6.9. Môt chi tiêt cua Iuói khóp vói biên (theo Tham kháo 24).

http://www.ebook.edu.vn 125
Trong Thnm khno 24, dong co sô !ovnoIds fhûp qun cnnh mnv bnv duoc fInh fonn
bnng IoI gInI snI phnn huu hnn phu fhuôc vno fhoI gInn dôI voI phuong frInh ÞnvIor-
Sfokos (IoI gInI phu fhuôc fhoI gInn nhu vûv sõ fhno Iuûn frong Chuong ?). Ðong fu do In
duoI nm, do do bIôn o phIn ngonI phnI duoc dnf xn khoI cnnh mnv bnv do su Inn fruvôn
nhIôu dông frong dong duoI nm. Môf chI fIôf cun IuoI frong vung Inn cûn cnnh mnv bnv
duoc cho frong HInh 6.9. Chú ý In fu hInh 6.8 Iûn 6.9, IuoI co kIôu C, nguoc voI IuoI kIôu O
phnc hon frong HInh 6.6.
Chúng fn chûm duf muc nnv bnng vIôc nhûn mnnh Iûn nun rnng, vIôc fno IuoI oIIpfIc
cho IoI gInI phuong frInh dno hnm rIông oIIpfIc cun no dô nhûn cnc dIôm IuoI frong, fnch
bIôf honn fonn voI IoI gInI snI phnn huu hnn cho nhung phuong frInh chu dno. Truoc hôf
In phnI fno IuoI, fruoc bûf ky IoI gInI nno cun nhung phuong frInh chu dno duoc du dInh.
VIôc su dung phuong frInh !npInco (6.35n vn b) dô nhûn duoc IuoI nnv không dông dôn
bûf cu dIôu gI voI nhung khIn cnnh vûf Iý cun fruong dong fhuc fô. dnv, phuong frInh
!npInco chí don gInn duoc su dung dô fno IuoI.
6.6 IUÓI TU THÍCH UNG
!uoI fu fhIch ung In môf mnng IuoI mn fu dông bo cnc dIôm IuoI frong nhung vung co
grndIonf fruong dong cno; no su dung IoI gInI cun nhung fhuôc fInh fruong dong dô dInh
vI cnc dIôm IuoI frong mnf phnng vûf Iý. !uoI fu fhIch ung fIôn frIôn fhoo fhoI gInn phôI
hop voI IoI gInI phu fhuôc fhoI gInn cun nhung phuong frInh fruong dong chu dno, fInh
fonn nhung bIôn fruong dong fhoo cnc buoc fhoI gInn. Trong fhoI gInn gInI, cnc dIôm IuoI
frong mnf phnng vûf Iý chuvôn dông fhoo môf cnch 'fhIch ung' voI nhung vung co grndIonf
fruong dong Ion. Ðo do nhung dIôm IuoI fhuc fô frong mnf phnng vûf Iý Iuôn chuvôn dông
frong fhoI gInn gInI fruong dong, vn chí fro nôn ôn dInh khI IoI gInI dong fIôp cûn frnng
fhnI ôn dInh. IoI vûv, không gIông nhu fno IuoI oIIpfIc dõ fhno Iuûn frong Muc 6.5, vIôc
fno IuoI honn fonn fnch bIôf fu IoI gInI fruong dong, môf IuoI fu fhIch ung duoc IIôn kôf
mûf fhIôf voI IoI gInI fruong dong vn fhnv dôI khI fruong dong fhnv dôI. Þhung IoI fhô du
kIôn cun IuoI fu fhIch ung duoc frông doI boI vI nhung dIôm IuoI duoc bo frong vung mn
'fnc dông' dnng xuûf hIôn. Þhung IoI fhô nnv In: (l) fnng fhôm dô chInh xnc cho môf sô cô
dInh nhung dIôm IuoI, honc (2) cûn If dIôm IuoI hon dôI voI dô chInh xnc dõ cho. Þhung
IuoI fu fhIch ung vûn con rûf moI frong CIÐ, vn nhung IoI fhô nnv co Iuôn nhûn duoc hnv
không vûn chun duoc xnc Iûp cûn fhûn.
Môf vI du cun IuoI fu fhIch ung don gInn In IuoI duoc su dung boI Cordn |25] cho IoI
gInI dong sIôu nm nhof frôn môf bûc fIôp gInp mnf snu. dnv, bIôn dôI duoc bIôu fhI frong
dnng

1
1
B
x
g
b
x
B
v
g
c
v
c
n
A
A =
c
+
c
A
A =
c
+
c
(6.3?-38)
http://www.ebook.edu.vn 126
frong do g In môf bIôn fruong dong nguvôn fhuy, nhu p, p honc T. Þôu g = p, fhI If. (6.3?)
vn (6.38) bo cnc dIôm IuoI frong nhung vung co grndIonf np suûf Ion; nôu g = T, cnc dIôm
IuoI bo frong nhung vung co grndIonf nhIôf dô Ion, vv. Trong If. (6.3?) vn (6.38), Ac vn An
In cô dInh, khonng cnch IuoI dông dôu frong mnf phnng fInh fonn, b vn c In nhung hnng sô
duoc chon dô fnng fhôm honc gInm bof hIôu ung cun grndIonf dnng Inm fhnv dôI khonng
cnch IuoI frong mnf phnng vûf Iý, B vn C In nhung hô sô fy Iô, vn Ax vn Ay In nhung
khonng cnch IuoI moI frong mnf phnng vûf Iý. VI cg1cx oà cg1cy dnng fhnv dôI fhoo fhoI
gInn frong fhoI gInn gInI phu fhuôc fhoI gInn cun fruong dong, ró rnng In Ax vn Ay fhnv
dôI fhoo fhoI gInn, fuc In cnc dIôm IuoI chuvôn dông frong không gInn vûf Iý. !ó rnng,
frong nhung vung cun dong, frong do cg1cx vn cg1cy Ion, If. (6.3?) vn (6.38) cho fn nhung
gIn frI nho cun Ax vn Ay dôI voI Ac vn An dõ cho; dnv In co chô bo dIôm IuoI.
KhI dô cûp dôn môf IuoI fu fhIch ung, mnf phnng fInh fonn bno gôm cnc dIôm IuoI cô
dInh frong không gInn (c, n); nhung dIôm nnv cô dInh fhoo fhoI gInn, fuc In chúng không
dI chuvôn frong không gInn fInh fonn. Hon nun, Ac dông nhûf vn An dông nhûf. Ðo do,
mnf phnng fInh fonn cùng nhu fhô nhu dõ fhno Iuûn frong nhung muc fruoc dnv. Þhung
phuong frInh dong chu dno duoc gInI frong mnf phnng fInh fonn, frong do nhung dno hnm
x, y vn t duoc fhnv dôI fhoo If. (6.2), (6.3) vn (6.5). Ðnc bIôf, fn khno snf su bIôn dôI do
phuong frInh (6.5) dun rn dôI voI dno hnm fhoI gInn. Trong fruong hop IuoI dõn honc IuoI
khop bIôn nhu dõ fhno Iuûn frong nhung Muc 6.4 vn 6.5 fuong ung, mofrIc cc/cf vn cn/cf
bnng 0, vn If. (6.5) cho fn c/cf = c/ct. Tuv nhIôn, dôI voI môf IuoI fu fhIch ung,
,
,
x v
x v
t t
t t
c c
n n
c c | |
÷
|
c c
\ .
c c | |
÷
|
c c
\ .

In huu hnn. TnI sno¨ VI mnc dûu nhung dIôm IuoI cô dInh frong mnf phnng fInh fonn, cnc
dIôm IuoI frong mnf phnng vûf Iý dnng dI chuvôn voI fhoI gInn. nghIn vûf Iý cun cc1ct In
suûf fhnv dôI fhoo fhoI gInn cun c fnI môf oi trt cô Jinb (x, yì frong mnf phnng vûf Iý.
Tuong fu, ý nghIn vûf Iý cun cn1ct In suûf bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun n fnI môf vI frI cô
dInh (x, yì frong mnf phnng vûf Iý. Tuong fuong mnf bnn gnn dnng vno môf dIôm cô dInh
(x, yì chí frong mnf phnng vûf Iý. VI In môf hnm cun fhoI gInn, nhung gIn frI cun c vn n
IIôn qunn dôn dIôm cô dInh nnv (x, yì sõ fhnv dôI. Ðo In fnI sno cc1ct vn cn1ct huu hnn.
!ûn Iuof, khI dô cûp dôn bIôn dôI nhung phuong frInh dong frong mnf phnng fInh fonn,
fûf cn bn sô hnng vô phnI cun If. (6.5) In huu hnn vn phnI duoc xóf dôn frong bIôn dôI
phuong frInh. Thoo cnch nnv, mofrIc fhoI gInn cc1ct vn cn1ct fu dông fInh su chuvôn
dông cun IuoI fu fhIch ung frong fhoI gInn gInI nhung phuong frInh dong chu dno.
Þhung gIn frI cun mofrIc fhoI gInn o dnng cho frong If. (6.5) hoI công kônh dô dnnh
gIn; mnf khnc, mofrIc fhoI gInn IIôn qunn dôn

,
x
t
c n
c | |
|
c
\ .
vn
,
v
t
c n
c | |
|
c
\ .

vn dnnh gIn dô hon nhIôu, boI vI chúng dôn fu (6.3?) vn (6.38) fuong ung
http://www.ebook.edu.vn 127
,
,
x x
t t
v v
t t
c n
c n
c A | |
~
|
c A
\ .
c A | |
~
|
c A
\ .
(6.39-40)
frong do Ax vn Ay fruc fIôp nhûn duoc fu bIôn dôI cho frong If. (6.40). Chúng fn hõv fIm
môI qunn hô gIun hnI fûp hop nnv cun mofrIc fhoI gInn. Xóf
( , , ) x x c n t =
Ðo do
, , ,
x x x
ax a a a
c n n t c t
c n t
c n t
| | | | c c c | |
= + +
| | |
c c c
\ .
\ . \ .

Tu kôf qun nnv, chúng fn vIôf
, , , , , , ,
, , , , ,
x v x v x v x v
x v x v
x x x x
t t t t
x x x
t t
c n n t c t
c n n t c t
c n t
c n t
c n
t c n
| | | | c c c c c c c | | | | | | | | | |
= + +
| | | | | | |
c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ .
\ . \ .
| | | | c c c c c | | | | | |
÷ = +
| | | | |
c c c c c
\ . \ . \ .
\ . \ .
(6.4l)
Chú ý In chúng fn dun nhung chí sô duoI Iôn dno hnm rIông dô frnnh bûf ky su Iûn
Iôn frôn cnc bIôn duoc dnm bno không dôI. Inv gIo xóf
( , , ) v v c n t =
Ðo do:
, , ,
v v v
av a a a
c n n t c t
c n t
c n t
| | | | c c c | |
= + +
| | |
c c c
\ .
\ . \ .



Hình 6.10. Luói tu thích úng cho bài toán bâc tiêp giáp mãt sau (theo Corda, Tham kháo 25).

Þhu vûv, fu kôf qun nnv chúng fn vIôf
, , , , , , , x v x v x v x v
v v v v
t t t t
c n n t c t
c n t
c n t
| | | | c c c c c c c | | | | | | | | | |
= + +
| | | | | | |
c c c c c c c
\ . \ . \ . \ . \ .
\ . \ .

honc
http://www.ebook.edu.vn 128
, , , , , x v x v
v v v
t t
c n n t c t
c n
t c n
| | | | c c c c c | | | | | |
÷ = +
| | | | |
c c c c c
\ . \ . \ .
\ . \ .
(6.42)
!oI gInI If. (6.4l) vn (6.42) cho
,
,
,
,
,
, ,
, ,
x v
x x
v v
t
x x
v v
c n
c t
c n
c t
n t c t
n t c t
t n
t n
c
c n
c n
| | c c | |
÷
| |
c c
\ . \ .
| | c c | |
÷
| |
c c
\ . \ .
c | |
=
|
c
\ . | | | | c c
| |
c c
\ . \ .
| | | | c c
| |
c c
\ . \ .

Þhûn fhuc rnng t = t, vn mûu sô In JncobInn J, phuong frInh frôn fro fhnnh (bo
nhung chí sô duoI)
1 x v v x
t J t t
c
n n
| | | | c c c c c | | | | | |
= ÷ +
| | | | |
c c c c c
\ . \ . \ .
\ . \ .
(6.43)
VoI vIôc gInI If. (6.4l) vn (6.42) cho cn1ct, chúng fn fhûv môf kIôu gIông nhu vûv
1 x v v x
t J t t
n
c c
| | | | c c c c c | | | | | |
= ÷
| | | | |
c c c c c
\ . \ . \ .
\ . \ .
(6.44)
Tn hõv fom fnf. VoI môf IuoI fu fhIch ung, nhung phuong frInh dong chu dno, khI
duoc bIôn dôI dô gInI frong mnf phnng fInh fonn (c, n) phnI chun fûf cn cnc sô hnng frong
su bIôn dôI fhoI gInn do If. (6.5) dun rn. !ûn Iuof, mofrIc fhoI gInn cc1ct vn cn1cf frong
phuong frInh (6.5) co fhô bIôu fhI dôI voI cx1ct vn cy1ct fhông qun If. (6.43) vn (6.44).
MofrIc fhoI gInn moI nnv co fhô Iûn Iuof fInh fonn fu If. (6.39) vn (6.40), frong do Ax vn Ay
duoc cho boI su bIôn dôI co bnn frong If. (6.3?) vn (6.38).
Môf vI du cun IuoI fu fhIch ung dôI voI dong sIôu nm nhof frôn bûc fIôp gInp mnf snu
cho frong HInh 6.l0, Iûv fu công frInh cun Cordn |25]. Ðong fu frnI snng phnI. Chú ý rnng
cnc bo cnc dIôm IuoI xung qunnh song khnI frIôn fu goc dính bûc, vn bno qunnh song xung
xuôI fhoo bûc. ÐIôu fhú vI dô chú ý In IuoI fu fhIch ung chInh no In môf kIôu 'phuong phnp
hIôn fhI fruong dong', mn gIúp fn xnc dInh vI frI cun cnc song vn grndIonf khnc frong
dong.
Þhu môf chú ý cuôI cung, co nhIôu fIôp cûn khnc dô fno rn nhung IuoI fu fhIch ung.
Thno Iuûn frôn chí In môf, no dun vno nhung ý fuong gIoI fhIôu boI Ðwvor vn nnk frong
Thnm khno 26. Ðô co fhno Iuûn dûv du hon vô IuoI fu fhIch ung cùng nhu fno IuoI vô fông
qunf, xom Thnm khno l8.
http://www.ebook.edu.vn 129
CHUONG ?. NHUNG PHUONG PHÁP SAI PHAN HUU HAN
HI£N: MÔT SÔ UNG ÐUNG CHON IOC VÓI ÐÒNG NHÓT VA
KHÔNG NHÓT
J.Ð. Andevson, Jv.
?.1 MO ÐAU
Trong chuong nnv chúng fn goI gon xu Iý bnn dûu vô dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn
bnng vIôc bnn Iuûn môf vnI ung dung cun cnc phuong phnp snI phnn huu hnn hIôn dôI voI
nhung vI du duoc chon cho dong không nhof vn nhof. Þhung vI du nnv co môf fhu chung -
chúng In nhung kôf qun nhûn duoc boI fnc gIn vn/honc môf frong sô nhung sInh vIôn fôf
nghIôp cun ông frong nhIôu nnm. ÐIôu nnv không co nghIn dô cuong dIôu hon; fhnv vno do
Iun chon nnv cô ý fhuc hIôn dô mInh hon cnI gI co fhô Inm boI nhung sInh vIôn không
fhno, nhung nguoI con moI dôI voI nhung ý fuong cun CIÐ. Þhung vI du nnv frInh dIôn
suc mnnh vn vo dop cun CIÐ frong bnn fnv cun nhung sInh vIôn gIông nhu bnn, nhung
nguoI co fhô co If honc không co kInh nghIôm nno frong IInh vuc nnv.
Hon nun, frong fûf cn nhung fruong hop, nhung ung dung fhuc hIôn bnng chuong
frInh mnv fInh duoc fhIôf kô vn vIôf honn fonn boI cnc sInh vIôn. TrIôf Iý gIno duc cun fnc
gIn In môI sInh vIôn cûn phnI frnI nghIôm fu vIôc bnf dûu voI fo gIûv vn cnI búf chI, vIôf
nhung phuong frInh chu dno, phnf frIôn IoI gInI sô fhIch hop cho nhung phuong frInh nnv,
vIôf chuong frInh IO!T!AÞ, nnp chuong frInh vno mnv fInh, vn nhu vûv dI qun fûf cn
cnc fhu nghIôm vn nhung nôI cuc nhoc dô chuong frInh Inm vIôc môf cnch honn hno. Ðnv
In môf khIn cnnh qunn frong frong dno fno CIÐ. Không su dung chuong frInh mnv fInh
dõ fhIôf Iûp nno (chuong frInh 'dong hôp'); moI fhu dôu In 'hnng nôI', voI ngonI Iô In goI dô
fhI chuûn duoc su dung dô võ kôf qun. IoI vûv, bnng vIôc khno snf nhung vI du nnv, bnn
cûn co môf cnm gInc hop Iý cho vIôc cnI gI bnn co fhô cho doI honn fhnnh khI bnn Iûn dûu
nhnv vno fhô gIoI nhung ung dung CIÐ.
Truoc khI chúng fn bnn Iuûn vô môf vnI vI du, dIôu qunn frong In mô fn co chô fInh
fonn snI phnn huu hnn hIôn. Su phnn bIôf gIun nhung cnch fIôp cûn ûn vn hIôn fhuc hIôn
frong Muc 5.3 cûn phnI duoc xom InI fruoc khI fIôn xn hon nun frong chuong nnv. Trong
môf sô muc fIôp fhoo, chúng fn sõ mô fn hnI phuong phnp hIôn khn phô bIôn vn fruc fIôp.
VIôc xu Iý vn np dung nhung phuong phnp ûn do nhung bnI gInng khnc dun rn frong khon
nnv, vn do do sõ không fhno Iuûn o dnv.
CuôI cung, fûf cn nhung vI du fhno Iuûn frong chuong nnv IIôn qunn dôn phuong
phnp pbu tbuôc oào tboi gian, fuc In fIôn frIôn fhoo fhoI gInn. Cuôc dôf phn IIch su cun
phuong phnp nnv vno nhung nnm l960 dõ duoc fhno Iuûn frong Chuong l. ÐnI bô phûn
http://www.ebook.edu.vn 130
gInI phu fhuôc fhoI gInn coI IoI gInI dôI voI fruong dong frnng fhnI ôn dInh, fIôp cûn bnng
IoI gInI voI fhoI gInn Ion, nhu muc fIôu cun chúng; o dnv, co chô phu fhuôc fhoI gInn don
gInn In môf phuong fIôn fIôn dôn dIch cuôI nnv. Trong nhung ung dung khnc, phuong
phnp phu fhuôc fhoI gInn duoc su dung dô fInh fonn nhung fhoI dIôm fhuc fô frong môf
dong không ôn dInh mn fn qunn fnm. Þhung vI du dôu dõ cho o dnv. Tuv nhIôn chúng fn
nho rnng, mnc du nhung muc snu dô cûp dôn vIôc fIôn frIôn fhoo fhoI gInn, ky fhuûf nhu
vûv dô dnng np dung cho fInh fonn dong ôn dInh, frong do fIôn frIôn fhoo không gInn duoc
fhuc hIôn doc fhoo fruc fon dô nno do. Chúng fn dõ fhûv frong Chuong 4 In fIôn frIôn Iôn
phIn fruoc nhu vûv (fhoo fhoI gInn honc không gInn) In fhIch hop khI nhung phuong frInh
chu dno In hvporboIIc honc pnrnboIIc.
?.2 PHUONG PHÁP IAX-W£NÐROII
Chúng fn hõv mô fn phuong phnp nnv bnng vIôc xóf môf bnI fonn khI dông Iuc don
gInn, fuc In dong dnng onfropI duoI nm/sIôu nm dI qun môf voI phun hôI fu/phnn ky, nhu
phnc hon frong HInh ?.l. dnv, môf voI phun co phnn bô vung dnc frung A = A(xì dõ cho,
vn nhung dIôu kIôn chun duoc bIôf. Chúng fn hõv xóf IoI gInI fun môf chIôu, frong do
nhung bIôn fruong dong In hnm cun x (frnng fhnI ôn dInh). VoI môf khI honn hno vô nhIôf,
IoI gInI cun dong nnv In kInh dIôn, vn co fhô fIm fhûv frong bûf ky snch gIno khon dong
chIu nón nno |vI du xom cnc Thnm khno 3 vn l4]. Chúng fn chí su dung vI du nnv o dnv
boI vI no In con fnu fuvôf voI dô gIoI fhIôu vn mô fn fu fuong snI phnn huu hnn phu fhuôc
fhoI gInn.
VoI phun duoc chIn fhnnh môf sô dIôm IuoI fhoo huong x nhu frong HInh ?.l; khonng
cnch gIun nhung dIôm IuoI kô nhnu In Ax. Inv gIo gIn fhIôf nhung gIn frI cun cnc bIôn
fruong dong fnI fûf cn dIôm IuoI, vn xóf khn fuv fIôn dong voI gIn fhIôf dIôu kIôn bnn dûu
o fhoI gInn t = 0. ÞoI chung nhung gIn frI gIn fhIôf nnv sõ không phnI In kôf qun frnng
fhnI ôn dInh chInh xnc; duong nhIôn kôf qun chInh xnc cun frnng fhnI ôn dInh In nhung
kôf qun chúng fn cô gnng fInh fonn. Xóf môf dIôm IuoI, vI du dIôm i. Cho g
i
bIôu fhI môf
bIôn fruong dong fnI dIôm nnv (g
i
co fhô In np suûf, mûf dô, vûn fôc..). IIôn g
i
sõ In môf
hnm cun fhoI gInn; fuv nhIôn, chúng fn bIôf g
i
fnI fhoI dIôm t = 0, fuc In chúng fn bIôf g
i
(0)
vI fn gIn fhIôf gIn frI cho fûf cn cnc bIôn fruong dong fnI fûf cn fnI fhoI dIôm bnn dûu t = 0.

Hình 7.1.
http://www.ebook.edu.vn 131

Chúng fn bnv gIo fInh fonn môf gIn frI moI cun g
i
vno fhoI gInn t + At; khoI dông fu
dIôu kIôn bnn dûu, fhoI gInn moI dûu fIôn In t + At = 0 + At. dnv At In dô fnng fhoI gInn,
sõ duoc fhno Iuûn vô vô snu. CIn frI moI cun g
i
fuc In g
i
(t + At), nhûn duoc fu khnI frIôn
chuôI Tnvjor fhoo fhoI gInn,
2 2
2
( )
( ) ( ) ...
2
i i
i
i
g g t
g t t g t t
t t
| | c c A | |
+ A = + A + +
| |
c c
\ .
\ .

honc su dung ký hIôu chuûn cun fhoI gInn bnng chí sô frôn,
2 2
2
( )
...
2
t
t
t t t
i i
i
i
g g t
g g t
t t
+A
| | c c A | |
= + A + +
| |
c c
\ .
\ .
(?.l)
dnv g
i

(t + At)
In gIn frI cun g fnI dIôm IuoI i vn vno fhoI gInn (t + At), ( )
t
i
g
t
c
c
In dno hnm
rIông bûc nhûf cun g dnnh gIn fnI dIôm IuoI i fnI fhoI gInn t, vv. Trong If. (?.l), g
i

t
duoc
bIôf vn At duoc chí ró. IoI vûv chúng fn co fhô su dung phuong frInh (?.l) dô fInh fonn
g
i

t+At
nôu fn co nhung sô voI nhung dno hnm ( )
t t
i
g
t
+A
c
c
vn
2
2
( )
t t
i
g
t
+A
c
c
. Þhung sô cho dno hnm
nhûn duoc fu vûf Iý dong nhu dõ xóf frong phuong frInh dong chu dno. !uu ý If. (?.l)
don gInn In fonn hoc, vn chInh no không du chnf chõ dô gInI bnI fonn. Þhung phuong frInh
dong chu dno cho dong fun môf chIôu chnv qun voI phun In |l4]:
1 ( ) uA
t A x
p p c c
= ÷
c c
(?.2)

1
( )
u u
u
t x x
p
p
p
c c c
= ÷ +
c c c
(?.3)

1 (ln ) e u A e
p pu u
t x x x
p
p
c c c c
= ÷ + +

c c c c

(?.4)
Chú ý In If. (?.2)-(?.4) duoc vIôf voI nhung dno hnm fhoI gInn bôn vô frnI, vn nhung
dno hnm không gInn bôn vô phnI. !úc nnv hõv fInh fonn mûf dô, fuc In g = p, vn chúng fn
hõv chí xóf phuong frInh IIôn fuc, If. (?. 2).
KhnI frIôn vô phnI cun If. (?.2), chúng fn nhûn duoc

1 A u
u u
t A x x x
p p
p p
c c c c
= ÷ ÷ ÷
c c c c
(?.5)
Vno fhoI gInn t = 0, nhung bIôn fruong dong duoc gIn fhIôf; do do chúng fn co fhô fhnv
fhô nhung dno hnm không gInn bnng cnc snI phnn frung fnm:
1 1 1 1 1 1
1
( ) ( ) ( )
2 2 2
t
t t t t
t t t t i i i i i i
i i i i
i
A A u u
u u
t A x x x
p p p
p p
+ ÷ + ÷ + ÷
÷ ÷ ÷ c | |
= ÷ ÷ ÷
|
c A A A
\ .
(?.6)
Ihuong frInh (?.6) cho chúng fn môf gIn frI sô dôI voI ( )
t
i
t
p c
c
, duoc dun vno phuong
frInh (?.l). Tuv nhIôn, dô honn fhnnh If. (?.l), chúng fn cùng cûn môf gIn frI sô cho dno
http://www.ebook.edu.vn 132
hnm bûc hnI, fuc In
2
2
( )
t
i
t
p c
c
. Ðô nhûn duoc dIôu nnv, dno hnm phuong frInh IIôn fuc, If.
(?.5) fhoo fhoI gInn:
2 2 2
2
1
( ) ( )( ) ( )( )
A u u u u
u u
A x t t x t x t x t x t t
p p p p p
p p
c c c c c c c c c c
= ÷ + ÷ ÷ ÷ ÷

c c c c c c c c c c c c

(?.?)
Cùng vûv, dno hnm phuong frInh IIôn fuc If. (?.5) fhoo x.
2 2 2 2
2 2 2
1
( ) ( )( ) ( )( )
A A u u u u
u u u
t x A x t t x x x x x x x
p p p p p
p p p
c c c c c c c c c c c
= ÷ + + ÷ ÷ ÷ ÷

c c c c c c c c c c c c

(?.8)
Thu fuc nhu snu:
(l) Trong If. (?.8), fhnv fhô fûf cn cnc dno hnm bôn vô phnI bnng snI phnn frung fnm
nhu
1 1
2
1 1 1
2 2
2
2
( )
t t
i i
t t t
i i i
u u u
x x
u u u u
x x
+ ÷
+ ÷ ÷
÷ c
=
c A
÷ + c
=
c A

ÐIôu do bnv gIo cung cûp môf gIn frI sô
2
( )
t
i
t x
p c
c c
fu (?.8).
(2) Ðun gIn frI sô
2
( )
t
i
t x
p c
c c
nnv vno If. (?.?). Cùng frong If. (?.?), nhung gIn frI sô ( )
u
t
c
c

vn
2
( )
u
t x
c
c c
nhûn duoc fu xu Iý phuong frInh dông Iuong, If. (?.3) fhoo môf cnch chInh xnc
cùng nhu voI phuong frInh IIôn fuc dõ xu Iý o frôn. Þhung chI fIôf sõ không cho o dnv.
Trong If. (?.?), môf gIn frI sô cho ( )
t
p c
c
dõ snn co, fuc In fu If. (?.6). Kôf qun rong In chúng
fn bnv gIo co môf gIn frI sô
2
2
( )
t
i
t
p c
c
nhûn duoc fu If. (?.?).
(3) Ðun gIn frI sô
2
2
( )
t
i
t
p c
c
nnv vno frong If. (?.l), nho rnng g = p dôI voI fruong hop
nnv.
(4) ( )
t
i
t
p c
c
nhûn duoc fu If. (?.6), dun vno If. (?.l).
(5) MôI dnI Iuong frôn vô phnI cun If. (?.l) bnv gIo duoc bIôf. ÐIôu nnv cho phóp mûf
dô p
i
t+At
duoc fInh fonn fu If. (?.l). Ðnv duong nhIôn cnI chúng fn muôn. Chúng fn bnv gIo
co mûf dô fnI dIôm IuoI i fnI buoc fhoI gInn fIôp fhoo t + At.
(6) Thuc hIôn fhu fuc frôn fnI môI dIôm IuoI nhûn duoc p(t + Atì khnp voI phun.
(?) Thuc hIôn fhu fuc frôn nhung phuong frInh dông Iuong vn nnng Iuong dô nhûn
duoc u(t + Atì vn c(t + Atì khnp voI phun. Chúng fn bnv gIo co fruong dong dûv du fnI fhoI
gInn (t + Atì, nhûn duoc fu fruong dong dõ bIôf vno fhoI gInn t. Qun frInh duoc khoI dông
fnI t = 0 voI dIôu kIôn bnn dûu gIn fhIôf.
http://www.ebook.edu.vn 133
(8) !np InI qun frInh frôn dôI voI môf sô Ion buoc fhoI gInn. TnI môI buoc fhoI gInn,
nhung fhuôc fInh dong fnI fûf cn nhung dIôm IuoI sõ fhnv dôI fu môf fhoI dIôm foI fhoI
dIôm fIôp fhoo. Tuv nhIôn o nhung fhoI gInn Ion, nhung fhnv dôI nnv fro fhnnh rûf nho,
vn môf frnng fhnI ôn dInh duoc fIôp cûn. Trnng fhnI ôn dInh nnv In kôf qun mong muôn,
vn ky fhuûf phu fhuôc fhoI gInn don gInn In môf phuong fIôn dI foI kôf cuc do.
Hnnh vI cun kIôu IoI gInI nnv duoc mInh hon frong HInh ?.2 vn ?.3. Trong HInh ?.2,
phnn bô nhIôf dô dI qun môf voI phun dõ duoc fhûv. Ðuong gnch nôI t = 0 In gIn frI bnn
dûu, gIn fhIôf cho T frôn suôf voI phun. Ðuong cong SAt o frôn no In phnn bô nhIôf dô snu
fnm buoc fhoI gInn fhoo fhu fuc frôn. Þhung duong cong /6At vn J2At In kôf qun fuong fu
snu l6 vn 32 buoc fhoI gInn fuong ung. Chú ý rnng phnn bô nhIôf dô dõ nhnnh chong fhnv
dôI fu phnn bô bnn dûu gIn fhIôf fnI t = 0. TnI nhung fhoI dIôm vô snu, nhung fhnv dôI fro
nôn nho hon; chú ý In duong cong 120At không qun khnc voI duong cong J2A f. CuôI cung,
snu ?44 buoc fhoI gInn, nhung fhnv dôI nho dôn muc phnn bô nhIôf dô fhuc chûf In môf
frnng fhnI ôn dInh.


Hình 7.2. Nhùng phân bô nhiêt dô trang thái ôn dinh và túc thòi cho môt khí hoàn háo vê nhiêt tù phân tích
phu thuôc thòi gian, ¸ = 1.4.

Trnng fhnI ôn dInh nnv In IoI gInI mong muôn. Chú ý In frnng fhnI ôn dInh nhûn duoc
bnng sô vô fhuc fô In phu hop honn hno voI nhung kôf qun cô dIôn nhu fu nhung Thnm
khno 3 vn l4 vn Thnm khno 34. HInh ?.3 mInh hon su bIôn dôI cun dong khôI Iuong m dI
qun voI phun. Ðuong gnch nôI phu hop voI dIôu kIôn bnn dûu duoc gIn fhIôf fnI t = 0.
Þhung duong cong l6At vn 32At frInh dIôn bnng dô fhI nhung bIôn dôI honng dõ cun m fnI
cnc fhoI dIôm fruoc. Tuv nhIôn, snu l20 buoc fhoI gInn m dõ fro fhnnh ôn dInh hon, vn
snu ?44 buoc fhoI gInn dõ dnf dôn frnng fhnI ôn dInh. Ihnn bô frnng fhnI ôn dInh nnv dôI
voI m In môf duong fhnng nnm ngnng, nhu no cûn co dôI voI dong ôn dInh, frong do
http://www.ebook.edu.vn 134
m = không dôI qun voI phun. Hon nun, no In gIn frI dúng cun dong khôI Iuong, nhu so
snnh voI nhung kôf qun fu Thnm khno 34.
Ihuong phnp mô fn o frôn dung If. (?.l), In bn sô hnng dûu fIôn cun khnI frIôn chuôI
TnvIor vn frong do cn dno hnm rIông bûc nhûf vn bûc hnI frong If. (?.l) duoc Iûv bnng snI
phnn huu hnn nhung dno hnm không gInn frong phuong frInh dong chu dno voI snI phnn
frung fnm, goI In phuong phnp !nx-Wondroff. Chú ý rnng phuong phnp co dô chInh xnc
bûc hnI fu If. (?.l), phuong phnp nnv duoc su dung voI nhIôu fhnnh công vno cuôI nhung
nnm l960 cho dôn khI nhIôu phIôn bnn fruc fIôp hon co cung ý fuong do duoc gIoI fhIôu
boI MncCormnck vno nnm l969. Ðnv In chu dô cun muc fIôp fhoo.


Hình 7.3. Nhùng phân bô nhiêt dô trang thái ôn dinh và túc thòi cho môt khí hoàn háo vê nhiêt nhân tù
phân tích phu thuôc thòi gian, ¸ = 1.4.

Xom nhung Thnm khno 35 vn 36 dô bIôf chI fIôf hon vô phuong phnp !nx-Wondroff
np dung cho bnI fonn voI phun.
?.3 PHUONG PHÁP MACCORMACK
Ihuong phnp MncCormnck Iûn dûu duoc gIoI fhIôu vno nnm l969 |Thnm khno 3?], dõ
qun l5 nnm In phuong phnp snI phnn huu hnn hIôn phô bIôn nhûf dô gInI dong chnv chûf
Iong. Þo IIôn qunn chnf chõ voI phuong phnp !nx-Wondroff nhung dô np dung hon. Chúng
fn hõv su dung cung bnI fonn voI phun fhno Iuûn frong Muc ?.2 dô mInh hon phuong phnp
MncCormnck frong muc nnv. Ihuong phnp MncCormnck, cùng nhu phuong phnp !nx-
Wondroff, dun vno su khnI frIôn chuôI TnvIor fhoo fhoI gInn. Môf Iûn nun nhu frong Muc
?.2, chúng fn xóf mûf dô fnI dIôm IuoI i.
t
t t t
i i
trungbinh
t
t
p
p p
+A
c | |
= + A
|
c
\ .
(?.9)
http://www.ebook.edu.vn 135
If. (?.9) In chuôI TnvIor cnf cuf co dô chInh xnc bûc nhûf; fuv nhIôn In môf dno hnm
frung bInh fhoI gInn Iûv gIun fhoI gInn t vn t + At. Ðno hnm nnv duoc dnnh gIn fhoo cnch
In, fInh fonn p
i
t+At
fu If. (?.9) fro nôn co dô chInh xnc bûc hnI. Ðno hnm frung bInh fhoI
gInn frong If. (?. 9) duoc dnnh gIn fhoo ý fuong du bno - hIôu chính nhu snu.
Buó¢ du búo:
Chúng fn Inp InI phuong frInh IIôn fuc If. (?.5), o duoI dnv:
1 A u
u u
t A x x x
p p
p p
c c c c
= ÷ ÷ ÷
c c c c
(?.5 Inp InI)
Trong If. (?.5), fInh fonn nhung dno hnm không gInn fu gIn frI fruong dong dõ bIôf
vno fhoI gInn t bnng cnch su Jung sai pbân ticn. Þhu vûv fu
1 1 1
1
( ) ( ) ( )
t
t t t t
t t t t i i i i i i
i i i i
i
A A u u
u u
t A x x x
p p p
p p
+ + +
÷ ÷ ÷ c | |
= ÷ ÷ ÷
|
c A A A
\ .
(?.l0)
nhûn duoc gIn frI Ju bao cun mûf dô
t t
i
p
+A
fu hnI sô hnng dûu fIôn cun chuôI TnvIor nhu
snu
t
t t t
i i
i
t
t
p
p p
+A
c | |
= + A
|
c
\ .
(?.ll)
Trong If. (?.ll), p
i
t
duoc bIôf, vn (cp1ctì
i
t
In môf gIn frI sô duoc bIôf fu If. (?.l0); do do
t t
i
p
+A
snn snng nhûn duoc. Thoo cnch fuong fu, fu nhung phuong frInh dông Iuong vn nnng
Iuong, gIn frI du bno cun nhung bIôn dong khnc nhu
t t
i
u
+A
,
t t
i
e
+A
, vv nhûn duoc.
Buó¢ LIêu ¢LÎnL:
dnv, fruoc hôf chúng fn nhûn duoc gIn frI du bno cun dno hnm fhoI gInn
t t
i
t
p
+A
c | |
|
c
\ .
boI
fhnv fhô nhung gIn frI du bno cun
t t
i
u
+A
,
t t
i
p
+A
, vv vno phuong frInh (?.5), su dung sai
pbân /ùi.
1 1 1
1
( ) ( ) ( )
t t
t t t t t t t t
t t t t t t t t i i i i ii i
i i i i
i
A A u u
u u
t A x x x
p p p
p p
+A
+A +A +A +A
+A +A +A +A ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ c | |
= ÷ ÷ ÷
|
c A A A
\ .
(?.l2)
Inv gIo fInh fonn dno hnm frung bInh fhoI gInn nhu frung bInh sô hoc gIun If. (?.l0)
vn (?.l2), fuc In:

1
2
t t
t
trungbinh i i
t t t
p p p
+A

c c c | | | | | |
= +
| | |
c c c
\ . \ . \ .

(?.l3)
frong do nhung gIn frI sô dôI voI hnI sô hnng frôn vô phnI cun If. (?.l3) dôn fu If. (?.l0)
vn (?.l2), fuong ung. CuôI cung chúng fn nhûn duoc gIn frI hIôu chính cun p
i
t+At
fu If.
(?.9), Inp InI duoI dnv:
http://www.ebook.edu.vn 136
t
t t t
i i
trungbinh
t
t
p
p p
+A
c | |
= + A
|
c
\ .
(?.9 Inp InI)
Cnch fIôp cûn du bno - hIôu chính o frôn duoc fhuc hIôn cho fûf cn cnc dIôm IuoI frôn
suôf voI phun, vn np dung dông fhoI cho phuong frInh dông Iuong vn nnng Iuong dô phnf
sInh u
i
t+At
, c
i
t+At
. Thoo cnch nnv, fruong dong dI qun fonn bô voI phun vno fhoI gInn t + At
duoc fInh fonn. ÐIôu nnv duoc Inp InI cho môf sô Ion buoc fhoI gInn cho dôn khI dnf duoc
frnng fhnI ôn dInh, dúng nhu frong fruong hop cun phuong phnp !nx-Wondroff mô fn
frong Muc ?.2.
Ky fhuûf MncCormnck mô fn o frôn, do su kôf nôI du bno - hIôu chính hnI buoc su
dung voI snI phnn fIôn frôn du bno vn snI phnn IuI frôn hIôu chính, In phuong phnp co dô
chInh xnc bûc hnI. IoI vûv no co cung dô chInh xnc nhu phuong phnp !nx-Wondroff mô fn
frong Muc ?.2. Tuv vûv phuong phnp MncCormnck dô np dung hon, boI vI không co nhu
cûu dnnh gIn nhung dno hnm fhoI gInn bûc hnI nhu fruong hop cun phuong phnp !nx-
Wondroff. Ðô fhûv dIôu nnv ró hon hõv goI InI If. (?.?) vn (?.8), vôu cûu cho phuong phnp
!nx-Wondroff. Þhung phuong frInh nnv fhô hIôn môf sô Ion fInh fonn bô sung. Hon nun
voI bnI fonn dông Iuc chûf Iong phuc fnp hon, vIôc dno hnm phuong frInh IIôn fuc, phuong
frInh dông Iuong vn nnng Iuong dô nhûn duoc nhung dno hnm bûc hnI, fruoc hôf dôI voI
fhoI gInn, snu do dno hnm hôn hop dôI voI fhoI gInn vn không gInn, co fhô rûf chnn ngnf
vn cung cûp fhôm nguôn snI sô. Ihuong phnp MncCormnck không vôu cûu dno hnm bûc
hnI nhu vûv, vn do do không dô cûp dôn nhung phuong frInh nhu If. (?.?) vn (?.8).
Môf vnI bInh Iuûn duoc fhuc hIôn voI su Iuu fnm foI ung dung dnc bIôf cho dong voI
phun fun môf chIôu frong HInh ?.l. TnI bicn cbay oào (dIôm IuoI dûu fIôn bôn frnI),
nhung gIn frI cun p, T vn p In cô dInh, dôc Iûp voI fhoI gInn, vn duoc gIn fhIôf In nhung gIn
frI chun. Vûn fôc chnv vno, mn In môf gIn frI duoI nm rûf nho, duoc fInh fonn fu ngonI suv
fuvôn fInh bnng cnch su dung cnc dIôm frong kô bôn, honc co fhô dnnh gIn fu phuong
frInh dông Iuong np dung cho dIôm IuoI dûu fIôn chí su dung snI phnn môf phIn. TnI bicn
cbay ra (dIôm IuoI cuôI cung fnI phIn bôn phnI frong HInh ?.l), fûf cn cnc bIôn phu fhuôc
dôu nhûn duoc fu ngonI suv fuvôn fInh fu dIôm frong kô bôn, honc bnng vIôc np dung
nhung phuong frInh chu dno fnI dIôm nnv, su dung snI phnn môf phIn.
CuôI cung, chúng fn chú ý rnng nhung kôf qun nhûn duoc fu phuong phnp !nx-
Wondroff vn fu phuong phnp MncCormnck In dông nhûf frôn fhuc fô. VI du, hnI phuong
phnp nnv duoc so snnh cho môf dong voI phun không cnn bnng, nhIôf dô cno, fhn môf cnch
dno dông frong Thnm khno 38; không co su khnc nhnu gIun hnI fûp hop kôf qun.
?.4 TI£U CHUAN ÔN ÐINH
Khno snf If. (?.l), vôn rûf qunn frong dôI voI phuong phnp !nx-Wondroff. Chú ý rnng
no vôu cûu dnc frung môf su fnng fhoI gInn At. Khno snf If. (?.9) vn (?.ll) In rûf cûn fhIôf
dôI voI phuong phnp MncCormnck. Chúng cùng vôu cûu dnc frung môf su fnng fhoI gInn
At. VoI nhung phuong phnp hIôn, gIn frI cun At không fhô fuy ý, fhnv vI do no phnI nho
hon gIn frI cho phóp cuc dnI nno do dô ôn dInh. Þhung ung dung phu fhuôc fhoI gInn mô
fn frong Muc ?.2 vn ?.3 dnng dô cûp foI nhung phuong frInh dong chu dno, In hvporboIIc
http://www.ebook.edu.vn 137
dôI voI fhoI gInn. Tro InI fhno Iuûn cun chúng fn frong Muc 5.4, dô cûp foI fIôu chuûn ôn
dInh dôI voI nhung phuong frInh nhu vûv. do dõ phnf bIôu rnng At phnI funn fhu fIôu
chuûn Cournnf-IrIodrIchs-!owv, goI In fIôu chuûn CI!. ÐIôu nnv duoc bno gôm frong If.
(5.4?), duoc dûn xuûf fu phuong frInh mô hInh don gInn do If. (5.42) dun rn. Ðnv In
phuong frInh song fuvôn fInh, frong do c In fôc dô Inn fruvôn song. Þôu song Inn fruvôn
qun môf khI co vûn fôc u, fhI song sõ du hnnh voI vûn fôc fuong dôI (u + cì so voI su fInh
xung qunnh. VoI fruong hop nhu vûv, If. (5.4?) fro fhnnh
: 1
A
A = s
+
x
t C C
u c
(?.l4)
frong do C In sô Cournnf, vn c In fôc dô nm fhnnh, c = (cp1cpì
s
. If. (?.l4) fhIch hop voI
fIôu chuûn CI! dôI voI IoI gInI hIôn môf chIôu cun dong voI phun fhno Iuûn frong Muc ?.2
vn ?.3. TIôu chuûn CI! cho boI If. (?.l4) vô màt oât /y noI rnng, buoc fhoI gInn hIôn phnI
không Ion hon fhoI gInn vôu cûu dô môf song nm fhnnh Inn fruvôn fu môf dIôm IuoI dôn
dIôm fIôp fhoo. KInh nghIôm cun fnc gIn In C cûn phnI cnng gûn l cnng fôf, nhung phu
fhuôc vno ung dung fhuc fô, gIn frI cho phóp cuc dnI cun C dôI voI su ôn dInh frong fInh
fonn snI phnn huu hnn phu fhuôc fhoI gInn hIôn co fhô fhnv dôI fu 0.5 foI l.0. !uu ý rnng
fIôu chuûn ôn dInh mInh hon bnng vI du boI If. (5.4?) vn (?.l4) dun vno vIôc phnn fIch
nhung phuong frInh fuvôn fInh. Mnf khnc, nhung phuong frInh chu dno dôI voI môf dong
chûf Iong fông qunf In phI fuvôn cno. IoI vûv chúng fn không cho doI np dung fIôu chuûn
CI! chInh xnc cho nhung fruong hop nhu vûv; fhnv vno do, no cung cûp môf dnnh gIn hop
Iý cun At dôI voI bnI fonn phI fuvôn dõ cho, vn kôf qun In gIn frI cun sô Cournnf frong If.
(?.l4) co fhô xom nhu môf fhnm sô co fhô dIôu chính dô bu dnp cho fInh phI fuvôn nhu
vûv.
Tro InI môf chúf voI ung dung dong voI phun fhno Iuûn frong Muc ?.2 vn ?.3. dnv,
fnI bûf ky fhoI dIôm t nno If. (?.l4) duoc dnnh gIn fnI môI dIôm IuoI frôn suôf dong. VI u
vn c fhnv dôI fhoo x, nhu vûv gIn frI cuc bô cun At IIôn hô voI môI dIôm IuoI sõ khnc dôI voI
môf dIôm fIôp fhoo. CIn frI cun At fhuc su duoc np dung frong If. (?.l) vn (?.9) dô fIôn foI
fruong dong qun buoc fhoI gInn fIôp fhoo cûn phnI In cuc ticu At duoc fInh fonn frôn fûf cn
cnc dIôm IuoI.
Môf vnI ung dung CIÐ su dung 'phuong phnp buoc fhoI gInn dIn phuong', frong do
gIn frI dIn phuong cun At duoc su dung fnI môI dIôm IuoI frong If. (?.l) vn (?.9). Trong
fruong hop nnv, nhung bIôn dôI fuc fhoI duoc fInh fonn frong nhIôu buoc fhoI gInn không
dnm bno vô mnf vûf Iý; môf fruong dong kIôu 'Inm cong fhoI gInn' duoc phnf frIôn, frong
do fûf cn cnc bIôn dong moI duoc fInh fonn cho môf buoc fhoI gInn kô fIôp frôn fhuc fô gnn
IIôn voI nhung gIn frI fông công khnc nhnu cun fhoI gInn. 'Ihuong phnp buoc fhoI gInn dIn
phuong' nnv fhuong hôI fu nhnnh hon foI frnng fhnI ôn dInh, vûv In If hon fông sô buoc
fhoI gInn vôu cûu dô nhûn duoc frnng fhnI ôn dInh. Mnf khnc, nhung fhoI dIôm fInh fonn
không co ý nghIn vûf Iý, vn môf vnI chuvôn gIn CIÐ công khnI ngnc nhIôn vô dô chInh xnc
fông công cun phuong phnp nhu vûv, fhûm chI dôI voI kôf qun frnng fhnI ôn dInh cuôI
cung.
CuôI cung, chúng fn chú ý rnng dôI voI dong hnI honc bn chIôu, môf khnI frIôn cun If.
(?.l4) In:
http://www.ebook.edu.vn 138
( , )
x v
t Min t t A = A A (?.l5n)
frong do

x
v
x
t C
u c
v
t C
v c
A
A =
+
A
A =
+
(?.l5b-c)
?.5 NHUNG UNG ÐUNG IUA CHON CUA KÝ THUAT PHU THUÔC THOI GIAN
HI£N
Muc dIch cun muc nnv In mInh hon nhIôu ung dung cun ky fhuûf phu fhuôc fhoI gInn
hIôn mô fn frong nhung muc fruoc dnv cun chuong nnv. Þhung ung dung nnv chun nhung
nhIôu dnc fInh CIÐ dõ fhno Iuûn frong suôf bnI nnv.
?.5.1 Ðònu vòI µLun kLônu ¢ûn bùnu
Þhung Thnm khno 35, 36 vn 38 frInh bnv ung dung dûu fIôn cun ky fhuûf phu fhuôc
fhoI gInn dôI voI dong voI phun không cnn bnng hon hoc vn dno dông. Môf phnn fIch dong
fhuûn fúv ôn dInh cun nhung dong nhu vûv, xóf dôn su chnv vô phIn fruoc fu kho chun
dôn IôI rn cun voI phun, gnp môf dIôm ky dI fnI hong voI phun. ÐIôm ky dI Inm phuc fnp
IoI gInI sô frnng fhnI ôn dInh cun dong. Mnf khnc, nhu Iûn dûu duoc frInh dIôn frong
Thnm khno 35 vn 36, IoI gInI sô phu fhuôc fhoI gInn dung muu Iuoc cho nhung bnI fonn
nhu vûv frong vung hong, vn boI vûv cûu fhnnh môf IoI gInI sô fuong dôI fruc fIôp nhung
dong nhu vûv.
VIôc phnn fIch dong voI phun dno dông không cnn bnng vôu cûu xóf môf phuong frInh
dno dông nhu snu

1
( )
vib vib
vib canbang vib
e e
e e u
t x t
c c
= ÷ ÷

c c
(?.l6)
frong do c
oib
In gIn frI không cnn bnng dIn phuong cun nnng Iuong dno dông phnn fu frôn
don vI khôI Iuong cun khI, (c
oib
)
oq
In gIn frI cnn bnng dIn phuong, vn t In fhoI gInn gInm dno
dông, In môf hnm dIn phuong cun T vn p. VIôc phnn fIch nhung dong voI phun không cnn
bnng hon hoc vôu cûu bno gôm nhung phuong frInh IIôn fuc dnc frung cho môI dnc frung
hon hoc co mnf frong khI, co dnng
i i
i
w u
t x
n n c c
= ÷
c c
& (?.l?)
frong do n
I
In fy Iô moI-khôI Iuong (nhung moI cun dnc frung i frôn don vI khôI Iuong hôn
hop), vn u
i
In suûf fno fhnnh (honc khu dnc frung i) do nhung phnn ung hon hoc suûf huu
hnn. Ðnng cun u
i
xóf dôn nhung hnng sô suûf hon hoc vn nông dô dIn phuong cun nhung
dnc frung hon hoc. Ðô phnf frIôn gIoI fhIôu cun If. (?.l6) vn (?.l?), hõv xom nhung
Chuong l3 vn l4 cun Thnm khno l4.
Chú ý In, frong cung mnch nhu If. (?.2)-(?.4), If. (?.l6) vn (?.l?) duoc vIôf o dnng dno
hnm fhoI gInn phIn bôn frnI vn nhung dno hnm không gInn phIn bôn phnI. Ðôn Iuof,
http://www.ebook.edu.vn 139
nhung bIôn không cnn bnng c
oib
vn n
I
duoc fInh fonn frong nhung buoc fhoI gInn fhoo cung
cnch do nhu p, u vn c fu If. (?.2)-(?.4). Ðuong nhIôn, voI IoI gInI phu fhuôc fhoI gInn cun
dong voI phun không cnn bnng, If. (?.2)-(?.4), (?.l6) vn (?.l?) bI InI ghóp vn duoc gInI fhoo
cung cnch bI ghóp fnI môI buoc fhoI gInn nhu duoc mô fn frong Muc ?.2 vn ?.3. Tuv nhIôn,
co môf hnn chô ôn dInh bô sung boI hIôn fuong không cnn bnng. VoI nhung IoI gInI hIôn
cun dong không cnn bnng, ngonI fIôu chuûn CI! fhno Iuûn frong Muc ?.4, gIn frI cun At
cùng phnI nho hon fhoI gInn dnc frung cho suûf huu hnn nhnnh nhûf xnv rn frong hô
fhông. Vûv In,
At < BI
frong do I = t dôI voI dno dông không cnn bnng, vn
1
( )
ii
w
n
÷
c
I =
c
&
In fhoI gInn gInm du co
hIôu qun hon hoc |Xom Thnm khno 35 vn 36 cho nhIôu chI fIôf hon].
VoI bnI fonn nnv, không cûn fhIôf bIôn dôI nno; nhung mnf phnng fInh fonn vn vûf Iý
In nhu nhnu.
Þhung kôf qun fIôu bIôu nhûn duoc voI ky fhuûf !nx-Wondroff phu fhuôc fhoI gInn
duoc cho frong HInh ?.4 vn ?.5, fu Thnm khno 35. Truong hop khnI frIôn dno dông không
cnn bnng cun N
2
fhuûn fuý duoc mInh hon frong HInh ?.4. dnv, bnn chûf phu fhuôc fhoI
gInn cun gIn frI không cnn bnng c
oib
In môf hnm cun khonng cnch dI qun voI phun duoc
fhûv. Ðuong gnch nôI fhô hIôn gIn fhIôf phnn bô bnn dûu fnI t = 0.


Hình 7.4. Phân bô dòng trang thái ôn dinh và túc thòi dôi vói mo rông không cân bãng cua N2 nhân duoc
theo phân tích phu thuôc thòi gian.

Môf vnI phnn bô frung gInn, snu l00 vn 250 buoc fhoI gInn duoc chí ró, cung voI frnng
fhnI ôn dInh cuôI cung snu 800 buoc fhoI gInn. Môf fruong hop khnc In mo rông phnn ung
hon hoc không cnn bnng cun fnch ôxI, mInh hon frong HInh ?.5. dnv, duong gnch nôI fhô
http://www.ebook.edu.vn 140
hIôn su bIôn dôI gIn fhIôf bnn dûu cun nhom khôI Iuong nguvôn fu ôxI dI qun voI phun fnI
t = 0. Þhung duong cong frung gInn snu l00 vn 400 buoc fhoI gInn duoc cho fhûv, vn cuôI
cung frnng fhnI ôn dInh hôI fu snu 2800 buoc fhoI gInn. Ihnn bô frnng fhnI ôn dInh cuôI
cung nnv phu hop fôf voI IoI gInI ôn dInh fruoc do fhuc hIôn boI HnII vn !usso |39], duoc
fhûv nhu nhung vong fron dnc frong HInh ?.5.
?.5.2 Tvuònu dònu sIêu ûm quu môt vût tLê mùI tu
dnv chúng fn fro InI bnI fonn vûf fhô mùI fu sIôu nm fhno Iuûn frong Muc l.l.
Chúng fn gIn fhIôf dong không nhof, do do nhung phuong frInh dong chu dno duoc fhô
hIôn bnng If. (2.65) voI U, F, G vn dõ cho H boI nhung bIôu fhuc không nhof frong Muc
2.9. VoI fruong hop nnv, Iuc khôI không dnng kô vn do do J = 0.


Hình 7.5. Phân bô nhóm khôi Iuong nguyên tu trang thái ôn dinh dôi vói su mo rông không cân bãng cua
viêc tách oxi nhân duoc tù phuong pháp phu thuôc thòi gian; phân bô trang thái ôn dinh duoc so sánh vói
phân tích dòng ôn dinh cua Tham kháo 39.


Hình 7.6. Hê toa dô cho bài toán vât thê mùi tù.
http://www.ebook.edu.vn 141
Mnf phnng vûf Iý duoc cho frong HInh ?.6; duong cong BC In vûf fhô vn duong cong
AD In song xung. Ton dô x cun xung vn vûf fhô cho boI s vn b fuong ung. Khonng cnch
fnch cun xung dIn phuong duoc cho bnng o = s - b. Trong IoI gInI phu fhuôc fhoI gInn, vûf
fhô In cô dInh, do do b = b(yì. Tuv nhIôn, song xung sõ fhnv dôI hInh dnng vn vI frI voI fhoI
gInn, do do s = s(y, tì. IoI vûv,
( , ) ( , ) ( ) v t s v t b v o = ÷ (?.l8)
Mnf phnng fInh fonn (c, n) cho frong HInh ?.6b, vn nhûn duoc fu bIôn dôI
: :
÷
= = =
x b
v t c n t
o
(?.l9)
frong do o nhûn duoc fu If. (?.l8). Chú ý rnng su bIôn dôI nnv In môf vI du cun bc toa Jô
kb6p bicn nhu dõ fhno Iuûn frong Muc 5.5.
Kôf qun fIôu bIôu nhûn duoc fu Thnm khno 40 cho frong HInh ?.?-?.9. Þhung kôf qun
nnv nhûn duoc bnng cnch su dung phuong phnp !nx-Wondroff. Trong HInh ?.?, chuvôn
dông song phu fhuôc fhoI gInn duoc mInh hon, bnf dûu fu gIn frI gIn fhIôf dûu fIôn t = 0 vn
fIôn frIôn foI hInh dnng vn vI frI frnng fhnI ôn dInh cun no snu 500 buoc fhoI gInn. Þhung
bIôn dôI fhoo fhoI gInn cun vûn fôc song duong fruc vn np suûf dIôm chIn dong duoc cho
frong HInh ?.8 vn ?.9 fuong ung.

Hình 7.7. Chuyên dông sóng xung phu thuôc thòi gian, hình tru paraboIic, M
·
= 4

Hình 7.8. Su biên dôi theo thòi gian cua vân tôc sóng, hình tru paraboIic, M
·
= 4.
http://www.ebook.edu.vn 142


Hình 7.9 Su biên dôi theo thòi gian cua áp suât diêm chia dòng; hình tru paraboIic, M
·
= 4.


Hình 7.10. Hình hoc cua mô hình dông co hình tru-pittông hai chiêu cho thây bô trí Iuói, (a) Pittông duoc
dinh vi tai TDC, các diêm Iuói cách dêu; (b) Pit-tông duoc dinh vi tai TDC, 10 x 17 diêm Iuói không cách
dêu (chí trong huóng y); (c) Pittông dinh vi tai BDC, 10 x 17 nhùng diêm Iuói cách dêu.
Chú ý rnng frong fûf cn bn hInh, ?.? foI ?.9, nhung fhnv dôI nhnnh nhûf xuûf hIôn fnI
fhoI dIôm fruoc, vn frnng fhnI ôn dInh duoc fIôp cûn khn fIôm cûn vno nhung fhoI gInn
Ion.
?.5.3 Ðònu dônu ¢o dôt tvonu
Xóf dong frong môf dông co dôf frong nhu duoc mô hInh hon boI hInh pIffông - hInh
fru cho frong HInh ?.l0. IIffông chuvôn dông Iôn vn xuông frong hInh fru, vn dong vno
qun vnn húf vn fhonf rn qun vnn xn. Truong dong frong bnI fonn nnv fhûf su In không ôn
http://www.ebook.edu.vn 143

Hình 7.11. Phân bô vân tôc trên thì hút.


Hình 7.12. Phân bô vân tôc trên thì nén dôi vói mô hình dông co xá, 12 x 12 khóp nhau, (a) X*p = 5.63,
CA = 261, t = 14.5 msec = 3970At; (b) X*p = 3.56, CA = 291, t = 16.2 msec = 4250At; (c) X*p = 1.0, CA =
359, t = 19.9 msec = 6300At.

http://www.ebook.edu.vn 144
dInh, vn muc fIôu In fInh fonn dong không ôn dInh nnv bnng ky fhuûf phu fhuôc fhoI
gInn. dnv không nhûn duoc frnng fhnI ôn dInh fIôm cûn nno; fhnv vno do, môf fruong
dong chu ky Inp InI duoc fInh fonn qun chu frInh bôn fhI dûv du cun húf, nón, fnng Iuc vn
xn.


Hình 7.13. Phân bô vân tôc gân cuôi thì tãng Iuc; X*p = 8.99, CA = 539°, t = 29.9 msec = 9950 At.


Hình 7.14. Phân bô vân tôc trên thì xá; X*p = 6.99, CA = 600
o
, t = 33.3 msec = 11560 At, Iuói 30 x 22.
http://www.ebook.edu.vn 145
Chúng fn sõ xóf dong không nhof, vn do do nhung phuong frInh chu dno In If. (2.65)
vn U, F, G, vn H In nhung vocfo côf fu Muc 2.9 dôI voI dong không nhof.
Môf hô fon dô khop bIôn duoc su dung,
: ,
( )
= = =
x
v t
H t
c n t
frong do H(tì In khonng cnch bIôn dôI fhoo fhoI gInn gIun dính hInh fru vn dính pIffông.
Chú ý In frong HInh ?.l0 fon dô x doc fhoo fruc fhnng dung cun hInh fru, vn fon dô y
frong huong xuvôn fnm ngnng qun hInh fru.
Þhung kôf qun voI dong nnv duoc cho frong hInh ?.ll-l4, Iûv fu Thnm khno 4l. !oI
gInI duoc fhuc hIôn bnng cnch su dung ky fhuûf MncCormnck nhu mô fn frong Muc ?.3.
Þhung hInh ?.ll-?.l4 cho fhûv rnng fruong dong IIôn qunn dôn fnm chôf dnv cun fhI
húf, bn vI frI cun pIffông frong fhI nón, gûn fnm chôf dnv cun fhI fnng Iuc, vn môf vI frI
frung gInn cun fhI xn, fuong ung. Chú ý rnng môf dong Iuu fhông duoc fno rn frong fhI
húf, vn dong Iuu fhông nnv duv frI frong suôf fhoI gInn bôn fhI.
?.5.4 Ðònu nLót sIêu ûm tvên môt bû¢ tLut vóI bom Hydvô
Xóf dong nhof sIôu nm hnI chIôu qun môf bûc fhuf, frong do H
2
duoc bom vno xuôI
fhoo bûc nhu phnc hon frong HInh ?.l5. Không gIông nhu nhung vI du dô cûp o frôn,
fruong hop nnv dô cûp dôn IoI gInI cun phuong frInh ÞnvIor-Sfokos dûv du, do If. (2.65)
dun rn voI U, F vn G In nhung vocfo côf dõ cho nhu frong Muc 2.9 dôI voI dong nhof. Hô
fhông nnv hoI duoc sun dôI voI su co mnf cun khuvôch fnn khôI Iuong, bô sung sô hnng
khuvôch fnn frong phuong frInh nnng Iuong, vn fhôm phuong frInh khnc, fuc In phuong
frInh IIôn fuc dnc frung voI nhung sô hnng khuvôch fnn |xom Thnm khno 42 vn 43 cho
nhIôu chI fIôf hon]. Ky fhuûf sô su dung o dnv In phuong phnp MncCormnck dõ fhno Iuûn
frong Muc ?.3. Þhung fInh fonn nnv duoc fhuc hIôn frôn IuoI dông nhûf frong suôf không
gInn vûf Iý. Trong kôf hop voI hInh chu nhûf co snn frong mnf phnng vûf Iý (nhu co fhô
fhûv frong HInh ?.l5), dIôu nnv co nghIn In không cûn su bIôn dôI IuoI nno.


Hình 7.15. Hình hoc bâc thut.

http://www.ebook.edu.vn 146
Þhung kôf qun fIôu bIôu nhûn duoc fu Thnm khno 42 vn 43 dõ cho frong nhung hInh
?.l6-?.l9. Trong HInh ?.l6, môf so dô vocfo vûn fôc duoc cho dôI voI fruong hop không
bom H
2
nno. Sô Mnch ngonI In 2.l9, vn sô !ovnoIds dun frôn chIôu cno bûc In ?0 000.
Þhung fInh fonn nnv cùng bno gôm môf mô hInh rôI Iûv Inm mûu fhoo InIdwIn vn !omnx
|44]. Þho rnng fnI Iuu fnch dong rn ngnv hn Iuu bûc fhuf. HInh ?.l? In so dô vocfo vûn fôc
bom H
2
, voI dong fnch qunv InI bnv gIo duoc fhûv gIun bûc vn fIn H
2
, cùng nhu xuôI fhoo
dong fIn. HInh ?.l8 cho fhûv duong dnng frI sô Mnch cun dong (nhung duong sô Mnch
không dôI). HInh ?.l9 mInh hon nhung duong dnng frI cun nhom khôI Iuong H
2
; hInh nnv
phuc vu dô xnc dInh phnm vI vn hInh dnng cun dong fIn.

Hình 7. 16.


Hình 7.17.


Hình 7.18.


Hình 7.19.
http://www.ebook.edu.vn 147

?.5.5 Ðònu nLót sIêu ûm tvên môt ¢Lûn dê


Hình 7.20. Dòng cháy trên chân dê vói bom khôi Iuong.

Trong môf hInh fhuc IIôn qunn nno do, xóf dong nhof sIôu nm chnv qun môf chnn dô
nhu mInh hon frong HInh ?.20. dnv, su dung cung phuong frInh dong nhof nhu dõ fhno
Iuûn frong Muc ?.5.4 o frôn. Tuv nhIôn, dôI voI fInh fonn nnv môf IuoI dõn duoc su dung,
nhu dõ cho chI fIôf frong Muc 6.4 vn dõ cho frong HInh 6.4. !ûn nun ky fhuûf
MncCormnck duoc su dung. Môf vnI kôf qun mûu fu Thnm khno l9 vn 20 duoc cho frong
HInh ?.2l vn ?.22, không IIôn qunn dôn bom khôI Iuong fhu cûp frôn chnn dô.
HInh ?.2l cho fhûv so dô vocfo vûn fôc cho fruong hop voI sô Mnch ngonI In 2.25 vn sô
!ovnoIds In 4??000 dun frôn chIôu cno chnn dô. Chú ý dôn dong fnch qunv InI xuôI fhoo
dong chnn dô. HInh ?.22 mInh hon duong dnng np suûf frong dong; song mo rông qunnh
goc vn nón xung xuôI fhoo dong cun chnn dô duoc fhûv ró. Þhung hInh ?.23 vn ?.24 cho
fhûv cung kIôu kôf qun do, fru vIôc bnv gIo dôI voI fruong hop bom khI fu fnm chnn dô.
Chú ý rnng vIôc bom Inm fhnv dôI fruong dong rûf mnnh, nhu co fhô fhûv khI so snnh voI
nhung hInh ?.2l vn ?.22.


Hình 7.21.
http://www.ebook.edu.vn 148


Hình 7.22.


Hình 7.23.


Hình 7.24.

?.5.6 Ðònu nLót ¢Lju nén tvên ¢únL múy buy
Xóf dong hnI chIôu chIu nón, nhof, duoI nm frôn môf cnnh mnv bnv. Þhung phuong
frInh chu dno In phuong frInh ÞnvIor-Sfokos dõ fhno Iuûn frong Chuong 2. VoI np dung
nnv, su Iun chon In su dung nhung phuong frInh dnng không bno fonn, fuc In phuong
frInh 2.36 (n-c), vI không song xung nno co mnf frong dong. Ihuong phnp MncCormnck
duoc su dung. Xóf cnnh mnv bnv vn fno IuoI hInh ôIIp khop bIôn cho frong hInh 6.8 vn 6.9,
nhu dõ fhno Iuûn frong Muc 6.5, vn duoc Iûv fu nhung Thnm khno 24 vn 45.
Þhung kôf qun fInh fonn cho sô Mnch dong fu do In 0.5 vn sô !ovnoIds dun frôn dô
dnI In l00000 (dnv In sô !ovnoIds nho, In muc fIôu nghIôn cuu frong Thnm khno 45) duoc
cho frong HInh ?.25 -?.2?. Coc dôn frong nhung hInh nnv bnng 0. Þhung hInh nnv mInh
http://www.ebook.edu.vn 149
hon dong fuc fhoI frôn môf cnnh mnv bnv Worfmnnn fnI nhung fhoI gInn khnc nhnu.
Trong nhung HInh ?.25 vn ?.26, dong In chnv fûng vn no fnch rn frôn mnf frôn cun cnnh
mnv bnv o khonng dIôm co bô dnv cuc dnI. Ðong ró rnng không ôn dInh, nhu co fhô fhûv
bnng cnch so snnh nhung HInh ?.25n, b vn c; co môf dno dông dong khn fuûn honn o phIn
snu cnnh mnv bnv, cùng nhu xuôI fhoo móp duôI. VIôc fInh fonn dong không ôn dInh nhu
vûv, dnc bIôf frong nhung fInh frnng mn chúng không duoc du kIôn, In môf frong nhung
IoI fhô chInh cun phuong phnp phu fhuôc fhoI gInn so voI phnn fIch frnng fhnI ôn dInh.
Trong HInh ?.2?, dong duoc xóf nhu rôI; chú ý rnng frong fruong hop nnv dong In gnn
IIôn.


Hình 7.25. Nhùng so dô vecto vân tôc tai ba thòi diêm phi thú nguyên khác nhau cho dòng cháy tâng
thuân túy (Re = 1000000, M = 0.5, AIpha = 0.0 deg.). (a) thòi gian phi thú nguyên Tn = 677. (b) Tn = 7.04.
(c) Tn = 7.73.

http://www.ebook.edu.vn 150

Hình 7.26. Nhùng dòng túc thòi trên cánh máy bay Wortmann (FX63-137)- Dòngphân tâng (nhùng kêt quá
không ôn dinh) (Re = 100000, M = 0.5, AIpha = 0.0). Thòi gian phi thú nguyên Tn = 7.04.


Hình 7.27. Ðuòng dòng qua cánh máy bay Wortmann (FX63 -137) - dòng rôi (Re = 100000, M = 0.5.
AIpha = 0.0).

?.6 BÌNH IUAN CUÔI CUNG
Tnc gIn co nhIôu vI du nun vô nhung ung dung CIÐ fu công frInh cun nhung sInh
vIôn sInh vIôn fôf nghIôp; duoc IIôf kô frong Muc ?.5 nhung voI môf phûn nho. Chúng
duoc chon dô fhno Iuûn frong nhung chú ý nnv frôn môf co so khn fuy fIôn. ThoI gInn vn
không gInn không cho phóp IIôf kô vn fhno Iuûn nhIôu hon.
Ðông fhoI, dIôu nnv kôf fhúc su mo dûu cun chúng fn foI CIÐ. Hv vong cun fnc gIn In
nhung chú ý nnv co môf su bnf dûu hop Iý dôI voI nguoI doc chun du kIôn fhuc, vn rnng
nnh fn honc cô fn bnv gIo co fhô mo rông dnng kô nhung chnn froI bnng cnch doc fnI IIôu
fIôn fIôn hon vô CIÐ. Þôu vIôc doc bô sung mn duong nhIôn dô hon snu khI nghIôn cuu
bnI gInng nnv, fhI fnc gIn nnv dõ honn fhnnh muc dIch cun mInh.
Trong môf vnI nnm gûn dnv, môf vnI bnI gInng hIôn dnI vô CIÐ dõ duoc xuûf bnn
|Thnm khno 46-50]; nhung bnI gInng nnv duoc gIoI fhIôu cho nghIôn cuu fIôn fIôn cun dô
fnI. Ðnc bIôf, hnI fûp cun IIofchor |46 vn 4?] chun môf fhno Iuûn Iý fhuvôf rûf dop cun dô
fnI. Chú ý dnc bIôf In hnI fûp cun HIrsch |Thnm khno 48 vn 49]; nhung fûp nnv fhô hIôn
su bIôu dIôn co cnn cu nhung co so sô vn fonn hoc cun CIÐ, ky fhuûf hIôn dnI su dung
frong CIÐ, vn Inm sno ky fhuûf nnv duoc su dung frong nhIôu ung dung fhuc hnnh.
Thnm khno 50 cun Hoffmnnn In môf bIôu dIôn cun CIÐ cho nhung ky su su dung. Tûf cn
nhung quvôn snch fuong dôI moI nnv duoc khuvôn cno cho nghIôn cuu fIôn fIôn hon cun
dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn. Cùng nhu vûv dôI voI frInh bnv mo rông co bnn, nhung ý
fuong mnng fInh gIoI fhIôu chun frong quvôn snch nnv cùng nhu fhno Iuûn dnI dong mnng
ý fuong fông qunf cun CIÐ vn vnI fro cun no frong fhIôf kô hIôn dnI, xom cuôn snch moI
cun fnc gIn |Thnm khno 5l]; no duoc vIôf cho sInh vIôn cnc nnm cuôI vô CIÐ, vn gIn fhIôf
http://www.ebook.edu.vn 151
fuvôf nhIôn chun co kIôn fhuc fruoc vô chu dô nnv. Tnc gIn muôn bnn hnnh phúc doc, vn
hnnh phúc fInh fonn voI nhung cuôc fhnm hIôm xn hon frong fhô gIoI dông Iuc hoc chûf
Iong fInh fonn!
?.? THAM KHAO (CHO CÁC CHUONG 1 -?)
l. !Iopmnnn H.W. nnd !oshko A., E/cmcnts o/ GasJynamics, WIIov, Þow York, l95?.
2. MoroffI C. nnd Abboff M., 'A TImo-Ðopondonf CompufnfIonnI Mofhod for IIunf
Iodv IIows', A|AA Journa/, Vo! 4, Þo. l2, Ðocombor l966, pp. 2l36-2l4l.
3. Andorson John Ð. Jr., FunJamcnta/s o/ AcroJynamics, 2
nd
IdIfIon McCrnw-HIfI,
Þow York, l99l.
4. Andorson John Ð. Jr., 'CompufnfIonnI IIuId ÐvnnmIcs-An IngInoorIng TooI¨` In
Numcrica/1 Laboratory Computcr MctboJs in F/uiJ Dynamics (Id. A.A. IourIng), ASMI,
Þow York, l9?6, pp. I-l2.
5. Crnvos !nndoIph A., 'CompufnfIonnI IIuId ÐvnnmIcs: Tho ComIng !ovoIufIon,'
Astronautics anJ Acronautics, VoI. 20, Þo. 3, Mnrch l982, pp. 20-28.
6. KopnI Z., Tab/cs o/ 8upcrsonic F/ou ArounJ Concs, Ðopf. of IIocfrIcnI
IngInoorIng, Confor of AnnIvsIs, Mnssnchusoffs InsfIfufo of TochnoIogv, CnmbrIdgo,
l94?.
?. TnvIor C.I. nnd MnccoII J.W.,'Tho AIr Irossuro on n Cono MovIng nf HIgh Spood,'
ProcccJings o/ tbc Roya/ 8ocicty (n), VoI. l39, l933, p. 2?8.
8. Inv J.A. nnd !IddoII I.!., 'Thoorv of SfngnnfIon IoInf Honf Trnnsfor In
ÐIssocInfod AIr,' Journa/ o/ tbc Acronautica/ 8cicnccs, VoI. 25, Þo. 2, Iob. l958, pp. ?3-
85.
9. IIoffnor I.C., 'ChomIcnI ÞonoquIIIbrIum Ioundnrv !nvor,' A|AA Journa/, VoI. 2,
Þo. 2, Iob. l964, pp. 232-239.
l0. IIoffnoI I.C., 'ÞonoquIIIbrIum !nmInnr Ioundnrv-!nvor IIow of IonIzod AIr,'
A|AA Journa/, VoI. 2, Þo. ll, Þov. l964, pp. l92l-l92?.
ll. HnII H.C., Ischonroodor A.Q. nnd Mnrrono, I.V., 'IIunf-Þoso InvIscId AIrfIows
wIfh CoupIod ÞonoquIIIbrIum Irocossos`, Journa/ o/ tbc Acrospacc 8cicnccs, VoI. 29, Þo.
9, Sopf. l962, pp. l038-l05l.
l2. Chnpmnn Ðonn !., 'CompufnfIonnI AorodvnnmIcs ÐovoIopmonf nnd OufIook,'
A|AA journa/, VoI. l?, Þo. l2, Ðoc. l9?9, pp. l293-l3l3.
l3. AJoanccJ Tccbno/ogy Air/oi/ Rcscarcb, ÞASA Conforonco IubIIcnfIons 2045,
Mnrch l9?8.
l4. Andorson John Ð. Jr., MoJcrn Comprcssib/c F/ou. Witb Historica/ Pcrspcctioc, 2
nd

IdIfIon McCrnw-HIII, Þow York, l990.
l5. IIrd !.I., SIownrf W.I, nnd !Ighffoof I.Þ., Transport Pbcnomcna, WIIov, I960.
http://www.ebook.edu.vn 152
l6. KufIor I., 'CompufnfIon of Throo-ÐImonsIonnI, InvIscId SuporsonIc IIows,' In
H.J. WIrz (od.), Progrcss in Numcrica/ F/uiJ Dynamics, SprIngor-VorIng, IorIIn, l9?5,
pp. 293-3?4.
l?. HIIdobrnnd I.I., AJoanccJ Ca/cu/us /or App/ications, IronfIco-HnII, Þow Jorsov,
l9?6.
l8. Andorson ÐnIo A., TnnnchIII John C. nnd IIcfchor !Ichnrd H., Computationa/
F/uiJ Mccbanics anJ Hcat Trans/cr, McCrnw-HIII, Þow York, l984.
l9. SuIIIns C.A., AjIdorson J.Ð. Jr. nnd Ðrummond J.I., 'ÞumorIcnI InvosfIgnfIon of
SuporsonIc Inso IIow wI InrnIIoI InjocfIon,' AIAA Inpor Þo. 82-l00l.
20. SuIIIns C.A., Numcrica/ |nocstigation o/ 8upcrsonic Basc F/ou ui Tangcntia/
|njcction, M.S. ThosIs, Ðopnrfmonf of Aorospnco IngInoorIng, !nIvorsIfv of MnrvInnd,
l98l.
2l. HoIsf T.!., 'ÞumorIcnI SoIufIon of AxIsvmmofrIc IonfInII IIoIds wIfh IIumo
SImuInfors`, AIAA Inpor Þo. ??-224, l9??.
22. !oborfs I.O., 'CompufnfIonnI Moshos for Ioundnrv !nvor IrobIoms', Lccturc
Notcs in Pbysics, SprIngor-VcrIng, Þow York, l9?l, pp. l?l-l??.
23. Thompson J.I., Thnmos I.C. nnd MnsfIn C.W., 'AufomnfIc ÞumorIcnI ConornfIon
of Iodv-IIffod CurvIIInonr CoordInnfo Svsfoms for IIoIds ConfnInIng Anv Þumbor of
ArbIfrnrv Two-ÐImonsIonnI IodIos', Journa/ o/ Computationa/ Pbysics, VoI. l5, pp. 299-
3l9, l9?4.
24. WrIghf Androw I., A Numcrica/ |nocstigation o/ Lou Rcyno/Js Numbcr F/ou
Oocr an Air/oi/, M.S. ThosIs, Ðopnrfmonf of Aorospnco IngInoorIng, !nIvorsIfv of
MnrvInnd, l982.
25. Cordn Sfophon, Numcrica/ |nocstigation o/ tbc Laminar, 8upcrsonic F/ou oocr a
RcaruarJ-Facing 8tcp Using an AJaptioc GriJ 8cbcmc, M.S. ThosIs, Ðopnrfmonf of
Aorospnco IngInoorIng, !nIvorsIfv of MnrvInnd, l982.
26. Ðwvor H.A., Koo !J. nnd Snndors I.!., 'An AdnpfIvo CrId Mofhod for IrobIoms
In IIuId MochnnIcs nnd Honf Trnnsfor`, AIAA Inpor Þo. ?9-l464, l9?9.-r ´
2?. Abboff I.H. nnd von Ðconhoff A.I., Tbcory o/ Wing 8cctions, McCrnw-HIII Iook
Compnnv, Þow York, l949; nIso, Ðovor IubIIcnfIons, Inc., Þow York, l959.
28. Hoss J.!. nnd SmI A.M.O., 'CnIcuInfIon of IofonfInI IIow nbouf ArbIfrnrv IodIos`,
in Progrcss in Acronautica/ 8cicnccs, VoI. 8 (odIfod bv Ð. Kuchomnnj, Iorgsmon Iross,
Þow York, pp. l-l38..
29. Chow C.Y., An introJuction to Computationa/ F/uiJ Dynamics, John WIIov &
Sons, Inc., Þow York, l9?9.
30. WInkoImnnn A.I. nnd Tsno C.I., 'An IxporImonfnI Sfudv of fho IIow on n WIng
WIfh n InrfInI Spnn Ðroppod !ondIng Idgo,' AIAA Inpor Þo. 8l-l665, l98l.
3l. Andorson John Ð. Jr., Cordn Sfophon nnd VnnWIo ÐnvId M.,'ÞumorIcnI !IffIng
!Ino Thoorv AppIIod fo Ðroopod !ondIng-Idgo WIngs IoIow nnd Abovo SfnII,' Journa/ o/
Aircra/t, VoI. l?, Þo. l2, Ðoc. l980, pp. 898-904.
http://www.ebook.edu.vn 153
32. Cho T.H. nnd Andorson J.Ð. Jr., 'IngInoorIng AnnIvsIs of Ðroopod !ondIng-Idgo
WIngs Þonr SfnII,' Journa/ o/ Aircra/t, VoI. 2l, Þo. 6, Juno l984, pp. 446-448.
33. Johnson J.!.Jr., Þowsom W.A. nnd Snfrnn, Ð.!., 'IuII-ScnIo WInd TunnoI
InvosfIgnfIon of fho Iffocfs of WIng !ondIng-Idgo ModIfIcnfIons on fho HIgh AngIo-of-
Affnck AorodvnnmIc ChnrncforIsfIcs of n !ow-WIng ConornI AvInfIon AIrpInno`, AIAA
Inpor Þo. 80, l844, l980.
34. Amos !osonrch Sfnff, 'IqunfIons, TnbIos, nnd Chnrfs for ComprossIbIo IIow,' Þ
ACA !oporf ll35, l953.
35. Andorson John Ð. Jr., 'A TImo-Ðopondonf AnnIvsIs-for QunsI-Ono-ÐImonsIonnI
ÞozzIo IIows wIfh VIbrnfIonnI nnd ChomIcnI ÞonoquIIIbrIum,' ÞO!T! 69-52, ÞnvnI
Ordnnnco !nbornforv, WhIfo Onk, MÐ, l969.
36. Andorson John Ð.Jr., 'A TImo-Ðopondonf AnnIvsIs for VIbrnfIonnI nnd ChomIcnI
ÞonoquIIIbrIum ÞozzIo IIows,
l
A|AA Journa/, VoI. 8, Þo. 3, Mnrch l9?0, pp. 545-550.
3?. MncCormnck !.W., 'Tho Iffocf of VIscosIfv In HvporvoIocIfv Impncf CrnforIng,'
AIAA Inpor Þo. 69-354, l969.
38. Andorson John Ð.Jr., TImo-Ðopondonf SoIufIons of ÞonoquIIIbrIum ÞozzIo IIow-
A SoquoI', A|AA Journa/, VoI 5, Þo. l2, Ðoc. l9?0. pp. 2280-2282.
39. HnII J.C. nnd !usso A.!., 'SfudIos of ChomIcnI ÞonoquIIIbrIum In HvporsonIc
ÞozzIo IIows,' AIOS! TÞ 59-l090, CornoII AoronnufIcnI !nbornforv !oporf AÐ-lll8-A-
6, Þovombor l969.
40. Andorson John Ð.Jr., 'On HvporsonIc IIunf Iodv IIow IIoIds ObfnInod wI n
TImo-Ðopondonf TochnIquo,' ÞO!T! 68-l29, ÞnvnI Ordnnnco !nbornforv, WhIfo Onk,
MÐ, Augusf l968.
4l. ÐnIIospodnIo CnrIo !., 'A ÞumorIcnI SoIufIon for fho Two-ÐImonsIonnI IIowfIoId
In nn InfornnI CombusfIon IngIno wIfh !onIIsfIc VnIvo-Coomofrv,' M.S. ThosIs,
Ðopnrfmonf of Aorospnco IngInoorIng, !nIvorsIfv of MnrvInnd, CoIIogo Inrk, MÐ, l9?8.
42. Iormnn H.A., Andorson J.Ð.Jr. nnd Ðrummond J.I., 'A ÞumorIcnI SoIufIon of
fho SuporsonIc IIow Ovor n !onrwnrd IncIng Sfop wIfh Trnnsvorso Þon-!oncfIng
Hvdrogon InjocfIon,' AIAA Inpor Þo. 82-l002, l982.
43. Iormnn H.A., Andorson J.Ð.Jr., nnd Ðrummond J.I., 'SuporsonIc IIow ovor n
!onrwnrd IncIng Sfop wIfh Trnnsvorso ÞonroncfIng Hvdrogon InjocfIon," A|AA Journa/,
VoI. 2l, Þo. l2, Ðocombor l983, pp. l?0?-l?l3.
44. InIdwIn I.S. nnd !omnx H., 'ThIn !nvor ApproxImnfIons nnd AIgobrnIc ModoI for
Sopnrnfod TurbuIonf !ows,' AIAA Inpor ?8-25?,l9?8.
45. KofhnrI A.I. nnd Andcrson J.Ð.Jr., 'IIows Ovor !ow !ovnoIds Þumbor AIrfoIIs-
ComprossIbIo ÞnvIor-Sfokos ÞumorIcnI SoIufIons', AIAA Inpor Þo. 85-0l0?, l985.
46. Hofchor C.A., Computationa/ Tccbniqucs /or F/uiJ Dynamics, Vo/. I:
FunJamcnta/ anJ Gcncra/ Tccbniqucs, SprIngor-VorIng, IorIIn, l988.
4?. IIofchor C. A., Computationa/ Tccbniqucs /or F/uiJ Dynamics, VoI. II: 8pcci/ic
Tccbniqucs /or Di//crcnt F/ou Catcgorics, SprIngor-VorIng, IorIIn, l988.
http://www.ebook.edu.vn 154
48. HIrsch ChnrIos, Numcrica/ Compu/ation o/ |ntcrna/ anJ Extcrna/ F/ous, VoI. I:
FunJamcnta/s o/ Numcrica/ Discrcti:ation, WIIov, Þow York, l988.
49. HIrsch ChnrIos, Numcrica/ Computation o/ |ntcrna/ anJ Extcrna/ F/ous, VoI. II:
Computationa/ Mc/boJs /or |noisciJ anJ Viscous F/ous, WIIov, Þow York, l990.
50. Hoffmnnn K.A., Computationa/ F/uiJ Dynamics /or Enginccrs. IngInoorIng
IducnfIon Svsfom, AusfIn, Tox., l989.
5l. Andorson John Ð.Jr., Computationa/ F/uiJ Dynamics. Tbc Basis ui App/ications,
McCrnw-HffI, Þow York, l995.

http://www.ebook.edu.vn 155
PHAN 2
CHUONG 8. NHUNG PHUONG TRÌNH IÓP BI£N VA
PHUONG PHÁP GIAI
R. Gvundmunn
8.1 MO ÐAU
Muc fIôu cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn In fInh fonn fonn bô fruong dong xung
qunnh môf chuong ngnI bûf ky honc qun môf kônh co hInh dnng fuv ý nno. Ðong co fhô In
không ôn dInh, bn chIôu, chIu nón vn rôI. TnI nhung fôc dô sIôu fhnnh, nhung vung dong
phnn ung (su fnch rn, Ion hon..) cùng co fhô duoc xóf. Þhung phuong frInh mô fn nhIôm
vu nnv nhu dûn xuûf frong Ihûn l, In phuong frInh ÞnvIor-Sfokos, phuong frInh nnng
Iuong, nhung phuong frInh IIôn fuc bô phûn vn fonn cûu vn nhung phuong frInh mô hInh
khóp kIn khnc mô fn rôI vn nhung hIôu ung phnn ung khI. Co fhô dô dnng chí rn rnng,
hIôn nnv không co mnv fInh nno co fhô cung cûp honc bô nho honc fôc dô fInh fonn cûn
fhIôf dô honn fûf nhIôm vu nnv.
Ðo do fro InI fhuc fô ngnv nnv, nhung phuong frInh chu dno sõ duoc don gInn hon sno
cho cnc fhuôc fInh cun hô phuong frInh con InI vûn mô fn duoc dong dnng xóf. VI du, khI
nhung sô hnng nhof frong phuong frInh ÞnvIor-Sfokos bI bo qun, fn co phuong frInh
IuIor. Chúng co fhô su dung dô xnc dInh nhung dong mIôn xn, frong do su fuong fnc voI
Iop nhof In không nôI frôI. Tuv nhIôn, môf bof fnch rn frôn bô mnf cnnh không fhô duoc
phnf hIôn mn không cung cûp nhung fInh fonn dong nhof gûn bô mnf vûf fhô; su fnch rn
In bnI fonn cun hIôu ung nhof.
Þhu dõ chí rn, nhung kIôu dong khnc nhnu co fhô xu Iý bnng vIôc khno snf dnc frung
vûf Iý chI fIôf cun chúng vn fhoo cnch nnv, fhIôf Iûp nhung phuong frInh chu dno fhIch
hop bnng cnch gInm hop Iý hô phuong frInh fông qunf cun co chûf Iong. IrnndfI |l] dõ Inm
dIôu nnv vno nnm l904 khI xóf môf Iop mong gûn fuong chnn, frong do nnh huong cun dô
nhof fhnng goc voI fuong In nôI frôI. ng goI Iop nnv In 'Iop bIôn'. ChI fIôf qunn frong co ý
nghIn vûf Iý cun IonI dong nnv In vûn fôc dong chInh fIôn foI 0 khI fIôp cûn fuong chnn.
CrndIonf cun fhnnh phûn vûn fôc nnv frong huong fhnng goc voI bô mnf In Ion so voI
grndIonf cun fhnnh phûn nnv frong huong xuôI chIôu.
http://www.ebook.edu.vn 156
Cnch nhIn nhûn nnv dûn dôn môf fhnv dôI qunn frong frong dnc fInh cun nhung
phuong frInh chu dno fu oIIpfIc dôn pnrnboIIc, Inm cho quv frInh fIôn frIôn sô xuôI chIôu
ung dung duoc. IoI vûv không fhô fInh fonn dong dno nguoc voI phuong phnp Iop bIôn don
gInn mn fruong dong rûf gûn voI dIôm fnch, frong do co fhô phnf hIôn rûf fôf dong dno
nguoc khoI dûu. Thnm khno bnn chûf pnrnboIIc cun phuong frInh vI phnn dõ cho frong
Muc 4.3.
!ý fhuvôf Iop bIôn sõ In dô fnI cun chuong nnv. fuong IrnndfI sõ duoc mô fn chI fIôf
nhu môf mo dûu. Su phnn cûp nhung phuong frInh Iop bIôn dõ duoc fhno Iuûn; vûv In môI
qunn hô co dnng khnc nhnu cun phuong frInh Iop bIôn voI phuong frInh ÞnvIor-Sfokos sõ
duoc fhô hIôn. Hon nun sõ chí rn rnng, co nhung ky fhuûf bIôn dôI dô gInm bof nhung vûn
dô cun IoI gInI. Môf so dô roI rnc hon fông qunf np dung cho hô phuong frInh Iop bIôn chIu
nón chnv fûng vn môf so dô gInI sô dô fInh fonn nhung phuong frInh snI phnn fuvôn fInh
bn duong chóo sõ duoc fhûv. Môf fInh fonn mûu cun Iop bIôn chnv fûng doc fhoo duong dôI
xung cun môf oIIpsôIf rûf nghIông sõ kôf fhúc fhno Iuûn.
Chuong nnv chí dô cûp dôn Iý fhuvôf Iop bIôn chnv fûng. Su mô fn rôI cûn môf nô Iuc
bô sung, dnc bIôf frong vIôc fIm kIôm nhung mô hInh rôI fhIch hop voI nhung muc dIch
dnc bIôf, nhung no không nnh huong foI quv frInh gInI fhIôf vôu. VI nhung chú ý nnv co
nghIn In mo dûu Iý fhuvôf Iop bIôn vn phuong phnp gInI no, nhung Iop bIôn rôI không duoc
xóf, fru fông qunn vô mô hInh rôI gûn dnv dõ cho frong cnc Thnm khno 2, 3, 4 vn 5.
8.2 MÔ TA PHUONG TRÌNH IÓP BI£N PRANÐTI
Vno nnm l904 IrnndfI |l] dõ co môf dong gop qunn frong cho fInh fonn kIôu dong co
sô !ovnoIds dnc bIôf rûf Ion. Sô !ovnoIds co dnng môf fhnm sô phI fhu nguvôn.
Re
LJ LJ p
v u
= = (8.l)
frong do L In môf dô dnI dnc frung, fhông fhuong In dô dnI cun vûf fhô duoc xóf, V In vûn
fôc dong frong do no duoc xnc dInh vn không nhIôu dông. Ðô nhof dông Iuc vn dông hoc
duoc bIôu fhI boI v vn u, fuong ung. Mûf dô cun chûf Iong In p. Sô !ovnoIds In fy Iô cun Iuc
qunn fInh voI Iuc mn snf fhoo 'nguvôn Iý fuong fu':
Rc = /uc Quan ttnb1/uc Ma sat =
2
2
x
u
ou
u
u
c
c
c
u
p
(8.2)
Vûn fôc u fnI dIôm nno do frong fruong vûn fôc fy Iô voI vûn fôc V dong fu do.
CrndIonf vûn fôc cu1cx fy Iô voI V1L, vn fuong fu c
2
u1cx
2
fy Iô voI V1L
2
.
Ðo do fy Iô, If. (8.2) cho fn
2
2
/
Re
/
J L LJ
J a
p p
u u
= = (8.3)
http://www.ebook.edu.vn 157
HnI dong In fuong fu fhoo qunn dIôm vô fûm qunn frong fuong dôI cun hIôu ung nhof
vn qunn fInh nôu sô !ovnoIds không dôI. Inv gIo hIôn fuong vûf Iý cun dong voI sô
!ovnoIds cno duoc xóf Inm vI du cho môf vûf fhô hInh ông frong HInh 8.l.


Hình 8.1. Dòng Ióp biên doc theo môt tuòng chän

VoI ngonI Iô In khu vuc Inn cûn ngnv voI bô mnf, vûn fôc dong co fhô so snnh voI vûn
fôc V dong fu do. Vung dong nnv gûn nhu fu do voI mn snf; do In môf dong fhô. Xóf vung
gûn bô mnf co mn snf frong dong, co nghIn rnng chûf Iong bI chûm InI cho dôn khI no dInh
chnf fnI bô mnf. !op chuvôn fIôp fu vûn fôc 0 fnI bô mnf dôn khI du Ion fnI khonng cnch
nno do mn kô fu no xnv rn frong môf Iop rûf mong, goI In 'Iop bIôn'. Iô dnv cun no In o, In
môf hnm cun fon dô xuôI chIôu x vn gIn fhIôf rûf nho so voI dô dnI cun vûf fhô L. Trong
huong fhnng goc y frong Iop mong, ró rnng grndIonf cu1cy In rûf Ion so voI nhung
grndIonf frong huong dong cu1cx. Mnc dûu dô nhof rûf nho frong dong nnv, ung suûf fIôp
fuvôn t = u(cu1cv) co fhô gIn fhIôf nhung gIn frI Ion. Iôn ngonI Iop bIôn, nhung grndIonf
vûn fôc nho co fhô bo qun vn nnh huong cun dô nhof In không qunn frong. Ðong không co
mn snf vn In fhô.
Cnc gIn fhIôf frôn bnv gIo duoc su dung dô don gInn hon phuong frInh ÞnvIor-Sfokos
dôI voI dong ôn dInh hnI chIôu, chnv fûng vn không nón duoc, fno nôn dnng không bno
fonn nhu frong Ihûn l boI môf fhu fuc hInh fhuc. Xóf dôn phuong frInh IIôn fuc, chúng co
dnng co fhu nguvôn nhu snu frong fon dô Ðô cnc:
2 2
2 2
1
( )
u u p u u
u v
x v x x v
u
p p
c c c c c
+ = ÷ + +
c c c c c
(8.4)
2 2
2 2
1
( )
v v p v v
u v
x v v x v
u
p p
c c c c c
+ = ÷ + +
c c c c c
(8.5)
0
u u
x v
c c
+ =
c c
(8.6)
dnv u vn v In nhung fhnnh phûn vûn fôc fhoo huong xuôI chIôu x vn huong fhnng
goc v , fuong ung. p suûf fhuy fInh bIôu fhI bnng , p p In mûf dô vn u In dô nhof dông
Iuc cun chûf Iong.
http://www.ebook.edu.vn 158
Ðô fIôn IoI, hô phuong frInh vI phnn bûc hnI duoc phI fhu nguvôn hon, xóf dôn sô
!ovnoIds cûn fhIôf dô gInm bof sô phuong frInh. Þhung mô fn phI fhu nguvôn:

2
2
0(1)
0( )
0(1)
0(1)
0( )
1
Re 0( )
u
u
J
v
v
J
p
p
J
x
x
L
v
v
L
LJ
c
p
c
p
u c
= =
= =
= =
= =
= =
= =
(8.?)
V In vûn fôc dong fu do co fhu nguvôn vn np suûf In phI fhu nguvôn, bnng hnI Iûn np
suûf dông Iuc
2
2
1
J q p = .
Su dung nhung dInh nghIn nnv, If. (8.4)-(8.6) fro fhnnh:
2 2
2 2
2
2
1
( )
Re
(1) (1) (1) (1)
(1) ( ) (1) ( )
(1) ( ) (1) ( )
u u p u u
u v
x v x x v
c c
c c
c c c c c
+ = ÷ + +
c c c c c
| |

|
\ .
(8.8)
2 2
2 2
2
2
1
( )
Re
( ) ( ) ( ) ( )
(1) ( ) (1) ( )
(1) ( ) (1) ( )
v v p v v
u v
x v v x v
c c c c
c c
c c
c c c c c
+ = ÷ + +
c c c c c
| |

|
\ .
(8.9)
0
(1) ( )
(1) ( )
u u
x v
c
c
c c
+ =
c c

(8.l0)
Inv gIo cnu hoI In, phuong frInh fhnv fhô phI fhu nguvôn (8.?) co bûc dô Ion nno¨ Þhu
fhông bno o frôn, bô dnv Iop bIôn o rûf nho, do In khonng cnch y so voI dô dnI cun vûf fhô
L. Vûv fhI y co bûc c mô fn môf gIn frI nho hon l. Thnnh phûn vûn fôc u co fhô dnf dôn gIn
frI cuc dnI cun V, boI vûv no co bûc nhûf. Þhung fhnnh phûn vûn fôc o cùng phnI co bûc c
nhu co fhô fhûv fu phuong frInh IIôn fuc (8.l0). Þôu dno hnm cu1cx co bûc nhûf vI x fro
fhnnh cuc dnI o dô dnI L, fhI sô hnng fhu hnI frong phuong frInh IIôn fuc co1cy phnI co
cung bûc nhûf. Vûv In o không Ion hon c. Inv gIo su phnn fIch bûc dô Ion co fhô fhuc hIôn
voI gIn fhIôf nnv. Þo funn fhu phuong frInh chuvôn dông dûu fIôn (8.8), mn Iuc nhof frong
http://www.ebook.edu.vn 159
Iop bIôn co fhô co cung bûc dô Ion nhu Iuc qunn fInh chí khI sô !ovnoIds co bûc khonng
l/c
2
.
Ihuong frInh fInh IIôn fuc vûn không dôI dôI voI sô !ovnoIds Ion. Þhung phuong
frInh dông Iuong xuôI chIôu co fhô gInm bof bnng dno hnm bûc hnI cun u-fhnnh phûn vûn
fôc
2
2
u
x
c
c
vn nhnn voI 11R
c
vI no co bûc dô Ion nho nhûf frong phuong frInh nnv. Þo chí
dnm bno rnng sô hnng hnm Iuc (-Jp1Jx) sõ không vuof qun bûc nhûf dô cnn bnng voI cnc
sô hnng khnc con InI.
Tûf cn cnc sô hnng cun phuong frInh dông Iuong phnp fuvôn (8.9) co dô Ion nho hon
If. (8.8). Ihuong frInh nnv co fhô chí cnn bnng nôu sô hnng np suûf co cung bûc dô Ion.
IoI vûv, phuong frInh nnv chuvôn gIno fhông fIn bo qun grndIonf np suûf frong huong
phnp fuvôn, fuc In
0( )
p
v
c
c
=
c
(8.ll)
nghIn cun kôf qun nnv In np suûf fhuc fô không fhnv dôI; no 'óp' Iôn Iop bIôn boI
dong o phIn ngonI. IoI vûv np suûf p chí In môf hnm cun x.
Ðûn xuûf If. (8.8) fnI móp ngonI Iop bIôn, nôu phnn bô vûn fôc không nhof U(xì =
u (xì1V In:

1 aU ap
U
ax ax p
= ÷ (8.l2)
Þhung sô hnng khnc bno gôm cu1cy bnng 0 vI o do không con grndIonf vûn fôc. Snu
vIôc fIch phnn If. (8.l2), nhûn duoc phuong frInh IornouIII nôI fIông:

2
1
2
p U const p + = (8.l3)
Tông hop InI bnng phnn fIch bûc dô Ion, phuong frInh ÞnvIor-Sfokos, If. (8.8) vn
(8.9), vn phuong frInh IIôn fuc (8.l0) duoc don gInn hon. Chúng duoc bIôf In phuong frInh
Iop bIôn IrnndfI
2
2
1
Re
u u p u
u v
x v x x
c c c c
+ = ÷ +
c c c c
(8.l4)
0
p
v
c
= ÷
c
(8.l5)
0
u u
x v
c c
+ =
c c
(8.l6)
Þhung dIôu kIôn bIôn In:
Trôn bô mnf: y = 0, u = 0, o = 0
Trôn móp ngonI Iop bIôn
0: 0, 0 = = = v u v (8.l?)
http://www.ebook.edu.vn 160
: ( ) = = = v u U x
L
o
o (8.l8)
Hô phuong frInh nnv duoc gInm bof boI np suûf không bIôf p do phuong frInh
IornouIII (8.l3), In môf gIn frI bnv gIo dõ bIôf, chí khI phnn bô vûn fôc không nhof fnI bô
mnf U(xì duoc cung cûp. Þo vûn In hô phuong frInh vI phnn phI fuvôn bûc hnI IIôn hop.
Ihnn fIch bûc dô Ion cùng duoc mô fn boI SchIIchfIng |6] rûf phu hop dô phnn fIch cnc
phuong frInh ÞnvIor-Sfokos dInh huong bô mnf phuc fnp hon voI bô mnf cong bô sung do
Iuc CorIoIIs vn Iuc Iv fnm. f nhûf phnn fIch bûc dô Ion cho fn môf ûn fuong, frong do
nhung phuong frInh Iop bIôn vn nhung mo rông phuc fnp hon cun chúng duoc dnf o muc
xûp xí phuong frInh ÞnvIor-Sfokos dûv du. Tông qunn nnv sõ cho frong muc fIôp fhoo.
8.3 PHAN CAP PHUONG TRÌNH IÓP BI£N
Ðô phnf frIôn su phnn cûp nhung phuong frInh co chûf Iong, ôn dInh, nón duoc,
phuong frInh ÞnvIor-Sfokos chnv fûng, hnI chIôu cûn vIôf cho không gInn IucIId frong Iop
gûn bô mnf. ÐIôu do noI rnng môf hô fon dô, mn co fhô In huong bô mnf dôI voI môf fhIch
nghI fôf hon cho bnI fonn dong dnng xóf, sõ IIôn qunn dôn hô fon dô Ðô cnc. Cn hnI hô
fhông phnI co fhô bIôn dôI fu hô no snng hô kIn. Hô Ðô cnc vn hô fon dô cuc, vI du, phu
hop voI vôu cûu nnv cun không gInn IucIId. ÞoI cnch khnc, mn frûn JncobInn phnI fôn fnI.
Þôu cnc phuong frInh ÞnvIor-Sfokos co fhô fhIôf Iûp cho môf hô fon dô huong bô mnf
nhu vûv, chúng sõ chun nhIôu sô hnng bô sung do bô mnf cong. Þhung sô hnng nnv co fhô
hIôu nhu sô hnng Iuc CorIoIIs vn Iuc Iv fnm gnv rn boI su fhnv dôI nhung duong dong xuôI
chIôu cùng nhu frong huong dong cnf ngnng, phu fhuôc vno dô uôn cong cun bô mnf.
Þhung sô hnng phnf sInh do uôn cong sõ co nhung bûc dô Ion khnc nhnu. Môf vnI sô hnng
In qunn frong vn nhung sô hnng khnc co fhô bo qun, phu fhuôc vno nhung bnI fonn dong
dnc bIôf.
Inv gIo vûn dô fhIôf Iûp phuong frInh Iop bIôn bno gôm nhung sô hnng uôn cong IIôn
qunn dôn phuong frInh Iop bIôn cun IrnndfI sõ duoc phnf frIôn frong chuong snu.


Hình 8.2. Hê toa dô huóng bê mãt.

http://www.ebook.edu.vn 161
Môf hô fon dô huong bô mnf hnI chIôu don gInn, cô dInh frôn môf duong gIông nhu
cnnh mnv bnv duoc phnc hon frong HInh 8.2. Þhung qunn hô gIun hô fon dô moI vn hô Ðô
cnc In:

0
cos ( ) sin ( )
s
x x as n x u u = ÷
l
(8.l9)
0
sin ( ) cos ( )
s
v x as n x u u = +
l
(8.20)
Hô phuong frInh vI phnn kôf qun do su bIôn dôI fon dô gôm hnI phuong frInh chuvôn
dông huong xuôI chIôu s vn huong fhnng goc n, nhung phuong frInh nnng Iuong vn
phuong frInh IIôn fuc. Ðô fhuûn fIôn, hô phuong frInh huong dô dnI không duoc dun rn
voI Iý do fhôm ró rnng.
Ihuong frInh dông Iuong frong huong fIôp fuvôn;
4 4 2
3 3 3
p
u u u u
u u
c c c
+ + = ÷

c c c

c c c c c c
+ + ÷ + ÷ +

c c c c c c

u u p
u Hv kuv
s n x
u k v v v k u u
H
s H s H n n H s H n
(8.2l)
Ihuong frInh dông Iuong frong huong phnp fuvôn:
4 2 2
3 3 3
2
v v p v u k v
u Hv kuu H H
s n n n n H s H
v k u u v k v u
k
s H s H n n H H s
u u
p u
u u u u
u u
c c c c c c
+ ÷ = ÷ + ÷ ÷

c c c c c c

c c c c c
+ ÷ + + ÷ ÷

c c c c c

(8.22)
Ihuong frInh nnng Iuong:
2 2 2
2
2 1
2 2 2
2
2 1
3
p ì ì
u
u
c c c c c c c c
+ = + + +

c c c c c c c c

¦ ¹
c c c c ¦ ¦
+ + + + + ÷
´ `

c c c c

¦ ¦
¹ )
c c
÷ + +

c c

p
T T p p T T
c u Hv u Hv H
s n s n s s n n
u kv v v u ku
H
H s H n H s n H
u v kv
H
H s n H
(8.23)
Ihuong frInh IIôn fuc:
( ) ( )
0
u H v
s n
p p c c
+ =
c c
(8.24)
voI
1
R n
H kn
R
+
= + =
dnv u vn o In nhung fhnnh phûn vûn fôc fhoo huong fIôp fuvôn s vn huong phnp
fuvôn n cun dong, fuong ung. p suûf duoc bIôu fhI bnng p, p In mûf dô, u vn ì In dô nhof
http://www.ebook.edu.vn 162
dông Iuc vn dô dûn nhIôf, fuong ung. !ôn cong bô mnf IIôn qunn dôn hô sô hInh hoc H.
Tûp hop kIch fhuoc nnv cun phuong frInh vI phnn mô fn dong chnv fûng, nón duoc doc
fhoo nhung mnf cong hnI chIôu fuy ý.
Inv gIo nhung phuong frInh chu dno nnv duoc phnn fIch bnng vIôc du bno bûc dô Ion
cun môI sô hnng. Þhu fhuong fhûv, nhung phuong frInh sõ In phI fhu nguvôn, cnc dnI
Iuong hInh hoc co dnc frung dô dnI L vn nhung fhuôc fInh dong voI dIôu kIôn dong fu do
cun chúng duoc bIôu fhI boI chí sô duoI. Iûc dô Ion cun nhung dnI Iuong nnv duoc xnc dInh
nhu frong fruong hop Iop bIôn don gInn không co uôn cong o nhung chuong fruoc.
2
0(1): 0( ): 0(1)
1 0(1): 0(1): 0( )
0(1): 0(1): 0(1)
0(1): 0(1):
· ·
· · ·
· ·
= = = = k = =
= + = = = = =
= = = = = =
= = = = =
p
p
s n
s n kL
L L
u v
H k u v
u u
T p
T p
T u
c
c
c
c
n c
p
p
p p
u ì
u ì
u ì
2
2
0(1)
1
Re 0( )
Pr 0(1)
0(1)



Rcyno/Js
PranJt/
Rcyno/Js
·
·
·
· ·
·
·
·
·
·
=
= =
= =
= =
p
p
p
u L
c
u
Ec
c T
p
u c
u
ì
(8.25)
Sõ fhûv rnng bnn kInh cong R không duoc phóp Ion hon dnc frung dô dnI L, nôu khnc
fhI k phnI co bûc dô Ion khnc. Inn kInh cong R IIôn qunn foI dô uôn cong nhu snu

L
k kL
R
= = (8.26)
KhI bnn kInh R fro nôn rûf nho so voI dô dnI, H co fhô vuof qun bûc vôu cûu o frôn.
Su kôf hop If. (8.25) voI nhung phuong frInh chu dno If. (8.2l)-(8.24) cung cûp bûc
dô Ion cun môI sô hnng. Môf phnf frIôn chI fIôf vô phnn fIch bûc dô Ion np dung cho hô
phuong frInh co vo không cûn fhIôf o dnv vI frong chuong fruoc môf vI du dõ duoc gIoI
fhIôu. Þhung dô hIôu fhûu nguôn gôc phnn cûp cnc phuong frInh Iop bIôn, nhung phuong
frInh sõ cho fhûv cnc sô hnng do chí co bûc 0 (l) vn 0 (c). Ihuong frInh duoc chon In
phuong frInh dông Iuong phnp fuvôn vn fIôp fuvôn frong dnng dõ bo fhu nguvôn.
Iûc 0 (l):
u u p u
u Hv H
s n s n n
p u
c c c c c
+ = ÷ +

c c c c c

(8.2?)
0
p
n
c
= ÷
c
(8.28)
http://www.ebook.edu.vn 163
Þhung phuong frInh nnv, kô cn phuong frInh IIôn fuc, duoc goI In 'phuong frInh Iop
bIôn bûc nhûf'. Þhung hIôu ung uôn cong duoc bno gôm frong dnI Iuong H xnc dInh frong
If. (8.24). Þhung phuong frInh nnv fro fhnnh dông nhûf voI phuong frInh Iop bIôn cun
IrnndfI khI dô cong foI 0. Ðo do, phuong frInh IrnndfI In muc fhûp nhûf cun phnn cûp vn
boI vûv chúng phnI duoc goI In 'phuong frInh Iop bIôn bûc 0'.
Inv gIo nhung sô hnng co bûc 0 (l) vn 0 (c) duoc gIu InI.
Iûc dô Ion 0 (S):
u u p u u u
u Hv kuv H k u k
s n s n n n n
p u u
c c c c c c c
+ + = ÷ + ÷ +

c c c c c c c

(8.29)
2
c
=
c
k u p
H n
p
(8.30)
Þhung phuong frInh nnv cho fhûv môf khnI frIôn qunn frong dõ dô cûp fu fruoc.
Trong If. (8.29) sô hnng Iv fnm bô sung kuo xuûf hIôn gIông nhu sô hnng fIôu fnn do uôn
cong o vô phnI; nhung mo rông qunn frong nhûf xuûf hIôn frong phuong frInh dông Iuong
phnp fuvôn (8.30). CrndIonf np suûf phnp fuvôn voI dong không con bnng 0. If. (8.30) In
môf phuong frInh fIch phnn dôI voI np suûf mn không con gnv ûn fuong frôn Iop bIôn fu
dong không nhof. Þhung phuong frInh nnv goI In 'phuong frInh Iop bIôn bûc hnI' vn xóf
foI dIôu In, fhûm chI o phIn ngonI dong không nhof phnp fuvôn voI bô mnf, fôn fnI nhung
grndIonf vûn fôc vI uôn cong dong. Vong ngonI móp Iop bIôn phu hop voI grndIonf nnv
không con bnng 0, nhu Iý fhuvôf Iop bIôn bûc nhûf mô fn.
Vûv In bnv gIo nhung sô hnng co bûc cno hon 0 sõ duoc dnm bno. Kôf qun duoc fông
kôf frong Inng 8.l.

Báng 8.1. Phân câp nhùng phuong trình Ióp biên
!ý fhuvôf Ihuong frInh chuvôn dông Ihuong
frInh nnng
Iuong
ÞnvIor-Sfokos bûc 5 IIIIpfIc IIIIpfIc IIIIpfIc
!ý fhuvôf bûc bôn IIIIpfIc Þ-S InrnboIIc IIIIpfIc
!ý fhuvôf bûc 3 IIIIpfIc InrnboIIc IIIIpfIc
!ý fhuvôf Iop bIôn bûc hnI InrnboIIc Ihuong frInh
fIch phnn
InrnboIIc
!ý fhuvôf Iop bIôn bûc nhûf InrnboIIc Hnng sô InrnboIIc
!ý fhuvôf Iop bIôn bûc 0
Ihuong frInh Iop bIôn
IrnndfI
InrnboIIc Hnng sô InrnboIIc

http://www.ebook.edu.vn 164
Môf phnf frIôn mnng fInh quvôf dInh xnv rn fu hô bûc hnI vn bûc bn. Ðnc fInh fonn
hoc cun phuong frInh fhnv dôI fu pnrnboIIc foI oIIpfIc. Þhung phuong frInh vI phnn oIIpfIc
fhuûn fuý In nhung bnI fonn bIôn frong khI nhung phuong frInh pnrnboIIc In nhung bnI
fonn gIn frI bIôn - bnn dûu. Ihuong frInh pnrnboIIc co fhô gInI bnng cnI goI In 'fhu fuc fIôn
frIôn', oIIpfIc vôu cûu fInh fonn fonn bô fruong dong bno boI cnc bIôn, ngu ý môf nô Iuc sô
Ion hon.
Kôf Iuûn cun fhno Iuûn nnv In Iý fhuvôf Iop bIôn co bûc cno hon bûc hnI, ngnv Iûp fuc
dûn dôn nhung phuong frInh oIIpfIc. ÐIôu nnv Inm phuc fnp phuong phnp gInI do fIôp cûn
pnrnboIIc voI ý fuong bnn dûu cun Iý fhuvôf Iop bIôn không con nun.
Chu dô cun chuong snu sõ cho môf ûn fuong In nhung bIôn dôI phuong frInh chu dno
Iop bIôn bûc nhûf sõ nnh huong foI ky fhuûf gInI fIch cuc nhu fhô nno.
8.4 BI£N ÐÔI PHUONG TRÌNH IÓP BI£N
Trong muc nnv nhung phuong frInh bIôn voI dong xung qunnh môf vûf fhô qunv
không nghIông duoc xóf. Ðong nnv In hnI chIôu boI vI no không fhnv dôI frong huong chu
vI. Hô fon dô frong HInh 8.2 duoc np dung dô dûn xuûf nhung phuong frInh Iop bIôn bûc
nhûf chnv fûng chIu nón frong dnng co fhu nguvôn.
Ihuong frInh IIôn fuc:
( )
( ) 0
i
i
r H v
r u
s n
p
p
c c
+ =
c c
(8.3l)
Ihuong frInh dông Iuong xuôI chIôu:
1 u u u p u
v
H s n H x n n
p
p u
c c c c c
+ = ÷ +

c c c c c

(8.32)
Ihuong frInh nnng Iuong:
2
( )
p
p
c u
T T u p u T
c v
H s n H s n n n
p
p u ì
c c c c c c
+ = + +

c c c c c c

(8.33)
voI H = 1 + kn.
nghIn cun nhung ký hIôu dõ gInI fhIch frong chuong. VoI j = 0 dong fhuûn fúv hnI
chIôu vn voI j = 1 no In dôI xung qun fruc.
Þhung phuong frInh nnv gIoI fhIôu môf hô phuong frInh dno hnm rIông IIôn kôf phu
fhuôc vno huong không gInn s vn n. Ðnc fInh cun chúng In pnrnboIIc vn boI vûv bnI fonn
gIn frI bIôn bnn dûu co fhô gInI bnng fhu fuc fIôn frIôn.
Thông fhuong co nhung bIôn dôI fro gIúp dô don gInn hon nhung phuong frInh chu
dno IIôn qunn dôn ky fhuûf gInI. Þôu nhung phuong frInh duoc kIôm sonf nhu dôI voI
dong không nón duoc, fhI mûf dô p không gnv rn nô Iuc bô sung. Cùng nhu vûv, khI mnf
cong frong huong xuôI chIôu không phnI qun Ion, hInh dnng cun nhung mnf cnf vûn fôc u
vn o không fhnv dôI qun nhIôu, fru khI su fnng fruong cun chúng funn fhoo phnn cûp Iop
bIôn. Þhung IonI mnf cnf nnv duoc goI In 'fun fuong fu'. IoI su bIôn dôI, Iop bIôn frong
mnf phnng duoc fhnv dôI, mnf phnng co fhô duoc dnm bno bnng môf chIôu dnv gûn nhu
http://www.ebook.edu.vn 165
dông nhûf dôI voI nhIôu fInh frnng dong. Su bIôn dôI nhu vûv, goI In 'bIôn dôI nón vn
fuong fu', Iûn dûu fIôn duoc dô xuong boI !ovv-!oos vn fhuong duoc frIch dûn frong fnI
IIôu |Thnm khno ?]. Þo phu hop voI nhung vûf fhô dôI xung qun fruc:

2
0
( )
S
i
e e e
s u R as c p u =
l
(8.34)
0
( , )
2
S
i e e
e
s n r an
p u p
n
p
c
=
l
(8.35)
Chí sô c bIôu fhI nhung gIn frI fnI móp ngonI cun dong Iop bIôn vn R bIôu fhI bnn kInh
cuc bô cun vûf fhô qunv. CIoI fhIôu nhung quv fnc bIôn dôI, If. (8.3l)-(8.33) fro fhnnh:
Ihuong frInh IIôn fuc:
2 0
F J
F c
c n
c c
+ + =
c c
(8.36)
Ihuong frInh dông Iuong xuôI chIôu:
2
2
2 2
( )
i e
e
au F J F F r F
F
H H Hu a R
c c pu
c n c n p u n
· ·
c c c c
+ = ÷ +

c c c c

(8.3?)
Ihuong frInh nnng Iuong:
2
2 2
2
2 2
( ) ( )
1
( )
Pr
c c pu
c n c p u n
pu
n p u n
· ·
· ·
c c c
+ = +
c c c
c c
+

c c

i e e
e p e
i
aT u S J S F r F
F S
H H HT a R c T
r S
R
(8.38)
voI F = u1u
c
, 8 = T 1 T
c
, V fhô hIôn fhnnh phûn vûn fôc fhnv dôI
2
2
2
i
i
e e e
r
J F v
s u R
c n
p
p u
c

c
= +

c


(8.39)
ÐôI voI fruong hop frIôf fIôu c gûn mùI nhon cun vûf fhô, môf ky dI xuûf hIôn frong
If. (8.35) nhung no Inm cho dIôu kIôn bnn dûu dôI voI phuong frInh dõ bIôn dôI dô fInh
fonn vI nhung dno hnm c roI rn khoI hô phuong frInh. Môf khI phong donn fhô bnn dûu
cun F vn 8 duoc fhuc hIôn, vûn fôc phnp fuvôn bIôn dôI V co fhô dô dnng fIch phnn fu
phuong frInh IIôn fuc. Þhung buoc Inp sõ hIôu chính nhung phong donn bnn dûu cun F vn
8.
Muc dIch cun muc nnv In Inm quon voI bIôn dôI nhung phuong frInh Iop bIôn. Þhung
cnch fhuc cun chúng dõ duoc dô cûp. Þhuoc dIôm In ngonI dnng phuc fnp cun chúng, fonn
bô sô dIôm IuoI frong huong phnp fuvôn n phnI duoc fInh fonn bnf dûu ngnv fuc fhI fu
mnf cnf bnn dûu, mnc dûu o dnv Iop bIôn rûf mong.
Þguoc InI, fInh fonn frong mnf phnng vûf Iý su dung If. (8.3l)-(8.33) cûn rûf If dIôm
IuoI Iúc bnf dûu. Cnc con sô IIôn fuc fnng do su fnng fruong Iop bIôn. Su bûf IoI mn phuong
http://www.ebook.edu.vn 166
phnp nnv phnI vuof qun In vuof qun môf cnch chInh xnc dIôm ky dI fnI mùI nhon, fnI do 8
bnng 0.
ÞhIôu chI fIôf hon IIôn qunn dôn su bIôn dôI phuong frInh Iop bIôn co fhô fhûv frong
nhung Thnm khno 8-l2.
8.5 PHUONG PHÁP GIAI SÔ
8.5.1 Iuu ¢Lon mô LInL vòI vu¢ Loú
Ðô dI dôn IoI gInI sô cho môf hô phuong frInh dno hnm rIông, fhuong In fhnv fhô
nhung dno hnm bnng cnc fhuong sô snI phnn huu hnn fInh dôn vIôc In snI sô cnf cuf co bûc
dô Ion nhûf dInh bnv gIo sõ Inm gInm hô phuong frInh. Inng cnch snp xôp InI nhung
phuong frInh snI phnn huu hnn, môf hô phuong frInh dnI sô nhûn duoc co fhô gInI boI
nhung phuong phnp dõ bIôf. Ky fhuûf roI rnc hon chI fIôf cho frong Chuong 5. Inv gIo fn
dõ kôf Iuûn rnng su Iun chon IuoI roI rnc hon fInh fonn In qunn frong vI no nnh huong dôn
snI sô cnf cuf, su ôn dInh vn su chnf chõ. Ðnng IuoI nnv vn phuong phnp gInI chúng sõ
duoc fom fnf o dnv.
Þhung phuong frInh pnrnboIIc nhu fhûv o dnv co vI phnn bûc nhûf frong huong fIôn
frIôn. VI dong không duoc phóp dno nguoc, nhung gIn frI cun môI dnI Iuong fnI duong IuoI
nguoc dong cuôI cung fhnng goc voI bô mnf duoc bIôf.

Hình 8.3. Luói dôi vói phuong pháp hiên.


Hình 8.4. Luói dôi vói phuong pháp ân hoàn toàn.

Þôu chúng fn xóf môf IuoI nhu frong HInh 8.3, frong do Ax vn Ay In nhung kIch fhuoc
buoc frong huong fIôp fuvôn vn huong phnp fuvôn voI bô mnf, nhung dIôm duoc bIôf frôn
http://www.ebook.edu.vn 167
vô frnI vn không bIôf frôn vô phnI. Cùng nhu vûv, cho dIôu kIôn bIôn fnI fuong chnn. IoI
vûv, dô fInh fonn nhung dnI Iuong dong fnI dIôm vong fron mo bnng cnch su dung nhung
mô hInh roI rnc hon nhu dõ dõ cho frong Ihûn l. IoI vI fInh fonn fruc fIôp chí môf dIôm
duv nhûf frôn duong IuoI, no duoc goI In 'phuong phnp hIôn'. Ihuong phnp hIôn gnv rn
nhung hnn chô Ion frong vIôc Iun chon kIch fhuoc buoc xuôI chIôu nhu sõ fom fnf vô snu,
nhu vûv so dô In chûm.
HInh 8.4 cho fhûv su Iun chon fôf bûc khnc cun IuoI fInh fonn; cnI goI In 'phuong phnp
ûn honn fonn'.
Chí môf dIôm IuoI duv nhûf duoc bIôf fu buoc fruoc duoc su dung, frong khI frôn fhuc
fô fûf cn cnc dIôm dôu không bIôf fru nhung gIn frI bIôn. ÐIôu do dûn foI môf dnng ûn cun
hô phuong frInh dnI sô nhu sõ duoc chí rn vô snu. !Iôn qunn dôn su Iun chon buoc,
phuong phnp nnv ôn dInh vô dIôu kIôn nhung co fhô dûn dôn môf dô chInh xnc kóm. Þôu
không co hnn chô vô kIch fhuoc buoc frong huong xuôI chIôu, no fro fhnnh môf phuong
phnp fInh fonn nhnnh dnng uoc mong.
Inv gIo ró rnng co fhô fhIôf Iûp cnI gI do gIun cuc frI nnv, mn sõ fno rn frong cn hnI
môf phuong phnp gInI nhnnh vn chInh xnc. HInh 8.5 cho fn cho fInh fonn mnf IuoI dô
xuong boI Crnnk-ÞIchoIson |l3] nhung o môf dnng fông qunf hon, dô nhung phuong phnp
roI rnc hon mô fn fruoc do chun nhung fruong hop dnc bIôf. dnv, fûf cn cnc dIôm cun
nhung duong IuoI không bIôf vn duoc bIôf IIôn qunn voI nhnu, nhung bnv gIo frung fnm
cun roI rnc hon duoc dInh vI fnI dIôm i + ì. ì = 112 fruoc dûv duoc dô xuong boI Crnnk-
ÞIchoIson.
Mnc dûu so dô Crnnk-ÞIchoIson fhuûn fuý duoc mô fn chI fIôf o Ihûn l, vI du cun môf
phuong frInh mûu fuvôn fInh duoc dung dô phnn bIôf no voI so dô Crnnk- ÞIchoIson fông
qunf hon. Trong muc snu sõ frInh bnv vIôc np dung cho phuong frInh Iop bIôn chIu nón,
hnI chIôu, vn qunv.


Hình 8.5 Luói cho phuong pháp ân tông quát.

8.5.2 KLúI quút Lóu so dô Cvunk-NI¢LoIson
Muc nnv fruc fIôp Iûv fu Annn & IonoccI |5]. Ðô phnn fIch su ôn dInh vn dô chInh xnc
cun so dô Crnnk-ÞIchoIson fông qunf, dIôu fIôn IoI In dung mô hInh fuvôn fInh If. (8.40)
vIôf InI snu dnv
http://www.ebook.edu.vn 168
2
2
a
x v
o o c c
=
c c
(8.40)
If. (8.40) In roI rnc hon xung qunnh dIôm mnf IuoI (i + ì, jì voI ì gIun 0 vn l. VoI ì = 0
so dô hIôn duoc khôI phuc, frong khI ì = l ung voI fruong hop ûn honn fonn. Þôu IuoI In
dông nhûf, dno hnm x duoc xûp xí boI qunn hô snI phnn huu hnn phnf frIôn frong Muc
5.2.l.
1, , 2
,
1
( ) ( )
2
i i i i
i i
O x O x
x x
ì
o o
o
ì
+
+
÷
c | | | |
= + ÷ A + A
| |
c A
\ . \ .
(8.4l)
vn dno hnm y duoc fhnv fhô boI frung bInh co frong sô
2 2 2
, 1, ,
2 2 2
( ) ( ) (1 )( )
i i i i i i
v v v
ì
o o o
ì ì
+ +
c c c
= + ÷
c c c
(8.42)
MôI dno hnm bûc hnI nhu vûv duoc fhnv fhô boI qunn hô snI phnn huu hnn frung fnm
bn dIôm fhông fhuong:
2
1, , 1, 2
2 2
,
2
( )
( )
i i i i i i
i i
O v
x v
o o o
o
+ ÷
÷ +
| | c
= + A
|
c A
\ .
(8.43)
Thnv If. (8.4l,8.42,8.43) vno If. (8.40), nhûn duoc môf phuong frInh snI phnn fuvôn
fInh

1, ,
1, 1 1, 1, 1 , 1 , , 1
2
( 2 ) (1 )( 2 )
( )
i i i i
i i i i i i i i i i i i
a
x v
o o
ì o o o ì o o o
+
+ + + + ÷ + ÷
÷
= ÷ + + ÷ ÷ +

A A
(8.44)
vn co fhô co dnng 3 duong chóo fhông fhuong
1, 1 1, 1, 1
2 2 2
( ) (1 2 ) ( )
( ) ( ) ( )
i i i i i i i
a x a x a x
D
v v v
ì o ì o ì o
+ ÷ + + +
A A A
÷ + ÷ + =
A A A
(8.45)
voI D
j
môf hnm cun o fInh fonn fnI frnm i.
Ðô fhuc hIôn phnn fIch ôn dInh von Þoumnnn, dIôu huu Ich In bIôu fhI IoI gInI sô fhoo
chuôI IourIor, vn kIôm frn rnng không co hnI nno duoc khuvôch dnI dôI voI fon dô fIôn hon
x. Su phnn fIch ôn dInh nnv duoc mô fn chI fIôf frong Muc 4.4, Ihûn l, vn duoc Inp InI o
dnv nhu môf nhnc nho. Ðo do dnf

( )
,
i i i v
i i
e
e
o p
A
= (8 .46)
frong do i In sô mù sô phuc don vI, vn p
i
In hô sô khuôch dnI fnI muc i, vn snu do fhnv fhô
vno If. (8.45), fhuc hIôn chí sô frong If. (8.46), chúng fn co

| |
| |
1 2
2
1 2 (1 ) cos( ) 1
( )
1 2 cos( ) 1
( )
i
i
x
a v
v
G
x
a v
v
ì e
p
p
ì e
+
A
+ ÷ A ÷
A
= =
A
+ A ÷
A
(8.4?)
Ðô ôn dInh, |G| s 1 cho fûf cn cnc hnI eAy, bûf dnng fhuc nnv cung voI If. (8.4?) dûn
foI dIôu kIôn ôn dInh snu dnv dôI voI 0 s ì s 112.
http://www.ebook.edu.vn 169
1
2(1 2 )
C
ì
s
÷

frong do C = aAx1Ay
2
. Cho 112 s ì s 1 không co hnn chô ôn dInh nno duoc gnn frôn C. Ðo
do so dô gIoI fhIôu In ôn dInh vô dIôu kIôn voI gIn frI cun ì bnng honc Ion hon l/2. Trong
fruong hop so dô hIôn (ì = 0), do In gIoI hnn mnnh cho Ax nôu Ay duoc chon khn nho cho
nhung vôu cûu chInh xnc.
Co fhô dô dnng kIôm frn fInh nhûf qunn cun so dô bnng khnI frIôn chuôI TnvIor fûf cn
cnc sô hnng khnc cun If. (8.45) qunnh dIôm (i + ì, jì. SnI sô roI rnc hon co fhô chung mInh
O(Ax, Ay
2
ì nôu ì = 1 |Thnm khno l4]. So dô boI vûv In chInh xnc bûc hnI dôI voI y vn bûc
nhûf voI x. Ðô co dô chInh xnc bûc hnI ung voI x, ì cûn phnI Iûv bnng l/2 (so dô Crnnk-
ÞIchoIson), honc hoI khnc voI l/2 (vI du = l/2 + O(Ax)). Tuv nhIôn, voI nhung bnI fonn fhuc
hnnh phI fuvôn, cûn fnng ì dô frnnh nhung bûf ôn dInh phI fuvôn. VI du, so dô ûn dûv du
fhuong rûf ôn dInh, nhung dûn foI dô chInh xnc kóm hon.
If. (8.40) In phuong frInh dno hnm rIông fuvôn fInh su dung nhu môf mô hInh dô
frInh dIôn IoI gInI Crnnk-ÞIchoIson fông qunf duoc su dung rông rõI. Inv gIo dIôu nnv sõ
duoc np dung cho Iop bIôn If. (8.3l-33) cun Chuong 4.
8.5.3 RòI vu¢ Loú µLuonu tvInL Ióµ bIên
Þhung phuong frInh Iop bIôn (8.3l)-(8.33) bnv gIo sõ In phI fhu nguvôn bnng vIôc np
dung nhung mô fn If. (8.25);
Ihuong frInh IIôn fuc:
( )
( ) 0
i
i
r H v
r u
s n
p
p
c c
+ =
c c
(8.48)
Ihuong frInh dông Iuong xuôI chIôu:
1 1
Re
u u u p u
v
H s n H s n n
p
p u
c c c c c
+ = ÷ +

c c c c c

(8.49)
Ihuong frInh nnng Iuong:
2
1
( )
Pr RePr
p
p
c u
T T u p Ec u T
c v Ec
H s n H s n n n
p
p u ì
c c c c c c
+ = + +

c c c c c c

(8.50)
Ðô fIôn IoI nhung dnI Iuong vûf Iý vn hInh hoc không co gnch ngnng dô chí rn rnng
chúng phI fhu nguvôn.
Þhung dIôu kIôn bIôn fnI móp Iop bIôn cùng nhu mô fn frong Chuong 2. VI vûn fôc u
c

dõ cho fu nhung do dnc honc nhung fInh fonn dong không nhof If. (8.49) co fhô phnf frIôn
fnI dIôm n = o.
e
e e
u p
u
s s
p
c c
= ÷
c c
(8.5l)
Yôu cûu cun onfhnIpv fông công không dôI frong dong o phIn ngonI cho fn nhung dIôu
kIôn bIôn dôI voI nhIôf dô T
c
:

2
1 (1 )
e
T Ec u = + ÷ (8.52)
http://www.ebook.edu.vn 170
Þhung dIôu kIôn dôI voI vûn fôc fnI fuong chnn gIn fhIôf không fruof
0
w
u = (8.53)
vn vûn fôc phnp fuvôn bnng không:
0
w
v = (8.54)
ÐôI voI nhIôf dô fuong chnn T
u
, fhoo vôu cûu, co fhô chí dInh môf phnn bô honc fuong
chnn co fhô không fruvôn nhIôf: (chí dInh) honc (fuong chnn không fruvôn nhIôf)
T
u
= T
u
(sì nhIôf duoc mô fn (8.55)
0
w
T
n
c
=
c
fuong donn nhIôf (8.56)
VI hô bn If. (8.48)-(8.50) chun bôn ûn sô, môf phuong frInh bô sung duoc chí dInh dô
khóp kIn hô nnv; no In phuong frInh dôI voI khI honn hno
p = pRT (8.5?)
frong do R In hnng sô khI Iý fuong. !oI gInI nhung phuong frInh nnv co fhô bI nnh huong
nhu snu:
l. CInI phuong frInh dông Iuong xuôI chIôu cho fhnnh phûn vûn fôc: dông fhoI gInI
phuong frInh nnng Iuong cho nhIôf dô T;
2. Ðo do np suûf p không fhnv dôI frong huong phnp fuvôn cun Iop bIôn; phuong frInh
khI chuvôn gIno môf kôf nôI don gInn gIun nhIôf dô T vn mûf dô p dõ bIôf;
3. KhI ró rnng bIôf mûf dô vn uôn cong bô mnf, phuong frInh IIôn fuc co fhô gInI cho
fhnnh phûn vûn fôc phnp fuvôn o.
VI hô phuong frInh dno hnm rIông phI fuvôn duoc IIôn kôf, co nghIn rnng môI fhuôc
fInh co chûf Iong IIôn qunn fruc fIôp honc gInn fIôp dôn môI phuong frInh, phnI cûn fhûn
gInI môf phuong frInh dôn phuong frInh khnc. Vûn fôc phnp fuvôn o fhoo fhu fuc dô cûp o
frôn chí nhûn duoc frong buoc cuôI cung nhung Iûv môf phûn qunn frong frong IoI gInI
xuôI chIôu phuong frInh dông Iuong dôI voI fhnnh phûn vûn fôc u, duoc fInh fonn fruoc
fIôn. !ó rnng In su Inp fonn bô qun frInh IoI gInI phnI xnv rn. Þhung vong Inp frong funn
fhoo nhung vong ngonI, nhung cuôI cung ung dung dúng môf hô fhông Inp In môf vûn dô
fhuôc vô kInh nghIôm. Môf vI du sõ duoc cho vô snu.
Inv gIo roI rnc hon phuong frInh dông Iuong xuôI chIôu sõ cho nhu môf vI du su dung
qunn hô snI phnn huu hnn gIoI fhIôu frong If. (8.4l-43), chú ý rnng dIôu nnv duoc dnnh
gIn fu so dô Crnnk-ÞIchoIson cho frong HInh 8.5.
Ðno hnm bûc nhûf frong huong xuôI chIôu:
1, ,
,
i i i i
i i
u u
u
s s
ì
+
+
÷
c | |
=
|
c A
\ .
(8.58)
Ðno hnm bûc nhûf frong huong phnp fuvôn:
, 1, ,
( ) ( ) (1 )( )
i i i i i i
u u u
n n n
ì
ì ì
+ +
c c c
= + ÷
c c c
(8.59)
http://www.ebook.edu.vn 171
frong do vI du dno hnm phnp fuvôn fnI i + 1, j In IoI gInI snI phnn frung fnm co dô chInh
xnc bûc hnI
1, 1 , 1
1,
2
i i i i
i i
u u
u
s n
+ + ÷
+
÷
c | |
=
|
c A
\ .
(8.60)
Sô hnng fhu hnI frôn vô phnI cun If. (8.49) fruoc hôf phnI dno hnm chI fIôf fruoc khI
roI rnc hon.

2
2
( )
u u u
n n n n n
u
u u
c c c c c
= +
c c c c c
(8.6l)
VI dô nhof dông Iuc In môf hnm gInI fIch cun T vn dôI voI np suûf cno cùng In cun p, vn
vô co bnn không phnI In hnm cun vI frI không gInn, If. (8.6l) co fhô vIôf InI:
2
2
( )
u u T u
n n T n n n
u
u u
c c c c c c
= +
c c c c c c
(8.62)
Inv gIo dno hnm bûc hnI fro fhnnh, dnng snI phnn huu hnn fhoo phuong frInh

2
, 1, 1 1, 1, 1 , 1 , , 1
2 2
1
( ) ( 2 ) (1 )( 2 )
( )
i i i i i i i i i i i i i i
u
u u u u u u
n n
ì
ì ì
+ + + + + ÷ + ÷
c
= ÷ + + ÷ ÷ +

c A
(8.63)
Hô sô phI fuvôn cun cu1cs, vI du, duoc roI rnc hon nhu snu:

, ,
, 1, ,
(1 )
i i i i
i i i i i i
u
u
A
H H H
ì
p
p
ì ì
+ +
| |
= =
|
+ ÷
\ .
(8.64)
HInh hoc duoc bIôf fruoc nhung mûf dô p vn vûn fôc xuôI chIôu u chun duoc bIôf cho
dôn khI hô phuong frInh duoc gInI, vI vûv co hôI duoc dô nghI In Iûv chúng o buoc fruoc,
xóf dôn nhung snI sô. Tn co fhô vuof qun dIôu nnv bnng vIôc fhnv fhô nhung kôf qun nnv
snu môI buoc Inp bnng cnch môf Iûn nun Iûv gIn frI frung bInh co frong sô cun nhung
fhuôc fInh Inp ngnv snu xûp xí dûu fIôn, vI bnv gIo gIn frI fnI i + 1 dõ bIôf frong xûp xí dûu
fIôn. Þhung hô sô khnc In:
( )
, , , i i i i i i
v v B
ì
p p
+
= = (8.65)
( )
, , i i i i
C
ì
u u
+
= = (8.66)

, 1 , 1
,
2
i i i i
i i
T T
T
D
T n T n
ì
u u
+ ÷
+
÷ | | c c c | | | |
= =
| | |
c c c A
\ . \ .
\ .
(8.6?)
CuôI cung, sô hnng grndIonf np suûf cp1cs phnI duoc fhno Iuûn. !ý fhuvôf Iop bIôn
bûc nhûf chí rn rnng không co bIôn dôI np suûf phnp fuvôn voI bô mnf; co nghIn In np suûf
chí In môf hnm cun fon dô xuôI chIôu s vn no duoc bIôf fu fInh fonn dong không nhof
1, 1,
1 1 1
( ) (1 )( )
i i i i
p p p
E
H s H s H s
ì ì
+ +
c c c
÷ = ÷ + ÷ =

c c c

(8.68)
If. dông Iuong (8.49) bnv gIo co fhô vIôf InI frong dnng fom fnf

2
2
0
u u u u
A B C D E
s n n n
c c c c
+ ÷ + + =
c c c c
(8.69)
http://www.ebook.edu.vn 172
Thnv If. (8.58)-(8.68) vno If. (8.69) vn vIôc phnn IonI cho fn
1, 1 1,
2
1, 1
2 2
2 Re Re( )
2
2 Re
+ + +
+ ÷


÷ ÷ + +


A A A A



+ ÷ ÷ + =

A A

i i i i
i i
C A C
B D u u
n n S n
C
B D u F
n n
ì ì
ì
(8.?0)
Trôn vô frnI cun If. (8.?0) nhung gIn frI không bIôf cun u duoc snp xôp frong khI
nhung gIn frI duoc bIôf fu buoc fInh fonn fruoc bôn vô phnI, ûn frong F:
, 1
,
2
, 1
1 2
2 Re
2(1 )
Re( )
1 2
2 Re
ì
ì
ì
+
÷
÷
= ÷ ÷ ÷

A A

÷
÷ +

A A

÷
÷ ÷ ÷ + ÷

A A

i i
i i
i i
C
F B D u
n n
A C
u
S n
C
B D u E
n n
(8.?l)
Inv gIo If. (8.?0) vIôf frong dnng fom fnf
1, 1 1, 1, 1
2 1
i i i i i i i i i i
a u b u c u a i M
+ + + + ÷
+ + = s s ÷ (8.?2)
Thoo cung phuong phnp roI rnc hon dnI dong do, phuong frInh nnng Iuong (8.50) Iûv
dnng fuong ung:
1, 1 1, 1, 1
2 1
i i i i i i i i i i
e T f T g T h i M
+ + + + ÷
+ + = s s ÷ (8.?3)
Þhung hô sô a
j
foI b
j
duoc bIôf fu cnc buoc Inp honc không gInn fruoc dnv. If. (8.?2)
vn (8.?3) In mn frûn 3 duong chóo, co fhô gInI bnng công fhuc fruv duôI fông qunf, vI du
voI fhuûf gInI Thomns |Thnm khno l3]. Þo sõ duoc mô fn fom fnf frong muc snu.
Inv gIo phuong frInh IIôn fuc (8.48) sõ duoc vIôf InI vn roI rnc hon.
1 1 1 1
( ) ( )
i
i
i i
v H r
v r u
n n H n n s r r H
p
p
p p
c c c c c
+ + + = ÷
c c c c c
(8.?4)
Þôu hô sô cun sô hnng fhu hnI vô frnI vn sô hnng vô phnI coI nhu duoc bIôf fu buoc
không gInn honc Inp fruoc dnv, If. (8.?4) fro fhnnh:
v
Gv H
n
c
+ =
c
(8.?5)
!oI rnc hon phuong frInh IIôn fuc (8.?5) voI su gIúp do cun If. (8.4l) cho fn, vn bnng
vIôc su dung qunn hô
, 1, ,
(1 )
i i i i i i
v v v
ì
ì ì
+ +
= + ÷ (8.?6)
| |
1, 1 1, 1, 1
2 2
i i i i i i
v G v v I
n n
ì ì
ì
+ + + + ÷
| | | |
+ + ÷ =
| |
A A
\ . \ .
(8.??)
voI
| |
, 1 , , 1
1 (1 )
(1 )
2 2
i i i i i i
I v G v v H
n n
ì ì
ì
+ ÷
÷ ÷ | | | |
= ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ +
| |
A A
\ . \ .
(8.?8)
http://www.ebook.edu.vn 173
If. (8.?8) fuong ung voI If. (8.?l). Tûf cn cnc gIn frI dõ bIôf dôu duoc fûp hop frong
phuong frInh nnv, frong khI Iûn nun If. (8.??) dnm bno fûf cn cnc gIn frI không bIôf. Tn co
fhô dô fhûv rnng phuong frInh nnv co cung dnng nhu phuong frInh
1, 1 1, 1, 1 i i i i i i i i i i
p v q v r v s
+ + + + ÷
+ + = (8.?9)
Cung fhuûf gInI bn duong chóo do nhu ung dung cho IoI gInI cun phuong frInh dông
Iuong xuôI chIôu (8.?2) vn phuong frInh nnng Iuong (8.?3) co fhô su dung cho phuong
frInh IIôn fuc (8.?9) dô fno rn nhung gIn frI cun fhnnh phûn vûn fôc phnp fuvôn frong Iop
bIôn.
n sô duv nhûf con chun duoc xu Iý In mûf dô p. Þhu dõ dô cûp o frôn, phuong frInh
dôI voI môf khI honn hno (8.5?) Iûp chô frông nnv. !ý fhuvôf Iop bIôn bûc nhûf không bIôf
su bIôn dôI np suûf ngnng qun Iop bIôn. p suûf dông Iuc không fhnv dôI. Þhu vûv,
phuong frInh (8.5?) fro fhnnh:
T const p = (8.80)
Trong dnng roI rnc hon no cho fn:
1,
1, 1 1,
1, 1
i i
i i i i
i i
T
T
p p
+
+ + +
+ +
= (8.8l)
VI nhIôf dô T vn mûf dô p fnI buoc fruoc dnv vn nhIôf dô T fnI buoc fhuc fô dõ duoc
fInh fonn snn, mûf dô fnI buoc moI sõ In kôf qun cun If. (8.8l).
Þhu dõ dô cûp fruoc do, phuong frInh chu dno (8.48)-(8.50) hInh fhnnh môf hô
phuong frInh vI phnn phI fuvôn IIôn kôf. Truoc hôf, kôf qun cun môI phuong frInh In cûn
dô fInh fonn nhung phuong frInh khnc vn nguoc InI, vn hnI In, vI nhung phuong frInh In
phI fuvôn, IoI gInI fro fhnnh Inp. IoI vûv IoI gInI cun hô phuong frInh nnv sõ bno gôm, vI
du, hnI buoc Inp: môf cho IoI gInI cun môI phuong frInh don vn khnc cho su ghóp nôI fonn
bô hô phuong frInh. Thu fuc co fhô mô fn nhu snu:
l. gInI phuong frInh dông Iuong vn nnng Iuong cho dôn khI dnf duoc hôI fu.
2. gInI phuong frInh IIôn fuc.
3. fInh fonn mûf dô.
4. Inp InI cnc buoc fruoc dnv cho dôn khI dnf duoc hôI fu nhung phuong frInh,
5. khoI dông fInh fonn cho vI frI hn Iuu fIôp fhoo.
Thu fuc o frôn chí In môf frong sô nhIôu khn nnng dô dom InI môf IoI gInI nhung
phuong frInh nnv.
Muc snu mô fn ngnn gon môf so dô gInI ung dung rông rõI dô gInI If. (8.?2), (8.?3) vn
(8.?9) co chûf Iong roI rnc hon mn hInh fhnnh môf hô fhông fuvôn fInh voI mn frûn 3
duong chóo. So dô nnv duoc goI In fhuûf gInI Thomns |Thnm khno l3].
8.5.4 GIuI Lê µLuonu tvInL duI sô tuyên tInL 3 duònu ¢Léo
Môf ky fhuûf hIôu qun, dôI khI goI In fhuûf gInI Thomns |Thnm khno l3] duoc mô fn,
co fhô su dung dô gInI hô fhông fuvôn fInh voI mn frûn bn duong chóo xnc dInh boI nhung
phuong frInh snu, frong do x
i
In ûn sô vn a
i
, b
i
, c
i
, J
i
duoc bIôf:
http://www.ebook.edu.vn 174

1 1 1 2 1
1 1
1
2 1
÷ +
÷
+ = ¦
¦
+ + = s s ÷
´
¦
+ =
¹
i i i i i i i
I I I I I
b x c x a
a x b x c x a i I
a x b x a
(8.82)
Co fhô fInh fonn ûn sô x
i
; su dung công fhuc fruv duôI snu

1
( 1), ( 2),...1
i i i i
x x i I I o þ
+
= + = ÷ ÷ (8.83)
IIôu fhuc cun o
I
vn þ
I
co fhô dûn xuûf boI fhnv If. (8.83) vno (8.82). Chúng fn nhûn
duoc:
1 1
( ) ( ) 0
i i
i i i i i i i i
i i
c
a b x c a
þ
o o þ
o o
÷ ÷
+ + + ÷ ÷ = (8.84)
Ihuong frInh nnv co fhô fhon mõn cho bûf ky gIn frI nno cun x
i
nôu o
i
vn þ
i
duoc chon
nhu snu:

1
1
1
2,..
i
i
i i i
i i i
i
i i i
c
b a
i I
a a
b a
o
o
þ
þ
o
÷
÷
÷
¹
= ÷
¦
+
¦
=
`
÷
¦
=
¦
+
)
(8.85)
VIôf If. (8.83) cho i = 1, chúng fn nhûn duoc:
1 1 2 1
x x o þ = +
IIôu fhuc nnv don gInn foI phuong frInh dûu fIôn (8.82) nôu o
1
vn þ
1
duoc chon nhu
snu:
1
1
1
c
b
o = ÷ vn
1
1
1
a
b
þ =
Þhung công fhuc hôI quv (8.85) co fhô su dung dô fInh fonn voI moI o vn þ. Ihuong
frInh (8.83) vIôf cho i = |-1 cho fn:
1 1 1 I I I I
x x o þ
÷ ÷ ÷
= + (8.86)
Khu x
i--1
gIun qunn hô nnv vn phuong frInh fhu bn (8.82), chúng fn nhûn duoc
1
1
I I I
I
I I I
a a
x
b a
þ
o
÷
÷
÷
=
+
(8.8?)
Công fhuc hôI quv (8.83) nhu vûv duoc su dung dô fInh fonn moI x
i
IIôn fIôp cho i = |-
1,..1.
Co fhô chung mInh |Thnm khno l3] rnng cnc hôI quv khnc nhnu không dûn foI bûf ky
vûn dô ôn dInh nno honc foI môf fIch Iuy snI sô Inm fron không fhô chûp nhûn, nôu mn
frûn bn duong chóo In frôI fhoo duong chóo, fuc In nôu:

1 1
i i i
I I
b c
b c a
b c
>
> + i = 2...I ÷1
>
(8.88)
http://www.ebook.edu.vn 175
Tuv nhIôn nhung dIôu kIôn du nnv, con xn nhung dIôu kIôn cûn frong fhuc hnnh,
phnI duoc fhon mõn frong fInh fonn Iop bIôn.
Su mô fn fhuûf gInI Thomns ngnn nnv duoc Iûv fu ArInn vn Issors |l4] vn co fhô duoc
mô fn chI fIôf hon, bno gôm môf chuong frInh Iorfrnn frong !oncho |l5].
8.6 TÍNH TOÁN MAU
8.6.1 TInL toún Ióµ bIên bu ¢LIêu do¢ tLeo nLunu duònu dôI xunu
TInh fonn Iop bIôn frôn nhung vûf fhô doc fhoo nhung duong dôI xung |Thnm khno
l6] sõ duoc fhuc hIôn frong bn chIôu (HInh 8.6). Þhung dong xung qunnh vûf fhô voI fnc
dông cno dI chuvôn fu phIn don gIo dôn phIn khuûf gIo. ÐIôu nnv ró rnng Inm dnv Iop bIôn
phIn khuûf gIo voI Iý do IIôn fuc. Þôu nnh huong cun dong ngnng bI bo qun, không fhô
fInh duoc dong bn chIôu.
TInh fonn sô dong Iop bIôn nhu vûv In dô nôu nhung dIôu kIôn bIôn o phIn ngonI, fuc
In dong không nhof, duoc bIôf vô gInI fIch. IIIpsôIf In môf frong sô If nhung vûf fhô dôI voI
fruong hop IIôn qunn dôn moI goc dôn vn nhung fy Iô cun bnn fruc (!nmb |l?]; Mnruhn
|l8]).
Þhung kôf qun dûu fIôn voI dong Iop bIôn không nón duoc vn chnv fûng bn chIôu frôn
môf oIIpsôIf duoc fhuc hIôn boI IchoIbronnor vn Oudnrf |l9] bnng cnch su dung phuong
phnp fIch phnn. Ho su dung môf hô fon dô duong dong mn cûn nhIôu fInh fonn fruoc do
nhu môf nô Iuc sô bô sung. Snu nnv, nhung kôf qun duoc gIoI fhIôu boI CoIssIor |20] vn
Schonnuor vn nnk |2l] cùng su dung hô fon dô duong dong, nhung fInh fonn duoc fhuc
hIôn bnng vIôc su dung phuong phnp snI phnn huu hnn.

Hình 8.6. Mâu cua Ióp biên khuât gió doc theo duòng dôi xúng cua môt vât thê nghiêng.

http://www.ebook.edu.vn 176
Þhung fnc gIn khnc nhu Wnng |22] vn HIrsch vn CobocI |23] gIoI fhIôu môf hô fon dô
fruc gIno huong bô mnf oIIpfIc, mn co nhuoc dIôm In fno rn nhung ky dI hInh hoc fnI cnc
cuc cun oIIpsôIf. Inng nhung phuong fIôn nnv kho mn fInh fonn nhung dong Iop bIôn co
fnc dông cno mn không su dung nhung bIôn dôI bô sung. IIoffnor & IIIIs |24] cùng nhu
Sfock |25] phnf frIôn nhung hô fon dô fuong fu nhu hô fon dô dong nhung dô np dung
hon.
Inv gIo sõ chí rn rnng môf hô không fruc gIno huong bô mnf uôn cong IonI fru nhung
ky dI fnI cnc cuc, không cûn su bIôn dôI nno vn nô Iuc sô co fhô nho.
8.6.2 ÐIêu kIên LInL Lo¢
Truoc hôf oIIpsôIf phnI duoc chIn fhnnh vung mùI frong do co dIôm fnch dong, vn
vung phûn duôI (HInh 8.?). Trong phûn mùI sõ np dung hô fon dô moI, frong khI phûn
duôI co fhô su dung hô fon dô oIIpfIc.


Hình 8.7. Hê toa dô trong vùng mùi cua môt eIipsôit.

Hô fon dô frong vung mùI In hô fon dô cûu bIôn dôI, co bnn kInh phu fhuôc vno hInh
hoc oIIpsôIf. Su dung dInh nghIn cun HInh 8.8, nhung dIôu kIôn hInh hoc dôI voI hô fon dô
moI vn Ðô cnc In:

cos cos
cos sin
sin
x r
v r
z r
u m
u m
u
=
=
=
(8.89)

http://www.ebook.edu.vn 177

Hình 8.8. Hê toa dô dãc trung trên môt eIipsôit.

Inn kInh r In môf hnm cun nhung bIôn dôc Iûp moI u vn m voI nhung bnn fruc a vn b
cun oIIpsôIf:

2 2 2 2 2 2 2
cos cos (cos sin sin ) r ab b a u m u m u = + + (8.90)
8.6.3 PLuonu tvInL ¢o ¢Lût Ionu
Hô phuong frInh vI phnn mô fn dong bn chIôu, chnv fûng, chIu nón doc fhoo duong dôI
xung cun oIIpsôIf nghIông voI hô fon dô frInh dIôn frong HInh 8.8 duoc phnf frIôn fhoo
phuong phnp snu dnv cun !oborf |26]. Trong fruong hop dong không nón duoc vn xóf
nhung hô fon dô khnc nhnu vn dIôu kIôn hInh hoc, no fuong ung voI nhung công frInh cun
Wnng |22] cùng nhu CobocI, Khnffnb vn Sfownrfson |2?].
Ihuong frInh IIôn fuc:
1
1
1 11 22
( ) 1
0
k u p w
A w
k n n
k a a
p
p p
u
c c c
+ + + =
c c c
=
(8.9l)
Ihuong frInh dông Iuong xuôI chIôu:
2
2
2 3 2
11 22
2 3 2
11 1
( )
1
:
2
c c c c c
+ ÷ + = +
c c c c c
c
= = ÷
c
u u u
u w k u k
n n n
a a
k k
a k
u p
p p p u
u u
u
(8.92)
Ihuong frInh dông Iuong grndIonf dong ngnng:
2 2
2 2 2 4
4 4 5 2 2
22 11
4 5
2
22 1
( )
1
:
c c c c c c c
+ ÷ + + + + = +
c c c c c c c
c
= = ÷
c
c
=
c
K A A p A
u w A k uA u K u k
n n n
a a
k k
a k
v
A
u p
p p p p p u
u m m m
u
m
(8.93)
http://www.ebook.edu.vn 178
Ihuong frInh nnng Iuong:
2
2
11
2
1
( ) ( )
P P
c c c c c c
+ ÷ = + +
c c c c c c
p p c c
r r
T k T p k T u
c u c w E u E a
n n n n
p p u
u u
(8.94)
dnv, u, o vn u In nhung fhnnh phûn vûn fôc phI fhu nguvôn frong nhung huong fon
dô phI fhu nguvôn u, m vn n, fuong ung. T, p vn p In nhIôf dô, mûf dô vn np suûf. Þhung
dnI Iuong u, k vn c
p
In dô nhof dông Iuc, dô dûn nhIôf vn hô sô nhIôf dnc frung fnI np suûf
không dôI. Pr vn Ec bIôu fhI sô IrnndfI vn sô Ickorf.
If. (8.93) mô fn dno hnm cun phuong frInh dông Iuong frong huong ngnng voI fhnnh
phûn vûn fôc o ung voI huong y. VI doc fhoo duong dôI xung, fhnnh phûn dong huong
ngnng frIôf fIôu mn không phnI In grndIonf cun no, fInh frnng bn chIôu cun dong con co
fhô xom xóf bnng cnch su dung phuong frInh grndIonf dong ngnng nnv.
Þhung hô sô hInh hoc k
i
xuûf hIôn frong hô phuong frInh kôf hop chInh chúng voI
nhung phûn fu fonxo mofrIc cun mnf a
ij
vn nhung dno hnm cun chúng. Ðoc fhoo duong dôI
xung vn dôI voI hô fon dô dõ chon, chí fôn fnI hnI phûn fu cun fonxo mofrIc

2 2 2 2
11 12 22
( ) : : cos
r r r
a r a a r u
u u m
c c c
= + = =
c c c
(8.95)
ÞgonI vIôc dõn fon dô phnp fuvôn, sõ không np dung su bIôn dôI nno. Su Iun chon hô
fon dô nnv IonI fru nhung ky dI hInh hoc fnI cnc cuc cun oIIpsôIf.
8.6.4 ÐIêu kIên bIên
IIIpsôIf In môf frong sô If nhung vûf fhô mn dong bn chIôu, không nhof, phnn bô vûn
fôc dong không nón duoc cho bnng gInI fIch. Thô o cho bô mnf co fhô vIôf nhu snu |Thnm
khno l? foI 22]:

2
2
2
(1 ) cos
(1 ) sin
1 1
ln 1
2 1
1 1 1
ln
2 1 1
1
1 2
1
a
c
a
c
a
Bx Cz
B k
C k
e
e e
k
e
e e e
k
k
b
e
a
o
o
o
= +
= +
= +
+
÷

÷

=
+
÷

÷ ÷

=
+
= ÷
(8.96)
voI nhung bnn fruc a vn b, frong do o- goc dôn. Þhung chI fIôf hon fno nôn fhô duoc mô fn
frong Thnm khno 22. Thô nnv duoc cho frong fon dô Ðô cnc vn co fhô fhnv dôI fhông qun
If. (8.89) fhnnh hô fon dô huong bô mnf moI
cos cos sin Br Cr o u m u = + (8.9?)
http://www.ebook.edu.vn 179
Þhung dno hnm cun fhô ung voI fruc fon dô cho fn fhnnh phûn vûn fôc không nhof
frong huong xuôI chIôu u
c
vn grndIonf ngnng A
c
doc fhoo duong dôI xung

11
2
12
2
22
1
1
( )
e
e e
e
u
a
a v
A u
a
o
u
o
m m m
c
=
c
c c c
= = ÷
c c c
(8.98-99)
If. (8.98) vn (8.99) mô fn dIôu kIôn bIôn dôI voI móp ngonI Iop bIôn. TnI fuong chnn,
dIôu kIôn không fruof In
0
0
e
w
w
u
v
A
m
=
c
= =
c
(8.l00-l0l)
VI hô If. (8.9l-8.94) mô fn dong chIu nón, nhung dIôu kIôn bIôn dôI voI nhIôf dô phnI
duoc fhIôf Iûp. Yôu cûu onfhnIpv fông công cûn phnI In hnng sô, qunn hô dôI voI nhIôf dô
T
c
fnI móp ngonI Iop bIôn fro fhnnh:

2
2
1 (1 )
2
e p e
u
T c T u
·
·
= + ÷ (8.l02)
TnI fuong chnn, phnn bô nhIôf dô honc fhIôf Iûp nhIôf dô cun fuong chnn donn nhIôf
co fhô chí dInh.
( )
0
w w
w
T T
T
n
u =
c
=
c
(8.l03)
8.6.5 So dô uIuI
Þhung phuong frInh vI phnn duoc roI rnc hon fhoo khnI nIôm cun phuong phnp snI
phnn huu hnn ûn. Ihnn fu snI phnn duoc chon fhoo cnch dô fInh fonn bn gIn frI không
bIôf voI bn gIn frI duoc bIôf fu buoc fInh fonn Iûn cuôI. Trung fnm roI rnc hon duoc dnf
gIun phnn fu, dô snI sô cnf cuf không Ion hon bInh phuong cun kIch fhuoc buoc.
So dô gInI funn fhoo fhuûf gInI !Ichfmvor |Thnm khno l3]. Vocfo IoI gInI chun bn
fhnnh phûn, In fhnnh phûn vûn fôc xuôI chIôu, grndIonf dong fhnng goc vn nhIôf dô.
Thnnh phûn vûn fôc phnp fuvôn duoc fInh fonn boI su dung fhuûf gInI Thomns, rIông rõ.
So dô gInI nnv duoc mô fn chI fIôf frong nhung Thnm khno l4 vn l5.
8.6.6 Kêt quu sô
Þhung do dnc frôn môf oIIpsôIf voI fy Iô bnn fruc b1a = 116 duoc fhuc hIôn boI MoIor
& KropIIn |28]. Môf vI du frong HInh 8.9 cho fhûv nhung kôf qun doc fhoo phIn don gIo
voI goc nghIông o = l0
o
. ng suûf fIôp fuvôn fhu nguvôn t
w
Iôn fuong doc fhoo fruc honnh
phI fhu nguvôn x duoc so snnh voI nhung kôf qun Iý fhuvôf khnc do CoIssIor |20] vn Sfock
|25] dun rn. Su phu hop nhung kôf qun nnv In rûf fôf.
http://www.ebook.edu.vn 180
Trong HInh 8.l0 cho fhûv kôf qun fInh fonn Iop bIôn duong dôI xung frôn môf oIIpsôIf
voI fy Iô bnn fruc b1a = 114 fnI goc foI bnng 0. Mn snf Iop mong phI fhu nguvôn
1/ 2
Re
f
c duoc võ fhoo fruc honnh phI fhu nguvôn, frong do sô !ovnoIds Rc = u
·
a1v duoc
hInh fhnnh voI vûn fôc dong fu do u
·
, bnn fruc a vn dô nhof dông hoc v.

Hình 8.9. Ung suât tiêp tuyên thú nguyên doc theo duòng dôi xúng dón gió cua eIipsôit tai góc dên o = 10,
b/a = 1/6.


Hình 8.10. Ung suât tiêp tuyên thú nguyên doc theo duòng dôi xúng dón gió cua eIipsôit tai góc dên
b/a = 1/4.
VIôc so snnh voI kôf qun Iý fhuvôf khnc boI Wnng |22] vn HIrsch & CobocI |23] cho fn
cho môf phu hop fôf voI nhung kôf qun nnv. HInh 8.ll fhô hIôn nhung kôf qun co fhô so
snnh fhuc hIôn voI phuong phnp mô fn o frôn cho môf oIIpsôIf voI b1a = 116 voI goc dôn
Ion. Mn snf Iop mong phI fhu nguvôn
1/ 2
Re
f
c duoc võ fhoo goc u, bnf dûu fnI dIôm chIn
dong vn doc fhoo phIn khuûf gIo cho foI môf dIôm chí dInh. Þhung kôf qun nnv vô dInh
http://www.ebook.edu.vn 181
fInh In cùng nhu dõ cho boI CobocI, Khnffnb vn Sfownrfson |2?]. ÞoI chung co fhô fhông
bno nôu goc dôn vuof hon o = 4l
o
su fnch dong xuûf hIôn ngnv snu mùI cun oIIpsôIf fhoo
chIôu xuôI chIôu.


Hình 8.11. Ung suât tiêp tuyên thú nguyên doc theo duòng dôi xúng khuât gió cua eIipsôit tai góc dên b/a
= 1/6.
8.? THAM KHAO
l. Irnndff, !., Obor IIIIssIgkoIIsbowogung boI sohr kIoInor !oIbung. VorhnndIung d.
III Inforn. Mnfh. Kongr. HoIdoIborg, l904, pp. 484-49l. WIodor nbgcdruckf In 'VIor AbhdI.
zur Hvdro- u. AorodvnnmIk', CoffIngon l92?; vgI. nuch. CosnmmoIIo Abhnndg., Id. II,
l96l, pp. 5?5-584; IngIIsh frnnsInfIon ÞACA TM 452, l928.
2. IrocoodIngs of fho l980 Conforonco on CompIox TurbuIonf IIows (Ids. SJ. KIIno,
I.J. CnnfwoII, C.M. !IIov), Sfnnford !nIvorsIfv, Sopfombor 3-6, l980, VoIs. I, II, III.
3. Irndshnw, I, Tbc E//cct o/ 8trcam/inc Curoaturc on Turbu/cnt F/ou.
ACA!Ðogrnph l69, l9?3.
4. !odI, W., TurbuIonco modoIs for prncfIcnI nppIIcnfIons', In ´|ntroJuction to tbc
MoJc/ing o/ Turbu/cncc´, von Knrmnn InsfIfufo Shorf Courso l985-0l, Juno l0-ll, l985.
5. Annn, !. nnd IonoccI, C, 'TurbuIonf boundnrv Invors: oxnmpIos of furbuIonco
modoIs', In ´|ntroJuction to Computationa/ F/uiJ Dynamics´, von Knrmnn InsfIfufo !S
l985-0l, Jnnunrv 2l-25,l985, nIso von Knrmnn InsfIfufo IroprInf l985-05.
6. SchIIchfIng, H., BounJary Laycr Tbcory, (Sovonfh od.), McCrnw-HIII Iook
Compnnv, l9?9.
?. !oos, !., '!nmInnr honf frnnsfor ovor bIunf-nosod bodIos nf hvporsonIc fIIghf
spoods'. Jct Propu/sion, AprII l956.
http://www.ebook.edu.vn 182
8. IrobsfoIrI. !.I. nnd IIIIof, Ð., 'Tho frnnsvorso curvnfuro offocf In comprossIbIo
nxInIIv svmmofrIc InmInnr boundnrv Invor fIow'. Journa/ o/ tbc Acronautica/ 8cicnccs,
VoI. 23, Þo. 3, Mnrch l956, pp. 208-244. 236.
9. InIknor, V.M. nnd Sknn, S.W., 'Somo npproxImnfo soIufIons of fho boundnrv Invor
oqunfIons', ARC !&M l3l4, l930.
l0. Hnrfroo, Ð.!., 'On nn oqunfIon occurrIng In InIknor nnd Sknn's npproxImnfo
fronfmonf of fho oqunfIons of fho boundnrv Invor', Proc. CambriJgc Pbi/. Soo., VoI. 33,
Inrf 2, l93?.
ll. IIIIngworfh, C.!., 'Tho InmInnr boundnrv Invor nssocInfod wI fho rofnrdod fIow of
n comprossIbIo fIuId', ARC !&M 2590, l953.
l2. !ovv, S., 'Iffocf of Inrgo fompornfuro chnngos (IncIudIng vIscous honfIng) upon
InmInnr boundnrv Invors wIfh vnrInbIo froo sfronm voIocIfv', Journa/ o/ tbc Acronautica/
8cicnccs, VoI. 2l Þo ? JuIv l954, pp. 459-4?4.
l3. !Ichfmvor, !.Ð. nnd MorIon, K.W., Di//crcncc MctboJs /or |nitia/ Va/uc Prob/cms,
Þow York, InforscIonco, l96?.
l4. ArInn, !. nnd Issors, J.A., A Finitc Di//crcncc Tccbniquc /or Laminar anJ
Turbu/cnt Comprcssib/c BounJary Laycrs, von Knrmnn InsfIfufo !S l983-0l, Jnnunrv
24-28, l983; nIso von Knrmnn InsfIfufo IroprInf l983-03.
l5. !oncho, I.J., Computationa/ F/uiJ Dynamics, AIbuquorquo, Hormosn Iub!., l9?6.
l6. Crundmnnn, !., 'ÐroIdImonsIonnIo CronzschIchfrochnungon onfInng
SvmmofrIoIInIon nuf Korporn', In Zcitscbri/t /ur F/uguisscnscba/tcn unJ
Wc/traum/orscbung. VoI. 5 Þo"/6 l98l pp. 389-395.
l?. !nmb, H., HyJroJynamics, !ondon, CnmbrIdgo !nIvorsIfv Iross, l932.
l8. Mnruhn, K., 'ÐrukvorfoIIungsrochnungon nn oIIIpfIschon !IImpfon und In Inrom
Aussonrnum', Jabrb.Jtscb.Lu/t/abrt/orscbung, l94l, pp. l35-l4?.,
l9. IIchoIbronnor, I.A, nnd Oudnrf, A., MctboJc Jc ca/cu/ Jc /a coucbc /imits
triJimcnsiona//c. App/ication a un corps /usc/c inc/inc sur /c ocnt. OÞI!A IubI. ?6, l955.
20. CoIssIor, W., Bcrccbnung Jcr /aminarcn, JrciJimcnsiona/cn Grcn:scbicbt an
unsymmctrisc/i um-stromtcn Rotationskorpcrn mittc/s Di//crcn:cnocr/abrcn, InsfIfuf fur
SfromungsmochnnIk dor ÐI!V!, ÐIV!!-Infornor IorIchf, l9?3.
2l. Schonnuor, W. ct a/, 'SoIfndnpfIvo soIufIon of fho IncomprossIbIo 3-Ð boundnrv
Invor oqunfIons wI confroIIod orror', Proc. 8cconJ GAMM-Con/crcncc on Numcrica/
MctboJs in F/uiJ Mccbanics, ÐIV!!, KoIn l9??, pp. l84-l9l.
22. Wnng, K.C., 'Throo-dImonsIonnI boundnrv Invor nonr fho pInno of svmmofrv of n
sphoroId nf IncIdonco', Journa/o/ F/uiJ Mccbanics, VoI. 43; Inrf l, Augusf l9?0, pp. l8?-
209.
23. HIrsch, !.S. nnd CobocI, T., 'CnIcuInfIon of fhroo dImonsIonnI boundnrv Invors wI
nognfIvo cross fIow on bodIos of rovoIufIon', A|AA Papcr ??-683,l9??.
http://www.ebook.edu.vn 183
24. IIoffnor, I.C. nnd IHIs, M.A., 'IInIfo dIfforonco soIufIon of fho IncomprossIbIo
fhroo-dImonsIonnI boundnrv Invor oqunfIons for n bIunf bodv', Computcrs anJ F/uiJs,
VoI. l, Þo. 2, Juno l9?3, pp. l33-l58.
25. Sfock, H.W., '!nmInnr boundnrv Invors on IncIInod oIIIpsoIds', Zcitscbri/t /ur
F/uguiss. Wc/-traum/orscb., VoI. 4, Þo. 2,l980, pp. 2l?-224.
26. !oborf, K., 'HIghor-ordor boundnrv Invor oqunfIons for fhroo-dImonsIonnI,
comprossIbIo fIow', In Bcitragc :ur GasJynamik unJ AcroJynamik, ÐIV!! II ??-
36,l9??, pp. 2?3-288.
2?. CobocI, T. ct a/., 'SfudIos on fhroo dImonsIonnI InmInnr nnd furbuIonf boundnrv
Invors on bodIos rovoIufIon nf IncIdonco. I. Þoso sopnrnfIon', AIAA Inpor ?9-l38, l9?9.
28. MoIor, H.!. nnd KropIIn, H.I., 'IxporImonfnI InvosfIgnfIon of fho boundnrv Invor
frnnsIfIon nnd sopnrnfIon phonomonn on n bodv of rovoIufIon', Zcitscbri/t /ur F/uguiss.
Wc/traum/orscb., VoI. 4, Hoff 2, l980, pp. 65-?l.

http://www.ebook.edu.vn 184
CHUONG 9. NHUNG PHUONG PHÁP AN ÐÔI VÓI ÐÒNG
NHÓT VA KHÔNG NHÓT CHIU N£N PHU THUÔC THOI
GIAN, VÓI THAO IUAN V£ KHÁI NI£M TI£U TÁN SÔ
G. Ðeuvez
MO ÐAU
Þhung phuong frInh chIu nón IuIor vn ÞnvIor-Sfokos fhô hIôn dn sô cnc mô hInh
phuc fnp cun dong môf phn cun chûf Iong Þowfon môf fhnnh phûn. Þhu vûv, chúng cho
phóp phnn fIch hIôn fuong dong không nhof vn nhof phuc fnp bno gôm nhung dong qunv
gnv rn boI fuong fnc song xung cong co nhof/không nhof, dûn dôn su fnch dong. !n môf
dôI fnc, ky fhuûf sô dô gInI cnc phuong frInh nnv In phuc fnp nhûf, vn nô Iuc sô cûn fhIôf
dô nhûn duoc chúng cùng In Ion nhûf. ÐIôu nnv duoc fhô hIôn bnng so dô frong HInh 9.l
Iûv fu fom fnf hIôn frnng phuong phnp sô frong dông Iuc hoc chûf Iong hnng không cun
Croon |l8].
Kho khnn cun vIôc gInI nhung dong chIu nón ôn dInh phuc fnp dõ duoc chí rn frong
phûn dûu, frong do bnI fonn vûf fhô mùI fu dõ duoc Iûv nhu môf vI du mInh hon. Ðõ chí rn
rnng bnI fonn nnn gInI cun kho khnn nnm frong dnc fInh hôn hop cun dong, xóf dôn
nhung vung kIôm sonf boI phuong frInh "oIIpfIc" vn nhung dong khnc boI phuong frInh
"hvporboIIc". CuôI cung, IoI gInI bnI fonn nhûn duoc bnng cnch gInI nhung phuong frInh
phu fhuôc vno fhoI gInn bnng cnch su dung phuong phnp fIôn frIôn fhoo fhoI gInn, Iûv IoI
fhô bnn chûf dông nhûf cun phuong frInh không ôn dInh ung voI fhoI gInn, fInh dôc Iûp
cun dnc fInh duoI nm honc sIôu nm cun dong
(l)
.
Snu dôf phn nnv, nhIôu phuong phnp duoc phnf frIôn dô fIch phnn phuong frInh
không ôn dInh IuIor honc ÞnvIor-Sfokos. Þhung phuong phnp nnv co fhô phnn IonI fhnnh
hnI phnm fru chInh: phuong phnp ûn vn hIôn (Ihûn l, Muc 5.3).
Vô IIch su, nhung phuong phnp hIôn duoc phnf frIôn som hon do fInh don gInn hon
cun chúng. Môf vnI vI du dõ cho frong Ihûn l, Chuong ?. Hnn chô chInh cun nhung
phuong phnp nnv In nhung dnc frung ôn dInh cun chúng dun rn gIoI hnn frôn vô buoc fhoI
gInn fIch phnn khn dung. Trong môf vnI nnm gûn dnv, nhung phuong phnp ûn dõ duoc
phnf frIôn dô vuof qun hnn chô nnv vn fo rn In hIôu qun hon phuong phnp hIôn fruoc dnv.
_______________________________________________________________________________
(l)
ÞoI cnch khnc, co fhô huong bnI fonn fhoo môf qunn dIôm khnc honn fonn, fuc In fIm kIôm
phuong phnp Inp phuc fnp hon dô gInI hô phuong frInh dnI sô (phI fuvôn) cun nhung phuong frInh
do roI rnc hon không gInn, nhu fhno Iuûn fom fnf duoI dnv.
http://www.ebook.edu.vn 185
Trong dô muc dûu cun bnI nnv, chúng fn sõ khno snf ky fhuûf gInI voI nhung dong
don gInn hon vn gInI fhIch fnI sno ky fhuûf nnv fhûf bnI dôI voI IoI gInI phuong frInh chIu
nón ôn dInh IuIor/ÞnvIor-Sfokos. Trong dô muc fhu hnI, nhung fhuôc fInh ôn dInh cun ky
fhuûf fIch phnn sô sõ duoc nghIôn cuu chI fIôf fruoc fIôn dôI voI nhung phuong frInh dno
hnm fhuong, snu do voI nhung phuong frInh dno hnm rIông. Trong dô muc fhu bn, sõ fhûv
rnng Inm fhô nno co fhô xnv dung môf phuong phnp ûn dô gInI nhung phuong frInh dno
hnm rIông nhu IuIor honc phuong frInh ÞnvIor-Sfokos. Sõ fhûv rnng co fhô chIn nho rn
bn buoc, Iun chon môf so dô roI rnc hIôn, Iun chon môf fonn fu ûn vn cuôI cung In Iun chon
môf chIôn Iuoc gInI, sõ Iûn Iuof duoc fhno Iuûn. VoI buoc dûu fIôn, bnI fonn fIôu fnn sô sõ
fro nôn fhIôf vôu, vn khnI nIôm nnv sõ duoc fhno Iuûn chI fIôf. Þhu frong Ihûn l, chí
phuong phnp snI phnn huu hnn duoc xóf In ky fhuûf roI rnc hon không gInn, nhung nhu
dõ dô cûp frong bnI gInng, hûu hôf khnI nIôm duoc fhno Iuûn vn nhung phuong phnp duoc
mô fn np dung bInh dnng voI nhung roI rnc hon fhô fIch huu hnn (dnc bIôf frôn nhung mnf
IuoI co cûu frúc) vn môf sô voI nhung roI rnc hon phûn fu huu hnn.
ÞôI dung cun nhung bnI gInng con InI In khn co bnn, fru frong môf vnI fhô hIôn, phu
hop voI nhung muc fIôu cun chuôI bnI gInng. Ðnc bIôf, không co so dô rIông Io nno duoc
khno snf chI fIôf. Ðô bô sung fhông fIn, nguoI doc chuvôn foI su khno snf rûf fonn dIôn
nhung phuong phnp CIÐ boI ChIrsch |2l, 22] vn cuôI cung, foI fnI IIôu gôc.


Hình 9.1. Phân câp dông Iuc hoc chât Iong tính toán theo [18]

9.1 KÝ THUAT GIAI ÐÔI VÓI ÐÒNG ÐON GIAN HON VA IY ÐO THAT BAI CUA
CHUNG ÐÔI VÓI PHUONG TRÌNH £UI£R/NAVI£R-STOK£S
9.1.1 NLunu ¢LIên Iuo¢ uIuI vóI buI toún dònu don uIun
http://www.ebook.edu.vn 186
Trong Ihûn l, Muc l.l, bnI fonn vûf fhô mùI fu duoc xóf vn no phnf bIôu rnng, vI bnn
chûf không dông nhûf cun nhung phuong frInh chu dno fôn fnI cho dôn nhung nnm 60 In
không co ky fhuûf dô gInI bnI fonn (dong ôn dInh), dnc bIôf dô xnc dInh hInh dnng xung,
vn cuôI cung môf IoI gInI sô co fhô fhuc hIôn bnng cnch fIôp cûn phu fhuôc fhoI gInn.
Chúng fn hõv fro InI cnu hoI nnv vn kInh ngnc fnI sno ky fhuûf IoI gInI cô dIôn su dung dô
gInI bnI fonn dong don gInn hon InI không gInI phuong frInh IuIor honc phuong frInh
ÞnvIor-Sfokos. VoI muc dIch nnv, hõv xóf môf bnI fonn nhIôu dông nho. Ihuong frInh
nhIôu dông nho duoI nm /sIôu nm frong 2Ð In

2 2
2
2 2
(1 ) 0 M
x v
m m
·
c c
÷ + =
c c
(9.l)
Thoo su phnn IonI nhung phuong frInh dno hnm rIông (Ihûn l, Muc 4.2), phuong
frInh nnv In oIIpfIc dôI voI M
·
< 1 vn hvporboIIc dôI voI M
·
> l. Inv gIo gIn fhIôf rnng
phuong frInh nnv sõ duoc gInI frôn môf mnf IuoI Ðô cnc dông nhûf vn nhung snI phnn
frung fnm duoc su dung dô roI rnc no, vI snI phnn frung fnm duoc coI In chInh xnc hon cho
môf mnf cnng (Ihûn l, Muc 5.2). Ðô don gInn, chúng fn xóf mnf IuoI rûf fhô co 4 x 4 dIôm
voI Ax = Ay.

9.J.J.J Dònµ duði ûm M
·
= 0
Trong dong duoI nm (bnI fonn oIIpfIc), dIôu kIôn bIôn duoc vôu cûu fnI môI bIôn. Ðô
don gInn, hõv gIn fhIôf rnng m dõ cho frôn bIôn (dIôu kIôn bIôn ÐIrIchIof). Þhu vûv, hô
phuong frInh snI phnn huu hnn co fhô vIôf frong dnng mn frûn nhu snu
A b u =
voI

http://www.ebook.edu.vn 187

Chú ý rnng A In mn frûn không fûm fhuong (không phnI In fnm gInc duoI honc frôn).
VoI bnI fonn mô hInh nnv, dô fIm IoI gInI bnng cnch su dung môf phuong phnp fruc fIôp
nhu phuong phnp khu Cnuss, nhung khI bnI fonn fro fhnnh Ion (l0
6
ûn sô fhuong gnp
phnI ngnv nnv), nhung phuong phnp fruc fIôp fro fhnnh qun dnf cn vô Iuu fru vn fhoI gInn
CI!, vn fhnv vno do nguoI fn su dung ky fhuûf Inp (cùng duoc goI In gInm du). Þguvôn Iý
cun ky fhuûf nhu vûv In fhnv hô nguvôn bnn bnng môf hô don gInn hon vn do vûv xnv
dung môf chuôI xûp xí cun IoI gInI

( 1) ( )
( )
k k
B b B A
+
u = + ÷ (9.2)
Þhung Iun chon don gInn nhung hIôu qun cho mn frûn B (quv dInh fruoc) In:
B = D Ihuong phnp JncobI
B = L+D honc U+D Ihuong phnp Cnuss-SoIdoI
B = L+D1e honc U+D1e Ihuong phnp gInm du IIôn fIôp (SO!)
B = (L+DìD
-1
(U+Dì Ihuong phnp dôI xung Cnuss-SoIdoI
B = )
1
)( (
2
v z
A A
I
÷ ÷ ÷
e e
e
Ihuong phnp ûn Iunn huong (AÐI)
frong do D, L vn U bIôu fhI duong chóo, nhung phûn duoI vn frôn cun A, fuong ung.
Inv gIo co fhô chí rn rnng nhung phuong phnp Inp nnv hôI fu nôu hô gôc frôI fhoo duong
chóo. ÐIôu do cho fhûv rnng, voI roI rnc hon frung fnm phuong frInh fhô nhIôu dông nho
dnng xóf o dnv, no vûn In fruong hop phuong frInh nguvôn bnn In oIIpfIc, fuc In khI dong
vno In duoI nm. Ðnv In su fhûf dôI voI roI rnc hon frung fnm cun phuong frInh fhô dûv du,
fhô hIôn dong duoI nm fnI moI dIôm cun mIôn. VoI roI rnc hon không gInn frung fnm, fhno
Iuûn fruoc dnv nhu vûv co fhô fông kôf nhu snu:
Dong Ju6i âm -> Pbuong trinb c/iptic -> Hc Jai sô trôi tbco Juong cbco
-> Nbung pbuong pbap /àp
9.J.J.2 Dònµ oiêu ûm M
·
= 2
Trong dong sIôu nm, hnI dIôu kIôn bIôn duoc chí ró fnI bIôn vno, fuc In m (cho phóp
fInh fonn cm1cy, vûn fôc nhIôu dông fhnng dung) vn cm1cx (vûn fôc nhIôu dông ngnng)
nhu dõ fhno Iuûn fruoc do frong Chuong l, Muc 4.3. Su dung dIôu kIôn bIôn snu cùng co
http://www.ebook.edu.vn 188
fhô roI rnc phuong frInh dong (9.l) fnI nhung dIôm l vn 2 cun bIôn vno. Ðuong nhIôn, khI
dun rn môf dIôm no a bôn ngonI mIôn, phuong frInh roI rnc hon frung fnm cho dIôm l In
2 2
2 2
4 1 2 1
2 2
2 2
0
( ) ( )
a c
x v
x v
m m
m m m m m m
c c
c c
+ ÷ + ÷
÷ + =
A A
1 4 4 2 4 43 1 44 2 4 43

Inv gIo, m
c
dõ bIôf vI c nnm frôn bIôn vn m
n
co fhô dnnh gIn bnng dIôu kIôn bIôn
cm1cx = u
1
, roI rnc hon không gInn frung fnm In
4
l
2
a
u
x
m m ÷
=
A

Þhu vûv co fhô IonI bo dIôm no m
n
, cho fn phuong frInh dong roI rnc hon fnI dIôm l.
4 l 2 l l
2 2 2
2 2 2 2
( ) ( ) ( )
c
u
x x y y
m m m m m ÷ ÷
÷ + = ÷ +
A A A A

voI Ax = Ay =b

4 2
2 2
c i
bu m m m ÷ + = ÷ (9.3)
CIông nhu vûv, roI rnc hon phuong frInh dong fnI dIôm 2 In
5 l 2
2 2
J
bu m m m ÷ + = ÷ (9.4)
frong do u
2
= (cm1cxì
2
duoc cho.
Su dung môf roI rnc hon frung fnm fnI dIôm frong vn gôp fûf cn bIôu fhuc snI phnn
huu hnn vô dnng mn frûn, mn frûn hô fhông A In

vn co vo In mn frûn tam giac Ju6i. ÐIôu nnv ngu ý rnng IoI gInI co fhô fruc fIôp nhûn duoc
boI su tbay tbc ticn. Thûf fhú vI khI fhûv bnn chûf vûf Iý cun bnI fonn (vung nnh huong
huu hnn cho phóp IoI gInI duoc fInh fonn bnng fIôn frIôn fIôn fhoo không gInn) bnf chuoc
cûu frúc cun hô dnI sô roI rnc hon (hô fnm gInc duoI, cho phóp IoI gInI duoc fInh fonn boI
fhnv fhô fIôn). Inv gIo voI nhung hô fnm gInc nhu vûv, cnI duv nhûf IIôn qunn In su
khuôch dnI co fhô cun snI sô Inm fron, co fhô dnnh gIn bnng phnn fIch ôn dInh von
Þoumnnn (Ihûn l, Muc 5.4). Chúng fn hõv xóf roI rnc hon snI phnn huu hnn fông qunf
cun phuong frInh dong
http://www.ebook.edu.vn 189
1 1 1 1
2 2
2 2
0
( ) ( )
m m m m m m
+ ÷ + ÷
+ ÷ + ÷
÷ + =
A A
i i i i ii ii ii ii
x v

vn gIn fhIôf rnng IoI gInI duoc fInh fonn bnng fhnv fhô fIôn, fuc In phuong frInh fruoc duoc
gInI cho m
I+I,j
voI fûf cn cnc dnI Iuong khnc dõ bIôf. Þhu vûv, gIn fhIôf nhu frong Ihûn l,
Muc 5.4 (Ihuong frInh 5.34)
( , )
m
ik y ax
x y c c c =
cho g = c
aAx
vn n = k
m
Ay, chúng fn fIm duoc hô sô khuôch dnI g fhon mõn

2
2
2 2
4 sin
2 1
2
0
( ) ( )
n
÷ +
÷ ÷ =
A A
g
g g
x v

2
2 2
2
( )
2 (1 2 sin ) 1 0
2 ( )
n A
÷ ÷ + =
A
x
g g
v

Inv gIo, vI fIch cun cnn bnng l, su ôn dInh dnf duoc chí khI phuong frInh co cnn IIôn
hop phuc, fuc In
2
2 2
2
( )
(1 2 sin ) 1
2 ( )
n A
÷ s
A
x
v

vn nhu vûv
2
2
( )
1
( )
A
s
A
x
v
(9. 5)
fhon mõn frong fruong hop Ax = Ay = 1. Môf Iûn nun, kôf Iuûn np dung môf cnch bInh
dnng cho bnI fonn fông qunf hon, duoc kIôm sonf boI phuong frInh fhô dûv du frong dong
sIôu nm (fru vIôc dIôu kIôn ôn dInh phu fhuôc vno sô Mnch dong dIn phuong fhnv vI sô
Mnch dong vno frong vI du nnv).
Kôf Iuûn, voI dong sIôu nm chúng fn co fhô fông kôf cnc kôf qun nhu snu:
Dong sicu âm -> Pbuong trinb HYPERBOL|C
-> Bài toan gia tri ban Jâu Juoc sàp Jàt tôt -> Ticn tricn kb6ng gian
su ôn dInh duoc fhô hIôn bnng fIôn frIôn duoc bno dnm.
9.J.J.S Nhûnµ hùi toún oup dut kém
CIn fhIôf bnv gIo chúng fn muôn gInI nhung bnI fonn snu dnv (snp dnf kóm): dong
sIôu nm duoc xu Iý nhu bnI fonn gIn frI bIôn vn dong duoI nm xu Iý nhu bnI fonn gIn frI
bnn dûu.
Trong fruong hop dûu, vI mô phong dIôu kIôn bIôn In khnp frôn bIôn, mn frûn bnI
fonn roI rnc hon kôf qun sõ không In fnm gInc. Þhung mnf khnc, do bnn chûf hvporboIIc
cun phuong frInh, hô fuvôn fInh phnI gInI sõ không frôI duong chóo, nôn phuong phnp Inp
(gInm du) sõ không fhuc hIôn duoc.
Þguoc InI, nôu dong duoI nm duoc xóf nhu bnI fonn gIn frI bnn dûu, mn frûn kôf qun
cun bnI fonn dong roI rnc hon sõ In fnm gInc duoI, nhung fhu fuc IoI gInI fIôn frIôn (fhnv
http://www.ebook.edu.vn 190
fhô fIôn) sõ không ôn dInh nhu fhûv duoI dnv. Ðuong nhIôn voI phuong frInh !npInco, hô
sô khuôch dnI g cun so dô fIôn frIôn phnI fhon mõn
2
2
2 2
4 sin
2 1
2
0
( ) ( )
n
÷ +
+ =
A A
g
g g
x v

2
2 2
2
( )
2 (1 2 sin ) 1 0
2 ( )
n A
÷ + + =
A
x
g g
v

VI bIôf sô In duong, phuong frInh nnv co cnn fhuc, vn vI fIch cun cnn bnng môf, môf
frong sô chúng phnI co mô dun Ion hon môf vn do do so dô fIôn frIôn In không ôn dInh.
Kôf Iuûn, nôu fn du dInh gInI bnI fonn snp dnf kóm, ky fhuûf gInI cô dIôn (phuong
phnp gInm du, so dô fIôn frIôn) sõ phnn InI bnng vIôc fro nôn không ôn dInh. Ðnv In môf
mnv mnn mnng fInh cnm nhûn vI no phnf rn môf cnnh bno khI cô gnng huong vno môf bnI
fonn snI, nhung do cùng In môf kho khnn dôI voI nhung bnI fonn phuc fnp hon.
9.1.2 BuI toún µLu¢ tuµ Lon
Inv gIo do dõ hIôu fnI sno phuong phnp gInm du vn fIôn frIôn fhuc hIôn môf cnch
fuong ung dôI voI fonn bô dong fhô duoI nm honc sIôu nm, chúng fn co fhô gInI fhIch fnI
sno chúng InI dô vo frong nhung fInh frnng dong phuc fnp hon.
!ûv vI du bnn dûu cun fruong dong phuc fnp hon, fn hõv xóf môf dong fhô frong do
fôn fnI cn vung duoI nm Iûn sIôu nm. TInh frnng nhu vûv xuûf hIôn dôI voI dong frôn cnnh
mnv bnv voI sô Mnch frôn phnn gIoI, fhoo do sô Mnch dong cuc dnI In vun phnI (~ l.3)
(HInh 9.2 duoI dnv). VI sô Mnch cuc dnI In vun phnI, song xung In vôu nôn gIn fhIôf dong
fhô vûn con hop Iô, nhung fuong fu nhu bnI fonn vûf fhô mùI fu, o do fôn fnI môf vung
frong do phuong frInh dong In oIIpfIc vn vung khnc In hvporboIIc. IoI vûv dôI voI roI rnc
hon không gInn frung fnm, chúng fn dôI mnf voI bnI fonn snu. Þôu fn chon phuong phnp
gInm du, fhI IoI gInI sõ In không ôn dInh frong vung sIôu nm. Chúng fn co fhô nghI vô
chuvôn snng phuong phnp frong vung sIôu nm, nhung không fhô dnf duoc vI fn không
bIôf fIôn nghIôm vI frI bIôn duoI nm/sIôu nm.


Hình 9.2. Ðuòng dãng tri sô Mach trong dòng thê trên NACA 0012 (M· = 0.8)

http://www.ebook.edu.vn 191
VI du fhu hnI, chúng fn sõ xóf môf dong honn fonn duoI nm (fhûm chI không nón
duoc) nhung không qunv. Trong hnI chIôu, nhung phuong frInh dong In
0
1
1
u v
x v
u u p
u v
x v x
v v p
u v
x v v
p
p
c c
+ =
c c
c c c
+ = ÷
c c c
c c c
+ = ÷
c c c
(9.6)
honc
0
U U
A B
x v
c c
+ =
c c

voI
1 0 0
0 1 0
1
0 0 0
1
0
0 0
u
A u B v U v
p
v
u
p
p
| |
| |
| |
|
|
|
|
| = = =
|
|
|
|
| |
\ .
\ .
\ .

Þhnn voI A
-l
chúng fn co

0 l 0
l
0 0
0
c
U o U
x u u y
o u
p
p p
| |
|
c c
|
+ =
| c c
|
÷
\ .
1 4 44 2 4 4 43
(9.?)
Ðô dôc dnc frung In nhung frI rIông cun C, dõ cho boI phuong frInh dnc frung

2
( )( l) 0
Jy
Jx
ì ì ÷ + = (9.8)
vn chúng fn fhûv rnng môf frI rIông In fhuc ì = o1u vn hnI gIn frI con InI In no.
CIn frI dûu fIôn IIôn qunn dôn dnc fInh "hvporboIIc" cun dôI Iuu xonv vn gIn frI fhu
hnI IIôn qunn dôn dnc fInh "oIIpfIc" cun fruong np suûf. Vûv In phuong frInh dong fông
qunf In không hvporboIIc cùng không oIIpfIc; chúng co kIôu InI ghóp vn không co phuong
phnp gInm du cùng nhu fIôn frIôn fhIch hop dô gInI bnI fonn dong nnv. Mnc dûu co vo
nghIch Iý, vûn dô fhuc fô In dong qunv không nhof không nón duoc In nhung dong kho
fInh fonn nhûf, so voI dong qunv chIu nón.
CuôI cung, co fhô phu nhûn rnng fûf cn cnc kho khnn nnv dôu co mnf vI chúng fn hnn
chô su chú ý cun chúng fn foI nhung bnI fonn dong không nhof, vn vûv In dôI voI dong
nhof, fInh frnng co fhô don gInn hon fhoo khnI nIôm rnng nhung sô hnng nhof Inm cho
dong In phuong frInh oIIpfIc, không dô ý foI bnn chûf duoI nm honc sIôu nm cun dong. Vô
nguvôn fnc su phnn dôI In dúng, nhung frong fhuc hnnh vI dong co sô !ovnoIds cno mn
hûu hôf chúng fn dõ dô cûp dôn, sô hnng nhof chIu frnch nhIôm vô bnn chûf oIIpfIc cun
http://www.ebook.edu.vn 192
phuong frInh In qun nho, nhu vûv voI nhung hô fhông IuoI hop Iý, nhung phuong phnp
gInm du bI mûf fnc dung. ÐIôu nnv dõ duoc bIôf boI nhung nguoI qunn fnm dôn IoI gInI
phuong frInh ÞnvIor-Sfokos không nón duoc.
9.1.3 IòI uIuI: ¢ú¢L tIêµ ¢ûn µLu tLuô¢ tLòI uIun
Tu fhno Iuûn fruoc dnv, co vo không fôn fnI phuong phnp fhIch hop nno dô gInI nhung
bnI fonn dong ôn dInh frong fInh frnng dong phuc fnp hon dõ xóf (If nhûf voI roI rnc hon
không gInn frung fnm). Ðô vuof qun vûn dô nnv, fn co fhô nghI dôn nhung chIôn Iuoc khnc
nhnu.
Truoc hôf voI nhung bnI fonn gIn frI bIôn, co fhô nghI dôn vIôc khno snf cnc ky fhuûf
gInI phuc fnp hon ky fhuûf gInm du cô dIôn mô fn o frôn. KhI bnI fonn không phnI Ion qun,
nhung phuong phnp fruc fIôp dnc bIôf fhIch nghI voI bnn chûf fhun cun hô fuvôn fInh roI
rnc hon cun IÐI co fhô duoc xóf. Mnf khnc co fhô xom xóf ky fhuûf Inp phuc fnp hon.
Þhung phuong phnp phuc fnp hon nhu vûv In phuong phnp IuoI dn cûp vn phuong phnp
IIôn hop fun grndIonf Þowfon. Cn hnI cnch fIôp cûn dõ duoc su dung fhnnh công frong
CIÐ, vI du |20, 2?, 30] dôI voI phuong phnp dn IuoI vn |46, 23, 26] dôI voI phuong phnp
IIôn hop fun grndIonf Þowfon. Þhung phuong phnp nnv xuûf hIôn moI dnv vn ró rnng
nnm ngonI phnm vI môf fhuvôf frInh gIoI fhIôu nhu bnI nnv. ÞgonI rn, nhu sõ bnn Iuûn vô
vô snu, cnch fIôp cûn nnv không huong vno bnI fonn fhu hnI co cung fûm qunn frong, fuc
In co dô chInh xnc cun IoI gInI cuôI cung.
ChIôn Iuoc fhu hnI IIôn hô voI roI rnc hon không gInn. Ðuong nhIôn nhu duoc nhûn
mnnh nhIôu Iûn, chí nhung roI rnc hon frung fnm duoc xóf cho foI bnv gIo. Tn co fhô ngnc
nhIôn rnng, nhung bnI fonn mô fn fruoc dnv co IIôn hô voI su Iun chon ky fhuûf roI rnc
hon¨ Vn co su dung hnv không nhung công fhuc snI phnn chóo co fhô gIúp cho gInI bnI
fonn. Con duong nnv duoc khno snf rûf som dôI voI bnI fonn dong fhô cûn nm fhnnh vn
dûn dôn dôf phn qunn frong cun Murmnn vn CoIo |3l], frong do môf ky fhuûf gInI roI rnc
hon fhIch hop duoc su dung. ng dung ý fuong nnv cho cnc phuong frInh IuIor vn ÞnvIor-
Sfokos chung fo nhIôu kho khnn hon. ÞghIôn cuu IInh vuc nnv duoc fhúc dûv chu vôu boI
nhung xom xóf dô chInh xnc hon In boI fInh co fhô gInI duoc (su ôn dInh), nhung khI IoI
gInI fhIch hop chóo roI rnc hon bnf dûu xuûf hIôn vno dûu nhung nnm 80 |33, 44], hIôu
ung co IoI cun chúng vô fInh co fhô gInI duoc nhung phuong frInh roI rnc hon kôf qun dõ
som duoc fhuc fhI.
CuôI cung, fhu bn vn cnch fIôp cûn chnf chõ nôI fIông nhûf In cnch fIôp cûn phu fhuôc
fhoI gInn dõ gIoI fhIôu frong Ihûn l, Chuong ?. Trong cnch fIôp cûn nnv, IoI gInI ôn dInh
nhûn duoc In kôf qun fIôm cûn cun qun frInh không ôn dInh duoc kIôm sonf boI nhung
phuong frInh phu fhuôc fhoI gInn. Þhu dõ dô cûp o mo dûu, IoI fhô cun vIôc su dung
phuong frInh phu fhuôc fhoI gInn nnm o chô chúng cung cûp nhung bnI fonn gIn frI bnn
dûu duoc snp dnf fôf, không dô ý foI kIôu dnc bIôf cun dong dnng xóf In sIôu nm honc duoI
nm, không nhof honc nhof. Ðuong nhIôn, nhung phuong frInh không nhof Iuôn Iuôn In
hvporboIIc fhoo fhoI gInn vn nhung phuong frInh nhof In hvporboIIc/pnrnboIIc fhoo fhoI
gInn. Hô qun In phuong phnp fIôn frIôn co fhô su dung dô fIch phnn nhung phuong frInh
dong fhoo fhoI gInn. Trôn fhuc fô, cnch fIôp cûn nnv co fhô xom nhu doI hoI fu nhIôn cung
http://www.ebook.edu.vn 193
cûp môf ky fhuûf Inp hôI fu cho bnI fonn InI ghóp/hôn hop dô xom xóf. ChInh no cùng
không huong foI cnu hoI chInh xnc.
Inf dûu fu nhung phuong frInh dno hnm rIông kIôm sonf dong, chúng fn fruoc hôf roI
rnc chúng fhoo không gInn bnng môf phuong phnp fhIch hop nno do, vI du nhu snI phnn
không gInn frung fnm. Ihuong frInh dno hnm rIông cung voI dIôu kIôn bIôn nhu vûv duoc
bIôn dôI fhnnh hô phuong frInh dno hnm fhuong phI fuvôn bûc nhûf, co fhô vIôf
( )
JU
R U
Jt
= ÷ (9.9)
frong do U In vocfo ûn sô vn R In vocfo nno do (phûn du) phu fhuôc vno vocfo U. Hô co fhô
rûf Ion vI sô ûn sô bnng sô fhoI dIôm nhnn voI sô ûn fnI môf dIôm (5 dôI voI phuong frInh
IuIor chIu nón bn chIôu honc phuong frInh ÞnvIor-Sfokos). Inv gIo, hô nnv co fhô fIch
phnn boI bûf ky phuong phnp nno fhon mõn dô fIch phnn phuong frInh dno hnm fhuong
(OÐI) (!ungo-Kuffn, IuIor, Adnms). Þhung phuong phnp nnv co fhô chIn fhnnh hnI
nhom Ion: phuong phnp ûn vn hIôn. Chúng fn hõv mInh hon dIôu nnv bnng vIôc roI rnc
hon fhoI gInn môf buoc don gInn nhûf.

l
l
( ) (l ) ( )
n n
n n
U U
R U R U
x
u u
+
+
÷
= ÷ + ÷

A
(9.l0)
frong do chí sô frôn bIôu fhI muc fhoI gInn. KhI u = 0, gIn frI cun U
n+1
co fhô fInh fonn fruc
fIôp fu gIn frI U
n
boI nhung fhno fnc fonn hoc don gInn nhu dnnh gIn hnm, nhnn vn công.
Ihuong phnp duoc coI In hIôn. Mnf khnc, khI u = 0, môf hô phuong frInh (phI fuvôn fông
qunf) phnI gInI dô xnc dInh gIn frI cun U
n+1
. Ihuong phnp duoc goI In ûn. Þhung phuong
phnp ûn ró rnng co vo su dung phuc fnp hon vI cûn gInI hô phuong frInh fnI môI buoc fhoI
gInn. Mnf khnc, nhu dõ fhûv fruoc do o Ihûn l, Muc 5.4, phuong phnp fIôn frIôn fhô hIôn
môf gIoI hnn ôn dInh, fuc In fôn fnI môf gIn frI gIoI hnn cun buoc fhoI gInn mn frôn do snI
sô sõ Ion Iôn vô hnn. Thûv rnng frong nhung phuong phnp fông qunf, phuong phnp ûn co
phnm vI ôn dInh Ion hon phuong phnp hIôn môf cnch dnng kô. ÐIôu nnv dnc bIôf co Ich
khI fn fIm kIôm môf IoI gInI ôn dInh. Su dung At Ion hon sõ co nghIn In dôn nhnnh hon
frnng fhnI gIoI hnn (f ÷ ·). Kôf Iuûn, phuong phnp ûn sõ Ich IoI so voI phuong phnp hIôn
frong nhung fruong hop, khI mn vIôc fnng dô Ion buoc fhoI gInn khn dung sõ fôf hon
nhIôu so voI nô Iuc fInh fonn fhoo nhIôu buoc fhoI gInn.
Ðô kôf fhúc muc nnv, dIôu qunn frong In nho rnng, bn chIôn Iuoc xnc dInh dô vuof qun
nhung bnI fonn IIôn qunn dôn vûn dô phuc fnp hôn hop/InI ghóp In không IonI fru mn In bô
sung cho nhnu. Trôn fhuc fô, nhIôu IoI gInI IuIor/ÞnvIor-Sfokos gûn dnv kôf hop IoI gInI
snI phnn fhIch hop voI chIôn Iuoc Inp phuc fnp (fnng fôc), su quv dInh fruoc bnf nguôn fu
so dô buoc fhoI gInn ûn. Muc fIôu cun fhuvôf frInh nnv In bnn cnch xnv dung nhung so dô
ûn hIôu qun. Ðô chInh xnc sõ fu no gIoI fhIôu môf cnch fu nhIôn vn sõ dûn dôn mô fn IoI
gInI roI rnc hon fhIch hop chóo (nhung so dô nguoc dong).
9.2 THUÔC TÍNH ÔN ÐINH TUONG UNG CUA PHUONG PHÁP AN VA HI£N
Ðo hô qun cnnh frnnh gIun phuong phnp hIôn vn phuong phnp ûn duoc kIôm sonf boI
nhung fhuôc fInh ôn dInh fuong ung cun chúng, phnI co cnch nhIn snf hon cho bnI fonn
http://www.ebook.edu.vn 194
nnv. VI fIch phnn phuong frInh dno hnm rIông fhoo fhoI gInn sõ fuong duong gûn dúng voI
fIch phnn môf hô phuong frInh dno hnm fhuong, fruoc hôf chúng fn bnn vô su ôn dInh cun
phuong phnp fIch phnn phuong frInh dno hnm fhuong.
9.2.1 Su ôn djnL ¢uu µLuonu µLúµ sô dôI vóI tI¢L µLûn nLunu µLuonu tvInL
duo Lum tLuònu
9.2.J.J Dinh nµhiu - cúc ti du
Su ôn dInh cun fIch phnn sô phuong frInh dno hnm fhuong, fhông fhuong duoc dInh
nghIn boI phnf bIôu snu. Môf phuong phnp duoc coI In ôn dInh (ôn dInh vôu) nôu IoI gInI sô
bI chnn khI sô buoc n dI foI vô hnn vn kIch fhuoc buoc fhoI gInn At dI foI 0 voI fIch nAt In
hnng sô. Vô mnf fonn hoc, dõv u
n
duoc chnn voI
At÷ 0
n÷ ·
nAt = hnng sô.
KhI phuong phnp ôn dInh fhoo dInh nghIn do, chúng fn co hô qun qunn frong In, roI
rnc hon phuong frInh In chnf chõ, phuong phnp In hôI fu, co nghIn In IoI gInI sô huong foI
IoI gInI gInI fIch khI At fIôn foI 0. ÐInh Iý qunn frong nnv phnf bIôu rnng ôn dInh + chnf
chõ fhô hIôn su hôI fu I. !nx.
Þhung fhuôc fInh ôn dInh cun phuong phnp fIch phnn OÐI noI chung duoc nghIôn
cuu bnng vIôc xóf phuong frInh kIôm dInh
(0) l
Ju
qu u
Jt
= = (9.ll)
!oI gInI gInI fIch In u = c
qt
. KhI phuong phnp sô ung dung cho bnI fonn do, IoI gInI Iuôn
Iuôn co fhô vIôf
l
( , )
n n
u g q t u
+
= A
frong do g goI In hô sô khuôch dnI.
Vûv,
| |
l l
( , )
n
n
u g q t u
+
= A
ÐIôu kIôn ôn dInh nhu vûv vôu cûu nhung sô /g(q, At ì]
n
phnI dông nhûf bI chnn dôI
voI 0 < At < t, 0 s nAt < T. Môf dIôu kIôn cûn fhIôf cho dIôu nnv In g(q, At ì s l+O(At),
dnc bIôf g(q, 0 ì s l.
Chúng fn hõv xóf hnI vI du. Ihuong phnp !ungo-Kuffn bûc bôn dôI voI phuong frInh
kIôm dInh.
http://www.ebook.edu.vn 195
l
l
2
2
2 2
3
2 3
2 3 3
3
l l 2 3 4
2 3 4
2 3 4
(l)
( ) (l )
2 2
( )
( ) (l )
2 2 4
( ) ( )
( ) (l )
2 4 4 4
l
( 2 2 )
6
( ) ( ) ( )
(l
l 2 6 2
n n
n n
n n
n n
n n
k tqu q t u
k t
k tq u q t q u
k t t
k tq u q t q q u
k t t t
k tq u q t q q q u
u u k k k k
t t t t
q q q q
+
= A = A
A
= A + = A +
A A
= A + = A + +
A A A
= A + = A + + +
= + + + +
A A A A
= + + + +
2 3 4
2 3 4
)
4
( ) ( ) ( )
l
l 2 6 24
n
u
t t t t
g q q q q
A A A A
÷ = + + + +

Þhu vûv g s l+O(At), g(q, 0 ì = l s l vn phuong phnp !ungo-Kuffn In ôn dInh.
VI du khnc In phuong phnp hIôn dIôm gIun hnI buoc dôI voI phuong frInh fhu
l l
2
n n n
u u q tu
+ ÷
= + A (9.l2)
Chúng fn hõv fIm g sno cho
2
l l n n n
u gu g u
+ ÷
= =
Vûv fhI
2 2
l l l l
2 honc 2 l)
n n n n
g u u q tgu g q tg u
÷ ÷ ÷ ÷
= + A ( ÷ A ÷ = 0
g phnI In nghIôm cun
2 2
2 l l ( ) g q tg g q t q t ÷ A ÷ = 0 ÷ = A ± + A
IIôu fhuc nnv In dôI voI g(q, At ì s l+O(At), vn phuong phnp dIôm gIun hIôn hnI
buoc In ôn dInh.
9.2.J.2 Bût 6n dinh yêu
VI no chnf chõ vn ôn dInh, chúng fn np dung phuong phnp dIôm gIun hIôn hnI buoc
dôI voI phuong frInh fhu xnc dInh o frôn voI q = -1 vn At = 0.1. VI phuong phnp In hnI
buoc, hnI gIn frI bnn dûu duoc vôu cûu. Môf dõ cho boI dIôu kIôn bnn dûu cun bnI fonn: u
0

= l nhung gIn frI cun u
1
cùng duoc vôu cûu. TInh fonn duoc fhuc hIôn voI hnI xûp xí cun
IoI gInI chInh xnc c
-0.1
= 0.90484, fuc In u
1
= 0.85 vn u
1
= 0.9.
Þhung kôf qun fInh fonn duoc frInh bnv frong HInh 9.3. Tn chú ý rnng nhIôu dông
frôn u
1
Inm khuvôch dnI dno dông. Trong fhuc fô, vI nhIôu dông bnn dûu co fhô nho vn sõ
Iuôn Iuôn do snI sô Inm fron, no sõ dûn dûn dôn su bung nô IoI gInI sô. HIôn fuong nnv ró
rnng In không chûp nhûn duoc. Ðo In bât ôn Jinb ycu.

http://www.ebook.edu.vn 196

Hình 9.3. Lòi giái sô cua du/dt = -u; u(0) = 1 vói phuong pháp diêm giùa hiên hai buóc

Truoc khI fIôn xn hon, chúng fn fIm nguvôn nhnn cun hIôn fuong nnv. Trong muc
fruoc dnv fhûv rnng phuong phnp dIôm gIun hIôn hnI buoc cho phóp IoI gInI dnng u
n+1
=
gu
n
= g
n
u
1
voI hnI gIn frI co fhô cho g, vI du g
1
vn g
2
. Môf bIôu fhuc co dnng
l l 2 2
n n
n
u c g c g = +
cùng fhon mõn phuong frInh snI phnn
l l
2 ( l)
n n n
u u q tu q
+ ÷
= + A = ÷
vn nhung hnng sô c
1
vn c
2
duoc xnc dInh boI gIn frI bnn dûu.
0 l 2 l l l 2 2
u c c u c g c g = + = +
Þhung
2 2
l
2 2
2
l ( ) l ( )
l ( ) l ( ) ( l)
g q t q t t t
g q t q t t t q
= A + + A = ÷A + + A
= A ÷ + A = ÷A ÷ + A = ÷

nhu vûv g
1
< 1 vn g
2
> 1 voI g
2
< 0. TIôp fuc phnn fIch fn nhûn duoc
3
3
3 3
3 3
2
3 3 ( )
l
2
3 3 ( )
2
( ) l ( )
l
( ) ( )
2
( )
l ( ) ( )
2
( )
l ( ) ( l)( ( )) ( l)
2
( l) ( l) v I
t t O t
t t O t
n n t O n t O t
n n n t O t n t O t
t
g t O t c O t c
t
g t O t c O t c
g c c c c
g c c c c n t t
A ÷A + A
A A + A
÷ A A ÷ A
A A A
A
= ÷ A + + A = + A =
A
= ÷ ÷ A ÷ + A = ÷ + A = ÷
= =
= ÷ = ÷ A =

Þhung dno dông nhûn fhûv boI vûv duoc gInI fhIch bnng sô hnng g
2
n
dno dông do hô sô
(-1ì
n
vn khuvôch dnI nhu c
t
. Sô hnng nnv không co qunn hô voI IoI gInI chInh xnc vn In môf
gIn fno fhuûn fúv sô. u
1
cnng gûn voI g
1
u
0
, hô sô c
2
cnng nho, Inm chûm su qunn snf nhung
dno dông khuôch dnI, nhung no sõ Iuôn Iuôn không fhô bnng c
2
= 0 dô frnnh bûf ôn dInh.
http://www.ebook.edu.vn 197
VI du fruoc dnv cho fhûv rnng dInh nghIn frnng fhnI ôn dInh frong Muc 2.l.l In chun
du vI no không cnnh bno chúng fn khn nnng cun hIôn fuong bûf ôn dInh vôu không fhô
chûp nhûn. !ý do nnv In dInh nghIn ôn dInh frong 2.l.l chí cho fn fhông fIn vô fruong hop
gIoI hnn (hoI vô Ich) At ÷ 0, mn không phnI voI nhung fInh fonn fhuc fô voI At huu hnn.
Kôf qun nnv dûn dôn mo dûu môf khnI nIôm moI, goI In vung ôn dInh (fuvôf dôI).
9.2.J.S Vùnµ 6n dinh (tuyêt d6i)
KhnI nIôm vung ôn dInh (fuvôf dôI) duoc gIoI fhIôu boI ÐnhIquIsI |l0]. Vung ôn dInh
(fuvôf dôI) cun môf fhuûf gInI sô dô fIch phnn OÐI In fûp hop nhung gIn frI cun : = qAt (q
= fhnm sô phuc cun phuong frInh fhu Ju1Jt = qu) sno cho dõv nhung gIn frI sô nhu vûv
duoc chnn khI n ÷ ·. Þhu dInh nghIn fruoc dnv cun ôn dInh (2.l.l) vôu cûu rnng dõv u
n

sõ duoc chnn khI n ÷ ·, At÷ 0, dIôu nnv fuong duong voI phnf bIôu rnng nguôn gôc nnm
frong vung ôn dInh (fuvôf dôI) (At÷ 0 ngu ý : = qAt÷ 0ì.
VoI dInh nghIn nnv, co fhô kIôm frn vung ôn dInh cun phuong phnp hnI buoc hIôn
dIôm gIun In donn cun fruc no gIun -i vn +i. Không dnng ngnc nhIôn rnng fInh fonn fhuc
hIôn voI q = -1, At = 0.1 ÷ : = -0.1 dûn foI môf bung nô fInh fonn, vI : = -0.1 nnm bôn
ngonI vung ôn dInh (fuvôf dôI) dôI voI so dô do.
Trong fhuc hnnh, vI fInh fonn fhuc fô duoc fhuc hIôn voI nhung gIn frI huu hnn cun
At, dIôu qunn frong In bIôf vung ôn dInh cun phuong phnp sõ su dung. Trong dn sô cnc vI
du, fn không phnI Io Inng vô hnn chô do At bI óp buôc boI nhung xom xóf ôn dInh (fru môf
vnI phuong phnp bônh Iý gIông nhu phuong phnp hIôn dIôm gIun hnI buoc) vI At bI hnn
chô boI xom xóf dô chInh xnc. Chúng fn hõv cho fhûv dIôu nnv boI môf vI du.
CIn fhIôf fn muôn gInI cung bnI fonn nhu fruoc do, fuc In Ju1Jt = -u, u(0ì = 1 nhung
chúng fn quvôf dInh su dung phuong phnp !ungo-Kuffn bûc bôn. Vung ôn dInh cun
phuong phnp !ungo-Kuffn bûc bôn duoc xnc dInh vn duoc frInh bnv duoI dnv. Trôn fruc
fhuc nm, fn fhûv rnng bIôn fnI qAt = -2.8, fuc In voI q = -1, At = 2.8, At phnI duoc chon duoI
gIn frI do mn không doI hoI rûf chInh xnc vI fhoo IoI gInI chInh xnc u = c
-t
, fn co fhô chon
nhung gIn frI cun At fu 0.l dô nhûn duoc dô chInh xnc fhon mõn.


Hình 9.4. Vùng ôn dinh cua phuong pháp Runge-Kutta bâc bôn

http://www.ebook.edu.vn 198
9.2.J.4 Nhûnµ hùi toún cúnµ
Tuv nhIôn frong môf vnI fhô hIôn, nhung xom xóf ôn dInh co fhô fro nôn rûf hnn chô.
ÐIôu nnv sõ duoc mInh hon boI vI du snu. Xóf phuong frInh

¦ ¦
n n d
l00( sIn ); (0) 0
sô b ng cpbuôc sô b ng ông nbât
Ju
t u u
Jx

= ÷ = (9.l3)
!oI gInI chInh xnc In

l00
sIn 0.0lcos 0.0l
( )
l.000l
t
t t c
u t
÷
÷ +
= (9.l4)
Sô hnng co sô mù (phnn ung fu nhIôn) fnf rûf nhnnh vn IoI gInI fro fhnnh môf hnm
fuûn honn co chu ky 2t (phnn ung cuong buc). Þôu qunn fnm vô hnnh vI fuûn honn do vn
không phnI nhûf fhoI vno sô mù, fn chon môf buoc fhoI gInn co bûc, vI du, môf phûn hnI
muoI chu ky honc At = 2t/20 = 0.3. Þhung, nôu fn fhu su dung môf buoc fhoI gInn nhu vûv
voI phuong phnp !ungo-Kuffn bûc bôn, fhI môf bûf ôn dInh kInh khung phnf sInh. Ðuong
nhIôn, fhûm chI voI At = 0.03, fInh fonn bI gInn donn. CInI fhIch In do su co mnf cun sô
hnng dông nhûf. Þôu fn bo qun sô hnng cuong buc, phuong frInh In cung kIôu nhu phuong
frInh fhu Ju1Jt = qu voI q = -l00. Inv gIo, bIôn ôn dInh cho phuong phnp !ungo-Kuffn In
qAt s -2.8 (xom 2.l.3) honc frong fruong hop nnv At s 0.028. Þhu vûv o dnv co vo In, su co
mnf cun sô hnng dông nhûf chIu frnch nhIôm vô hnn chô khôc IIôf buoc fhoI gInn, mnc dûu
no sInh rn phnn ung fu nhIôn phn huy nhnnh (rûf ôn dInh). !ý do co bnn cun kho khnn
nnm frong su cung fôn fnI cun hnI hIôn fuong voI quv mô fhoI gInn rûf khnc nhnu (hnnh
vI fuûn honn vn sô mù nhûf fhoI) vn o vIôc quv mô fhoI gInn ngnn nhûf xnc dInh buoc fhoI
gInn duoc phóp cuc dnI (fhûm chI hIôn fuong fuong ung dnng bIôn mûf rûf nhnnh chong).
Þhung bnI fonn frong do co su cung fôn fnI nhu vûv cun hIôn fuong voI nhung quv mô
fhoI gInn rûf khnc nhnu duoc goI In nhung bài toan cung. Không mnv, chúng InI fhuong
gnp frong nhIôu IInh vuc ky nghô vn dnc bIôf frong co chûf Iong. VoI nhung bnI fonn do,
dIôu mong muôn In chúng fn co nhung so dô sno cho môf bnI fonn ôn dInh vô mnf vûf Iý
dûn dôn IoI gInI bI chnn mn không dô ý foI gIn frI cun buoc fhoI gInn. Thuôc fInh do duoc
goI In ôn dInh fuvôf dôI honc môf su ôn dInh sõ duoc fhno Iuûn frong muc fIôp fhoo.
9.2.J.5 Su 6n dinh tuyêt d6i
Trong muc fruoc su ôn dInh fuvôf dôI duoc dInh nghIn nhu môf fhuôc fInh, fhoo do IoI
gInI sô cun môf bnI fonn ôn dInh vô mnf vûf Iý duoc chnn, không dô ý foI buoc fhoI gInn.
Chúng fn hõv dIôn fn dIôu nnv fhnnh nhung sô hnng fonn hoc. Þhung bnI fonn kIôm frn
co kIôu Ju1Jt = qu In ôn dInh nôu Rc(qì s 0. IoI vûv, fûp hop cun nhung gIn frI qAt ung
voI nhung bnI fonn ôn dInh nôu In nun mnf phnng frnI. Su ôn dInh fuvôf dôI nhu vûv
fuong duong voI vôu cûu rnng vung ôn dInh bno gôm nun mnf phnng frnI.
n Jinb tuyct Jôi = Vùng ôn Jinb bao gôm nua màt pbàng trai.
Inv gIo co dInh nghIn honf dông cun ôn dInh fuvôf dôI, chúng fn co fhô fIm kIôm ôn
dInh fuvôf dôI (honc ôn dInh A). Truoc hôf fn nhûn fhûv rnng phuong phnp !ungo-Kuffn
http://www.ebook.edu.vn 199
bûc bôn In không ôn dInh (HInh 9.4). TIôp fhoo fn khno snf phuong phnp IuIor IuI. p
dung phuong frInh fhu, phuong phnp IuIor IuI In
l n n
n
u u
qu
t
÷
÷
=
A

IoI vûv,
l l
l
(l ) honc
l
n n n n
u q t u u u
q t
÷ ÷
÷ A = =
÷ A
(9.l5)
TIôp fhoo u
n
sõ bI chnn nôu
t qA ÷ 1
1
<1 honc !1-qAt! > 1, frong do mnf phnng :(= qAtì
In vung bôn ngonI cun môf vong fron co bnn kInh vn fnm fnI l. Vung nnv bno gôm fonn bô
mnf phnng nun frnI vn phuong phnp nhu vûv In ôn dInh A. Inv gIo co fhô fhûv rnng
phuong phnp IuIor IuI In môf pbuong pbap ân vn vôu cûu gInI môf phuong frInh dô nhûn
duoc u
n
. Trong vI du fhu, fûf nhIôn phuong frInh In môf phuong frInh vô huong fuvôn
fInh duoc gInI ngnv Iûp fuc, nhung frong fruong hop cun hô phuong frInh phI fuvôn, bnI
fonn không phnI don gInn vûv.
VI nhung phuong phnp hIôn dô fhIôf Iûp hon so voI phuong phnp ûn, fn co fhô phnn
vnn rnng o do fôn fnI hnv không môf phuong phnp hIôn ôn dInh A. Không mnv, frn IoI cho
dIôu nnv In không, fhoo môf dInh Iý boI ÐnhIquIsf |9] phnf bIôu rnng
: phuong phnp ôn dInh A phnI ûn
: phuong phnp ôn dInh A co dô chInh xnc bûc p s 2.
Vûv fhI voI nhung bnI fonn cung, fn sõ fhuong xuvôn chon gIun nhung phuong phnp
ôn dInh A bûc hnI don gInn nhûf, dnc bIôf In phuong phnp hInh fhnng mn voI phuong
frInh fhu In
( )
l
l
2
n n
n n
u u q
u u
t
+
+
÷
= +
A
(9.l6)
Co fhô dô dnng chí rn rnng vung ôn dInh cun phuong phnp hInh fhnng In frnI-môf nun
mnf phnng frnI dô phuong phnp duong nhIôn ôn dInh A.
Ðô fông kôf, nhung phuong phnp ûn fôn kóm hon vô buoc fhoI gInn so voI nhung
phuong phnp hIôn, nhung vI chúng co fhô ôn dInh A, cho phóp fnng kIch fhuoc At frong
buoc fIch phnn Ion hon dô bu vno chI phI fhôm vô sô buoc fhoI gInn. ÐIôu do InI cnng dúng
voI nhung bnI fonn, frong do fn duv nhûf qunn fnm dôn IoI gInI frnng fhnI ôn dInh, nhung
cùng dúng voI nhung bnI fonn không ôn dInh, frong do fhoI ky qunn fnm Ion hon gIoI hnn
óp buôc boI nhung fhuôc fInh ôn dInh. ÐIôu nnv In Iý do fnI sno phuong phnp ûn co duoc
fInh phô bIôn vn dnng dô nghIôn cuu.
9.2.2 Su ôn djnL ¢uu µLuonu µLúµ sô dôI vóI tI¢L µLûn ¢ú¢ µLuonu tvInL duo
Lum vIênu
Trong muc nnv, chúng fn gIn fhIôf rnng cûn gInI môf phuong frInh dno hnm rIông voI
nhung bIôn dôc Iûp x vn t sno cho bnI fonn gIn frI bnn dûu fhoo t In snp dnf fôf, fuc In
http://www.ebook.edu.vn 200
phuong frInh In hvporboIIc honc pnrnboIIc dôI voI t. Su ôn dInh frong ý nghIn fhông
fhuong fôn fnI nôu dõv u
n
i
duoc chnn boI
At, Ax ÷ 0
n÷ ·
nAt huu hnn.
ÐôI voI fruong hop OÐI, co môf khIn cnnh moI voI ý nghIn In: gIoI hnn co fhô fôn fnI
duv nhûf khI cung cûp môf qunn hô nhûf dInh fhon mõn gIun At, Ax. Ðô mInh hon dIôm
nnv, chúng fn xóf phuong frInh khuvôch fnn

2
2
u u
t x
c c
=
c c
(9.l?)
Snu khI roI rnc hon fhoo không gInn, chúng fn nhûn duoc hô phuong frInh dno hnm
fhuong snu dnv

l l
2
l
( 2 ) honc ( )
( )
i
i i i
Ju JU
u u u AU F t
Jt Jt x
÷ +
= ÷ + = +
A
(9.l8)
l
2
2
l
l 2 l
. . . .
l
. . .
( )
. . .
n
n
u
BC
u
U A
x
u
u
÷
| |
|
÷
|
|

|
= = .
|
A
|
.
|
1 ÷ 2 1 |
|

\ .
BC
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|

\ .

InI fonn nnv In vô cung kho do nhung frI rIông cun mn frûn A, mn xnc dInh cnc fy Iô
khnc nhnu cun vIôc mo rông bnI fonn frôn môf phnm vI rûf Ion. Inng dInh Iý CorschgorIn,
nhung frI rIông cun A In
l
n
ij ij
j
j i
a a
=
=
ì ÷ s
¯

Trong fruong hop nnv,
2 2
2 2
( ) ( ) x x
ì + s
A A
(9.l9)
co nghIn In fûf cn cnc frI rIông nnm frong vong fron co bnn kInh 21Ax
2
, co fnm fnI -
21Ax
2
. Hon nun, duoc bIôf rnng môf frI rIông gûn bnng -41Ax
2
.
Inv gIo, khI Ax fro nôn nho, vong fron In rûf Ion, co nghIn In cnc gIn frI nho fuong ung
cun At phnI duoc su dung nôu fn muôn fhuc hIôn fIch phnn voI môf phuong phnp chí co
môf vung ôn dInh bI chnn. ÐIôu nnv duoc mInh hon bnng vIôc xóf phuong phnp IuIor
hIôn. KhI np dung cho phuong frInh fhu Ju1Jt = qu, phuong phnp cho fn phuong frInh snI
phnn snu
http://www.ebook.edu.vn 201

l
(l )
n n n n
u u q tu q t u
+
= + A = + A (9.20)
Vûv fhI vung ôn dInh bnng !1 + qAt' < 1 In môf vong fron co bnn kInh l dnf fnm fnI
-l. VoI su ôn dInh cun ung dung phuong phnp IuIor cho phuong frInh khuvôch fnn, fûf cn
cnc gIn frI cun qAt phnI nnm frong vung ôn dInh. Þhung vI fûf cn cnc gIn frI cun q nnm
frong vong fron dô cûp o frôn, chúng fn co dIôu kIôn
2
2
2 ( )
l
2 ( )
x
t boàc t
x
A
A < A <
A

vn không ngnc nhIôn, chúng fn khôI phuc dIôu kIôn frnng fhnI ôn dInh frong Ihûn l, Muc
5.4.
Su phnn fIch fruoc dnv noI voI chúng fn rnng không chí IoI gInI sô fnI t sõ không bI
chnn khI At, Ax ÷ 0, nAt In hnng sô, nôu dIôu kIôn ôn dInh chun duoc fhon mõn, mn voI
môf gIn frI duoc chon huu hnn cun Ax, IoI gInI sô sõ bo phn vo nôu At >Ax
2
12. Trong fhuc
hnnh, fhông fIn moI nnv huu Ich hon.
Su phnn fIch ôn dInh cun phuong phnp IuIor np dung cho phuong frInh khuvôch fnn
duoc roI rnc frong không gInn boI snI phnn frung fnm nhu fhuc hIôn o frôn, dun vno dnnh
gIn nhung frI rIông cun mn frûn A. VoI IÐI fông qunf frong môf vnI kIch fhuoc không
gInn, nhung dnnh gIn nhu vûv không phnI In snn co. ÐIôu nnv In Iý do fnI sno su phnn fIch
ôn dInh cun Von Þoumnnn duoc fhuc hIôn (Ihûn l, Chuong 5). fuong chInh dnng snu
phnn fIch cun Von Þoumnnn In phnn fnch IoI gInI u(x, tì fhoo hnm fuûn honn không gInn
u(tìc
ikmx
. Trong fhoI gInn fIch phnn sô, môI fhnnh phûn sõ phnI fhon mõn OÐI
1 1
2
2
( )
i i i i
au u u u
at x
÷ +
÷ +
=
A
(9.2l)
2
2
2
2
( ) ( )
( 2 )
( )
2 ( )
(1 cos( ))
( )
4
sin ( ) ( )
2 ( )
A A
= ÷ +
A
÷
= ÷ A
A
A ÷
=
A
m m
ik x ik x
m
m
au t u t
e e
at x
u t
k x
x
k x
u t
x
(9.22)
Ihuong frInh nnv dông nhûf voI phuong frInh fhu voI
2
2
4
sin ( )
2 ( )
A ÷
=
A
m
k x
q
x

Ðô ôn dInh, chúng fn cûn qAt > -2 honc qAt < 2
2
2
4
sin ( ) 2
2 ( )
A A
÷ <
A
m
k x t
x
(9.23)
Qunn hô nnv sõ fhon mõn cho fûf cn cnc sô song nôu At1Ax
2
< 112.
http://www.ebook.edu.vn 202
9.3 XAY ÐUNG PHUONG PHÁP AN CHO CÁC BAI TOÁN PHU THUÔC THOI
GIAN
Inng vIôc fhIôf Iûp nhung phuong phnp ûn cnnh frnnh, cûn bnn Iuûn vô vIôc Inm sno
co fhô xnv dung chúng fhoo môf cnch co hIôu qun. Ðnv In chu dô cun chuong nnv.
9.3.1 Hoµ µLûn ¢o bun: tuyên tInL Loú
Chúng fn hõv xóf hô nhung OÐI nhûn duoc boI roI rnc hon không gInn cun môf IÐI
( )
JU
R U
Jt
= ÷
Þhu dõ dô cûp o frôn, hô fhông nnv noI chung In phI fuvôn. CIn fhIôf bIôf hô fhông In
cung, môf mong muôn In fIch phnn no bnng phuong phnp môf buoc ûn nhu hInh fhnng (u
= 112ì honc phuong phnp IuIor IuI (u = 1ì. !oI rnc hon hô fhông fhoo fhoI gInn cun OÐI
nhu vûv In

l l
( ) (l ) ( )
n n n n
U U t R U R U
+ +
= ÷ A u + ÷ u

(9.24)
Inv gIo, nôu hô gôc In phI fuvôn, fhI phuong frInh nnv fhô hIôn môf hô phuong frInh
phI fuvôn, kho gInI nhu bnI fonn R(Uì = 0. Trong fruong hop nnv, vIôc fnng công vIôc fInh
fonn frôn buoc fhoI gInn cun phuong phnp ûn so voI phuong phnp hIôn Ion dôn nôI chúng
không dnng qunn fnm. Ðô don gInn hon hô snn sInh boI phuong phnp ûn, fuvôn fInh hon
snu duoc fhuc hIôn
l n+l n
duoc fhnv bnng ( ) (! - ! )
n
n n
R
U R U
U
+
c
+
c

frong do cR
n
1cU In mn frûn JncobInn duoc dnnh gIn fnI muc fhoI gInn n. Þhu vûv, so dô
fro fhnnh
l l
( ) ( - )
n
n n n n n
R
U U tR U t U U
U
+ +
c
= ÷ A ÷ uA
c
(9.25)
Inng cnch cho oU = U
n+1-
U
n
, phuong frInh nnv co fhô vIôf
l ( )
n
R
t U tR U
U
c
+ uA o = ÷A

c

(9.26)
In môf hô fuvôn fInh dôI voI vocfo ûn sô oU. Þhung fhuôc fInh ôn dInh (fuvôn fInh) cun so
dô nnv fûf nhIôn cùng nhu cun so dô gôc vI cn hnI so dô dông nhûf voI nhung bnI fonn
fuvôn fInh. Qun frInh fuvôn fInh dun rn o frôn không hnn chô dôI voI nhung phuong phnp
môf buoc. Mo rông foI nhung phuong phnp nhIôu buoc fông qunf duoc gIoI fhIôu frong |9,
4], phuong phnp hnI buoc dnc bIôf duoc qunn fnm. ÐôI voI phuong phnp môf buoc, so dô
ûn fuvôn fInh (9.26) fhûf rn fuong duong voI Inp Þowfon môf buoc frôn hô fhông phI
fuvôn (9.24). Ðuong nhIôn, snp dnf
l
l l
( ) ( ) (l ) ( )
n n
n n n
U U
F U R U R U
t
+
+ +
÷
= u + ÷ u +
A

phuong phnp Þowfon In
http://www.ebook.edu.vn 203
l,
( )
k n k
F
J U F U
+
o = ÷
°

l, l l, n k n k
U U U
+ + +
= + o
°

frong do J
F
jncobInn cun F dôI voI U
n+1

l,
l
( )
k n k
F
R
J U
U t
+
c
= u +
c A

!ûv U
n+1,0
= U
n
nhu phong donn dûu fIôn Inp Þowfon, buoc dûu fIôn In
l,l
l
( ) ( )
n n
n n
R
U U R U
U t
U U U
+
c
u + o = ÷

c A

= + o
°
°

mn chInh xnc In so dô ûn fuvôn fInh (9.26).
TnI gInI donn nnv, dIôu qunn frong In fhûv rnng IoI gInI ôn dInh duoc kIôm sonf fron
von boI vô phnI. So dô nhu vûv goI In dnng o, sno cho khI hôI fu (oU÷ 0) IoI gInI In dôc Iûp
voI qun frInh fuc fhoI, dnc bIôf cun buoc fhoI gInn. Tn co fhô Iûv IoI fhô cun fhuôc fInh nnv
dô sun dôI (don gInn hon) mn frûn cun hô fuvôn fInh, frong khI nhung cnI fIôn sõ chí nnh
huong foI hnnh vI hôI fu vn không phnI In dô chInh xnc IoI gInI. Þhung don gInn hon co
fhô chIn fhnnh hnI buoc vô nhûn fhuc:
l. Ihûn du jncobInn cR1cU duoc fhnv fhô boI xûp xí L(Uì goI In toan tu ân.
l l
( )
R
L U
U t t
c
u + ÷ u +
c A A

2. Ðon gInn hon mn frûn (|1Atì + uL(Uì vô xûp xí In nhnn fu hon.
l
( ) ( ) L U U
t
u + ÷ B
A

vûv dnng fông qunf cun so dô buoc fhoI gInn ûn In
( ) ( )
n n
B U U R U o = ÷ (9.2?)
Tom InI, xnv dung môf so dô fhoo buoc fhoI gInn xuûf hIôn frong bn gInI donn:
!un chon R(Uì
VoI IÐI, R(Uì dõ cho co fhô khnc do su Iun chon công fhuc roI rnc hon không gInn.
KhI Iun chon nnv cùng phnI fhuc hIôn dôI voI so dô hIôn fhoo buoc fhoI gInn, no duoc goI
In Iun chon toan tu bicn. Þo kIôm sonf dô chInh xnc cun IoI gInI frnng fhnI ôn dInh.
!un chon L(Uì
Thnv cho chon Ioc fonn fu hIôn, fn phnI Iun chon fonn fu ûn L(Uì. VI frong ý nghIn
nno do cnng gûn cnng fôf voI phûn du jncobInn cR1cU, su Iun chon L(Uì không phnI In dôc
Iûp voI Iun chon R(Uì. Su Iun chon fonn fu ûn nnh huong dôn so dô hôI fu (fôc dô cun phûn
gInm du nhu môf hnm cun sô Inp) vn hIôu qun (fInh fonn frôn buoc Inp).
!un chon so dô nhnn fu hon
http://www.ebook.edu.vn 204
CuôI cung hô fhông fuvôn fInh duoc don gInn hon In nhnn fu hon môf cnch xûp xí dô
fôI gInn công vIôc fInh fonn frôn buoc fhoI gInn
(2)
. Su Iun chon so dô nhnn fu hon không
chí nnh huong chu vôu vô hIôu qun so dô mn con In su hôI fu do snI sô phóp nhnn fu hon.
Tûf cn cnc gInI donn bnv gIo sõ Iûn Iuof duoc khno snf. Þhu dõ fhô hIôn ró rnng fu
fhno Iuûn, gInI donn dûu fIôn (Iun chon fonn fu hIôn) np dung bInh dnng voI phuong phnp
ûn vn hIôn. Ðo frôn fhuc fô In môf su fIôp fuc (hoI fIôn fIôn hon) cun Ihûn l, Chuong ?.
9.3.2 Iuu ¢Lon toún tu LIên: so dô tvunu tûm so vóI so dô nuuo¢ dònu
VoI môf mnf cnng snI phnn dõ cho, nhung roI rnc hon frung fnm co dô chInh xnc hInh
fhuc nhu duoc dInh nghIn boI su phnn fIch snI sô cnf cuf (Ihûn l, Muc 5.2 vn cùng |2l]).
Tuv nhIôn, dôI voI nhung bnI fonn bInh Iuu fhông frI fhuong gnp frong dông Iuc hoc chûf
Iong, nhung roI rnc hon không gInn frung fnm dûn dôn nhung bnI fonn khôc IIôf co nhIôu
dông gIn fno do fhIôu su ticu tan sô. Ðûu fIôn, nguôn gôc bnI fonn sõ duoc dInh nghIn bnng
vIôc gIoI fhIôu khnI nIôm fIôu fnn sô vn gInI fhIch fnI sno su fIôu fnn sô nno do duoc vôu
cûu cho nhung bnI fonn bInh Iuu fhông frI. Þhu vûv, co nhIôu cnch fhoo do fIôu fnn sô co
fhô phnf sInh sõ duoc xom InI, vn cuôI cung sõ fhûv nhung roI rnc hon bno fonn nguoc
dong cun nhung hô phuong frInh hvporboIIc nhu phuong frInh IuIor co fhô xnv dung nhu
fhô nno.
9.S.2.J Tiêu tún o6 lù µì tù tui ouo lui cûn
ÐInh nghIn fIôu fnn sô
Þhu dõ dô cûp o frôn, cnu hoI fIôu fnn sô xuûf hIôn cho nhung bnI fonn bInh Iuu
fhông frI. TIôu fnn sô boI vûv duoc xnc dInh frong môI IIôn hô voI phuong frInh bInh Iuu
(song):
0
u u
c
t x
c c
+ =
c c
(9.28)
Ihuong frInh nnv mô fn su vûn chuvôn cun dnI Iuong u voI fôc dô c. !oI gInI fông qunf
cun no In u = /(x - ctì. Môf IoI gInI dnc bIôf In IoI gInI chu ky


( ) ik x ct ikx i t
u c c c o6i kc
÷ ÷ e
= = e = (9.29)

fhô hIôn su Inn fruvôn không fnf cun môf song co dô dnI 2t1k voI fôc dô c.
Chúng fn hõv fInh fonn hô sô khuôch dnI u(x, t + Atì1 u(x, tì cho IoI gInI chInh xnc. Tn
fhûv:
_______________________________________________________________________________
(2)
Tuong fu, fn co fhô gInI hô fuvôn fInh phI nhnn fu boI ky fhuûf Inp fuvôn fInh nno do mô fn
frong Muc l.l.l. Trong fruong hop nnv, môf quv dInh fruoc In cûn co, mn frong dn sô cnc fruong
hop chInh xnc In môf xûp xí nhnn fu hon nno do cun mn frûn hô fhông. So dô ûn nhnn fu hon fhûf
rn fuong duong voI vIôc fhuc hIôn môf su Inp fuvôn fInh don frôn hô fhông ung voI so dô phI nhnn
fu (xom Muc 9.3.4).
http://www.ebook.edu.vn 205

( , )
( , )
ô
i t ikc t i
u x t t
c c c
u x t
c t
sô CFL
x
k x sô s6ng pbi tbu nguy n
÷ eA ÷ A ÷ nv
+ A
= = =
A
v =
A
n = A
(9.30)
!oI gInI sô sõ cho fn

l
( , )
n
i
n
i
u
g
u
+
= n v (9.3l)
KhI muôn funn fhoo dúng môf hIôn fuong không ôn dInh fhuc su, fn ró rnng mong
muôn co g(n, vì cnng gûn voI c
-inv
cnng fôf. Ðô ôn dInh, fn phnI co g(n, vì s < l cho moI n.
Su khnc nhnu gIun g(n, vìvn l duoc goI In fIôu fnn honc snI sô fIôu fnn, vn su khnc nhnu
gIun arg(g(n, vì) vn nv duoc goI In su pbat tan boàc sai sô pbat tan.
Þhu vûv, dnv In dInh nghIn cun fIôu fnn. Chúng fn bnv gIo hõv fhu fhông dIch no dô
hIôu cnI gI no IIôn qunn dôn. VoI muc dIch nnv, xóf phuong frInh bInh Iuu - khuvôch fnn.
2
2
u u u
c
t x x
c c c
+ =e
c c c

!oI gInI dnc bIôf co cung kIôu nhu frôn, fuc In môf IoI gInI fuûn honn
2
( ) ik x ct k t
u c c
÷ ÷e
=
Hô sô khuôch dnI bnv gIo In
2
2 2
4
( , )
( , )
ikc t k t i k t i
x
u x t t
c c c c c c
u x t
÷ nv
A ÷e A ÷ nv ÷e A ÷ nv
eA
+ A
= = = (9.32)
fuc In cung bIôu fhuc nhu fruoc do, duoc nhnn voI hô sô suv gInm c
-ck2t
. Trong fruong hop
nnv, môf song fhuûn fuý Inn fruvôn voI fôc dô c nhung vôu dI fhoo fhoI gInn, nhu mInh
hon frong hInh snu.


Hình 9.5. Bình Iuu - khuyêch tán cua môt gói sóng có sô sóng k = 4t vói c = 2.5 10
-3
. Lòi giái tai t = 1.6.

http://www.ebook.edu.vn 206
KhI frong IoI gInI sô, g(n, vì < l dôI voI môf sô song phI fhu nguvôn dnc bIôf n, no
Inm suv gInm song fhoo fhoI gInn, fuong fu nhu dIôu dõ fhûv frong fruong hop phuong
frInh khuvôch fnn - bInh Iuu. Ðo In Iý do fnI sno su fIôu fnn, xnc dInh boI su khnc nhnu
gIun g(n, vìvn l, co IIôn hô voI hIôn fuong khuvôch fnn nhof.
Không chí nhung sô hnng khuvôch fnn bûc hnI nhu xóf o frôn co fhô snn sInh su suv
gInm. Þhung sô hnng bûc bôn vn noI chung, fhûm chI fûf cn nhung dno hnm fhoo bIôn
không gInn dôu snn sInh su suv gInm. Su fIôu fnn cun môf so dô sô noI chung In hôn hop
cun nhung suv gInm snn sInh boI môf vnI honc fûf cn cnc sô hnng do. Inn chûf hôn hop
phu fhuôc vno so dô dnc bIôf dnng xóf vn co fhô dInh nghIn bnng cnI goI In ky fhuûf
phuong frInh sun dôI (dô nghIôn cuu ky ky fhuûf do, xom snch Andorson vn nnk |l]).


Hình 9.6. Bình Iuu cua môt gói sóng có sô sóng k = 4t dôi vói nhiêu so dô. Lòi giái tai t = 1.6. (theo [21])

Ðô kôf fhúc muc nnv, hIôu ung fIôu fnn cun môf vnI so dô duoc mInh hon frong HInh
9.6, fhô hIôn IoI gInI sô cun phuong frInh bInh Iuu voI cung goI song xóf o frôn. KIch fhuoc
mnf IuoI In Ax = 0.025 dô n = t/l0 vn sô CI! su dung In v = 0.8 cho fûf cn cnc so dô. Chú ý
http://www.ebook.edu.vn 207
rnng su fIôu fnn mnnh snn sInh boI so dô nguoc dong vn so dô !nx-IrIodrIchs bûc nhûf.
Þguoc InI, so dô !nx-Wondroff vn so dô nhnv coc (hIôn dIôm gIun) frôn fhuc fô duoc xom In
If fIôu fnn hon, so dô snu không fIôu fnn vô fông fhô, vn nhung snI sô phnf fnn duoc coI In
vuof frôI.
Þhu cûu fIôu fnn
Han cbc cô buu cua nbung pbuong pbap sô. Chúng fn hõv xóf môf bnI fonn fuvôn
fInh duoc kIôm sonf boI môf IÐI frôn mIôn vô hnn môf chIôu. Môf cnch gInI bnI fonn (vI
no fuvôn fInh) In dI foI không gInn IourIor, gIn fhIôf rnng nhung dIôu kIôn dô fhuc hIôn
dIôu nnv duoc fhon mõn. Þhu vûv IoI gInI co fhô bIôu fhI nhu fông cun nhung hnm fuûn
honn không gInn. Trôn fhuc fô, mIôn In vô hnn, fông In môf vô cung bó, fuc In môf fIch
phnn. ÞoI chung, IoI gInI sõ xóf dôn fûf cn sô song 0 s k s ·. Hnn chô cun bûf ky IoI gInI sô
nno cun cung bnI fonn In no kb6ng tbc giai nbung sô s6ng k /6n bon t1Ax.
ÐIôu nnv IIôn qunn chnf chõ dôn môf kôf qun nôI fIông cun Iý fhuvôf fIn hIôu mn fhoo
do, fu môf mûu fIn hIôu co fûn sô /
s
, chúng fn chí co fhô xnv dung InI môf fIn hIôu voI môf
nôI dung fûn sô Iôn foI /
s
/2
(3)
. KhI chúng fn fIm kIôm IoI gInI sô cho môf bnI fonn, frôn fhuc
fô chúng fn dnng cô gnng fInh fonn nhung mûu không gInn cun IoI gInI chInh xnc. !ûv
mûu dô dnI In Ax. IoI vûv, Iûv mûu sô song In 2t1Ax vn chúng fn co fhô chí gInI sô song
Iôn foI 112(2t1Axì = t1Ax. Song voI sô song t1Ax noI chung duoc goI In kIôu sô cuc frI vn
fhô hIôn môf mûu dno dông co dnng +l, -l, + l... fnI dIôm mnf IuoI.
Nbung ot Ju trong J6 su ticu tan /à cân: su kb6ng tbtcb ung cô buu cua màt /u6i.
Inv gIo frong fIn hIôu mûu, noI chung mnf IuoI duoc chon sno cho sô song nôI dung cun IoI
gInI không frnI dnI foI kIôu sô cuc frI, fuc In sô song qunn fnm sno cho kAx nho so voI l.
Þhung co nhung vI du frong do sô song cno In co mnf cô huu. Môf frong sô vI du do In khI
IoI gInI fhô hIôn nhung gInn donn gIông nhu nhung song xung honc nhung gInn donn fIôp
xúc. Inf dûu fu môf IoI gInI mIn bnn dûu, nhung gInn donn phnf sInh boI su fuong fnc phI
fuvôn cun cnc song. Vô mnf sô, nhung fûn sô cno hon phnf sInh boI nhung fuong fnc song
phI fuvôn dûn dûn dnf dôn gIoI hnn dô phnn gInI cun mnf IuoI. Þhu vûv, fôn fnI hnI khn
nnng:
l. nhung fûn sô cno IuI fro InI fhnnh nhung fûn sô fhûp vn Inm fhnv dôI dô chInh xnc
cun IoI gInI sô.
2. chúng Iuy fIch fnI dûu cuôI fûn sô cno.
ÞgonI rn, cn hnI hIôu ung co fhô fno rn bûf ôn dInh sô. Chúng fn hõv mInh hon bnI
fonn nnv boI môf vI du. CIn fhIôf rnng fn muôn fInh fonn IoI gInI cun phuong frInh phI
fuvôn bInh Iuu cu1ct + ucu1cx = 0 honc cu1ct + c(u
2
12ì1cx = 0 frong dnng bno fonn, su
dung phuong phnp snI phnn frung fnm vn dIôm gIun hIôn (phuong phnp nhnv coc).
_______________________________________________________________________________
(3)
Co môI IIôn hô fhuc hnnh In khI Iûv mûu fIn hIôu cho xu Iý sô, chúng fn phnI dnm bno rnng
mûu fûn sô If nhûf In hnI Iûn fûn sô, mn frôn do nhung fhnnh phûn IourIor co fhô co bIôn dô không
dnng kô (fûn sô cnf). VI du, dôI voI fIn hIôu nm fhnnh, fûn sô cnf In 20 kHz vI chúng fn không fhô
ngho frôn fûn sô do. ÐIôu nnv gInI fhIch fnI sno nhung hô fhông CÐ noI chung fhuc hIôn voI mûu
fûn sô 44 kHz.
http://www.ebook.edu.vn 208

Chúng fn fruoc hôf dnnh gIn nhung fhuôc fInh fIôu fnn cun phuong phnp nhnv coc.
Ðô bnf dûu, fn fhuc hIôn khnI frIôn IourIor cun roI rnc hon không gInn. !oI rnc hon không
gInn In
l l
0
2
i i i
Ju u u
c
Jt x
+ ÷
÷
+ =
A

dô phuong frInh dôI voI fhuc IourIor co sô song k
sIn x
2
i i
i
Ju c c c
u i u o6i
Jt x x
n ÷ n
÷
= ÷ = ÷ n n = kA
A A

mn không co gI khnc phuong frInh fhu xnc dInh frong Muc 2.l.l voI q =-i(c1Axìsinn. Inv
gIo hô sô khuôch dnI cun phuong phnp dIôm gIun hIôn cho môf OÐI cùng duoc xnc dInh
frong Muc 2.l.l. Kôf qun In
2
l ( ) g q t q t = A ± + A
KhI qAt /n môf sô no fhuûn fúv gIun -i vn + i, mn bno dnm v s l, nhu vûv fn co fhô dnf
qAt = isinu, g = c
iu
honc g = c
i(t-uì
, fuc In ¦g¦ = 1 chung mInh rnng so dô không fIôu fnn nhu
duoc dô cûp o frôn. p dung phuong phnp nhnv coc cho bInh Iuu phI fuvôn cun gInn donn
(song xung), nhûn duoc kôf qun snu 80 buoc fhoI gInn (nhung fhnm sô fInh fonn Ax = .025,
At = 0.l25), frong do ró rnng nhûn fhûv fIch Iùv song fnI dûu fûn sô cno cun dnI fûn. !ó
rnng, môf kôf qun nhu vûv In không fhon mõn.
Con co nguôn qunn frong khnc co sô song cno, duoc mInh hon boI bnI fonn lÐ bInh Iuu
- khuvôch fnn ôn dInh snu.
2
2
(0) 0; (l) l
Ju J u
c u u
Jx Jx
=e = = (9.33)
!oI gInI gInI fIch cun phuong frInh nnv In

l
l
c
x
c
c
u
c
e
e
÷
=
÷
(9.34)


Hình 9.7. Lòi giái sô bình Iuu phi tuyên cua môt gián doan su dung phuong pháp nháy cóc. Lòi giái tai
t = 1.
http://www.ebook.edu.vn 209
KhI c÷ 0, IoI gInI nnv co kIôu Iop bIôn, frong do hûu hôf su bIôn dôI cun IoI gInI xnv rn
frong môf vung hop co kIch fhuoc fy Iô voI c1c (voI c1c << l, bnI fonn duoc coI co bnn chûf
nhIôu dông ky dI). Vûv khI c fIôn foI 0 (fuong fu dôI voI sô !ovnoIds fIôn foI vô hnn frong
co chûf Iong), nôI dung sô song cun IoI gInI chuvôn vô phIn dûu cno hon cun phô sô song.
KhI bnI fonn nnv duoc gInI bnng sô, su dung nhung snI phnn frung fnm (phnI nhûn duoc
khI gIoI hnn n÷ · np dung bûf ky so dô fIch phnn fhoo fhoI gInn nno dôI voI roI rnc hon
không gInn frung fnm cun phuong frInh không ôn dInh cu1ct + ccu1cx = cc
2
u1cx
2
) snn
sInh nhung dno dông không mong muôn khI cAx1c = R, cnI goI In sô !ovnoIds IuoI, Ion
hon 2
(4)
nhu frong HInh 9.8.


Hình 9.8. Lòi giái phuong trình khuyêch tán bình Iuu ôn dinh 1D vói R = 5

Inv gIo fn co fhô phu dInh rnng frong fruong hop snu, nhung dno dông phnf frIôn In
do mnf IuoI không duoc chon phu hop. Vûv In nôu quv mô dô dnI c1c cun Iop bIôn gûn
x = 1 rûf nho, mnf IuoI phnI duoc Inm mIn dô phu Iop bIôn do. VoI bnI fonn khuvôch fnn
bInh Iuu nnv, su phnn dôI In hop Iô vI rôf cuôc nôu chúng fn gIu sô hnng cc
2
u1cx
2
frong
phuong frInh, fhI co nghIn In chúng fn qunn fnm vô cûu frúc Iop bIôn fnI x = 1.
__________________________________________________________________________________
(4)
ÐIôu nnv duoc fhûv dô dnng bnng vIôc fIm IoI gInI cun phuong frInh snI phnn fuvôn fInh
l l l l l
l l l 2
2
(l ) 2 (l ) 0
2 2 2 ( )
i i i i i
i i i
u u u u u R R
c u u u
x x
+ ÷ + ÷ ÷
+ ÷ ÷
÷ ÷ +
=e ÷ ÷ ÷ + + =
A A

!oI gInI fông qunf cun phuong frInh nnv In u = g
n
. Ðun vno phuong frInh snI phnn, fn fIm fhûv
2
l
2
(l ) 2 (l ) 0 l
2 2
l
2
R
R R
g g g boàc g
R
+
÷ ÷ + + = ÷ = =
÷

nhu vûv g fro fhnnh nm khI ! > 2 vn IoI gInI In dno dông.
http://www.ebook.edu.vn 210
Þhung frong dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn, fhûm chI khI co fhô muôn gIu InI
nhung sô hnng nhof, chúng fn co fhô không qunn fnm vô fûf cn cnc hIôu ung nhof. Chúng
fn hõv mInh hon dIôm nnv.
TInh fuong fu fruc fIôp frong dông Iuc hoc chûf Iong cun bnI fonn mô hInh bInh
Iuu/khuvôch fnn dõ fhno Iuûn o frôn In bnI fonn co cûu frúc cun môf song xung. ÐIôu nôI
fIông fu dông Iuc hoc khI In bô dnv fuong dôI cun song xung t1L = O(11Rcì = O(
L u
·
c
ì honc
f = O(
·
u
c
ì, In môf bIôu fhuc rûf fuong fu nhu frong bnI fonn mô hInh. Ðô bnf hop Iý cûu
frúc song xung, fn cûn su dung Ax In môf phûn cun
·
u
c
. Trôn fhuc fô dIôu nnv không fhô
dnf duoc vI
·
u
c
co bûc cun môf vnI duong fu do frung bInh
(5)
. ÞgonI rn, frong dn sô cnc vI
du, chúng fn không qunn fnm vô cûu frúc song xung chI fIôf.
Þguoc InI, su phnf frIôn nhung Iop bIôn doc fhoo vûf fhô frong dong 2Ð honc dong bn
chIôu cho fn nhung Iop nhof co bô dnv fuong dôI t1L = O(11Rc
112
ì (dôI voI chnv fûng).
Þhung Iop bIôn do noI chung duoc qunn fnm vn cûn bnf boI mnf IuoI. Trong nhung dong
nhof co sô !ovnoIds cno, chúng fn fôn fnI cung voI hIôn fuong nhof, môf vnI frong sô
chúng dnng duoc qunn fnm (nhung Iop bIôn fuong chnn, Iop fruof, hIôn fuong khuvôch
fnn ngnng) vn môf vnI frong sô chúng không cûn qunn fnm (cûu frúc song xung: hIôn
fuong khuvôch fnn fhoo dong) frong dn sô cnc vI du. Þôu môf fhuûf gInI không su dung
fIôu fnn vI mnf IuoI không fhIch hop dô gInI hIôn fuong khuvôch fnn fhoo dong, no sõ fno
rn dno dông không fhô chûp nhûn, nhung mnf khnc nôu so dô fIôu fnn duoc su dung, fhI
fIôu fnn nhnn fno co fhô honn fonn cho khuûf fIôu fnn vûf Iý, fno rn nhung kôf qun phI
fhuc fô, dnc bIôf voI nhung fhông Iuong sô !ovnoIds cno. ÐIôu nnv goI ý rnng dôI voI
nhung dong nhof co sô !ovnoIds cno cûn fhûn frong hon dô sInh rn môf fIôu fnn fhIch hop
vn su fIôu fnn fhIch hop do cûn phnI In dI huong, fuc In mnnh hon fhoo huong dong so voI
huong ngnng, mn vô Iý fuong phnI bI frIôf fIôu.
9.S.2.2 Tiêu tún d6i tði hùi toún trunµ thúi 6n dinh - Diêu khiên nhiêu d6nµ
6n dinh
TIôu fnn dInh nghIn o frôn quv chIôu foI nhung bnI fonn không ôn dInh vn no cho
fhûv rnng hIôu ung qunn frong cun su fhIôu fIôu fnn In phnf sInh nhIôu dông gIn fno gûn
honc fun gInn donn. Þo cùng chí rn rnng nhung dno dông nhu vûv co fhô cùng xuûf hIôn
frong IoI gInI frnng fhnI ôn dInh. Inv gIo, dInh nghIn không ôn dInh cun fIôu fnn ró rnng
không du dô nghIôn cuu nhIôu dông frnng fhnI ôn dInh. Ðuong nhIôn, khI snI phnn không
gInn vn fhoI gInn duoc fhuc hIôn dôc Iûp (nhu frong nhom phuong phnp buoc fhoI gInn ûn
bnn Iuûn frong fhuvôf frInh nnv - xom Muc 9.3.l), IoI gInI frnng fhnI ôn dInh In dôc Iûp
_______________________________________________________________________________
(5)
VI duong dûn fu do frung bInh co bûc M/!o
n
, frong do !o
n
In sô !ovnoIds don vI, ró rnng In
voI nhung sô !ovnoIds cno, duong dûn fu do frung bInh rûf nho.
http://www.ebook.edu.vn 211

voI so dô buoc fhoI gInn, vn nhu vûv voI nhung fhuôc fInh fIôu fnn cun no. IoI vûv fn phnI
phnf frIôn khnI nIôm fhnv fhô nno do dô dnc frung nhung fhuôc fInh (không) nhIôu dông
cun công fhuc roI rnc hon không gInn.
VoI muc dIch nnv, chúng fn xóf bnn roI rnc hon phuong frInh bInh Iuu fuvôn fInh -
frôn fhuc fô, Iý fhuvôf co fhô dô dnng mo rông foI nhung dInh Iuûf bno fonn phI fuvôn vn
foI môf vnI chIôu, vI du xom |24]. Môf bnn roI rnc hon chung In
i
ik k
k
Ju
c u
Jt
=
¯
(9.35)
frong do nhung hô sô c
ik
khnc 0 fuong ung voI nhung dIôm cun khuôn fInh fonn. VI du dôI
voI roI rnc hon không gInn frung fnm, fn co
l l
2 2
ii ii
c c
c c
x x
+ ÷
= ÷ =
A A

Ðô chnf chõ, fn phnI co E
k
c
ik
= 0. Ðo do If. (9.35) co fhô vIôf InI fhoo bnn roI rnc hon
( ) ( )
i
ik k ik k ik k i
k k k
Ju
c u c u c u u
Jt
= ÷ = ÷
¯ ¯ ¯
(9.36)
Inv gIo, dInh Iuûf bno fonn vô huong (vn dnc bIôf phuong frInh bInh Iuu fuvôn fInh)
co nhung fhuôc fInh snu |28]:
- không cuc frI dIn phuong moI nno co fhô xuûf hIôn frong IoI gInI khI fhoI gInn fnng
Iôn,
- gIn frI cuc dnI dIn phuong không fhô fnng Iôn vn gIn frI cuc fIôu dIn phuong không
fhô gInm dI.
Ðô frnnh su xuûf hIôn cun nhung dno dông gIn fno, xûp xí sô cûn phnI co cn hnI fhuôc
fInh do. Inv gIo, nôu u
i
In môf cuc dnI dIn phuong, nhu vûv fûf cn (u
k
- u
i
ì nm vn vûv fhI
Ju
i
1Jt sõ In nm cho fûf cn cnc hô sô c
ik
(k = iì duong. Cung dIôu kIôn do bno dnm rnng
Ju
i
1Jt > 0 nôu u
i
In môf cuc fIôu dIn phuong. IoI dIôu kIôn E
k
c
ik
= 0, no fno rn c
ik
= -E
k=i
c
ik

< 0. Vûv fnI frnng fhnI ôn dInh, fuc In
ik k
k i
i
ii
c u
u
c
=
= ÷
¯

fuc u
i
In môf frung bInh IôI cun nhung gIn frI núf fnI nhung dIôm khnc cun khuôn fInh.
Ðo do, không co cuc dnI dIn phuong nno co fhô fôn fnI mn bno dnm không co dno dông gIn.
VIôc su dung rnng buôc duong duoc dô xuong boI SpokroIjso |38] nhu môf mo rông fu
nhIôn foI môf vnI chIôu cun khnI nIôm TVÐ boI Mnrfon |l9]. Cnch fIôp cûn fuong fu dõ
duoc Jnmoson |24] fIôp nôI dô phnf frIôn khnI nIôm so dô gInm bof cuc dnI dIn phuong.
!oI rnc hon không gInn frung fnm (9.36) không phnI In duong, no gInI fhIch hnnh vI dno
dông dôI voI bnI fonn khuvôch fnn - bInh Iuu. Þguoc InI roI rnc hon IuI (bûc nhûf)
l
0
i i i
Ju u u
c
Jt x
÷
÷
+ =
A

http://www.ebook.edu.vn 212
In duong vI c
ii-1
= c1Ax (gIn fhIôf c > 0). O dIôm nnv cûn Iuu ý In vIôc su dung roI rnc hon
IuI co môf bIôn hô ró rnng frong fruong hop nnv. Ðuong nhIôn nhu duoc dô cûp fruoc do,
phuong frInh bInh Iuu fhô hIôn dnI Iuong vûn chuvôn voI fôc dô c, fuc In fu frnI snng phnI.
Vô mnf fonn hoc, dIôu nnv ung voI vIôc nhung dnc frung cun phuong frInh bInh Iuu co dô
dôc duong frong mnf phnng x~t. Honn fonn co Iý khI Inm Iôch roI rnc hon frong huong
nguoc dong (fuc In IuI dôI voI c > 0) dô xóf su Inn fruvôn cun fhông fIn frong môf huong uu
fIôn.
VIôc kIôm sonf dno dông cùng co fhô phnn fIch fu qunn dIôm khnc. fuong o dnv In
bô sung cho roI rnc hon snI phnn frung fnm duong gôc bnng môf vnI sô hnng khuvôch fnn
nhnn fno. VoI dInh Iuûf bno fonn vô huong,
( )
0
u / u
t x
c c
+ =
c c

(chú ý In phuong frInh bInh Iuu fuvôn fInh fuong ung voI / = cu), bnn roI rnc hon bno fonn
(fuong fu fhô fIch huu hnn) In

l/ 2 l/ 2
0
i i i
Ju b b
Jt x
+ ÷
÷ =
+
A
(9.3?)
frong do b
i+112
goI In hnm fhông Iuong sô. !ûv
l
l/ 2
2
i i
i
/ /
b
+
+
+
=
fno rn frong roI rnc hon snI phnn frung fnm cô dIôn. VIôc dun vno khuvôch fnn nhnn fno
Inm cho công fhuc dong bIôn dôI nhu snu:
l
l/ 2 l/ 2 l
n fnn n
( )
2
i i
i i i i
sô b ng kbuccb nban t o
/ /
b J u u
+
+ + +

+
= ÷ ÷
1 4 4 2 4 4 3
(9.38)
Sô hnng bô sung khuôch fnn dô dnng duoc fhuc fhI bnng vIôc fhûv rnng J
i+112
(u
i+1
-u
i
ì ~
J
i+112
Axcu1cx, J
i+112
In hô sô nhof nhnn fno. Þhu vûv fn co fhô fu hoI cnI gI In khuvôch fnn
fôI fhIôu cûn dô snn sInh môf roI rnc hon duong. VoI phuong frInh bInh Iuu fuvôn fInh, co
fhô dô dnng fhûv rnng (J
i+112
)
mIn
= c12, dô công fhuc dong kôf qun fro fhnnh (c > 0ì
l
l/ 2 l
( )
2 2
i i
i i i i
u u c
b c u u cu
+
+ +
+
= ÷ ÷ = (9.39)
fuc In không gI khnc hon (bûc nhûf) roI rnc hon nguoc dong, dûn dôn vIôc Jnmoson phnf
bIôu rnng |24]: "frong khnI nIôm nnv nguoc dong In môf cnch fIôp cûn fu nhIôn dô xnv
dung nhung so dô không nhIôu dông".
Inv gIo, hnn chô Ion cun so dô (bûc nhûf) nguoc dong chInh xnc In: no chí co dô chInh
xnc bûc nhûf. Hô qun In, môf hIôu ung qunn frong Inm mo nhung gInn donn vn môf dô
chInh xnc fûm fhuong frong nhung vung fron. So dô fruoc duoc mInh hon boI hInh snu,
mn frInh bnv IoI gInI sô môf bnI fonn bInh Iuu fronf, nhûn duoc bnng cnch su dung so dô
bûc nhûf nguoc dong vn so dô hIôn môf buoc fIch phnn fhoo fhoI gInn (IuIor fIôn). Tn co
fhô ngnc nhIôn nôu dô chInh xnc bûc cno hon co fhô nhûn duoc bnng vIôc mo rông khuôn
http://www.ebook.edu.vn 213
fInh, fuc In bnng vIôc xóf roI rnc hon nguoc dong bûc cno hon honc sô hnng khuvôch fnn
nhnn fno bûc cno hon.


Hình 9.9. Bình Iuu cua môt front, so dô nguoc dòng bâc nhât, v = .8, Iòi giái sau 50 buóc thòi gian
(theo [21])

Thûv rnng dôI voI so dô fuvôn fInh
(6)
, dInh Iý Codunov phnf bIôu rnng
(n) môf so dô duong chí co fhô In chInh xnc bûc nhûf,
(b) frong cnc so dô bûc nhûf, so dô bûc nhûf nguoc dong In If khuôch fnn nhûf.
Tuv nhIôn co fhô frnnh dInh Iý Codunov bnng vIôc xóf cnc so dô phI fuvôn. fuong co
bnn cun nhung so dô nhu vûv In bô sung vno so dô nguoc dong bûc nhûf cnc sô hnng phnn
khuôch fnn, kIôm sonf boI hnm gIoI hnn phI fuvôn nno do co bûc dô bno dnm duong. !ûn
dûu fIôn no duoc dô xuong boI IorIs vn Iook |5] vn frong môf ngu cnnh khnc boI vnn !oor
|43]. Thno Iuûn nhung so dô nhu vûv nnm ngonI phnm vI cun fhuvôf frInh nnv. Ðô co
nhIôu fhông fIn hon, nguoI doc chuvôn foI |22] vn nhung frInh dIôn kôm fhoo gûn dnv boI
ÐoconInck |ll] vn Jnmoson |24].
Truoc khI kôf fhúc muc nnv, cûn noI fhôm vô ho nhung so dô !nx-Wondroff dõ fhno
Iuûn chI fIôf o Ihûn l, Muc ?.2-?.3. ÐIôu cûn qunn snf fruoc fIôn In frong so dô !nx-
Wondroff vn nhung phuong nn cun no, snI phnn không gInn vn fhoI gInn không fhuc hIôn
dôc Iûp. Þo cho fhûv rnng IoI gInI frnng fhnI ôn dInh phu fhuôc vno buoc fhoI gInn su dung
frong qun frInh fIôn fhoo fhoI gInn. ÐIôu nnv In ró rnng bnng vIôc xóf phuong frInh bInh
Iuu fuvôn fInh. VoI phuong frInh nnv, so dô !nx-Wondroff In
2
l
l l l l
2
( )
( ) ( 2 )
2 2( )
n n n n n n n
i i i i i i i
c t c t
u u u u u u u
x x
+
+ ÷ + ÷
A A
= ÷ ÷ + ÷ +
A A

_______________________________________________________________________________

(6)
Môf so dô In fuvôn fInh, nôu dôI voI môf phuong frInh fuvôn fInh nhu phuong frInh bInh
Iuu fuvôn fInh, nhung hô sô c
ik
fhoo roI rnc hon (9.35) không phu fhuôc vno IoI gInI sô.
http://www.ebook.edu.vn 214
dô fnI frnng fhnI ôn dInh, IoI gInI fhon mõn
2
l l l l
2
0 ( ) ( 2 )
2 2( )
i i i i i
c t c t
u u u u u
x x
+ ÷ + ÷
A A
= ÷ ÷ + ÷ +
A A

ung voI fhông Iuong sô
2
l l
l/ 2 l l l l
( ) ( )
2 2 2 2
i i i i
i i i i i
u u u u c t c
b c u u c u u
x
+ +
+ + ÷ + ÷
+ + A v
= ÷ ÷ = ÷ ÷
A

ÐIôu do cho fhûv rnng so dô !nx-Wondroff xóf dôn su khuvôch fnn nhnn fno nno do
voI J
i+112
= cv12 (frong do v In sô CI! nhu fhuong Iô). ÐIôu nnv gInI fhIch fnI sno IoI gInI
sô cun bnI fonn bInh Iuu fronf xóf o frôn fhoo so dô !nx-Wondroff InI If nhIôu dông hon so
voI phuong phnp nhnv coc không fIôu fnn (xom HInh 9.l0). Inv gIo, Iuong khuvôch fnn
duoc xom In môf hnm cun buoc fhoI gInn (sô CI!) su dung frong fIôn frInh fhoo fhoI gInn.
ÞgonI rn, vI gIoI hnn ôn dInh cun phuong phnp !nx-Wondroff vs l nhu co fhô dô
dnng fhûv boI phnn fIch IourIor
(?)
, fn fhûv rnng phuong phnp !nx-Wondroff nnv không
duong fru fruong hop gIoI hnn v = l. Co fhô xnv dung nhung phuong nn duong cho so dô
!nx-Wondroff bnng cnch dun vno nhung hnm gIoI hnn phI fuvôn nhu dôI voI phuong phnp
nguoc dong honc phuong phnp nhof nhnn fno (xom, vI du |40, 34]).
9.S.2.S Tiêu tún tði nhûnµ hùi toún t6 huðnµ - T6m lu0c
Cho dôn nnv, fhno Iuûn chí dô cûp foI nhung bnI fonn vô huong, voI nhûn mnnh vô
phuong frInh bInh Iuu fuvôn fInh. Truoc khI khno snf mo rông foI nhung hô fhông, fn hõv
fông kôf fom fnf nhung kôf qun nhûn duoc cho dôn Iúc nnv:
SnI phnn không gInn vn fhoI gInn dôc Iûp (phuong phnp duong)
VIôc su dung snI phnn không gInn vn fhoI gInn dôc Iûp dnc bIôf phu hop voI nhung bài
toan ôn Jinb, hon nun IoI gInI frnng fhnI ôn dInh duoc kIôm sonf fron von boI fonn fu snI
phnn không gInn mn không phu fhuôc vno so dô fIôn frIôn fhoo fhoI gInn. Ðô ngnn ngun
(honc hnn chô) nhung nhIôu dông frong IoI gInI ôn dInh, su khuvôch fnn nno do cùng phnI
duoc dun vno fonn fu roI rnc hon không gInn bnng:
_______________________________________________________________________________

(?)
Hô sô khuôch dnI cun so dô !nx-Wondroff In

2
2 2
l (2 sIn ) (2cos 2) l 2 sIn 2 sIn cos
2 2 2 2 2
g i i
v v n n n
= ÷ n + n÷ = ÷ v + ÷ v
Ðo do
2
2 2 2 2 2 2 2
2 4 4 4 2 2 4
l 4 sIn 4 sIn 4 sIn cos
2 2 2 2
l 4 sIn 4 sIn l 4 (l )sIn
2 2 2
g
n n n n
= ÷ v + v + v
n n n
= ÷ v + v = ÷ v ÷ v

ÐIôu kIôn ôn dInh nhu vûv In

2
l 0 l o ÷ v > ÷ s

http://www.ebook.edu.vn 215

Hình 9.10. Bình Iuu cua môt front, so dô nháy cóc và so dô Lax-Wendroff, v = .8, Iòi giái sau 50 buóc
thòi gian (theo [21])

: snI phnn nguoc dong, honc
: dun vno nhung sô hnng khuvôch fnn nhnn fno.
Trôn fhuc fô, cn hnI cnch fIôp cûn fhuc chûf In fuong duong. VoI nhung ung dung
không ôn dInh, cûn xóf bô sung su dong gop fIôu fnn dôI voI so dô fIôn frIôn fhoo fhoI
gInn.
SnI phnn dông fhoI không gInn & fhoI gInn (nhung phuong phnp fun !nx-Wondroff)
VoI so dô !nx-Wondroff dõ fhûv rnng snI phnn không gInn vn fhoI gInn dông fhoI fno
rn su fIôu fnn (khuôch fnn) fu nhIôn nno do. !uong fIôu fnn phu fhuôc vno buoc fhoI gInn,
dô cho IoI gInI ôn dInh phu fhuôc vno buoc fhoI gInn duoc su dung frong qun frInh fIôn
frIôn fhoo fhoI gInn. VoI nhung bnI fonn không ôn dInh, so dô cun ho !nx-Wondroff (kô cn
so dô phûn fu huu hnn TnvIor-CnIorkIn |l4]) fo rn dnc bIôf huu Ich, dnc bIôf khI co chô
kIôm sonf dno dông nno do duoc xom xóf.
Þhu dõ dô cûp fruoc do, vI su qunn fnm bnn dûu cun chúng fn IIôn qunn dôn nhung
bnI fonn ôn dInh, frong bnI gInng nnv chí xóf so dô cun ho dûu fIôn.
9.S.2.4 Mð r6nµ hê th6nµ nhûnµ dinh luût huo toùn
KhI xóf hô fhông nhung dInh Iuûf bno fonn nhu phuong frInh IuIor, vIôc mo rông so
dô nguoc dong dnf rn môf bnI fonn voI ý nghIn In fôc dô song cun cn hnI fIn hIôu co fhô
dông fhoI co mnf. Ðuong nhIôn, nhung fôc dô dnc frung IIôn kôf voI phuong frInh không
ôn dInh IuIor lÐ:
0
U F U U
A
t x t x
c c c c
+ = + =
c c c c
(9.40)
In u, u+a, u-a, sno cho fôc dô cun cn hnI fIn hIôu fôn fnI khI dong In duoI nm. Không fhô su
dung môf roI rnc hon chóo cun fonn bô vocfo dong F vI dIôu nnv dûn dôn roI rnc hon xuôI
http://www.ebook.edu.vn 216
dong cho môf frong cnc song. Þôu xóf dnng fun fuvôn fInh cun phuong frInh, fhI fn co fhô
phnn rõ hô nguvôn bnn fhnnh nhung phuong frInh dnc frung vn Inm nguoc dong môI
phuong frInh fhoo fIn hIôu fôc dô song fuong ung (so dô Cournnf-Isnncson-!oos |8]),
nhung cnch fIôp cûn nnv không fhon mõn fhuôc fInh bno fonn, dIôu fûf vôu dô xu Iý dúng
cnc gInn donn (Ihûn l, Muc 2.9). Ðnv In Iý do chInh fnI sno nhung so dô dun vno roI rnc
hon không gInn frung fnm nhu so dô !nx-Wondroff vn cnc so dô xóf dôn khuvôch fnn
nhnn fno InI phô bIôn nhu vûv frong nhung nnm 60 vn ?0. Ðuong nhIôn, nhung so dô nnv
không khnc nhnu vô fIn hIôu fôc dô song vn boI vûv snn snng mo rông foI nhung hô fhông:
khuvôch fnn nhnn fno:
l
l/ 2 l
( )
2
i i
i i i
F F
b J U U
+
+ +
+
= ÷ ÷ (9.4l)
vn !nx-Wondroff :
l l/ 2
l/ 2 l
( )
2 2
i i i
i i i
F F A t
b F F
x
+ +
+ +
+ A
= ÷ ÷
A
(9.42)
Þhung nnm dûu 80 dõ co su phnf frIôn nhung so dô nguoc dong bno fonn, fu do fro
nôn rûf phô bIôn do su IInh honf vô dô phnn gInI gInn donn vn khn nnng cno cun chúng
frong nhung song xung chuvôn dông. IoI vûv phûn cuôI muc nnv công hIôn môf frInh bnv
ngnn gon hnI ho so dô nguoc dong bno fonn chInh.
So dô snI phnn phnn rõ fhông Iuong (IÐS) - !oI gInI xûp xí !Iomnnn
ÐIôm bnf dûu cun so dô snI phnn phnn rõ fhông Iuong In so dô phnf frIôn cuôI nhung
nnm 50 boI nhn fonn hoc Þgn Codunov |l?] dôI voI nhung phuong frInh không ôn dInh
IuIor lÐ. So dô nnv dun vno dnng fIch phnn cun cnc phuong frInh
(8)
. Ðnng fIch phnn cun
phuong frInh không ôn dInh IuIor lÐ (9.40) In:
( ) ( ) 0
b
b a
a
J
UJx F U F U
Jt
+ ÷ =
l
(9.43)


Hình. 9.11. Trình bày thê tích hùu han
_______________________________________________________________________________
(8)
Ðnng fIch phnn cun phuong frInh In co so cun phuong phnp fhô fIch huu hnn - xom Chuong
ll. Tuv nhIôn, gIoI fhIôu phuong phnp fhô fIch huu hnn nhu vûv In snu khI phnf frIôn so dô
Codunov.
http://www.ebook.edu.vn 217
ÐôI voI IoI gInI sô cun bnI fonn, mIôn qunn fnm duoc chIn fhnnh nhung khonng (fhoo
fhuûf ngu fhô fIch huu hnn) vn ûn sô cun IoI gInI sô !
I
In nhung dnI Iuong dong frung
bInh frôn khonng fuong ung (xom HInh 9.ll) fhnv vI nhung gIn frI dIôm nhu frong
phuong phnp snI phnn huu hnn. Cnc bIôn cun khonng i duoc dnnh dûu In i±112. Þhu
mInh hon frong hInh, cnc khonng không cûn co dô dnI không dôI (h
I-l
= h
I
= h
I+l
). Iuoc dûu
fIôn cun phuong phnp Codunov gôm xnv dung InI fung buoc su phnn bô IIôn fuc nhung
bIôn dong fu cnc frung bInh ô. Su Iun chon don gInn nhûf In xnv dung InI hnng sô fung
buoc nhu mInh hon frong hInh
(9)
. TnI nhung mnf phnn cnch khonng, phnn bô bIôn dong
vûv In không IIôn fuc. Inv gIo, fôn fnI nhung IoI gInI chInh xnc cun phuong frInh IuIor lÐ
cho du IIôu bnn dûu gôm hnI frnng fhnI không dôI fnch bIôf boI gInn donn - bnI fonn nnv
duoc bIôf frong chuvôn khno In bnI fonn !Iomnnn, vn np dung dnc bIôf cho dong frong môf
ông xung. !oI gInI gôm nhung song co bnn (song xung, gInn donn fIôp xúc, song mo rông)
bnf nguôn fu mnf phnn cnch, nhu mInh hon frong HInh. 9.l2 dôI voI bnI fonn ông xung.


Hình. 9.12. So dô trình bày Iòi giái bài toán Riemann

Môf fhuôc fInh fhú vI cun IoI gInI In nhung bIôn dong không fhnv dôI doc fhoo nhung
duong fhnng frong không gInn x~t (ngu ý rnng IoI gInI In fu fuong fu). Ðnc bIôf, no không
fhnv dôI fhoo fhoI gInn fnI vI frI mnf phnn cnch. VI hnI IoI gInI fnI môI mnf phnn cnch cun
môf khonng không fuong fnc (mn gnn bIôn frôn fhoo buoc fhoI gInn), nhu vûv co fhô fInh
fonn IoI gInI chInh xnc fnI muc fhoI gInn moI fu du IIôu hnng sô fung buoc bnn dûu. ÐIôu
nnv cûu fhnnh buoc fhu hnI frong phuong phnp Codunov, goI In buoc fIôn hon. Tu IoI gInI
chInh xnc fnI muc fhoI gInn moI, co fhô fInh fonn nhung frung bInh ô moI dô khoI dông InI
qun frInh. Þo cûu fhnnh buoc fhu bn cun phuong phnp, goI In bu6c cbicu.
_______________________________________________________________________________
(9)
Trong khuôn khô nnv, dô chInh xnc cno hon nhûn duoc bnng vIôc xnv dung InI dn fhuc bûc
cno hon fhoo fung buoc. Cnch fIôp cûn nnv, goI In cnch fIôp cûn ngonI suv bIôn |22], duoc su dung
rông rõI voI vIôc xnv dung InI fuvôn fInh fung buoc vn duoc bIôf frong cnc chuvôn khno In fIôp cûn
M!SC! (so dô frung fnm nguoc dong don dIôu dôI voI cnc dInh Iuûf bno fonn).
http://www.ebook.edu.vn 218
Trôn fhuc fô, co fhô fInh fonn fruc fIôp cnc frung bInh ô fnI muc fhoI gInn moI mn
không cûn fInh fonn chI fIôf IoI gInI. Thuc vûv, fIch phnn fhoo fhoI gInn gIun t
n
vn t
n+1
=
t
n
+At,

np dung dnng fIch phnn cun phuong frInh cho khonng i, fn fhûv
l l
l/ 2 l/ 2
l
l/ 2 l/ 2
l/ 2 l/ 2
0
n n
n
n
i i t t
n n
i i
i i t t
U Jx U Jx F Jt F Jt
+ +
+ +
+
+ ÷
÷ ÷
÷ + ÷ =
l l l l
(9.44)
IIôu fhuc nnv don gInn hon nhIôu vI U
n
= U
i
n
= const frôn khonng vn F
i±112
không dôI
snu buoc fhoI gInn. ÞgonI rn, U
i
n+1
In frung bInh frong khonng IoI gInI fnI muc fhoI gInn
moI,
i
n
i
n i
i
h U ax U f
1 1 2 / 1
2 / 1
+ + +
÷
= . Kôf qun cuôI cung In
l
l/ 2 l/ 2
( ) ( ) 0
n n
i i i i i
U U b F F t
+
+ ÷
÷ + ÷ A =
honc chIn cho b
i
At,
l
l/ 2 l/ 2
0
n n
i i i i
i
U U F F
t b
+
+ ÷
÷ ÷
+ =
A
(9.45)
fu do chúng fn suv dIôn rnng so dô Codunov In môf roI rnc hon (gInn donn hon) bno fonn
cun phuong frInh IuIor lÐ voI hnm fhông Iuong sô

l/ 2 n l/ 2
( ( , ))
i cbtnb x c i
b F U x t
+ +
= (9.46)
kôf hop voI buoc fhoI gInn IuIor fIôn. Ðnv In môf roI rnc hon (gInn donn hon) nguoc dong
ró rnng bnng vIôc np dung no cho phuong frInh bInh Iuu fuvôn fInh. VI IoI gInI chInh xnc
cun phuong frInh bInh Iuu fuvôn fInh In IoI gInI bnn dûu chuvôn dông voI fôc dô c, no cho
fhûv rnng (voI c > 0ì
l/ 2 l/ 2 l i i i i
b cu oà b cu
+ ÷ ÷
= =
vn fn phuc hôI roI rnc hon (su gInn donn hon) nguoc dong bûc nhûf.
Hnn chô qunn frong cun so dô Codunov In fInh fonn !(x
I+l/2
, f)
chInh xnc
vôu cûu IoI gInI
bnI fonn dnI sô phI fuvôn, fuc In chI phI fInh fonn. Inv gIo, vI hûu hôf fhông fIn chun
frong IoI gInI chInh xnc bI mûf boI qun frInh Iûv frung bInh, !oo |33] goI ý fhnv fhô bnI
fonn !Iomnnn chInh xnc bnng môf bnI fonn fuvôn fInh
l/ 2
0
i
U U
A
t x
+
c c
+ =
c c
°

frong do
2 / 1
~
+ i
A In môf hnm cun !
I
vn !
I+l
, duoc chon dô fhon mõn nhung fhuôc fInh nhûf
dInh:
l. A
~
(!, !) = A(!);
2.
2 / 1
~
+ i
A co môf fûp hop dûv du nhung frI rIông fhuc cho bûf ky cnp nno cun !
I
vn !
I+l
;
3.
2 / 1
~
+ i
A (!
I+l
-!
I
) = I
I+l-
I
I
.
ÐIôu kIôn dûu fIôn duoc vôu cûu cho su chnf chõ, dIôu kIôn fhu hnI bno dnm bnI fonn
fuvôn fInh co IoI gInI, vn dIôu kIôn fhu bn In dIôu kIôn du dô so dô bno fonn. Þo cùng co
fhuôc fInh bô sung fuvôf voI In IoI gInI bnI fonn fuvôn fInh dông nhûf voI IoI gInI bnI fonn
chInh xnc khI co mnf môf song don.
http://www.ebook.edu.vn 219
Inv gIo, IoI gInI cun bnI fonn fuvôn fInh duoc fIm khn dô dnng boI Iý fhuvôf dnc frung.
Þhnn phuong frInh fuvôn fInh voI mn frûn L cun vocfo rIông frnI cun
2 / 1
~
+ i
A , fn nhûn duoc
l/ 2
0
i
U U U U
L LA L L
t x t x
+
c c c c
+ = + A =
c c c c
°

frong do A In mn frûn (duong chóo) nhung frI rIông cun
2 / 1
~
+ i
A . Chúng In nhung phuong
frInh fuvôn fInh bInh Iuu duoc khu ghóp voI nhung bIôn dnc frung In cnc fhnnh phûn cun
vocfo !!. VoI nhung phuong frInh IuIor lÐ, co bn fhnnh phûn. Þho rnng
l 2 3 l l 2 3
( , , ) ; ( , , )
t t
i i
LU LU
+
= o o o = þ þ þ
vn snp xôp cnc frI rIông fhoo fhu fu fnng dûn, IoI gInI bnI fonn fuvôn fInh fhô hIôn môf
cnch hô fhông duoI dnv (duoI dnng nhung bIôn dnc frung) vn voI fruong hop cun hInh võ

1
<0, ì
2
, ì
J
> 0ì,



Hình. 9.13. Lòi giái bài toán tuyên tính Riemann

l/ 2 l 2 3 l/ 2 l 2 3
( , , ) ; ( , , )
t t
i i
LU U R
+ +
= þ o o ÷ = þ o o
frong do R In mn frûn vocfo rIông phnI cun
2 / 1
~
+ i
A (nghIch dno cun L). Ðong fuong ung nhu
vûv In (fhông Iuong fuvôn fInh)
l / 2 l/ 2 l/ 2 l / 2 l l
l
l l l
l/ 2 l
( ) ( ,0,0)
( ,0,0) ( )
( )
t
i i i i i i i
t
i i i i
i i i i
F F A U U F A R
F R R F R L U U
F A U U
+ + + +
÷
+
÷
+ +
= + ÷ = + þ ÷ o
= + A þ ÷ o = + A ÷
= + ÷
° °
°

honc
http://www.ebook.edu.vn 220
l/ 2 l l/ 2 l l/ 2 l l/ 2 2 2 3 3
l 2 2 3 3 l l
l l/ 2 l
( ) (0, , )
(0, , ) ( )
( )
t
i i i i i i i
t
i i i i
i i i i
F F A U U F A R
F R F R L U U
F A U U
+ + + + + + +
+
+ + +
+
+ + +
= + ÷ = + þ ÷ o þ ÷ o
= + A þ ÷ o þ ÷ o = ÷ A ÷
= + ÷
° °
°

nhung qunn hô, fu do fhûv rnng snI phnn fhông Iuong I
I+l
- I
I
, chIn fhnnh phûn duong vn
phûn nm dô fInh fonn I
I+l/2
, co fôn goI In phnn rõ snI phnn fhông Iuong. Inng vIôc phnn rõ
snI phnn fhông Iuong, so dô fu dông Inm cho so dô snI phnn fhIch nghI voI nhung dnI Iu-
ong dong dIn phuong. Þhu vûv do In so dô IoI gInI snI phnn fhIch hop nhu dõ noI qun frong
IoI gIoI fhIôu.
!ûv frung bInh hnI bIôu fhuc fruoc dnv, dnng fhu bn cun so dô cun !oo nhûn duoc:
l
l / 2 l/ 2 l l/ 2
l
( )
2 2
i i
i i i i
F F
F A U U
+
+ + + +
+
= ÷ ÷
°
(9.4?)
frong do
÷
+
+
+ +
+ =
2 / 1 2 / 1 2 / 1
~ ~ ~
i i i
A A A . Inv gIo, chInh xnc do In dnng công fhuc dong khuvôch fnn
nhnn fno (9.4l), chí co dIôu o dnv hô sô khuvôch fnn duoc fhnv fhô boI môf mn frûn
khuvôch fnn.
TIôp cûn phnn rõ snI phnn fhông Iuong dI fIôn phong boI !oo dõ gnp fhnnh công dnng
kô. Môf vnI so dô kIôu nnv, cùng goI In IoI gInI xûp xí !Iomnnn duoc phnf frIôn fu nhung
nnm dûu 80 (|32, l3, l5, 3?]), frong sô do phô bIôn nhûf chnc In so dô Oshor |32].
So dô phnn rõ vócfo fhông Iuong (IVS)
fuong cun phnn rõ vocfo fhông Iuong duoc gIoI fhIôu frong dông Iuc hoc chûf Iong
fInh fonn boI SIogor nnd WnrmIng |39]. Ý fuong dõ dô xuong fruoc do frong vûf Iý hnng
không boI Snndors vn Irondorgnsf |35] nhung duoc phnf hIôn dôc Iûp boI Sfogor vn
WnrmIng. ÐIôm bnf dûu cun so dô Sfogor vn WnrmIng In fhûv rnng nhung dong không
nhof chIu nón In nhung hnm dông nhûf dô môf frong nhung bIôn bno fonn. Vûv fhoo dInh
Iý IuIor,

( )
( ) ( )
F U
F U U A U U
U
c
= =
c
(9.48)
Inv gIo, mn frûn jncobInn fhông Iuong A In duong chóo honn fonn vn co fhô chIn rn
phûn duong vn phûn nm (xom muc fruoc dnv)
( )
A A
A R L R L R L R L
+ ÷
+ ÷ + ÷
= A = A + A = A + A
1 2 3 1 2 3
(9.49)
ung voI fhông Iuong phnn rõ
F A U F A U
+ + ÷ ÷
= = (9.50)
Inv gIo, nhung fhông Iuong phnn rõ I
±
chí IIôn kôf nhung frI rIông duong (fuong fu
nm), co fhô su dung nhung công fhuc snI phnn nguoc dong dô roI rnc hon nhung dno hnm
fhông Iuong fuong ung.
Su phnn rõ vocfo fhông Iuong Sfogor vn WnnnIng bI fhIôu fInh IIôn fuc fnI nhung
dIôm, fnI do frI rIông cun A frIôf fIôu (dIôm fnch dong vn dIôm nm fhnnh). Ðô khnc phuc
vûn dô nnv, vnn !oor phnf frIôn môf phnn rõ vócfo fhông Iuong fhnv fhô, IIôn fuc |44], mn
http://www.ebook.edu.vn 221
không con dun vno fhuôc fInh dông nhûf cun nhung vocfo dong không nhof. Þhung vôu
cûu co bnn In:
: nhung fhông Iuong phnn rõ công InI fhnnh fhông Iuong fông công: I
+
+ I
-
= I,
: nhung jncobInn fhông Iuong phnn rõ chí co nhung frI rIông duong (nm fuong ung),
: I
-
= 0 cho dong sIôu nm (fuong ung In I
+
= 0 cho dong sIôu nm voI vûn fôc nm).
Vnn !oor gnn môf vnI vôu cûu bô sung dnc bIôf dô bno dnm dô phnn gInI IInh honf cun
gInn donn.
Cnch fIôp cûn vocfo fhông Iuong phnn rõ vn so dô Vnn !oor noI rIông fro nôn rûf phô
bIôn frong công dông CIÐ |42, 36], nhung no som duoc nhûn fhuc rnng so dô vocfo fhông
Iuong phnn rõ fIôu fnn qun muc fnI gInn donn fIôp xúc (bIôn vn nhung Iop fruof) |45]. Ðô
frnnh dIôu nnv frong khI vûn gIu suc mnnh cun so dô vocfo fhông Iuong phnn rõ, môf so
dô vocfo fhông Iuong phnn rõ cnI fIôn vun duoc phnf frIôn gûn dnv boI !Iou vn Sfoffon |29]
(So dô A!SM). So dô C!SI cun Jnmoson |24], mnc du dong chnv fhIôf Iûp frôn hInh fhuc
khuvôch fnn nhnn fno, vô co bnn fhô hIôn fuong duong voI so dô snu. CuôI cung, CoquoI
vn !Iou |6] dô xuûf môf fhu fuc dô xnv dung so dô snI phnn phnn rõ/vocfo fhông Iuong InI
ghóp dô kôf hop suc mnnh cun so dô vocfo fhông Iuong phnn rõ voI nhung song xung vn
song mo rông mnnh, vn dô chInh xnc cun so dô snI phnn fhông Iuong phnn rõ dôI voI
nhung gInn donn fIôp xúc. Ho dnc bIôf khno snf so dô InI !oor/Oshor, mn cung cûp nhung
kôf qun co dô chInh xnc co fhô so snnh duoc voI so dô cun Oshor dô fInh fonn dong nhof
voI chI phI If hon so dô IVS cun !oor.
9.S.2.5 Kêt luûn
VoI nhung hô fhông dInh Iuûf bno fonn nhu phuong frInh IuIor (vn dôI voI nhung bnI
fonn khuvôch fnn bInh Iuu fhông frI), dõ chí rn rnng su fIôu fnn nno do phnI duoc dun vno
frong fonn fu roI rnc hIôn dô kIôm sonf (vn fhûm chI ngnn ngun) su xuûf hIôn nhung
nhIôu dông gIn. Vô co bnn dIôu nnv co fhô dnf duoc fhoo hnI cnch, fuc In bnng dun vno
khuvôch fnn nhnn fno honc bnng cnch su dung so dô IÐS/IVS nguoc dong. Trôn fhuc fô,
no cho fhûv (xom fhôm |45, 6]) cnc so dô IÐS/IVS nguoc dong fhûf rn fuong duong voI so
dô khuvôch fnn nhnn fno voI môf mn frûn khuvôch fnn.
Vûn dô con fôn fnI duv nhûf fnI gInI donn nnv In Iun chon gIun hnI cnch fIôp cûn. Co
môf vnI nguvôn fnc chí dno chung mn co Iõ phnn nnh su fhIôn vI cun fnc gIn vn nhu vûv co
fhô gnv frnnh cõI, bnv gIo duoc gIoI fhIôu.
- VoI dong ôn dInh cûn nm fhnnh, vI nhung song xung không qun mnnh, khuvôch fnn
nhnn fno vô huong co Iõ In cnch fIôp cûn fôf nhûf. Þo không dnf vô fInh fonn, don gInn Iûp
frInh vn fhoo Jnmoson |24], kôf hop voI môf so dô chuvôn dô phnn gInI, no bnf nhung song
xung frong khonng bn dIôm phIn frong.
- Þguoc InI voI sô Mnch cno, dong IIôn qunn dôn nhung song xung mnnh vn dôI voI
dong không ôn dInh voI song xung chuvôn dông, mn frûn khuvôch fnn, fuc In so dô nguoc
dong IÐS/IVS duoc vôu cûu. Chúng fôn kóm hon nhung cung cûp dô phnn gInI co fhô fôf
nhûf cho song xung, vn qunn frong hon voI nhung ung dung nhof, co nhung gInn donn
fIôp xúc.
http://www.ebook.edu.vn 222
9.3.3 Iuu ¢Lon toún tu ûn
So dô ûn co bnn fuvôn fInh (9.26) co fhô duoc vIôf nhu snu
( )
n
| R
U R U
t U
c
+ u o = ÷

A c


Trong muc nnv, chúng fn khno snf fom fnf Inm sno co fhô don gInn no môf cnch hIôu
qun. Ðô don gInn, hõv xóf phuong frInh IuIor 2Ð roI rnc hon frôn môf IuoI Ðô cnc. Þhu
vûv bIôu fhuc fông qunf dôI voI R
i,j


l/ 2, l/ 2, l/ 2, l/ 2,
,
i j i j i j i j
i j
F F G G
R
x y
+ ÷ + ÷
÷ ÷
= +
A A
(9.5l)
frong do II
±l/2,j
vn C
I,j±l/2
In khuvôch fnn nhnn fno dun frôn hnm fhông Iuong sô IÐS/IVS
nguoc dong. Inv gIo nhu dõ dô cûp frong muc 9.3.2.2, nhung hnm dong chí bno gôm cnc
dIôm Inng gIông (i, j vn i +1, j dôI voI dong I
I+l/2,j
) chí co dô chInh xnc bûc nhûf, vn dô co dô
chInh xnc cno hon fn cûn mo rông fInh fonn bnng khuôn fInh. Kôf qun In mn frûn
JncobInn cR1cU co nhIôu dûu vno hon (vn nhu vûv In dnI rông hon) dôI voI roI rnc hon bûc
nhûf. Su don gInn hon dûu fIôn noI chung In su dung mn frûn JncobInn cun công fhuc
fhông Iuong bûc nhûf fhûm chI khI so dô bûc cno duoc su dung frong fonn fu hIôn.
Ðon gInn hon bûc nhûf
bâc nbât
| R | R
t U t U

c c
+ u ÷ + u

A c A c


Su don gInn hon nnv gInm bof dnI fûn hô fhông fuvôn fInh vn (vI công fhuc dong bûc
nhûf fIôu fnn nhIôu hon) cnI fhIôn uu fhô duong chóo cun no nhu sõ duoc fhûv vô snu. Kôf
qun In IoI gInI cun hô fhông fuvôn fInh duoc don gInn dnng kô, gInm bof chI phI fInh fonn
frôn Iûn Inp. Mnf khnc, su don gInn hon nnv co môf hIôu ung (nguoc) Iôn suûf hôI fu cun
so dô Inp. HIôu ung nnv co fhô nghIôn cuu boI môf dIôm IourIor cô dInh fuvôn fInh honc
phnn fIch mn frûn dûv du. Môf vnI nghIôn cuu bnI fonn không nhof lÐ |25, 2, l6] chí rn
rnng voI kôf qun don gInn hon, sõ xuûf hIôn buoc fhoI gInn fôI uu ung voI sô CI! gIun l0
vn l00 fhoo do hôI fu In nhnnh nhûf, frong khI nguoc InI, su hôI fu IIôn fuc cnI fhIôn khI
At fnng nôu không fhuc hIôn su don gInn hon nno, ung voI vIôc In: so dô fuvôn fInh fhoo
buoc fhoI gInn co xu huong fIôn vô phIn phuong phnp Þowfon frong gIoI hnn At÷ ·. Tuv
vûv, voI buoc fhoI gInn duoc chon gûn fôI uu (frong môf phnm vI khn rông), su gInm fhoI
gInn CI!/Iûn Inp co fnc dung hon In suv fhonI hôI fu, dnc bIôf dôI voI nhung bnI fonn 2Ð
vn 3Ð.
TnI gInI donn nnv, chúng fn vIôf bIôu fhuc dûv du cun so dô don gInn hon cho phuong
frInh 2Ð IuIor. VI
l/ 2, l/ 2, l/ 2, l/ 2,
,
i j i j i j i j
i j
F F G G
R
x y
+ ÷ + ÷
÷ ÷
= +
A A

fonn fu ûn don gInn hon In
http://www.ebook.edu.vn 223
l/ 2, l/ 2,
, l, l,
l, l,
, l/ 2 , l/ 2
, l , l
, l , l
l/ 2, l/ 2
,
l l
( )
l l
l
(
i i
j
bâc nbât
i j i j
i j i j i j
i j i j
C B
i j i j
i j i j
i j i j
C Bj
i j i
i j
F F
R
U U U
U x U x U
G G
U U
y U y U
F F
x U

+ ÷
+ ÷
+ ÷
+ ÷
+ ÷
+ ÷
+ ÷
c c
c ÷
o = o + o
c A c A c
c c
÷
+ o + o
A c A c
c c
+ ÷
A c
1 4 44 2 4 4 43 1 4 44 2 4 4 43
1 4 4 4 2 4 4 43 1 4 4 4 2 4 4 43
, , l/ 2 , l/ 2
,
, , ,
l
) ( )
j i j i j
i j
i j i j i j
A
G G
U
U y U U
+ ÷
c c
+ ÷ o

c A c c


1 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 2 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 3
(9.52)
frong do nhung công fhuc fhông Iuong sõ duoc Iûv fnI bûc nhûf. Inv gIo, dôI voI môf vnI so
dô, dnc bIôf so dô snI phnn fhông Iuong fông qunf vn so dô IÐS !oo noI rIông, bIôu fhuc
chInh xnc cun fhông Iuong jncobInn In sô phuc bI IonI. Þhu vûv su don gInn hon bûc hnI
gôm fhnv fhô jncobInn fhông Iuong sô chInh xnc boI su xûp xí nno do.
Ðon gInn hon bûc hnI: Thnv fhô jncobInn fhông Iuong sô chInh xnc boI su xûp xí fhIch
hop nno do.
Inv gIo, su don gInn hon bûc hnI co fhô co nhung hIôu ung nguoc Iôn su hôI fu cun
qun frInh vn dnc bIôf cnc xûp xí nhûf dInh co fhô hIôu qun hon nhung cnI khnc, phu fhuôc
vno công fhuc fhông Iuong sô su dung frong fonn fu hIôn. InI fonn nnv duoc nghIôn cuu
bnng vIôc su dung phnn fIch dIôm cô dInh frong |25, 2, l6], fu do co fhô nhûn duoc nhung
nguvôn fnc chí dno dô Iun chon môf xûp xí jncobInn fhông Iuong fhIch hop. Þhung kôf qun
chInh duoc fông kôf o duoI dnv:
ÐôI voI khuvôch fnn nhnn fno vô huong
Hnm fhông Iuong sô bûc nhûf nhu vûv In
, l,
l/ 2, l/ 2, l, ,
( )
2
i j i j
i j i j i j i j
F F
F J U U
+
+ + +
+
= ÷ ÷
Þhung xûp xí fôf cun jncobInn fhông Iuong
l/ 2, l, , l,
l/ 2,
l,
l/ 2, , , ,
l/ 2,
,
2 2
2 2
i j i j i j i j
i j
i j
i j i j i j i j
i j
i j
F A A A |
J |
U
F A A A |
J |
U
+ + +
+
+
+
+
c + ¸
~ ÷ ~
c
c + ¸
~ + ~
c
(9.53)
frong do ¸
A
In môf sô fhuc Ion hon bnn kInh phô cun A. Su xûp xí nnv duoc dô xuong boI
Yoon vn Jnmoson |4?]. Þo bno dnm hô fhông fuvôn fInh duoc gInI fhoo duong chóo. Þôu
dong gop khuvôch fnn nhnn fno bI bo qun, ung voI snI phnn frung fnm fhuûn fuý, uu fhô
duong chóo mûf dI voI nhung buoc fhoI gInn Ion Inm cho hô fhông fuvôn fInh gInI kho hon.
Thuc vûv, voI snI phnn frung fnm fhuûn fuý, cnc sô hnng duong chóo frIôf fIôu cung nhnu
frong bIôu fhuc cun fonn fu ûn (9.53).
ÐôI voI so dô IVS
http://www.ebook.edu.vn 224
VoI nhung so dô IVS, hnm fhông Iuong sô bûc nhûf In
l / 2, , l, i j i j i j
F F F
+ ÷
+ +
= +
ÞoI chung, vn dnc bIôf frong so dô vnn !oor IVS, uoc Iuong jncobInn fhông Iuong sô
chInh xnc fuong dôI don gInn vn không cûn su don gInn hon nno.
ÐôI voI so dô IÐS cun !oo
Trong fruong hop nnv, hnm fhông Iuong sô
l
l / 2 l/ 2 l l/ 2
l
( )
2 2
i i
i i i i
F F
F A U U
+
+ + + +
+
= ÷ ÷
°

Þhung xûp xí fôf cun jncobInn fhông Iuong In
l/ 2, l,
l/ 2, l/ 2, l,
l,
l/ 2, ,
l/ 2, l/ 2, l,
,
l
2 2
l
2 2
i j i j
i j i j i j
i j
i j i j
i j i j i j
i j
F A
A A boàc A
U
F A
A A boàc A
U
+ + ÷ ÷
+ + +
+
+ + +
+ + +
c
~ ÷ ~
c
c
~ + ~
c
° °
° °
(9.54)
Su xûp xí dô xuong boI Yoon vn Jnmoson (9.53) cùng co hIôu qun khI su dung kôf hop
voI so dô !oo.
VoI hnI fruong hop moI nhu vûv, uu fhô duong chóo cun hô fhông fuvôn fInh In hô qun
fruc fIôp cun vIôc su dung snI phnn nguoc dong bûc nhûf.
Tom InI, fûf cn cnc don gInn hon Inm cho phuong frInh fuvôn fInh ung voI dIôm i, j

, l, l, , l , l , i j i i j i i j j i j j i j i j
A
|
A U B U C U B U C U R
t
÷ + ÷ +

+ u o + u o + u o + u o + u o = ÷

A

1 4 2 43
(9.55)
Inng cnch dun vno nhung fonn fu chuvôn vI c
±
I
, c
±
j
voI chí sô fuong ung i vn j, co fhô
vIôf InI frong dnng gon (dôI voI u = 1 honc xóf hô sô u frong mn frûn B vn C)
l l l l
, , i i i i j i j i i j i j
A B C B C U R
÷ + ÷ +

+ c + c + c + c o = ÷

(9.56)
9.3.4 Iuu ¢Lon ¢LIên Iuo¢ uIuI Lê tLônu tuyên tInL
9.S.4.J Bùi toún JD
Truoc hôf chúng fn xóf môf bnI fonn lÐ. Trong fruong hop nnv hô fhông fuvôn fInh
cûn gInI fôI gInn fhnnh
l l
i i i i i i
A B C U R
÷ +

+ c + c o = ÷


Ðnv In fruong hop phnn fIch dong fun môf chIôu frong voI phun (bnI fonn duoc xóf
frong Ihûn l, nhung Muc ?.2-?.3) Inm vI du. Inv gIo, hô fhông nnv In môf hô fhông khôI
duong chóo co fhô gInI rûf hIôu qun bnng khu fruc fIôp (fhuûf gInI fnch !! honc Thomns,
xom Muc 8.5.4). Vûv vôu cûu rnng, vIôc fInh fonn bô sung frôn buoc fhoI gInn bnng
phuong phnp ûn phnI gInm môf cnch fuong dôI so voI phuong phnp hIôn, vn phuong phnp
fInh fonn ûn In hIôu qun hon. Trôn fhuc fô, khI không co su xûp xí nno duoc dun vno fonn
http://www.ebook.edu.vn 225
fu ûn, su hôI fu fôf nhûf (fIôm cûn) vn nhu vûv co hIôu qun fôf nhûf sõ nhûn duoc frong
gIoI hnn At÷ ·, frong do phuong phnp ûn fhoo buoc fhoI gInn fhûf rn fro fhnnh phuong
phnp Þowfon dõ bIôf dôI voI fhuôc fInh hôI fu bûc hnI cun no.
9.S.4.2 Bùi toún 2D
VoI bnI fonn 2Ð, hô fhông fuvôn fInh co 4 phuong frInh IIôn qunn voI dIôm i, j (9.56)
kôf hop voI 5 bIôn dong cûp nhûf snu dnv: o!
I,j
, o!
I+l,j
, o!
I-l,j,
o!
I,j+l
vn o!
I,j-l
. Su ghóp nôI
nnv fhô hIôn vô mnf so dô boI chu fhûp duoI dnv.

Ðô xnc dInh bnn chûf cun hô fhông fuvôn fInh cûn gInI, ûn sô phnI duoc snp xôp. CIn
fhIôf rnng chúng dnng duoc snp xôp fhoo hnng (fhu fu nhu frong snch fu dIôn):
o!
ll
,..o!
ml
, o!
l2
,..o!
m2
,..nôu o do m dIôm/hnng. Þhu vûv, phuong frInh cho dIôm i, j In
phuong frInh fhu (i+(j-1ìmì vn nhung cnp ûn sô co nhung sô i+(j-2ìm, i-1+(j-1ìm, i+(j-1ìm,
i+1+(j-1ìm, i+jm, fuc In hô fhông co cûu frúc nhu duoc fhûv duoI dnv. Trôn fhuc fô, vI co 4
ûn sô dôI voI môf dIôm, cûu frúc dun rn In cûu frúc khôI cun hô fhông fuvôn fInh, môI
chúng dnng In môf khôI 4 x 4. Thûv rnng hô fhông In fhun nhung không con In khôI 3
duong chóo. Trong nhung honn cnnh nnv, khu fruc fIôp fro nôn chI phI qun Ion cn dôI voI
fhoI gInn CI! vn Iuu fru, vn dIôu nnv fro fhnnh fhûm chI con fô hon voI nhung bnI fonn
bn chIôu. ÞoI cnch khnc, ky fhuûf Inp dô cûp frong Muc l.l.l co fhô duoc su dung. TnI gInI
donn nnv, hnI bInh Iuûn duoc fhuc hIôn:
: VoI nhung fonn fu ûn nguoc dong chóo (honc khuôch fnn) nhu dõ dô cûp frong muc
fruoc, hô fhông fuvôn fInh (9.56) In frôI fhoo khôI duong chóo. ÐIôu nnv bno dnm cho su
hôI fu cun ky fhuûf Inp cô dIôn vn cûu fhnnh IoI Ich môf phIn cun vIôc su dung so dô nguoc
dong chóo.
: IoI vI nhIôu xûp xí duoc fhuc hIôn frong gInI donn fhu hnI (Iun chon fonn fu ûn), noI
chung không dnng gInI hô fhông fuvôn fInh (9.56) voI dô chInh xnc Ion, dô môf IoI gInI xûp
xí nhung nhnnh vô fông qunf duoc un chuông. Ðnv In fnI sno chí môf sô If, vn frong dn sô
cnc fruong hop In môf Inp fuvôn fInh duoc fhuc hIôn
(l0)
.
_______________________________________________________________________________
(l0)
Þhu dõ dô cûp frong muc fruoc, khI xûp xí duoc dun vno fonn fu ûn, su hôI fu fôf nhûf nhûn
duoc dôI voI Af ÷ 0 (phuong phnp Þowfon), frong fruong hop do no fro nôn dnng gIn dô gInI hô
fhông fuvôn fInh môf cnch chInh xnc. Ðnv In cnch fIôp cûn duoc funn fhu frong phuong phnp Inp
Þowfon. Môf bnI fonn chIn khon frong nhung phuong phnp nnv In fIm môf cnch kInh fô dô su dung
fonn fu ûn không xûp xí. ÞhIôu fhông fIn vô phuong phnp nnm ngonI phnm vI cun bnI gInng nnv co
fhô fIm fhûv frong |l2].

http://www.ebook.edu.vn 226


Inv gIo chúng fn hõv mô fn môf vnI chI fIôf Inm sno fhIôf Iûp duoc chIôn Iuoc Inp nnv.
Truoc hôf, hõv goI InI phuong frInh fuvôn fInh ung voI dIôm i, j (dô don gInn, chúng fn xóf
u = 1, so dô ûn honn fonn).
,
l l l l
, ,
i j
i i i i j j j j i j i j
A
A B C B C U R
÷ + ÷ +
+ c + c + c + c o = ÷

1 4 4 4 4 4 4 2 4 4 4 4 4 4 3

frong do A t A + A = / 1 . Ðnng fông qunf cun phuong phnp Inp dô gInI hô fhông fuvôn fInh
fuong ung In (Muc l.l.l)
( l) ( )
( )
k k
B U R B A U
+
o = ÷ + ÷ o
Co nhIôu phuong phnp Inp fuong ung voI Iun chon khnc dôI voI B. Inv gIo chúng fn
IIôf kô môf vnI phuong phnp phô bIôn dôI voI so dô ûn fhoo buoc fhoI gInn.
ÐIôm JncobI B
i,j
= A . Công fhuc Inp nhu vûv In
( l) l l l l ( )
, , ,
k k
i j i j i i i i j j j j i j
A U R B C B C U
+ ÷ + ÷ +
o = ÷ ÷ c + c + c + c o

(9.5?)
ÐIôm Cnuss-SoIdoI B
i,j
= A + I
I
c
I
-l
+ I
j
c
j
-l
(quóf duoI) honc B
i,j
= A + C
I
c
I
+l
+ C
j
c
j
+l
(quóf
frôn). VoI quóf duoI, công fhuc Inp nhu vûv In
l l ( l) l l ( )
, , ,
k k
i i j j i j i j i i j j i j
A B B U R C C U
÷ ÷ + + +
+ c + c o = ÷ ÷ c + c o

(9.58)
ÐIôm dôI xung SoIdoI Cnuss B
i,j
= | A + I
I
c
I
-l
+ I
j
c
j
-l
] A
-1
| A + C
I
c
I
+l
+ C
j
c
j
+l
]
Ihuong phnp nnv fuong fu voI quóf Cnuss -SoIdoI duoI, fIôp fhoo quóf Cnuss-SoIdoI
frôn. Thûf In fuvôf voI khI xóf buoc Inp dûu fIôn bnf dûu fu phong donn bnn dûu
(0)
,
0
i j
U o = ,
*
l l l l l (l)
, , i i j j i i j j i j i j
U
A B B A A C C U R
÷ ÷ ÷ + +
o
+ c + c + c + c o = ÷

1 4 4 4 4 44 2 4 4 4 4 4 43
(9.59)
mn co fhô phnn rn hnI buoc, fuc In
l l *
,
l l l (l) *
,
i i j j i j
i i j j i j
A B B U R
A A C C U U
÷ ÷
÷ + +
+ c + c o = ÷

+ c + c o = o


http://www.ebook.edu.vn 227
Inv gIo, buoc dûu fIôn ró rnng In môf quóf Cnuss-SoIdoI duoI. Snu do dô cûp dôn buoc
fhu hnI bnng cnch nhnn no voI A ,
l l (l) * l l *
, , i i j j i j i j i i j j
A C C U A U R B B U
+ + ÷ ÷
+ c + c o = o = ÷ ÷ c + c o


dnv fhuc In môf quóf Cnuss-SoIdoI frôn. Trong fhuc hnnh, vIôc fhuc hIôn hIôu qun nhûf In
fhu fuc hnI buoc snu dnv
l l *
,
l l (l) *
,
i i j j i j
i i j j i j
A B B U R
A C C U A U
÷ ÷
+ +
+ c + c o = ÷

+ c + c o = o

(9.60)
Chú ý rnng voI phuong phnp nnv, mn frûn Inp I (quv dInh fruoc) xuûf hIôn nhu fIch
nhung sô hnng mn fhô hIôn phóp nhnn fu hon xûp xí cun mn frûn hô fhông A. Inn chûf
cun phóp nhnn fu hon xûp xí nnv duoc mInh hon môf cnch hô fhông frong hInh snu.
Ihuong phnp dIôm dôI xung SoIdoI -Cnuss

co hIôu qun dnc bIôf khI su dung kôf hop voI fonn fu ûn cun Yoon & Jnmoson nhu phnc
fhno frong bnn gôc cun ho |4?].
Xûp xí nhnn fu hon !!
Ihuong phnp xûp xí nhnn fu hon !! (A!!) fuong fu nhu nhnn fu hon dIôm dôI xung
Cnuss-SoIdoI voI ý nghIn In xóf dôn quóf frôn vn quóf duoI, nhung nhnn fu hon xóf dôn
môf phnn rõ cun A. Chúng fn fruoc hôf goI InI bIôu fhuc A (xom dInh nghIn frong (9.53)).
l/ 2, l/ 2, , l/ 2 , l/ 2
, , , ,
l l l l
E W N 8
i j i j i j i j
i j i j i j i j
A A A A
F F G G
A
x U x U y U y U
+ ÷ + ÷
c c c c
÷ ÷
= + + +
A c A c A c A c
1 4 2 4 3 1 4 2 4 3 1 44 2 4 43 1 4 2 4 3

Ihuong phnp phóp nhnn fu hon A!! xnc dInh bnng
l l
,
l l
( )
( )
i j E N i i j j
W 8 i i j j
|
B A A B B
t
|
t A A C C
t
÷ ÷
+ +

= + + + c + c

A


+A + + + c + c

A


mn dôI voI nhung roI rnc hon IVS, ung voI vIôc nhom InI fûf cn nhung dong gop fhông
Iuong nho duong (I
+
, C
+
) frong quóf duoI vn fûf cn dong gop fhông Iuong nho nm frong
quóf frôn. Ðúng nhu phuong phnp Cnuss-SoIdoI dôI xung, no duoc fhuc hIôn frong hnI
buoc, mn voI Iûn Inp dûu
http://www.ebook.edu.vn 228

l l *
,
*
l l (l)
,
( )
( )
E N i i j j i j
W 8 i i j j i j
|
A A B B U R
t
| U
A A C C U
t t
÷ ÷
+ +

+ + + c + c o = ÷

A

o
+ + + c + c o =

A A

(9.6l)
vn bnn chûf cun nhnn fu hon (frInh bnv so dô) In cùng nhu vûv dôI voI phuong phnp
Cnuss-SoIdoI dôI xung.
Xûp xí nhnn fu hon co huong
Ihuong phnp nnv IIôn qunn chnf chõ voI phuong phnp AÐI, duoc gIoI fhIôu boI Ionm
nnd WnrmIng |3]. Ihuong phnp xûp xí nhnn fu hon (AÐI) co huong fuong ung voI vIôc
nhom fûf cn cnc sô hnng IIôn qunn dôn duong fon dô i frong sô hnng dûu fIôn vn fûf cn cnc
sô hnng IIôn qunn dôn duong fon dô j frong sô hnng fhu hnI,
l l
,
l l
( )
( )
i j E W i i i i
N 8 j j j j
|
B A A B C
t
|
t A A B C
t
÷ +
÷ +

= + + + c + c

A


+A + + + c + c

A


Þo duoc fhuc hIôn frong hnI buoc, voI buoc Inp dûu fIôn
l l *
,
*
l l (l)
,
( )
( )
E W i i i i i j
N 8 j j j j i j
|
A A B C U R
t
| U
A A B C U
t t
÷ +
÷ +

+ + + c + c o = ÷

A

o
+ + + c + c o =

A A

(9.62)
VI vIôc phnn rõ nhung sô hnng ûn doc fhoo nhung huong duong IuoI, vn vI môI dIôm
chí In ghóp voI nhung Inng gIông cun no, dIôu do cho fhûv rnng nhung hô fhông fuvôn
fInh ung voI môI buoc cun phuong phnp AÐI In nhung hô fhông bn duong chóo khôI, co
fhô duoc gInI rûf hIôu qun nhu dõ dô cûp fruoc do. VIôc mInh hon bnng so dô cun xûp xí
nhnn fu hon co huong duoc cho frong hInh duoI dnv.
Ðuong JncobI j (duong fhnng dung)
l l
, i j j j j j
B A B C
÷ +
= + c + c
Công fhuc Inp fuong ung In
l l ( l) l l ( )
, , ,
k k
j j j j i j i j i i i i i j
A B C U R B C U
÷ + + ÷ +
+ c + c o = ÷ ÷ c + c o

(9.63)
Tuong fu voI phuong phnp AÐI, phuong phnp duong JncobI vôu cûu gInI hô fhông bn
duong chóo khôI.
http://www.ebook.edu.vn 229

Ðuong SoIdoI -Cnuss j (duong fhnng dung)
l l l
, i j j j j j i i
B A B C B
÷ + ÷
= + c + c + c (quóf duoI)
honc
l l l
, i j j j j j i i
B A B C C
÷ + +
= + c + c + c (quóf frôn).
Công fhuc Inp cho quóf duoI In
l l l ( l) l ( )
, , ,
k k
j j j j i i i j i j i i i j
A B C B U R C U
÷ + ÷ + +

+ c + c + c o = ÷ ÷ c o

(9.64)
Ðuong Cnuss-SoIdoI dôI xung j (duong fhnng dung)
Ðúng nhu dôI voI so dô dIôm, vIôc kôf hop môf quóf duoI vn môf quóf frôn Cnuss-
SoIdoI cho fn fhuûf gInI snu:
l
l l l l l
,
l l l
.
i j j j j j i i j j j j
j j j j i i
B A B C B A B C
A B C C
÷
÷ + ÷ ÷ +
÷ + +
= + c + c + c + c + c

+ c + c + c


mn fhuc hIôn hIôu qun nhûf frong hnI buoc nhu snu (môf Iûn Inp)
l l l *
,
l l l (l) l *
, ,
j j j j i i i j
j j j j i i i j i j i i
A B C B U R
A B C C U R B U
÷ + ÷
÷ + + ÷
+ c + c + c o = ÷

+ c + c + c o = ÷ ÷ c o

(9.65)
Trong fhuc hnnh voI dn sô cnc fruong hop, duv nhûf môf Iûn Inp cun phuong phnp Inp
fuvôn fInh duoc fhuc hIôn. Trôn fhuc fô dIôu nnv fuong duong voI vIôc gInI chInh xnc môf
hô fhông fuvôn fInh don gInn hon dõ gIoI fhIôu frong Muc 3.l. Chú ý rnng su don gInn hon
frong nhIôu fruong hop (dIôm dôI xung vn phuong phnp duong Cnuss-SoIdoI, A!! vn
AÐI) In phóp nhnn fu hon xûp xí cun mn frûn gôc. Ðo su don gInn hon hô fhông fuvôn
fInh (snI sô nhnn fu hon), o do noI chung co môf buoc fhoI gInn fôI uu hôI fu nhnnh nhûf
(fhûm chI khI fonn fu ûn không chIu duoc su don gInn hon nhu dôI voI roI rnc hon không
gInn frung fnm |3] honc dôI voI nhung fInh fonn IVS bûc nhûf), nhu duoc noI rIông boI
phnn fIch cun Thomns vn nnk |4l]. KhI fonn fu ûn duoc don gInn hon nhu dôI voI fInh
fonn bûc hnI bnng cnch su dung so dô nguoc dong, hIôu ung don gInn hon nnv noI chung In
nôI bûf vn buoc fhoI gInn fôI uu If bI nnh huong boI snI sô nhnn fu hon.
Môf khno snf khn rông rõI nhung hIôu qun cun cnc so dô ûn khnc nhnu vn chIôn Iuoc
gInI cho nhung roI rnc hon nguoc dong chóo cun phuong frInh 2Ð IuIor duoc fhuc hIôn boI
I. Corboff |?]. Cnc so dô AÐI, A!! vn duong Cnuss-SoIdoI cùng nhu so dô dIôm Cnuss-
SoIdoI dôI xung cung voI fonn fu ûn Yoon vn Jnmoson duoc xom xóf. Trong fûf cn cnc
http://www.ebook.edu.vn 230
fruong hop, môf Iûn Inp duv nhûf cun phuong phnp Inp fuvôn fInh duoc fhuc hIôn. Þhung
so dô co hIôu qun nhûf In AÐI vn duong Cnuss-SoIdoI. KhI so dô !oo duoc su dung frong
fonn fu hIôn, so dô Yoon & Jnmoson |4?] (fonn fu ûn Yoon & Jnmoson + phuong phnp Inp
dIôm dôI xung SoIdoI Cnuss) cûu fhnnh môf fhnv fhô cnnh frnnh, dnc bIôf voI nhung fInh
fonn bûc hnI.
9.4 K£T IUAN
VoI nhung bnI fonn dông Iuc hoc chûf Iong phuc fnp duoc kIôm sonf boI phuong frInh
IuIor vn ÞnvIor-Sfokos, phuong phnp cô dIôn su dung nhung bnI fonn don gInn hon cho
fhûv fhûf bnI do kIôu hôn hop/InI ghóp nhung phuong frInh ôn dInh. Môf chIôn Iuoc dô
vuof qun kho khnn nnv In su dung ky fhuûf phu fhuôc fhoI gInn, bnng vIôc nho nhung
phuong frInh phu fhuôc fhoI gInn cung cûp bnI fonn gIn frI bnn dûu duoc snp dnf ky cho
fûf cn cnc fInh frnng dong.
Inv gIo nhung hô phuong frInh dno hnm fhuong do roI rnc hon không gInn cnc
phuong frInh phu fhuôc fhoI gInn fhuong In rûf kho, dnc bIôf dôI voI nhung bnI fonn dong
nhof, vn voI nhung kIôu bnI fonn do no chí rn rnng su dung so dô ûn fIôn frIôn fhoo fhoI
gInn noI chung sõ hIôu qun hon.
Ðô xnv dung so dô ûn hIôu qun fhoo buoc fhoI gInn, dIôu qunn frong In fhuc hIôn môf
fuvôn fInh hon. So dô ûn fuvôn fInh kôf qun fhoo buoc fhoI gInn nhu vûv co vo co bn khôI
xnv Inp, fuc In môf so dô roI rnc hon hIôn kIôm sonf dô chInh xnc cun IoI gInI ôn dInh cuôI
cung, môf fonn fu ûn xnc dInh hô fhông fuvôn fInh sõ duoc gInI, vn môf chIôn Iuoc gInI hô
fhông fuvôn fInh, hnI buoc snu kIôm sonf hôI fu vn hIôu qun cun so dô.
VoI so dô hIôn roI rnc hon dõ dô cûp, fhûv rnng nhung bnI fonn bInh Iuu fhông frI
duoc kIôm sonf boI phuong frInh IuIor vn ÞnvIor-Sfokos, xóf dôn nhung vung co grndIonf
xung vn Iop fruof Ion, cûn dun môf Iuong fIôu fnn nno do dô kIôm sonf (ngnn ngun) su
xuûf hIôn nhung nhIôu dông gIn fno. VoI bnI fonn vô huong, fhûv rnng co fhô dnf duoc su
fuong duong nnv bnng vIôc su dung nhung so dô roI rnc nguoc dong chóo honc bnng vIôc
nôI sô hnng khuvôch fnn nhnn fno voI môf so dô snI phnn frung fnm duong gôc. VoI nhung
phuong frInh nhu phuong frInh IuIor, vIôc mo rông nhung so dô roI rnc hon nguoc dong
chóo co fhô fhuc hIôn bnng vIôc phnf frIôn so dô nguoc dong bno fonn. Þhung so dô nnv
phuc fnp hon vn fôn kóm hon so dô dun frôn khuôch fnn nhnn fno, cho phóp bnf fôf hon
nhung gInn donn vn môf dô phnn gInI fôf hon cun nhung gInn donn chuvôn dông.
VoI nhung fonn fu ûn, nhung so dô bûc nhûf noI chung duoc un chuông, fruoc hôf boI
vI chúng dnm bno cho hô fhông fuvôn fInh dnI hop, gInm chI phI gInI, vn cùng vI chúng
bno dnm uu fhô duong chóo cun no. Kôf qun In nhIôu chIôn Iuoc gInI Inp hIôu qun co snn,
bno gôm gInm du cô dIôn (JncobI, Cnuss-SoIdoI vn nhung phIôn bnn duong vn dôI xung
cun ho) vn so dô nhnn fu hon. Trong môf vnI fruong hop, fhûm chI no co fhô Inm cho buoc
fhoI gInn fIôn dôn vô hnn vn so dô fhoo buoc fhoI gInn fhûf rn fro fhnnh so dô Inp Þowfon
honc fun Þowfon dô gInI fruc fIôp nhung phuong frInh ôn dInh. So dô fhoo buoc fhoI gInn
duoc gIoI fhIôu fruoc hôf In dô fIm cnch vuof qun kho khnn frong vIôc gInI fruc fIôp bnI
http://www.ebook.edu.vn 231
fonn frnng fhnI ôn dInh, cuôI cung dûn dôn môf qun frInh Inp dô gInI bnI fonn nnv In môf
kôf Iuûn khn fhú vI.
9.5 THAM KHAO
l. Ð. A. Andorson, J. C. TnnnohIII, nnd !. H. IIofchor. Computationa/ //uiJ
mccbanics anJ bcat trans/cr. HomIsphoro IubIIshIng Compnnv, WnshIngfon, l984.
2. T. J. Inrfh. AnnIvsIs of ImpIIcIf IocnI IInonrIsnfIon fochnIquos for nguoc dong nnd
TVÐ nIgorIms. A|AA Papcr 8?-0595.
3. !. M. Ionm nnd !. I. WnrmIng. An ImpIIcIf fncforod schomo for fho comprossIbIo
ÞnvIor-Sfokos oqunfIons. AJAA Journa/, l6(4);393-402, l9?8.
4. !. M. Ionm nnd !. I. WnrmIng. ImpIIcIf'numorIcnI mofhods for comprossIbIo
ÞnvIor-Sfokos nnd IuIor oqunfIons. VKI !S l982-04, l982.
5. J. I. IorIs nnd Ð. !. Iook. IIux-corrocfod frnnsporf, I. SHASTA, n fIuId frnnsporf
nIgorIm fhnf works. Journa/ o/ computationa/ pbysics, 43:35?-352, l9?3.
6. I. Coquof nnd M.-S. !Iou. IIoId bv fIoId hvbrId nguoc dong spIIffIng mofhods.
AIAA Inpor 93-3302 CI.
?. I. Corboff. A compnrIson of vnrIous fIux spIIffIng opornfors nnd ImpIIcIf soIufIon
fochnIquos for fho IuIor oqunfIons. Irojocf !oporf 2992-3l, VKI, l992.
8. !. Cournnf, I. Isnncson, nnd M. !oos. On fho soIufIon of nonIInonr hvporboIIc
dIfforonfInI oqunfIons bv fInIfo dIfforoncos. Communications in purc anJ app/icJ
matbcmatics, 5:243-255, l952.
9. C. ÐnhIquIsf. Tho fhoorv of IInonr muIfIsfop mofhods nnd roInfod mnfhomnfIcnI
fopIcs. !ocfuro nofos (mIcrofIIm), Ðopnnmonf of ÞumorIcnI AnnIvsIs, !ovnI InsfIfufo of
TochnoIogv, SfockhoIm, l9?6.
l0. C. ÐnhIquIsf nnd A. Ijork. Numcrica/ mctboJs. IronfIco HnII, IngIowood CIIffs,
l9?4.
ll. H. ÐoconInck. InfroducfIon fo nrfIfIcInI dIssIpnfIon nnd shock cnpfurIng hIgh
rosoIufIon nguoc dong schomos for fho IuIor oqunfIons. V.K..I. !S l994-06, l994.
l2. C. Ðogroz nnd I. Issmnn. AccoIornfIon of comprossIbIo fIow soIvors bv KrvIov
sub-spnco mofhods. V.K.I. !S l994-05, l994.
l3. I. ÐIck. A fIux-dIfforonco spIIffIng mofhod for sfondv IuIor oqunfIons. Journa/
o/ computationa/ pbysics, ?6:l9-32, l988.
l4. J. Ðonon. A TnvIor-CnIorkIn mofhod for convocfIvo frnnsporf probIoms. |nt. J.
Numcr.Mctb. Engrg., 20:l0l-ll9, l984.
l5. I. ImfoIdf, C. Ð. Munz, I. !. !oo, nnd I. Sjbgroon. On Codunov-fvpo mofhods
nonr
Iow donsIfIos. Journa/ o/ computationa/ pbysics, 92:2?3-295, l99l.
l6. I. IorfIn. 8imu/ation J´ccou/cmcnts comprcssib/cs non-oisaucux ct oisqitciLx
par /cs mctboJss Jc /raaianncmcn! Jcs //ux. IhÐ fhosIs, !nIvorsIfo do Shorbrooko, l99l.
http://www.ebook.edu.vn 232
l?. S. K. Codunov. A fInIco dIfforonco mofhod for numorIcnI compufnfIon-of
dIsconfInuous soIufIons of fho oqunfIons of fIuId dvnnmIcs. Mai.8b., 4?:2?l-306, l959.
l8. J. I. Croon. ÞumorIcnI mofhods In noronnufIcn! fIuId dvnnmIcsAn InfroducfIon.
In I. !. !oo, odIfor, Numcrica/ mctboJs in acronautica/ //uiJ Jynamics, pngos l-32, l982.
l9. A. Hnrfon. HIgh rosoIufIon schomos for hvporboIIc consorvnfIon Inws. Journa/ o/
computationa/ pbysics, 49:35?-393, l983.
20. I. W. Homkor nnd S. I. SpokroIjso. Mu/tigriJ so/ution o/ tbc stcaJy Eu/cr
cquations, voIumo ll of Notcs on numcrica/ //uiJ mccbanics, pngos 33-44. VIowog Vorfng,
l985.
2l. C. HIrsch. Numcrica/ computation o/ intcrna/ anJ cxtcrna/ //ous, voIumo l,
IundnmonfnIs of numorIcnI dIscrofIznfIon. WIIov & Sons, ChIchosfor, l988,
22. C. HIrsch. Numcrica/ computation o/ intcrna/ anJ cxtcrna/ //ous, voIumo 2,
CompufnfIonnI mofhods for InvIscId nnd vIscous fIows. WIIov & Sons, ChIchosfor, l988.
23. I. Issmnn nnd C. Ðogroz. Convorgonco nccoIornfIon of n 2ÐIuIor/ÞnvIor-SIokos
soIvor bv KrvIov subspnco mofhods. Socond Iuroponn CompufnfIonnI IIuId ÐvnnmIcs
Conforonco, Sfuffgnrf, Sop. l994.
24. A. Jnmoson. ArfIfIcInI dIffusIon, nguoc dong bInsIng, IImIfors nnd fhoIr offocf on
nccurncv nnd muIfIgnd convorgonco In cûn nm fhnnh nnd hvporsonIc fIows. AJAA Inpor
93-3359.
25. Ð. C. Josporson nnd T. H. IuIIInm. IIux vocfor spIIffIng nnd npproxImnfo Þowfon
mofhods. AIAA Inpor 83-l899.
26. 2. Johnn, T. J. !. Hughos, nnd I. ShnkIb. A gIobnIIv convorgonf mnfrIx-froo
nIgorIm for ImpIIcIf fImo-mnrchIng schomos nrIsIng In fInIfo oIomonf nnnIvsIs In fIuIds.
Comp. Mctb. tn App. Mcck, anJ Engrg., 8?:28l-304, l99l.
2?. I. Koron. Mu/tigriJ anJ Jc/cct corrcction /or tbc Naoicr-8tokcs cquations. IhÐ
fhosIs, T. !. ÐoIff, l989.
28. I. Ð. !nx. HvporboIIc svsfoms of consorvnfIon Inws nnd fho mnfhomnfIcnI fhoorv
of shock wnvos. In Rcgiona/ con/crcncc scrics in App/. Matb. ??. SIAM, l9?3.
29. M.-S. !Iou nnd C. J. Sfoffon. A now fIux spIIffIng schomo. Journa/ o/
computationa/ pbysics, l0?:23-39, l993.
30. Ð. J. MnvrIpIIs. Throo-dImonsIonnI unsfrucfurod muIfIgrId for fho IuIor
oqunfIons. AIAA Inpor 9l-l549-CI.
3l. I. M. Murmnn nnd J. Ð, CoIo. CnIcuInfIon of pInno sfondv cûn nm fhnnh fIows.
A|AA Journa/, 9:ll4-l2l, l9?l.
32. S. Oshor nnd I. SoIomon. !pwInd dIfforonco schomos for hvporboIIc svsfoms of
consorvnfIon Inws. Matb. Comp., 38:339-3?4, l982.
33. I. !. !oo. ApproxImnfo !Iomnnn soIvors, pnrnmofor vocfors nnd dIfforonco
schomos. Journa/ o/ computationa/ pbysics, 43:35?-352, l98!
http://www.ebook.edu.vn 233
34. I. !. !oo. ConornIIzod formuInfIon of TVÐ !nx-Wondroff schomos. !oporf S4-53,
lCASI, l984.
35. !. H. Snndors nnd K. H. Irondorgnsf. Tho possIbIo roInfIon of fho 3-kIIopnrsoc
nrm fo oxpIosIons In fho gnIncfIc nucIous. Astropbys. J., l88:489-500, l9?4.
36. C. SImoonIdos, W. Hnnso, nnd M. Mnnnn. IxporImonfnI, nnnIvfIcnI nnd
compufnfIonnI mofhods nppIIod fo hvporsonIc comprossIon rnmp fIows. In Tbcorctica/
anJ cxpcrimcnta/ mctboJs in bypcrsonic //ous. ACA!Ð CI 5l4, Mnv l992.
3?. !. I. SImpson nnd Ð. !. WhIIfIoId. A fIux-dIfforonco spIIf nIgorIm for unsfondv
fhIn Invor ÞnvIor-Sfokos soIufIons. AJAA Inpor 89-l995.
38. S. I. SpokroIjso. Mu/iigriJ so/ution o/ tbc stcaJy Eu/cr cquations. IhÐ fhosIs, T.
!. ÐoIff, l98?.
39. J. !. Sfogor nnd !. I. WnrmIng. IIux vocfor spIIffIng of fho InvIscId gnsdvnnmIc
oqunfIons wIfh nppIIcnfIon fo fInIfo dIfforonco mofhods. Journa/ o/ computationa/ pbysics,
40:263-293. l98l.
40. I. K. Swobv. HIgh rosoIufIon schomos usIng fIux IImIfors for hvporboIIc
consorvnfIon Inws. 8|AM J. Numcr. AnaL, 2l:995-l0ll, l984.
4l. J. !. Thomns, I. vnn !oor, nnd !. W. WnIfors. ImpIIcIf fIux-spIIf schomos for fho
IuIor oqunfIons. AIAA Inpor 85-l680.
42. J. !. Thomns nnd !. W. WnIfors. !pwInd roInxnfIon nIgorIms for fho ÞnvIor-
Sfokos oqunfIons. AIAA Inpor 85-l50l.
43. I. vnn !oor. Townrds fho uIfImnfo consorvnfIvo dIfforonco schomo, II.
MonofonIcIfv nnd consorvnfIon combInod In n socond-ordor schomo. Journa/ o/
computationa/ pbysics, l4:36l-3?6, l9?4.
44. I. vnn !oor. IIux-vocfor spIIffIng for fho IuIor oqunfIons. Lccturc Notcs in
Pbysics, l?0:50?-5l2. l982.
45. I. vnn !oor, J. !. Thomns, I. !. !oo, nnd !. W. Þowsomo. A compnrIson of
numorIcnI fIux formuIns for fho IuIor nnd ÞnvIor-Sfokos oqunfIons. AIAA Inpor 8?-ll04.
46. V. VonknfnkrIshnnn. IrocondIfIonod conjugnfo grndIonf mofhods for fho
comprossIbIo ÞnvIor-Sfokos oqunfIons. A|AA Journa/, 29(?):l092-lll0, l99l.
4?. S. Yoon nnd A. Jnmoson. An !!-SSO! schomo for mo IuIor nnd ÞnvIor-Sfokos
oqunfIons. AIAA Inpor 8?-0600.
http://www.ebook.edu.vn 234
CHUONG 10. GIÓI THI£U KÝ THUAT PHAN TU HUU HAN
TRONG ÐÔNG IUC HOC CHAT IONG TÍNH TOÁN
£. ÐI¢k
10.1 MO ÐAU
Ihuong phnp phûn fu huu hnn (IIM) In môf ky fhuûf dô gInI nhung phuong frInh
dno hnm rIông (IÐI). Ðnc frung qunn frong dûu fIôn cun no In fruong IIôn fuc honc mIôn
duoc chIn nho rn fhnnh nhung ô goI In nhung phûn fu, fno nôn môf IuoI. Þhung phûn fu
co dnng fnm gInc honc fu gInc. Þhung phûn fu co fhô fhnng honc cong. Inn fhnn cnc IuoI
không cûn phnI co cûu frúc. VoI dnng không cûu frúc, nhung hInh dnng rûf phuc fnp co
fhô duoc kIôm sonf dô dnng. Ðnv ró rnng In IoI fhô qunn frong nhûf cun phuong phnp vn
không phnI chIn so voI phuong phnp snI phnn huu hnn (IÐM) cûn môf IuoI co cûu frúc.
IoI vûv frong IÐM mIôn sõ duoc dôu hon bnng cnch nnh xn môf mIôn phuc fnp fhnnh môf
chuôI cnc vung hInh chu nhûf. Mnf khnc, phuong phnp fhô fIch huu hnn (IVM) cùng co
cung dnc frung hInh hoc nhu IIM.
Ðnc frung qunn frong fhu hnI cun IIM In IoI gInI bnI fonn roI rnc duoc gIn fhIôf co
dnng chí dInh môf cnch fIôn nghIôm. !oI gInI phnI fhuôc vô môf kb6ng gian bàm, duoc
xnv dung bnng vIôc fhnv dôI nhung gIn frI hnm fhoo môf cnch dõ cho, vI du fuvôn fInh
honc bûc hnI gIun nhung gIn frI frong cnc dIôm núf. Cnc dIôm núf honc nut In nhung dIôm
fIôu bIôu cun cnc phûn fu nhu dính, dIôm gIun cnnh, dIôm gIun phûn fu, vv. VoI Iun chon
nnv, su frInh bnv IoI gInI IIôn kôf chnf chõ voI fhô hIôn hInh hoc cun mIôn. MôI IIôn kôf
nnv, vI du, không mnnh nhu frong IVM.
Ðnc frung qunn frong fhu bn In IIM không fIm kIôm môf IoI gInI cun chInh IÐI, mn
fIm IoI gInI dnng fIch phnn nno do cun IÐI. Trong dnng fông qunf nhûf cun no, dnng fIch
phnn nnv nhûn duoc fu su trinb bày pbân Ju c6 trong sô. IoI su frInh bnv nnv, phuong
phnp co khn nnng fu nhIôn fIch phnn nhung Jicu kicn bicn kicu oi pbân. Thuôc fInh nnv
dong gop IoI fhô qunn frong fhu hnI cun IIM vn không phnI chIn so boI bûf ky phuong
phnp nno khnc.
Su kôf hop frInh bnv IoI gInI frong môf không gInn hnm dõ cho voI dnng fIch phnn xu
Iý chnf chõ dIôu kIôn bIôn, Inm cho phuong phnp co co so toan boc o6 cùng cbàt cbè oà oà
manb. ÐIôu nnv cho phóp dInh nghIn chInh xnc vô dô chInh xnc. KhnI nIôm vô dô chInh
xnc nguoc voI dIôu dõ duoc dInh nghIn Iong Ioo frong IÐM, frong do no fhuong phu fhuôc
mnnh vno fInh dôu dnn gInI fIch cun IoI gInI.
http://www.ebook.edu.vn 235
Ðnc frung qunn frong cuôI cung cun IIM In cnch dno dông, fhoo do nhûn duoc su roI
rnc hon. Þhung phuong frInh roI rnc duoc xnv dung fu cnc dong gop vô muc dô phûn fu
mn vô snu duoc fûp hop InI.
Vô IIch su, phuong phnp phûn fu huu hnn bnf nguôn fu co hoc kôf cûu. Ðnv In môf
fnn du frong fhuûf ngu. Trong co hoc kôf cûu, vIôc fhô hIôn dno hnm rIông cun bnI fonn co
fhô Iuôn duoc fhnv fhô boI su trinb bày bicn pbân fuong duong, fuc In cuc fIôu hon fIch
phnn nnng Iuong nno do frôn mIôn. Su frInh bnv nnv cûu fhnnh môf frInh bnv fIch phnn
fu nhIôn cho IIM. Trong dông Iuc hoc chûf Iong, vô fông qunf môf frInh bnv bIôn phnn In
không fhô. ÐIôu nnv Inm cho no If hIôn nhIôn In Inm sno fhIôf Iûp duoc phuong phnp phûn
fu huu hnn frong dông Iuc hoc chûf Iong. !Ich su cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn
(CIÐ) cho fhûv môI dôf phn co bnn fruoc fIôn duoc fhuc hIôn frong ngu cnnh cun phuong
phnp snI phnn huu hnn vn no Iuôn Iuôn chIôm fhoI gInn dnng kô, fhuong nhIôu hon môf
fhûp nIôn dô fIch hop voI ý fuong do frong phuong phnp phûn fu huu hnn. Mnf khnc IIch
su cun CIÐ cùng chí rn rnng, khI môf fhô hIôn In IIM fhIch hop dôI voI môf bnI fonn dõ
cho fhI IIM gûn nhu su dung rIông. Ðnv In do su nghIôm khnc vn fhnnh IIch cun phuong
phnp.
Su phnf frIôn cun phuong phnp phûn fu huu hnn frong dông Iuc hoc chûf Iong hIôn
nnv vûn chun dûv du. Co Iõ nn fonn khI noI rnng dôI voI nhung bnI fonn don gInn nhûf
nhu bnI fonn fhô chIu nón vn không nón duoc, vn bnI fonn ÞnvIor-Sfokos không nón voI
nhung sô !ovnoIds fhûp - frung bInh - cno, phuong phnp phûn fu huu hnn If nhIôu cùng
fôf hon, mnc du nhung fIôn frIôn moI cu fhô dôI voI bnI fonn ÞnvIor-Sfokos vûn con fIôp
fuc. ÐôI voI nhung bnI fonn phuc fnp hon nhu bnI fonn nón kIôm sonf boI phuong frInh
IuIor honc ÞnvIor-Sfokos, su phnf frIôn vûn chun dûv du. Ðnv In dIôu hIôn nhIôn, vI no
chun honn chính dôI voI cnc bnI fonn fhûm chI frong phuong phnp snI phnn huu hnn vn
fhô fIch huu hnn.
IoI vûv frong fnI IIôu nnv, su Iun chon In gInI fhIch nhung fhnnh phûn co bnn cun
phuong phnp phûn fu huu hnn frôn môf bnI fonn rûf don gInn, fhuûn fúv fonn hoc vn
mInh hon dông Iuc hoc chûf Iong chI fIôf chí dôI voI nhung bnI fonn don gInn. VoI nhung
bnI fonn phuc fnp hon, chí dun rn mô fn co bnn voI fnI IIôu fhnm khno snu hon. Cùng
frong gInI fhIch phuong phnp vô mnf hô fhông, moI khIn cnnh fonn hoc duoc nó frnnh. VoI
nhung khIn cnnh fonn hoc, fhnm khno duoc fhuc hIôn voI cnc fnI IIôu fhnm khno. ÐIôu
nnv Inm cho nguoI doc co fhô fIôp cûn fnI IIôu mn gûn nhu không cûn kIôn fhuc vô gInI
fIch hnm vn gInI fIch sô. Ðô mInh hon dông Iuc hoc chûf Iong, cuôn snch nnv chí chon cnch
su dung ky fhuûf don gInn, dô nhung vI du chI fIôf co fhô duoc fnI fno boI nguoI doc frôn
fhuc fô không quon fhuôc voI dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn fông qunf honc fhûm chI
dông Iuc hoc chûf Iong noI chung. IoI vûv bnI gInng nnv sõ coI nhu IoI gIoI fhIôu fôI fhIôu
fuvôf dôI cho chu dô. InI gInng chun phnI dûv du vn fnc gIn dnng mno hIôm môf cnch co
cnn nhnc khI fu coI mInh ngnv fho fruoc nguoI doc co fhông fIn nhIôu hon. Môf dnnh snch
fhnm khno duoc dun rn cho vIôc frInh bnv snu hon. ÞguoI doc bnf dûu voI dông Iuc hoc
chûf Iong fInh fonn cûn ý fhuc rnng vIôc nghIôn cuu dûv du phuong phnp phûn fu huu
hnn co fhô mûf fhoI gInn vn fuv fhuôc vno kIôn fhuc co bnn, co fhô cûn môf nô Iuc dnng
kô. IoI vûv bnI gInng gIoI fhIôu nnv cùng co nghIn fno rn hung khoI nno do dôI voI phuong
http://www.ebook.edu.vn 236
phnp bnng vIôc cho fhûv cho suc mnnh cun no voI nhung vI du don gInn vn dô chung fo
fhoo cnch nnv cûn su nghIôn cuu snu hon nun. Ðnv In su fIn fuong cun fnc gIn, môf nguoI
dnng hnnh nghô CIÐ, du nôu nnh hnv chI không dInh su dung IIM, cùng cûn phnI co If
nhûf môf kIôn fhuc co bnn vô phuong phnp. ÐIôu nnv In dnc bIôf cûn fhIôf dôI voI vIôc xu
Iý dIôu kIôn bIôn. Cùng cûn fhûv rnng fnc dông cun IIM frong CIÐ In vô cung qunn
frong vn no sõ con fnng Iôn frong fuong InI.
10.2 TRÌNH BAY MANH VA Y£U CUA BAI TOÁN GIÁ TRI BI£N
10.2.1 TvInL buy munL
Xóf vI du bnI fonn gIn frI bIôn môf chIôu don gInn snu, gôm phuong frInh vI phnn frôn
fruc x
f
ax
au
ax
a
= |
.
|

\
|
ì frôn mIôn X x s s 0 (l0.l)
vn nhung Jicu kicn bicn
0
(0) u u = (l0.2)
vn
( )
au
X q
ax
ì = (l0.3)
TIôp fhoo, phuong frInh vI phnn duoc bIôu fhI fông qunf hon
a(uì = / (l0.4)
Micn np dung duoc bIôu fhI boI O. ÐIôu kIôn bIôn kIôu (l0.2) fhuong duoc goI In Jicu
kicn bicn Diricb/ct. TIôp fhoo, noI chung no duoc bIôu fhI bnng
b
0
(uì = g
0
(l0.5)
ÐIôu kIôn bIôn kIôu (l0.3), duoc fhIôf Iûp frôn fhông Iuong cun bIôn, goI In Jicu kicn
bicn Ncumann. TIôp fhoo, noI chung no duoc bIôu fhI bnng
b
1
(uì = g
1
(l0.6)
IIôn cun mIôn O duoc bIôu fhI boI cO. Ihûn mn dIôu kIôn bIôn ÐIrIchIof np dung duoc
bIôu fhI boI cO
0
. Ihnm vI mn dIôu kIôn bIôn Þoumnnn np dung duoc bIôu fhI boI cO
l
.

Hình 10.1. Câu trúc Iuói sai phân trên khoáng 0 s x s X

Bài toan gia tri bicn (l0.l-l0.3) frong dnng mnnh cun no, doI hoI fhon mõn phuong
frInh vI phnn (l0.l) frong moI dIôm cun mIôn O, fhon mõn dIôu kIôn bIôn ÐIrIchIof (l0.2)
http://www.ebook.edu.vn 237
frong moI dIôm (o dnv In môf) cun phûn bIôn cO
0
vn fhon mõn dIôu kIôn bIôn Þoumnnn
(l0.3) frong moI dIôm (o dnv In môf) cun phûn bIôn cO
l
.
Môf cnch gInm nhung vôu cûu cun bnI fonn gIn frI bIôn, dnng chú ý o sai pbân buu
ban, In vôu cûu fhon mõn xûp xí phuong frInh vI phnn vn dIôu kIôn bIôn frong môf sô huu
hnn nhung dIôm frong mIôn vn fnI bIôn. Þhung dIôm nnv fhuong duoc chon dô fhuôc vô
mnf IuoI co dnng dôu dnn nno do. VoI mIôn môf chIôu, mnf IuoI honc IuoI fIôu bIôu nhûn
duoc bnng vIôc chon nhung dIôm IuoI cnch dôu nhnu nhu frôn HInh l0.l. Khonng cnch
IuoI duoc bIôu fhI boI Ax. Thoo nhung xûp xí snI phnn huu hnn chuûn, Ju1Jx duoc xûp xí
o dIôm gIun khonng (x
/
, x
/+1
ì boI
1
1/ 2
+
+
÷
| |
~
|
A
\ .
l l
l
u u au
ax x
(l0.?)
Tuong fu, frong dIôm gIun khonng (x
/-1
, x
/
ì, su xûp xí In
1
1/ 2
÷
÷
÷
| |
~
|
A
\ .
l l
l
u u au
ax x
(l0.8)
VoI vIôc su dung If. (l0.?) vn (l0.8), If. (l0.l) co fhô xûp xí bnng
1/ 2 1 1/ 2 1
1
2
( ) ( )
( )
ì ì
+ + ÷ ÷
÷ ÷ ÷
=
A
l l l l l l
u u u u
f
x
(l0.9)
ÐôI voI ì không dôI, no don gInn fhnnh
1 1
1
2
2
( )
ì
+ ÷
÷ +
=
A
l l l
u u u
f
x
(l0.l0)
ÐIôu kIôn bIôn ÐIrIchIof (l0.2) don gInn In
u
0
= u
0
(l0.ll)
ÐIôu kIôn bIôn Þoumnnn co fhô gIoI fhIôu bnng cnI goI In pbuong pbap Jicm anb.
Thoo phuong phnp nnv môf dIôm bôn ngonI mIôn (L + 1ì duoc xnc dInh vn vô snu duoc IonI
bo. Su roI rnc hon phuong frInh vI phnn (l0.l) fnI dIôm cuôI cun mIôn do If. (l0.9) dun rn
voI / = L.
!oI rnc hon dIôu kIôn bIôn Þoumnnn, If. (l0.3) In
1/ 2 1 1/ 2 1
( ) ( ) 1 1
2 2
L L L L L L
u u u u
q
x x
ì ì
+ + ÷ ÷
÷ ÷
+ =
A A

Kôf hop voI phuong frInh vI phnn roI rnc rnc hon cho fn
1/ 2 1
( ) 1
2
L L L
L
u u
q f x
x
ì
÷ ÷
÷
÷ = A
A
(l0.l2)
!oI rnc hon nhûn duoc o dnv In bûc hnI. Inng vIôc khnI frIôn TnvIor If. (l0.l0), no In
hIôn nhIôn (voI ì không dôI) voI nhung dIôm frong mIôn. VoI bIôn Þoumnnn, khnI frIôn
TnvIor bûc hnI (voI ì không dôI) cho fn
2
2
1
2
1
( )
2
L L
L
L
au a u
u u x x
ax ax
÷
| |
| |
~ ÷ A + A
| |
\ .
\ .

http://www.ebook.edu.vn 238
Su dung dIôu kIôn bIôn Þoumnnn
L
au
q
ax
ì
| |
=
|
\ .

vn phuong frInh vI phnn fnI núf L
2
2
L
L
a u
f
ax
ì
| |
=
|
\ .

no fro fhnnh
2
1
1 ( )
2
L L L
x x
u u q f
ì ì
÷
A A
~ ÷ +
VoI ì không dôI, phuong frInh nnv dông nhûf voI If. (l0.l2).
InI fonn gIn frI bIôn IIôn fuc kInh dIôn bnv gIo duoc fhnv fhô boI môf bài toan roi rac,
gôm IoI gInI cun bc pbuong trinb Jai sô
KU = F (l0.l3)
frong do U In vocfo gôm nhung phûn fu (u
1
, u
2
,.., u
L
ì, K In mn frûn cho bnng (frong fruong
hop ì In hnng sô)


vn F In vô phnI, cho bnng
2
0 1
2
2
2
1
2
( )
( )
.
.
.
( )
( )
L
L
x
u f
x
f
F
x
f
x x
q f
ì
ì
ì
ì ì
÷
A
÷


A
÷




=



A

÷


A A

÷



Ðnc fInh fIôu bIôu nhûf cun phuong phnp snI phnn huu hnn In no chí dun rn fhông fIn
vô gIn frI hnm fnI cnc dIôm IuoI, mn không co fhông fIn vô nhung gIn frI hnm gIun nhung
dIôm do.
http://www.ebook.edu.vn 239
10.2.2 TvInL buy µLûn du ¢ó tvonu sô
Thnnh phûn co bnn dûu fIôn cun phuong phnp phûn fu huu hnn In IoI gInI xûp xí fIm
duoc fhuôc vô kb6ng gian bàm c6 ktcb tbu6c buu ban nno do. Không gInn hnm nnv sõ
duoc dInh nghIn chI fIôf hon vô snu. Vno fhoI gInn nnv, chúng fn fIm môf IoI gInI xûp xí
cun bnI fonn gIn frI bIôn, If. (l0.l-l0.3), co dnng

1
`
N
k k
k
u u v o
=
= +
¯
(l0.l4)
frong do v hnm fhon mõn dIôu kIôn bIôn (l0.2) vn (l0.3) vn o
k
In hnm fhon mõn nhung
dIôu kIôn bIôn cung dnng nhung voI vô phnI bnng 0. VoI bnI fonn dõ cho, cûu frúc cun v In
hIôn nhIôn. Þhung phûn fu cun không gInn hnm o
k
noI chung duoc goI In nhung bàm co so
honc nhung bàm binb Jang. VI kIch fhuoc cun không gInn hnm u = /o
k
, k = 1, 2,..., N| In
huu hnn, noI chung môf bIôu fhuc kIôu (l0.l4) không fhô fhon mõn phuong frInh vI phnn
(l0.l) frong moI dIôm cun mIôn. ÐIôu nnv co nghIn rnng IoI gInI xûp xí u` không fhô dông
nhûf voI IoI gInI u chInh xnc. Tûf nhIôn, nhung hnm hInh dnng cûn phnI chon bnng cnch
Inm gInu không gInn hnm u, fuc In cho N Ion fhI su xûp xí nhûn duoc boI If. (l0.l4) fro
nôn fôf hon. ÐIôu nnv co nghIn In IoI gInI xûp xí hôI fu voI IoI gInI chInh xnc. Ðnv duoc goI
In ycu câu boàn tbicn cun không gInn hnm.
VI hnm u` do If. (l0.l4) dun rn không fhô fhon mõn phuong frInh vI phnn (l0.l),
bnng cnch fhnv If. (l0.l4) vno If. (l0.l), phûn du con InI:
` ( ) r a u f
O
= ÷ frong O (l0.l5)
!oI gInI xûp xí cun bnI fonn gIn frI bIôn bnv gIo nhûn duoc bnng vIôc fIm cnch Inm
phûn du nnv nho dI fhoo khnI nIôm nno do. Trong phuong phnp phûn fu huu hnn, dIôu
nnv duoc fhuc hIôn bnng vIôc vôu cûu môf sô fhIch hop fIch phnn co frong sô cun phûn du
frôn O In 0:
0: 1, 2,..,
l
w r a l N
O
O
O = =
l
(l0.l6)
frong do W = /u
/
, / = 1,2,.... N| In fûp hop cun nhung bàm trong sô. !ó rnng, vôu cûu hôI fu
bnv gIo cùng ngu ý môf vôu cûu honn fhIôn không gInn nhung hnm frong sô, fuc In If.
(l0.l6) cûn phnI r
O
÷ 0 khI N÷ ·.
!ó rnng, voI vIôc fhon mõn fInh honn fhIôn voI N÷ ·, tbict /âp pbân Ju trong sô If.
(l0.l6) cho môf hnm co dnng (l0.l4) In fuong duong honn fonn voI frInh bnv mnnh cun bnI
fonn (l0.l-l0.3). Môf IoI gInI xûp xí nhu vûv nhûn duoc dôI voI N huu hnn.
10.2.3 TvInL buy GuIevkIn
CIun nhung Iun chon co fhô dôI voI fûp hop nhung hnm frong sô, Iun chon snu dnv In
ró rnng nhûf. Hnm frong sô co fhô chon In hnm ÐIrnc-donfn frong N dIôm. !un chon nnv
Inm cho phûn du fro nôn bnng 0 frong môf sô dIôm duoc chon. Ihuong phnp nnv goI In
pbuong pbap Jinb oi Jicm. !ó rnng, no co chung fu fuong voI snI phnn huu hnn.
!un chon fhu hnI cun nhung hnm frong sô bnng
u
/
= 1 dôI voI x
i
x x
i+1

http://www.ebook.edu.vn 240
0 dôI voI x < x
i
honc x > x
i+1

Ihûn du co frong sô, If. (l0.l6) bnv gIo vôu cûu fIch phnn cun phûn du In 0 frôn N
mIôn con. Ihuong phnp nnv duoc goI In pbuong pbap Jinb oi micn con. !ó rnng phuong
phnp fhô fIch huu hnn, frong do không phnI dnng vI phnn cun phuong frInh mn In dnng
fIch phnn cun phuong frInh roI rnc hon, In môf nhom dnc bIôf cun phuong phnp nnv.
!un chon phô bIôn nhûf voI nhung hnm frong sô frong phuong phnp phûn fu huu hnn
fu mInh In nhung hnm hInh dnng:
u
/
= o
1

Ihuong phnp nnv duoc goI In pbuong pbap Ga/crkin. nghIn cun no In phûn du duoc
fruc gIno voI không gInn hnm hInh dnng. Ðô mInh hon phuong phnp CnIorkIn, hõv xóf bnI
fonn gIn frI bIôn, If. (l0.l-l0.3) voI ì không dôI. Þhu vûv:
0
q
u x v
ì
= +
Xóf hon nun môf vI du cun If. (l0.l4) In khnI frIôn IourIor dôI voI u
'
1
`
N
k
k
k x
u u sin
X
t
v
=
= +
¯

frong do k´ = k-112. Vûv
' '
2
1
( )
N
k
k
k x k x
r u sin f
X X
t t
ì
O
=
= ÷ ÷
¯

Ihuong phnp CnIorkIn nhu vûv cho fn
' ' ' '
2
1
0 0
( )
x x
N
k
k
k k x l x l x
u sin sin ax sin fax
X X X X
t t t t
ì
=
= ÷ =
¯
l l

Þho rnng:
' '
' '
0
' '
2
x
k x l x X
sin sin ax k l
X X
k l
t t
= =
=
l
voI
= 0 voI

chúng fn fhûv:
'
2 ' 2
0
2
x
l
X l x
u fsin ax
X l
t
ìt
= ÷
l

Ihuong phnp dô cûp fruoc xnc dInh môf IoI gInI xûp xí cun bnI fonn gIn frI bIôn, If.
(l0.l-l0.3) không phnI In phuong phnp phûn fu huu hnn; dnv In pbuong pbap pbô. Tuv
nhIôn phuong phnp phûn fu huu hnn co cung dIôm bnf dûu.
Truoc khI fIôp fuc nghIôn cuu nhung khôI xnv dung phuong phnp phûn fu huu hnn,
chúng fn cûn nhûn xóf rnng fôn fnI môf phnf bIôu phûn du co frong sô fhu fu, fhoo do
nhung phuong phnp phûn fu huu hnn co fhô dnf co so. CnI goI In tbict /âp binb pbuong tôi
tbicu dun vno cuc fIôu hon fIch phnn
http://www.ebook.edu.vn 241
2
r a
O
O
O
l
.
10.2.4 TvInL buy yêu
Trong nhIôu bnI fonn, không fhuc fô khI xnv dung môf hnm fhon mõn nhung dIôu
kIôn bIôn dô nhûn duoc môf bIôu fhuc cho IoI gInI xûp xí nhu frong If. (l0.l4).
Tông qunf hon, môf IoI gInI xûp xí co fhô duoc bIôu fhI nhu snu
1
N
k k
k
u u o
=
=
¯
)
(l0.l?)
Inv gIo IoI gInI xûp xí không chí co phûn du dôI voI phuong frInh fruong (l0.4), mn
con dôI voI nhung phuong frInh bIôn (l0.5) vn (l0.6):

0 0 0
` ( ) r b u g = ÷ (l0.l8)
1 1 1
` ( ) r b u g = ÷ (l0.l9)
Ihnf bIôu phûn du co frong sô bnv gIo co dnng
0 1
0 1
0 1
0
l l l
w r a w r a w r a
O
O cO cO
O+ cO+ cO =
l l l
(l0.20)
ÐIôu nnv Inm phuc fnp su frInh bnv do vIôc nhung hnm frong sô bô sung frôn bIôn
bnv gIo sõ duoc chon. VI sô muc dô fu do cun IoI gInI xûp xí If. (l0.l?) In N, môf sô bnng
nhnu cun nhung hnm frong sô dôc Iûp u
/
, co fhô duoc chon, frong khI u
/
0
vn u
/
1
sõ phu
fhuôc vno u
/
. Trong fhuc hnnh, fhuong co môf cnch fu nhIôn dô chon nhung hnm frong sô
phu fhuôc.
VoI bnI fonn If. (l0.l-l0.3), phuong frInh (l0.20) fro fhnnh
| |
0 1
0
0
` `
` ( ) (0) ( ) 0
x
l l l
a au au
w f ax w u u w X q
ax ax ax
ì ì

÷ + ÷ + ÷ =


l
(l0.2l)
Tûf nhIôn voI bnI fonn nnv, nhung hnm frong sô fnI bIôn don gInn fhnnh nhung hô sô
frong sô u
/
0
vn u
/
1
.
Inng cnch fIch phnn fung phûn sô hnng dûu fIôn, no fro fhnnh
| |
0 1
0
0 0 0
` ` `
`(0) ( ) 0
x
x x
l
l l l l
aw au au au
w ax w fax w u u w X q
ax ax ax ax
ì ì ì

÷ ÷ + ÷ + ÷ =


l l

Su phnf bIôu phûn du frong sô nnv duoc don gInn dnng kô bnng vIôc chon nhung hô sô
frong sô frôn bIôn Þoumnnn nhu snu
1
( )
l l
w w X = ÷
Ihnf bIôu phûn du co frong sô nhu vûv fro fhnnh
| |
0 1
0
0 0
` `
` (0) (0) ( ) 0
x x
l
l l l l
aw au au
ax w w fax w u u w X q
ax ax ax
ì ì ÷ ÷ ÷ + ÷ + =
l l

http://www.ebook.edu.vn 242
Hon nun nôu dIôu kIôn bIôn ÐIrIchIof co fhô su dung frôn IoI gInI xûp xí, nhung hnm
frong sô vn hô sô frong sô co fhô chon In 0 fnI bIôn ÐIrIchIof, dô phnf bIôu phûn du co
frong sô don gInn fhnnh
1
0 0
`
( ) 0
x x
l
l l
aw au
ax w fax w X q
ax ax
ì ÷ ÷ + =
l l
(l0.22)
IIôn qunn dôn foI dIôu kIôn bIôn ÐIrIchIof

0
`(0)
(0) 0
l
u u
w
=
=
(l0.23)
Ihnf bIôu phûn du co frong sô frong dnng (l0.22) duoc goI In su trinb bày ycu.
!ó rnng su frInh bnv vôu phuong frInh (l0.22-l0.23) không honn fonn fuong duong
voI frInh bnv mnnh, If. (l0.l-l0.3) fhûm chI dôI voI N÷ ·. Inng cnch xnv dung frInh bnv
vôu, bûf ky IoI gInI nno cun frInh bnv mnnh dôu fhon mõn su frInh bnv vôu. Tuv nhIôn
dIôu nguoc InI In không dúng. Su frInh bnv vôu cho phóp nhung IoI gInI co muc dô honn
fhIôn fhûp hon so voI vôu cûu dôI voI IoI gInI mnnh. Ðnv In nguôn gôc cun fhuûf ngu mnnh
vn vôu. VI du voI bnI fonn (l0.l-l0.3), IoI gInI phnI co dno hnm bûc nhûf IIôn fuc. Chúng fn
bIôu fhI dIôu nnv bnng vIôc noI rnng muc dô honn fhIôn sõ In C
l
. Su frInh bnv vôu fuong
ung, If. (l0.22-l0.23) chí vôu cûu fInh IIôn fuc cun bnn fhnn gIn frI hnm; dô cûn fhIôf
honn fhIôn o dnv In C
0
. ÐIôu nnv co nghIn In nhung hnm voI dno hnm bûc nhûf không IIôn
fuc duoc cho phóp bnng If. (l0.22).
Cbung ta /uu y ràng trong co cbât /6ng, Jicu mà cbung ta muôn /à cbtnb xac, cbàt
cbè. Thuc vûv, frong co chûf Iong nhung phuong frInh chu dno nhûn duoc fu phnf bIôu
fIch phnn, fuc In nhung dInh Iuûf bno fonn, vôu cûu muc dô dôu dnn fhûp hon so voI
nhung phuong frInh dno hnm rIông nhûn duoc fu nhung phnf bIôu nnv.
Kôf Iuûn, chúng fn nhûn xóf rnng su frInh bnv vôu If. (l0.22) frong fruong hop dôu
dnn dûv du, fhông qun fIch phnn nguoc fung phûn dûn foI su don gInn hon phuong frInh
(l0.2l)
0
` `
( ) ( ) ( ) 0
x
l l
a au au
w f ax w X X q
ax ax ax
ì ì

÷ ÷ ÷ =


l
(l0.24)
VoI môf sô vô hnn muc dô fu do (N÷ ·), dIôu nnv ngu ý fhon mõn chInh xnc phuong
frInh vI phnn vn dIôu kIôn bIôn Þoumnnn.
Trong frInh bnv vôu, If. (l0.22-l0.23), dIôu kIôn bIôn Þoumnnn không bI cuong buc
frong IoI gInI hIôn. Þhung dIôu kIôn bIôn kIôu nnv In fhông qun fIch phnn fung phûn fhoo
môf cnch fu nhIôn dô frInh bnv. IoI vûv nhung dIôu kIôn bIôn nnv duoc goI In Jicu kicn
bicn tu nbicn. Þhung dIôu kIôn bIôn phnI gnn hIôn frong frInh bnv vôu duoc goI In Jicu
kicn bicn co ban.
Ðô fông kôf, môf frInh bnv vôu co fhô dun vno dnng
1
1
` ( ) ( )
l l l
c w a u a w fa w g a
O O cO
O = O÷ cO
l l l
(l0.25)
ung voI nhung dIôu kIôn bIôn
http://www.ebook.edu.vn 243

0
0
l
u g
w
=
=
frôn cO
0
(l0.26)
frong do nhung fonn fu c(.ì vn J(.ì phnf sInh boI fIch phnn fung phûn cun
` ( )
l
w a u a
O
O
l
.
10.2.5 TvInL buy bIên µLûn
VoI fruong hop nhung bnI fonn gIn frI bIôn oIIpfIc fu IIôn hop, su frInh bnv vôu fuong
duong voI cuc fIôu hon co IIôn hô chuc nnng voI bnI fonn gIn frI bIôn. Vô IIch su, frInh bnv
cuc fIôu hon honc trinb bày bicn pbân dong vnI fro nôI bûf frong su phnf frIôn phuong
phnp phûn fu huu hnn. Þhung phuong phnp bIôn phnn vûn co vnI fro rûf qunn frong
frong ky fhuûf phûn fu huu hnn, vI du co hoc kôf cûu. Cùng vûv, frInh bnv bIôn phnn
dong vnI fro qunn frong frong Iý fhuvôf fonn hoc vô phuong phnp phûn fu huu hnn; vI du
dôI voI nhung cnu hoI vô fInh co fhô vn duv nhûf nghIôm. Trong bnI gInng gIoI fhIôu nnv
chúng fn sõ không dun khIn cnnh nnv vno phuong phnp phûn fu huu hnn. ÞguoI doc
chuvôn foI nhung bnI gInng chuûn nôI fIông |Thnm khno 4, 5].
10.2.6 Kêt Iuûn
Thnnh phûn co bnn dûu fIôn cun phuong phnp phûn fu huu hnn noI chung In su trinb
bày ycu bài toan gia tri bicn. Mnc du nhu dõ bnn Iuûn, su frInh bnv khnc co fhô In frInh
bnv phûn du frong sô fông qunf hon vn frInh bnv bInh phuong fôI fhIôu, phuong phnp
phûn fu huu hnn chuûn dun frôn frInh bnv vôu. TIôp fhoo bnI gIoI fhIôu nnv, chúng fn sõ
hnn chô o su frInh bnv nnv. Þôu co fhô, cnch fIôp cûn CnIorkIn duoc chon voI nhung hnm
frong sô bnng nhung hnm hInh dnng. Tuv nhIôn chúng fn fhûv rnng dôI khI bIôn dôI Iun
chon chuûn nnv In cûn fhIôf. Su Iun chon chuûn duoc bIôu fhI boI phuong phnp sô hnng
Iubnov-CnIorkIn. KhI nhung hnm frong sô sun dôI duoc su dung, phuong phnp duoc bIôu
fhI boI phuong phnp sô hnng Iofrov-CnIorkIn (xom vô snu).
10.3 NHUNG HAM HÌNH ÐANG XÁC ÐINH TUNG ÐOAN
10.3.1 NôI suy µLûn tu Luu Lun
Thnnh phûn co bnn fhu hnI cun phuong phnp phûn fu huu hnn In cnch fung buoc,
frong do nhung hnm hInh dnng vn frong sô duoc xnv dung. MIôn O duoc chIn nho fhnnh
nhung mIôn O
o
kb6ng gôi /cn nbau, goI In nhung pbân tu co dnng hInh hoc don gInn. VI
du voI mIôn môf chIôu cho frong HInh l0.l, môf Iun chon hIôn nhIôn cho phûn fu O
o
In
x
c-1
s x s x
c
.
TIch phnn frong frInh bnv vôu, If. (l0.22), co fhô chIn rn tông cua cac ttcb pbân trcn
nbung pbân tu.
( ) ( )
e
e
a a
O O
O = O
¯
l l

Þhu vûv, ró rnng In frong nhung dong gop fung buoc cho fIch phnn, dnv In Ich IoI fInh
fonn do co fhô nhIôu dong gop 0. ÐIôu nnv dnf duoc khI nhung hnm frong sô vn hInh dnng
http://www.ebook.edu.vn 244
IIôn qunn dôn chí sô nno do chí khnc 0 voI sô nho nhûf co fhô cun nhung phûn fu IIôn hô
voI chí sô nnv. Þhung hnm hInh dnng vn frong sô chí khnc 0 frong môf fûp hop nho nhung
phûn fu duoc coI co bô tro compact.
Trong phuong phnp phûn fu huu hnn, nhung hnm hInh dnng vn frong sô voI hô fro
compncf duoc xnv dung fu bài toan nôi suy frôn mIôn. VI du, môf hnm u` nhûn duoc qun
nôI suv fuvôn fInh gIun hnm gIn frI u
k
xnc dInh fnI cnc dIôm IuoI cun HInh l0.l co fhô vIôf
nhu snu
1
L
k k
k
u u o
=
=
¯
)
(l0.2?)
Þhung hnm hInh dnng o
k
frong bIôu fhuc nnv co dnng nhu cnI mù, cho frong HInh
l0.2. VoI frInh bnv hnm dun vno nôI suv, nhung gIn frI u
k
frong bIôu fhuc (l0.2?) co ý
nghIn cun nhung gIn frI hnm fnI Jicm /u6i.

Hình 10.2. Nhùng hàm hình dang tuyên tính tùng buóc cho miên môt chiêu.


Hình 10.3. Nhùng hàm hình dang không dôi tùng buóc cho miên môt chiêu.


Hình 10.4. Nôi suy tùng buóc bâc hai trong môt chiêu.

!ó rnng co fhô co nhung so dô nôI suv khnc. VI du hnm u` co fhô nhûn duoc boI nôI suv
hnng sô fung buoc nhu frong HInh l0.3.
http://www.ebook.edu.vn 245
Þhung gIn frI u
k
sõ bnv gIo duoc xom nhu nhung gIn frI hnm fnI dIôm gIun nhung
phûn fu. Tuong fu, nôI suv co fhô In fung buoc bûc hnI nhu frong HInh l0.4.
Trong fûf cn nhung fruong hop nnv, gIn frI u
k
fhô hIôn gIn frI hnm fnI môf vnI dIôm
IIôn hô voI cnc phûn fu. Trong ky fhuûf phûn fu huu hnn, nhung dIôm nnv duoc goI In nut.
!ó rnng In co fhô xnv dung nhung công fhuc nôI suv frong do u
k
không nhûf fhIôf fhô hIôn
nhung gIn frI hnm (honc gIn frI cun dno hnm) fnI cnc núf. Chúng duoc goI In nbung bicn
kb6ng nut. Ðô don gInn, frong bnI gInng gIoI fhIôu nnv chúng fn chí xóf nhung công fhuc
nôI suv voI nhung bicn nut.
Þhu môf vI du don gInn, chúng fn fruoc hôf xóf bnI fonn (l0.l-l0.3) voI hnm hInh
dnng fuvôn fInh fung buoc vn môf frInh bnv vôu CnIorkIn chuûn. !oI gInI xûp xí nhu vûv
fhô hIôn bnng
2
1 1
L
e
k k i i
k e i
u u u o o
= =
= =
¯ ¯¯
)
(l0.28)
Trong If. (l0. 28) fông frôn nhung núf duoc snp xôp InI In fông kóp, fruoc hôf frôn
nhung phûn fu vn snu do frôn nhung núf fhuôc phûn fu. Þhung hnm hInh dnng o
k
IIôn
qunn dôn núf, goI In bàm binb Jang toàn câu. Vô muc phûn fu, nhung hnm hInh dnng o
j
c

duoc goI In bàm binb Jang cuc bô honc bàm binb Jang pbân tu. HInh l0.5 cho fhûv
nhung hnm hInh dnng frôn môf co so phûn fu. Hnm co so co fhô vIôf nhu snu:
1
1 2
e e e e
e e
x x x x
x x
o o
÷
÷ ÷
= =
A A



Hình 10.5. Nhùng hàm hình dang phân tu tuyên tính tùng buóc.

Ðo do:
1 2
1 1
e e
e e
a a
ax x ax x
o o
= ÷ =
A A

TrInh bnv vôu CnIorkIn, If. (l0.22) In
0 0
`
( )
x x
l
l l
aw au
ax w fax w X q
ax ax
ì = ÷ +
l l
(l0.29)
http://www.ebook.edu.vn 246
ÐôI voI / = c = L, fIch phnn frong vô frnI (dôI voI ì không dôI)
1
1
2 1 1 1
2 1 2 1 1 2
1 1 1
1 1
1 1 1
1
1 1 1 1 1 1
1 1 1
e e
e e
e e e e e
e
e e e e
e e e e
e e e e e e
e e
e e
a a a a a a
I u u ax u u ax
ax ax ax ax ax ax
u u ax u u ax
x x x x x x
u u
x x
o o o o o o
ì
ì
ì
+
+
+ + +
÷ +
O O
÷ +
+ + + O O
÷
¦ ¹

¦ ¦
= + + +
´ `
¦ ¦
¹ )
¦ ¹

¦ ¦
= ÷ + + ÷ ÷ +
´ `
A A A A A A
¦ ¦
¹ )
= ÷ + +
A A
l l
l l
1
1 1
1
e e
e e
u u
x x
+
+ +
¦ ¹
÷
´ `
A A
¹ )

VoI / = L, fIch phnn nnv
1 1
1 1
L
L L
L L
I u u
x x
ì
÷
¦ ¹
= ÷ +
´ `
A A
¹ )

Chúng fn nhûn xóf rnng do dIôu kIôn bIôn co bnn frong núf 0, u
0
= 0. Ðo do I
o
l
= 0.
ÞôI suv / frong cung cnch nhu u` , fIch phnn vô phnI dôI voI / = c = L fro fhnnh.
1
2
0
0
1 1 1
2 1 1 2 1 1 2 1
1 1
1 1
6 3 3 6
e e
x
L
e
e k k
k
e e e e e e
e e e e
e e e e
e e e e
I w f ax
f f ax f f ax
x x x x
f f f f
o
o o o o o o
+
=
+ + +
÷ +
O O
+ +
÷ +
=
= + + +

A A A A
= + + ÷ +


¯
l
l l

VoI / = L, fIch phnn nnv:
2 1
6 3
L L L
L L
x x
I f f
÷
A A
= +
VoI / = 1,..., L-1, frong fruong hop khonng dô dnI không dôI, su frInh bnv vôu If.
(l0.29) fro fhnnh

1 1 1 1
1 2 1
( 2 ) ( )
6 3 6
l l l l l l
u u u x f f f
x
ì
÷ + ÷ +
÷ + ÷ = ÷A + +
A
(l0.30)
Ihuong frInh IIôn hô voI núf cuôI cung In
1 1
1 1
( ) ( )
6 3
l l l l
u u x f f q
x
ì
÷ ÷
÷ + = ÷A + +
A
(l0.3l)
Þhung phuong frInh nnv không khnc Inm voI nhung phuong frInh nhûn duoc boI
phuong phnp snI phnn huu hnn; dIôu nnv In fIôu bIôu cho nhung phuong phnp phûn fu
huu hnn don gInn nhûf. VI du don gInn nnv cho phóp chúng fn co bn nhûn xóf co fInh hop
Iô fông qunf hon.
Truoc hôf, mnc dûu bnng cnch frInh bnv fuvôn fInh fung buoc, IoI gInI xûp xí không
fhô fhon mõn dnng mnnh cun bnI fonn gIn frI bIôn frong bûf ky dIôm nno cun mIôn, IoI
gInI nhûn duoc fu frInh bnv vôu fhô hIôn môf xûp xí hop Iô cun bnI fonn. Thuc vûv dôI voI
vI du nnv, dno hnm bûc hnI cun IoI gInI xûp xí honc In 0 (frong phûn fu) honc vô hnn (fnI
http://www.ebook.edu.vn 247
dIôm IuoI). Þhu vûv không co cnch nno fhon mõn phuong frInh vI phnn boI môf hnm nhu
vûv .
Thu hnI, khI so snnh nhung bIôu fhuc phûn fu huu hnn (l0.30, l0.3l) voI nhung bIôu
fhuc snI phnn huu hnn fuong ung (l0.l0, l0.l2) chúng fn fhûv rnng dô chInh xnc chun bI
vI phnm bnng vIôc fhôm nhung dong gop dôI voI nhung sô hnng chun duoc snI phnn nhu
/, fu nhung núf không frung fnm dôn núf frung fnm. Qun frInh nnv duoc goI In fhu gon.
Þo fhuong duoc su dung dô don gInn hon nhung bIôu fhuc phûn fu huu hnn. Kôf qun fhu
gon nnv (voI vI du nnv fn fhnv fhô 116/
/-1
+ 21J/
/
+ 116/
/+1
bnng /
/
vn 116/
L-1
+ 11J/
L
boI
112/
L
) co fhô fu dông nhûn duoc nôu / dõ fhô hIôn boI môf hnm hnng sô fung buoc frong
IuoI phûn fu huu hnn hôn hop, nhu frong HInh l0.6.


Hình 10.6. Nôi suy hãng sô tùng buóc cua sô hang không dao hàm trong Iuói phân tu hùu han hô hop, dân
dên thu gon.


Hình 10.7. Phép tam giác cua miên hai chiêu.

Þhûn xóf nnv cùng qunn frong voI ý nghIn In no cho fhûv nbung bicn xuât bicn o6i
bâc kbac nbau cua Jao bàm c6 tbc xâp xt tbco nbung cacb kbac nbau, fuc In voI nhung
cûu frúc nôI suv khnc nhnu honc fhûm chI frong nhung IuoI khnc nhnu. ÐIôu nnv co nghIn
rnng phuong phnp phûn fu huu hnn không phnI In môf phuong phnp cung nhnc nhung
cho phóp nhIôu phuong nn. IoI vûv fhûf fhIch hop khI noI vô ky fhuûf phûn fu huu hnn.
CuôI cung, chúng fn co fhô nhûn xóf rnng phuong phnp phûn fu huu hnn co fhô gInI
fhIch nhu môf cacb c6 ttnb bc tbông Jc pbat sinb nbung xâp xt sai pbân. Trong vI du don
gInn xu Iý o dnv dôI voI mnf IuoI không dôI, fhnm sô fruong không dôI ì vn su dung fhu
gon, phuong phnp phûn fu huu hnn voI hnm hInh dnng fuvôn fInh fung buoc fnI fno môf
xûp xí snI phnn huu hnn bûc hnI. IoI vûv ró rnng In frong môf ung dung fông qunf hon
http://www.ebook.edu.vn 248
(khonng cnch mnf IuoI không In hnng sô, fhnm sô fruong không In hnng sô), phuong phnp
phûn fu huu hnn voI hnm hInh dnng fuvôn fInh fung buoc vûn phnf sInh môf xûp xí snI
phnn bûc hnI. Inn chûf co fInh hô fhông nnv cun phuong phnp phûn fu huu hnn duoc
mInh hon frong nhung muc snu.
10.3.2 NLunu µLûn tu Luu Lun vóI IIên tu¢ C
u
LuI ¢LIêu
J0.S.2.J Phûn tu tum µiúc
HInh l0.? cho fhûv môf mIôn duoc chIn nho rn nhung phûn fu không gôI Iôn nhnu co
dnng fnm gInc fhnng. Trong môI phûn fu, môf nôI suv dIn phuong duoc xnc dInh. Inv gIo
fn xóf nhung công fhuc nôI suv bno dnm fInh IIôn fuc cun hnm nôI suv. HInh l0.8 cho
fhûv môf phûn fu fnm gInc voI nhung núf fnI cnc goc cun fnm gInc.


Hình 10.8 Tam giác tuyên tính.

Môf hnm co fhô nôI suv frong hInh fnm gInc fhoo cnch fuvôn fInh dun vno nhung gIn
frI núf cun hnm. Trong hô fon dô dIn phuong (c, n), hnm nôI suv co fhô vIôf nhu snu

3
1
( , )
e
i i
i
u u o c n
=
=
¯
(l0.32)
frong do o
c
j
In nhung hnm nôI suv dIn phuong.
Trong fruong hop nnv, o
c
j
phnI fhon mõn
1 2
e
i
a b b o c n = + +
fuc In o
c
j
In môf hnm fuvôn fInh cun c vn n, voI
o c n = =
= =
( , ) l voI
0 voI
c
j i i
j i
j i

http://www.ebook.edu.vn 249
Thûf dô xnc mInh rnng dôI voI phûn fu frong HInh l0.8 hnm nôI suv dIn phuong In
o c n c n
o c n c
o c n n
= ÷ ÷
=
=
l
2
3
( , ) l
( , )
( , )
c
i i
c
i i
c
i i

Chúng duoc mô fn frong HInh l0.9.
Tûf nhIôn, hnm nôI suv dIn phuong cùng co fhô bIôu fhI nhu môf hnm cun fon dô fonn
cûu dô su dung bIôn dôI fon dô gIun nhung hô fhông (c, n) vn (x, yì.
3 3
1 1
( , ) : ( , )
= =
= =
¯ ¯
e e
i i i i
i i
x x v v o c n o c n (l0.33)
!ó rnng, frong nhung công fhuc bIôn dôI fon dô (l0.33), hnm nôI suv dIn phuong gIông
nhnu xuûf hIôn nhu frong nôI suv gIn frI hnm (l0.32).
!ó rnng In voI cûu frúc nôI suv frôn, nôu ung dung frong môI phûn fu, fInh IIôn fuc C
0

(fuc In fInh IIôn fuc cun gIn frI hnm) dnf duoc frong fonn bô mIôn.


Hình 10.9. Nhùng hàm hình dang phân tu tuyên tính hình tam giác.


Hình 10.10. Nhùng hàm hình dang tuyên tính vói nhùng phân tu tam giác.

ÞôI suv chInh no In fuvôn fInh fung buoc. Inng vIôc công nôI suv frôn fûf cn cnc phûn
fu, chúng fn nhûn duoc
http://www.ebook.edu.vn 250
,
( , )
e
i i
e i e
u u o c n =
¯¯
(l0.34)
frong do E
c
bIôu fhI fông frôn fûf cn cnc phûn fu cun mIôn O
o
vn frong do E
j,c
bIôu fhI fông
frôn fûf cn cnc núf cun phûn fu O
o
.
Tûf nhIôn, frong If. (l0.34), cnc fông co fhô dno dô vIôf
,
e
i k k k
k e k k
u u u o o = =
¯¯ ¯
(l0.35)
frong do E
k
bIôu fhI fông frôn fûf cn cnc núf cun mIôn O vn E
o,k
bIôu fhI fông frôn fûf cn
cnc phûn fu kô voI núf k.
Trong If. (l0.35) o
k
bIôu fhI hnm nôI suv fonn cûu honc hnm hInh dnng. HInh l0.l0
cho fhûv môf vnI vI du. Iûc nôI suv frong môI fnm gInc co fhô fnng bnng vIôc fhôm núf.
Ðô fhô hIôn nhung hnm bûc hnI, ró rnng cûn snu núf. VoI nhung hnm Iûp phuong cûn
muoI núf.

Hình 10.11. Tam giác bâc hai.


Hình 10. 12. Ho phân tu tam giác Lagrange.

HInh l0.ll cho fhûv môf phûn fu bûc hnI voI snu núf: bn núf fnI cnc goc vn bn núf fnI
chInh gIun cnnh. Þhung hnm nôI suv dIn phuong phnI fhon mõn
http://www.ebook.edu.vn 251
2 2
1 2 11 12 22
e
i
a b b c c c o c n c cn n = + + + + +
voI
o c n = =
= =
( , ) l voI
0 voI
c
j i i
j i
j i

VI du:
1
(1 )(1 2 2 )
e
o c n c n = ÷ ÷ ÷ ÷
!ó rnng In, mnc dûu nôI suv bûc cno hon duoc su dung frong nhung phûn fu, fInh IIôn
fuc gIun cnc phûn fu vûn In C
0
nhu frong fruong hop fuvôn fInh. Ðông fhoI, su bIôn dôI
fon dô vûn co fhô cho voI nhung hnm co so bûc nhûf (l0.33). Tuv nhIôn, fôn fnI môf khn
nnng khnc duoc xu Iý frong muc frôn vô nhung phûn fu dnng fhnm sô.
HInh l0.l2 cho fhûv cho fnm gInc InscnI vn nhung phûn fu fnm gInc C
0
IIôn qunn.
Þhung phûn fu nnv fno nôn cnI goI In bo nbung pbân tu tam giac Lagrangc.


Hình 10.13. Phân tu tú giác song tuyên.

Su gIoI hnn nhung phûn fu nnv foI môf chIôu vn mo rông foI bn chIôu (frôn fu dIôn) In
ró rnng. !oI fhô cun vIôc su dung nhung phûn fu bûc cno hon ró rnng nnm frong khn nnng
cun chúng dô fhô hIôn nhung hnm bIôn dôI fuy ý chInh xnc hon, voI môf kIch fhuoc phûn
fu dõ cho. Tûf nhIôn, cùng co fhô dnf duoc môf frInh bnv hnm fôf hon bnng nhung phûn
fu bûc fhûp voI kIch fhuoc phûn fu nho hon. Trong fhuc hnnh, kIch fhuoc vn bûc cun
nhung phûn fu sõ duoc chon dô fôI uu hon dô chInh xnc dôI voI công vIôc fInh fonn. Thông
fhuong fhûv rnng nhung phûn fu bûc hnI duoc un chuông.
J0.S.2.2 Phûn tu tú µiúc Luµrunµe
HInh l0.l3 cho fhûv môf phûn fu fu gInc fhnng voI môf hô fon dô nfIn dIn phuong su
dung bôn núf. Þhung hnm nôI suv dIn phuong co fhô xnc dInh In song fuvôn:
http://www.ebook.edu.vn 252
1 2 12
1
2
3
4
(1 )(1 )
(1 )
(1 )
e
i
e
e
e
e
a b b c o c n cn
o c n
o c n
o cn
o c n
= + + +
= ÷ ÷
= ÷
=
= ÷

Inng vIôc fhôm núf, frung phuong, bIcubIc vv, co fhô xnv dung nhung phûn fu. VI du,
môf phûn fu frung phuong chun chIn núf. HInh l0.l4 cho fhûv fnm gInc InscnI vn phûn
fu fu gInc IIôn hô. Þhung hInh bôn cnnh nnv cùng hInh fhnnh cnI goI In bo Lagrangc.
J0.S.2.S Phûn tu tú µiúc cûu muy
VIôc kIôm frn fnm gInc InscnI voI nhung phûn fu !ngrnngo fu gInc nhu vûv Iô rn
rnng, vI du phûn fu bûc hnI co nhung sô hnng bûc bn vn bôn frong bIôu fhuc cun nhung
hnm hInh dnng dIn phuong. Þhung sô hnng bûc cno nnv không hInh fhnnh môf dn fhuc
dûv du vn hô qun In không dong gop cho su fnng bûc nôI suv.


Hình 10.14. Ho nhùng phân tu tú giác Lagrange.


Hình 10.15. Ho nhùng phân tu tú giác câu may.

http://www.ebook.edu.vn 253

Mnf khnc, nhung sô hnng bûc cno hon frong cnc hnm co so dIn phuong co fhô phnf
sInh nhung nhIôu dông không mong muôn frong du IIôu nôI suv. IoI vûv, uu fIôn noI
chung In IonI fru nhung sô hnng bûc cno nhûf bnng vIôc bo nhung núf nôI nnm bôn frong
cnc phûn fu. ÐIôu nnv phnf sInh cnI goI In bo câu may mn voI no fnm gInc InscnI vn môf
vnI vI du duoc cho frôn HInh l0.l5. Ðnc bIôf, phûn fu cûu mnv bûc hnI In môf phûn fu hûp
dûn vn duoc su dung rông rõI.
J0.S.2.4 Phûn tu dunµ thum o6
Tûf nhIôn, no fhô hIôn chInh xnc hon nhung vûf fhô voI bIôn cong nho su dung nhung
phûn fu voI nhung cnnh cong. Þhung phûn fu uôn cong co fhô fno rn bnng vIôc np dung
môf nnh xn gIun hô fon dô nfIn fhnng su dung frong nhung muc fruoc dnv vn môf hô fon
dô cong. Ðô không Inm phuc fnp nnh xn nnv qun nhIôu, fhông fhuong nhung công fhuc
bIôn dôI fon dô fuong fu voI If. (l0.33), duoc chon dun vno nhung hnm hInh dnng dIn
phuong:

( , ) : ( , ) = =
¯ ¯
e e
i i i i
i i
x x v v o c n o c n (l0.36)


Hình 10.16. Ánh xa môt phân tu dãng tham sô

HInh l0.l6 cho fhûv Inm sno môf bIôn dôI fon dô kIôu (l0.36) co fhô Inm bIôn dnng
môf phûn fu cûu mnv bûc hnI, so voI môf phûn fu fuvôn fInh. !ó rnng In voI nhung phûn
fu bûc hnI, co fhô fhô hIôn nhung bIôn honn fonn phuc fnp. Þhung phûn fu frong do công
fhuc bIôn dôI fon dô dông nhûf voI công fhuc nôI suv duoc goI In nhung pbân tu Jàng
tbam sô. Þhu frong HInh l0.l6, phûn fu nnv co fhô coI nhu nnh xn fu môf phûn fu vuông
frong hô fon dô chu nhûf c, n. Þhung phûn fu co bnn frong fon dô dIn phuong không
nhIôu dông duoc goI In pbân tu cba mc.
http://www.ebook.edu.vn 254
10.3.3 NLunu µLûn tu Luu Lun vóI tInL IIên tu¢ C
1

KhI phnf bIôu phûn du co frong sô chun nhung dno hnm bûc hnI, fInh IIôn fuc dôI voI
dno hnm bûc nhûf In cûn fhIôf. Trong môf chIôu, dIôu nnv dô dnf duoc bnng vIôc bno gôm
nhung gIn frI núf cun dô dôc hnm.
VoI môf phûn fu voI hnI núf goc, nôI suv duoc vIôf nhu snu
v c v c v c v c
c c
c c
= + + +
= = = =
= = = =
' '
l l 2 2 3 l 4 2
l 2
' ' ' '
l 2
( ) ( ) ( ) ( )
( 0) ( l)
( 0) ( l)
u u u u u
u u u u
u u u u

Su dung dn fhuc Iûp phuong, fn fhûv
v c c
v c c
v c c
v c c
= + ÷
= ÷
= ÷
= ÷
2
l
2
2
2
3
2
4
(l 2 )(l )
(3 2 )
(l )
( l)

Ihûn fu kIôu nnv duoc goI In pbân tu Hcrmitc.
Trong nhIôu chIôu hon, fInh IIôn fuc dôI voI dno hnm bûc nhûf không fhô dnf duoc
frong cnch don gInn nhu vûv. VI du không fhô dnf fInh IIôn fuc C
l
cho môf phûn fu voI chí
nhung núf goc bnng vIôc chí ró nhung gIn frI hnm vn nhung dno hnm bûc nhûf fnI nhung
núf nnv. VoI phûn fu fnm gInc, phûn fu don gInn nhûf dnf duoc nôu nhung núf gIun cnnh
duoc bô sung, frong do dno hnm chuûn duoc chí dInh.
Tuv nhIôn voI phûn fu nnv, sô muc dô fu do cun nhung núf gIun cnnh vn núf goc In
khnc nhnu. Ðnv In môf nhuoc dIôm vô mnf fInh fonn vn do vûv nhung phûn fu phuc fnp
hon, voI sô muc dô fu do bnng nhnu frong fûf cn cnc núf dôu duoc su dung. ÐIôu dnng
nhûn xóf frong fhuc hnnh In voI nhung bnI fonn chun dno hnm bûc hnI, nhung phûn fu co
fhô su dung mn không dnf fInh IIôn fuc C
l
. Þhung phûn fu nhu vûv duoc goI In nhung
phûn fu không hop cnch. Ðô fhno Iuûn chI fIôf vô nhung phûn fu không hop cnch vn hop
cnch C
l
, nguoI doc chuvôn foI Thnm khno 4. Trôn fhuc fô chu dô nnv không fhIch dnng
frong co chûf Iong vI nhung phuong frInh dno hnm rIông chu dno hûu hôf In bûc hnI, vûv
nhung cnc fhô hIôn phûn du co frong sô chun hûu hôf dno hnm bûc nhûf. Chí frong rûf If
fruong hop, fhông qun vIôc frInh bnv nhung hnm dong, nhung phuong frInh dno hnm
rIông co bûc cno hon duoc xnc dInh.
10.4 THUC HI£N PHUONG PHÁP PHAN TU HUU HAN
10.4.1 Hoµ nLût
Thnnh phûn co bnn fhu bn vn cuôI cung cun phuong phnp phûn fu huu hnn In cnch
mn fhoo do nhung phuong frInh núf duoc xnv dung.
Þhu dõ fhûv frong vI du cun muc fruoc dnv, fIch phnn xóf dôn frong frInh bnv vôu
dûn dôn fông cun dong gop frôn nhung phûn fu kô voI núf duoc xu Iý. Thnv vI fhuc hIôn
fIch phnn frôn fûp hop nhung phûn fu kô môf núf nhu frong muc fruoc dnv, chúng fn fûf
http://www.ebook.edu.vn 255
nhIôn fruoc hôf co fhô fhuc hIôn fIch phnn frôn fûf cn cnc phûn fu rIông rõ vn snu do xnv
dung nhung phuong frInh núf bnng vIôc bô sung dong gop fu nhung phûn fu kô bôn. Qun
frInh nnv duoc goI In hop nhûf. Þo co IoI fhô In fIch phnn frôn fûf cn cnc phûn fu co fhô
fhuc hIôn cung cnch vn hô qun In voI cung quv frInh do.
VI du dôI voI If. (l0.29), fIch phnn frong vô frnI frôn môf phûn fu O
o
, (bo chí sô /ì
1 2 1 2
1 2 1 2
`
e e
e e e e
e e e e
a a a a aw au
ax w w u u ax
ax ax ax ax ax ax
o o o o
ì ì
O O

= + +


l l

Mn frûn phûn fu K
c
co fhô xnc dInh bnng

e
e
e
i
e i
Þ
a
a
K ax
ax ax
o
o
ì
O
=
l
(l0.3?)


Hình 10.17. Thê hiên so dô hop nhât cua ma trân cúng dôi vói bài toán môt chiêu.

!ó rnng, mn frûn nnv In
1 1
1 1
e
e
K
x
ì
÷ | |
=
|
÷ A
\ .

Þhung fhnnh phûn cun mn frûn hô fhông frong hô fhông roI rnc fonn cûu
KU = F (l0.38)
bnv gIo co fhô fIm bnng vIôc fhôm nhung fhnnh phûn fu mn frûn phûn fu. VI du:
, 1 21
1
, 22 11
1
, 1 12
i
i i
i i
i i
i
i i
K K
K K K
K K
÷
+
+
+
=
= +
=

Mn frûn hô fhông K frong If. (l0.38) noI chung goI In mn frûn cung. Thuûf ngu nnv
ró rnng co nguôn gôc frong co hoc kôf cûu.
http://www.ebook.edu.vn 256
HInh l0.l? cho fhûv su frInh bnv so dô cun qun frInh hop nhûf. Tûf nhIôn, môf hop
nhûf fuong fu co fhô xnc dInh cho nhung vocfo phûn fu ung voI vô phnI frong If. (l0.38).
10.4.2 TI¢L µLûn sô
Trong nhung bnI fonn fông qunf, fInh fonn mn frûn phûn fu cung vn phûn fu vô phnI
không fhô fhuc hIôn bnng gInI fIch do su phuc fnp cun bIôu fhuc fIch phnn vn vI su phuc
fnp cun phûn fu.
Su dung nhung phûn fu cong hnI chIôu, bIôn dôI fon dô dûn dôn

c c c
n n n
c
n
÷
c c c c c


c c c
c c

= =
c c
c c c




c c c c c


c c

c
c
=
c
c



c c


l
x y
x x
J
x y
y y
x
J
y
(l0.39)
frong do J In JncobInn.
Su dung nnh xn dnng fhnm sô If. (l0.36), JncobInn nnv dô dnnh gIn nhu môf hnm
cun c vn n.
Môf vung vô cung bó dO
o
nhu vûv duoc cho bnng
c n O = ( )
c
J Dct J J J (l0.40)
Inng cnc If. (l0.39) vn (l0.40), fûf cn cnc fIch phnn phûn fu duoc fôI gInn fhnnh fIch
phnn frôn phûn fu chn mo.
KhI hnm hInh dnng dIn phuong co bûc p, fuc In khI chúng duoc xom xóf nhu dn fhuc
dûv du cno nhûf co bûc p, nhung gIn frI hnm duoc fhô hIôn dôn bûc p. IIôu fhuc fIch phnn
frong If. (l0.3?), vI du, nhu vûv duoc fhô hIôn dôn bûc hnI (p-1ì. ÞoI chung dôI voI dno
hnm bûc m, do In môf bIôu fhuc fIch phnn co bûc hnI (p-mì. Co fhô fhûv |Thnm khno 5]
bûc hôI fu (fuc In dô chInh xnc cun IoI gInI dnf dôn khI kIch fhuoc phûn fu fIôn foI 0) In
b
p-m+1
dôI voI fIch phnn chInh xnc nhung sô hnng fhoo nguvôn Iý phûn du co frong sô mn
không mûf dI su hôI fu, fhûm chI nôu nhung phûn fu cong duoc su dung, nôu dô cûu
phuong sô cho fhûv snI sô In 0 (b
2(p-mì+1
) honc nho hon, frong do b bIôu fhI kIch fhuoc fIôu
bIôu cun phûn fu. IoI vûv dôI voI bnI fonn fIch phnn C
0
, nhung công fhuc cûn phnI nhu
snu:
Þhung phûn fu fuvôn fInh: 0 (h)
Þhung phûn fu bûc hnI: 0 (h
2
)
Þhung phûn fu bûc bn: 0 (h
3
)
ÐIôu nnv co nghIn In, công fhuc Cnuss voI l dIôm, 2 x 2 dIôm vn 3 x 3 dIôm In du
frong hnI chIôu, fuong ung.
http://www.ebook.edu.vn 257
10.4.3 TLu tu¢ uIuI
Thu fuc phnc hon o dnv gIn fhIôf môf cnch ûn rnng hô phuong frInh roI rnc (l0.38)
frôn fhuc fô duoc xnv dung vn duoc gInI voI môf IoI gInI fruc fIôp. Ðnv In fhu fuc fhông
fhuong dôI voI nhung bnI fonn fuvôn fInh. Trong co chûf Iong, do su phI fuvôn cun cnc
phuong frInh, noI chung no không hIôu qun, vI If nhûf no ngu ý môf su Inp fonn cûu voI
môI buoc Inp, IoI gInI cun hô fhông fuvôn fInh co dnng If. (l0.38). Thuong no hIôu qun
hon khI su dung fruc fIôp môf ky fhuûf Inp frôn dnng phI fuvôn cun If. (l0.38). Trong ky
fhuûf gInm du, vI du, phuong frInh núf fnI môf núf nno do chí duoc xnv dung khI no cûn
frong fhu fuc gInm du vn hô phuong frInh fonn cûu (l0.38) không bno gIo duoc hInh
fhnnh.
10.5 VÍ ÐU
Trong muc nnv môf vnI khIn cnnh ung dung cun phuong phnp phûn fu huu hnn frong
co chûf Iong duoc fhno Iuûn. Muc fIôu In cung cûp su fhûu hIôu nno do fhoo cnch mn
phuong phnp phûn fu huu hnn co fhô xnv dung frong môf vnI bnI fonn. Muc nnv cùng fhô
hIôn rnng phuong phnp Iuûn phûn fu huu hnn vnn nnng co fhô np dung nhu môf công
fhuc cho fûf cn cnc bnI fonn In không fôn fnI. CIông nhu phuong phnp snI phnn huu hnn,
phuong phnp phûn fu huu hnn In môf khuôn khô, frong do dôI voI môI bnI fonn, môf frInh
bnv fhIch nghI In cûn fhIôf. VoI fông qunn rông Ion cun phuong phnp phûn fu huu hnn
frong co chûf Iong, nguoI doc duoc chuvôn foI nhung Thnm khno 6 vn ?.
10.5.1 Ðònu tLê ôn djnL kLônu nén duo¢
VoI dong không qunv ôn dInh cun chûf Iong không nón duoc, phuong frInh chuvôn
dông In
. 0 J V =
r
(l0.4l)
0 xJ V =
r
(l0.42)
frong do J

In vûn fôc.
If. (l0.42) cho phóp gIoI fhIôu môf fhô vûn fôc
J o = V
r
(l0.43)
Ðun If. (l0.43) vno If. (l0.4l) cho fn
2
0 o V = (l0.44)
ÐIôu kIôn bIôn co fhô In nhung dIôu kIôn bIôn ÐIrIchIof vn Þoumnnn:

0
1
g
g
o
o
n
=
c
=
c
(l0.45)
VoI bnI fonn dong nôI nhu frong HInh l0.l8, dIôu kIôn bIôn co fhô nhu snu, frong do u
vn o bIôu fhI fhnnh phûn vûn fôc Ðô cnc:
- fnI bIôn dong vno AB. fInh song song cun dong:
http://www.ebook.edu.vn 258
0 0
i
v const
v
o
o o
c
= ÷ = ÷ = =
c

- fnI bIôn chnv rn CD: fInh song song cun dong:
0
0 v o o = ÷ =
- fnI nhung bIôn cung AC vn BD: không fhûm:
. 0 0 J n
v
o c
= ÷ =
c
r
r


Hình 10.18. Bài toán dòng nôi.


Hình 10.19. Mâu phân tu và hop nhât nhùng phân tu vuông song tuyên.

VoI nhung dIôu kIôn bIôn nnv, snI phnn fhô o
i
- o
0
kIôm sonf dong. Þôu muôn, honc fnI
cun vno honc fnI cun rn, môf dIôu kIôn bIôn co fhô In fhô hIôn u = co1cx.
Ðô o fhon mõn nhung dIôu kIôn bIôn co bnn, phnf bIôu phûn du co frong sô fro fhnnh:
2
. w a w a w a
n
o
o o
O O O
c
V O = ÷ V V O+ cO
c
l l l

voI o = E
k
o
`
o
k
vn u =
k
o
`
frong do
k
o
`
bIôu fhI hnm hInh dnng IIôn hô voI núf k.
Ðô co su hIôu fhûu nno do frong cûu frúc hô sô cun mn frûn cung, chúng fn fInh fonn
mn frûn phûn fu cung voI nhung phûn fu song fuvôn frôn môf IuoI vuông (HInh l0.l9):
0
` `
e
ii i i
K axav o o
O
= V V
l

Kôf qun In
http://www.ebook.edu.vn 259
÷ ÷ ÷

÷ ÷ ÷

=
÷ ÷ ÷

÷ ÷ ÷

2/ 3 l/ 6 l/ 3 l/ 6
l/ 6 2/ 3 l/ 6 l/ 3
l/ 3 l/ 6 2/ 3 l/ 6
l/ 6 l/ 3 l/ 6 2/ 3
c
K
Thoo mûu hop nhûf, môf vnI hô sô In:
= + + + =
= + = ÷
= = ÷
, l,l 2,2 3,3 4,4
, l,4 2,3
, l,3
8/ 3
l/ 3
l/ 3
| || ||| |V
k k
| ||
k n
|
k nc
K K K K K
K K K
K K

frong do n vn nc bIôu fhI nhung núf phIn bnc vn dông bnc cun k. Hô sô - phnn fu In:

l/ 3 ... l/ 3 ... l/ 3
. . .
l/ 3 ... / 3 ... l/ 3
. . .
l/ 3 ... l/ 3 ... l/ 3
÷ ÷ ÷

÷ 8 ÷

÷ ÷ ÷
(l0.46)
Mn frûn cung co kIôu duong, fuc In hô sô duong chóo duong, nhung hô sô không
duong chóo nm vn co uu fhô duong chóo vôu. Hô qun In hô fhông kôf qun co fhô gInI boI
môf IoI gInI fruc fIôp honc phuong phnp Inp. KhI nhung phûn fu bIôn dnng duoc su dung,
phnn fu hô sô bI bIôn dnng nhung hô fhông vûn co kIôu duong.
Xn hon nun, dIôu bô Ich phnI chú ý In phnn fu hô sô boI nhung phûn fu huu hnn
fuvôn fInh, If. (l0.46), fhô hIôn môf xûp xí bûc b
2
voI phuong frInh !npInco, vn không
phnI In xûp xí bûc b
4
co fhô frôn môf phnn fu chIn dIôm frong IuoI vuông.
VoI nhung vI du fInh fonn dong fhô, su dung nhung IonI phûn fu khnc nhnu frôn môf
hInh co kIôu cho frong HInh l0.l8, nguoI doc xom Thnm khno 6. Cùng frong fhnm khno
nnv, gInI fhIch bnng cnch nno co fhô xnv dung môf frInh bnv phûn fu huu hnn cho phuong
frInh fhô chIu nón. ÐIôu nnv không In hIôn nhIôn vI frong phûn sIôu nm cun fruong dong,
phuong frInh fhô không phnI In oIIpfIc. Thno Iuûn nghIôn cuu dong sIôu nm su dung khnI
nIôm mûf dô nhnn fno, nnm ngonI phnm vI cun bnI gInng gIoI fhIôu nnv.
10.5.2 PLuonu tvInL NuvIev-Stokes kLônu nén duo¢ tvonu su tvInL buy yêu
Þhung phuong frInh chuvôn dông frong hnI chIôu In
2 2
2 2
2 2
2 2
( )
( )
0
u u u p u u
u v
t x v x x v
v v v p v v
u v
t x v v x v
u v
x v
v
v
c c c c c c
+ + + = +
c c c c c c
c c c c c c
+ + + = +
c c c c c c
c c
+ =
c c
(l0.4?-49)
http://www.ebook.edu.vn 260
frong do p goI In np suûf dông hoc (np suûf chIn cho mûf dô). Ihuong frInh IIôn fuc (l0.49)
co fhô fhon mõn boI dun vno môf hnm dong v bnng

v v c c
= = ÷
c c
u o
x y
(l0.50)
Inng cnch dun xonv
e
c c
= ÷
c c
o u
x y
(l0.5l)


Hình 10.20. Bài toán buóc Iùi tiêp giáp.

vn bnng vIôc Iûv dno hnm y cun If. (l0.4?) vn fru dno hnm x cun If. (l0.48), co fhô khu np
suûf dô duoc
2 2
2 2
( ) u v
t x v x v
e e e e e
v
c c c c c
+ + = +
c c c c c
(l0.52)
Kôf hop If. (l0.50) vn (l0.5l) snu do cho fn
2 2
2 2
x v
v v
e
c c
+ = ÷
c c
(l0.53)
VoI bnI fonn frong HInh l0.20, nhung dIôu kIôn bIôn co fhô In:
l. fnI dong vno (cO
n
): u co fhô chí dInh (mnf cnf pnrnboIIc) vn dno hnm cun fhnnh
phûn vûn fôc frong huong x co fhô gIn fhIôf In 0. ÐIôu nnv cho phóp fInh fonn v boI If.
(l0.50) vn e boI If. (l0.5l):
v v e e = = ( ) ( )
a a
y y
2. fnI dong rn (cO
b
): o co fhô gIn fhIôf In 0 vn dno hnm cun fhnnh phûn vûn fôc frong
huong x co fhô gIn fhIôf In 0. Cho fn:
0 0
n n
v e c c
= =
c c

3. fnI nhung bIôn cung cO
c
vn cO
d

v
v v v v
c
= = =
c
honc v n 0
c J
n

http://www.ebook.edu.vn 261
Chúng fn Iuu ý rnng nhung dIôu kIôn bIôn cho bnI fonn IoIsson, If. (l0.53), In vuof
muc fnI bIôn cung, frong khI o bnI fonn If. (l0.52) fnI nhung bIôn cung, nhung dIôu kIôn
vô e dnng fhIôu.
InI fonn (l0.53) co fhô xu Iý voI cO
n
nhu môf bIôn co bnn vn O
b+c+d
nhu môf bIôn fu
nhIôn.
Su frInh bnv vôu cho If. (l0.53) nhu vûv:
v e
O O
÷V V O = ÷ O
l l
. u J u J (l0.54)
Không co dong gop fu bIôn fu nhIôn vI cv1cn = 0 o do.


Hình 10.21. Ròi rac hoá bài toán buóc Iùi tiêp giáp.

VIôc su dung nhung phûn fu song fuvôn frôn IuoI cho frong HInh l0.2l dôI voI e, v
dõ cho, co fhô xnc dInh frong nôI bô mIôn vn frôn cO
b
. Chúng fn nhûn xóf rnng bnng vIôc
su dung fhu gon frong vô phnI If. (l0.54), fhông fIn cun e frôn cO
c
vn cO
d
không cûn fhIôf
dô xnc dInh v. Su frInh bnv nhu vûv In rûf gûn voI frInh bnv snI phnn huu hnn.
Su dung gIn frI dõ cho cun v frôn cO
c
vn cO
d
, nhung phuong frInh núf nhûn duoc fu
If. (l0.54) fhoo nguvôn fnc, xnc dInh e frôn nhung bIôn nnv. ThIôu fhu gon, hô phuong
frInh kôf qun duong nhIôn không co kIôu duong. Þo cho phóp IoI gInI nhIôu dông phI vûf
Iý (cnI goI In /àc). ÐIôu nnv co fhô dIôu frI boI fhu gon e. !oI gInI cho e nhu vûv fhûm chI
In hIôn. Snu vIôc xnc dInh e frôn cO
c+d
bnI fonn (l0.52) fro fhnnh duoc snp dnf ky. TrInh
bnv vôu cun phuong frInh (l0.52) nhu vûv fro fhnnh
e
e e
O O O
c
O + V O = V O
c
l l l
r
2
. u J uV J ou J
t

TIch phnn fung phûn:
e
e e
O O O
c
O + V O+ V V O =
c
l l l
r
. . 0 u J uV J o u J
t
(l0.55)
dnv không co dong gop nno fu bIôn fu nhIôn, vI ce1cn = 0.
Cûu frúc cun phuong frInh núf nhûn duoc fu If. (l0.55) In fuong fu cûu frúc cun
phuong phnp snI phnn huu hnn frung fnm, nôu fhu gon duoc su dung frôn sô hnng dno
hnm fhoo fhoI gInn.
Ihuong frInh roI rnc ung voI If. (l0.55), su dung fhu gon In
http://www.ebook.edu.vn 262

e
e
c
+ =
c
¯
0
i
i ij j
j
M A
t
(l0.56)
o dnv chí sô j mô fn cnc núf frong vung Inn cûn núf i. If. (l0.56) co fhô fIch phnn, vI du
nhu phuong frInh snI phnn huu hnn, voI so dô buoc fhoI gInn hnI gInI donn (dô chInh xnc
bûc hnI fhoo fhoI gInn):
e e e
A A
+ ÷ = ÷


¯
( ) ( ) ( ) ( )
2 2
i i i ij j
j
t t
M t t A t t (l0.5?)
| |
e e e
A A
+ A ÷ = ÷A + +
¯
( ) ( ) ( ) ( )
2 2
i i i ij j
j
t t
M t t t t A t t (l0.58)
Snu môI buoc fhoI gInn, v sõ duoc dnnh gIn fu If. (l0.54), nhung gIn frI moI cun e
frôn bIôn cung sõ duoc xnc dInh vn môf fruong vûn fôc moI duoc fInh fonn fu If. (l0.50).
ÐIôu nnv co fhô fhuc hIôn fhoo phuong phnp phûn fu huu hnn:
v v
O O O O
c c
O = O O = ÷ O
c c
l l l l
uuJ u J uoJ u J
y x

Tûf nhIôn vIôc fhu gon cûn fhIôf bôn vô frnI dô IonI bo fInh không duong cun hô fhông
vn dô IoI gInI In hIôn.
Thu fuc dõ dô cûp co fhô fIôp fuc cho dôn khI dnf duoc môf frnng fhnI ôn dInh.
Thu fuc fhoo vI du nnv duoc dnm bno cnng gûn cnng fôf voI phuong phnp snI phnn
huu hnn môf cnch cnn nhnc, dô fhûv rnng nhIôu ky fhuûf duoc bIôf fu phuong phnp snI
phnn huu hnn co fhô fhIch nghI voI phuong phnp phûn fu huu hnn.
Inng dIôu nnv cùng ró rnng rnng, dôI voI nhung gIn frI nho cun o fuc In voI Jong Jôi
/uu tbông tri, frnng fhnI ôn dInh ung voI If. (l0.55) cho phóp nhung IoI gInI dno dông, cnI
goI In su /àc.
ÐIôu nnv co fhô dô dnng xóf fhoo fuong fu môf chIôu cun If. (l0.52), dôI voI frnng
fhnI ôn dInh:

e e
=
2
2
J J
u o
Jx Jx
(l0.59)
VIôc roI rnc hon If. (l0.59) bnng snI phnn frung fnm voI khonng cnch mnf IuoI không
dôI Ax, dûn foI:
e e e e e
+ ÷ + ÷
÷ = ÷ +
A A
l l l l
2
( ) ( 2 )
2 ( )
/ / / / /
u o
x x

honc
e e e
+ ÷
÷ ÷ + + =
l l
!o !o
(l ) 2 (l ) 0
2 2
c c
/ / /
(l0.60)
frong do sô !ovnoIds ô In
A
= !o
c
x
u
o

http://www.ebook.edu.vn 263
HIôn nhIôn rnng dôI voI |Rc
c
| > 2, If. (l0.60) cho phóp nhung IoI gInI dno dông. ÐIôu
nnv nôI fIông frong ky fhuûf snI phnn huu hnn mn co fhô nhûn duoc nhung IoI gInI dno
dông fu do boI roI rnc hon nguoc dong fung phûn cun If. (l0.59), mn voI u > 0
o e e o e e e e e
+ ÷ ÷ + ÷
÷ ÷ + ÷ = ÷ +
A A A
l l l l l
2
(l ) ( ) ( ) ( 2 )
2 ( )
/ / / / / / /
u u o
x x x
(l0.6l)
Inng Iun chon
o = ÷
!o 2
( )
2 !o
c
c
ctb
so dô If. (l0.6l) snn sInh nhung gIn frI núf chInh xnc vn IoI gInI nhIôu dông fu do dôI voI
o > ÷ >
2
l dôI voI !o 2
!o
c
c
(l0.62)

Hình 10.22. Nhùng hàm trong sô và hình dang trong trình bày Petrov - GaIerkin.


Hình 10.23. Mâu duòng dòng nhân duoc vói phuong pháp phân tu hùu han Petrov - GaIerkin dôi vói trình
bày e - v (Re
c
= 250).

Thoo ChrIsfIo vn nnk |8] fhûv rnng snu do snI phnn nnv co fhô duoc fnI fno boI frInh
bnv Iofrov-CnIorkIn voI nhung hnm frong sô co cnI bIôn bûc hnI dôI voI nhung hnm co so,
nhu frong HInh l0.22.
http://www.ebook.edu.vn 264

o o c
o o c
c c c
= ÷
= +
= ÷
l l
2 2
( )
( )
( ) 3 (l )
u F
u F
F
(l0.63)
Trong hnI chIôu, frInh bnv Iofrov-CnIorkIn nnv co fhô su dung frôn nhung phûn fu fu
gInc voI hnm frong sô In fIch cun nhung hnm frong sô môf chIôu (l0.63).
HInh l0.23 cho fhûv IoI gInI nhûn duoc do su dung nhung hnm frong sô nnv, voI
nhung hô sô nguoc dong bnng gIn frI fôI fhIôu cun chúng phu hop voI phuong frInh (l0.62)
frôn IuoI cun HInh l0.2l dôI voI Rc
J
= UJ1v = 260. U In vûn fôc frung bInh nguoc dong
cun bûc vn J In chIôu cno kônh fnI cun vno. Þhu co fhô fhûv, fhûm chI dôI voI môf IuoI fhô
nhu vûv, co fhô nhûn duoc môf IoI gInI hop Iý |Thnm khno 9], vI du nnv duoc coI nhu môf
cnch fuvôf voI dô khoI dûu voI IIM. Þo duoc su dung boI fnc gIn nhu bnI fûp frôn Iop voI
nhung sInh vIôn CIÐ. Môf vnI nhûn xóf phnI bô sung cho vI du nnv. Truoc hôf In ngnv
nnv, no dõ fro fhnnh fhuc hnnh chung cho nhung bnI fonn khuvôch fnn - dôI Iuu nhu If.
(l0.52) dô fhô hIôn nguoc dong frong huong duong dong vn dô không xu Iý cn hnI huong
vûn fôc môf cnch dôc Iûp nhu frong vI du fruoc. Ihuong phnp nnv goI In pbuong pbap
Pctroo-Ga/crkin1Juong Jong nguoc Jong (8UPGì. Môf fông qunn cun S!IC co fhô fhûv
frong chuôI bnI gInng VKI-l986- 04 |Thnm khno l0]. Ðông fhoI, dong nguoc dong frong dn
sô cnc fruong hop không duoc frInh bnv fhôm fhông qun vIôc cnI fIôn hIôn nhung hnm
frong sô. Cnch fIôp cûn phô bIôn hon In su dung dnng dôI Iuu cun hnm frong sô CnIorkIn,
fuc In
t + V
r
. u V u
fhnv vI u, frong do t In fhnm sô fhoo fhoI gInn. ÐôI voI phûn dôI Iuu frong If. (l0.52),
hnm frong sô nnv co fhô xom nhu môf kôf hop cun hnm frong sô CnIorkIn vn hnm frong sô
bInh phuong fôI fhIôu. IoI vûv, fôn pbuong pbap Ga/crkin1pbuong pbap binb pbuong tôi
tbicu (C!S) cùng duoc su dung. Cn phuong phnp S!IC Iûn C!S co fhô mo rông foI nhung
hô phuong frInh. Chúng fn bnn Iuûn dIôu nnv frong Muc l0.6. Môf vI du cun phuong phnp
phûn fu huu hnn (voI nhung phuong frInh ÞnvIor-Sfokos không nón duoc frong frInh bnv
e-v su dung phuong phnp S!IC) dõ cho frong Thnm khno ll. TIch phnn fhoo fhoI gInn In
môf so dô ûn - hIôn hôn hop. !uong cûn fhIôf cun nguoc dong phu fhuôc vno so dô fIch
phnn fhoI gInn. Môf vI du cun phuong phnp Iubnov-CnIorkIn ôn dInh voI sô !ovnoIds Ion
bnng so dô fIch phnn fhoo fhoI gInn ûn honn fonn cho frong Thnm khno l2.
Þhûn xóf fhu hnI IIôn qunn dôn dô chInh xnc. Trong phuong phnp snI phnn huu hnn,
khnI nIôm nguoc dong co môf fIông xûu vI vô mnf hInh fhuc no gInm dô chInh xnc dôI voI
bûc nhûf. ÐIôu nnv không phnI In fruong hop frong phuong phnp phûn fu huu hnn khI
nguoc dong duoc su dung kIôn dInh. Trong vI du fruoc, vI du, IoI gInI duoc fhô hIôn frong
môf không gInn hnm fuvôn fInh fung buoc môf vn no không bI nnh huong boI nguoc dong.
Hô qun In bûc cun dô chInh xnc In cùng nhu vûv dôI voI co vn không co nguoc dong. Su
khnc nhnu chInh so voI phuong phnp snI phnn huu hnn In o chô su frInh bnv Iofrov-
CnIorkIn cùng nnh huong dôn nhung sô hnng khuôch fnn.
Þhûn xóf cuôI cung IIôn qunn dôn fInh không duv nhûf cun frInh bnv vôu. Trong fIch
phnn fung phûn dûn dôn If. (l0.55), sô hnng dôI Iuu co fhô IIôn qunn. ÐIôu kIôn bIôn fu
http://www.ebook.edu.vn 265
nhIôn co IIôn hô nhu vûv phnI In su mô fn fhông Iuong fông công (dôI Iuu + khuôch fnn)
qun bIôn:
e
e
c
÷
c
r
r
. V n o
n

Tuv nhIôn không co Iý Iuûn vûf Iý don gInn dô xnc dInh fonn bô fhông Iuong nnv fnI
bIôn chnv rn. IoI vûv fôf hon In không dun sô hnng dôI Iuu vno fIch phnn fung phûn.
10.5.3 PLuonu tvInL NuvIev-Stokes ôn djnL kLônu nén duo¢ tvonu su tvInL
buy u, v, µ
Ihuong frInh ÞnvIor-Sfokos frong nhung bIôn nguvôn fhuy co fhô vIôf nhu snu
v V + V = V
r r r
2
. V V p V (l0.64)
V =
r
. 0 V (l0.65)
Inng vIôc dun vno hnm frong sô W

IIôn qunn dôn If. (l0.64) vn môf hnm frong sô IIôn
qunn voI If. (l0.65), frInh bnv phûn du co frong sô fro fhnnh
v
O O O O
V O+ V O ÷ V O = V O
l l l l
r r r r r r r
2
.( . ) . . . W V V J W pJ q VJ W VJ
VoI fIch phnn fung phûn, no fro fhnnh
.( . ) : ( . . )
.( . ) .
W V V J W VJ p W q V J
W V n J pW nJ
v
v
O O O
cO cO
V O+ V V O ÷ V + V O
= V cO÷ cO
l l l
l l
r r r r r r r
r r r
r r
(l0.66)
TrInh bnv If. (l0.66) xóf dôn môf dnng song fuvôn
O O
c c
= V V O = O
c c
¯
l l
r r r r
,
( , ) :
i i
i j
j j
V W
a V W W VJ J
x x

vn môf dnng fnm fuvôn
O O
c
= V O = O
c
¯
l l
r r r r r r
,
( , , ) .( . )
i
j i
i j
j
V
b U V W W U V J W U J
x

If. (l0.66) co fhô vIôf nhu snu
v
O
+ ÷ V + V O =
l
r r r r r r r
( , ) ( , , ) ( . . ) a V W b U V W p W q V J c
(l0.6?)
Vô phnI frong If. (l0.6?) (frong hnI chIôu)
v v
cO
= V + V ÷ + cO
l
r r
( . ) ( . ) ( )
x y x x y y
c u u n u o n p u n u n J

Ðo do, dôI voI bnI fonn gIn frI bIôn nhu frôn HInh l0.l8, nhung dIôu kIôn bIôn In:
l. fnI bIôn cung: dIôu kIôn không fruof: u = 0 o = 0
Tûp hop nhung dIôu kIôn bIôn nnv In môf fûp hop cun nhung dIôu kIôn bIôn co bnn.
2. fnI bIôn chnv vno: cho mnf cnf vûn fôc:
u = u
0
; o = 0
http://www.ebook.edu.vn 266
Tûp hop nnv cùng In môf fûp hop cun dIôu kIôn bIôn co bnn.
3. fnI bIôn chnv rn (n
x
= l, n
y
= 0) vô phnI cun If. (l0.6?) fro fhnnh:
v
cO
c c
= ÷ + + cO

c c

l
( )
x x y
u o
c pu u u J
x x

Ðo do nhung dIôu kIôn bIôn fu nhIôn co fhô cho voI nhung gIn frI cun:

c
= ÷ +
c
c
=
c
n
t
u
/ p o
x
o
/ o
x
(l0.68)
VI np suûf In duv nhûf phnI xnc dInh voI môf hnng sô bô sung, nhung dIôu kIôn bIôn
co fhô fnI bIôn chnv rn In dIôu kIôn bIôn fu nhIôn, /
n
= 0 vn /
t
= 0.
VoI Iun chon nnv dôI voI bnI fonn cun HInh l0.l8, vô phnI frong phuong frInh l0.6?)
frIôf fIôu vI nhung dIôu kIôn bIôn frôn nhung hnm frong sô, IIôn hô voI nhung dIôu kIôn
bIôn co bnn u vn o: u
x
= u
y
= 0.
!ó rnng, cn frong fruong If. (l0.6?) vn frong dIôu kIôn bIôn If. (l0.68), np suûf dun
vno dnng phI dno hnm frong khI nhung fhnnh phûn vûn fôc dun vno dnng dno hnm bûc
nhûf. ÐIôu nnv công nhûn su Iun chon nhung hnm co bnn khnc nhnu voI nhung fhnnh
phûn vûn fôc vn np suûf:

o
o
o
=
=
=
¯
¯
¯
°
k k
k k
N N
u u
o o
p p
(l0.69)
Ðun công fhuc nôI suv, If. (l0.69) vno kôf qun frInh bnv vôu fhoo hô phuong frInh roI
rnc:

+ =
=
( )
T
K U U CP /
C U g
(l0.?0)
frong do U In vocfo fonn cûu cun vûn fôc núf (u vn o), P In vocfo fonn cûu cun np suûf núf,
/ vn g In vocfo IIôn qunn dôn nhung dIôu kIôn bIôn, K(Uì In mn frûn dôI xung hnn dInh
duong, vn C In mn frûn chu nhûf bûf dôI xung vn bûf dInh.
Þgnv Iûp fuc ró rnng In, vI mn frûn bûf dInh, If. (l0.?0) co fhô cho phóp IoI gInI không
dôu. VI du, voI u = 0, u = 0, / = 0, g = 0, co fhô cho phóp IoI gInI không fûm fhuong dôI voI
P.
Môf vI du, nôu nôI suv song fuvôn duoc su dung cn voI nhung fhnnh phûn vûn fôc vn
np suûf, fIch phnn frôn muc dô phûn fu dong gop cho hô fhông CP = 0 In:
| | o þn ¸ oc c n
+ +
O ÷ ÷
V O = + + +
l l l
l l
l 2
l l
. ( ) ( ) p WJ p C C J J
http://www.ebook.edu.vn 267
frong do o, þ, ¸ vn o In hô sô IIôn qunn foI nnh xn cun phûn fu voI phûn fu chn mo -1 s cs
1, -1 s n s 1. Ðo do voI p ~ cn dong gop nnv co fhô In p bnng 0 vn khnc 0. !oI gInI nnv duoc
goI In nhung tbuc ap suât gia tao.
Ðô frnnh nhung fhuc gIn fno nnv, cûn su dung môf nôi suy bôn bop, fuc In cûu frúc
nôI suv nhung fhnnh phûn vûn fôc sõ khnc voI cûu frúc nôI suv cun np suûf. VI nhung
dIôu kIôn dôu vô np suûf In fhûp hon dIôu kIôn dôu vô vûn fôc, np suûf sõ duoc xûp xí boI
nôI suv dn fhuc voI muc dô fhûp hon dn fhuc dôI voI nhung fhnnh phûn vûn fôc. Þhung
vôu cûu bô sung fu qunn snf In, frong If. (l0.?0) phuong frInh IIôn fuc không cûn honn
fonn chí ró fruong vûn fôc.
VoI bnI gInng gIoI fhIôu nnv, qun dnI dong nôu fhno Iuûn su Iun chon phûn fu. Þhung
phûn fu phnI fhon mõn cnI goI In dIôu kIôn !II (fhoo O.A. !ndvshonsknvn, IrozzI vn I.
Inbuskn). ÞguoI doc chuvôn foI Thnm khno 3 cho môf fhno Iuûn fhuc hnnh vô chu dô nnv
vn Thnm khno l3 vn l4 dôI voI fhno Iuûn Iý fhuvôf hon.
HnI phûn fu fhuong duoc un chuông. Truoc hôf In hInh fnm gInc voI bnv muc dô fu do
cho fhnnh phûn vûn fôc, gIn frI fnI cnc dính vn gIun cnnh, xnc dInh nôn môf dn fhuc bûc
hnI, dnf foI hnm cûp bn mn bnng 0 fnI bIôn cun phûn fu (cnI goI In bàm bong b6ng), vn bn
muc dô fu do cho np suûf: gIn frI fnI frung fnm vn hnI dno hnm, xnc dInh môf dn fhuc
fuvôn fInh fung buoc không IIôn fuc. Thu hnI In hInh fu gInc voI chIn muc dô fu do voI
nhung fhnnh phûn vûn fôc, nhûn duoc fu môf nôI suv frung phuong, vn bn muc dô fu do
cho np suûf: gIn frI fnI frung fnm vn hnI dno hnm, xnc dInh môf dn fhuc không IIôn fuc
fuvôn fInh fung donn.
Cùng phnI nhûn xóf rnng gInI hô fhông (l0.?0) không dô vI no chun 0 frôn duong
chóo. Môf ky fhuûf phô bIôn dô chun frI dIôu nnv goI In su trinb bày bôi tbuong. ChI fIôf
vô ky fhuûf nnv co fhô fhûv frong Thnm khno 6.
Môf nhûn xóf khnc IIôn qunn dôn dnng dông Iuong If. (l0.64). ÞhIôu fhuc hnnh vIôn
cun IIM không fhIch phuong frInh nnv frong dnng don gInn hon (l0.64), mn su dung
dnng nguvôn fhuy hon:
t V + V = V
r r
r
. . V V p
frong do t

cho fon xo ung suûf (chIn cho p).
VoI frInh bnv nnv, dIôu kIôn bIôn fu nhIôn fro fhnnh fhnnh phûn phnp fuvôn cun ung
suûf, fuc In su kóo. Þhung ý nghIn vûf Iý cun dIôu kIôn bIôn nnv fûf nhIôn rûf nôI bûf.
Tuv nhIôn ró rnng In không fhô dnf duoc su kóo mô fn nhu môf dIôu kIôn bIôn fu nhIôn
dôI voI bIôn chnv rn. IoI vûv fnc gIn fhIch su frInh bnv (l0.64). Þhung sô hnng IIôn hô
frong nhung dIôu kIôn bIôn fu nhIôn (l0.68) fhông fhuong goI In su kóo gIn.
Þhung fông qunn su dung phuong phnp phûn fu huu hnn voI dong nhof không nón
duoc, frong nhung bIôn nguvôn fhuy su dung nôI suv hôn hop do Ih. Crosho |l5] dun rn.
10.5.4 PLuonu tvInL £uIev vu NuvIev-Stokes ¢Lju nén
Ihuong frInh IuIor In môf hô co dnng:
http://www.ebook.edu.vn 268
0
U f g
t x v
c c c
+ + =
c c c

frong do
: :


+

= = =
+


u uu p uv
U f g
v uv vv p
E Hu Hv
p p p
p p p
p p p
p p p
(l0.?l)
frong do E

In nnng Iuong fonn phûn vn H In onfhnIpv fông công. Hô fhông (l0.?l) In
hvporboIIc fhoo fhoI gInn voI JncobInn
c c
= =
c c
;
/ g
A B
U U

Inng vIôc su dung khnI frIôn TnvIor, chúng fn co bûc hnI

c A c
+ + A +
c c
:
2 2
2
( )
( ) ( )
2
U t U
U t t U t t
t t
(l0.?2)
VoI
2
2
( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( )
U U f g U U
A B
t t t x v x t v t t
f g f g
A B
x x v v x v
c c c c c c c c c c
= = ÷ + = ÷ ÷
c c c c c c c c c c
c c c c c c
= + + +

c c c c c c


If. (l0.?2) fro fhnnh:
¦ ¹ c c A c c c c c c
+ ÷ A + + + + +
´ `

c c c c c c c c
¹ )
:
2
( )
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
2
/ g t / g / g
U t t U t t A B
x y x x y y x y
(l0.?3)
Ihuong phnp snI phnn huu hnn su dung snI phnn frung fnm frôn If. (l0.?3) duoc goI
In phuong phnp !nx-Wondroff môf buoc (xom Ihûn l cun quvôn snch nnv). !ó rnng, su
fuong fu frong ky fhuûf phûn fu huu hnn In môf frInh bnv CnIorkIn frôn If. (l0.?3).
ÐIôu nnv cho
| |
O O
O
cO
c c
+ A ÷ O = ÷A + O
c c
A c c c c
÷ + + O
c c c c
A c c
+ + + cO
c c
l l
l
l
r r
r
2
2
( ) ( ) ( )
( )
( )( )
2
( )
( )( l l ).
2
T T
T T
T
x y
/ g
W U t t U t J t W J
x y
t W W / g
A B J
x y x y
t / g
W A B nJ
x y
(l0.?4)
frong do W In vocfo cun hnm frong sô.
Trong If. (l0.?4), vô frnI co fhô fhu gon; / vn g co fhô fhô hIôn boI nhung hnm fuvôn
fInh fung buoc vn A vn B boI nhung hnm hnng sô fung buoc. Ihuong phnp phûn fu don vI
dun vno fhu fuc nnv fhuong duoc goI In pbuong pbap Tay/or-Ga/crkin.
http://www.ebook.edu.vn 269
!ó rnng nhu dôI voI phuong phnp snI phnn huu hnn, co fhô su dung nhung phIôn bnn
hnI buoc cun phuong phnp !nx-Wondroff, fuc In phuong phnp !Ichfmvor-!nx-Wondroff.
Þhung phIôn bnn hnI buoc don gInn hon vI chúng không cûn dnnh gIn mn frûn JncobInn.
Mnc dûu frong cnch nhIn cun fnc gIn, không co gI dnc bIôf frong vIôc su dung môf
buoc fhoI gInn !nx-Wondroff nhu fIch phnn fhoo fhoI gInn dôI voI môf hô phuong frInh
bnn roI rnc nhûn duoc bnng IIM, nhung frInh bnv nnv fhuong np dung hIôn boI fhuûf
ngu pbuong pbap Lax-WcnJro//1Tay/or-Ga/crkin. !ó rnng cùng co fhô su dung nhung
phuong phnp fhoo buoc fhoI gInn khnc, vI du phuong phnp !ungo-Kuffn. Môf vI du voI
fIôn frInh hnI gInI donn !ungo-Kuffn cho frong Thnm khno l6.
Hon nun, bnng vI du cho frong muc nnv, fhûv rnng fûf cn duoc fhuc hIôn frong IÐM
honc frong IVM voI nhung roI rnc hon frung fnm co fhô fhIch nghI voI IIM. Ðông fhoI
nhung bnI fonn con InI cùng nhu vûv. VI du dô su dung !nx-Wondroff fhoo buoc fhoI gInn
dôI voI frInh bnv Iubnov-CnIorkIn frôn If. (l0.?l) nhu mô fn o frôn, cûn phnI dun vno dô
nhof nhnn fno. !ó rnng boI frInh bnv nhu vûv, nhIôu fInh nghIôm khnc cun IIM bI mûf
dI vn su frInh bnv fro nôn rûf gûn voI frInh bnv IVM. Ðô mInh hon nhung khn nnng cun
frInh bnv phûn fu huu hnn kIôu frung fnm cho phuong frInh IuIor vn ÞnvIor-Sfokos,
nguoI doc chuvôn foI Thnm khno l6.
10.6 SU TI£N TRI£N HI£N THOI
Þhu frong nhung nhnnh khnc cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn, gûn nhu không co
công vIôc nno hon duoc fhuc hIôn voI dong fhô. Vûn co honf dông nno do frong IInh vuc
phuong frInh IuIor nhung phûn chu vôu cun công vIôc vûn In phuong frInh ÞnvIor-
Sfokos. Þhung fhuûf gInI dIôn hInh duoc fhu nghIôm dûu fIôn frôn dong chnv fûng vn IuoI
co cûu frúc. Tuv nhIôn nhung ung dung cuôc sông fhuc fô phûn Ion In frong dong rôI vn
frong nhung hInh mn cûn IuoI phI cûu frúc. Trong bnI gInng gIoI fhIôu nnv chúng fn
không bnn Iuûn vô su ghóp nôI phuong frInh ÞnvIor-Sfokos vn phuong frInh rôI. Þhung
khIn cnnh cun mô hInh hon rôI vn ghóp nôI voI phuong frInh dong In fuong fu nhu frong
IÐM vn IVM. Hon nun, su frInh bnv phuong phnp phûn fu huu hnn frôn nhung IuoI phI
cûu frúc If nhIôu In fruc fIôp. Tûf nhIôn ky fhuûf phnf sInh nhung IuoI nnv In cûn fhIôf,
nhung môf Iûn nun, nhung khIn cnnh phnf sInh IuoI không phnI In dnc bIôf dôI voI IIM.
VoI nhung mInh hon ung dung IuoI phI cûu frúc nguoI doc chuvôn foI Thnm khno l6 vn
l8.
HIôn fhoI vô fhuûf gInI co hnI xu huong. Truoc hôf In ky fhuûf nguoc dong hIôn dnng
phô bIôn. Xu huong nnv fuong fu nhu dõ duoc qunn snf frong IÐM vn IVM. Þhu dõ fhno
Iuûn cho phuong frInh khuvôch fnn bInh Iuu frong Muc l0.5.2, nguoc dong co fhô dun vno
chu vôu bnng hnI cnch S!IC vn C!S. Ky fhuûf nnv fuong duong voI phuong frInh vô
huong nhung mo rông voI hô phuong frInh ÞnvIor-Sfokos không nón duoc honc phuong
frInh ÞnvIor-Sfokos vn IuIor nón duoc In khnc nhnu. Ðô fhno Iuûn phuong phnp S!IC
môf cnch hô fhông, nguoI doc chuvôn foI Thnm khno l? honc bnI bno cun fnc gIn vn cnc
dông nghIôp frong Thnm khno ?. Ihuong phnp C!S dôI voI nhung hô fhông don gInn hon
phuong phnp S!IC. ÐôI voI fhno Iuûn su dung nguvôn Iý bInh phuong fôI fhIôu frong
nhung dong không nón duoc vn chIu nón, nguoI doc chuvôn foI Thnm khno l8. Þhu frong
http://www.ebook.edu.vn 270
bnI nnv, su frInh bnv CnIorkIn fhûm chI không phnI Iuôn cûn fhIôf. !oI fhô chInh cun
phuong phnp CnIorkIn/bInh phuong fôI fhIôu dôI voI dong không nón duoc In nôI suv bûc
bnng nhnu cun fûf cn cnc bIôn co fhô. Þhung phuong phnp nnv không gnp phnI bûf ôn
dInh do phuong phnp CnIorkIn (dIôu kIôn ôn dInh !II). IoI vûv chúng dôI khI co fôn In
phuong phnp phûn fu huu hnn ôn dInh. VoI nhung dong chIu nón, uu fhô nhu frong IÐM
vn IVM In su frInh bnv fôf cnc xung nho vno nguoc dong.
Xu huong fhu hnI fhûv duoc frong fhuûf gInI nhung dong không nón duoc In frnnh nôI
suv hôn hop. Cnch nôI suv bûc bnng nhnu co fhô nhu vun fhno Iuûn In su dung phuong
phnp bInh phuong fôI fhIôu. Môf cnch khnc co fhô np dung duv nhûf cho phuong frInh
ÞnvIor-Sfokos không ôn dInh In pbuong pbap binb cbicu. Ky fhuûf In phuong nn IIM mn
fhuong duoc goI In phuong phnp hIôu chính np suûf honc phuong phnp buoc fung buoc
frong IÐM. Þhung phuong frInh dông Iuong duoc phnf frIôn fhoo fhoI gInn voI ky fhuûf
buoc voI phuong frInh khuvôch fnn bInh Iuu, np suûf duoI dong bnng. Truong vûn fôc moI
nhûn duoc noI chung không phnI In fu do phnn ky. Þo duoc du kIôn cho môf không gInn
fu do phnn ky, fno nôn su hIôu chính vûn fôc vn môf hIôu chính np suûf IIôn qunn. Co
nhung ky fhuûf khnc dô fInh fonn hIôu chính. Cùng nhu vûv, nhIôu ky fhuûf buoc fhoI
gInn co fhô su dung. VI du, su dung buoc fhoI gInn hnI gInI donn !ungo-Kuffn/ TnvIor-
CnIorkIn cho frong Thnm khno l9.
10.? THAM KHAO
Þhung Thnm khno l dôn 3 co fhô goI ý doc fhôm vô ky fhuûf phûn fu huu hnn.
l. ZIonkIowIcz, O.C. nnd Morgnn, K. Finitc E/cmcnts anJ Approximation, John
WIJov, l983.
2. !oddv, J.Þ. An |ntroJuction to tbc Finitc E/cmcnt MctboJ, McCrnw-HIII, l984.
3. CuvoIIor, C, SognI, A. nnd Vnn Sfoonhovcn, A.A. IInIfo E/cmcnt MctboJs anJ
Naoicr-8tokcs Equations, !oIdoI, l986.
4. ZIcnkIowIcz, O.C. Tbc Finitc E/cmcnt MctboJ, McCrnw-HIII, l9??.
5. Odon, J.T. nnd !oddv J.Þ. An |ntroJuction W tbc Matbcmatica/ Tbcory o/ Finitc
E/cmcnts, John WIIov, l9?6.
6. VKI !S l98?-05; IInIfo oIomonf cnIcuInfIon mofhods nnd fhoIr nppIIcnfIon fo
furbomnchmorv fIows.
?. Morgnn K., Onnfo I., IorInux J., IornIro J. nnd ZIonkIowIcz O.C. (Ids.), Finitc
E/cmcnts it F/uiJs, Ncu TrcnJs anJ App/ications, ConIro InfomncIonnI dc Mffodos
ÞurnorIcos on IngcnIorIn. InrcoIonn. l993, l4?6 p.
8. ChrIsfIo I., CrIffIs Ð.I., MIfchoII A.!. nnd ZIonkIowIcz O.C. 'IInIfo oIomonf
mofhods for socond ordor dIfforonfIn] oqunfIons wIfh sIgnIfIcnnf fIrsf dorIvnfIvos', |ra. J.
jVum. Matt. Engng., VoI. l0, pp. l389-l396. l9?6.
9. ÐIck I. 'Sfondv InmInnr fIow ovor n downsfronm-fncIng sfop ns n crIfIcnI Iosf cnso
for fho nguoc dong Iofrov-CnIorkIn fInIfo oIomonf mofhod', App/icJ 8cicnti/ic Rcscarcb,
VoI. 39, pp. 32l-328, !982.
http://www.ebook.edu.vn 271
l0. VKI !S l986-04: CompufnfIonnI fIuId dvnnmIcs.
ll. Tozduvnr T.I., !Iou J.. Cnnjoo O.K. nnd Iohr M, 'SoIufIon fochnIquos for fho
vorfIcIfv-sfronmfuncfIon formuInfIon of fwo-dImonsIonnI unsfondv IncomprossIboI fIows'.
|nt. J. Numcr. MctboJs F/uiJs, VoI. ll, pp. 5l5-539, l990.
l2. ComInI Ð., Mnnznn M., ÞomIno C., 'IInIIo oIomonf soIufIon of fho sfronm
funcfIon-vorfIcIfv oqunfIons for IncomprossIbIo fwo-dImonsIonnI fIows', |nt. J. Numcr.
MctboJs F/uiJs, VoI. l9, pp. 5l3-525, l994.
l3. SnnI !.!.. Crosho, I.M.. !oo !.!., CrIffIs, Ð.I. nnd IngoImnn M. 'Tho cnuso nnd
curo of , fho spurIous prossuros gonornfod bv corfnIn IIM soIufIons of fho IncomprossIbIo
ÞnvIor-Sfokos oqunfIons'. |nt. J. Num.´´Mcsb, in F/uiJs, VoI. l, pp. l?-43 nnd l?l-204,
l98l.
l4. IorfIn, M. 'OId nnd now fInIfo oIomonfs for IncomprossIbIo fIows'. |nt. J. Num.
Mctb. in F/uiJs, VoI. l, pp. 34?-364. l93l.
l5. Crosho. Ih.M. 'Tho fInIfo oIomonf mofhod In vIscous IncomprossIbIo fIows', In
'!oconf ndvnnfngos In compufnfIonnI fIuId dvnnmIcs', Lccturc Notcs in Enginccring, VoI.
43, pp. l48-l90, SprIngor l989.
l6. !dhnor !., Morgnn K., IornIro J. nnd VnhdnfI M. 'IInIfo oIomonf fIux-corrocfod
frnnsporf (IIM-ICT) for fho Infor nnd ÞnvIor-Sfokos oqunfIons', |nt. J. Num. Mctb. in
F/uiJs, VoI. ?, pp. l093-ll09, l98?.
l?. Hughos J.!. '!oconf progross In fho dovoIopmonf nnd undorsfnndIng of S!IC
mofhods wIfh spocInI roforonco fo fho comprossIbIo IuIor nnd ÞnvIor-Sfokos oqunfIons',
|nt. J. Num. Mcib. in F/uiJs. VoI. ?, pp. l26l-l2?5. l98?.
l8). !ofobro Ð., IornIro J. nnd Morgnn K., '!onsf squnros fInIfo oIomonf soIufIons of
comprossIbIo nnd IncomprossIbIo fIows'. |nt. J. Numcr. Mctb. Hcat anJ F/uiJ F/ou, VoI.
2. pp. 99-ll3. l992.
l9. !on C. nnd !fnos T. 'A fInIfo oIomonf soIufIon of fho fImo dopondonf
IncomprossIbIo ÞnvIor-Sfokos oqunfIons usIng n modIfIod voIocIfv corrocfIon mofhod', |nt.
J. Numcr. MctboJs F/uiJs, VoI. l?, pp. 349-364, l993.
http://www.ebook.edu.vn 272

CHUONG 11. GIÓI THI£U KÝ THUAT TH£ TÍCH HUU HAN
TRONG ÐÔNG IUC HOC CHAT IONG TÍNH TOÁN
£. ÐI¢k
11.1 MO ÐAU
Þhung dInh Iuûf co bnn cun dông Iuc hoc chûf Iong In nhung dInh Iuûf bno fonn;
chúng In nhung phnf bIôu bIôu fhI su bno fonn khôI Iuong, dông Iuong vn nnng Iuong
frong môf fhô fIch co mnf bno boc. Chí voI vôu cûu bô sung fInh dôu dnn dûv du cun IoI
gInI, nhung dInh Iuûf nnv co fhô chuvôn fhnnh nhung phuong frInh dno hnm rIông. TInh
dôu dnn du không fhô Iuôn duoc bno dnm. Cnc xung fno nôn fInh frnng dong fIôu bIôu
nhûf voI fruong dong không IIôn fuc. Trong fruong hop xuûf hIôn gInn donn, IoI gInI
nhung phuong frInh dno hnm rIông duoc gInI fhIch frong môf dnng vôu, fuc In nhu IoI gInI
dnng fIch phnn cun phuong frInh. VI du, nhung dInh Iuûf kIôm sonf dong dI qun xung, fuc
In dInh Iuûf HugonIof-!nnkIno, In fô hop cun nhung dInh Iuûf bno fonn o dnng fIch phnn.
!ó rnng voI su frInh bnv dúng cun xung, cùng nhu frong phuong phnp sô, nhung dInh
Iuûf nnv phnI duoc fôn frong.
Co nhung fInh huông bô sung frong do su frInh bnv chInh xnc nhung dInh Iuûf bno
fonn In rûf qunn frong frong phuong phnp sô. VI du fhu hnI In duong fruof xuûf hIôn dnng
snu cnnh mnv bnv honc mnI chôo nôu su snn xuûf onfropI In khnc nhnu fhoo duong dong
frôn cn hnI cnnh cun mnf cnf. Trong fruong hop nnv, môf gInn donn fIôp fuvôn xuûf hIôn.
TInh huông fIôu bIôu khnc In dong không nón, frong do phnI chIu fInh không nón duoc, do
dInh Iuûf bno fonn khôI Iuong xnc dInh fruong np suûf.
Trong nhung fruong hop frIch dûn o frôn, dIôu vô cung qunn frong In nhung dInh Iuûf
bno fonn frong dnng fIch phnn cun chúng duoc bIôu fhI chInh xnc. Ihuong phnp fu nhIôn
nhûf dô honn fhnnh dIôu ró rnng nnv In roi rac boa Jang ttcb pbân cua pbuong trinb mn
không phnI In dnng vI phnn. Ðnv In co so cun pbuong pbap tbc ttcb buu ban. Cùng phnI
chú ý rnng frong nhung fruong hop mn su bno fonn mnnh o dnng fIch phnn không phnI
fuvôf dôI cûn fhIôf, vô mnf vûf Iý vûn su dung nhung dInh Iuûf co bnn o dnng nguvôn
fhuy nhûf cun chúng.
Trong dnng fhuûn fuý nhûf cun phuong phnp, fruong dong honc micn duoc chIn nho
rn nhu frong phuong phnp phûn fu huu hnn fhnnh môf fûp hop nhung 6 kb6ng gôi /cn
nbau bno frum fonn bô mIôn, frôn do nhung dInh Iuûf bno fonn duoc ung dung. Trong
phuong phnp fhô fIch huu hnn (IVM) fhuûf ngu ô duoc su dung fhnv cho fhuûf ngu phûn
fu frong phuong phnp phûn fu huu hnn (IIM). Trôn môI ô nhung dInh Iuûf bno fonn np
http://www.ebook.edu.vn 273
dung dô xnc dInh nhung bIôn fruong dong fnI môf vnI dIôm rIông bIôf cun ô, goI In nut.
Þhu frong IIM, nhung núf nnv nnm fnI nhung vI frI fIôu bIôu cun ô nhu fnm ô, dính ô
honc gIun cnnh. !ó rnng co su fu do dnng kô frong Iun chon ô vn núf. Þhung ô co fhô In
tam giac, tu giac, vv. Chúng co fhô In nhung phûn fu cun /u6i c6 câu truc honc /u6i pbi
câu truc. !ó rnng, fonn bô fu do hInh hoc cun IIM co fhô su dung frong IVM. HInh ll.l
cho fhûv môf vnI IuoI fIôu bIôu.


Hình 11.1. Su Iua chon tiêu biêu cua Iuói trong FVM, (a) Luói tú giác có câu trúc; (b) Luói tam giác có câu
trúc; (c) Luói tam giác phi câu trúc.


Hình 11.2. Su Iua chon tiêu biêu cua nút trong FVM. Nhùng nút duoc dánh dâu Ià nhùng nút can thiêp vào
su cân bãng thông Iuong cua thê tích kiêm soát, (a) câu trúc nôi suy hãng sô theo buóc; (b) câu trúc nôi
suy tuyên tính theo buóc; (c) không có câu trúc nôi suy vói tât cá các biên xác dinh trong môi nút; (d)
không có câu trúc nôi suy vói môt vài biên xác dinh trong môi nút (Iuói Ðê các).

Su Iun chon núf co fhô kIôm sonf boI mong muôn fhô hIôn IoI gInI bnng môf cûu frúc
nôI suv nhu frong IIM. Môf Iun chon fIôu bIôu nhu vûv In fnm ô dôI voI vIôc frInh bnv
nhung hnm hnng sô fung buoc honc dính ô dôI voI vIôc fhô hIôn nhung hnm fuvôn fInh
fung buoc (honc song fuvôn). Tuv nhIôn frong IVM, môf không gInn hnm cho IoI gInI
không fûf vôu phnI xnc dInh vn núf co fhô chon fhoo cnch không ngu ý môf cûu frúc nôI
http://www.ebook.edu.vn 274
suv. HInh ll.2 cho fhûv môf vnI vI du fIôu bIôu cun Iun chon núf voI dInh nghIn cnc bIôn
IIôn qunn.


Hình 11.3. Lua chon thê tích không trùng vói ô, nhùng truòng hop không gôi Iên nhau và gôi Iên nhau, (a)
thê tích so Ie vói ô, truòng hop không gôi Iên nhau; (b) thê tích không so Ie vói ô, truòng hop gôi Iên nhau;
(c) thê tích không so Ie vói ô, truòng hop gôi Iên nhau; (d) thê tích so Ie vói ô, truòng hop chông nhau.

HnI Iun chon dûu fIôn ngu ý môf cûu frúc nôI suv, hnI Iun chon cuôI In không. Trong
vI du cuôI, nhung gIn frI hnm không xnc dInh fnI fûf cn cnc núf. !uoI cun núf frôn do xnc
dInh np suûf vn mûf dô khnc voI IuoI cun núf, frôn do xnc dInh nhung fhnnh phûn vûn fôc
x vn y. Cnch fIôp cûn nnv fhuong duoc goI In ticp cân /u6i so /c. VI du fhu bn frong HInh
ll.2 chí rn rnng nhung fhô fIch frôn do np dung dInh Iuûf bno fonn kb6ng Juoc trùng voI
nhung ô IuoI. Þhung fhô fIch fhûm chI co fhô gôI Iôn nhnu. HInh ll.3 cho fhûv môf vnI vI
du fIôu bIôu cun fhô fIch không frung voI ô, voI nhung fruong hop không gôI Iôn nhnu vn
gôI Iôn nhnu. TIôp fhoo, fhuûf ngu fhô fIch bIôu fhI fhô fIch kIôm sonf mn nhung dInh
Iuûf bno fonn duoc np dung (fuc In IIôn hô voI su xnc dInh gIn frI hnm), frong khI fhuûf
ngu ô bIôu fhI mnf IuoI (fuc In IIôn hô voI roI rnc hon hInh hoc). !ó rnng, môf vôu cûu chnf
chõ dôI voI cnc ô In chúng không gôI Iôn nhnu vn frnI rông frôn fonn mIôn. Yôu cûu chnf
chõ dôI voI fhô fIch fhI vôu hon. Chúng co fhô gôI Iôn nhnu dô nhung ho fhô fIch duoc
hInh fhnnh. MôI ho phnI gôm nhung fhô fIch không gôI Iôn nhnu vn frnI fonn bô mIôn.
!ó rnng, bnng vIôc fnch fhô fIch vn ô, su fu do frong dInh nghIn frInh bnv hnm fruong
dong frong phuong phnp fhô fIch huu hnn fro nôn rông hon so voI phuong phnp phûn fu
huu hnn Iûn snI phnn huu hnn. Ðnc bIôf su kôf hop frInh bnv bnI fonn dong dôI voI nhung
fhô fIch kIôm sonf In cnch vûf Iý nhûf dô nhûn duoc roI rnc hon, voI fInh IInh honf binb
http://www.ebook.edu.vn 275
boc frong Iun chon IuoI vn fInh IInh honf frong xnc dInh nbung bicn Jong rIông bIôf, Inm
cho phuong phnp fhô fIch huu hnn rûf phô bIôn frong nhung ung dung ky nghô.
Co fhô noI chnc chnn rnng phuong phnp fhô fIch huu hnn (IVM) cô gnng kôf hop fôf
nhûf pbuong pbap pbân tu buu ban (IIM), fuc In IInh honf hInh hoc, voI fôf nhûf cun
pbuong pbap sai pbân buu ban (IÐM), fuc In IInh honf xnc dInh fruong dong rIông bIôf
(nhung gIn frI roI rnc hon cnc bIôn phu fhuôc vn nhung dong IIôn hô).
Môf sô frInh bnv nno do rûf gûn voI frInh bnv phûn fu huu hnn co fhô gInI fhIch nhu
phuong phnp phûn fu huu hnn dInh vI mIôn con, vI du HInh ll.2n. Þhung frInh bnv khnc
rûf gûn voI frInh bnv snI phnn huu hnn vn co fhô gInI fhIch nhu phuong phnp snI phnn
huu hnn, vI du HInh ll.3n. Þhung frInh bnv khnc nnm gIun nhung gIoI hnn nnv.
Hôn hop nhung cnch fIôp cûn fun IÐM vn fun IIM dôI khI dûn dôn su Iûn Iôn frong
fhuûf ngu. Môf sô fnc gIn voI co so IIM nno do su dung fhuûf ngu phûn fu cho ô vn snu
do fhuong su dung fhuûf ngu ô (kIôm sonf) cho fhô fIch (kIôm sonf). Tûf nhIôn mIôn In no
snng fo cnI do In gI, dIôu nnv duoc phóp môf cnch honn hno. Tuv nhIôn noI môf cnch
nghIôm khnc, khnI nIôm phûn fu khnc voI khnI nIôm ô. Môf IuoI duoc chIn nho fhnnh
nhung mnf IuoI. Môf IuoI co ý nghIn cun ô chí khI no ngu ý vIôc chIn nho vô hInh hoc. Þo
cùng ngu ý rnng frong khnI nIôm IIM, su chIn nho không gInn hnm In môf phûn fu.
Thuong In khnI nIôm IuoI vn mnf IuoI bI nhûm Iûn; cùng nhu khnI nIôm phûn fu vn ô cùng
bI nhûm Iûn.
Tu frôn dnv co fhô kôf Iuûn rnng IVM co IoI fhô so voI IIM vn IÐM, vn nhu vûv fn
co fhô hoI fnI sno muc dIch cun dông Iuc hoc chûf Iong fInh fonn (CIÐ) không dun vno
IVM. Þhu dõ noI fruoc do, ró rnng In IVM co nhung kho khnn frong xnc dInh cnc dno
hnm. VI IuoI fInh fonn không nhûf fhIôf fruc gIno vn cnch dôu nhnu nhu frong IÐM, môf
xnc dInh dno hnm dun vno chuôI Tnvfor In không fhô duoc. Ðông fhoI, không co co chô
frInh bnv vôu nhu frong IIM dô chuvôn cnc dno hnm bûc cno hon fhnnh dno hnm bûc
fhûp hon. IoI vûv, IVM In phu hop fôf nhûf voI nhung bnI fonn dong frong nhung bIôn
nguvôn fhuy, frong do sô hnng nhof vnng mnf (phuong frInh IuIor) honc không qunn
frong Inm (sô !ovnoIds cno frong phuong frInh ÞnvIor-Sfokos).
IoI vûv dô fIôp fuc, chúng fn sõ fûp frung chu vôu vno phuong frInh IuIor. Cùng dô
don gInn chúng fn không fhno Iuûn so dô ûn fhoo buoc fhoI gInn, vI su Iun chon gIun so dô
ûn vn so dô hIôn chun IIôn kôf voI Iun chon roI rnc hon không gInn. InI gInng gIoI fhIôu
nnv cùng không nhnm vno dô co môf fông qunn dûv du cun IVM. Þo chí nhnm mInh hon
môf vnI fhuôc fInh co bnn frôn vI du cun nhung phuong phnp duoc su dung rông rõI ngnv
nnv. InI gInng nnv không co ý dun rn môf fông qunn IIch su cun phuong phnp. IoI vûv
không fhno Iuûn bnI bno mo dûu cun McÐonnId |l] voI phuong phnp dun frôn cnc fnm gInc
voI nhung fhô fIch gôI Iôn nhnu (HInh ll.3c), fn xóf công frInh cun Ðonfon |2, 3], nguoI
dong gop nhIôu cho Iý fhuvôf cun phuong phnp.
McÐonnId su dung phuong phnp !nx buoc fhoo fhoI gInn. Ðonfon su dung so dô snI
phnn nguoc cun chInh mInh vn nhung bIôn fhô cun no. Môf hIôu chính phuong phnp !nx -
cnI goI In 'kIôu hIôu chính frI hoõn' duoc gIoI fhIôu boI Cousfon |4] voI nhung fInh fonn
frnng fhnI ôn dInh vn su dung boI Arfs |5]. InI bno cuôI cung nnv cùng cho fn cho môf
fông qunn fôf nhung phnf frIôn phuong phnp fhô fIch huu hnn fruoc dnv, nhIôu frong sô
http://www.ebook.edu.vn 276
do duoc kôf hop boI VIôn von Knrmnn (VKI) vn nhIôu fhnm khno frong cnc bnI bno frIch
dûn IIôn qunn dôn chuôI bnI gInng VKI.
Tu nhung fhnm khno dõ dô cûp fruoc, fhûv rnng phuong phnp fhô fIch huu hnn co
cnn nguvôn cun no frong nhung ung dung mnv phnn Iuc. Tuv nhIôn, ngnv nnv no duoc np
dung frong môf phnm vI ung dung rông rõI.
11.2 KÝ THUAT TH£ TÍCH HUU HAN TUA PHAN TU HUU HAN
Þhung phuong phnp fhô fIch huu hnn gIông nhu IIM su dung cnc ô IIôn qunn dôn
cûu frúc nôI suv. Trong fruong hop nnv nhung ô hInh fhnnh nhung phûn fu frong khnI
nIôm IIM. HnI cûu frúc nôI suv co fhô su dung: nôI suv hnng sô fung buoc vn nôI suv
fuvôn fInh fung buoc (honc song fuvôn). HInh ll.4 cho fhûv môf vnI khn nnng frôn IuoI
fnm gInc vn fu gInc co cûu frúc. ÞôI suv hnng sô fung buoc duoc bIôu fhI bnng phuong
phnp frung fnm ô, frong khI nôI suv fuvôn fInh fung buoc duoc bIôu fhI bnng phuong
phnp dính ô. Không nghI ngo gI nun, frInh bnv nhung kIôu cho frong HInh ll.4 In phô
bIôn nhûf ngnv nnv.


Hình 11.4. Môt vài thê tích hùu han tua FEM, (a) trung tâm ô; (b) dính ô vói nhùng thê tích gôi nhau và
không gôi nhau trên nhùng ô tú giác; (c) dính ô trên ô tam giác.

Chúng fn mInh hon o dnv môf vnI su frInh bnv voI phuong frInh IuIor. Hô phuong
frInh IuIor co fhô vIôf nhu snu
0
U f g
t x v
c c c
+ + =
c c c
(ll.l)
voI
: :


+

= = =
+


u uu p uv
U f g
v uv vv p
E Hu Hv
p p p
p p p
p p p
p p p

p In mûf dô, u vn o In nhung fhnnh phûn Ðô cnc cun vûn fôc, p In np suûf, E In nnng Iuong
fonn phûn vn H In onfhnIpv fông công .
http://www.ebook.edu.vn 277
2 2
l l l
l 2 2
p
E u o
p
H E
= + +
¸ ÷ p
= +
p

voI ¸ hnng sô donn nhIôf.
11.2.1 TvInL buy tvunu tûm ô
VoI môf ô nhu cho frong HInh ll.5, gIn frI cun cnc bIôn phu fhuôc duoc Iuu gIu fnI
frung fnm ô. Þhung gIn frI nnv sõ không duoc xom nhu gIn frI núf, mn nhu gIn frI frung
bInh ô. IoI vûv frong phuong phnp frung fnm ô, voI muc dIch fhûv ró, fhuong snu khI
honn fhnnh fInh fonn nhung gIn frI duoc quv vô dính IuoI bnng vIôc Iûv frung bInh nhung
gIn frI fnI cnc ô kô bôn.


Hình 1.15. Trình bày trung tâm ô.

Su dung fhô fIch kIôm sonf cun HInh ll.5, môf bnn roI rnc hon If. (ll.l) nhûn duoc
bnng

,
.
i j
abcJ
U
F nJ8
t
c
O +
c
l
r
r
(ll.2)
frong do O
I,j
bIôu fhI fhô fIch (dIôn fIch) cun fhô fIch kIôm sonf. F

In vocfo dong:
v x
I g I f F

+ = , J8 In phûn fu bô mnf vn n

In phnp fuvôn ngonI. Inng vIôc Iûv dûu duong
nhu chí rn frong hInh, chúng fn co
l l
x y
nJ8 Jy Jx = ÷
r r
r
(ll.3)
Ðun If. (ll.3) vno If. (ll.2) cho fn
,
( )
i j
abcJ
U
/Jy gJx
t
c
O + ÷
c
l
(ll.4)
Hon nun, / vn g phnI duoc xnc dInh frôn bIôn cun fhô fIch. CIn frI frung bInh gIun núf
kô bôn In su Iun chon don gInn nhûf, vI du:
http://www.ebook.edu.vn 278

, , l
, , l
2
2
i j i j
ab
i j i j
ab
/ /
/
g g
g
÷
÷
+
=
+
=
(ll.5)
Chúng fn nhûn xóf rnng, vI hnm fhông Iuong In nhung hnm không fuvôn fInh cun
nhung bIôn phu fhuôc, môf fhnv fhô cho If. (ll.5) In
, , l
, , l
2
2
i j i j
ab
i j i j
ab
U U
/ /
U U
g g
÷
÷
+
=


+
=


(ll.6)
Trong If. (ll.6) dIôu do co nghIn In nhung bIôn phu fhuôc fruoc hôf duoc fInh frung
bInh vn vô snu fInh fonn nhung vocfo fhông Iuong. Ðnv không phnI In Iun chon phô bIôn,
vI no gôm hnI Iûn dnnh gIn fhông Iuong nhu If. (ll.5). Thuc vûv, khI môf IuoI fu gInc co
cûu frúc co n
x
phûn fu frong huong doc vn n
y
phûn fu frong huong ngnng, vûv co n
x
x n
y
ô,
nhung n
x
(n
y
+ 1ì + n
y
(n
x
+ 1ì mnf ô. ÐIôu nnv không ngu ý rnng công vIôc frong If. (ll.6)
hnI Iûn nhIôu hon công vIôc xóf frong If. (ll.5). ÞhIôu nô Iuc fInh fonn co fhô nhûn duoc
bnng vIôc nhûn xóf rnng fhông Iuong dông Iuong In môf fhông Iuong khôI Iuong nhnn voI
vûn fôc frung bInh, vv. Tuv vûv xnc dInh If. (ll.5) In ro nhûf. IoI vûv, If. (ll.5) In dInh
nghIn fhông Iuong duv nhûf (frung fnm) duoc fIôp fuc su dung.
VoI dInh nghIn nhung fhông Iuong roI rnc / vn g, bnn roI rnc hon If. (ll.4) duoc honn
fhnnh. Inv gIo fn sõ fIch phnn no fhoo fhoI gInn.
JJ.2.J.J Buðc thùi µiun Lur-Wendro[[
VI buoc fhoI gInn !nx-Wondroff In phuong phnp fIch phnn cô dIôn frong phuong phnp
snI phnn huu hnn (xom Ihûn l cun quvôn snch nnv), chúng fn bnf dûu bnng bnn Iuûn quv
frInh fhoo buoc fhoI gInn nnv co fhô np dung dô frInh bnv fhô fIch huu hnn nhu fhô nno.
Truoc hôf chúng fn Iûv InI nhung nguvôn Iý cun phuong phnp !nx-Wondroff voI su
dung phuong frInh vô huong môf chIôu
( )
0
u / u
t x
c c
+ =
c c
(ll.?)
!ûv khnI frIôn chuôI TnvIor cun If. (ll.?) foI bûc hnI
2 2
l
2
( )
2
n n
u t u
u u t
t t
+
c A c
~ + A +
c c
(ll.8)
2
2
( ) ( ) ( )
u u / /
t t t x x t t
c c c c c c c
= = ÷ = ÷
c c c c c c c
(ll.9)
2
2
( ) ( )
u / u /
a
x u t x t t
c c c c c c
= ÷ =
c c c c c c
(ll.l0)
voI
http://www.ebook.edu.vn 279
/
a
u
c
=
c

Kôf hop cun Ihuong frInh.(I l.8) vn (ll.9) cho
2
l
( )
( ) ( )
2
n n
/ t /
u u t a
t x x
+
c A c c
~ + A ÷ +
c c c
(ll.ll)
Su fuong fu hnI chIôu cun If. (ll.ll) dôI voI phuong frInh IuIor (ll.l)
2
l
( )
( ) ( ( )
2
n n
/ g t / g / g
U U t A B
x y x x y y x y
+
¦ ¹ c c A c c c c c c
~ + A ÷ ÷ + + + +
´ `

c c c c c c c c
¹ )
(ll.l2)
frong do A vn B In mn frûn JncobInn cun cnc vocfo fhông Iuong:
/ g
A B
U U
c c
= =
c c

Trong phuong phnp snI phnn huu hnn, su roI rnc If. (ll.ll) honc If. (ll.l2) duoc goI
In phuong phnp !nx-Wondroff môf buoc. VI su frInh bnv nhu If. (ll ll) vn If. (ll.l2) ngu
ý cnn bnng fhông Iuong cun nhung sô hnng chun dno hnm, vn vI vIôc xnc dInh cnc dno
hnm không don gInn frong phuong phnp fhô fIch huu hnn, nhung phuong phnp môf buoc
không bno gIo duoc su dung. Tuv nhIôn nhung frInh bnv hnI buoc phô bIôn nhûf, nhu
phuong nn !Ichfmvor vn phuong nn MncCormnck, co fhô su dung mn không co nhung
vûn dô frong IVM.
Ihuong nn !Ichfmvor bnf dûu bnng vIôc vIôf If. (ll.8) nhu
l
( )
2
n n
t u
u u t u
t
+
A c
~ + A +
c
(ll.l3)
l/ 2
2
n
t u
u u
t
+
A c
= +
c
(ll.l4)
If. (ll.l4) co fhô roI rnc hon frong IÐM bnng
l/ 2 l l
2 2
n n
n n i i
i i
/ / t
u u
x
+ + ÷
÷ A
= ÷
A
(ll.l5)
Ihuong frInh(llv3) co fhô roI rnc hon bnng
l/ 2 l/ 2
l l l
2
n n
n n i i
i i
/ /
u u t
x
+ +
+ + ÷
÷
= ÷ A
A
(ll.l6)
Trong dnng (ll.l5), (ll.l6), fIôn frIôn fhoo fhoI gInn không phnI In ôn dInh. Ðô Inm
ôn dInh so dô, !Ichfmvor fhnv fhô cnI goI In buoc IuIor, If. (ll l5) bnng môf buoc !nx:
l/ 2 l l l l
2 2 2
n n n n
n i i i i
i
u u / / t
u
x
+ + ÷ + ÷
+ ÷ A
= ÷
A
(ll.l?)
VI u
i
n
+112
In duv nhûf phnI xnc dInh dô chInh xnc bûc nhûf dô dnf dôn bûc hnI frong If.
(ll.l3), dIôu nnv không gInm dI dô chInh xnc.
Ðô gInI fhIch so dô, chúng fn xóf su bnn roI rnc hon If. (ll.?)
http://www.ebook.edu.vn 280
l l
2
i i i
u / /
t x
+ ÷
c ÷
= ÷
c A
(ll.l8)
Ðo do If. (ll.l5) vn (ll.l6) co fhô coI nhu fIch phnn hnI buoc fhoI gInn cun If.
(ll.l8). Trong fhuûf ngu cun phuong frInh dno hnm fhuong, dnv In so Jô bai giai Joan
(Rungc-Ka/kuttaì. Þhu vûv, so dô !Ichfmvor co fhô coI nhu so dô hnI gInI donn ôn dInh.
VIôc fhuc hIôn phuong nn !Ichfmvor cun so dô !nx-Wondroff frong IVM voI frInh
bnv frung fnm ô In fruc fIôp.
Thuc vûv, chúng fn chú ý In bnn roI rnc hon If. (ll.4) voI nhung fhông Iuong If.
(ll.5) co fhô vIôf nhu snu
, l , l l, l,
,
, l , l l, l,
2 2
0
2 2
ab i j ab i j bc i j bc i j
i j
cJ i j cJ i j Ja i j Ja i j
y / x g y / x g
U
t
y / x g y / x g
÷ ÷ + +
+ + ÷ ÷
A ÷ A A ÷ A
c
O + +
c
A ÷ A A ÷ A
+ + =
(ll.l9)
Không co dong gop cun núf frung fnm frong cnn bnng fhông Iuong frong If. (ll.l9),
vI cnn bnng fhông Iuong dôI voI môf fhông Iuong không dôI frôn bô mnf khóp kIn In 0. Hô
qun In If. (ll.l9) In môf fuong fu chInh xnc cun Ihuong frInh (ll.l8) vn nhung buoc
(ll.l?) vn (ll.l6) co fhô ung dung ngnv Iûp fuc.
TnI bIôn chnv vno vn chnv rn, IVM co fhô duoc su dung nhu IÐM. ÐIôu nnv co nghIn
In, noI chung co fhô su dung nhung công fhuc ngonI suv. VI du dôI voI dong chnv vno duoI
nm, fhuc hnnh chung In ngonI suv sô Mnch fu fruong dong vn gnn nhung fhuôc fInh fnch
dong vn huong dong. VoI dong chnv rn duoI nm co fhô Inm nguoc InI, fuc In ngonI suv
fhuôc fInh fnch dong vn huong dong, vn cô dInh sô Mnch.
TnI bIôn cung, dong dôI Iuu co fhô bnng 0. ÐIôu nnv co nghIn In frong fhông Iuong dI
qun bô mnf ô frôn bIôn cung, chí co np suûf dI vno:

0
0
Jy
/Jy gJx p
Jx



÷ =
÷


(ll.20)
p suûf fnI bIôn co fhô Iûv In np suûf frong ô.
ÐôI khI nhu frong IÐM, ngonI suv np suûf duoc su dung. Không dô xnc dInh nhung
công fhuc ngonI suv frôn IuoI móo honc IuoI phI cûu frúc.
Trong phuong nn MncCormnck cun phuong phnp !nx-Wondroff, If. (ll.8) duoc vIôf
nhu snu
l
l l l l
( )
2 2 2 2
n n n
u u
u u t u t u t
t t t
+
c c c
= + A + + A + A
c c c
(ll.2l)
voI
l n
u
u u t
t
+
c
= + A
c
(ll.22)
http://www.ebook.edu.vn 281
If. (ll.2l) cùng co fhô vIôf nhu snu
l l l
l
2
n n n n
u u u t u
t
+ + +
c
= + + A

c

(ll.23)
Su roI rnc hon MncCormnck cun Ihuong frInh (ll.22-23) In:
l l
n n
n n i i
i i
/ /
u u t
x
+ +
÷
= ÷ A
A
(ll.24)

l l
l l
l
2
n n
n n n i i
i i i
/ /
u u u t
x
+ +
+ +

÷
= + ÷ A
A


(ll.25)
If. (ll.24) vn (ll.25) hInh fhnnh phuong nn fIôn - IuI. !ó rnng In nhung roI rnc hon
fIôn vn IuI co fhô Iunn phIôn. Trong fhuûf ngu phuong frInh dno hnm fhuong, phuong
phnp MncCormnck In pbuong pbap Ju bao - bicu cbtnb.
VIôc fhuc hIôn phuong nn MncCormnck cun so dô !nx- Wondroff môf Iûn nun In fruc
fIôp. Trong frInh bnv fIôn - IuI o buoc du bno frôn HInh ll.5, fhông Iuong fnI phIn ab, bc,
cJ vn Ja duoc dnnh gIn bnng nhung gIn frI hnm fnI cnc núf (i, jì, (i+1,jì, (i, j+1ì vn (i, jì,
fuong ung. Trong buoc hIôu chính do In (i, j-1ì, (i, jì, (i, jì vn (i-1, jì. Trong vIôc dnnh gIn
fhông Iuong o bIôn cung, môf Iûn nun nhung dong dôI Iuu co fhô cho bnng 0, vn np suûf co
fhô Iûv In np suûf ô.

Hình 11.6. Nhùng phuong án có thê cua chéo dôi vói hàm thông Iuong trong buóc du báo cua phuong
pháp MacCormack.

!ó rnng, bôn phuong nn hInh hoc frong Iun chon chóo cun fhông Iuong dôu co fhô.
HInh ll.6 cho fhûv cho môf cnch hô fhông nhung khn nnng dôI voI buoc du bno. Trong
buoc hIôu chính, su chóo duoc dno nguoc. Trong fhuc hnnh, bôn khn nnng su dung fhnv
fhô nhnu.
Chúng fn bnv gIo mInh hon so dô ô frung fnm MncCormnck cho bnI fonn kIôm frn
kônh CAMM nôI fIông voI dong cûn nm fhnnh |Thnm khno 6]. InI fonn nnv cho frong
http://www.ebook.edu.vn 282
HInh ll.?, roI rnc hon môf IuoI 49 x l?. Tuv nhIôn kôf qun frôn HInh ll.8 nhûn duoc frôn
IuoI mIn hnI Iûn, fuc In IuoI 9? x 33 . Kônh frong HInh ll.? In gûn nhu fhnng ngonI fru
môf vong nho xóo Iôn, voI dô cno 4.2° vom cung frôn bIôn phIn duoI. Kôf qun cho frong
HInh l.8 nhûn duoc bnng phuong phnp MncCormnck mô fn o frôn. p suûf cho fnI cun rn,
ung voI sô Mnch dnng onfropI In 0.85.


Hình 11.7. GAMM - bài toán kiêm tra kênh.


Hình 11.8. Ðuòng dãng tri sô Mach nhân duoc boi so dô trung tâm ô MacCormack.

Þhu frong phuong phnp snI phnn huu hnn, dô nhûn duoc kôf qun nnv cûn co dô nhof
nhnn fno nno do dô ôn dInh IoI gInI frong vung xung. O dnv dIôu nnv duoc fhuc hIôn bnng
vIôc fhôm cho môI buoc Inm fron co dnng:
l, l, , l , l ,
4
n n n n n
i j i j i j i j i j
U U U U U
+ ÷ + ÷
u + + + ÷


frong do u In môf hô sô rûf nho. VoI kôf qun frong HInh ll.8, u = 0.00l. Þo du dô Inm ôn
dInh xung. Tûf nhIôn bnng cnch fnng u, 'nhung su Inc' nhûn fhûv co fhô IonI fru honn
fonn. Þhu dõ bIôf, su fnng nnv Inm dIu xung. IoI vûv uu fIôn In gIu môf vnI su Inc frong
IoI gInI.
CIoI hnn buoc fhoI gInn CI! frong so dô MncCormnck cho bnng
2 2
l, l, , l , l
l
l l
( ) ( )
2 2
i j i j i j i j
t
u o
c
x x x y
x x y y
x y
+ ÷ + ÷
A s
+ + +
A A A A
÷ ÷
A = A =

http://www.ebook.edu.vn 283
frong do c In vûn fôc nm fhnnh.
JJ.2.J.2 Buðc thùi µiun Runµe-Kuttu, huðc thùi µiun nhiêu µiui doun
So dô fIch phnn cô dIôn fhoo fhoI gInn dôI voI phuong frInh vI phnn fhuong, nhu
phuong phnp du bno - hIôu chính honc phuong phnp !ungo-Kuffn, In không ôn dInh khI
np dung cho bnn roI rnc If. (ll.4). ÐIôu nnv co fhô dô dnng duoc xóf bnng phnn fIch
IourIor frôn mô hInh If. (ll.l8) cho fruong hop a = c/1cu không dôI.
Cho
j x
u Zc
e
=
frong do e In sô song vn j bnv gIo In 1 ÷ , cho fn
'
sIn
2
j j
c c
Z Za Zja
x x
u ÷ u
÷ u
= ÷ = ÷
A A
(ll.26)
frong do u = eAx. If. (ll.26) co dnng chInh fnc
'
sIn
Z Z
ja
x
= ì
u
ì = ÷
A
(ll.2?)
HInh ll.9 cho fhûv mIôn ôn dInh dôI voI phuong phnp fIch phnn fhoo fhoI gInn
!ungo-Kuffn bûc nhûf, hnI, bn vn bôn fhoo Thnm khno ?. VI ì fhoo If. (ll.2?) nnm frôn
fruc no, phuong phnp !ungo-Kuffn bûc hnI In không ôn dInh. Þhung phuong phnp !ungo-
Kuffn bûc cno hon ôn dInh snf gIoI hnn.


Hình 11.9. Vùng ôn dinh trong mãt phãng phúc dôi vói phuong pháp Runge-KuIta hiên cô diên.

Ihuong phnp !ungo-Kuffn bûc cno hon co fhô ôn dInh bnng vIôc dun vno môf Iuong
nho dô nhof nhnn fno. If. (ll.l8) duoc sun dôI
l l l l
2
2
( )
i i i i i
u u u u u u
a
t x x
+ ÷ + ÷
÷ ÷ + c
= ÷ + c
c A A

gIn frI cun ì fhoo phnn fIch fruoc dnv bnv gIo fro fhnnh
http://www.ebook.edu.vn 284
2
sIn 2
(l cos )
( )
ja
x x
u c
ì = ÷ ÷ ÷ u
A A

VI bnv gIo co môf phûn fhuc nm nho frong ì, buoc fhoI gInn !ungo-Kuffn bûc cno hon
bnv gIo fro nôn ôn dInh, fhoo HInh ll.9, khI phu fhuôc vno dIôu kIôn hnn chô buoc fhoI
gInn CI!. ÐôI chIôu voI muc fruoc dnv, cùng fhûv rnng phuong phnp bûc hnI không fhô
ôn dInh frong môf cnch don gInn nhu vûv.
Iuoc fhoI gInn !ungo-Kuffn duoc dun vno phuong phnp fhô fIch huu hnn boI
Jnmoson vn nnk vno nnm l98l |8] vn ngnv nnv In phuong phnp rûf phô bIôn. Ihuong
phnp bûc bôn voI môf vnI cnI fIôn, noI chung duoc su dung vI no cho fy Iô fôf nhûf cun
buoc fhoI gInn duoc phóp so voI Iuong fInh fonn frôn buoc fhoI gInn.
So dô bûc bôn co fhô duoc vIôf nhu snu

0
, ,
l 0 0
, , l
,
2 0 l
, , 2
,
3 0 2
, , 3
,
4 0 3
, , 4
,
l 4
, ,
n
i j i j
i j i j
i j
i j i j
i j
i j i j
i j
i j i j
i j
n
i j i j
U U
t
U U R
t
U U R
t
U U R
t
U U R
U U
+
=
A
= ÷ o
O
A
= ÷ o
O
A
= ÷ o
O
A
= ÷ o
O
=
(ll.28)
voI o
1
= 114, o
2
= 11J, o
J
= 112, o
4
= 1 vn frong do phûn du R cho fn
( ) R /Jy yJx = ÷
l

frong do chí sô frôn bIôu fhI muc fhoI gInn (frung gInn).
!ó rnng In If. (ll.28) không phnI In so dô !ungo-Kuffn cô dIôn bûc bôn. Trong so dô
!ungo-Kuffn, buoc fhu fu In
0 l 2 3
4 0
, , 4
,
2 2
( )
6
i j i j
i j
t R R R R
U U
A + + +
= ÷ o
O

voI Iun chon cnc hô sô
l 2 3 4
l l
; ; l; l
2 2
o = o = o = o =
Ðô chInh xnc cun so dô !ungo-Kuffn In bûc bôn fhoo buoc fhoI gInn. ÐIôu nnv In
không cûn fhIôf Inm vI dô chInh xnc không gInn cun roI rnc hon chí In bûc hnI. Su don gInn
hon If. (ll.28) co dô chInh xnc bûc hnI fhoo fhoI gInn dôI voI phuong frInh phI fuvôn In
du. !ó rnng don gInn hon buoc fhoI gInn nhIôu gInI donn, If. (ll.28), vôu cûu If Iuu fru
hon buoc fhoI gInn !ungo-Kuffn. Truoc dnv Jnmoson dõ su dung phuong phnp !ungo-
http://www.ebook.edu.vn 285
Kuffn. CnI fIôn o frôn vô snu duoc Jnmoson dun vno, fuv nhIôn ngnv nnv duoc chûp nhûn
rông rõI. Môf fhno Iuûn vô no, nguoI doc chuvôn foI Thnm khno 9.
So dô (ll.28) co fhô xnv dung dô dnng bnng vIôc khnI frIôn TnvIor foI bûc bôn dôI voI
phuong frInh mô hInh (ll.?)
2 2 3 3 4 4
l
2 3 4
( ) ( ) ( )
2 6 24
n n
u t u t u t u
u u t
t t t t
+
c A c A c A c
~ + A + + +
c c c c

Þhom snu co fhô fhuc hIôn:
l
l l l
( )
2 3 4
n n n n n
u
u u t u t u t u t
t t t t
+
¦ ¹ c c c c
~ + A + A + A + A
´ `

c c c c

¹ )

ÐIôu nnv xnc dInh If. (ll.28).
MIôn ôn dInh cun buoc fhoI gInn nhIôu gInI donn In cùng nhu so dô !ungo-Kuffn bûc
bôn cho frong HInh ll.9.
Ðô nhof nhnn fno gIoI fhIôu boI Jnmoson In môf hôn hop cun sô hnng bûc hnI vn bûc
bôn. Þo duoc su dung frong fûf cn cnc buoc cun If. (ll.28).
Ðô dnm bno su bno fonn fInh fonn, sô hnng khuôch fnn bô sung cho môf IuoI fu gInc
co cûu frúc In:

l/ 2, l/ 2, , l/ 2 , l/ 2 i j i j i j i j
J J J J
+ ÷ + ÷
÷ + ÷ (ll.29)
(2) (4)
l/ 2, l/ 2, l, , l/ 2, 2, l, , l,
( ) ( 3 3 )
i j i j i j i j i j i j i j i j i j
J U U U U U U
+ + + + + + ÷
= c ÷ ÷ c ÷ + ÷ (ll.30)
voI xnc dInh fuong fu nhu nhung sô hnng khnc frong If. (ll.29).
Þhung hô sô cun sô hnng bûc hnI In c
(2)
vn sô hnng bûc bôn In c
(4)
duoc chon fhoo cnch
fu fhIch ung.
Ðô do fIm Inm fron fruong dong dô xnc dInh nhung hô sô frong If. (l l.30), Jnmoson
su dung
l, , l,
,
l, , l,
2
2
i j i j i j
i j
i j i j i j
p p p
p p p
+ ÷
+ ÷
÷ +
v =
+ +

vn snu do xnc dInh
(2) (2)
l/ 2, l, ,
(4) (4) (2)
l/ 2, l/ 2,
mnx( , )
mnx(0, )
i j i j i j
i j i j
k
k
+ +
+ +
c = v v
c = ÷ c

voI k
(2ì
= l/4, k
(4ì
= 256.
Inng xnc dInh nnv, sô hnng bûc hnI chí qunn frong frong nhung vung xung. !ó rnng
fnI nhung bIôn cung, nhung sô hnng khuôch fnn frong If. (ll.29) frong huong phnp fuvôn
voI bIôn sõ bnng 0. Trong xnc dInh nhung sô hnng khuôch fnn If. (ll.29- ll.30) fruoc dnv,
cnI goI In sô hnng bûc hnI vn bûc bôn chí fuong ung voI dno hnm bûc hnI vn bûc bôn frôn
môf IuoI mIn. Tuv nhIôn nhûn fhûv rnng nhung bIôu fhuc (ll.29 ,ll.30) sõ không bI fhnv
dôI frôn môf IuoI không dôu. Truoc hôf, chúng không co nghIn In mô fn dô nhof vûf Iý.
Thu hnI, chúng cùng co nghIn IonI fru nhung kicu gia tao, fuc In /oi giai pbi oât /y cua roi
http://www.ebook.edu.vn 286
rac boa. HInh ll.l0 cho fhûv nhung buc frnnh nhIôu dông cun fhông Iuong vn hô qun
cùng In, frong cnc bIôn phu fhuôc chun phnf hIôn rn nhIôu dông nnv fhoo cnn bnng fhông
Iuong kIôu frung fnm dôI voI IuoI fnm gInc vn fu gInc.
Þhung fnc gIn su dung so dô !ungo-Kuffn cun Jnmoson fhuong co phuong nn cun
chInh mInh cho sô hnng khuôch fnn. Cùng rûf fhuong, hIôu chính khuôch fnn fu bûc hnI
foI bûc bôn cùng duoc Iûv nhu fhô frong buoc dûu fIôn. Ðô mô fn dûv du phuong phnp kô
cn vI du, nguoI doc chuvôn foI Thnm khno l0. Su frInh bnv fhuong su dung nhûf cun dô
nhof nhnn fno co fhô ung dung cho IuoI phI cûu frúc, vI du, fIm frong nhung Thnm khno
ll vn l2.
CIoI hnn buoc fhoI gInn duoc fInh fonn fu (voI CI! = l)

mnx(0, )
i
n
c
t
c V s
O
A =
÷ A
¯
(ll.3l)
frong do chí sô j bIôu fhI núf, V
n
In vûn fôc phnp fuvôn frôn móp bIôn, nhûn duoc boI Iûv
frung bInh, c In vûn fôc nm fhnnh nhûn duoc fhoo cnch fuong fu, vn As In dô dnI móp bIôn.
O
I
In fhô fIch vn fông duoc Iûv frôn fûf cn cnc móp bIôn.


Hình 11.10. Nhùng thúc giá tao dôi vói su trình bày Runge-Kutta trung tâm ô.

Tonn fu Inm fron bûc hnI nhu vûv fuong fu nhu If. (ll.30), nhûn duoc boI fông cun
nhung sô hnng:
(2)
, ,
( , )
i j i j j i
U U c o (ll.32)
frong do chí sô j bIôu fhI cnc núf bno qunnh. Hnm frong sô c
i,j
nhûn duoc fu
(2) ( 2)
,
mnx( , )
i j i j
k c = v v
frong do v
I
vn v
j
In nhung chuvôn dôI np suûf. Chuvôn dôI np suûf duoc xnc dInh bnng
http://www.ebook.edu.vn 287
( )
( )
j i
j
i
j i
j
p p
p p
÷
v =
+
¯
¯

o
I,j
In hô sô fy Iô cho bnng
,
mnx( , )
j
i
i j
t t
O
O
o =
A A

voI At In buoc fhoI gInn nhûn duoc fu If. (ll.3l) cho CI! = l.
Ðô Inm fron bûc bôn, fruoc hôf fun !npIncInn phI frong sô duoc xnv dung bnng
( )
i j i
i
U U U A = ÷
¯

Sô hnng bûc bôn dõ cho nhu vûv bnng fông cun nhung sô hnng:
(4)
, ,
( )
i j i j j i
U U c o A ÷ A
frong do
(4) (4) (2)
, ,
mnx(0, )
i j i j
k c = ÷ c
Þhung hô sô fy Iô o
I,j
cho phóp ghI nhûn fhông Iuong hIôu qun dI qun mnf ô nhu,
, , i j i j
F D ÷ (ll.33)
frong do F
i,j
In fhông Iuong vûf Iý vn D
i,j
In sô hnng fIôu fnn, cho bnng
(2) (4)
, , , ,
( ) ( )
i j i j i j j i i j j i
D U U U U = o c ÷ ÷ c A ÷ A

(ll.34)
Ðong kôf qun, If. (ll.33) fhuong duoc goI In tb6ng /uong sô.
JJ.2.J.S D6 chinh rúc
Þhung khuôn nhûn duoc boI frInh bnv fhô fIch huu hnn frung fnm ô rûf gIông nhung
khuôn nhûn duoc boI phuong phnp snI phnn huu hnn fuong fu. ÐIôu nnv co nghIn rnng
nôu IuoI du mIn, fhI nhung frung fnm ô fu mInh nnm frôn IuoI du mIn, fuc In môf IuoI co
fhô nhûn duoc bnng cnch nnh xn IIôn fuc fu IuoI vuông, nhung phuong phnp bnn Iuûn
frong nhung muc fruoc dnv co dô chInh xnc bûc hnI fhoo không gInn frong khnI nIôm snI
phnn huu hnn. ÐIôu nnv co fhô dô fhûv khI so snnh kôf qun frong HInh ll.8 voI kôf qun
nhûn duoc boI phuong phnp snI phnn huu hnn bûc hnI |Thnm khno 6]. Tuv vûv, su frInh
bnv IoI gInI duoc Inm fhoo cnch hnng sô fung buoc frôn môf IuoI không dôu co dô chInh xnc
bûc nhûf.
11.2.2 TvInL buy dÎnL ô
Trong frInh bnv dính ô, cnc bIôn duoc Iuu gIu fnI dính IuoI. Þhung fhô fIch kIôm sonf
honc frung voI nhung ô (fruong hop không gôI Iôn nhnu) honc gôm môf nhom ô xung
qunnh môf núf (fruong hop gôI Iôn nhnu). HInh ll.ll cho fhûv môf vnI khn nnng. Trong
fûf cn cnc fruong hop, bnv gIo co fhô nôI suv fuvôn fInh nhung fhông Iuong. IoI vûv,
nhung frInh bnv dính ô co dô chInh xnc bûc hnI frong không gInn, không ung voI su không
dôu cun IuoI.
http://www.ebook.edu.vn 288
JJ.2.2.J Buðc thùi µiun nhiêu µiui doun - nhûnµ thê tich kiêm ooút ch6nµ
nhuu
VoI nhung fruong hop gôI Iôn nhnu, phuong phnp dõ fhno Iuûn frong nhung muc
fruoc dnv co fhô fhIch nghI fruc fIôp. !ûf phô bIôn ngnv nnv In su frInh bnv so dô buoc
fhoI gInn nhIôu gInI donn. VoI nhung fhô fIch kIôm sonf gôI Iôn nhnu cun HInh ll.ll, bnn
roI rnc hon rûf fuong fu nhu If. (ll.l9), fuv nhIôn bnv gIo fn xóf dôn bnv honc chIn núf
Inn cûn.

Hình 11.11. Trình bày dính ô: (a) ô tú giác, nhùng thê tích không gôi Iên nhau (vói Iuói dan xen); (b) ô tú
giác, nhùng thê tích chông nhau; (c) ô tam giác, nhùng thê tích không gôi Iên nhau và gôi Iên nhau.

TnI nhung bIôn cung, môf nun fhô fIch duoc hInh fhnnh. TInh không fhûm co fhô bIôu
fhI bnng vIôc dnf dong dôI Iuu bnng 0. Cnch fIôp cûn khnc sõ coI fhô fIch kIôm sonf In
fhûm qun duoc vn gnn su fIôp fuvôn. ÐIôu nnv co nghIn rnng, gIun cnc buoc fhnnh phûn
phnp fuvôn cun vûn fôc cho bnng 0.
Môf Iûn nun dô ôn dInh so dô, dnng nno do cun dô nhof nhnn fno In cûn fhIôf. Ðô nhof
nhnn fno cùng cûn fhIôf dô IonI fru nhung fhuc gIn fno frong IoI gInI. HInh ll.l2 cho fhûv
nhung fhuc gIn fno co fhô co dôI voI IuoI fnm gInc vn fu gInc.
Þhu frong phuong phnp co bnn cun Jnmoson, co fhô su dung môf hôn hop Inm fron
bûc hnI vn bûc bôn. Thuong fhI fonn fu fIôu fnn cun phuong phnp frung fnm ô duoc su
dung. Þhu vûv fonn fu nnv In fông cun nhung sô hnng co dnng (ll.34). Ihuong phnp nhu
vûv Inm mûf dI dnc fInh dính ô fhuûn fuý cun no. Su cnn bnng fhông Iuong kôf qun cun sô
hnng không nhof vn nhung sô hnng fIôu fnn vûv In môf cnn bnng frôn fhô fIch kIôm sonf
frung fnm xung qunnh môf dính nhu frôn HInh ll.l3. Su cnn bnng fhông Iuong không
nhof frôn fhô fIch kIôm sonf frung fnm co fhô xnc dInh nhu cnn bnng fhông Iuong bûc bôn
frôn fhô fIch fhnnh hInh boI bôn ô Inn cûn. ÞoI môf cnch chnf chõ, phuong phnp nhu vûv
fro fhnnh phuong phnp dính frung fnm honc phuong phnp dun frôn dính fhoo fhuûf ngu
chúng fn gIoI fhIôu frong Muc ll.3.

http://www.ebook.edu.vn 289

Hình 11.12. Nhùng thúc giá tao dôi vói trình bày Runge-Kutta dính ô.

Co fhô nhûn duoc phuong phnp dính ô fhuûn fuý bnng vIôc fhnv dôI cûu frúc fIôu fnn
|Thnm khno l3]. Cung phuong phnp Iuûn nhu dôI voI phuong phnp frung fnm ô dõ su
dung, nhung fông bnv gIo chnv frôn nhung ô bno qunnh môf núf, fhnv vI vIôc bno qunnh
nhIôu núf. ÐIôu nnv co nghIn In su khnc nhnu cun nhung gIn frI su dung frong bIôu fhuc
(ll.32) foI (ll.34) phnI duoc sun dôI. VI du U
j
- U
i
sõ duoc fhnv fhô bnng
l 2
2
j j
i
U U
U
+
÷
honc
l 2 3
3
j j j
i
U U U
U
+ +
÷
voI nhung ô fu gInc vn fnm gInc fuong ung, frong do j
1
, j
2
vn j
J
bIôu fhI nhung núf không
frung voI núf i cun nhung ô Inn cûn. Cùng nhu vûv nhung hô sô fy Iô o
I,j
vn nhung hô sô
frong sô c
I,j
(2)
bnv gIo xóf dôn cuc dnI frôn fûf cn cnc núf cun môf ô.
Quv frInh Inm fron dõ noI In bno fonn voI ý nghIn rnng nôI dung cun môf ô không
fhnv dôI boI fIôu fnn. Công fhuc cûp nhûf cun môf núf In fông dong gop cun nhung ô Inn
cûn. Su cûp nhûf dôn fu cnn bnng fhông Iuong không nhof frôn môf ô sõ bI bIôn dôI do
fIôu fnn. Su cnI fIôn In o chô cnn bnng fhông Iuong frôn môf ô co fhô xom nhu bI nhIôu
dông fnI dính cun no frong môf con duong không bnng nhnu nhung co fông nhung hô sô
phnn bô bnng môf. Þhu vûv, fIôu fnn fnc dông nhu môf phnn bô InI cnn bnng fhông Iuong
cun cnc ô. Ihuong phnp dính ô fhuûn fuý chun duoc su dung fhuong xuvôn. Ðn sô cnc nhn
nghIôn cuu fruoc hôf su dung cnch fIôp cûn dun frôn dính dõ mô fn. Môf vI du cun phuong
phnp nhu vûv dôI voI phuong frInh ÞnvIor-Sfokos cho frong Thnm khno l4.
Ihuong phnp dính ô fhuûn fuý co môf kho khnn hIôn nhIôn frôn IuoI fnm gInc. VI o do
khonng hnI Iûn ô cùng nhu núf không fhô fhon mõn cnn bnng fhông Iuong cun nhung ô
http://www.ebook.edu.vn 290
rIông Io. Thûm chI frôn môf IuoI co cûu frúc, khn fô nhI dô fhon mõn cnn bnng fhông
Iuong frôn nhung ô rIông Io. VoI fhno Iuûn vô chu dô nnv nguoI doc chuvôn foI nhung
Thnm khno l5 vn l6.
JJ.2.2.2 Buðc thùi µiun Lur-Wendro[[ - Nhûnµ thê tich kiêm ooút kh6nµ µ6i
nhuu
VoI fruong hop không gôI Iôn nhnu, fôn fnI môf phuong nn !nx-Wondroff rûf mnnh
cun ÞI |Thnm khno l?]. Þo vôu cûu su dung fûp hop fhu hnI cun fhô fIch kIôm sonf frung
fnm bno qunnh núf, nhûn duoc fhoo cnch nhu cho frong HInh ll.ll. Ihuong nn cun ÞI
bnf dûu fu frInh bnv !nx-Wondroff, If. (ll.8)-(ll.9). Không mûf dô chInh xnc frong If.
(ll.9), c/1ct co fhô fhnv fhô bnng môf snI phnn A/1At co dô chInh xnc bûc nhûf. ÐIôu nnv
cho fn
l
( )
2
n n
/ t
u u t /
t x
+
c A c
~ ÷ A ÷ A
c c

Trong hnI chIôu dôI voI phuong frInh IuIor, do In

l
,
l
( ) ( ) ( )
2
n n
i j
U U t /Jy gJx /Jy gJx
+

O ÷ = ÷A ÷ + A ÷ A


l l
(ll.35)
Trôn IuoI fu gInc cun HInh ll.ll, phuong phnp nhu snu. Ðun frôn ô l-2-3-4, su dung
buoc IuIor, fuc In buoc fIôn fhoo fhoI gInn, môf xûp xí bûc nhûf cun khonng fnng vocfo
fhông Iuong nhûn duoc fu
l234
( )
n
a a
U t /Jy gJx O A = ÷A ÷
l
(ll.36)
a a a a
/ A U g B U A = A A = A
frong do A vn B In JncobInn cun nhung vocfo fhông Iuong / vn g dôI voI U. A vn B duoc Iûv
In nhung gIn frI frung bInh cun JncobInn xnc dInh fnI nhung núf l, 2, 3, vn 4.
Inng vIôc Iûv gIn frI frung bInh frong sô fhoo dIôn fIch co khonng fnng bûc nhûf do
phuong frInh (ll.36) dun rn frôn bôn ô bno qunnh núf l, khonng fnng bûc nhûf voI nhung
bIôn phu fhuôc In:
l
l
U A
!oI rnc hon cun If. (ll.35) frôn ô abcJ nhu vûv In:
l l
l l l l l
l
( ) ( )
2
n n
abcJ
U U U t /Jy gJx
+
O ÷ = O A = ÷ A A ÷ A
l
(ll.3?)
TIch phnn không gInn môf Iûn nun duoc fhuc hIôn fhoo fuvôn fInh fung buoc.
CIoI hnn buoc fhoI gInn CI! fhoo ÞI bnng
l, l, , l , l
mIn( , )
2 2
i j i j i j i j
x y
t
u c o c
x x y y
x y
+ ÷ + ÷
A A
A s
+ +
÷ ÷
A = A =

http://www.ebook.edu.vn 291
Þhung dIôu kIôn bIôn fnI nhung bIôn cung dôI voI buoc dûu fIôn, If. (ll.36), co fhô
fhuc hIôn don gInn bnng vIôc cho dong dôI Iuu bnng 0 nhu frong nhung phuong phnp
fruoc dnv. Trong buoc fhu hnI, If. (ll.3?), cûn co nun fhô fIch bno qunnh môf núf bIôn.
Þun fhô fIch nnv co fhô xom In nun fhô fIch dûv du cho frong HInh ll.lln. Iuoc (ll.3?)
co fhô fhuc hIôn bnng cnch cho fhnv dôI bûc nhûf frong nhung ô no c vn J bnng 0. Þhu vûv
núf bIôn chí nhûn hnI dong gop bûc nhûf vn bûc hnI fu nhung ô frong In a vn b. Hô qun In
frong frInh bnv núf bIôn, frong buoc (ll.3?) su không fhûm In ró rnng. Su fIôp xúc duoc
gnn snu do bnng vIôc cho fhnnh phûn fIôp fuvôn cun vûn fôc bnng 0.
Þhûn xóf In mnc du su dung môf IuoI frung gInn, phuong phnp ÞI In phuong phnp
dính ô. Thuc vûv, nôu cnn bnng fhông Iuong cun môf ô duoc fhon mõn fhI không co dong
gop cho cn sô hnng bûc nhûf vn bûc hnI. IoI vûv buoc (ll.3?) fhuong goI In bu6c pbân bô vI
hnm cun no co fhô phnn bô nhung fhnv dôI frong nhung fhô fIch kIôm sonf cho cnc núf.
11.3 KÝ THUAT TH£ TÍCH HUU HAN TUA SAI PHAN HUU HAN
Trong phuong phnp snI phnn huu hnn, nhung núf nnm fnI cnc dính IuoI. ÐIôu nnv dnc
bIôf IôI cuôn dôI voI vIôc nghIôn cuu bIôn. VI du, ngonI suv np suûf fnI nhung bIôn cung In
không cûn fhIôf. Ðông fhoI, chúng fn fhuong chí qunn fnm vô phnn bô np suûf frôn bô
mnf. IoI vûv môf IVM frung fnm ô If IôI cuôn hon. Môf IVM dính ô không bI hnn chô
nnv, nhung mnf khnc fhông Iuong dI qun bô mnf fhô fIch In IIôn fuc. ÐIôu nnv không cho
phóp môf xnc dInh nguoc dong cun fhông Iuong. Hô qun In, nhung frInh bnv dính ô In roI
rnc hon kIôu frung fnm.
Co fhô nhûn duoc nhIôu fu do hon khI xnc dInh fhông Iuong kôf hop voI nhung núf fnI
dính IuoI, bnng cnch su dung IuoI hôn hop nhu frong HInh ll.l3. !uoI hôn hop co fhô xnv
dung bnng cnch nôI cnc frung fnm ô. Þhung ô IuoI hôn hop bnv gIo co fhô coI nhu fhô fIch
kIôm sonf nhung núf nnm bôn frong chúng. VI du, co fhô xnc dInh fhông Iuong fnI nhung
mnf fhô fIch nhu frung bInh cun fhông Iuong fInh fonn voI gIn frI hnm frong nhung núf
kô bôn. Inn roI rnc hon nhu vûv rûf gûn bnn roI rnc hon snI phnn huu hnn vn co fhô goI In
pbuong pbap sai pbân buu ban bao toàn. O dnv chúng fn sõ goI phuong phnp fhô fIch huu
hnn kIôu nnv In FVM Jua trcn Jtnb honc môf FVM Jtnb - trung tâm. Ihuong phnp duoc
phô bIôn nhIôu frong môf vnI nnm gûn dnv. !oI rnc hon kIôu frung fnm nhûn duoc cùng
gIông nhu roI rnc boI CnIorkIn-IIM. Þhu vûv rûf dô mnng nhung khnI nIôm fu IIM vno
kIôu IVM nnv. Hon nun, rûf dô chûp nhûn moI fhu dõ duoc fhuc hIôn frong IÐM nguoc
dong cho kIôu IVM nnv.
11.3.1 RòI vu¢ Loú kIêu tvunu tûm
Su fhIch nghI cun buoc fhoI gInn !nx-Wondroff honc buoc fhoI gInn nhIôu gInI donn
nhu dõ fhno Iuûn dôI voI IVM frung fnm ô voI IVM dun frôn dính In fruc fIôp. Kôf qun
nhûn duoc voI cn hnI phuong phnp In rûf fuong fu, ngonI fru nhung kôf qun fnI bIôn cung.
IVM dun frôn dính chnc chnn duoc un chuông dôI voI dIôm nnv.
11.3.2 RòI vu¢ Loú kIêu nuuo¢ dònu
http://www.ebook.edu.vn 292
!ûv môf vI du roI rnc hon nguoc dong fhuong su dung frong IÐM nhung co fhô dô
dnng fhIch nghI voI IVM, o dnv chúng fn xu Iý cnI goI In ky fhuûf phnn rõ snI phnn fhông
Iuong gIoI fhIôu boI !oo |l8]. Su fhIch nghI mô fn o dnv duoc phnf frIôn boI fnc gIn voI
phuong frInh IuIor ôn dInh |l9]. Co nhIôu vI du hon cun ky fhuûf nguoc dong co fhô mo
rông cho IVM. Ihuong phnp mô fn o dnv In môf frong sô don gInn nhûf vn boI vûv duoc su
dung nhu môf vI du.
Thông Iuong dI qun bô mnf (i + 112ì cun fhô fIch kIôm sonf frôn HInh ll.l3 co fhô
vIôf nhu snu
+ + + + +
= A ÷ A
l / 2 l/ 2 l/ 2 l/ 2 l/ 2 i i i i i
F y / x g (ll.38)
frong do /
i+112
vn g
i+112
phnI xnc dInh, vô co bnn su dung gIn frI cun nhung vocfo fhông
Iuong fnI nhung núf (i, jì vn (i + 1, jì. O dnv chúng fn chuvôn foI ký hIôu snI phnn huu hnn
cô dIôn bnng cnch su dung môf nun chí sô dô bIôu fhI dIôm frung gInn. Ðông fhoI, không
vIôf nhung chí sô không qunn frong. Chúng fn bIôu fhI gIn frI cun F
i +112
bnng

F
i
, su dung
gIn frI hnm fnI (i,jì vn bnng

F
i+1
, su dung gIn frI gIn frI hnm fnI (i+1, jì. Thông Iuong, If.
(ll.38) co fhô vIôf nhu snu
+ + + +
= A o + o
l/ 2 l/ 2 l l/ 2 2 l/ 2
( )
i i i i
F s / g (ll.39)
voI
1/ 2
1
1/ 2
1/ 2
2
1/ 2
2 2 2
1/ 2 1/ 2 1/ 2
i
i
i
i
i i i
v
s
x
s
s x v
o
o
+
+
+
+
+ + +
A
=
A
A
= ÷
A
A = A + A

Ðô xnc dInh môf fhông Iuong nguoc dong, frong phuong phnp phnn rõ snI phnn fhông
Iuong, chúng fn xóf snI phnn fhông Iuong
, l l/ 2 l , l 2 , l
( )
i i i i i i i
F s / g
+ + + +
A = A o A + o A (ll.40)
frong do
, 1 1, ,
, 1 1, ,
i i i i i i
i i i i i i
f f f
g g g
+ +
+ +
A = ÷
A = ÷

VI nhung fhnnh phûn cun vocfo fhông Iuong fno nôn dn fhuc voI nhung bIôn nguvôn
fhuy p, u, o vn p, nhung fhnnh phûn cun snI phnn fhông Iuong co fhô vIôf nhu snu:
2
2 2 2 2
2 2 2 2
( ) ( )
1 1 1
( ) ( )
2 2 2 1
1 1
( ) ( )
2 2 1 1
A = A + A
A + = A + A + A = A + + A + A
A = A + A + + A + A
÷
= + A + + A + A + A + A + A
÷ ÷
u u u
uu p u u u u p u p u u u p
Hu u u v u v u pu
u v u u v u uu u p u uv v u p
p p p
p p p p p
¸
p p p
¸
¸ ¸
p p p p
¸ ¸

frong do gnch ngnng frôn bIôu fhI gIn frI frung bInh.
http://www.ebook.edu.vn 293


Hình 11.13. FVM dua trên dính.

VoI dInh nghIn ) (
2
1
2 2
v u q + = , snI phnn fhông Iuong A/ co fhô vIôf nhu snu
2
0 0
0 l
0
l l
u p
u u u
/ W
uo o u
qu q uu p uo u


p + p


A = A
p p


¸ ¸
p + p + p

¸ ÷ ¸ ÷


frong do W
T
= (p, u, o, pì.
VoI dInh nghIn u boI u u p p = , snI phnn fhông Iuong A/ cho bnng
l 0 0 0 0 0
0 0 0 0 l/
0 0 0 0 0
l/ l 0 0
u p
u u
/ W
o u
q u o p u


p p

A = A
p

p p ¸ ÷ ¸

(ll.4l)
Inng vIôc bIôu fhI mn frûn dûu fIôn frong If. (ll.4l) bnng T, dô fhûv rnng snI phnn
fhông Iuong Ag co fhô vIôf fhoo môf cnch fuong fu nhu
0 0
0 0 0
0 0 l/
0 0
o p
o
g T W
o
p o



A = A
p

¸

(ll.42)
frong do v v p p = .
Iûf ky su kôf hop fuvôn fInh nno cun A/ vn Ag co fhô vIôf nhu snu

l 2
/ g TA W Ao = o A + o A = A
°
(ll.43)
http://www.ebook.edu.vn 294
l 2
l
2
l 2
0
0 0 /
0 0 /
0
u
u
A
u
p p u
o p o p

o p

=
o p

o ¸ o ¸

°
(ll.44)
voI
l 2 l 2
; u u o u u o = o + o = o + o
SnI phnn cun nhung bIôn bno fonn cho bnng
( )
1
A = A
A = A + A
A = A + A
A = A + A + A + A
÷
u u u
v v v
E q u u v v p
p p
p p p
p p p
¸
p p p
¸

Ðo do:
U T W A = A
{ } , , ,
T
U u o E = p p p p
Hô qun In:

l
TAT U A U
÷
Ao = A = A
°
(ll.45)
Ðô xnc mInh rnng mn frûn A
~
co nhung frI rIông fhuc vn môf hô dûv du nhung vocfo
rIông |Thnm khno l9]. VoI o
2
l
+ o
2
2
= l, nhung frI rIông dõ cho bnng
l 2 3 4
; ; ; u u u c u c ì = ì = ì = + ì = ÷ ° °
frong do

2
2
( )
;
2 4
u u p u u
u c
+ ÷
= = ¸ +
p
°
Mn frûn A
~
co fhô chIn fhnnh nhung phûn nm vn duong bnng
; A R L A R L
+ + ÷ ÷
= A = A
° °
(ll.46)
frong do R vn L bIôu fhI mn frûn vocfo rIông phnI vn frnI frong dnng fruc gIno voI
l 2 3 4 l 2 3 4
( , , , ); ( , , , )
mnx( ,0); mIn( ,0)
i i i i
Jiag Jiag
+ + + + + ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
+ ÷
A = ì ì ì ì A = ì ì ì ì
ì = ì ì = ì

Mn frûn nm vn duong bIôu fhI mn frûn ung voI nhung frI rIông không nm vn không
duong. ÐIôu nnv cho phóp phnn rõ snI phnn fhông Iuong, If. (ll.45) boI
A U A U
+ ÷
Ao = A + A
Hô qun In If. (ll.40) co fhô vIôf nhu snu
l l l/ 2 , l , l i i i i i i i i
F F F s A U
+ + + + +
A = ÷ = A A
http://www.ebook.edu.vn 295
Hon nun, mn frûn A
i, i+1
co fhô phnn rõ fhnnh nhung phûn nm vn duong. ÐIôu nnv cho
phóp xnc dInh cun gIn frI fuvôf dôI cun snI phnn fhông Iuong bnng
, l l/ 2 , l , l , l
( )
i i i i i i i i i
F s A A U
+ ÷
+ + + + +
A = A ÷ A (ll.4?)
Ðun vno If. (ll.4?) xnc dInh nguoc dong cun fhông Iuong In:
l/ 2 l , l
l
2
i i i i i
F F F F
+ + +

= + ÷ A

(ll.48)
ÐIôu nnv fhô hIôn rnng môf fhông Iuong nguoc dong co fhô xnc mInh bnng vIôc vIôf
phuong frInh(ll.48) frong cn hnI cnch snu, honn fonn fuong duong:
l/ 2 , l , l l/ 2 , l , l
l l
2 2
i i i i i i i i i i i i
F F F F F s A U
÷
+ + + + + +
= + A ÷ A = + A A (ll.49)
l/ 2 l , l , l l l/ 2 , l , l
l l
2 2
i i i i i i i i i i i i
F F F F F s A U
+
+ + + + + + + +
= ÷ A ÷ A = ÷ A A (ll.50)
Thuc vûv, khI A
i, i+1
chí co nhung frI rIông duong, dong F
i+112
Iûv In F
i
vn khI A
i, i+1
chí
co nhung frI rIông nm, dong F
i+112
Iûv In F
i+1..

Þhung fhông Iuong frôn nhung mnf khnc cun fhô fIch kIôm sonf S
i-112 '
8
j+112,
8
j-112
co
fhô xu Iý fhoo cnch fuong fu nhu dong frôn bô mnf S
i+112.
VoI If. (ll.49) vn (ll.50), cnn
bnng fhông Iuong frôn fhô fIch kIôm sonf cun HInh ll.l3 co fhô dun vno dnng snu:
l/ 2 , l l l/ 2 , l l
l/ 2 , l l l/ 2 , l l
( ) ( )
( ) ( ) 0
i i i i i i i i i i
j j j j j j j j j j
s A U U s A U U
s A U U s A U U
÷ +
+ + + ÷ ÷ ÷
÷ +
+ + + ÷ ÷ ÷
A ÷ + A ÷
+A ÷ + A ÷ =
(ll.5l)
honc
, l/ 2 , l l, l/ 2 , l l,
l/ 2 , l , l l/ 2 , l , l
( )
( )
i j i i i i j i i i i j
j j j i j j j j i j
CU s A U s A U
s A U s A U
+ ÷
÷ ÷ ÷ + + +
+ ÷
÷ ÷ ÷ + + +
= A + A ÷
+A + A ÷
(ll.52)
frong do C In fông cun hô sô mn frûn bôn vô phnI. Þhung hô sô mn frûn frong phuong
frInh (ll.52) co frI rIông không nm. TInh duong cun nhung hô sô bôn vô phnI cun If.
(ll.52) vn uu fhô (vôu) cun hô sô frung fnm bno dnm rnng IoI gInI co fhô nhûn duoc boI
môf phuong nn fûp fhô cun bûf ky phuong phnp gInm du vô huong nno. Ihuong nn fûp
fhô co nghIn In frong môI núf, fûf cn cnc fhnnh phûn cun vocfo cun nhung bIôn phu fhuôc
U duoc gInm du dông fhoI.
Ðô mInh hon vIôc xu Iý bIôn, bnv gIo chúng fn xóf nun fhô fIch frôn môf bIôn cung
nhu cho frong HInh ll.l3. Þun fhô fIch nnv co fhô xom nhu gIoI hnn cun môf fhô fIch dûv
du mn frong do môf frong nhung cnnh fIôn foI bIôn. Hô qun In fhông Iuong frôn cnnh 8
j

cun fhô fIch kIôm sonf fnI bIôn cung co fhô bIôu fhI bnng:

, l
( )
j j i j j j
F s A U U
+
÷
÷ A ÷ (ll.53)
frong do mn frûn A
i,j
duoc fInh fonn voI nhung gIn frI hnm frong núf (i,jì.

http://www.ebook.edu.vn 296

Hình 11.14. Ðuòng dãng tri sô Mach nhân duoc boi môt FVM nguoc dòng dua trên dính.

VoI xnc dInh (ll.53), cnn bnng fhông Iuong frôn fhô fIch kIôm sonf co dnng (ll.5l)
frong do môf núf bôn ngonI mIôn dI vno. Tuv nhIôn núf nnv co fhô IonI bo.
Ðô dnng fhûv rnng frôn bIôn cung, fôn fnI bn kôf hop cun If. (ll.53), IonI bo núf bôn
ngonI |Thnm khno l9]. Þhung phuong frInh nnv sõ duoc bô sung fhôm dIôu kIôn bIôn fIôp
fuvôn.
Ðô mInh hon, HInh ll.l4 cho fhûv IoI gInI nhûn duoc boI phuong phnp fruoc dnv dôI
voI fruong hop fhu cun HInh ll.? voI cung dIôu kIôn nhu HInh ll.8. VIôc so snnh kôf qun
nguoc dong voI kôf qun frung fnm cho fhûv uu fhô cun fInh fonn nguoc dong voI hInh
dnng xung.
Trong HInh ll.l4, roI rnc hon nguoc dong duoc su dung o dnng bûc nhûf. VoI nhung
fInh frnng phuc fnp hon, fûf nhIôn dô chInh xnc bûc hnI In cûn. Trong gIoI fhIôu nnv
chúng fn không fhno Iuûn nguoc dong bûc cno hon.
Þhung vI du cun phuong phnp dính - frung fnm dôI voI phuong frInh IuIor vn
ÞnvIor-Sfokos dõ cho frong Thnm khno 20, 2l, 22 vn 23. TIôu dô cun Thnm khno 20 cho
fhûv su Iûn Iôn fhuong fhûv vô fhuûf ngu. Ðnv In do su fuong duong cun IVM dính -
frung fnm nno do vn IIM nno do. Trong Thnm khno 2l dong không nhof duoc xu Iý boI
IVM frong khI dong nhof duoc xu Iý boI IIM. Þgnv nnv do In môf fhu fuc duoc công
nhûn rông rõI. Þhung Thnm khno 22 vn 23 bnn Iuûn vô su dung phuong phnp gInm du
frong dnng IuoI dn cûp dô nhûn duoc IoI gInI ôn dInh môf cnch nhnnh. Ihuong phnp IuoI
dn cûp ngnv nnv In phuong phnp chuûn fnng fôc hôI fu foI frnng fhnI ôn dInh. Thnm khno
24 bnn Iuûn vô nhung fhuûf gInI buoc fhoI gInn khnc nhnu dôI voI nhung phuong phnp
nguoc dong cho cn su frInh bnv dính - frung fnm Iûn frung fnm ô.
Ðô fhno Iuûn fông qunf vô su Iun chon gIun phuong phnp fhô fIch huu hnn frung fnm
vn nguoc dong, nguoI doc chuvôn foI Thnm khno 25. Trong Thnm khno 26 dun rn fhno
Iuûn fông qunf vô Iun chon gIun phuong phnp frung fnm ô vn dính - frung fnm, vn Iun
chon gIun phuong phnp frung fnm vn phuong phnp nguoc dong.
11.4 CÁC TRÌNH BAY KHÁC
Þhung phuong phnp fhô fIch huu hnn không fhô phnn IonI nhu fun IIM honc IÐM
In nhung phuong phnp su dung núf không fnI fnm ô, cùng không fnI dính ô. Môf vI du cho
frong HInh ll.2c. Chú ý In fhô fIch co fhô nnm ngnng. VoI fhô fIch kIôm sonf kIôu nnv, co
http://www.ebook.edu.vn 297
fhô bIôu fhI môf vnI fhông Iuong su dung nhung gIn frI hnm frong nhung núf fnI bô mnf.
Þhung fhông Iuong khnc vôu cûu Iûv frung bInh. Þhung phuong phnp kIôu nnv phûn Ion
co dô chInh xnc bûc nhûf frôn IuoI không dôu. VI fhô fIch chun hnI ô, dô chInh xnc fhûp
hon frong frInh bnv frung fnm ô honc dun frôn dính. Þhung fhô fIch huu hnn gôI Iôn
nhnu co kIôu cho frong HInh ll.2c duoc gIoI fhIôu boI Ðonfon |2] vn duoc su dung nhIôu
frong ung dung mnv phnn Iuc. Þgnv nnv chúng duoc coI nhu co phûn IôI fhoI so voI nhung
frInh bnv gûn dnv dõ xu Iý frong nhung muc frôn.
VI du khnc In su frInh bnv ung voI HInh ll.2d. Thô fIch gnch chóo In fhô fIch frôn do
phuong frInh khôI Iuong vn nnng Iuong duoc vIôf cho môf fhô fIch Iôch fhoo huong y.
Ihuong phnp nnv fhuong duoc goI In phuong phnp dnnh dûu vn ô (MAC). Ðnv In môf
phuong phnp rûf nôI fIông, duoc mô fn frong nhung bnI gInng cô dIôn vô co chûf Iong fInh
fonn, nhu cuôn snch cun !oncho |2?]. ÐôI khI phuong phnp nnv duoc phnn IonI nhu
phuong phnp fhô fIch huu hnn boI vI no su dung nhung fhô fIch kIôm sonf. Tuv nhIôn fu
do, nhung fhnnh phûn vûn fôc u vn o không phnI Iuu gIu fnI cung dIôm, no chí co fhô np
dung frôn môf IuoI Ðô cnc (su dung nhung fhnnh phûn vûn fôc nghIch bIôn, co fhô mo
rông foI IuoI fruc gIno). Þhu vûv vô nguvôn Iý co fhô xom nhu phuong phnp snI phnn huu
hnn bno fonn. Ihuong phnp vô cung phô bIôn frong fInh fonn dong không nón duoc vn
khuôch fnn - dôI Iuu. Ðnv chu vôu fu công frInh cun Innfnnknr |28]. Ihuong phnp cho
phóp fhIôf Iûp su rnng buôc không nón duoc. Þo cùng cho phóp gIoI fhIôu nguoc dong.
IhnI chûp nhûn rnng không co phuong phnp fhô fIch huu hnn fuong duong nno fôn fnI
cho fûf cn cnc bIôn Iuu fru frong cung núf. IoI vûv fInh không nón duoc In môf kho khnn
dnc bIôf frong phuong phnp fhô fIch huu hnn. KhI co công frInh nno do hIôn nnv dnng fIôp
cûn IInh vuc nnv, fhI no chun phnI dûv du dô fhno Iuûn frong môf bnI gIoI fhIôu.
Hon nun, dô fhno Iuûn cun nhung phuong phnp fhô fIch huu hnn cù hon, nhu phuong
phnp chûf Iong-frong-ô (I!IC), nguoI doc chuvôn foI Thnm khno 2?.
11.5 XU IY CÁC ÐAO HAM
KhI nhung dno hnm cûn dô xnc dInh nhung sô hnng nhof, chúng fhuong duoc fInh
fonn bnng cnch su dung dInh Iý Cnuss. VI du dôI voI frInh bnv frung fnm ô cho frong
HInh (ll.l5), dô xnc dInh môf dno hnm fnI dính a, fIch phnn frôn fhô fIch gnch chóo cho
fn:
l l
( )
a a
a
a a
JxJy Jy
x x
O O
co co
~ = o
c O c O
l l

ÐIôu nnv cho:
, l l, , l, l l, , l l, l ,
l, l , l , l,
l
( )
2 2 2 2
i j i j i j i j i j i j i j i j
a i j i j i j i j
a
y y y y y y y y
x
+ + + + + + + +
+ + + +
÷ ÷ ÷ ÷
co
~ o + o + o + o

c O


http://www.ebook.edu.vn 298

H.11.15.

l, l , , l l,
l, , l l, l ,
( ) ( )
2 2
i j i j i j i j
a i j i j i j i j
y y y y
x x x x
+ + + +
+ + + +
÷ ÷
O = ÷ + ÷
Môf fhu fuc fuong fu co fhô su dung cho cnc dính khnc cun ô abcJ. ÐIôu nnv cho phóp
xnc dInh sô hnng nhof frôn bIôn cun ô.
11.6 THAM KHAO
l. McÐonnId, I.W., "Tho compufnfIon of frnnsonIc fIow fhrough fwo-dImonsIonnI gns
furbIno cnscndos', A8ME papcr 71-GT-S0,l9?l.
2. Ðomon, J.Ð., 'A fImo mnrchIng mofhod for fwo nnd fhroo dImonsIonnI bIndo fo
bIndo fIow', ARC R&.M J776, l9?5.
3. Ðonfon, J.Ð., 'An Improvod fImo mnrchIng mofhod for furbomnchInorv fIow
cnIcuInfIon' A8ME papcr J2-GT-2J0, l982.
4. CousIon. M., Tho fImo mnrchIng-fInIfo nron mofhod', VK/-Lccturc 8crics S4,l9?6.
5. Arfs, T., 'Cnscndo fIow cnIcuInfIons usIng n fInIfo voIumo mofhod', yK|-Lccturc
8crics 10S2-06, 3982.
6. !IzzI, A. nnd VIvInnd, H. (ods), 'ÞumorIcnI mofhods for fho compufnfIon of InvIscId
frnnsonIc fIows wIfh shock wnvos'. Notcs on Numcrica/ F/uiJ Mccbanics, VoI. 3, VIowog,
l98l.
?. !npIdus, !. nnd SoInfoId, J.H., Numcrica/ 8o/ution o/ OrJinary Di//crcntia/
Equations. AcndomIc Iross, l9?l.
8. Jnmoson, A-, SchmIdf, W. nnd TurkoI, I-, 'ÞumorIcnI SoIufIon of fho IuIor
oqunfIons bv fInIfo voIumo mofhods usIng !ungo-Kuffn fImo SfoppIng schomos', A|AA
papcr S1-1260, l98l.
9. IIko, J. nnd !oo, I.I_ 'AccoIornfod convorgonco of Jnmoson's fInIfo voIumo IuIor
schomo usIng Vnn Ðcr Houwon Infogrnfors', Computcrs anJ F/uiJs, VoI. l3, pp. 223-236,
l985.
l0. SchmIdf, W. nnd Jnmoson, A., '!oconf dovoIopmonfs In fInIfo-voIumo fImo-
dopondonf fochnIquos for fwo- nnd fhroo-dImonsIonnI subsonIc fIows', VK|-Lccturc scrics
10S2-04, l982.
http://www.ebook.edu.vn 299
ll. HoImos, Ð.C., 'InvIscId 2Ð soIufIons on unsfrucfurod, ndnpfIvo grIds', VK|-
Lccturc scrics 10S0-06, l989.
l2. Jnmoson A. nnd MnvrIpIIs Ð.J., 'IInIfo voIumo soIufIon of Iho fwo-dImonsIonnI
IuIor oqunfIons on n roguInr frInnguInr wosh', A|AA-Jouma/. VoI. 24, pp. 6ll-6l8, l986.
l3. !IndquIsf Ð.!.. 'A compnrIson of numorIcnI schomos on frInnguInr nnd
qundrIInfornI moshos'. CFDL-TR SS-6, MIT, l988.
l4. MnvrIpIIs Ð.J.. 'TurbuIonf fIow cnIcuInfIons usIng unsfrucfurod nnd ndnpfIvo
moshos'. |nt. J. Numcr. MctboJs F/uiJs, VoI. l3, pp ll3l-ll52, l992.
l5. MorIon K.W., Crurnpfon I.I. nnd MnckonzIo J.A..'CoII vorfox mofhods for InvIscId
nnd vIscous fIows', Computcrs anJ F/uiJs, VoI. 22, pp. 9l-l02, l993.
l6. Crumpfon I.I.. MnckonzIo J.A. nnd Morfon K.W.. 'CoII vorfox nIgorIms for fho
comprossIbIo ÞnvIor-Sfokos oqunfIons', J. Comput. Pbys., VoI. l09, pp. l-l5, l993.
l?. ÞI !.H.. 'A muIfIpIo grId schomo for soIvIng fho IuIor oqunfIons', A|AA-Jouma/,
VoI. 20. pp. I565-l5?l, l982.
l8. !oo I.!.. 'ApproxImnfo !Iomnnn soIvors, pnrnmofor vocfors nnd dIfforonco
schomos. J. Comp. Pbys., VoI. 43, pp. 35?-3?2. l98l.
l9. ÐIck I., 'A fIux-dIfforonco spIIffIng mofhod for sfondv IuIor oqunfIons'. J. Comp.
P/rrs., VoI. ?6. pp. l9-32, l988.
20. !uo H., Inun J.Ð. nnd !ohnor !., 'Idgo-bnsod fInIfo oIomonf schomo for fho
IuIor oqunfIons', A|AA-Jouma/, VoI. 32, pp. ll83-ll90. l994.
2l. SoIfnnI S.. Morgnn K. nnd IornIro J., "An upwIndIng unsfrucfurod grId soIufIon
nIgorIm for comprossIIbo fIow', |nt. J. Num. Mctb. Hcat F/uiJ F/ou, VoI. 3. pp. 283-304.
l993. C
22. !IomsIngh K nnd ÐIck I., 'MuIfI-sfngo JncobI roInxnfIon In muIfIgrId mofhods for
sfondv IuIor oqunfIons'. J. Comput. F/uiJ Dyn,. Io npponr l995.
23. !IomsIngh K. nnd ÐIck I.,
:
A muIfIgrId mofhod wIfh unsfrucfurod ndnpfIvo grIds
for sfondv IuIor oqunfIons'. J. Comput. Appi Main., l0 npponr l995.
24. SInck Ð.C.. WhIfnckor Ð.!. nnd WnIfors !.W., 'TImo InfogrnfIon nIgorIms for fho
fwo-dImonsIonnI IuIor oqunfIons on unsfrucfurod moshos', A|AA-Journa/. VoI. 32, pp.
ll58-ll66, l994.
25. Swnnson !.C. nnd TurkoI I., 'On ConfrnI-dIfforonco nnd upwInd schomos'. J.
Comput. Pbys., VoI. l0l. pp. 292-306. l992.
26. MnvrIpIIs Ð.J., '!nsfrucfurod mosh, nIgorIms for norodvnnmIc cnIcuInfIons'.
IrocoodIng of fho fhIrfoonfh InfornnfIonnI conforonco on numorIcnI mofhods In fIuId
dvnnmIcs. Lccturc Notcs in Pbysic¯. VoI. 4l4, SprIngor, pp. 5?-??. l993.
2?. !oncho, I.J.. Computationa/ F/uiJ Dynamics, Hormosn. l9?2.
28. Infnnknr S V.. Numcrica/ Hcat Trans/cr, HomIsphoro, WnshIngfon Ð.C.. l980.

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

edu.ebook.http://www.vn .

http://www.ebook.vn .edu.

edu.http://www.vn .ebook.

edu.vn .http://www.ebook.

edu.vn .ebook.http://www.

edu.vn .ebook.http://www.

ebook.http://www.edu.vn .

ebook.http://www.edu.vn .

edu.http://www.ebook.vn .

http://www.vn .ebook.edu.

edu.http://www.ebook.vn .

edu.vn .http://www.ebook.

http://www.edu.vn .ebook.

edu.vn .http://www.ebook.

http://www.ebook.vn .edu.

vn .edu.http://www.ebook.

ebook.edu.http://www.vn .

ebook.vn .edu.http://www.

ebook.vn .edu.http://www.

ebook.edu.http://www.vn .

vn .edu.ebook.http://www.

http://www.edu.ebook.vn .

ebook.edu.http://www.vn .

vn .http://www.ebook.edu.

http://www.edu.ebook.vn .

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.edu.vn .ebook.

edu.http://www.ebook.vn .

vn .http://www.edu.ebook.

http://www.vn .edu.ebook.

vn .http://www.edu.ebook.

edu.vn .ebook.http://www.

ebook.vn .edu.http://www.

ebook.http://www.edu.vn .

vn .ebook.edu.http://www.

http://www.edu.vn .ebook.

vn .http://www.edu.ebook.

vn .ebook.http://www.edu.

http://www.ebook.edu.vn .

edu.vn .http://www.ebook.

http://www.edu.ebook.vn .

edu.vn .ebook.http://www.

http://www.ebook.edu.vn .

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

ebook.vn .edu.http://www.

edu.ebook.http://www.vn .

edu.ebook.vn .http://www.

vn .edu.http://www.ebook.

vn .ebook.edu.http://www.

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.vn .ebook.edu.

edu.http://www.ebook.vn .

edu.http://www.vn .ebook.

vn .edu.ebook.http://www.

http://www.ebook.vn .edu.

ebook.edu.http://www.vn .

edu.http://www.ebook.vn .

ebook.http://www.vn .edu.

vn .edu.http://www.ebook.

edu.vn .http://www.ebook.

ebook.edu.http://www.vn .

edu.http://www.vn .ebook.

http://www.edu.ebook.vn .

http://www.edu.ebook.vn .

http://www.ebook.edu.vn .

http://www.ebook.edu.vn .

ebook.edu.vn .http://www.

ebook.vn .edu.http://www.

ebook.http://www.vn .edu.

http://www.edu.vn .ebook.

ebook.http://www.vn .edu.

ebook.http://www.vn .edu.

http://www.ebook.edu.vn .

http://www.ebook.vn .edu.

http://www.edu.ebook.vn .

edu.http://www.vn .ebook.

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.vn .edu.ebook.

vn .ebook.http://www.edu.

http://www.ebook.vn .edu.

http://www.ebook.edu.vn .

vn .http://www.edu.ebook.

ebook.http://www.vn .edu.

edu.http://www.vn .ebook.

http://www.edu.ebook.vn .

http://www.ebook.edu.vn .

vn .ebook.http://www.edu.

http://www.vn .ebook.edu.

ebook.http://www.edu.vn .

edu.http://www.vn .ebook.

vn .edu.ebook.http://www.

http://www.ebook.vn .edu.

edu.ebook.vn .http://www.

ebook.http://www.edu.vn .

vn .http://www.edu.ebook.

http://www.edu.ebook.vn .

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.vn .edu.ebook.

ebook.http://www.vn .edu.

vn .edu.http://www.ebook.

ebook.http://www.edu.vn .

ebook.http://www.edu.vn .

vn .ebook.http://www.edu.

vn .ebook.http://www.edu.

ebook.vn .edu.http://www.

edu.vn .http://www.ebook.

ebook.http://www.vn .edu.

http://www.ebook.edu.vn .

ebook.vn .http://www.edu.

ebook.edu.vn .http://www.

http://www.vn .ebook.edu.

http://www.edu.ebook.vn .

ebook.vn .http://www.edu.

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.edu.ebook.vn .

edu.vn .ebook.http://www.

ebook.edu.http://www.vn .

edu.vn .http://www.ebook.

ebook.vn .edu.http://www.

edu.vn .ebook.http://www.

edu.ebook.http://www.vn .

vn .edu.http://www.ebook.

vn .http://www.ebook.edu.

edu.ebook.http://www.vn .

vn .edu.http://www.ebook.

vn .ebook.edu.http://www.

ebook.http://www.vn .edu.

vn .edu.http://www.ebook.

vn .ebook.http://www.edu.

ebook.vn .http://www.edu.

vn .ebook.edu.http://www.

ebook.vn .edu.http://www.

http://www.edu.ebook.vn .

vn .http://www.ebook.edu.

vn .http://www.edu.ebook.

edu.vn .http://www.ebook.

vn .ebook.edu.http://www.

edu.http://www.vn .ebook.

edu.vn .ebook.http://www.

edu.ebook.vn .http://www.

vn .edu.http://www.ebook.

edu.vn .ebook.http://www.

vn .http://www.ebook.edu.

http://www.ebook.vn .edu.

edu.vn .ebook.http://www.

edu.http://www.ebook.vn .

vn .edu.http://www.ebook.

edu.vn .http://www.ebook.

http://www.edu.ebook.vn .

http://www.edu.ebook.vn .

ebook.edu.http://www.vn .

edu.vn .ebook.http://www.

ebook.vn .edu.http://www.

vn .http://www.edu.ebook.

ebook.vn .http://www.edu.

edu.ebook.http://www.vn .

ebook.vn .edu.http://www.

vn .ebook.edu.http://www.

edu.ebook.vn .http://www.

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.edu.vn .ebook.

http://www.vn .ebook.edu.

http://www.vn .ebook.edu.

vn .http://www.edu.ebook.

edu.ebook.vn .http://www.

ebook.http://www.edu.vn .

edu.http://www.vn .ebook.

http://www.edu.ebook.vn .

http://www.ebook.vn .edu.

vn .edu.ebook.http://www.

edu.vn .http://www.ebook.

edu.ebook.http://www.vn .

vn .http://www.ebook.edu.

edu.vn .ebook.http://www.

vn .ebook.edu.http://www.

http://www.edu.vn .ebook.

vn .edu.ebook.http://www.

ebook.edu.http://www.vn .

vn .ebook.edu.http://www.

http://www.edu.vn .ebook.

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.vn .ebook.edu.

vn .ebook.http://www.edu.

vn .edu.ebook.http://www.

edu.http://www.ebook.vn .

edu.vn .ebook.http://www.

edu.ebook.vn .http://www.

ebook.vn .http://www.edu.

http://www.vn .ebook.edu.

http://www.edu.vn .ebook.

edu.vn .ebook.http://www.

vn .ebook.edu.http://www.

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

ebook.vn .http://www.edu.

http://www.ebook.vn .edu.

http://www.vn .edu.ebook.

ebook.edu.http://www.vn .

ebook.http://www.vn .edu.

http://www.ebook.edu.vn .

vn .edu.ebook.http://www.

ebook.http://www.vn .edu.

edu.ebook.http://www.vn .

vn .edu.ebook.http://www.

vn .edu.ebook.http://www.

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

http://www.ebook.edu.vn

edu.ebook.vn .http://www.

edu.vn .ebook.http://www.

http://www.ebook.vn .edu.

edu.vn .http://www.ebook.

ebook.http://www.edu.vn .

edu.vn .http://www.ebook.

vn .ebook.http://www.edu.

ebook.edu.http://www.vn .

edu.vn .ebook.http://www.

http://www.edu.ebook.vn .

vn .edu.http://www.ebook.

vn .ebook.edu.http://www.

ebook.edu.http://www.vn .

http://www.edu.ebook.vn .

ebook.http://www.edu.vn .

http://www.edu.ebook.vn .

http://www.vn .edu.ebook.

vn .http://www.ebook.edu.

ebook.http://www.edu.vn .

http://www.vn .edu.ebook.

http://www.vn .ebook.edu.

ebook.vn .edu.http://www.

http://www.ebook.vn .edu.

edu.http://www.vn .ebook.

http://www.vn .edu.ebook.

edu.ebook.vn .http://www.

edu.vn .http://www.ebook.

http://www.vn .ebook.edu.

http://www.vn .ebook.edu.

http://www.vn .ebook.edu.

vn .ebook.edu.http://www.

edu.http://www.ebook.vn .

edu.vn .http://www.ebook.

http://www.ebook.edu.vn .

edu.ebook.vn .http://www.

ebook.vn .edu.http://www.

ebook.http://www.vn .edu.

edu.vn .ebook.http://www.

ebook.edu.http://www.vn .

ebook.edu.vn .http://www.

ebook.http://www.edu.vn .

ebook.vn .edu.http://www.

vn .ebook.edu.http://www.

http://www.vn .ebook.edu.

http://www.vn .ebook.edu.

vn .edu.ebook.http://www.

ebook.edu.http://www.vn .

http://www.vn .edu.ebook.

ebook.edu.http://www.vn .

vn .http://www.ebook.edu.

http://www.edu.ebook.vn .

edu.vn .ebook.http://www.

vn .edu.http://www.ebook.

edu.http://www.vn .ebook.

edu.http://www.ebook.vn .

edu.ebook.vn .http://www.

http://www.ebook.edu.vn .

ebook.edu.http://www.vn .

edu.ebook.http://www.vn .

vn .ebook.http://www.edu.

ebook.edu.vn .http://www.

vn .ebook.edu.http://www.

edu.vn .http://www.ebook.

edu.http://www.ebook.vn .

vn .ebook.http://www.edu.

ebook.vn .http://www.edu.

edu.vn .http://www.ebook.

http://www.edu.ebook.vn .

ebook.edu.vn .http://www.

http://www.ebook.edu.vn .

ebook.edu.vn .http://www.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful