You are on page 1of 461

DNSEL NANLAR VE DNCELER

TARH
T a Devrinden Eleusis M y s t e r i a ' l a r n a f

MRCEA ELADE.
DNSEL NANLAR Ta Devrinden VE DNCELER Eleusis TARH/Cilt I

Mysteria'lartna

<
KABALCI YAYINEV: 195 Antropoloji, Arkeoloji, Mitoloji Dizisi: 18 Mircea Eliade (1907-1986) nde gelen din tarihilerindendir. eitli dinsel geleneklerdeki simgesel dile ilikin aratrmalar yap m ve mistik grngnn temelini oluturan mitlenn anlamn Ozumleyip birletirmeye almtr. 1928'de Bkre Oniversitesi'nde felsefe dalnda yksek lisans yapt. 1928-31 yllarnda Kalkta niversites'nde Sanskrite ve Hint felsefesi okudu ve alt ay Hmalayalar'daki Rike asram'nda yaad. 1933'te Yoga: Essai sur les origines de la mystique indienne adl almasyla doktorasn ta mamlad. 1933-39 yllarnda Bkre'te Hint felsefesi ve din tanhi okuttu. 1945'te konuk profesr olarak cole de Hautes Etudes'e gitti. 1951'de alanndaki en nemli eserlerden birisi olan anaizn'i yaymlad. 1956'da Chicago Oniversitesi'ne geti. 1961'de Hisory of Religions dergisini kurdu. 16 ciltlik Encyclopedia of Religion 'un (1987) baedtrlgnu yapmtr. Eliade gelenek sel ve ada toplumlardaki dinsel deneyimi, hyerojaniltr diye isimlendirdii grngleri incelemi, dnyann eitli dnlermdeki izini srm ve zmlemitir. Eliade dncelerini, yazd ro man ve gncelerde de ifade etmitir. Bu tr eserlerinden de baz lar dilimize evrilmitir. Asya Simyas, Babil Simyas ve Kozmolojisi, Dinler Tarihine Giri isimli eserleri yaynevirnizce yaymlanmtr. Baskya hazrladmz eserlerinden bazlar ise unlardr: Demirci ler ve Simyaclar (1956), Dinsel nanlar ve Dnceler Tarihnin 1. ve 3. ciltleri.

Mircea Eliade Histoir i des croyances et des ides religieuses/1 De lagc de la pierre aux mystres d'Eleusis Payot, 1976 Dinsel inanlar ve Dsunfeer Taniii / OU 1 Tas Devrinden Eleusis Mvsteriii'larna Kabala Yaynevi, 2000 Birinci Basm: Nisan 2003 Yayma Hazrlayan: Ergun Kocabyk Kapak Duzeni. Altug Gzey Bask: Yaylack Matbaas Mcell: Yedigun Mcelluhan-s

(^KASALCIMYItWJ

Himaye-i Etfal Sok. -B Caaloglu 34110 ISTAN BU L Tel: (0212) 526 85 86 Faks: (0212) 513 63 05 www .kabalci.com.tr yayinevi@kabalci.com.tr

Cel ovage, publi dans le cadre du progamme d'aide ia publication, bnficii du soutien du Ministre des Affaire* Etrangres, de l'Ambassade de France en Turquie et de l'Institut Franais d'Istanbul

ewrtye ve yayma katk program erevesinde yaymlanan bu yapt, Fi ansa D$lei Balanlp'nm, Trkiye'deki Fransa Buyukelilg'nin ve istanbul FVarsc Kltr Merfeesr'nin desteiyle gerefcfesiiilniir.

KTPHANE BLG KARTI Caalogng--Publicaon Data (CP) Eliade, Mircea Dinsel nanlar ve Dnceler Tarihi I Olt i Ta Devrinden Fleuss Mysteria'lanna 1. Din Tarihi 2. Antropoloji 3. Din Felsefesi 4. Mitoloji

ISBN 975-8240-81-1 ISBN 975-8240-84-6 (Takm)

MRCEA ELADE

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARH Cilt I


Ta Devrinden Eleusis Mysteria'larna

eviren: A l i Berktay

KABA W l YAYINEV

NDEKLER

KSALTMALAR, 9 ONSOZ. 11
I. BOLUM

BALANGTA... PALEANTROPtYENLERIN BYSEL VE DNSEL DAVRANILARI, 17 1. Onentatio. Alet Yapmaya Yarayan Aletler. Atein "Evcilletiril mesi" 17 0 2. T a r i h n c e s i Belgelerin "Bulankl", 19 0 3. Mezar lklarn Simgesel Anlamlar, 22 i) 4. Kemik Ynlar Etrafnda D n e n T a r t m a , 26 () 5. Maara Resimleri: mge m i Simge mi?, 29 0 6. Kadnn Varl, 33 0 7. Paleolitik an Avclarnda Ayinler, D n c e l e r ve m g e l e m , 35 Eletirel Kaynaka, 4 1 .
II. B O L M

EN U Z U N DEVRM: T A R I M I N KEF - M E Z O L I T K VE NEOLTK ALAR- 48 8, Kayp Cennet, 48 i) 9. alma, Teknoloji ve m g e l e m Dnyala r, 51 0 10. Paleolitik Avclarn Miras, 53 0 Yenebilir Bitkile r i n Evcilletirilmesi: Kken M i l l e r i , 55 Q 12. Kadn ve Bitkiler. Kutsal Mekn ve Dnyann Dzenli Aralklarla Yenilenmesi, 58 0 13. Y a k n d o u ' n u n Neolitik Dinleri, 62 14. Neolitik an Ma nevi Yaplar, 65 0 15. Metalrjinin Dinsel Balam: Demir a Mitolojisi, 69 Eletirel Kaynaka, 73.
A

m.BOLUM

MEZOPOTAMYA DNLER, 78 16. "Tarih S m e r ' d e Baslar...", 78 0 17. Tanrlar Karsnda n san, 81 0 18. lk Tufan M i t i , 83 0 19. Yeraltna ni: nanna ve D u m u z i , 85 0 20. S m e r - A k k a d Sentezi, 88 0 21. Dnyann Yara tl, 90 0 22. Mezopotamya H k m d a r l a r n n Kutsall, 93 0 23. Glgam l m s z l k Peinde, 96 0 24. Kader ve T a n r l a r , 100 Eletirel Kaynaka, 104.
IV. B O L U M

ESK MISIR'DA DNSEL DNCELER VE SYAS KRZLER, 112 25. Unutulmaz Mucize: "lk Kez," 112 0 26. Teogonler ve Koz mogoniler, 114 i) 27, Bedenlenmi Bir T a n r n n S o r u m l u l u k l a r ,

117 O 28. Firavunun Ge Ykselii, 120 0 29. Osiris, l d r l e n T a n r , 123 0 30. Fetrei D n e m i : Anari, Umutsuzluk ve Mezar tesi Hayatn " D e m o k r a t i k l e m e s i " , 1 2 6 0 31. "Gnele zdele tirme" Teolojisi ve Siyaseti, 129 0 32. Akhenaton ve Baarsz Re form Giriimi, 132 0 33. Son Sentez: Re-Osiris Ortakl, 134 Eletirel Kaynaka, 139.
v. BOLUM

MEGAL1TLER, TAPINAKLAR, TRENSEL MERKEZLER: BAT, A K D E N I Z , N D S VADS, 147 34. Ta ve Muz, 147 0 35. Trensel Merkezler ve Megnlit Yaplar, 150 0 36, "Megalider Bilmecesi", 152 0 37. Etnografya ve Tarih ncesi, 155 0 38. H i n d i s t a n ' n lk ehirleri, 156 0 39, m a r i h s e l D i n Anlaytan ve H i n d u i z m d e k i Koutlar, 158 0 40. Girit: Kut sal Maaralar, Labirentler, Tanralar, 161 0 41. Minos D i n i n i n Ayrt Edici zellikleri, 164 0 42. Helen n c e s i D n e m i n Dinsel Yaplarnn Sreklilii, 167 Eletirel Kaynaka, 170.
v. BLM

HTTLERtN VE KENANLILARIN DN, 176 43. Anadolu Sembiyozu ve H i t i t Badatrmachg, 176 0 44. "Kaybolan Tanr", 178 0 45. Ejderhay Yenmek, L80 0 46. Kumarbi ve Egemenlik, 181 0 47. Tanr Kuaklar Arasndaki at malar, 183 0 48. Bir Kenan Panteonu: Ugarit, 185 0 49. Baal Ege menlii Ele Geiriyor ve Ejderhay Yeniyor, 188 0 50, Baal'in Sa ray, 190 0 51. Baal Mot'la Karlayor: l m ve Hayata D n , 191 0 52. Kenan Dinsel Bak, 194 Eletirel Kaynaka, 197.
v. BOLUM

"SRAL OCUKKEN...," 204 53. T e k v i n i n lk ki B l m , 204 0 54. Kayp Cennet. Kabil ve Habil, 207 0 55. Tufan'dan n c e ve Sonra, 209 0 56. lk Peygam berlerin D i n i , 212 0 57. b r a h i m , " i m a n n Babas", 215 0 58. Mu sa ve Msr'dan k, 217 0 59. "Ben, Benim", 219 0 60. Hkim ler D n e m i n d e D i n : Badarmacln i l k Aamas, 223 Eletirel Kaynaka, 227. v.
BLM

HINT-AVRUPALILAR1N DN: VEDA TANRILARI, 233 61. Hint-Avrupallarn n t a r i h i , 233 0 62. i l k Panteon ve Ortak Dinsel Sz Daar, 235 0 63. Blml Hint-Avrupa deolojisi, 237 0 64. riler Hindistan'da, 240 0 65. Varuna, lk T a n r : De-

v a l a r ve Asura'lar, 244 i) 66. Vnrunn: Evrensel Kral ve Byc: Rta ve Mya, 245 {) 67, Ylanlar ve Tanrlar. Mra, Aryanan, Adt i , 248 O 68. Indra, a m p i y o n ve Yaratc, 250 O 69. Agni, Tanr larn Barahibi: Kurban Atei, Ik, Zeka, 252 70. Tanr Soma vc 'lmszlk" kisi, 254 71. Vedalar anda ki Byk T a n r : Rudra-Siva ve Vinu, 257 Eletirel Kaynaka, 260.
A A

IX. B O L M

GAUTAMA B U D H A ' D A N N C E HNDSTAN: KOZMK KURBAN T R E N N D E N TMAN-BRAHMAN ZDELNE,


A

269

72. Veda Riteilerinin Yaps, 269 73. En Ustun Kurban Tren leri: Aivamedha ve Punamedha, 271 O 74. Ritellerin Erginleyici Yaps: Kutsama (dlk) ve Kraln Kutsanmas (rjasya), 273 75. > Kozmogoniler ve Metafizik, 276 Q 76. Bh/aaiar'da Kurban retisi, 280 77, Eskatoloji: Kurban Treni Yoluyla Prajpai ile z d e l e m e , 282 78. Tapas: Riyazet Teknii ve Diyalektii, 285 O 79. ileciler ve Esrikler: Mui, Vrtya, 288 O 80. Upaniadlar ve Rfsi'lerin Aray: nsan Kendi Davranlarnn "Meyvele r i n d e n Nasl Kurtulabilir? 291 81. At man-Brahman zdelii ve " k" Deneyimi, 293 82. Brahman'n i k i Hali ve Madde iinde "Tutsak Olan tman"n Gizemi, 296 Eletirel Kaynaka, 299.
A A A A

X. B L M

ZEUS VE Y U N A N DN, 305 83. Teogoni ve Tanr Kuaklar Arasndaki Mcadeleler, 305 84. Zeus'un Zaferi ve Egemenlii, 308 0 85. lk Irklar M i t i : Promet heus, Pandora, 311 86. i l k Kurbann S o n u l a n , 314 87. nsan ve Yazg: "Yaama Sevinci"nin A n l a m , 317 Eletirel Kaynaka, 322.
A A A

XI. B O L M

OLYMPOSLULAR VE KAHRAMANLAR, 327 88. T a h t n d a n n d i r i l m i U l u Tanr ile Byc-Demirci: Poseidon ve Hephaistos, 327 89. Apollon: U z l a t m l a n elikiler, 330 0 90. Kehanetler ve A r n m a , 333 0 91. " G r i T d e n Bilgiye, 335 0 92. Hermes, "nsann Yolda", 337 0 93. Tanralar 1: Hera, Arte mis, 339 0 94. Tanralar I I : Athena, A p h r o d t e , 342 0 95. Kahra manlar, 345 Eletirel Kaynaka, 352.
v

,xj.

BOLUM

ELEUSIS MYSrERM'LARI, 358 96. Mit: Persephone H a d e s ' e , 358 y 97. Erginlenmeler: Kamusal T r e n l e r ve Gizli Riteller, 361 0 98. MystericTIar Bilinebilir mi? 363 0 99. "Srlar" ve "Mysteria'lar," 366 Eletirel Kaynaka, 370,
XIII. BLM

ZERDT VE RAN DN, 375 100. Bilmeceler, 375 0 101. Z e r d t ' n Hayat: Tarih ve M i t , 378 0 102. amancl Bir Esrime mi? 380 0 103. Ahura Mazda n m Vah yi: insan yiyi, Kty Semekte z g r d r , 381 0 104. Dnyann " D n m " , 384 0 105. Ahemeniler'in D i n i , 388 0 106. Iran Kral ve Yeni Yl Bayram, 390 107. Magiar Sorunu. skitler, 392 0 108. Mazdeizmin Yeni Ynleri: Haoma T a p m , 393 0 109. Tan r Mithra'mn Yceltilmesi, 395 0 110. Ahura Mazda ve Eskatolojik Kurban, 396 0 111. Ruhun l m d e n Sonraki Yolculuu, 399 0 112. Bedenin Dirilii, 401 Eletirel Kaynaka, 404.
XIV. B O L M

KRALLAR VE PEYGAMBERLER DEVRNDE SRAL DN, 412 113. Krallk ve Monari: Badatrmacln D o r u k Noktas, 412 0 114. Yahve ve Yaratt, 414 0 115. Eyb, Doru A d a m n Snan mas, 416 0 116. Peygamberler Z a m a n , 419 0 117. o b a n Amos. Sevilmeyen Hoea, 422 0 118. aya: "srail'den Artakalanlar" Geri Dnecek, 424 0 119. Yeremya'ya Verilen Vaat, 426 0 120, Ku d s ' n D . Hezekiel'in Grevi, 428 0 121. "Tarihin Dehet f n e Yklenen Dinsel Deer, 430 Eletirel Kaynaka, 433.

xv.

BLM

DONYSOS VEYA YENDEN KAVUULAN AHRET MUTLULUU, 436 122. "ki Kez D o m u " Bir T a n r n n Epifanileri ve Gizlenmeleri, 436 0 123. Baz Halk Bayramlarnn A r k a i k l i g i , 439 0 124. Euripides ve Dorysos Orjiclii, 442 0 125. Yunanlar T a n n ' n n Varlm Yeniden Kefedince...., 446 Eletirel Kaynaka, 452. DZN, 455

KSALTMALAR

ANET Af Or ARW BEFEO BJRL., BSOA5 OA ERE HJAS HR llj jA JA05 jAS Bombay flES JNES JRAS jSS OL2 RB REG RHPR RHR SMSR VT W.d.M 2DMG

|. B Pritchard, Anaat Near Easier}) Texts Relating w the Old Testament (Princeton, 1950; ikinci ksk, 1955) Archiv Oncntdlni (Prag) Archv/ir Religion.swisscuscha/t (Frebrg/Leipzg) Bliefij de l'Ecole franaise d'Extrcme-Orient (Hanoi) Bulletin of the John Rylands Library (Manchester) Bulletin of the School of Oriental and African Sindie s (Londra) Orrcnt Anthropology (Chicago) Encyclopaedia of Religin and Ethics, ed. James Hastings Harvard journal of Asiatic Studies History of Religions (Chicago) Indo-lranian journal (Lahey) Journal Asiatique (Pans) ...Journal of the American Oriental Society (Baltimore) ...Journal of the Asiatic Society, Bombay Branch ..Journal of Indo-European Studies (Montana) Journal oj Neat" Eastern Studies (Chicago) Journal oj the Royal Asiatic Society (Londra) Journal oj Semitic Studies (Manchester) Orientalstische Lite raturjei wig (Berlin/Leipzig) Revue Bbiae (Paris) Revue des Etudes Grectnies (Paris) Revue d'Hstui'e et de Philosophic rcligieuscs (Strasbourg) Revue de l'Hstoire des Religions (Paris) Stud e Materia di Storia delle Religioni (Roma) Veins Tesfamenium (Leiden) W(>r(erbudi der Mythologie (Stuttgart) Zetschjt der dcittschen nugcnlndischen Geseilscha/t

NSZ

D i n tarihisi iin kutsaln her t e z a h r nemlidir; her ayn, her mit, her i n a n ya da tanr figr kutsaln deneyimlenmesini yanstr ve dolaysyla varolma, an lam ve hchikat k a v r a m l a r n g n d e m e getirir. Daha n c e bir baka frsatla belirtti i m gibi, "insan zihninin, dnyada indirgenemez gerek bir eyin b u l u n d u u ka ns elmadan nasl ileyebileceini hayal etmek g t r ; insann deneyimlerine ve d r t l e r i n e bir aniam y (denmeksizin bilincin nasl ortaya kabileceini d n mek olanakszdr. G e r e k ve anlaml bir d n y a bilinci, kutsalln kefiyle yakn dan ilintilidir, insan zihni gerek, gl, zengin ve anlaml olarak ortaya kanla bu niteliklerden yoksun olan, - y a n i eylerin kaotik ve tehlikeli ak, o n l a r n rastlantsal ve a n l a m s z beliri ve yok o l u l a r - arasndaki fark kutsaln deneyi m i sayesinde yakalayabilmitir." S o n u olarak "kutsal," insan b i l i n c i n i n tarihin
1

de bir aama deil, bilincin yaps iinde bir unsurdur. K l t r n en arkaik d z e y lerinde insan olarak yaamak kendi iinde bir dinsel eylemdir; n k beslenmenin, cinsel hayatn ve a l m a n n ayinsel bir deeri v a r d r . Baka bir deyile insan o l mak - y a da insan haline gelmek- "dinle ilikili" olmak demektir." Dinler Tarihine Gns'ten (1949) Relig'ons australiernes (1972)" ' {Avustralya din
1

leri} konusunu ele alan k k kitaba kadar daha nceki eserlerimde, kutsaln d i yalektiini ve morfolojisini tartmtm. Bu eser ise farkl bir bak asyla ta sarlanp yazld. Bir yandan kutsaln tezahrlerini zamandizinsel b i r dzen iinde z m l e d i m (ama dinsel bir k a v r a m n "ya"yla onu d o r u l a y a n i l k belgenin tari h i n i birbirine k a r t r m a m a k gerekiri); dier yandan belgelerin elverdii l d e - derin krizler, zellikle de farkl geleneklerin yaratc anlar z e r i n d e d u r d u m . Ksacas dinsel inanlar ve d n c e l e r tarihine yaplm en b y k katklar g n na karmaya altm. D i n tarihisi iin kutsaln her t e z a h r n e m l i d i r ; ama r n e i n tanr Anu'nun yapsnn veya Enuma Bi'te aktanlan teogoni ve kozmogoninin veya Glgam Lamatu'ya

d e s t a n n n , M e z o p o t a m y a h l a r n dinsel yaratclk ve z g n l n ,

La Nostalgic des Ongies, 1969. s. 7 vd {The Quest: History and Weaning m Religion's onsoz (1969)1. Ag.y.s. 9

* Australian Religions: An Introduction (1973) -yn. 11

nlNSl:!. NANLAR Vt DU>UNQ:IXR 7Alili II - I

kar yaplan apotropaik*' ayinlerden ya da tanr Nusku mitolojisinden daha i y i yansttna da hi k u k u yoktur. K i m i zaman dinsel bir yaratmn n e m i , ona daha sonra y k l e n e n deerlerle ortaya kar. Eleusis mysfen'a'lan ve O r p h e u s u l gun en eski tezahrleri h a k k n d a elimizde ok az bilgi var; bununla birlikte yrm yzyl akn bir sredir b u n l a r n A v r u p a ' n n en parlak zihinleri z e r i n d e k i b y leyici etkisi hayli anlaml ve s o n u l a r h e n z yeterince d e e r l e n d i r i l m e m i bir dinsel olguyu o l u t u r u y o r . K i m i ge d n e m yazarlarnn gklere kard Eleusis tarz erginlenme ve gizli O r p h e u s u ayinler kesin olarak mtolojiletirici gnoss'i ve Yunan-Dogu badatrmaclm yanstr. Fakat ortaa Hermesiligini, talyan R n e s a n s m , X V I I I . yzyln "okltist" geleneklerini ve romantizmi etkileyen tam da bu mysteria ve O r p h e u s u l u k anlaydr. Rilke'den T. S. Eliot'a ve Picrre Emmanuel'e kadar modern Avrupa iirinin esin kaynan o l u t u r a n da yine skende riyeli teologlar, mistikler ve bilginlerin mysteria ve Orpheus yaklamlardr. Dinsel d n c e l e r tarihine b y k katklar saptamak iin seilmi l t n ge erlilii elbette tartmaya aktr. Bununla birlikte birok dindeki gelime bunu d o r u l a m a k t a d r ; n k ancak derin krizler ve b u n l a r n sonucunda ortaya kan yaratmlar sayesinde dinsel gelenekler kendilerini yenilemeyi baarr. Brahmane kurban t r e n l e r i n i n dinsel a d a n deer yitimine u r a m a s n n yaratt gerilim ve u m u t s u z l u u n bir dizi parlak yaratma yol at Hindistan r n e i n i a n m s a m a k yeterli olacaktr (Upaniadlar, Yogac tekniklerin eklemlenmesi, Gamama Budha'nm mesaj, mistik dindarlk vs); bu y a r a t m l a r n her b i r i ayn kriz iin

gelitirilen ayr ve gz pek bir o z u m o l u t u r m a k t a d r (bkz. IX, X V I I , XVIII ve XIX. b l m l e r ) . Yllarca birka g n d e okunabilecek ksa ve zl b i r yapt tasarladm; nk kesintisiz bir okuma her eyden once dinsel g r n g l e r i n temel b t n l n ve ayn zamanda ifadelerinin t k e n m e k bilmeyen yeniliini gzler n n e serer. By le bir kitabn okuyucusu paleolitik an, Mezopotamya ve Msr'n d n c e ve inanlarn gzden geirdikten birka saat sonra Veda ilahileri, Brhmanalar ve

Upaniadlar'la kar karya kalacak; Zerdt, Gautama Budha ve Taoculuk, Helen mysteria l a n , Hristiyanln ykselii, Gnostisizm, simya veya Graal m i t o l o j i s i z e r i n d e d n d k t e n bir g n sonra, Sankara'y, Tantraclg ve Milarepa'y, tslam, Gioacchino da Fiore'yi veya Paracelsus u kefedecek; Quetzalcoatl ve Viracoc-

* Eski Yunanca apotropaios'an {ktlkleri uzaklatran) tretilmi szck. Kotu etkilen baka hedeflere ynlendirmek iin yaplan rimeller ve bu zellie sahip nesneler (orncgn nazarlk) iin kullanlr-<n. 12

NSZ ha'yi, o n i k i Avr'* ve Gregorios Palamas', ilk Kabalaclar, bn-i Sina veya E i sai'yi* kefettikten ksa bir sre sonra Alman illuminatistleri' ' ve romantikleriy1

le, Hegel, Max Mller, Freud, Jung ve Bonhoeffer'le karlaacaktr. Ne yazk k i , bu ksa ve zl kitap henz yazlmad. imdilik ciltlik bir

eser sunmakla yetindim; b u n u ileride yaklak drt yz sayfalk bir kitaba indir me u m u d u m u da koruyorum. Bu uzlatrc forml i k i nedenden t r setim: Bir yandan nemli ve yeterince bilinmeyen baz metinleri alntlamak bana yararl g r n y o r d u , dier yandan hayli kapsaml eletirel kaynakalar rencilerin hiz metine sunmak istiyordum. Bu nedenle sayfa altlarndaki d i p n o t l a r olabildiince aza indirerek, kaynakalar ve metinde ok ksaca deinilen ya da hi deinilme yen baz konulara ilikin tartmalar ayr bir ksmda t o p l a d m . Bu nedenle eser, kaynaklarn ve g n d e m d e k i eitli sorunlarla ilgili tartmalarn yer ald bu k sm atlanarak da okunabilir. Bir konuyu sentezleyen eserlerde ya da basitletiril mi kitaplarda genellikle b l m sonlarnda bir balklar listesi yer nanlar ve Dnceler alr; Dinsel

Tarihi 'nin yaps ise daha karmak bir eletirel araca ge

reksinim duyuyordu. Ben de b l m l e r i , n u m a r a l a n d r l m altblmlere ayrdm. Aratrmac, o k u m a s n a kout olarak kitabn ikinci ksmndaki konuyla ilgili tar tmalara ve kaynakalara bavurabilir. Her a l t b l m iin en son eletirel kay

nakay karmaya altm; yntembilimsel eilimlerini o n a y l a m a d m alma lar da a t l a m a d m . Birka istisna hari skandinav, Slav veya Balkan dillerinde ya ymlanm katklar belirtmedim. Okumay kolaylatrmak iin Doulu isimlerin

Avar: Tamil dilindeki anlam mistik deneyimin derinliklerine dalan kii anlamnda "dalg" veya "Vinu'ya batm/dalm kifdir. Vainava (Vinu) geleneinde, cezbeli Hindu zahit lere bu isim verilir. Kkenleri gney Hindistan'da VL-LX. yzyllarda tanr Vinu'ya tapan ve esrik ilahiler syleyerek tapnak tapmak dolaan 12 Hindu airden oluan mistik bir gruba dayandrlr; iirleri, Prabandham demlen bir klliyatta bir araya getirilmitir -yn. * Eisai veya Ysai: Zen Budizminin Japonya'ya yerlemesinde nemli katklar olan Budist rahip (1141-1215)-yn. * Alman lluminatistleri: (illuminati: aydnlanmlar; illuminato [tekil.1) 1776'da lgolstadt, Bavyera'da Johann Adam VVeishaupt (1748-1830) tarafndan kurulmu, papazlara kart ve demokratik fikirlere sahip gizli dernek. Demek yeleri Areopagus'un (merkez ynetim kurulu) rehberliinde kat bir disiplin iinde (Weishaupt bir Cizvit olarak yetitirilmiti) sanat ve materyalist felsefe eitimi alyorlar ve demein birbirini takip eden seviyelerine eritirilerek adm adm aydnlanyorlard. Kendilerinin, isa'nn aydnlatan merhametim kazanm olduklarna inanmlard. Snfsz ve herkesin birbiriyle karde olduu bir top lum kurmay amalamlard -yn. Trke baskda, eletirel kaynaka ilgili blmlerin sonunda verilmitir -yn. 13

IMNSIU. INANiJWR VC DS N IHR TARH -1

ve [erimlerin transliterasyonunu sade 1 etirdi m.'"

Bu kitap, birka b l m dnda 1933-38'de Bkre n i v e r s i t e s i n d e , 1946 ve 1948'de Ecole des Hautes t u d e s ' d e ve 1956'dan beri de Chicago niversitesi'nde verdiim Dinler Tarihi derslerinin z n n bir tekrardr. Ben, "uzmanlk" alanla r ne olursa olsun k o m u alanlarda gerekletirilen ilerlemeleri de izlemeye aba layan ve disiplinlerinin karlat farkl sorunlar hakknda rencileri bilgilen dirmekten e k i n m e y e n d i n tarihi le rinden im. G e r e k l e n de her tarihsel inceleme n i n evrensel tarihle belli bir yaknlk gerektirdiine i n a n n n ; b u nedenle en kat " u z m a n l a m a " bile b i l i m a d a m n , aratrmalarn evrensel tarih iine oturtma zo r u n l u l u u n d a n muaf tutmaz. Ayrca Dante veya Shakespeare, hatla D o s o y e v s k i veya Proust incelemelerinin Kalidasa,' No tiyatrosu ya da Singe plerin* hakknda

k i bilgilerle aydmlatlabilecegine i n a n a n l a r d a n m . Bu, ksr ve b o b i r ansiklopedicilik abas deildir. Sz konusu olan yalnzca insan zihninin tarihinin derin ve b l n m e z birliini g z d e n k a r m a m a k t r . nsanln tinsel tarihindeki bu b t n l n bilincine varlmas h e n z yeterin ce z m s e n m e m i yakn tarihli bir keiftir. n c c i l d i n son b l m n d e bu kefin d i s i p l i n i m i z i n gelecei asndan n e m i deerlendirilecektir. Yine b u son b l m d e , indirgemecilik statlarnn - M a r x ve Nietzsche'den Freud'a kadar- ya ratt krizler ve antropolojinin, dinler tarihinin, g r n g bil i m i n ve yeni h e m e neutigin katklar tartlrken, modern bat d n y a s n n tek, ama n e m l i dinsel yaratm h a k k n d a da bir yargya varlacaktr. Sz konusu olan, kutsallktan arn d r m a n n son a a m a s d r . Sre, d i n tarihisi asndan ok ilgintir; Gerekten de "kutsal"m en m k e m m e l biimde gizleniini, dana d o r u s u "kutsal"m "kutsal olmayan" la zdeletirilmesi ni y a n s t m a k t a d r .

* Soz konusu isimlerin ve tenmlerin evriyazs TUrkedek okunuu ve yerlemi biimlen esas alnarak yaplmtr -yn. MO 170 civarnda yaam Hint air ve oyun yazar. sminin anlam tanra "Kali nin kulu" anlamna geliyor-yn, ngilizceye Pilgrim MonrVy (Hac Maymun) ismiyle evrilmi bu eser, Ming hanedan zamannda halk masallarna dayanarak yazlm, rahip Sanzang ile mridinin (birisi de Maymun kraldr) maceralarn konu alan yz blmlk klasik bir in masaldr -yn. 14

NSZ

Elli yllk alma h a y a t m d a h o c a l a r m d a n , m e s l e k t a l a r m d a n ve rencile rimden ok ey r e n d i m . Hayatta olsunlar ya da olmasnlar, hepsine k r a n b o r l u y u m . Ayrca b u i l k c i l d i n metnini g z d e n geirme zahmetini gsteren Mic hel Fromentoux, Jean-Luc Benoziglio ve Jean-Luc Pidoux-Payot'ya t e e k k r ede r i m . 1950'den beri b t n yazdklarm iin geerli o l d u u gibi, b u kitap da ei m i n varl, efkati ve ball olmakszn t a m a m l a n a m a z d . Bizim iin o k de erli olan bir disipline yaptm b u herhalde son k a t k n n i l k sayfasna onun ad n sevin ve k r a n l a y a z y o r u m .

E.

Chicago niversitesi Eyll 1975

15

I.

BLM

BALANGITA... PALEANTROPIYENLERN BYL&EL VE DNSEL DAVRANILARI

1. Orientatio.

Alet Yapmaya

Yarayan

Aletler. A t e i n

"Evci le iiri m esi"

Dinsel g r n g l e r i n anlalmasnda tad neme karn, burada "insanlama" sorununu t a r t m a y a c a z . D i k d u r m a n n primat ln aldna iaret ettiini be lirtmekle yetinelim. Ancak uyank haldeyken ayakta durulabilir. D i k d u r u saye sinde m e k n , n-insanlann eriemeyecei bir yapda, merkezi bir "yukar-aag" ekseninden kan d r t yatay y n d o r u l t u s u n d a dzenlenir. Bir baka deyile me k n , insan bedeninin etrafnda, n e , arkaya, saa, sola, yukar ve aa d o r u uzan y o r m u a s n a d z e n l e n m e y e izin verir. Farkl orientatio (konumlanma] y n t e m leri bu i l k deneyimden - k e n d i n i g r n r d e snrsz, m e h u l , tehditkar b i r bolu u n iine "atlm" hissetmekten- yola karak geliir; n k y n n bulamama n n yaratt b a d n m e s i iinde uzun sre yaanamaz. Bir "merkez" evresinde m e k n n y n l e r i n i n belirlenmesi deneyimi blgelerde, yerleimlerde ve konutlardaki paradigmatik b l m e ve paylatrmalarn n e m i n i , b u n l a r n kozmolojik simgeselligini aklar ( k r . 1 2 ) ,
1

Primatlarn v a r o l u tarzna gre bir dier belirleyici farkllk da alet kullan myla ortaya kar. Paleantrop iyeni er yalnzca alet kullanmakla kalmaz, ayn za manda onlar r e t m e yeteneine de sahiptirler. Baz m a y m u n l a n n nesneleri "alet" gibi kullandklar d o r u d u r ve hatta belirli durumlarda b u n l a r yaptklar da bi linmektedir. Ama paleantrop iyen ler "alet yapmaya yarayan aletler" de r e t i r l e r . Zaten o n l a r n alet k u l l a n m o k daha k a r m a k t r ; onlar gelecekte kullanmaya hazr hr halde yanlarnda tarlar. Ksacas alet k u l l a n m , maymunlarda olduu gibi zel hr durumla veya verili bir anla s n r l a n m a m t r . Aletlerin k o l ve ba caklarn bir uzants olarak i g r m e d i i n i belirtmekte de yarar var. Bilinen en eski ilenmi talar insan bedeninin yapsnda nceden var olmayan bir ilevi, zellikle de kesme ilemini (kesmek, dilerle paralamak veya trnaklarla syr
!

"Yaamsal" deerinin ank bilincinde olmasalar da, konumlandnlm mekn deneyimi modern toplumlarn insanna da yabanc deildir. 17

DlNsin. N A N I R Vt D U S N I . E R TARH 1 - I 1

maktan farkl bir ilemdir) yerine getirmek i e r e biimlendirilmitir."

Teknolo

j i n i n ok ar ilerlemesi mutlaka zekda da benzer bir geliimi gerektirmez. Son i k i yzylda teknolojide salanan olaanst atlmn Batl insann z e k s n d a kar latrmaya d e e r bir gelime halinde yansmad bilinmektedir. stelik, belir tildii gibi, "her yenilik bir toplu l m tehlikesini de beraberinde t a y o r d u " (Andr Varagnac). Teknolojik atalet paleantropiyenlerin hayatta kalmasn sal yordu. Atein "evcilletirilmesi," yan ate yakma, koruma ve tama olanann, Pa leantropiyenlerin zoolojik seleflerinden kesin olarak ayrllarna iaret ettii

sylenebilir. Ate k u l l a n m n a ilikin en eski "belge," Chou-kou-tien d n e m i n e (y. M 600.000) aittir; ama ate b y k olaslkla bundan o k daha n c e ve birok yerde "evcilletirilmitir." Aadaki z m l e m e l e r i okurken, tarihncesi insannn zekya ve hayal g c ne sahip bir varlk olarak davranmaya baladn gzden k a r m a m a k iin, i y i bilinen bu birka olguyu h a t r l a t m a k gerekliydi. Bilinalt etkinliklerine gelince dler, hayaller, grler, kurmacalar v b - b u n l a r n , ada insanda g r l e n l e r d e n yalnzca y o u n l u k ve genilikleri b a k m n d a n farkllatn varsayyoruz. Ama

b u y o u n l u k ve genilik terimlerini, en gl ve dramatik anlamlaryla ele alma lyz; i n k insan " Z a m a n n balangcnda" a l n m b i r k a r a r n , yaayabilmek

iin l d n n e kararnn nihai r n d r ! Ksacas insanlar da e t o b u r l a a r a k "atala r m " amay b a a r m l a r d r . Yaklak i k i m i l y o n yl boyunca paleantropiyenler avlanarak geindiler; k a d n l a r n ve ocuklarn toplad meyveler, k k l e r , yumu akalar ve benzerleri t r n hayatta kalmasn salamaya yetmeyecek besinlerdi. Avlanma, cinsiyetler aras i b l m n belirledi ve bylece " i n s a n l a m a ' y da

g l e n d i r d i ; n k etobur hayvanlar arasnda ve b t n hayvan d n y a s n d a byle b i r farkllk yoktur. Ancak avn srekli olarak takip edilmesi, sonunda avcyla katledilen hayvanlar arasnda sui generis' bir ilikiler sistemi yaratt. Biraz ileride bu soruna yeniden dneceiz. imdilik avc ile kurbanlar arasndaki "mistik dayanma"y l d r m e eyleminin kendisinin ortaya kardn hatrlatalm; d k l e n kan her adan i n san k a n n a benzemektedir. Avla "mistik d a y a n m a " son tahlilde insan t o p l u m l a r ile hayvan d n y a s arasndaki akrabal g s t e r m e k t e d i r . Avlanan hayvan veya

- Bkz. Karl Narr, "Approaches to the Social Life of Earliest Man," s. 605 vd. ' Kendine zg -yn. 18

BAUNGICTA...

daha ge d n e m l e r d e evcil hayvan l d r m e k , k u r b a n l a r n yer deitirebildii bir "kurban t r e n f y l e e d e e r d e d i r . Butun b u kavramlarn "insanlama" srecinin
3

son a a m a l a r n d a o l u t u u n u belirtelim. Paleolitik uygarlklar yok olduktan bin lerce yl sonra bile bu kavramlar - d e i t i r i l m i , yeniden deer k a z a n m , gizlen m i biimleriyle hl canlln k o r u m a k t a d r .

2. T a r i h n c e s i Belgelerin " B u l a n k l " Pale ant rop iyen ler "eksiksiz insanlar" olarak kabul edilirlerse, onlarn da baz inanlar olmas ve baz ayinler gerek letirmesi gerekmektedir; n k daha nce de hatrlattmz gibi, kutsaln deneyimlenmesi bilin yapsndaki unsurlardan birini o l u t u r u r . Baka bir deyile, ta rihncesi insanlarn "dinselligi" ya da "dinsel o l m a m a l a r " sorunu g n d e m e geti rildiinde, varsaymlarn d o r u l a y a c a k kantlar g s t e r m e k "dinsel o l m a d k l a r n" savunanlara d e r . Paleantropiyenterin "dinsel olmad" k u r a m b y k olas lkla evrimciliin en etkili o l d u u d n e m d e , primatlarla olan benzerlikler yeni kefedildiinde n e kmtr. Fakat b i r yanl anlama sz konusudur; n k bu durumda nemli olan paleantropiyenlerin anatomileri ve k e m i k yaplan deil (bu y a p l a n k u k u s u z primatlannkiyle benzerdir), eserleridir ve b u eserler "insan" ta n m n d a n baka bir eyin yaktrlamayacag bir zek etkinliini kantlamakta dr. Ama b u g n Paleantropiyenlerin bir "dini" o l d u u konusunda fikir birliine

varlsa da, bu d i n i n ieriini saptamak fitlen olanaksz, en azndan o k g t r . Bununla birlikte aratrmaclar h e n z teslim o l m a m t r ; n k paleantropiyenle rin hayatna "tanklk eden" bir dizi "belge" mevcuttur ve bir g n b u n l a r n dinsel a n l a m n n zlecei umut edilmektedir. Baka deyile bu "belgelerin," Freud'un dehas sayesinde bilinaltnn o zamana dek sama veya anlamsz olarak g r l e n yaratmlarnn - d l e r , u y a n k g r l e n dler, fanteziler, v s - insan hakkndaki bilgiler asndan o k deerli b i r "dilin" varln ortaya k a r m a s gibi, b i r " d i l " oluturabilecei u m u l m a k t a d r . Aslnda "belgeler" o l d u k a fazla, ama "bulank"tr ve o k eitli deildir: n san kemikleri, zellikle de kafataslar, ta aletler, boyalar (ncelikle k r m z top rak boya, hematit), mezarlarda bulunan eitli nesneler. Maara resimleri ve oy malar, b o y a n m akllar, kemikten ve tatan heykelcikler ancak ge paleolitik

Bu ok eski dnce Akdeniz antikagnda hal yayordu: Hayvanlar nsanlann yerine kurban edilmekle kalmyor (btn dnyada yaygn bir adet), hayvanlann yenne de in sanlar kurban ediliyordu. Kr. Waiter Burkert, Homo Necans, s. 29, dipnot 34. 19

DNSEL NANLAK VE DNCELER TARIM -1

adan itibaren mevcuttur. Baz r n e k l e r d e - m e z a r l k l a r , .sanat eserleri- ve ince leyeceimiz snrlar iinde, en a z n d a n bir "dinsel" niyetten emin olunabilir. Ama Aurignac* a ( M 30.000) ncesi "belgelerin" ou, yan aletler, k u l l a n m de erleri d n d a b a k a bir ey ortaya k o y m a m a k t a d r . Yine de aletlerin belli bir kutsallkla y k l olmad v e - b i r o k m i t o l o j i k ola yn esin kaynan o l u t u m a d g d n l e m e z , lk teknolojik keifler - t a n sal d n ve savunma aralarna d n t r l m e s i , atee egemen o l u n m a s - yalnzca i n san t r n n hayatta kalp gelimesini salamakla k a l m a m , ayn zamanda bir mitsel-dinsel deerler evreni r e t m i , yaratc hayal g c n k k r t m ve besle mitir. H e n z av ve balk tutma a a m a s n d a k a l m ilkellerin dinsel hayatnda ve mitolojisinde aletlerin oynad rol incelemek yeterlidir. Bir silahn -tahta, ta, m e t a l - b y s e 1-dinsel deeri Avrupa'nn krsal nfusu iinde ve yalnzca folklor alanyla snrl kalmadan hl s r m e k t e d i r . Burada ta, kaya ve akllardaki kratofani* ve hiyerofaniyi" yeniden d e e r l e n d i r m e k niyetinde deiliz; okuyucu Dinler Tarihine Giri adl kitabmzn bir b l m n d e b u n l a r n rneklerini bulabilir. Saysz inanca, mite ve efsaneye asl yol aan, frlanlabilen silahlar sayesinde kazanlan "mesafeye e g e m e n l i k t i r . Gok kubbeye saplanan ve ge trmanmaya

olanak salayan m z r a k l a r evresinde e k l e m l e n m i m i t o l o j i l e r i veya b u l u t l a r n iinde u u p eytanlar delip geen veya g k y z n e kadar b i r zincir o l u t u r a n ok lar ve benzerlerini hatrlatalm. Paleantropiyenlerce ilenmi t a l a n n artk bize iletemeyecekleri eyleri daha i y i d e e r l e n d i r m e k iin, aletlerle i l g i l i inanlardan ve mitolojilerden en a z n d a n birkan h a t r l a t m a k gereklidir. Bu tarihncesi bel gelerin "anlambilimsel bulankl" tekil bir r n e k de o l u t u r m a m a k t a d r . Her

belge - c a m z a ait olsa b i l e - b i r anlam sistemi iine oturtulup o z l e m e d i su rece "tinsel a d a n bulank"tr. Bir alet, ister tarihncesine ister b u g n e ait olsun, ierdii teknolojik niyetten baka bir eyi ortaya karamaz: reticisinin veya sa hiplerinin onunla ilgili olarak neler d n d k l e r i n i , hissettiklerini, dledikleri ni, hayal ve u m u t ettiklerini bilemeyiz. Ama en a z n d a n tarihncesi aletlerin mad-

'

Fransa'da 1860'daki kazlar esnasnda bulunan, tarihncesine ait kemik kalntlaryla dolu maara. Paleolitik katmanlardan birine burann ad venlmtr -yn.

* Kratofan (kratophany): Kudretin tezahr -yn. Hiyerofani iherophany): (Yun. hieros, 'kutsal' + phainein 'gstermek') lahinin ve;.a kut saln, zellikle kutsal bir yerde, nesnede veya durumda tezahr etmesi, belnr.es: 3u terim genellikle eski Yunanda, Ortadou'da ve zellikle Kitab Mukaddes k j . r i :.!<'.: metinlerde tanrlann grnmesini ifade etmek iin kullanlmtr -yn. 20

BALANGITA

d i olmayan deerlerini "hayal etmeyi" denemeliyiz. Yoksa b u anlambilimsel bula nklk k l t r tarihinin tamamen hatal bir alglann bize dayatabilir; r n e i n bir i n a n c n onaya km, i l k kez ak bir b i i m d e saptand tarihle kartrabi liriz."' Maden a m a geildiinde baz gelenekler madencilik, metalrji ve silah r e t i m i ilerine ilikin "meslek srlar"n ima edince, b u n u daha nce benzeri o l mayan bir b u l u sanmak tedbirsizlik olur; nk bu gelenekler, en azndan ks men, ta devrinden kalma bir mirasn uzantsdr. Yaklak i k i m i l y o n yllk bir sre boyunca, Paleantropiyenler esas olarak av clk, balklk ve toplayclkla geindiler. Ama paleolitik avcnn dinsel evreni ne ilikm i l k arkeolojik bulgular, Fransz-Cantbrica maara resimleri sanatna ( M O 30.000) kadar gidebilmektedir. stelik ada avc halklann dinsel i n a n ve davranlar incelendiinde, benzer inanlarn Paleantropiyenlerde varln veya y o k l u u n u kantlamann neredeyse tamamen olanaksz o l d u u n u n farkna varl m a k t a d r , ilke! avclar' hayvanlar, insann d o a s t glerle d o n a t l m benzer leri olarak grr; i n s a n n hayvana ve hayvann da insana dnebileceine; lle r i n r u h l a r n n hayvan bedenine girebileceine ve belirli bir kiiyle belirli b i r hayvan arasnda gizemli ilikiler b u l u n d u u n a inanrlar (eskiden buna nagualizm ad veriliyordu). Avclann dinlerinde saptanan doast varlklara gelince, vahi hayvan suretindeki can yoldalar veya "koruyucu ruhlar," hem av hem de avc lar koruyan Yce Varlk-Yabanl Hayvanlarn Efendisi t r n d e n tanrlar, allk r u h l a r ve eitli hayvan t r l e r i n i n ruhlar ayrt edilir. Ayrca baz dinsel davranlar da avclarn uygarlklarna z g d r : Hayvann l d r l m e s i bir ritel o l u t u r u r , b u da Yabanl Hayvanlann Efendisi'nin avcnn yalnzca beslenmek iin ihtiyac o l d u u kadar l d r p l d r m e d i i n i ve besinin boa h a r c a n p h a r c a n m a d n denetledii yolunda bir inanc berabennde getirir; kemiklerin, zellikle de kafatasnn hatr saylr bir ritel deeri vardr (bunun nedeni b y k olaslkla kemiklerin hayvann "ruhunu" ya da "cann" b a r n d r d na ve Yabanl Hayvanlarn Efendisi'nin iskeletten yola karak yeni b i r et o l u turacana inanlmasdr); bu nedenle kafatas ve uzun kemikler dallarn stnde veya y k s e k yerlerde sergilenir; baz halklarda l d r l e n h a y v a n n ruhu "tinsel vatanna" g n d e r i l i r ( k r . A y n u l a r m ve Gilyaklarn "ay bayram"); Yce Varhk-

Bu yntem daha da ilen gtrulrse, Cermen masall an mn

CTOIIMI

Kardeler tarafndan

yaymlandklar 1812-22'ye tarih lend iri me sine bile yol aabilir.


5

Basitletirmek iin J. Haeckel'in sentez almasn kullanyoruz: "Jager und jagdrten," Relgin in Geschichte und Gegenwart, 3. bask, 1959, c. 111, stun 511-13. 21

DINSKL N A N L A R VE D N C E L E R "l A K I M I - I

lar'a l d r l e n her hayvandan bir para (Pigmeler, Fiiipinler'deki Negritolar, vd) veya kafa tasn ve uzun kemiklerini sunma (Samoyedler, v d ) deti de vardr; Su dan'm baz halklarnda g e n adam i l k avn l d r d k t e n sonra b i r m a a r a n n du varlarn onun kanyla boyar, Elimizdeki arkeolojik belgelerde bu inan ve trenlerin ka tanmlanabilir? Yalnzca kafatas ve uzun kemik adaklar belgelenebilir. Avc halklarn dinsel ide olojisinin zenginlii ve karmakl -ve bunun Paleantropiyenlerdeki v a r l n n veya y o k l u u n u n k a n t l a n m a s n n neredeyse tamamen o l a n a k s z l - zerinde ne kadar durulsa azdr. Birok kez yinelediimiz gibi: nanlar ve dnceler fosillemez. Bu nedenle baz bilginler, Palean t rop iyenle rin d n c e ve inanlarn av clarn uygarlklaryla karlatrarak yeniden o l u t u r m a k yerine, bunlar hakkn da hibir ey sylememeyi tercih etmilerdir. Ama bu radikal metodolojik tavr da belli tehlikeler iermektedir. Akln tarihinin ok b y k bir b l m n bo b rakmak, b t n bu zaman boyunca akln etkinliinin teknolojinin aktarlmasyla snrl kald d n c e s i n i tevik etme riskini k o r u n m a s ve

beraberinde getir

mektedir. Oysa b y l e bir g r yalnzca hatal olmakla kalmaz, insan hakknda b i l g i edinme srecini de olumsuz y n d e etkiler. Homo Jaber ayn zamanda ftomo ludens, homo sapiens ve homo reirg/osus'tu. Onun dinsel inanlarn ve uygulamalar n yeniden o l u t u r m a k m m k n olmadna g r e , en azndan onlar dolayl y o l dan aydnlatabilecek baz kyaslamalara iaret edilmelidir.

3. M e z a r l k l a r n Simgesel A n l a m l a r En eski ve sayca en fazla "belgeler," doal olarak kemiklerdir. Moustier k l t r andan ( M O 70,000-50.000) itiba ren mezarlklarn varlndan kesin olarak sz edilebilir. Ama o k daha eski sit alanlarnda, omegin Chou-kou-tien'de ( M 400.000-300.000 arasna tarihlendirilebilecek bir d n e m ) kafataslan ve ak ene kemikleri b u l u n m u , bu kemiklerin oradaki varl g n d e m e belli sorunlar getirmitir. Mezarlk sz konusu olmad na g r e , bu kafataslarnn saklanmas dinsel nedenlerle aklanabilirdi. Abbe' Breuil ve W i l h e l m Schmidt Avustralyallarda ve dier ilkel halklarda g r l e n ,
6

l m akrabalarn kafataslarn saklamak ve kabile yer deitirirken b u n l a r da yanlarnda tama detini hatrlattlar. Bilginlerin ou bu varsaym -akla yakn g r n s e d e - kabul etmedi. Bu olgular, ritel amal ya da dind nedenlere daya-

Fransa'da XVI. yzyldan itibaren gen ruhaniler iin kullanlan bir unvan -yn. '' j . Maringer, The Gods oj Prehistonc Man, s. 18 vd. 22

KAPLANI ;iTA

nan bir y a m y a m l n kantlar olarak da y o r u m l a n d . r n e i n A. C. Blanc, Monte Circeo'da bir m a a r a d a bulunan Neandertal kafatasnn krlm olmasn byle

aklad: A d a m sag gz u k u r u n u paralayan bir darbeyle l d r l m , daha sonra arka kafa k e m i i n d e k i delik geniletilerek beyni dar karlm ve bir iinde yenmiti. Ama b u aklama da herkes tarafndan kabul edilmedi.
7

ritel

En eski zamanlardan bu yana o l u m sonras hayata i n a n , krmz toprak boya kullanmyla k a n t l a n m gibidir; b u boya ritel a n l a m n d a kan ikame eder, yani hayatn "simgesi"dir. Cesetlerin z e r i n e krmz toprak boya s e r p i t i r m e k , butun y e r k r e d e zaman ve mekan iinde yaygn bir dettir. Chou-kou-tien'den A v r u pa'nn bat kylarna. Afrika'da m i t Bumu'na, Avustralya'ya, Tasmanya'ya ve
1

Amerika'daki Tierra del Fuego'ya' ' kadar her yerde g r l m e k t e d i r . Mezarlklarn dinsel a n l a m ise o k tartmal bir konudur. Hi k u k u yok k i , llerin topraa verilmesinin bir gerekesi o l m a l d r ; ama bu gereke nedir? ncelikle unutma mak gerekir k i , "cesedin o r m a n n sk aalarla kapl bir yerinde ylece terk edil mesi, cesedin p a r a l a n m a s , yemeleri iin kulara terk edilmesi, cesedi ieride b rakarak bir konuttan hzla kalp gidilmesi l m d e n sonraki hayat hakknda bir d n c e sahibi o l u n m a d n g s t e r m e z . " " Mezarlklar l m d e n sonraki hayata inancn kesin kantlardr; yoksa cesedi g m m e k iin katlanlan zahmet anlal maz bir ey o l u r d u . l m d e n sonraki hayat yalnzca "tinsel" nitelikte o l a b i l i r , yani ruhun daha sonraki bir v a r o l u biimi olarak alglanabilirdi; lleri dte g r m e k de bu inanc desteklemekteydi. Ama baz m e z a r l k l a r l n n olas geri d n n e kar a l n m bir n l e m olarak da yorumlanabilir; bu r n e k l e r d e ceset ler kvrlm ve belki de b a l a n m t . Dier yandan l n n k v r l m d u r u u n u n "yaayan cesetler" den duyulan k o r k u y u deil (baz halklarda byle bir korkunun varl bilinmektedir), tam tersine bir "yeniden d o u " umudunu gsterdii de

varsaylabilir; n k cesedin bilinli olarak cenin konumunda topraa v e r i l d i i b i r o k r n e k bilinmektedir. Bysel-dinsel anlaml mezarlara en i y i r n e k l e r arasnda, zbekistan'da Te-

Leroi-Gourhan adamn ldrlp yendiine ikna olmamtr (Lcs relgos de !a prehstnire, s. 44). Chou-kou-tien'dek yamyamlk varsaymn kabullenmeyen Maringer (fl.g.y-, s. 20), Blanc'n aklamasn da reddetmektedir (a.g.y., s. 31 vd). Aynca bkz. Mller-Karpe, Akiteinzeit, s. 230 vd, 240; M. K. Roper, "A Survey of Evidence for Intrahuman Kil ling in the Pleistocene."

'

Ate lkesi. Gney Amerika'nn gney ucunu meydana getiren ve Magellau boaznn tesinde, 1520'de Magellan tarafndan kefedilen takmadalar - y n . , Leroi-Gourhan, s. 54.

DNSEL NANLAR VE DUUNCELMi TARH I

ikta' ( d a keisi b o y n u z l a r n d a n bir dairenin ortasna g m l m o c u k cesedi), Correze, Chapelle-aux-5aints'deki mezan (cesedin g m l d u k u r d a akmak ta n d a n b i r o k alet ve krmz toprak boya kalntlar b u l u n d u ) , Dordogne'da Feri!

rassie mezarln (ilerinde a k m a k tandan alet depolan bulunan k k tepeler den o l u m u o k sayda mezar) sayabiliriz. Kannel D a n d a k i bir m a a r a n n on mezardan o l u a n mezarln da bunlara eklemek gerekir. Mezarlara konan besin adaklarnn veya nesnelerin anlam ve gerekten o zamandan kalp kalmad hfll tartlmaktadr; en i y i bilinen r n e k Mas-d'Azil'deki
ll>

kadn kafatasdr;

takma

gzleri olan b u kafatas bir rengeyigi ene k e m i i ve boynuzu zerine k o n m u tur. st paleolitik ada topraa g m m e uygulamas yaygnlam gibidir. z e r l e rine k n n z toprak boya d k l m cesetlerin g m l d ukurlarda baz taklar da b u l u n m u t u r (deniz k a b u k l a r , kpeler, kolyeler). Mezarlann yannda bulunan hayvan kafataslan ve kemikleri b y k olaslkla ya adak ya da ritel ziyafetlerin kalntlardr. Leroi-Gourhan, "cenaze nesneleri"nin, yani topraa verilenlerin k i isel eyalarnn "ok tartmal" o l d u u k a n s n d a d r . " Bu nemli b i r sorundur; bu tr nesnelerin varl yalnzca l m d e n sonraki kiisel hayat inancn gster mekle kalmaz, len kiinin yapt ie teki dnyada da devam edeceine kesin likle inanldn kantlar. Benzer dncelerin varl o k sk olarak ve farkl k l t r d z e y l e r i n d e d o r u l a n m a k t a d r . Her ne olursa olsun, ayn yazar Liguria'da bulunan bir Aurignac a m e z a n n n hakikiliini kabul etmektedir; b u mezardaki iskeletin yannda "buyruk asalar" ad verilen o gizemli nesnelerden drt tane vardr.
12

Demek k i en azndan baz mezarlar, zel b i r faaliyetin l m d e n sonra


13

s r d r l e c e i inancn k u k u y a yer brakmayacak b i i m d e g s t e r m e k t e d i r .

Son arkeolojik keifler Swaziiand'da 29.000, Rodezya'da da 43.000 yl nce bir maden den hematit karldm gsterdi. Afrika'nn bit madenlerinden hematit karlmaya bin lerce yl devam edildi. Macaristan'daki Baraton Gol yaknnda y. M 24.000'e ait ben zer bir maden iletmesinin kefi paleolitik insanlarn teknolojik olanaklann ve letiimlennin yaygnln gstermektedir. Kr. R. A. Dart, "The Antiquity of Mining in South Af rica," a.g.y., "The Birth of Symbology," s. 21 vd. Leroi-Gourhan'a gre, "yemek artklar" soz konusuydu, "zerlerindeki insan kafatas ise buyuk olaslkla onlarla ilgisizdi ve kendi yennde olmad kesindi" (s. 57). Les religions de h prehstoire, s. 62. A.g.y., s. 63. Baka bilginlerin mezarlarda bulunmu hakiki "belge" saysnn ok daha yksek ol duunu dndklerini de belirtelim. 24

10

11

12

RAI-ANUCfA

Ksacas, mezarlarn l m d e n sonraki hayal inancm dorulad (krmz top rak b o y a n n k u l l a n m da zaten buna iaret ediyordu) ve baz ek ayrntlar getirdi i sonucuna varabiliriz: Mezar y n l e r i n i n , r u h u n kaderini g n e i n hareketiyle

u y u m iine sokma niyetini, yani bir "yeniden d o u , " baka bir deyile farkl b i r d n y a d a hayat sonras v a r o l u umudunu aa vuracak ekilde d o u y a e v r i l m i olmas; kiinin yapt belirli bir etkinlii s r d r e c e i inanc; nesnelerden oluan sungular ve yemek kalntlarnn iaret ettii baz cenaze trenleri. Ama g n m z d e k i bir arkaik halkta ly topraa g m m e ilemini incele mek, g r n r d e b u kadar basit bir t r e n i n iindeki dinsel simgeselligin zenginlik ve derinliinin anlalmasna yetecektir. Reichel-Dolmatoff, Kolombiya'da ki Sier ra Nevada de Santa Marta'da yaayan ve "Chibcha" d i l i k o n u a n bir kabile olan Kogi yerlilerinde, 1966'da bir g e n kzn g m l m e s i n i olduka ayrntl b i i m d e betimlemitir.
1,1

a m a n (mama) u k u r u n yerini setikten sonra, bir dizi ritel jest

yapar ve aklar: "Buras l m ' n k y ; buras l m ' n trensel evi; buras ra h i m . Evi aacam. Ev kapal ve ben onu aacam," Sonra ilan eder: "Ev ak," adamlara u k u r u nereye kazmalan gerektiini gsterir ve geri ekilir. l kz be yaz bir beze sarldr ve babas kefeni diker. Bu arada annesi ve b y k a n n e s i a r , neredeyse tamamen szsz b i r ark sylemeye balarlar. Mezarn dibine kk yeil talar, deniz k a b u k l a n ve bir s m k l b c e k k a b u u konur. Daha sonra a man cesedi k a l d r m a y a alyormu gibi yapar ve cesedin ok ar o l d u u izleni m i n i uyandrr. Ancak dokuzuncu denemesinde kaldrmay baarr. Ceset ba do uya gelecek ekilde mezara konur ve "ev kapatlr," yani u k u r toprakla doldu rulur. Bunu m e z a r n etrafnda yaplan dier ritel hareketler izler ve sonunda herkes ekilir. T r e n i k i saat s r m t r . Reichel-Dolmatoff u n belirttii gibi, gelecekte b u mezar kazacak b i r arkeolog yalnzca ba d o u y a evrilmi bir iskeletle birka ta ve kabuk bulacaktr. Rim elleri ve zellikle de o n l a r n i i n d e k i dinsel ideolojiyi b u kalntlardan yola ka rak yakalamaya olanak y o k t u r . ' Ayrca Kogi d i n i n i bilmeyen ada bir yabana
5

gzlemci de bu t r e n i n s imge se liini kavrayamaz; nk Reichel-Dolmatoff'un yazd gibi, mezarln " l m ' n ky" ve " l m ' n trensel evi" olarak "sze

14

C. Reichel-Dolmatoff, "Notas sobre el simbolismo religioso de los Indios de la Sierra Nevada de Sama Mana," Razn y Fbula, Revista de la Universidad de los Andes, say 1 (1967), s, 55-72. Gerekten de bu tren, Rechel-Dolmatofrun gozlemlennden once neredeyse hi bilin miyordu. 25

15

DNSEL INANI.AK VE D N C E L E R TARH 1! - I

dklmesi'" sz konusudur; mezar u k u r u da "ev" ve "rahim" olarak szelletirilir (bu da cesedin sag tarafna d o r u , cenin konumunda yatrlmasn aklamakta dr); b u n l a r s u n g u l a r n " l m yemei" diye szelletirilmesi ve "rahim-ev"in yoluyla

"alma" ve "kapanma" riteii izler. Mezarn etrafnn itelle izilmesi salanan nihai arnmayla t r e n sona erer. Dier yandan Kogiler d n y a y Evren A n a n n r a h m i n i - her koy, her

lapm

m e k n , her konut ve her mezarla zd eleti rirler. a m a n cesedi dokuz kez kald r r k e n , dokuz aylk hamilelik sresini ters y n d e katederek bedenin cenin haline geri d n n e iaret etmektedir. Mezar da d n y a ile zd ele t iril d ii iin, cenaze s u n g u l a r kozmik bir anlam k a z a n m a k t a d r . Ayrca " l m yemei" olan sungula rn cinsel bir anlam da vardr (Kogilerin efsane, d ve evlilik kurallarnda "ye me" eylemi cinsel ilikiyi simgeler) ve dolaysyla Anay dlleyen "er suyunu

o l u t u r u r l a r . Deniz kabuklar yalnzca cinsellikle snrl kalmayan olduka kar m a k b i r simgesellik tar: Ailenin yaayan yelerini temsil eder; s m k l b c e k k a b u u ise l kzn "ei"ni simgeler, n k b u nesneyi mezara koymazlarsa g e n kz b r d n y a y a vanr varmaz "kendine bir koca isteyecek," bu da kabileden b i r gen erkein l m n e neden olacaktr,'
6

Bir Kogi cenaze t r e n i n i n ierdii dinsel smgeselligin z m l e m e s i n i burada bitiriyoruz. Ama yalnzca arkeolojik d z e y d e ele alndnda, bu simgeselligin b i z i m iin bir paleolitik mezar kadar eriilmez o l d u u n u vurgulamakta yarar var. Arkeolojik belgelerin zel varolu biimleri onlarn aktarabilecei "mesajlar" s n r l a m a k t a ve y o k s u l l a t r m a k t a d r . Kaynaklarmzn yetersizlii ve bulanklgyla kar karya k a l n d n d a b u olguyu asla g z d e n k a r m a m a k gerekir.

4. K e m i k Ynlar Etrafnda D n e n T a r t m a A l p l e r d e ve civar blgelerde kefedilen maaralardaki ay kemii ynlar son i k i buzul a aras dnemin

dinsel d n c e l e r i n e ilikin en kalabalk, ama ayn zamanda en tartmal "belge leri" o l u t u r m a k t a d r . E m i l Bchler, Drachenloch m a a r a s n d a (svire) kemik y nlar, zellikle de kafataslan ve uzun kemikler buldu; b u kemikler ya maara d u v a r boyunca g r u p l a n m ve dizilmi, ya kayadaki kovuklara k o n m u ya da b i r t r ta s a n d n iine yerletirilmiti. 1923-1925 arasnda Bchler bir maara da ha kefetti: Wildenmannlisloch. Burada e n e kemikleri olmayan b i r o k ay kafata s ve b u n l a r n arasna dizilmi uzun kemikler buldu. Alpler'in eitli maara la 16

Bu ok yaygn bir adettir ve gen llerin bir am agaetyla "evlendirildii" D^gu Av rupa'da tsla yaamaktadr. 26

BALANGITA.

nncia baka tarihncesi tarihiler tarafndan da benzer keifler yapld; b u n l a r n en nemlileri Styria'dak Drache nho e tli'de ve Frankonia'daki Peershoehle'de ger ekletirildi. K. Hoermann, Eranconia'da yerden 1,20 metre ykseklikteki oyukla ra yerletirilmi ay kafataslan kefetti. Ayn ekilde 1950'de K. Ehrenberg, Sal zofen hoehle'de (Avusturya Alpleri) duvardaki doal o y u k l a r n iine dogu-bat

d o r u l t u s u n d a sralanm uzun kemiklerle birlikte k o n m u U ay kafatas b u l d u . Bu ynlar belli bir niyetle o l u t u r u l m u gibi g r n d k l e r i n d e n , bilginler

o n l a r n a n l a m n zmeye uratlar. A. Gahs bunlar, baz A r k t i k halklarn b i r Yce Varlk a tadklar i l k mahsullerden oluan sungularyla (Primitalopjer) kar

latrd. G e r e k t e n o sungular da l d r l e n hayvann kafatas ve uzun kemikle r i n i n platformlarda sergilenmesinden o l u u y o r d u ; tanrya hayvann beyni ve i l i i, yani avcnn en ok d e e r verdii ksmlar sunuluyordu. Bu y o r u m baka bil ginlerin yan sra W i l h e l m Schmidt ve W . Koppers tarafndan da kabul edildi; bu etnologlara gre, son buzul ann magara-ays avclarnn, bir Yce Varlk'a ve ya Yabanl Hayvanlarn Efendisi'ne inandklarnn kantyd b u . Baka yazarlar b u lunan kafatas ynlarn, kuzey y a r m k r e d e X I X . yzyla kadar u y g u l a n m ve ya uygulanmakta olan ay tapmyla karlatrdlar. Bu t a p m d a , l d r l e n aynn kafatas ve uzun kemikleri, ertesi yl Yabanl Hayvanlarn Efendisi onu d i r i l t e b i l sin diye saklanr. Kari Meuli ise sz konusu kemik ynlarnn, en eski av ayin leri olarak g r d "hayvanlar topraa g m m e " n i n zel bir b i i m i n i n ifadesi o l d u u n u d n y o r d u . svireli bilgine gre b u ayin avc ile av arasndaki d o r u dan ilikiyi aa k a r y o r d u ; avc h a y v a n n dirilmesine olanak t a n m a k iin o n u n artklarn g m y o r d u . Bu ite hibir tanrsal varln rol yoktu. B t n b u yorumlar Baselli bir aratrmac, F. E. Koby tarafndan s o r g u l a n d ; ona g r e b i r o k kafatas "ygm" rastlantnn ve kemiklerin arasnda d o l a n p yeri eeleyen aylarn eseriydi. L e r o - G o u r h a n b u radikal eletiriye tamamen katld n aklad: Ta "sandklar" iine kapatlm, maara duvarlarnn yanna toplan m veya oyuklara aslp etraflarna uzun kemikler dizilmi kafataslan, jeolojik olgular ve aylarn davran zellikleriyle a k l a n a b i l i r d i .
1.

Kemik y n l a r n n

belli bir niyetle o l u t u r u l d u u dincesine yneltilen bu eletiri, ilk maara ka zlarnn ok kusurlu yapldklar da hatrlanrsa, ikna edici g r n y o r . Yine de ayn t r "ygn'n birok maarada, hatta yerden y k s e k l i i 1 metreyi geen

oyuklarda b u l u n m a s artcyd. Zaten Leroi-Gourhan da "baz r n e k l e r d e insan

Les religions. de la prehistoire, s. 31 vd. 27

fJINSliL INAN1 A R VT: ni'JSUNCIILi'R T A R I M I - I

elinden k m yeniden d z e n l e m e l e r bulunabilecegi"ni kabul ediyor. Her ne olursa olsun, W i l h e l m Schmidt ve W . Koppers'm yandalar bile bu ynlarn yce varlklara verilen sungular o l d u u yorumundan vazgetiler. Jo hannes Maringer ksa sre n c e y a y m l a n a n , paleantropiyenlerde kurbanlar zeri ne incelemesinde, u sonulara vard: 1) A l t paleohtik dzeyde (Torralba, Choukou-tien, Lehringen) kurbanlar b u l g u l a n m a m r ; 2) Orta paleohtik belgeler

(Drachenloch, Petershhle v b ) eitli yorumlara aktr, ama (imsel nitelikleri (baka b i r deyile d o a s t varlklara s u n u l m u kurbanlar o l d u k l a r ) kesin deil dir; 3) Ancak "az o k kesin b i r b i i m d e " st paleohtik (Willendorf, Stellmoore, Montespan v b ) kurbanlardan sz edilebilir. ''
1

Meierdorf,

Beklenecei g i b i , aratrmac ya rtlemeyecek belgelerin y o k l u u ya da gereklii gvenilir g r n e n belgelerin anlambilimsel bulankl sorunlaryla

kar karya k a l m a k t a d r . Pa le a m ropi yenlerin "manevi etkinlii" - t p k g n m z d e k i "ilkeller" g i b i - kolay silinebilen izler b r a k y o r d u . Bir r n e k verecek olursak, Koby ve Leroi-Gourhan'm k a n t l a r m kendi vardklar sonulara kar kullanabiliriz: Jeolojik olgular ve maara aylarnn d a v r a n l a r , rimel amal

k e m i k yigmlarmm y o k l u u n u aklamaya yeter. Ritel a m a l a n t a m l a m a y a c a k kemik ynlarnn anlambilimsel bulanklna gelince, ada A r k t i k avclarda buna k o u t olgular buluyoruz. Kemik ynnn kendisi buy s el-dinsel iyeim ifade sinden baka bir ey deildir; bu davrann kendine zg a n l a m l a r n a , buna kar lk d e n t o p l u m l a r n yelerinden alman bilgilerle eriebiliyoruz. Kafataslar

nn ve u z u n kemiklerin bir Yce Varlk'a veya Yabanl Hayvanlarn Efendisi'ne ve rilen sungulan m temsil etliini, yoksa yeniden etle kaplanacaklan umuduyla m s a k l a n d k l a r n byle r e n i y o r u z . Bu son inan bile eitli yorumlara aktr: Hayvan ya Yabanl H a y v a n l a r n Efendisi, ya kemiklerde kalan "ruhu" veya avc n n ona (kemiklerin k p e k l e r tarafndan paralanmasn engellemek iin) bir "me zar" salamas sayesinde "yeniden doar." Buysel-dinsel bir niyet ierdii kabul edilebilecek bir belgenin, olas oul y o r u m l a n her zaman dikkate alnmaldr. Ama dier yandan A r k t i k avclarla pa leohtik avclar a r a s n d a k i farkllklar ne olursa olsun, hepsinin ayn ekonomiyi ve b y k olaslkla avclk uygarlklarna zg ayn dinsel ideolojiyi paylatklar da u n u t u l m a m a l d r . Sonu olarak tarihncesi belgelerin etnolojik olgularla kar latrlmasnn hakl gerekeleri vardr,
w

A.g.y., s. 31. J Maringer, "Die Opfer der pal ol ithischen Menschen," s. 27!. 28

BALANGI! A

Siezya'da tas fosilinin

bulunan erken Amignac bu bak asyla

aam

bir dnemine nerilmiti;

ait gen boz ay kesici d/ler ve

khkpek

yorumlanmas

dileri kesilmi ya da t r p l e n m i k e n , az dileri hl m k e m m e l d u r u m d a y d , W , Koppers, Sahaln Adas'ndaki Gilyaklarn ve Yeso Adas'ndaki A y n u l a r n "ay bayram " m hatrlatt: Gen ay l d r l m e d e n nce, trene katlanlar yaralama mas iin, k p e k dileri ve kesici dileri b i r t r testereyle kesilir.
20

Ayn tren s

r a s n d a o c u k l a r b a l a n m ayy oklarla delik deik ettikleri iin, oklarla ve ta larla y a r a l a n m ve sanki kan kusan aylar g s t e r e n Trois Frres m a g a r a s n d a k i baz duvar resimleri de ayn y n d e y o r u m l a n d . ' ' Ancak bu t r sahneler eitli yorumlara aktr. Arkaik b i r dinsel d n c e n i n n e m i onun sonraki d n e m l e r d e "hayatta kalma" yeteneiyle de dorulanr. r n e i n hayvann kemiklerinden yeniden doabilecei inancna ok sayda k l t r d e r a s t l a n m a k t a d r .
22

Etleri yenen hayvanlarn kemikle

rini p a r a l a m a n n y a s a k l a n m a s n n nedeni budur. Avc ve oban uygarlklara z g, ama daha k a r m a k dinlerde ve mitolojilerde de varln s r d r m bir d

n c e soz konusudur, iyi bilinen bir r n e k , a k a m boazlanp yenen, ama tanr n n ertesi g n kemiklerinden dirilttii Thor'un tekeleridir." Hezekiel'in anlatt
3

bir g r de unludur: Peygamber "kemiklerle dolu bir ova "ya g t r l r ve Tanr ' n m b u y r u u n a uyarak onlara seslenir: "Kuru kemikler, Rabb'in s z n dinle y i n . Egemen Rab bu kemiklere yle diyor: iinize ruh koyacam, canlanacaks n z . . . . Ben peygamberlik ederken b i r g r l t oldu, bir takrt d u y u l d u . Kemikler birbirleriyle b i r l e i y o r d u . Baktm, ite zerlerinde kaslar, etler o l u u y o r , stleri ni deri k a p l y o r d u " ( 3 7 : l - 8 v d ) .

5. Maara Resimleri: m g e mi Simge

mi?

En n e m l i ve ok sayda figratif

belge, b e z e n m i maaralarn kefiyle salanmtr. Paleolitik sanatn b u hazinele ri Urallar ile Atlantik a r a s n d a kalan, grece snrl b i r alana yaylmtr. Bat ve Orta Avrupa'nn b y k bir b l m n d e ve Don Nehri'ne kadar Rusya'da eya sana-

" Burada ok nemli bir rituel sz konusudur: Aynn ruhu insanlann habercisi olarak, gelecekteki avlann baarl gemesini salamas iin koruyucu tanrnn yanna gnderilir. Kr. J. Maringer, The Gods of he Prehistoric Man, s. 103 vd ve Resim 14. "" Kr. Elade, Le Chanianisme et les techniques archaques de l'extase, 2. bask, s 139 vd ve dipnotlarda belirtilen kaynaklar, zellikle de loseph Henmnger, "Neuere Forschungen zum Verbot des Knochenzerbrechens," birok yerde.
2 3

Kr. Gylfagnning, bl. 26. 29

D N S E L N A N L A R VI

DNCELER TARH 1

tnn r n e k l e r i b u l u n m u t u r . Ama maara resmi sanat spanya, Fransa ve Gney talya'yla snrldr (Urallar'da 1961'de kefedilen resimli bir maara hari). Bu r n e k l e r d e insan ilk a r p a n , "sanatsal ierikteki olaanst b i r l i k t i r : Tasvirlerin g r n r anlam M 30.000'den M 9.000'e kadar d e i m e m i gibidir ve Asturias'ta hem de Don Nehri kysnda ayndr.""
4

hem

Leroi-Gourhan'a g r e , " ayn

ideolojik sistemin, zellikle de "maaralar d i n i " olgusunu belirleyen sistemin ilikiler yoluyla yaylmas sz konusudur,"
6

Resimler girilerin o l d u k a u z a n d a yer ald iin, aratrmaclar maaralar bir t r t a p n a k kabul etme konusunda fikir birliine varmtr. Zaten bu maara larn ou y a a n a m a z d u r u m d a d r ve onlara u l a m a k iin ekilen zorluk kutsal ve esrarl niteliklerini g l e n d i r m e k t e d i r . Bu b e z e n m i d u v a r l a r n onune gelebilmek iin Niaux veya Trois Freres m a a r a s n d a o l d u u gibi, yzlerce metre t r m a n m a k gerekir. Cabrerets maaras tam bir labirenttir ve gezilmesi saatler s r m e k t e d i r . Lascaux'da, 6,30 metre derinliindeki bir kuyuya sallanan ip merdivenden inerek alt galeriye -paleolitik s a n a t n bayapt la n n d an b i r i b u r a d a d r - inilebilmektedir. Bu resim veya oyma eserlerin bir niyet tadna k u k u y o k l u r . Aratrmaclarn ou onlar yorumlamak iin etnolojik koutlarna b a v u r m u t u r . Baz karla trmalar, zellikle de paleolitik buluntuyu etnogralik bir benzenne daha da ok benzetmek amacyla "tamamlama" abalarna girildiinde, ikna edici o l a m a m t r Ama bu t r ihtiyatsz aklamalar, kullandklarn iddia ettikleri y n t e m i deil, yalnzca yazarlarn balar. Oklarla delik deik edilen aylar, aslanlar ve dier vahi hayvanlar ya da M o n tespan m a a r a s n d a bulunan ve zerlerinde yuvarlak, derin delikler alm ay ve aslanlar temsil eden k i l heykelcikler, "av b y s " n n kantlar olarak yorumlan m t r . " Varsaym akla y a k n g r n m e k t e d i r , ama b u eserlerin bazlar y a p l m

Leroi-Gourhan, Les religions de la prhistoire, s. 83. Ag.y., s. 84. Ayn yazar paleolitik sanat eserlerinin zamandizinsel ve morfolojik zelliklerim de kar m ve bunlan bee ayrmtr: Figratif ncesi dnem (MO 50 000); bunu izleyen ve ok stilize ekillerin ortaya kt ilkel donem (MO 30.000); ayrt edici zellii byk bir tek nik ustalk olan arkaik dnem (y. M 20.000-15.000); biimlerde ok ileri noktada bir gerekilie vanlan klasik dnem (Madeleine kltrnde y. MO 15.000-11 000), daha sonra klasik dnem giderek gerileyip ge dnem (y. M 10.000) iinde sner. Bgouen ve Casteret, Montespan'daki kilden ay heykelciinden hareketle, butun bir riteli yeniden oluturdular, P. Grazioshn eletins iin bkz., Palaeolithic An, s 152; kr. Peter J. Ucko ve Andr Rosenfeld, Palaeoiithic Cave An, s. 188-189. 30

BA$lj\Nl"l"TA

en eski avn yeniden gncelletirilmesi olarak da yorumlanabilir. Rieerin "ta p m a k l a r n " en dipteki b l m l e r i n d e , belki b i r av seferine kmadan nce ya da ergenlik andaki le rin "erginlenme trenleri" srasnda yapld da sylenebi l i r . ' " Trois Frres magarasmdaki bir aline, bizon maskesi t a k m ve flte benzer bir m z i k aleti alan bir dans diye aklanmtr. Yorum ikna edici g r n m e k t e dir; n k paleolitik sanatta hayvan postlar g i y m i ve o u n l u k l a dans eder du rumda, 55 kadar insan tasviri bilinmektedir. zg ritel bir tavr da sz konusudur. Trois Frres m a a r a s n n d u v a r n a o y u l m u ve 75 santimlik " U l u Byc" o y m a s n m e h u r eden Abb Breuil'dr. B r e u i l u n izimi onu, b y k b o y n u z l a r olan bir geyik kafas, b a y k u y z , kurt kulaklar ve dag keisi sakalyla gste rir. Kollarnn ucu ay peneleri gibidir ve arkasnda uzun bir at k u y r u u salla nr. Bir insan tasvirinin sz konusu o l d u u n u belli eden tek ey, bacaklar, cinsel organ ve dans d u r u u d u r . Ama ksa bir sre once ekilen fotoraflarda,
TO 2V

Ayrca burada a d a avc halklara

Breuil

tarafndan zenle betimlenen b t n bu unsurlar g r l e m e m e k t e d i r .

Oyma kefe

d i l d i i n d e n b u yana baz ayrntlar zarar g r m olabilir ( r n e i n i k i n c i boynuz), ama Abb Breuil'n tasla i y i izmedii de d n l e b i l i r . Yakn tarihli fotoraf

larda g r l e n haliyle, " U l u 1 ayc" o kadar da etkileyici deildir. Bununla bir likte bu figr, bir "Yabanl Hayvanlarn Efendisi" veya onu c a n l a n d r a n bir b y c olarak yorumlanabilir. Zaten Lourdes'da bulunan oyma bir k a y m a k t a levha da, geyik postuna b r n m , a r k a s n d a bir at k u y r u u ve banda geyik boynuz lan olan bir adam seilmektedir. Yine i y i bilinen ve ayn lde tartma y a r a t m b i r buluntu, ksa bir sre nce Lascaux'da, m a a r a n n ok zor ulalan bir ak galerisinde kefedilen nl sahnedir. Yerde yatan ve l m bir adama d o r u b o y n u z l a n n ynelten yaral b i r bizon g r l m e k t e d i r ; a d a m n , ucunda uzun bir hayvan dii bulunan kargya ben zer silah hayvann k a m n a d a y a n m t r ; a d a m n (ba bir gagayla sonlanmaktadr) y a n n d a b i r sra t n e m i bir k u vardr. Genellikle b u sahne, bir "av kaza s" tasviri olarak y o r u m l a n m t r , 1950'de Horst Kirchner, burada bir a m a n t reninin sz konusu olabilecei n e r m e s i n i g n d e m e getirmitir: Adam l degil-

Charet, Tuc d'Aubert magarasmdaki insan aya izlerini, erkek ocuklarn erginlenme treninin bir kant olarak yorumlamtr; baz aratrmaclar tarafndan kabul edilen bu varsaym Ucko ve Rosenfeld reddetmitir, Pokolihic Cave Ari, s. 177-178. Kr. Maringer, The Gods oj Prelstoric Mat, s. 145. Kr. Ucko ve Rosenfeld, Resim 89 ve s. 204. 206. 31

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARIMI - I

dir, kurban edilmi bizon karsnda kendinden gemi bir haldedir ve r u h u b r d n y a y a yolculuk etmektedir. Sibirya a m a n i z m i n i n zel m o t i f i olan srk zeri ne t n e m i k u , onun koruyucu ruhudur. Kirchner'e gore, "tren" esrime iine giren a m a n n yanna varp onlarn ltfunu, yani avn baarl gemesini istemesi iin y a p l m t r . Ayn yazar gizemli "buyruk a s a l a r n davul t o k m a k l a n olarak g r m e k t e d i r . Eer b u y o r u m kabul edilirse, paleolitik b y c l e r i n Sibirya am a n l a r n n k i n e benzeyen davullar kulland sonucuna varlabilir."" Kirchner'in aklamas ok tartlmtr ve biz kendimizi bu konuda bir yar gya varacak yeterlikte g r m y o r u z . Bununla birlikte paleolitik ada bir "amanizm'in varl kesin grnmektedir. Bir yandan gnmzde tr bile

a m a n i z m , avclarn ve o b a n l a n n dinsel ideolojisine egemendir. Dier yandan, esrime deneyimi kendi iinde, bir i l k g r n g niteliiyle, insanlk durumunu o l u t u r a n u n s u r l a r d a n d r ; insann uykuda ya da uyankken d u g r m e d i i ve

"trans" haline, yani te d n y a y a yolculuk olarak yorumlanan bir bilin kayb ii ne girmedii bir a d n l e m e z . Farkl k l t r ve din biimleriyle d n p de ien, esrime deneyiminin y o r u m u ve ona verilen d e e r d i . Paleolitik insanlarn manevi evrenine insanla hayvan arasndaki "mistik" dzeydeki ilikiler egemen

o l d u u n a gre, b i r esrime u z m a n n n ilevlerinin neler o l d u u n u tahmin etmek g deildir. "X nl" denen, yani hayvann iskeletini ve i organlarn gsteren resimler de Samanizmle i l i k i l e n d i r i l m i t r . Madeleine k l t r boyunca ( M 13.000

6.000) Fransa'da ve M 6.000-2.000 arasnda Norve'te varl d o r u l a n a n bu re simlere, Dou Sibirya'da Eskimolarda ve Amerika'da (Ocibualar, Pueblolar vb) o l d u u gibi, Hindistan, Malezya, Yeni Gine ve Kuzeybat Avustralya'da da rastla nyor.
32

Bu, avc k l t r l e r i n e zg bir sanattr, ama iindeki dinsel ideoloji a m a -

nist niteliktedir. G e r e k t e n de d o a s t g r yetenei sayesinde, "kendi iskeletini grebilen" tek kii a m a n d r .


33

Baka bir deyile, a m a n hayvann cannn kayna

na, yani k e m i k esinin iine girebilir. Bu deneyimin, dier r n e k l e r i n yan s ra, Tibet Budizminde de hl kullanlmas, b i r t r "mistik anlay" asndan te-

H. Kirchner, "Ein archologischer Beitrag zur Urgeschichte des Schamanismus," s. 24-i vct. 279 vd. Barens Denizi'ndeki Oleny Adasi'nda, y. MO 50'e iarhlendrilebilecek hr >n alannda kemik davul tokmaklan bulunduunu hatrlatalm: kr. Eliade, l.c s. 391. Ov.^'ihiK.

'" Andreas Lommel, Shanausm: The Beginugs oj Ari, s. 129 vd.


3 3

Eliade, l_c Chamcmisme, s. 65 vd. 32

BALANGITA.

mel n e m e sahip o l d u u n u n kantdr.

6. K a d n n V a r l Son buzul ama ait kadn heykelciklerinin

kefedilmesi

g n d e m e hal tartlan sorunlar getirdi. Bu heykelcikler, Fransa'nn g n e y d o u sundan Sibirya'da Bay kal Gl'ne ve Kuzey italya'dan Ren Nehri'ne kadar olduka yaygn bir alana dalmtr. Boylar 5 ila 25 santim arasnda deien heykelcik ler ta, kemik veya fildiinden y o n t u l m u t u r . Bunlara pek d o r u saylamayacak bir a d l a n d r m a y l a "Vens" d e n m i t i r ; ilerinde en m e h u r l a r Lespugue, \Villendorf (Avusturya) ve Laussel (Dordogne) " V e n s ' l e r i d i r .
14

Bununla birlikte, zel

likle kazlarn daha titiz bir b i i m d e y r t l m e s i sayesinde, Ukrayna'da Gagarino ve Mezine'de bulunan paralar daha reticidir. Konutlarn b u l u n d u u katmanlar da ele geirildikleri iin ev diniyle ilikili o l d u k l a r d n l e b i l i r . Gagarino'da, konut d u v a r l a r n n y a n n d a , mamut k e m i i n d e n y o n t u l m u alt heykelcik bulun m u t u r . Abartl oranlarda bir k a m ve yz hatlarndan yoksun b i r ba olan bu heykeller, kaba bir biimde y o n t u l m u t u r . Mezine'de bulunan paralar ok stilize dir; bazlar geometrik unsurlara i n d i r g e n m i k a d n ekilleri olarak yorumlanabi lir (bu tre Orta Avrupa'da da r a s t l a n m t r ) ; dierleri b y k olaslkla kular

temsil etmektedir. Heykelcikler farkl geometrik desenlerle, bu arada k i m i zaman svastiiid'larla s s l e n m i t i r . Hanar, heykelciklerin olas dinsel ilevini aklamak iin. Kuzey Asya'nn baz avc kabilelerinin dzuli ad verilen, insan eklinde kk tahta yontular imal ettiini hatrlatr. Dsuiilerin kadn o l d u u kabilelerde, bu "putlar" b t n kabile yelerinin atas o l d u u varsaylan efsanevi Ana Ata'y tem sil eder: Aileleri ve k o n u t l a n korurlar ve b y k avlardan d n l d n d e onlara bulgur ve y a sungulan verilir. Gerasimov'un Sibirya'daki Mal'ta'da yapt keif daha da anlamldr. D i k d r t gen planl evlerin ortadan ikiye b l n d , sa blmesi erkeklere (bu b l m e l e r d e yalnzca erkeklerin k u l l a n m n a zg nesneler bulundu) ve sol b l m e s i kadnlara ayrlm b i r "ky" sz konusuydu. Kadn heykelcikleri yalnzca sol b l m e l e r d e n kmt. Erkek b l m e l e r i n d e n kan heykeller ise, bazlar "fallus" b i i m i n d e yo r u m l a n m kular temsil e d i y o r d u . " Bu heykelciklerin dinsel ilevini saptamaya olanak yoktur. Bir anlamda kadn

Franz Hancar, "Zum Problem der Venussatuetten im eurasiatischen jungpalaolithikum," s. 90 vd, 150 vd. M. M. Gerasimov, "Paleolithischeskaja stojanka Marta," s. 40, zetleyen: Kari Jettmar, Les leiigions arctiques etfinnoises, s. 292. 33

DINs |. NANCI Ali V'K DI.UNCH li 1.-Mili l - i

kutsallm, dolaysyla tanralarn buysel-dinsel g l e n i n temsil e n i k l e n varsaylabilir. Kadnlara zg varolu biiminin o l u t u r d u u "gizem," gerek tanh-

oncesinin gerekse tarihin b i r o k dininde nemli bir rol oynamtr. Paleolitk sa natn b t n n d e , baka bir deyile maara resimleri ve k a b a r t m a l a r n d a , heykel ciklerde veya ta levhalarda erkek-kadm k u t u p l a m a s n n stlendii merkezi ile vi gn na karma onuru Leroi-Gourhan a aittir. Ayrca bu simgesel dilin

Fransz-Cantabrica b l g e s i n d e n Sibirya'ya kadar bir b t n l k iinde o l d u u n u da gstermitir. L e r o - G o u r h a n , topografik ve satiski z m l e m e l e r i kullanarak, /iglern (biimler, yzler vb) ve iaretlerin birbirlerinin yerine geebilir olduk lar sonucuna varmtr. r n e i n bizon resmi, "yaralarla" veya baka geometrik iaretlerle ayn - " d i i l " - deere sahiptir. Daha sonra eril-diil deerlerin iftler o l u t u r d u u n u ( b i z o n - d i i l - v e at - e n i - gibi) gzlemlemitir. Bu s i m g e s e l l i g n nda "gizleri zlen" maara, rgtl ve anlam yuklu bir dnya olarak g zkmektedir. Leroi-Gourhan'a gre, m a a r a n n kutsal bir yer ve ta levhalarn veya heykel ciklerin de resimli maaralarla ayn simgesel yapya sahip, "tanabilir lapnaklar" o l u t u r d u k l a r n a k u k u yoktur. Bununla birlikte yazar, yemden o l u t u r d u u n u tahmin ettii sentezin bize paleolitk d i n i n dilini r e t m e d i i n i kabul eder. Kulland y n t e m , onun baz maara resimlerinde deinilen "olaylar" kabullen mesini engellemektedir. Baka a r a t u m a c l a r tarafndan bir av kazas veya bir a man ritueli olarak yorumlanan m e h u r Laseaux "sahnesf'nde, Leroi-Gotrhan,

"simgesel olarak, zaten duvarda da kendisine k o m u l u k yapan insann veya gerge d a n n edeeri olan" ve belli bir "topografik gruba" ait bir kutan baka bir ey grmez,
10

Farkl cinsel deerlere sahip simgelerin (belki de bu karlkl tamam

laycla atfedilen dinsel n e m i ifade edecek b i i m d e ) iftler o l u t u r m a s dnda, L e r o i - G o u r h a n ' n b u t u n ilen srebildii, "temsillerin o k karmak ve zengin, o zamana kadar d n l e n d e n o k daha zengin ve k a r m a k bir sistemi kapsadgfdr.'
7

Leroi-Gourhan'm k u r a m eitli alardan eletirilmitir. zellikle de figr ve iaret "okumalanndaki" baz tutarszlklar ve maaralarda yaplan rimelleri, olu t u r d u u simgesel sistemle ilikilendirmemesi nedeniyle sulanmtr."^ Ne olursa olsun L e r o i - G o u r h a n ' n katks nemlidir: Paleolitk sanatn s l u p ve ideoloji br-

' A.g.y..s. 148.


6 !:

A.g.y., s. 151

'"' Kr. Ucku ve Rosenfckl. s. 220, 195 vd. 1 lenri Lloe de benzer eletiriler yon/ltn 34

U A s L U J i i k ].-\

ligini k a n t l a m vc "eril," "diil" iaretlerin gerisinde gizlenen dinsel deerlerin tamamlaycln onaya karmtr. ki cinsivetle ilikili, birbirinden tan ola rak ayrlm i k i yarsyla Mal'ta'daki "koy"n ayrt edici zellii de benzer b i r simgeseliktir. ki kozmolojik ve cinsel temel enin tamamlaycln ngoen

sistemler ilkel toplumlarda hl ok fazladr ve bunlar arkaik dinlerde de kar mza kar. Bu karlkl tamamlayclk ilkesine, olaslkla hem d n y a y dzenle mek hem de yaratlnn ve dzenli aralklarla yemlenmesinin gizemini akla mak iin b a v u r u l u y o r d u ,

7. Paleolitik a n A v c l a r n d a A y i n l e r , D n c e l e r ve m g e l e m Paleonto l o j i n i n ifosilblim) son keiflerinin ortak yan insanm ve k l t r n "balangcn" zaman iinde hep daha geriye tamalardr, insann bundan otuz, krk yl nce sanldndan daha eski ve psikolojik, zihinsel etkinliinin daha k a r m a k o l d u u ortaya k m a k t a d r . Ksa bir sre nce Alexander Marshak, st paleolitik ada ayn evrelerinin g z l e n m e s i n e dayanan simgesel bir zaman i.retleri sisteminin varln kantlayabildi. Yazarn "zaman-faktrl" diye niteledii, yani uzun b i r donem boyunca kesintisiz olarak biriken b iaretler baz mevsimlik veya d nemsel trenlerin g n m z d e Sibiryallarda veya Kuzey Amerika Kzlderililerin de g r l d gibi, uzun sre nceden s a p t a n d m v a r s a y m a m z a olanak tan m a k t a d r . Bu iaret "sistemi," erken Aurignac k l t r n d e n ge Madeleine k l t r ne dek, yani 25.000 yldan fazla s r m t r . Marshak'a gre, ilk uygarlklarda or taya kan yaz, aritmetik ve gerek anlamyla takvim buyuk olaslkla paleolitik ada kullanlm iaretler "sistemi'nde ikin simgeselligi kaynak a l m t . ^ Marshak'm uygarln geliimi zerine genel k u r a m h a k k n d a ne d n l r s e d n l s n , t a n m bulunmadan yaklak 15,000 yl nce ay d n g s n n zm lendii, kaydedildii ve pratik amalar iin kullanld bir olgudur. O zaman ar kaik mitolojilerde aym hatr saylr rol ve k a d n , sular, bitkiler, ylan, bereket, l m , "yeniden d o u m , " vb ok eitli gerekliklerin ay simgeselligi tarafndan tek ve ayn sistem iinde btnletirilmesi olgusu daha i y i anlalmaktadr. ''
4

'

Kr. Alexander Marshak, The Ronis o} Civilisation, s 81 vd Paleolitik halklarn bitkisel hayatn evrelerini gzlemleme ve doru olarak belirtme yetenekleri de ayn olude an lamldr; kr. Marshak, a.gy., s. 172 vd; ayn yazar, "Le bton de commandement de Montgaudier" (Charente), s. 329 vd

" Kr. Elade, Dinler Ter rhn J Cins. IV Rolm. 35

D I N S E L INANLAR V E D N C E L E R TARIKI

Nesnelerin zerine o y u l m u veya maara duvarlarna izilmi m eandi'o s ' l a n ' z m l e y e n Marshak, b u resimlerin bir sralanma g s t e r d i k l e r i ve bir niyeti ifa de ettikleri iin bir "sistem" o l u t u r d u k l a r sonucuna v a r m a k t a d r . Pech de

l'Aze'de (Dordogne) bulunan ve Acheul k l t r d n e m i n e ait (y. M 135.000), yani st paleolitik mcandros'lardan en az 100.000 yl daha eski bir k e m i i n zeri ne o y u l m u resimlerde de bu y a p n n varl d o r u l a n m t r . stelik meand-

ros'lar, belirli bir n t e l e iaret edecek b i i m d e , hayvan resimlerinin evresine ve s t n e izilmitir (Marshak'n belirttii gibi, "bir bireysel katlm d a v r a n " ) . Bunlarn a n l a m n belirlemek g t r ; ama bir noktadan itibaren (rnein Baden, Petersfeld'daki resim) meandros'hr "yuvarlak alarla" izilmitir ve yantannda

balklar vardr. Bu r n e k t e k i su simgeselligi aktr. Ama yazara gre sz konusu olan yalnzca bir su "imgesi" deildir; parmaklar ya da eitli aletlerden k a l m saysz iz, su simgeselligi ya da mitolojisinin r o l oynad "bir bireysel k a t l m davram"n gstermektedir.
41

Bu t r z m l e m e l e r paleolitik iaretlerin ve figrlerin ritel ilevini d o r u l a m a k t a d r . Bu tasvirlerin ve simgelerin belli "yklere," yani mevsimlerle, av alkanlklaryla, cinsellikle, l m l e , baz d o a s t varlklarn ve baz kiilikle rin ("kutsallk u z m a n l a r " ) gizemli gleriyle ilikili olaylara g n d e r m e yapt artk ak g r n m e k t e d i r . Paleolitik temsiller hem tasvirlerin simgesel (dolaysyla "bysel-dinsel") deerini hem de eitli "yklerle" ilikili t r e n l e r d e k i ilevini belirten bir ifre olarak grlebilir. K u k u s u z b u "yklerin" kesin ieriini asla bilemeyeceiz. Ama farkl simgelerin iine o t u r d u u "sistemler," en azndan on larn paleolitik halklarn b y s e l - d i n s e l u y g u l a m a l a r n d a ne denli n e m l i olduk larn a n l a m a m z salyor. Bu "sistemlerin" b i r o u n u n avc loplumlar tarafn dan da paylalmas b u n e m i d o r u l u y o r . Daha n c e belirttiimiz gibi ( 4), ilkel avclara zg ritel ve inanlara baka rak tarihncesi dinlerin belli y n l e r i n i "yeniden o l u t u r m a k " m m k n d r . Sz konusu olan, Leroi-Gourhan ve Laming-Emperair d n d a k i b t n a r a t r m a c l a r tarafndan u ya da bu lde baaryla kullanlan bir y n t e m olan "etnografik

S harfine benzer kvrmlar -yn.


4 1

A. Marshak, "The Meander as a System." Yazar, meandros geleneinin av buyus veya cin sel simgesellikle aklanmasnn mmkn olmad kansndadr. Ylan-Su-Yamur-Frtna kmesine Neolitik Avrasya, Avustralya, Afrika ve Kuzey-Guney Amerika'da rastlanmak tadr. 36

BASI A N G I T A

koutluklar" k u r m a k d e i l d i r .

42

T a r i h n c e s i n i n k l t r n ilkel k l t r d e n ayran

b t n farkllklar da hesaba katlarak, baz temel biimler saptanabilir; n k k sa bir sre ncesine kadar " m e s k n t o p r a k l a r n snrlarnda (Tierra del Fu-

ego'da, Afrika'daki Hotantolar ve Boimanlar'da, Kuzey Kutbu blgesinde, Avust ralya'da vb) veya b y k tropikal ormanlarda (Bambuti Pigmeleri vb) av, balk lk ve meyve toplamaya dayal b i r o k arkaik uygarlk y a y o r d u . K m u t a r m uygarlklarnn (en a z n d a n baz r n e k l e r d e ) etkilerine r a m e n , XIX. yzyl sonu na d o r u b u t o p l u m l a n n ilk y a p l a n h e n z b o z u l m a m t . st paleolitik aa benzer b i r a a m a d a " d u r m u " olan b u uygarlklar, bir anlamda "yaayan fosiller"i oluturmaktadr.
13

Kukusuz "ilkeller"in dinsel u y g u l a m a l a r m ve m i t o l o j i l e r i n i eski ta devri insanlarna uygulamak sz konusu deildir. Ama daha n c e de belirttiimiz g i b i , a m a n c l t r d e esrime paleolitik ada da d o r u l a n m gibidir. Bu bir yandan be deni terk edip, d n y a d a serbeste dolaabilen bir "ruh"a i n a n m a y , dier yandan da r u h u n bu yolculukta insanst varlklarla karlaabilecei, onlardan y a r d m ya da kendisini k u t s a m a l a r n isteyebilecei k a n s n n varln gerektirir. Ayrca amancl esrime hem "sahip olmay," yani insanlarn bedenine girebilmeyi, hem

de kendi bedenine bir l n n ya da h a y v a n n ruhunun, veya bir cin ya da tanrnn "sahip olabilme si" ni olas klar. Bir dier rnei hatrlatacak olursak, cinsiyetlerin ayrlmas (kr. 6) yalnz ca erkeklere ak ve av seferlerinden n c e gizli ayinler yapldn d n d r m e k tedir. Bu t r ayinleri yapmak yalnzca "erkek cemiyetleri "ne (Mannerbtinde) zer yetikin gruplara z g y d ; ergenlik andaki erkekler "srlar" ben

erginlenme

ayinleri araclyla r e n i y o r l a r d . Baz yazarlar Montespan m a a r a s n d a b y l e b i r erginlenmenin kantn b u l d u k l a n n sandlar, ama b u yoruma itiraz edildi. Bununla birlikte erginlenme ayinlerinin arkaikliine k u k u yoktur. Yerleim yer-

Bu yntemi kullanmamalar nedeniyle Ucko tarafndan eletirilmilerdir, a.g.y., s 140 vd. Bu yazar, etnografik karlatrmann tarihncesi toplumlann baz ynlerini aydnlatt birka rnei hatrlattktan sonra (s. I 5 l vd), paleolitik maara resminin Avustralya ve Afrika'daki olgular nda bir zmlemesini sunmaktadr (s. 191 vd). "Yaayan fosiller" kavramnn biyolojinin birok dalnda, zellikle de speleolojide Imagarabilim} baanyla kullanldn hatrlatalm. Bugn magaralan dolduran troglobionlar uzun sre nce geride braklm bir faunaya aittir. "Onlar tam anlamyla yaayan fosillerdir ve ounlukla hayat tarihinin ok eski aamalarn, nc hatta ikinci zaman temsil ederler" (Dr. Racovitza). Demek ki maaralar fosillemeyen ilkel hayvan gruplannn anlalmas asndan ok nemli, arkaik bir faunay korumaktadr. 37

DIN'-tl.ih.ANCAR V j . l J L b U N O . I l H IAH1HI - I

terinin en u n o k t a l a r n d a varl kantlanan (Avustralya, G n e y ve Kuzey Ameri ta) " ok sayda tren arasndaki benzerlikler daha paleolitik ada g e l i t i r i l m i ortak bir gelenek o l d u u n u gstermektedir. Montespan'daki "halka biiminde dans" konusunda ( m a a r a n n k i l l i tabannda gen insanlarn braktklar ayak izleri nasl y o r u m l a n r s a y o r u m l a n s n ) . Curt Sachs bu ritel ko re o gra fisinin paleolitik insanlar tarafndan i y i bilindiinden kuku duymamaktadr.
45

Halka biiminde dans ok yaygnd (butun Avrasya'da,

Dogu Avrupa'da, Melanezya'da, Kaliforniya Kzlderililerinde vb). Bu dans, her yerde ya l d r l e n hayvann r u h u n u yattrmak ya da avn oalmasn salamak iin avclar tarafndan yaplmaktadr.' " Her i k i durumda da paleolitik
1

avclarn

dinsel ideoloji siyle olan sreklilik aktr. Ayrca avc grubu ile av arasndaki "mistik d a y a n m a " yalnzca erkeklere ait belli sayda "meslek srr"mn varln

d n d r m e k t e d i r ; b u tr "srlar" ergenlik andaki erkeklere erginlenme rtelIeri araclyla a k t a r l m a k t a d r . Halka b i i m i n d e k i dans, tarihncesi ritel ve inanlarn ada arkaik kltr lerde s r d n hayranlk uyandrc bir biimde g s t e r m e k t e d i r . Baka rnek lerle de karlaacaz. imdilik Hoggar ve Tassili'deki baz maara resimlerinin. Pl' obanlarna ait bir erginlenme miti sayesinde "zlebildiini" hatrlatalm.
k

Bu mit eitimli bir M a l i l i tarafndan Afrika dilleri ve uygarlklar aratrmacs G e m a m e Dieterlen'e aktarlm, o da bunu yaymlamt, ' H . Von Sicard da, Lu
4

ve ve o n u n onomastik (adbilimselj benzerleri h a k k n d a k i bir monografide, bu Af rika tanrsnn Avrupal-Afrikal avclarn en eski dinsel inancn temsil ettii so nucuna varmtr; sveli bilgin b u i n a n c n M 8000'den daha nceki bir d n e m e ait o l d u u n u belirtmektedir. "
4

Ksacas, belli sayda m i t i n , ncelikle de kozmogoni ve kkenle

(insann,

avn, o l u m u n , vs kkeni) ilgili mitlerin paleolitik halklar tarafndan b i l i n d i i m ileri s r m e k akla yakn g r n m e k t e d i r . Bir tek rnek verecek olursak, kozmogo ni m i t i ezeli sulan ve Yaradan' gsterir; insan veya su hayvan b i i m i n d e k i Yara-

Bkz. M. lliade, h'assances mystiques, s. 69 vd.


4 5

Curt Sachs, World History of the Dance (1937), s. 124, 208. Zengin belgeler iin bkz. Evel Gasparini, 11 Matnarcato Slavo, s. 667 vd.

4 6

* Senegalden at Gol'nn dousuna kadar uzanan Sudan blgesi -y.


4

' C. Dieterlen, Kouncn; kr, Henri Lhote, "Les gravures e les peintures rupestres de Saha a.' s. 282 vd. H. Von Sicard, "Luwe und verwante mythsche Gestalten," s. 720 vd. 38

411

IULANGICTA

dan, d n y a n n yaratlmas iin gereken maddeyi karmak zere okyanusun d i b i ne dalar. Bu kozmogoni inancnn ok yaygn oluu ve arkaik yaps tarihncesnin en eski d n e m l e r i n d e n miras k a l m bir gelenee iaret eder,"*'' Ayn ekilde ge ykseli ve " b y l uu"la (kanatlar, avc k u kartal, a h i n - tyleri) ili k i l i mitlere, destanlara ve rituellere butun d n y a d a ve Avustralya ile G n e y Ame rika'dan Kuzey Kutbu'na kadar her ktada r a s t l a n m a k t a d r ,
10

Bu mitler amanizme

zg d ve esrime deneyimleriyle uyum iindedir ve arkaik o l d u k l a r n a kuku yoktur. teki d n y a y l a m k e m m e l balantlar olan gkkua ve onun y e r y z n d e k i i z d m k p r simgelen ve mitleri de ayn lde y a y g n d r . Etrafnda btn m e k n n d z e n l e n d i i " D n y a n n Merkezi" ile ilgili asli deneyimin temelleri ze rine k u r u l u bir kozmoloji "sistem"i de varsaylabilir. Daha 191-t'te W . Gaerie

kozmik dalar, d n y a n n gbek delikleri ve "dnyay" dort y n e blen paradigmatik nehirler olarak yorumlanmaya ak o k sayda tarihncesi iaret ve imgeyi derlemiti, '
5

H a y v a n l a r n k k e n y l e ilgili mitlere, avc ve av ile Yabanl Hayvanlarn Efen disi arasndaki ilikilere gelince, b y k olaslkla bunlara paleohtik insanlarn ikonografik daarcnda ifreli kodlar halinde bol b o l deinilmitir. Atein k kenyle ilgili mitlerden yoksun bir avc t o p l u m u d n m e k de, hele b u mitlerden o u n u n cinsel etkinlii on plana kard dikkate alnrsa, zordur, 5on olarak da g k y z n n , g k ve atmosfer olaylarnn kutsall konusundaki i l k deneyim leri hesaba katmak gerekir. Bu, "aknlg" ve u l u l u u kendiliinden ortaya ka ran ender deneyimlerdendir. Ayrca a m a n n esrime iinde ge ykselii, uma simgeselligi, y e r e k i m i n d e n k u r t u l u olan imgesel ykseklik deneyimi; gksel m e k n insanst varlklarn, yani tanrlarn, ruhlarn ve uygarlatrc kahra

m a n l a r n kayna ve b a r n m a yeri olarak kutsamaya katkda bulunur. Ama gece n i n ve karanln, avn l d r l m e s i n i n ve bir aile yesinin l m n n , kozmik fe laketlerin, kabile yelerinin yaad c o k u , lgnlk veya kan d k m e krizlerinin tad "vahiyler" de b u kadar n e m l i ve anlamldr.

4 g

Bunun btn biimlerinin karlatmal zmlemesi iin, bkz. Eliade. De Zabncixk a Genps-Khan, S. 81-130, Kr. Eliade, Myt'es, reves et mysteres, s. 163-164; ayn yazar, Le Oamamsme, s. 319 vd. 350 vd, 372 vd; ayn yazar, Reigions austrdlicnnes, s. 139 vd. W. Gaerte, "Kosmische Vorstellungen im Bilde prhistorischer Zeit: Erdbeig, Himmels berg, Erdnabel und Weltstrome." Gaerte'nin verdii rneklerin ounun daha yakn tanhoncesi kltrlere ait olduunu hatrlatalm. 39

5C1

51

DNSEL NANLAR VE DNCELER T A R H -1

D i l i n b y s e l - d i n s e l deeri de belirleyici bir rol oynar. Baz jestler de kutsal bir g c n veya evrene ilikin bir "gizern'in epifanisine* iaret edebiliyordu. B y k olaslkla, tarihncesi s a n a t n insan figrlerinin jestleri yalnzca anlam deil, ayn zamanda g y k l y d . "Jestler ve epifanileri'in dinsel a n l a m baz i l k e l top lumlar tarafndan XIX. yzyl sonuna d o r u hl b i l i n i y o r d u . ' " Daha da n e m l i s i , fonetik b u l u yetenei herhalde t k e n m e z bir bysel-dinsel g kaynan olu t u r u y o r d u : B k n l dilden' ' once de, insan sesi haber, buyruk veya istekleri ilete
1

bildii gibi, ses patlamalaryla, fonetik bulularyla b t n l k l bir imgesel dn ya yaratabiliyordu. m e k olarak, esrik yolculuklarna hazrlanan a m a n l a n n n hazrlklarnn ya da baz yoga m e d i t a s y o n l a r n d a hem soluk ritmini (prnyma)

hem de "mistik hecelerin" grselletirilmesini gerektiren mantra'larm tekrarlan m a s n n ortaya kard yar mitolojik, yar iirsel, ayn zamanda da kurgusal yaratmlar d n m e k yeterli olacaktr. \ D i l m k e m m e l l e t i k e , bysel-dinsel olanaklarn da a r t r y o r d u . Telaffuz ikonografik

edilen sz yok edilmesi i m k n s z , en a z n d a n dayanlmas zor bir kuvveti hareke te geiriyordu. Birok ilkel k l t r d e ve halk k l t r n d e benzer inanlar hl ya a m a k t a d r . En k a r m a k toplumlardaki vg, yergi, beddua ve aforoz amal bysel szlerin ritel ilevlerinde de hl bu inanlara r a s t l a n m a k t a d r . Szn b ysel-dinsel bir g olarak c o t u r u c u deneyimi, zaman zaman ritel hareketlerle elde edilen s o n u l a r n dille de salanabilecei kansna yol amtr. Bu b l m k a p a t r k e n , eitli kiilik trleri arasndaki farkll da hesaba katmak gerektiini belirtelim. K i m i avc yiitlii veya kurnazlyla, k i m i s i ise esrime iinde kendinden g e m e s i n i n y o u n l u u y l a n e k y o r d u . Bu karakter farkllklar dinsel deneyimlerin deer ykleri ve y o r u m l a r n d a da belli bir eit lilii gerektirir. S o n u olarak baz ortak temel d n c e l e r e r a m e n , paleolitik a n dinsel miras o l d u k a k a r m a k bir g r n m s u n m a k t a d r .

Epifani (epiphany): (Yun. epiphantia, "tezahr") lahi veya yce bir varln grnmesi -yn.
5 2

Baz Kuzey Avustralya kabilelerinde bir gen kzn erginlenmesindeki ilk ayin, trenle topluluun nne kan imasndan ibarettir. Yetikin olduu, baka bir deyile kadnlara zg davran zmsemeye hazr olduu gstmlr. Ama bir eyi ritel biiminde gster mek, ister bir iaret, ister bir nesne veya hayvan sz konusu olsun, kutsal bir mevcudiyeti aklamak, bir hiyerofani mucizesini cokuyla karlamaktr; kr. Eliade, Rdigiotts austraiiennes, s. 120; dier rnekler iin bkz. Nassances mystquei, s. 96 vd.

* Dilbilgisel ilevleri ve yap bakmndan kelime kklerini deitiren dil. 40

E L E T R E L KAYNAKA

1. Dnya genelindeki tarihncesi ag hakknda hzla bilgi sahibi olabilmek iin, bkz. Gr bame Clark, World Prehistory (Cambridge, 1962); Grahane Clark ve St nan Piggott, Prehis toric Societies (Londra, 1965; bu ikinci eserde zengin bir kaynaka da yer almaktadr); H_ Breuil ve R, Lander, Les totumes de la pierre ancienne: palolithique et mesolithique (yeni bask, Payot, 1959). Daha eksiksiz bir belge klliyat iin, bkz. H. Mller-Karpe, Handbuch der Vorgescliclie, 1: Altsteinzeit (Mnih, 1966) ve Karl J. Narr'n ynetiminde yaymlanan Handbueh der Urgescliclte'nn 1. cildi (Bern-Mnih, 1967). Kari Narr u eserde mkemmel bir zel ve onu ta mamlayan zengin bir kaynaka sunmutur: Abriss der Vorgesclchte (Mnih, 1957), s. 8-41. Bkz. ayn yazar, Urgeschichte der Kultur (Stuttgart, 1961); F, Bordes, Old Stone Age (New York, 1968); La Prtistoirc. Problemes et tendances (CNRS yaynlan. Pans, 1968). Dilin ve toplumun kkenleri konusundaki en son varsaymlann zmlemesi iin, Frank B. Livingstone, "Genetics, Ecology and the Origins of Incest and Exogamy," CA, 10, ubat 1969, s, 45-61 (s. 60-61, kaynaka). Dilin kkeni konusunda, u eseri de takip edi yoruz: Morris Swadesh, The Origin and Diversijication of Language (Chicago, 1971). Karl Nan incelemelerinin ounda primatlann "insanslamas" evresinde gelitirilmi varsaymlar ele ald ve paleantropiyenlerin inanlr bir resmini sunmaya alt; bkz. Narr ve dierleri, "Approaches to the Social Life of Earliest Man," Antliropos, 57, 1962. s. 604-620; "Das Individum im der Urgeschichte. Mglichkeiten seiner Erfassung," Saeculum, 23, 1972, s. 252-265. Amerika nfusuyla ilgili sorunlar hakknda, bkz. E. F. Greenman, "The Upper Paleolithic and the New World." CA. 4.1963, s. 41-91; Allan Bryan. "Early Man in America and the Late Pleistocene Chronology of Western Canada and Alaska." CA, 10, 1969, s. 339-365; Prehis toric Man m the New World, Jesse D, Jennings ve Edward Norbeck'in ynetiminde yaymlan m eser (Chicago. 1964); Gordon R, Willey, An Introduction to American Archaeology, I (New Jersey, 1966), s. 2-72 ve birok yerde. Aynca bkz. Fredenck D. McCarthy, "Recent Development and Problems in the Prehis tory of Australia," Paideuma, 14, 1968, s. 1-17; Peter Be 1 wood, "The Prehistory of Oceania," 1 CA, 16, 1975, s. 9-28, On binlerce yl boyunca Avrupa, Afrika ve Asya'daki paleoliik (paleolitik) kltrler ayn dzeydedir. Ayn dzey, zaman aral ok daha ksa olmakla birlikte. Avustralya ile Kuzey ve Gney Amerika'da da dorulanmaktadr, M 20.000-10.000 dne mi iin zel bir blgenin dierlerine gre belirleyici bir teknolojik stnlk saladn ileri srmeye olanak yoktur. Aletlerin yapsnda kukusuz belli eitlenmeler sz konusudur, ama bu eitlenmelerin teknolojik bir ileriligi deil, yerel uyarlamalan yanstt anlalmakta dr; kr. Marvin Hams, Culture, Man and Nature (New York, 1971), s, 169, Paleoliik a insanlannm bu kltrel birlii daha sonraki kltrlere miras kalan geleneklerin ortak kayna n oluturmakta, aynca bugnk avc toplumlarla karlatrmalar yaplabilmesini de mm kn klmaktadr. Baz Yunan mit ve ritellerindeki paleolitik ag "uzantlarnn hayranlk 41

-j p ?i?ooJo.iiiuY.P W.ws o\ ?p wi^n0 .ssnbiioisupjd ssnbod xne smeuinq saagm sap


31II13

ai,, 'uaqoy y 3A .IO9 y '.(i-,^

'S'ISI

'vi\.\vj , ozmn)

^saeuaenb sauueiuriq

S3| zsqa rasnaSpj sanbiiejj,, 'rjnaiq ]. zi|q ' m i ; lapuisRunzqa sniujrunigS u3[i qerj b9~L 'uiDi auiapsur Jiq |MiS[g p,\
s s

'aifijs/a/j u ap sno;2ipy 5,17 'UBipnofi-ioja-i

s '(961 "E-ipuo"]) s;3iniifi sSy .ojj ?u_ 'i\iv]Z> auicqcj^

"Tijq rouXy H"-1 ' ' t l 'cipuo~i) XSopptpiy Jnojsiip.y t pnis V "0'S'pl juonnp.d "S3uie[ Q 3 .J3S9 j i q ipmcX |eq ueputsSc p S p q uo|iqcSe]i 3puisi.io ot61 '68~W. ' ~H
,

'(0961 1- A
1> I0

M S

M ) uui-v Jiiojsnpjj/o sptir) 31(2 i]Suu|uerue spiupiq Jiq ^Dc ucpuijcj

- o laSuucM I" luurqq ijnXiiq uLuuu|uucnXn uisjoi azeuaa muut'iuesu e3 ^toacj *

"(Sit-C* "s '8961 ' u s p p 'ifSnou.ipDK) 'y


S I

/o iiim.t^v i " sXbssg jiiit-iHV

sucjSpif) -iiy ^ 1 ' jo msi|oquX ap uo


M>

'N,.

:jp3[unzoS mL|>pp >(ifo]otu izeq 3A '88 E"61

LLUI|]3S3BIUIS

m\o cpizcX s zg jsuau

-LI3[33in

ZllllSl] J3|lfo|01iai JpDariqEjO SllUlUllSlpS ^|13>]3JCq USpUllUIWIl ]3|V


s

'961 ' 'siwi"> 'uauuojsuoiSipy jsipsuoisiqcy


u

supu]si3,\ unu SBAV,, uppcjc/ ."sp isap>cu] n i uuczuX luXe uT ajapass izeq smmD IU^A. 0E"86J
s

CJ>|EU.B[

pinsap un\$}\\

'(9961) 1 'apup .jppsaij) jap ipncjjjuiqj /nszuiai


IUXE

-sjy uaaSurf jap 111 aiSu^ pun uoSpy, 'xze.


-[P7 I

'.67.-1

't-96I 'b 'SH ' W 3!ipi[oa[cj


UC

Apcg |0 uoSpy aip 01 ssiptojddy,, 'lezeA lu.e "(9^1 'ucSuru) icnpstiiujHZKj p pfiprj \?mu[\ 'jnipx \ueM "pe>i : ( t 9 6 I '^'-^d) >nbn^\\od\v
: SUE

:Z.I\OIS\U2A

D\

,ip uorSrpy sr
I

'ueqjnoQ-iojs-i j p u v (096I ' <1) uoiSipj t> ],i ssnbuojsjsjJ S.TJ 'srK auusg :(jnsuuc]
-UILCA

ap suiA^a

CDZISUBJJ

3pgl '0961 'V.K

N )

u p

W ''-'Os.njay /o spo^

'jaSupe)^

saimcijof :J!pci>jcui|e JS lapuapau usS uqep BpiuiiuXeX izeq sm^i cpuiuiEZ u^^ (S6T 'fJOA MaN-i - P "l") iw'^i^a JfJOStijJJd 'saiue[ o "3 -(-c6I 'uuoq) ' i | p j 'iwiSfpf
! 1 u

pipj)pEi|JSPSJ/^ 'U3iu3|3) 3 ^(9E61 '

s u c

d)

"BSI/SIUUIOI/

s?p uoSipj o ja

JJD.T

'isnbrq .j 9

I.R61 '

s u c

d ) ajiojsip.il t)[ ap siioiS/pj s.rj 'aSuue^ ^ Mi[iqBirutiAcq sjapass n ucpmsi^e J C | U3|^npjiis U3|i e.lA .upSpq u3|>jipi3S Miiiuijtq jisg iiq ucpmsOE tijciie}|

-IUIXBSJA

-ziu|E,t unmoS uuqunq unjo zisi|3iaS ]eiu,fcs uapssa umriq ui>|S\|i sjajuip issDuoqucx npiOi|ii!|iic numnq di'X >|ifo|oap q }pa3|iq:|uns'q5jrj;| B|Xui3U03iuud unu^nopuij -C\ CA3,\ timnpmpi 'I|1|UP,IISUIH 'n^L\3sriM aauuap uip n^un^ 'npoKucpns 3i(3tu -pDnX uuadouiajcj iiqepucX ijii|3siiiO Jiluuciucuninq Xas Jtq>i[ i]333|iqa|n3zimq 3_J3|iU31S!S IS1U3J,. av aisuiip [ic] 3(0i u3iH|iq 11 3pi3p|iqc!| izeq riquni inSlLU|lp3 zps UCp^EIurSUI ZLSUia., J|>|3J3S ?|UlUV!lUinUll Hll3ipiLE|lSaO| 3|13p|tlD70S p?X3[njOl qA '>|I[LSl|CA
,;DUCIU

incq,, ,;nXnq uniun]oq

UCE>|

ua$ 'nunri|i[o iuec Euic[n3n nq ipiuis >[Ci5 eqcp


W J

U1URUU3! _uip cpuisueX 3ui>|i uL[L<za XIX ' ' \

>icuie|uc iXeuics^pjnp pcScX uui3uiS|iq


-

cpunsnuoii ^aua inqcsj luSpscp ^jpsup n q >Seujc>| M \\em apaajuaA'doJiucaud j

(8961 ' o ^ T O ) ii]5iuim;|u.iiXcA spuuuiisuoA U3,\j| 3A pjcpy


'IUIAUX

nuin>[0|io>|

./JIIIHH
W

,ii[j iiDp; zqq cpunsnuo) japni M is3ais\mnzp^ nq uciipucn

-[n>j UAV "(Zz6l 'uip^l) iut'Mfj otuoj.j 'H3>pnfi i3lju,\\ i - iiv..a.Ti-;iNnin w >\v

I N V N I 'I-ISNIU

H,\!.\N<,K"T\. r/s, 1948, s. 114-133), H. 1. Moviu>, ]r,, The Mouscran Ca ve of Teshik-I'.sh, Southea>tem Usbekistan, Central A^a" {Amekan Schocl oj 1'nhsto'ic Rcscach, Blten no. 3 7, 1953, s. 11-71): P. Wernert, "Calles des crncs: lepresentaton des esprils des def um s et des an cetres" (M. Gorce ve R. Monier, L'tlstorc gCneiale des Rchgons iinde, I , Paris, 1948, s. 51 102). Circeo'da topraktan kardan kafatasnn anlam konusunda, bkz. A. C. Blanc, " I Paleantropi di Saccopaslore e del Greeo" (Quartr, 1942, s. 1-37). Raymond A. Dan Gney Afrika ve baka yerlerdeki toprak boya madenlerinin isletilme sinin eski alara ait olduunu gsterdi; bkz. "The Muinin il lenial Prefstory of Ochre Mi ning" (f'ADA, 1967 s. 7-13); "The fiirth of Symbology"' (African Studes, 27, 1968, s. 15-27). Bu k makalede >,ok bol kaynaka referans bulunmaktadr. "Cenin biiminde" gmlme konusunda bkz G . van der l.eeuw, "Das Sogenannte Hoc kerbegrbnis und der gyptische 7"|)mvv" (SMSR, 14, 1938, s. 150-167). 4, Emil Bachler kazlarn sonularn Das alpine Palolithihum der Schweiz adl eserde sundu (Basel, 1940). Dier keifler iin. bkz. K. Hoerann, Die Petcnhohle bei Vehlen in Minelfranken: Hine altpalaoithsche Station (Nuemberg, 1933), K. Ehrenberg, "Dreissig Jahre palaobiologischer Forschung in sierreichischen Hohlen" (Quaitr, 1951, s. 93-108); ayn yazar, "Die palon tologische, prhistorische und palaoeihnologische Bedeutung der Salzofenhohle im Lichte der letzten Forschungen" (Quartr, 1954, s. 19-58) Ayrca bkz. Lothar Zotz, "Die altstein zeitliche Besiedlung der Alpen u. deren geistigen u. wirtschaftliche Hintergrnde," Sitzungsberichie der Physikahschmcdizinische Soziett ;ti Erlangen, c. 78, 1955-57, s. 76-101 ve zel likle Muler-Karpe, Altsteinzeit, 205, 224-226. Baz arktik halklara ozg kurbanlarla karlatrma iin, bkz. A. Gals. "Kopf-, Schdel-, und I.angknochenopfei" bei Rentiervolkern" (Festseil rift jr P. W. Schmidt, Viyana, 1928, s 231-268) Wilhelm Schmidt de bu sorunu birok kez ele almtr; kr. Schmidt ve dierlen, "Die alteste Opferstelle des altpalaol ithischen Menschen in den Schweizer Alpen" (Acta Ponlificac Acatlemiac Sacnlianini, Vatikan, 6, 1942, s. 269-272); "Das Primitialopfer in der Ur kultur" (Coipiiu Amicorum, Festgabe /ur nii Bcchler, St Gallen, 1948, s. 81-92). Karl Meuli, kemik ygnlanyla ilgili yorumunu "Griechische Op(erbruche"de (Phyllobola fr Paer von der Muhil, Basel, 1945,5. 185-288), zellikle s. 283-287. Paleolitk adaki "kurbanlar" sorunu hakknda, bkz. Oswald Menghin, "Der Nachweis des Opfers im Altpalaolithikum" (Wiener Prllistorische Zeitschrift, XIII, 1926, s. 14-19); H. C. Bandi, "Zur Frage eines Baren- oder Opierkultes im ausgehenden Altpalaolithikum der Alpinen Zone" (Hcivctia Antiqua, Festschrift iin\il Vogt, Zurih, 1966, s, 1-8); S. Brodar, "Zur Frage der Hohlenbarenjagd und des Hohlen brenkttlt in den palohthischen Fundstellen Jugoslawien" (Quartr, 9, 1957, s. 147-159); W Wust, "Die palolithisch-ethnographischen Barenriten u. das Altindogermanische" (Quartr, 7-8, 1956, s. 154-165); Mirko Malez, "Das I'alolithikum der Veternica hohle und der Barenkult" (Quartr, 10/11, 1958/59, s. 7 1 sundu

43

ue\ pe^ uE|mso^ enunsejize!] ipa5a i^Epuise^e ue|uiueieA sajua:>?i saauuofj,, 'aioqx uu3>j '{pA
-CUIUJ3

(ESIUES U U E [ ^ [ B I I

pppAaznp

>|i(o|0ui3 SA uiuisaauguuex (pA z s) ^ejeqes np saiissdru samiuiad sa[ ia sainAEjS sai jns s) ^sanSnuod-coiEieS ansadni aue [3 'ueuy p n u
3 i o n 3nrj

"(P VfZ
A

) u'uauo-sq^oJd P ' P H P
n

PJV,P siuaumaop xnesAnou sas ia au


UB,-] ' I S O I Z B J Q J

-uaauejjai;para aauiAOjj t\ ap anbiqniosiedids-oajcd -uejiuiXeA" cp.BuopMGg) 9 9 5 ] 'BuopaiBa 'sjissdiu A\afj) uv

a]ppzg '(896T ''P


i0

sp oisodtuij z^q eauAy '(1961 ' H A


a A

'ppjuasgy aaapuy SA Opri fjaiaj '(961 'sapSuy so-n-Aapipag) razian J ~H tjipei


UOIJ XIIMST/T 'SUIUIE-J
s u e

vauofynr) luajspg pur> upDA3\ o jjy poy Juoisrip.j 'jjoquinEg y H ->(Biuuri|nq Ep e5>teuA'E>| Jiq uiSuaz apiasa nq '(1961 '

d ) nba{i]\o\o ajjsadiu uo,}


:

-roi/iuSw rrj 'jBzeX luXe :(f3t;6i 'quoMspuouuBi-]) SSUJAIUSUJ pun sSuijuny Jiipi/oamiy -nq
'ISCMZBI^ O]OB

' ( 9 6 1 'suEd) |Piiwpp ?JD, ap 3JFOISIM?J(J 'UEqjnofj-ioia-i y (096T 'Eipucq '-AaS Suj) j_iy 'eipuo-]) Sy n
UBUBS IJI

ti; uv ' ! P 9
ue

3 A

JaSupe^ ('.(z >6\


c

'aBuiiuojAi) pjjaun iJO,p sapais sim a.iinng '|maig pj :uiqauiiaq uapasa n iipEijEiuuni
EJEUA'E^

i i q i\]ies uneq auuazn

ua[iutsaj B.ieEiu aAJE[EiEeiu isaauoqueL *

Z6Z-0LZ ' '6561 't>8 ' 3 & | o u m J i p z ./la^gA. saqasiiBis


3

-Bjnapiou iap [EmupSef un uaqaoubpsix aiQ :JoXipa >IFU iXsuj|ip3 zgs ezuAv ap isauaapsui un,uoS]nEd \ (Z0~L9
s

'I6T 'uaaaaqaQ 'ppunfj opg lusjouoif ui DDfsuompj


J E J E I I U I I E I B UOS

id v?n\dvj$ou uiuuaj>jiiua>(

-i(J3 o?pnJS) _suaqjajqj3zuaqDoif sap joqja^ uinz uaSunqDSioj aiana^j,, 'ipua|uinzg5 UEp -uijEJEi jaSuiuuai-i qdasof BpuiSii uuB[UEAj(Eq pAa
EXBA

'isEiuLiEpjEseX

UIUISEIU|UI>I

uiuue[UEi\jBH Ay pA g f f 's '(8961 'iiseq j ) auismmump T[ '3pei)g

zirq 'Epunsnuo>| uEpueui ia33|iqeop uapiuaX uapiiua[H]uia;i uiueAXeq 'nSzg eiE|DAy ZLl-ZZ -uijcjei
UEM

" '6S6I '01 'itmpro


s

- D J ^'SBdojng i p z u p i s uajai|B iap ui snmsiuEmeqa; pun [[aiuouiajazuaiBg 'ipuapam uep iiBjj iar|5i! i^epuiSEiE
U I Z I U E U I B J a|i
n

iu3Jpi

IAE

EpuijEi >{Ui[oa]Ed Bdnwy

"0Z-68I 'S '(ZS6I 'UEAIA) aujuidj pun anjn>f ..'uaiieiio n nuiy iap saisajuaicg sap aiaiqojj uinz~ 'JiiSiuisiuiDsoS ua||anu ^ I M E | 5 aapuexa|y '(0T"6 s '86 *J!>WDH5) uijeipcs j n e nuiy uap p q pun uinijii|]i|oe[Bdi]y IUI uajeg I U E inqJsuqB^ iaqaipsunx,, -(fr9'ts

'61 i'JiS'i'|o03iij) Suniqana{ag jaqasuoisiqEjd pun iaipsiSoiou


i

-qia ui ijnijuajcg jaQ ziq Ijniune efxuo ^npnso^ ^ifojoma 5uiS[i iE^uq siaddo^ - ^ (IIZ-6K
s

'8961 'uuog iaq unsnSny is 'votdo.njtuy) ^uaqssuaH


LUSQ

u3q3s!qH|gv'ied iap lajdo aiQ ' I S S U U B ^ sauueqof zi]q uPi mnuns p i t s p aiq ap ' p a ^ n iJipei^euiGiXed uajruoS IUXB Ep ucqjnoQ-iwaT (5-8 's 'l6T "8t

pA 1C S '3JJ01SJl(3J(J I|
S) 'SEW^UWJ
5

^Tiliuoisiiiajjf 3px>s / 3p Jiiapia) suno_| ap snna aaAE sauuaiqDpine sanojfj,, ^(-Ol'ST


_

'6T '5 *ot)B|tu?,p suuaissojn/'3)?TO$ u sp s?5y) _sauaaAK) sap sinoj ?Eqo sji-iuo sanb -iqnjoaiEci sai,, '(80 KI " 'l6T '5 'aiSiijodojijjuyx) ^sanbiqii|oa|E,j sa| ia ssuiaAEa S3p S sJno,i sui| !ipEisJe>[ E|Xn]STii luiuiidE]
LE 3A

iuiipi3A uiuuapuinn
s

ISBIEJEIJ

Xqo^ g uaqaspuJBq

CiI-051

'5961 T 'soiawai

-ns n uaqasuiie laq sppEqasuaiEq sap Sunqsqjg 3pniu 3IQ 'uos|nE(j ] z^q EauXy (88 1- miavi i;najNnna nAivn^NVNrffiNiQ

BALANGITA

tarafndan incelendi: "Interpretation altsteinzeitlicher Kunstwerke durch vlkerkundliche Parallelen," Anthmpos, 50, 1955, s. 513-545. G. Charriere konunun marksist bir yorumunu sundu: Les s/gw/iciirions des reprsentations erotiques dans les arts sauvages et prhistoriques (Paris, 1970). Leroi-Gourhan, slup ve zamandizin asndan, paleolik a sanatn bes. evreye aynr: 1) Gelikin Mouster kltr (y. MO 50.000): Burada, "zerlerine dzenli aralklarla entik ler alm ta levhalar" ve kemikler bulunur, ama henz figratif eserler yoktur; 2) lkel d nem (Aurignac a, y. M 30,000): Kire tandan levhalar zerine oyulmu ya da boyan m figrler, "genellikle ne olduklan anlalamayan hayvan ba ve on ayak tasvirleriyle reme organ tasvirlerinin birbirine kantg ok soyut ve ok acemice resimler" bulunur ve daha ge bir tarihte (y, MO 25.000-20,000) buna ok yakn bir sluplatrma iinde insan figr leri grlr: "Bedenin merkezi bolm basa ve ellerle ayaklara gre orantsz bir biimde b yktr, bu da paleoltik ag kadniannn kalalarnn ok byk olduu dncesine yol amtr;" 3) Arkaik dnem (Ge Solut r kltr, y. MO 30.000-25.000): Birok binnci s nf sit alann iermektedir (Lascaux; La Pasiega). "Bu donemde teknik ustalk tamamlanm tr ve resimlerin, yontulann veya oymalarn gerekletirilme kalitesi olaanstdr;" 4) Kla sik dnem (Madeleine kltr, y. MO 15.000-11.000): Bu dnemde bezenmi maaralar azami corafi yaylma ular; biimlerdeki gerekilik ok ilen bir noktaya varmtr; 5) Ge dnem (ge Madeleine kltr, y, M 10,000): Artk maaralar bezenme me kte dir, sanat esas olarak eyalarn zerine tanmtr. "Figurier eski sluplarn son izlerini de yitirmi, hay vanlar biim ve hareketlerde ki doruluun arpc boyutlara ulat bir gerekiliin paras olmulardr. Eya sanat ngiltere, Belika ve isvire'ye kadar kar. M 9 000'e doru gr len ani bir gerileme Yukan paleolitik an sonuna iaret eder, son Madeleine dneminin az saydaki tan beceriksizlik ve ematizm iinde zlp kaybolur" {Les religions de la pthistore, s. 87-88). Simposio de arte rupestre iinde Henn Lhote'un, Leroi-Gourhan ve Laming'in yntemle rini eletirdii iki makalesi yer almaktadr: "La plaquette dite de 'La Femme au Renne,' de Laugene-Basse et son interprtation zoologique" (s, 79-97); "Le bison grav de Sgris, Moustiers-Ste-Marie" (s. 99-108). Leroi-Gourhan'n yorumunun eletirel bir tartmas iin bkz. Ucko ve Rosenfeld, PalaeoUthk Cave Art, s. 195-221. Tarihncesi sanatn smgeselligi ve uslupu ifadeleri konusunda fikir verici gzlemler iin u incelemelere bakmakta yarar var: Herbert Kuhn, "Das Symbol in der Vorzeit Europas," Symbolen, 2, 1961, s. 160-184 ve Walther Matthes, "Die Darstellung von Tier u. Mensch in der Plastik des alteren Palaolith i kum," Symbolou, 4, 1964, s. 244-276. H. Bgouen, N . Gaste rei ve J. Charet'nin Montespan ve Tue d'Aubert magaralan hakkndaki yaynlan Ucko ve Rosenfeld tarafndan tartlmtr, a.g.y., s. 188-198,177-178. Lourdes'daki oyma kaymakta levhann roprodksiyonu iin: Maringer, The Gods oj the Prehistorie Man, ekil 27. La Vache maarasnda (Arege) topraktan karlan bir kemik zeri ne oyulmu sahnenin bir erginlenme treninin tasviri olarak yorumlanmas nerilmitir: bkz. Louis-Ren Nougier ve Romain Robert, "Scne d'initiation de la grotte de la Vache a Allit (Ariege)," Bull, de la Soc. de l'Arigc, c. XX111, 1968, s. 13-98. Resmin ak bir rproduksiyonu 45

|i|NS!-|. NANCI Ali Vh H U U N U : ! . L R A l I l i l - I

tn bkz. Alexander Marshak, The Roots of Civilization (New York, 1972), s. 275, sekil 154. Horst Kirchner, Lascaux'daki mehur maara resminin "samanc!" bir yorumunu nerdi "Ein archologischer Beitrag zur Urgeschichte des Schamanis m us." Ailtropos. 47, 1952, s. 244-286. Bu yorum Karl Narr tarafndan da kabul edildi: "Barenzeremonell und Schama nismus in der alteren Steinzeit Europas" (Soeculiim, 10, 1959, s 233-272), zellikle s. 271. Aynca bkz. Fliade, Le Clin m ansn e (2. bask, 1968), s. 390 vd; A. Marshak, The Roots of Civili zation, s. 277 vd J. Makkay da U Karde magarasdaki "Byk Bycu"yu ayn ynde yorumlad; kr. "Ar Import an Proof to the Prehistory of Shamanism," Alba Regia, 2/3 1963). s, 5-10. Aynca bkz. C. Burgstaller, "Seh aman ist ische Motive unter den Felsbldern in den sterre ichischen Al pen la nde m," Forschungen u. Fortschritte, 41, 1967, s. 105-110, 144-158; H. Myakawa ve A Kollantz, "Zur Ur- und Vorgeschichte des Schamanismus," Zeitschrift fur Ethnulogie, 91, 1960, s. 161-193 (Japon belgeleri iin yararl bir eser) 6. Kadn heykelcikleri hakknda, bkz. E. Saccasyn-Della Santa'nn derledii belgeler: Les fi gures humaines du palolithique suprieur eurasiatique (Anvers, 1947); bunlarn Karl J. Narr'm kaynakasnda kaydedilmi son huluslarla tamamlanmas gerekmektedir: Antatos. c. II, no. 2 [1960], s. 155, dipnot 2 Yorum iin, kr. F. Hanar, "Zum Problem der Venusstauetten m eurasichen Junfpalaoithikum" (P-flliisiorijthf Zeitschrift, e. 30/31. 1939/40, s. 85-156); Karl J. Narr, "Weibliche Symbol-Plastik der alteren Steinzeit" (Auioios, II, 1960, s. 131-1^7), Karl Jettmar - 1 . Paulson, A. Hultkrantz, K. Jettmar, Les Religions arctiques et finnoises iinde (Fr. ev. 1965)- s. 292 (Gerasmov'un Mal'ta'dak -Sibirya- kazlarn zetliyor). Aynca bkz. |. Marger, Vie Gods of Prehistoric Man, s. 153 vd; A [.ero-Gourhan, Les clgons Je Ja prhistoire, s. 87 vd. 13u kik heykeller sanalnn (Narr'm ifadesiyle "Klenplastik") Dou Akdeniz'den gelen etkilerin sonucu olduu talimin edilmektedir; Frasz-Catabrta blge sinde daha ok doac bir slup hkimdir, Dogu ve Kuzeydogu'da ise geometrik emazm kendim kabul ettirmitir. Ama imdilerde Sibirya'nn ge paleoltk ann Moolistan ve Gneydou Asya kltrleri tarafndan etkilendii kabul edilmektedir; kr Jettmar, Les reli gions indiques et finnoises, s. 292. Leroi-Gourhan'n yorumu Ucko ve Rosenleld, Palaeolithic Cave Art. s. 195 vd ve Henn Lhote, " l u plaquette dite de 'La Femme au Renne'." ,Smtj>osio de une rpesfrc iinde, s. 8097'de eletnldi (kr. ayn eser. s. 98-108. Mamg'm bir eletirisi). "X nl" ad verilen slup ve bunun amanzmle liklen hakknda, bkz. Andreas Lommel, 5h uni tn s m." 7'he Beginnings of Art (New York-Toronto, tarihsiz), s. 129 vd. Bu kitap. G leni Andropology, I I , i 970. s. 39-48'de birok yazar taralndan tartld. 7. Alexander Marshak kefini ilk kez "Lunar Notation on Upper Paleolithic Rem.ur.s"de (Scientia. 1964, 146, s 743-745) sundu. Bu ksa makaleyi bir dizi d.la gelikin katk izledi "New Techniques in the Analysis and Interpretation of Mesolihc Notations jr..; >",!,bok 46 (Szkesfehrvar

iWSlANt.ICTA

Art" {Actes du symposium international, cd Emmanuel Atm, Valcanonca, 1970, i . 479-4941; Notations dans les gravures du palolithique suprieur- Nouvelles meiluides d'analvse [Bordeaux, Institut de prhistoire de l'Universit de Bordeaux, Memoire no. 8, 1970): "Le bton de commandement de Moutgandier (Charente). Rexamen au microscope et interprtt ion nouvelle" (l'Anthropologie, 74, 1970, s. 321 -352); "Cogiuuve aspects of Upper Paleolithic Engravmg" (CA, 13, 1972, s. 445-477); "Upper Paleoltihic Notation and Symbol" (ScitritM, 1972, 178, s. 817-828). Bu aratrmalarn sonularm su kitapla zmledi: The Roots ol Gvhzaton: The Cognitive Beginnmgs of Mans lirst Art, Symbol and Noialion (New York. 1972); kr. bizim deerlendirme yazmz, "On Prchstonc Religions," HR, 14. 1974, s. 140-147, zellikle 140-143. "The Meander as a System: The Analysis and Rcognition of Iconographie Units in Up per Paleolithic Compositions" balkl niceleme, Ausirahan Institute of Abronginal Studcs'in Mays 1974'e Canberra'ila yaplan kollokyumuna sunuldu. Yazar bu nemli katknn el ya zs metnini bize sunmak inceliini gsterdi. Halka biimindeki danslara ilikin karlatrmal hr inceleme , bkz. Evci Gasparini. "La danza cireolare degl Slavi" {Rcerche Slavstichc, I , 1952. s. 67-92); ayn yazar, il Matiarcao Slavo. Antroptgia Culturale dc l'rotoslav (Floransa, 1973), s. 665 vd. Kr bizini deer lendirme yazmz. HR, 14, 1974. s 74-78 Amadu Hampate B'nn (kendisi de egmleneillerdendi) Pol obanlarnn aktard gizli miti Germaine Dielerlen tarafndan yaymland: Koumen (Cahiers de l'llomme, Paris, 1961); Henri Lhote hu mit sayesinde 1 loggar ve Tassli'deki baz maara resimlerini yorumlayabldi; kr. "Donnes rcentes sur les gravures et les peintures rupestres du Sahara" (Simposio de Ane Rupestre, s. 27.3-290), s 282 vd. H. von Sicard Afrika tanrs Luwe'mn, MO 8.000'den once Avrupa-Afnkal avclann bir Yuce Tanr'ya olan inancn hl yanstt kansndadr; kr. "Lliwe und verwandte mystische Gestalten." Amhropos, 63/64, 1968/69, s. 665-737, zellikle s. 720 vd. "Kozmogoni dal" mitleri Dou Avrupa'da, Orta ve Kuzey Asya'da, yevl (nler ncesi) Hindistan'da, Endonezya'da ve Kuzey Amerika'da bulgu lanmtr; kr. Eliade. De Zalncm a Gcngis-Kkan (Paris. 1970), bol. III: "Le Diable et le bon Dieu" (s. 81-130). W. Gaerie'nin. "Kosmische Vorstellungen im Bilde prahistonscher Zeit: Erdberg, Him melsberg, Lrdnabel und Wcltstrine" (Anthiopos, 9, 1914, s. 956-979) ince lemes artk eski mitir, ama tkonografk belgelen asndan hl yararldr. Benjamin Ray. Dinka'krda vc Dogon'larda sozur. huyusel-dinscl getnu parlak bir bi imde zmlermstii' "Peri onu at iv t Utterances n Ainean Rituals," HR, 13, 1973, s. 16-35. ("Perlormave Uterances" deyimi ngiliz filozof 1. L. Austin'e aittir).

I I . BLM

E N UZUN DEVRM: TARIMIN KEF -MEZOLTIK V E NEOLTK ALAR-

8. Kayp C e n n e t M 8000'e d o r u buzul ann sona ermesi Avrupa'nn A l p ler'in kuzeyinde kalan kesiminin i k l i m i n i , manzarasn, dolaysyla flora ve fa unasn k k t e n deitirdi. Buzullarn geri ekilmesi, faunann kuzeye d o r u g etmesine yol at. Kuzey kutbuna yakn blgelerdeki b o z k r l a r n yerini yava ya va ormanlar ald. Avclar av, zellikle de rengeyii srlerini izlediler, ama fa u n a n n azalmas onlar gl kylarna ve sahillere yerlemeye ve balklkla ge i n m e y e zorlad. Sonraki binyllar boyunca gelien yeni k l t r l e r mezolitik teri miyle ifade edildi. Bu k l t r l e r i n , Bat Avrupa'da st paleolitik an g r k e m l i yaratmlarna gre daha yoksul o l d u u akt. Buna karlk G n e y b a t Asya'da, zellikle de Filistin'de mezolitik ag bir eksen o l u t u r d u : lk hayvanlar bu d nemde evcil leti r i i d i ve t a r m balad. A v r u p a ' n n kuzeyinde rengeyii s r l e r i n i izleyen avclarn dinsel uygulama lar i y i bilinmiyor. A. Rust, Hamburg y a k n n d a k i Stellmoor g l c n n balk lar i i n d e o n i k i rengeyiginin kalntlarn b t n halinde b u l d u ; hayvanlar g s kafeslerinde veya k a r n l a r n d a talarla suya batrlmt. Rust ve dier yazarlar b u olguyu bir tanrya, b y k olaslkla Yabanl Hayvanlarn Efendisi'ne sunulan i l k av kurbanlan olarak y o r u m l a d l a r . Ama H . Pohlhausen, Eskimolann et stoklarn gl ve nehirlerin buzlu sularnda sakladklarn hatrlatt.' Bununla birlikte, Pohlhausen'in de kabul ettii gibi, b u ampirik aklama baz stoklarn gerisindeki d i n sel niyet olasln da d l a m y o r d u . Gerekten suya b a t r a r a k kurban etmenin varl Kuzey Avrupa'dan Hindistan'a kadar ok geni bir lekte ve farkl d nemlerde k a n t l a n m t r .
:

Mezolitik avclar Stellmoor g l c n b y k olaslkla "kutsal m e k n " olarak g r y o r l a r d . Rust, balklarn iinde eitli nesneler buldu; Tahta oklar, kemik

A. Rust, Die a l l - und mittelsteinzeitlichen Funde von Stellmoor; H. Mller-Karpe. Htindifurfi der Vorgeschichte, c. 1, s. 224 vd; H. Pohlhausen, "Zum Motiv der Rentierversenkung," s 988-989; J. Maringer, "Die Opfer der palaol i tischen Menschen," s. 266 vd. Krs. A. Closs, "Das Versenkungsopfer," birok yerde. 48

EN U7.UN DEVRM. TAKIMIN KI'SPI

aletler, rengeyii boynuzundan yaplm baltalar. Bat A v r u p a ' n n baz gl ve gl c k l e r i n d e bulunan t u n a ve demir a nesneleri gibi, bunlar da herhalde s u n g u l a r d . K u k u s u z i k i grup nesne arasna be binyldan uzun bir sre g i r m i tir, ama b u dinsel u y g u l a m a n n srekliliinden k u k u dvyulamaz. Saint-Sauveur ad verilen su p n a r n d a ( C o m p i g n e O r m a n ) neolitik aa ait a k m a k t a l a n (bi linli olarak k r l m l a r d , b u da o n l a r n ex-voto {adak} o l d u u n u n iaretiydi), Galyallar ve Galya-Romahl ar ana ve ortaadan g n m z e dek uzanan dne me ait nesneler b u l u n d u . Bu r n e k t e , Roma m p a r a t o r l u g u ' n u n kltrel etkisine
3

ve zellikle de kilisenin srekli yinelenen yasaklamalarna r a m e n , bu uygulama nn s r d n gz n n d e tutmak gerekir. Bu r n e k bal bana ilgi ekicidir; ama bunun yan sra paradigmatik bir deeri de vardr: "Kutsal m e k n l a f ' n ve baz dinsel u y g u l a m a l a r n srekliliini m k e m m e l bir b i i m d e y a n s t m a k t a d r . Rus t, yine Stellmoor'un mezolitik k a t m a n n d a , tepesine bir rengeyii kafatas y e r l e t i r i l m i a m aacndan bir direk b u l d u . Maringer'a gore b u dinsel amal direk muhtemelen ritel yemeklerine iaret etmektedir; rengeyiklerinin etleri ye niyor ve kafalar tanrsal bir varla sunuluyordu. Rust, Ahrensburg-HOpfen

bach 'm \>a knn da, M 10.000'e tarihlendirilen bir mezolitik yerleimde, b i r gl c n dibinden 3,5 metre u z u n l u u n d a , kabaca y o n t u l m u bir st gvdesi kard: Bu yontuda bir kafa, uzun bir boyun ve kefi yapan yazara gore temsil eden uzun yarklar ayrt edilebiliyordu. kollar

Bu "put" glce d i k i l m i t i , ama Anlalan,

evresinde ne bir kemik yn ne de herhangi bir nesne bulunabildi.

yapsn belirlemenin olanakszlna k a r n , d o a s t bir varln tasviri sz ko nusuydu.


4

Rengeyii avclarna ilikin bu belgelerin yetersizliiyle

karlatrldnda,

spanyol Levant 'nn* maara resmi sanat d i n tarihisine hatr saylr bir malze me s u n m a k t a d r . st paleolitik an doac maara resimleri "spanyol Levant'nda" kat ve biimci geometrik bir sanata d n r . Sierra M o r e n a ' n n kayalk d u v a r l a r birka izgiye i n d i r g e n m i insan ve vahi hayvan suretindeki figurler

(zellikle de geyikler ve dag keileri) ve farkl iaretlerle (dalgal eritler, daire-

M. Eliade, Dinler Tarifime Giri, ev. Lale Arslan, Kabala, 2003, s. 206). A. Rust, Die j'ungpaldol/tiscfe Zeitanlangen von Ahrensburg, s. 141 vd: J. Mannger, "Die Op fer der palaolirischen Menschen," s. 267 vd; H. Muller-Karpe, Handbuch d. Vorgeschichte, c. 11, s. 496-497 (no. 347) bu nesneyi bir "put" olarak kabul etme konusunda tereddt ldr.

* spanyol Levam veya Levante: Dou spanya'da blge -yn. 49

D N S E L N A N L A R VI- D U b U N a i l . L K T A K I M I - 1

ler, noktalar, gneler) kapldr. Hugo Obermaier insan b i i m i n d e k i


5

figrlerin.

Azil k l t r n n boyal akl talarna zg resimlere yakn o l d u u n u g s t e r d i . Bu uygarlk ispanya'dan trediine gre, kayalk duvarlardaki ve akl talanrda k i insan tasvirlerinin benzer anlamlar olmalyd. Bunkvr, bir yaznn u n s u r l a r veya b y l iaretler saylan fallus simgeleri diye akland. Avustralya t/urung a l a r y l a karlatrma ise daha ikna edici g z k m e k t e d i r . Genellikle tatan yap lan ve eitli geometrik desenlerle sslenen b u rtuel nesnelerinin, atalarn m i s t i k bedenini temsil ettii bilinmektedir, Tjuntng'lar maaralarda saklanr veya baz kutsal yerlere g m l r ve gen erkeklere ancak erginlenmeleri sona erince veri lir. Arandalar arasnda baba oluna u szlerle seslenir: "ite kendi bedenin; sen yeni bir d o u m l a ondan ktn," veya "Bu senin kendi bedenin. Sen bir nceki ha yatnda uzak lkelere yolculuk ederken ite b u ataydn. Sonra dinlenmek iin kut sal maaraya i n d i n . "
0

Mas d'Azil'in resimli akl talar, fju unga'larnkine benzer bir ileve sahipse, k i bu olasdr, b u n l a r yapanlarn Avustralyallarla benzer d n c e l e r i paylap paylamadklarn bilmeye olanak yoktur. Ama Azil akl talarnn dinsel bir an lamlar o l d u u n d a n k u k u duyulamaz. svire'deki Birsek m a a r a s n d a neredeyse hepsi p a r a l a n m 133 boyal akl ta b u l u n m u t u r . Bunlar d m a n l a r n veya maaray sonradan igal edenlerin krdklar varsaym akla yakn g r n m e k t e dir. Her i k i durumda da b u nesnelerde mevcut buysel-dinsel g c n yok edilme sine allmt. Herhalde spanyol Levant'nn maaralar ve duvar r e s i m l e r y l e s s l e n m i yerleri, kutsal m e k n l a r d , insan tasvirlerine elik eden gnelere ve dier geometrik iaretlere gelince, o n l a r n anlam gizemini k o r u m a k t a d r . ' Tarih nce sinde ki atalar i n a n c n n k k e n i n i ve geliimini saptayabilecek hibir olanaa sahip deiliz. Etnografik k o u t l a r n d a n yola karak fikir y r t l d n de, bu dinsel b t n n d o a s t varlklara veya Yabanl Hayvanlann Efendisine

inanmakla bir arada var olmaya uygun o l d u u sonucuna varlabilir. Mitsel atalar

Fransz Pireneleri'nde bir maara olan Mas d'Azil yerleiminden hareketle bu ismin veril dii ava ve balk uygarl. M. Eliade, Religions australiennes (1972), s. 100 vd. Avustralyallann inanlarna gore, atann "mistik bedeninde" (ijuranga) ve ruhunun g ettii adamda ayn anda var olduu grlmektedir. Ayrca toprak altnda ve "ocuk ruh" biiminde de var olduunu eklemek gerekir (a.g.y., s. 60).

Hem Avustralyallarn, hem de birok Gney Amerika kabilesinin, mitsel atalannn yldz lara dntne veya gnete ve yldzlarda oturmak zere gokyuzune ktna nandklann hatrlatalm. 50

[N UZUN DrVRtM' TARIMIN KtiM'I

d n c e s i n i n paleoliuk insanlarn dinsel sistemi iinde yer a l m a m a s iin bir ne den yoktur: Avc toplumlara ozgu kken mitolojileriyle - d n y a n n , avn, insa nn, l m n k k e n i - u y u m iindedir. Ayrca b t n yerkreye yaylm ve mito lojik adan bereketli bir dinsel dnce sz konusudur, n k en k a r m a k l a r da dahil olmak zere (Hinyn Budizmi hari) b t n dinlerde s r m t r . Arkaik bir dinsel d n c e baz d n e m l e r d e ve belli zel koullarn etkisiyle beklenmedik bir b i i m d e serpilip geliebilir. Mitsel ata d n c e s i n i n ve atalar t a p m n m Avru pa'da mezolitik aa egemen o l d u u d o r u y s a , Maringer'in d n d g i b i ,
s

bu

dinsel y a p n n n e m i , uzak atalarn bir tr "avclar cenneti"nde yaadklar buzul ann amsyla aklanabilir. Gerekten de Avustralyallar m i t o l o j i k atalarnn altn ada, avn ok bol o l d u u , i y i ve k t k a v r a m l a r n n b i l i n m e d i i bir yer yz cennetinde yaadklarn dnrler,*
1

Avustralyallarn baz bayramlarda,

kanunlar ve yasaklar askya alndnda yeniden o l u t u r m a y a altklar ite bu "cennet gibi" d n y a d r .

9. a l m a , Teknoloji ve imgelem D n y a l a r D a h a nce de sylediimiz g i b i , Yakndou, zellikle de Filistin'de mezolitik ag, i k i uygarlk t r arasnda, avc ve toplayc uygarlkla tahl ekimine dayal uygarlk a r a s n d a b i r gei dne m i olma niteliini korurken, dier yandan da yaratc bir d n e m e iaret eder. F i listin'de st paleolitik avclarn uzun sre maaralarda yaadklar anlalmakta dr. Ama aka yerleik bir hayat seenler, Natuf
10

k l t r n n tayclar o l

m u t u r . Onlar hem maaralarda hem de ak havadaki yerleimlerde y a y o r l a r d (ilerinde ocaklar da olan, daire biiminde k u l b e l e r d e n o l u m u bir k y n orta ya karld Einan'da o l d u u gibi). Natuflular yabani tahllarn besin olarak n e m i n i kefetmilerdi; onlar tatan oraklarla biiyor ve tanelerini bir tokmakla dibekte d v y o r l a r d .
11

Bu tarma d o r u atlm b y k bir a d m d . Hayvanlarn

evcilletirilmesi de mezolitik ada balad (yaygnlamas ancak neolitik a g m bana d o r u gerekleti): y. M 8000'de Zevi Cemi-anidar'da k o y u n , y. M 7000'de r d n ' d e , Eriha'da teke ve y. M 6500'de domuz; y, M 7500'de Ingil-

A.g.y,,s. 183, Elinde, Religions australiennes, s. 57. Bu mezolitik halkn ilk kez ortaya karld Vadi en-Nattuf, Emmanuel Anati, Palestine Before the Hebrews, s. 49 vd; Mller-Karpe, Handbuch, c. 11, s 245 vd; R. de Vaux, Histoire ancienne d'Isral, c 1, s 41 vd. 51

10

11

WNSfil, NANLUi \T [lUiUKCH.Eli l'AKHll - I

tere'de Stan Carr'da kpek. " Bugdaygil e k i m i n i n balamasnn i l k s o n u l a r , Na1

tuflularm da ayrt edici zelliklerini o l u t u r a n , nfusun genilemesi ve ticaretin gelimesinde kendini gsterdi. Avrupa mezolitiginin desen ve resimlerine zg geometrik e m a t i z m d e n fark l olarak, Nat utlularn sanat doacyd: Hayvan heykelcikleri ve k i m i zaman ero tik pozlarda insan heykelcikleri b u l u n d u . " Faillis b i i m i n d e o y u l m u birok d i bek t o k m a n n cinsel simgeselligi o kadar "aktr" k i , b u n l a r n bysel-dinsel a n l a m n d a n k u k u duyulamaz. Paleolitik Natuf k l t r n d e i k i mezar biimi b i l i n i y o r d u (a- b t n bedenin kvrlm bir d u r u t a topraa verilmesi; b- kafataslarnn g m l m e s i ) ve bunlar neolitik ada da devam edecekti. Einan'da g m l bulunan iskeletler h a k k n d a ,
14

cenaze treni srasnda bir insan kurban edildii varsayld; ama bu ritelin anla m bilinmemektedir. Kafatas ynlarna gelince, Natufta ortaya karlan bu bu luntular Bavyera'daki Offnet'te ve Vvurttenbrg'daki Hohlenstern maarasnda

kefedilen ynlarla karlatrld: Bu kafataslarnn hepsi (belki de kelle avclar veya yamyamlar tarafndan) katledilmi bireylere a i t t i .
15

Her i k i durumda da bysel-dinsel bir davrann sz konusu o l d u u sylene bilir, n k kafa (baka bir deyile beyin) "ruhun" b u l u n d u u yer olarak g r l yordu. Dler ve esrime veya yar-esrime deneyimleri sayesinde, m o d e m diller de "ruh," " t i n , " "nefes," "can," "ikiz," vb terimlerle anlan, bedenden bamsz bir unsurun varl anlalmt. Bu "tinsel" unsur (baka t r l adlandrlamaz, n k ancak imge, g r , "hayalet," vb tarznda alglanabiliyordu) b t n bedende vard; bir anlamda bedenin "ikizi"ni o l u t u r u y o r d u . Ama "ruh" ya da "tin"in bu l u n d u u yer olarak beynin seilmesi, n e m l i sonulara yol at:"' Bir yandan kur
u

Btn bu tarihler karbon analizleri sonucunda bulunmutur. Hayvanlarn evcilletirilmesi hakknda bkz. Mller-Karpe, a.g.y., c. 11, s. 250 vd. Ksa bir sure nce Yukar Nil vadisin de, M 13000'e ta dillendirilen ve beslenmesi tahla dayal, neolitik ncesine ait bir yer leim bulundu. Kr. Fred Wendorf, S. Rushdi ve R. Schld, "Egyptian Prehistory: Some New Concepts" {Science, say 169, (1970), s. 1161-1171).

13

rnein bkz. Ain Sakhri'de bulunan heykelcik; Anai, a.g.y., s. 160. imdi bkz. Jacques Cauvin, Religions tcolithiques, s. 21 vd. Bu mezarlardan biri dnyann en eski megalit ant olarak kabul edilebilir; Anati, a.g.y., s. 172. Einan hakknda, kr Muller-Karpe, 11, s. 349, Anati, a.g.y., s. 175; Maringer, Tfe Gods of The Prehistoric Men, s. 184 vd. Aynca bkz. Ml ler-Karpe, Hfliuibtcl, c. 1, s. 239 vd. Ve bu yalnzca tanhincesinde paylalan inanlar asndan geerli deildir. Yunanlar da ruhun (ve daha sonra Kroton'lu Alkmeon'la birlikte, spermin) kafada olduuna 52

14

16

N U7-UN DI-VRIM. TAKMN KLS.H

b a n n beynini yiyerek onun "tinsel" unsurunun da z m s e n d i g i n e i n a n l y o r d u ; dier yandan kafatas bir g kayna olarak t a p m nesnesine d n m t . Mezolitik t a r m n dnda baka b u l u l a r da yer ald; b u n l a r n en n e m l i l e r i ip, a, olta inesi ve o l d u k a uzun yolculuklara dayanabilen teknelerin r e t i m i y d i . Daha n c e k i dier bulular (tatan aletler, kemik ve geyik boynuzundan ilen m i eitli nesneler, hayvan derisinden yaplm giysiler ve adrlar, vs), neolitik ada s o n u l a n d n l a c a k olanlar (ncelikle mlekilik) gibi, b t n bu yenilikler de mitolojilere ve yar-mitolojik masa 11 atrmalara yol at, k i m i zaman da ritel davranlarn temellerini att. Bu b u l u l a r n ampirik deeri ortadadr. Ama o ka dar n e k m a y a n bir dier olgu, maddenin farkl v a r o l u biimleriyle kurulan

yaknln balatt imgelem etkinliinin n e m i d i r . Bir a k m a k t a m iler veya ilkel bir ineyle alrken, hayvan postlarn veya tahta paralarn birbirine ek

lerken, bir olta inesi veya ok temreni hazrlarken, kilden bir heykelcii yoururken, imgelem, gerekliin farkl dzeyleri arasnda beklenmedik benzerlikler ortaya karr; aletler ve nesneler saysz simgesellik y k l e n i r , alma dnyas zanaatkarn dikkatine uzun saatler boyunca el koyan k k e v r e n - anlam bak m n d a n zengin, gizemli ve kutsal bir merkez haline gelir. Maddeyle kurulan yaknlk iinde yaratlan ve srekli zenginletirilen imge lem d n y a s , eitli tarihncesi k l t r l e r i n figratif veya geometrik y a r a t m l a r n da yeterince kavranamaz. Ama bu dnyaya kendi hayal g c m z n deneyimleriy le eriebiliriz. O uzak d n e m l e r d e y a a m insanlarn v a r o l u u n u "anlamamz"

asl salayan, imgelem etkinlii d z e y i n d e k i b u srekliliktir. Ama tarihncesi i n s a n n imgelem etkinlii, m o d e m t o p l u m l a r n insanndan farkl olarak, m i t o l o j i k bir boyuta da sahipti. leride greceimiz dinsel geleneklerde karmza kacak ok sayda d o a s t varlk ve mitolojik olay b y k olaslkla ta devrinin "keif le r i " n i temsil etmektedir,

10. Paleolitik Avclarn M i r a s Mezolitik ada gerekletirilen ilerlemeler paleolitik halklarn k l t r e l birliine son verip, uygarlklarn balca ayrt edici zellii haline gelecek eitlilik ve farkllklar balatr. Paleolitik avc toplumla rn kalntlar snr blgelerine veya zor eriilen yerlere kaymaya balar: l, b y k ormanlar, dalar. Ama paleolitik t o p l u m l a r n bu uzaklama ve yaltlma s reci, avcya zg t a v n n ve tinselliin yok olmas a n l a m n a gelmez. G e i m kayna

klanyordu. Kr. Onians, Or/gins of European Thought, s 107-108, 115, 134-136 vb. 53

niNsLU. 1NANC1.AU V I L D U U N C n i:K IARH-11 -1

g olarnk av, tarmc toplumlarda da srer. Tarm ekonomisine etkin bir biimde katlmay reddeden belli sayda avc koyu savunma iinde kullanlm olabilir;

nce yerleik insanlar hrpalayan ve ekili tarlalara zarar veren yaban hayvanlara kar s r d r l e n bu savunma, daha sonralar r n l e r i alan etelere y n e l m i ola bilir, i l k askeri r g t l e n m e l e r de kyleri koruyan bu a v c - m u h a h z g r u p l a r n d a n k m olabilir. Aada greceimiz gibi, savalar, fatihler ve askeri aristokra siler paradigmatik avc s imgesel ligin i ve ideolojisini s r d r r l e r . Dier yandan gerek ekicilerin gerekse obanlarn kanl kurbanlar son tahlilde avcnn av l d r m e s i n i n yinelenmesidir. Bir ya da i k i milyon yl boyunca insa n n (en a z n d a n erkein) varolu biimiyle i ie gemi bir tavr kolay kolay yok olmaz. Tarm ekonomisinin zaferinden binlerce yl sonra, ilkel avcnn \Vdtanscha-

tung'u* tarihte yeniden hissedilecektir. Gerekten de Hint-Avrupallarn ve T r k Moollarn akn ve fetihleri, en m k e m m e l avc olan yrtc etobur simgeleriyle r t r , Hint-Avrupa askeri tarikatlarnn (Mannerbnde) yeleri ve Orta As

ya'nn gebe svarileri saldrdklar yerleik halklara kar b o z k r n e t o b u r l a r n veya iftilerin s r hayvanlarn avlayan, boan ve paralayan yrtc etoburlar gibi d a v r a n y o r l a r d . ok sayda Hint-Avrupa ve T r k - M o g o l kabilesi avc hay van isimleri ( i l k srada kurt) almt ve vahi hayvan suretindeki bir mitsel ata n n soyundan geldiklerini kabul e d i y o r l a r d . Hint-Avrupailarn askeri erginlen me trenlerinde rimel olarak kurta d n m yer alyordu: Paradigmatik sava bir yrtc etoburun tavrn sahipleniyordu. Dier yandan yabanl bir h a y v a n n i z i n i n s r l m e s i ve l d r l m e s i bir topra n fethinin (Landnma) ve bir devletin k u r u l u u n u n mitolojik modeli haline gel birbi

d i . " Asurlular, ranllar ve T r k - M o g o l l a r d a avlanma ve sava teknikleri riyle

kartr ila bilecek kadar b e n z e m e k t e d i r . Asurlularn ortaya kndan mo

dern an balangcna kadar Avrasya'nn her yerinde av hem en m k e m m e l ei t i m i hem de h k n d a r l a n n ve askeri aristokrasilerin gzde sporunu o l u t u r u r . Zaten avcnn yaama b i i m i n i n yerleik ekicilerin yaama biimi karsndaki masals saygnl b i r o k ilkel halkta hl s r m e k t e d i r ,
18

Hayvan dnyasyla b i r

* Dnya gr - y n . " Afrika'da ve baka yerlerde, erginlenme trenlerinde ve yeni bir el baa getiinde "av rtueli" yaplr.
1 9

Karakteristik bir rnek' Kolombiya'da ki Desanalar, besinlerinin %75'im balklktan ve bahecilikten sagiasalar da, avc olduklarn iddia ederler; onlarn gznde srdrlmeye 54

UN U7.UN HfiVRIM. TARIMIN KLSH

t r mistik sembiyoz iinde geirilmi y z binlerce yl, silinmez izler b r a k m tr. stelik "orji" t r esrime, av i i yiyen paleohomidiyenlerin dinsel tav rn yeniden gncelletirme g c n e sahiptir; bu, Yunanistan'da Dionysos'a tapan lar arasnda (bkz. 124) veya XX. yzyl b a n d a Fas'taki s v i y e ' tarikatnda g rlmtr.

11. Yenebilir Bitkilerin Evcilletirilmesi: Kken M i t l e r i Kylerin kefinden nce v a r o l d u u 1960'tan beri biliniyor. Gordon Childe'm

tarmn "neolitik

devrim" adn verdii olgu, M O 9000-7000 arasnda aamal olarak gerekleti. Ksa bir sre ncesine kadar, d n l d n n aksine budaygillerin e k i m i ve hayvanlarn evcilletirilmesinin mlekilik r e t i m i n d e n nce geldiini de b i l i yoruz. Gerek anlamyla t a n n , yani tahl ekimi Gneybat Asya ve Orta Ameri ka'da geliti. Y u m r u l a r n , kklerin ve kksaplarn bitkisel r e m e s i n e bal olan " b i t k i ekimi"nin Amerika'nn ve Gneybat Asya'nn nemli tropikal ortaya kt anlalyor. Bitki e k i m i n i n antik a ve tahl ekimiyle ilikileri h e n z yeterince b i l i n m i yor. Baz etnologlar b i t k i e k i m i n i n tahl ekiminden daha eski o l d u u n u kabul et me eiliminde; dierleri ise aksine b i t k i ekiminin t a r m n daha yetersiz bir takli d i n i o l u t u r d u u k a n s n d a . Bu konudaki az sayda kesin bulgudan b i r i n i G n e y Amerika'da yaplan kazlar salad. Venezuela'daki Rancho Peuda ovalarnda ve Kolombiya'da k i Momil'de msr ekimi k a t m a n n n altnda bir manyok' ' ekiminin
1

ovalarnda

kalntlar kefedildi; demek k i b u b i t k i n i n ekimi daha eskiye aitti- " Ksa bir sre
1

nce b i t k i ekiminin eskiliinin yeni bir kant Tayland'da g n na karld: Bir maarada ("Hayaletler maaras") yetitirilmi fasulyeler ve tropikal bitki

kkleri topraa g m l m t ; yaplan karbon analizleri b u n l a r n y. M O 9.000'e tarihlendirilebilecegini g s t e r i y o r d u .


20

deen tek hayat avclktr. Sid Mutammed b. s (lm. y. 1524) tarafndan kurulmu bu tarikatn cezbeli ayinleri srasnda mritler i i akrep yutar veya cam yerler ya da vcutlarna i batnrlard. Kimi zaman ise henz derisi yzlmemi koyun veya keileri lgnca paralayp i i yerlerdi. Ayrntl bilgi iin bkz. slam Ansiklopedisi, "sviye" maddesi -yn.
v

Kaln ve etli kkleri olan tropikal bir bitki -yn. David R. Harris, "Agricultural Systems, Ecosystems and The Ongins of Agnculture," The Domestication and Exploitation o/ Plants and Animals iinde, s. 12. William Solhein, "Relics from Two Diggings Indicate Thais Were The First Agrarians," New York Times. 12 Ocak 1970. 55

19

2 0

NSFI. NANLAR VE [lSUNCkLEH TARH [ - 1

T a r m n kefinin uygarlk tarihindeki n e m i zerinde fazla durmaya gerek yok. frisan kendi besininin reticisi olunca, atalarndan kalma d a v r a n b i i m i n i deitirmesi gerekti. ncelikle daha paleolitik ada kefedilmi z a m a n hesapla ma tekniini m k e m m e l l e t i r m e l i y d i . Artk kaba bir ay takviminin yardmyla

gelecekteki baz tarihlerin d o r u l u u n d a n e m i n olmak ona yetmiyordu. Bundan byle ekici, uygulamaya g e m e d e n aylar ncesinden balayarak tasarlarn geli tirmek, daha ileri bir tarihte elde edilecek sonuca, yani mahsule ulamak iin b i r d i z i k a r m a k etkinlii kesin bir sraya gre uygulamak z o r u n d a y d ; stelik gele cekteki b u s o n u ilk zamanlar hi de kesin deildi. Ayrca b i t k i ekimi eskisinden daha farkl ynlendirilen bir i b l m n gerektirdi, n k geim aralarnn sa l a n m a s n d a k i balca sorumluluk artk kadnlara d y o r d u . T a n n n insanln dinsel tarihi asndan getirdii s o n u l a r da en az b u kadar n e m l i y d i . Bitkilerin evcilletirilmesi eskiden eriilemeyen bir varousal d u r u m yaratt ve dolaysyla k i m i deerleri altst edip, k i m i yeni deerler yaratarak onneolitik insann manevi d n y a s n kkten deitirdi. Biraz ileride tahl e k i m i n i n zaferiyle gelen bu "dinsel devrinTi zmleyeceiz. imdilik i k i tarm trnn

k k e n i n i aklayan mitleri hatrlatalm. Yenilebilir bitkilerin ortaya kn ekici lerin nasl akladn r e n i r k e n , ayn zamanda o n l a r n tavrlarnn dinsel ge rekelerini de r e n m i olacaz. Kken mitlerinin o u n l u u ya b i t k i ya da tahl eken ilkel halklardan derlen d i . (.Evrim geirmi k l t r l e r d e b u mitlere az rastlanr veya bunlar k i m i zaman k k l bir yeniden yoruma uratlmtr). Yaygn bir izlee g r e , y u m r u l u bitki ler ve meyvesi yenilebilir aalar (hindistancevizi aac, muz aac vb) l d r l m bir t a n r d a n d o m u l a r d . Bu konuda en m e h u r r n e k Yeni Gine adalanndan Ceram'dan gelmitir: Yar-tanr bir gen kzn, Hainwele nin p a r a l a n m ve g m l m bedeninden o zamana dek bilinmeyen bitkiler, ilk bata da y u m r u l u bitkiler biter. Bu ilk cinayet insanlk d u r u m u n u k k t e n deitirmi, n k cinsel l i k ve lm getirmi ve hla geerli dinsel ve toplumsal k u r u m l a n o l u t u r m u tur. Hainuwele'nin l d r l m e s i yalnzca b i r "yaratc" l m deildir, tanrann insanlarn hayatnda ve hatta l m l e r i n d e srekli var o l m a s n salamaktadr.

O n u n bedeninden kan bitkilerle beslenmek aslnda tanrsalln znden beslen mek a n l a m n a gelmektedir. Bu k k e n m i t i n i n paleolitik ekicilerin dinsel hayat ve k l t r asndan ne m i z e r i n d e fazla durmayacaz. B t n sorumlu etkinliklerin (erginlenme trenle r i , hayvan veya insan k u r b a n l a r , y a m y a m l k , cenaze trenleri vb) gerekte ilk ci-

56

t N UZUN DEVRM: TARIMIN Kt>H

nayeti anma trenleri olduklarn sylemekle y e t i n e c e i z /

T a r m c n n varoluu anlaml

nu salayan ve tamamen b a n almasn bir cinayetle birletirmesi dr; avc t o p l u m l a r n d a kan d k m e n i n s o r u m l u l u u tekinin,

yani bir "yaban-

c ' n n srtna y k l e n i r . Avcnn bu tavr anlalmaktadr: l d r l e n h a y v a n n (da ha d o r u s u "ruhunun") i n t i k a m n d a n korkmakta veya Yabanl Hayvanlarn Efendisi'nin karsnda kendini aklamaktadr, Paleolitik ekicilere gelince, ilk cinayet m i t i k u k u s u z insan k u r b a n gibi kanl ayinleri ve yamyaml ama b u n u n ilk dinsel erevesini belirlemek g t r . Benzer bir mitolojik izlek, besleyici bitkilerin -gerek y u m r u l u bitkiler gerek se t a h l l a r - k k e n i n i , bir tanrnn ya da m i t o l o j i k bir atann dk ve kirlerine balar. Bu besinlerden yararlananlar, onlarn tiksinti verici kaynan kefedince, sz konusu tanry l d r r l e r ; ama onun tlerine uyarak bedenini paralar ve p a r a l a n g m e r l e r . Yenilebilir bitkiler ve dier tarm u n s u r l a r (tarm aletleri, ipek bcekleri vb) o n u n cesedinden b i t e r . " Bu mitlerin a n l a m a k t r Yenilebilir bitkiler, bir ilahn bedeninden tredik lerine gre ( n k dklar ve kirler de ilahi ze dahildir) kutsaldr. Beslenen i n san son tahlilde tanrsal bir varl yemektedir. Yenilebilir b i t k i , hayvanlarn ak sine d n y a d a "verili" deildir, b u rnekte ilkel bir dramatik olayn, bir cinayetin rndr. Bu besin teolojilerinin s o n u l a r n ileride greceiz. Alman etnolog E. jensen, Hainuvvele m i t i n i n paleolitik an y u m r u l u b i t k i ekicilerine zg o l d u u k a n s n d a y d . Tahl t a n m n n kkenine ilikin mitler ise ezeli hrszl sahneye tarlar: Tahllar vardr, ama g k t e d i r , tannlar tarafndan kskanlkla k o r u n m a k t a d r ; uygarlk taycs bir kahraman g k y z n e k a r , birka t o h u m ele geirir ve insanlar bunlarla dllendirir. Jensen b u i k i m i t o l o j i t r n e , "Hainuvvele" ve "Prometheus" adlarn veriyor ve onlar srasyla paleoli t i k ekiciler ( b i t k i e k i m i ) uygarl ve tam anlamyla t a r m uygarlyla (tahl eki m i ) i likilen d i r i y o r d u . " Bu a y n m n d o r u l u u n a k u k u yoktur. Bununla b i r l i k t e
3

dorulamaktadr,

i k i t r k k e n m i t i a r a s n d a k i a y n m jensen'in d n d kadar kat deildir; n k b i r o k mit tahllarn ortaya kn l d r l e n bir ilk varlktan hareketle ak lar. T a r m c l a n n dinlerinde tahllarn k k e n i n i n de ilahi o l d u u n u ekleyelim; ta hllarn insanlara hediye edilmesi k i m i zaman g k y z (veya hava) tanrs ile

21

Krs. M. Eiiade, Aspects du mythe, s. 132 vd. Bkz. Atsuhiko Yoshida, "Les excrtions de la Desse et l'origine de l'agriculture." Krs. E. Jensen, Dasrehgiose Wehb/l einesfruhen Ktiltur, s. 35 vd; ayni yazar, Mythes et cul tes chez ks peuples primitifs, s. 188 vd. 57

2 1

2 3

DNSEL INANCIAR VE DNCELER TARH - t

Yeryz Ana arasndaki bir kutsal evlilii (hieros gomos) veya cinsel b i r l e m e y i , l m ve dirilii ieren m i t o l o j i k b i r dramla iliklendirilir.

12. Kadn ve Bitkiler. Kutsal M e k n ve D n y a n n D z e n l i Aralklarla Y e n i l e n m e s i T a r m n kefinin i l k ve belki de en nemli sonucu paleolitik avcla rn d e e r l e r i n d e bir krize yol aar: Hayvan dnyasyla dinsel nitelikteki ilikile r i n yerini, insan ile bitkiler arasndaki mistik d a y a n m a ad verilebilecek olgu alr. O zamana dek hayatn zn ve kutsalln kemik ve kan temsil ederken, artk b u deerleri sperm ve kan canlandracaktr, Aynca k a d n ve diiliin kutsal l i l k sraya geer. Kadnlar b i t k i l e r i n evcilletirilmesinde belirleyici bir r o l oynadklar iin, ekili tarlalarn sahipleri olurlar ve b u da o n l a r n toplumsal ko n u m u n u y k s e l t i p , anayer* gibi zgl kurumlar yaratr, yani koca einin evinde oturmak zorunda kalr. T o p r a n bereketi k a d n dogurganlgyla uyumludur; dolaysyla mahsuln

b o l l u u n d a n k a d n l a r sorumlu olur; n k yaratmn "srrn" onlar bilmektedir. Burada dinsel b i r sr sz konusudur; nk hayatn k k e n i n i , besini ve l m y n e t m e k t e d i r . Toprak kadnla zdeletirilir. Daha ileri tarihlerde, saban kefe dildikten sonra, t a n m almas cinsel birlemeyle zdeleecektir.'' Ama binler
4

ce yl boyunca Yeryz Ana parenogenez* yoluyla tek bana d o u r u y o r d u . Bu " s r n n " ans Olympos mitolojisinde hfll y a y o r d u (Hera tek bana hamile ka lr ve Hephaistos'la Ares'i d o u r u r ) ve y e r y z insanlarnn Topraktan d o u u , toprak z e r i n d e d o u r m a , yeni d o m u b e b e i n toprak zerine braklmas
25

vb

ok sayda halk i n a n c ve mitte bu izler ayrt edilebilmektedir. Topraktan doan insan l d n d e annesine geri d n e r . Veda ozan "Topraa, annene d o r u s r n " diye h a y k r r .
26

K a d n n ve a n a n n kutsall k u k u s u z paleolitik ada da bilinmektedir ( k r . 6), ama t a r m n kefi onun g c n hissedilir lde artrr. Cinsel hayatn ve ncelikle de k a d n cinselliinin kutsall mucizevi yaratl bilmecesiyle i ie

* Anayer (tnatnlocation) Kadnn yaad yer. Anayerlilik, kocann evlendikten sonra kansnm ailesinin yaad yere yerlemesine dayal evlilik dzeni -yn.
1,4

rnekler iin bkz. Dinler Tanhme Giri, 91 vd. Dllenmeden reme - y n . Kr. Dinler Tarihine Giri, 86 vd; Mythes, rives et myseres, s. 218 vd, RigVeda, X, 18, 10. 58

2 5

2(1

EN UZUN DEVRM TARIMIN KEF


1

geer. Partenogenez, hieros gamos ' ve ritel orji cinselliin dinsel niteliini farkl
1

d z e y l e r d e ifade ederler. Antropokozmik yapda k a r m a k bir simgesellik, kadn ve cinsellii ay d n g l e r i y l e , toprakla (burada dl yatayla zdeletirilmitir)

ve bitkilerin b y m e "gizemi" ad verilebilecek olguyla b t n l e t i r i r . Bu gizem, tohumun yeniden d o g m a s n salayabilmek iin, onun " l m " n gerektirir ve

bu yeniden d o u artc bir oalmayla yansd oranda mucizevi bir nitelik kazanr. nsan v a r o l u u n u n bitkisel hayatla zdeletirilmesi, bitkisel byme

dramasmdan alnm imgeler ve mecazlarla ifade edilir (hayat b i r kr iei g i b i dir vb). Bu imgesellik binlerce yl boyunca iiri ve felsefi d n c e l e r i b e s l e m i t i r ve ada insan iin de hala "gerek"tir. T a r m n kefinin sonucu olan b t n bu dinsel deerler zaman iinde aamal olarak eklemlendi. Ama biz, mezolitik ve neolitik yaratmlarn zgn niteliini n e k a r m a k iin onlar i m d i d e n hatrlattk. Bitkisel hayatn "gizeniyle" uyum lu dinsel dnceler, mitolojiler ve ritel senaryolarla s r e k l i karlaacaz;

n k dinsel yaratcl u y a n d r a n , ampirik tarm g r n g s deil, b i t k i l e r i n b y m e r i t m i iinde t a n m l a n a n d o u m . Olum ve yeniden d o u m gizemidir. ka

Mahsul tehlikeye atan krizler (su basknlar, kuraklklar vb) anlalmalar,

bullenil meleri ve d i zginleneb ilmeleri iin, m i t o l o j i k dramalar halinde yanstla caktr. Bu mitolojiler ve onlara bal ritel senaryolar binlerce yl boyunca Ya k n d o u uygarlklarna egemen olacaktr. Olen ve dinlen tanrlara ilikin m i t o l o j i k izlek b u n l a r n en nemlileri arasndadr. Baz durumlarda bu arkaik senaryo lar yeni dinsel yaratmlarn d o m a s n salayacaktr (rnein Eleusis, Yunan-Dogu rrryserifi'lan; kr, 96). Tarm kltrleri kozmh din ad verilebilecek olguyu gelitirir; n k dinsel et k i n l i k merkezi gizemin etrafnda younlamtr: d n y a n n dzenli aralklarla ye nilenmesi. Tpk i n s a n n v a r o l u u iin geerli o l d u u g i b i . kozmik ritimler de

bitkisel hayattan alnm terimlerle ifade edilir. Kozmik kutsallk gizemi Dnya Agac'nda simgelenir. Evren d z e n l i aralklarla, baka bir deyile her yl yenilen mesi gereken bir organizma olarak sunulur. Baz ayrcalkl kiiler bir t r meyve veya aacn y a k n n d a k i bir kaynak araclyla "mutlak geree," genlemeye, l m s z l e eriebilir."' Kozmik Aacn, d n y a n n merkezinde b u l u n d u u ve kozmik blgeyi birletirdii d n l r ; n k aacn kkleri yeraltna uzanmak-

* Kutsal evlilik -n.


2 7

Kr. Dinler Tarihine Gins, 99 vd. 59

MINSO. INANCIAR Vt" IINUNClT-t'K fAHtllf I

ta ve tepesi g k y z n e d e m e k t e di r .

;s

D n y a n n dzenli aralklarla yemlenmesi gerektiine g r e , he Yeni Yvlda, kozmogoni ritel b i i m i n d e yinelenecektir. Bu mitsel-ritel senaryoya Yakndo u ' d a ve Hint-Iranllarda r a s t l a n m a k t a d r . Ama bir anlamda neolitik an dinsel anlaylarn s r d r e n ilkel tarm t o p l u m l a r n d a da bu senaryoyu buluyoruz. Te mel d n c e - k o z m o g o n i n i n tekranyla d n y a n n yenilenmesi- k u k u s u z daha es k i , t a n m ncesi d n e m e aittir. Bu d n c e y i kanlmaz eitlenmeleriyle birlikte Avustralyallarda ve birok Kuzey Amerika kabilesinde buluyoruz. " Paleo-ekici2

ler ve tarmclarda Yeni Yla ilikin mtsel-ritel senaryo llerin geri d n n de ierir ve benzer trenler klasik a Yunanistan'nda, eski Cermenlerde, Japon ya'da vb yaar. zellikle tarm almalar erevesinde yaanan kozmik zaman deneyimi, so nunda dairevi biimde zaman ve kozmik dng d n c e s i n e arlk kazandrr. D n y a ve insan varoluu bitkisel hayat terimleriyle deerlendirildiklerine g r e , kozmik

d n g de ayn r i t m i n sonsuz tekrar olarak alglanr: d o u m , l m , yeniden do u m . Vedalar sonras H i n d i s t a n ' n d a , b u anlay birbiriyle uyumlu i k i reti ha linde gelitirilecektir: Sonsuza kadar yinelenen d n g l e r (yuga) retisi ve ruh g [tenash) retisi. Dier yandan d n y a n n d n e m s e l yenilenmesi etrafnda e k l e m l e n m i k a d i m d n c e l e r Yakndou'nun b i r o k dinsel sistemi iinde yeni den ele alnacak, yorumlanacak ve bu sistemlerle btnletirilecekti, i k i binyl boyunca Douya ve Akdeniz d n y a s n a egemen olacak kozmolojilerin, eskatoloji-

lerin* ve Mesihiliklerin en derin kkleri, neolitiklerin kavramlarna uzanr. Mekna, - n c e l i k l e konuta ve k y e - dinsel deerler y k l e n m e s i de ayn dere cede nemliydi. Yerleik hayat, "dnyay" gebe hayatndan daha farkl bir b i i m d e d z e n l e r . Tarmc iin "gerek d n y a " iinde yaad m e k n d r : ev, k y , ekili tarlalar, " D n y a n n Merkezi." rimeller ve dualarla k u t s a n m m e y d a n d r ; n k insanst varlklarla iletiim orada gerekletirilir, Yakndou'nun neoli t i k l e r i n i n evlerine ve kylerine ykledikleri dinsel anlamlan bilmiyoruz. Tek

2 8

Axis mund'nin (dnya ekseni) en yaygn ifadesi kozmik aatr; ama kozmik eksen sim gecilii byk olaslkla tarm uygarlklanndan eskidir -veya onlardan bamszdr- n k Kuzey kutbu blgelerindeki baz kltrlerde de buna rastlanr,

" rnekler iin bkz. Eade, Aspects du mythe, s. 58 vd, Avustralyallar tam anlamyla bir kozmogoni bilmezler, ama insanst Varlklar tarafndan "dnyann biimlendirilmesi" onun "yaratlmas"na edeerdir; kr. Religions oustraliennes, s. 55 vd, nihai

* Eskatoloj (cschatoogy): (Yun. esclatos "nihai") Zamann, dnyann insann durumuyla ilgili, dolaysyla kyamete, ium sonrasna ilikin tasavvurlar -yn. 60

I-N UZUN I5F.VKIM. TARIMIN K"!

bildiimiz ancak belli bir andan iibaren sunaklar ve tapnaklar ina etmeye bala dklardr. Fakat in'de neolitik evin simgesclligini yeniden k u r m a k m m k n d r ; n k Kuzey .Asya ve Tibet'teki baz konut trleriyle sreklilik veya benzer lik sz konusudur. Yang-chao neolitik k l t r n d e , dairesel planl ( a p l a n yakla k 5 metre), d a m l a r n direkler zerine o t u r t u l d u u ve ortalarnda ocak g r e v i gren merkezi bir delik bulunan kk yaplar vard. Belki dama, ocan hemen s t n e gelen yere d u m a n n kmas iin bir delik de almt. Bu evin yaps, sert malzemeden yaplm o l m a s n n d n d a , g n m z d e k i Mool "yurt"uyla ay nyd.
30

Yurdun ve Kuzey Asya halklarnda adrlarn tad kozmolojik simge -

sellik bilinmektedir. G k y z merkezi bir diree yaslanan o k b y k bir adr olarak alglanr: adr direi veya d u m a n n kmas iin alm st delik Dnya nn Direi ile veya " G k y z Delii"yle. Kutup Ykhz'yla z d e l e t i r i l i r . " Bu delie " G k y z Penceresi" ad da verilir. Tibetliler evlerinin d a m n d a k i delie " G k y z ' n u n ksmeti" veya " G k y z Kaps" derler. Konutun kozmolojik simgeselligi b i r o k ilkel toplumda da d o r u l a n m t r . Konut k i m i zaman o k ak, k i m i zaman daha r t k b i i m d e , bir imago nundi ola rak kabul edilir. Bunun r n e k l e r i n e b t n k l t r d z e y l e r i n d e rastlandna g r e , Y a k n d o u ' n u n i l k neolitiklerinin - s t e l i k mimari kozmolojik simgecilik en zen gin geliimini b u blgede yaayacana g r e - b i r istisna o l u t u r d u u n u ileri sr mek iin bir neden yok. Konutun i k i cinsiyet arasnda paylatn masnn da (paleolitik ada g r l e n bir det, bkz. 6) muhtemelen kozmolojik bir anlam v a r d . T a r m c kylerde g r l e n b l n m e l e r genellikle hem snflandrc, hem ritel

nitelikli bir d k o t o m i y e , g k ve yer, erkek ve dii vb b l n m e s i n e ; hem de ritel a d a n antagonistik gruplara denk der. Daha ileride eitli frsatlarla grecei miz gibi, zt i k i grup arasndaki ritel kavgalar, zellikle Y'eni Yl senaryolarnda n e m l i bir r o l oynar, ister Mezopotamya'da o l d u u gibi mitsel bir kavgann tek rar ( 22), ister yalnzca i k i kozmogonik ilke (k/yaz; gndz/gece; lm/hayat) arasndaki atma sz konusu olsun, derindeki anlam ayndr: atmalar, yar malar, kavgalar hayatn yaratc glerini u y a n d r r , kkrtr veya a r t r r . " Ne1

R. Sten, "Architecture et pense religieuse en Extrme-Orient," s, 168. Bkz. a.y., baka bir in neolitik konutunun betimlemesi: Yans yenn altnda kalan, aa inen basamaklar olan kare veya dikdrtgen yaplar. Kr. Eliade, Le chamanme, s. 213. Kr. Eliade, "Remarques sur le dualisme religieux: dyades et polarits," Nostalgie des Origines iinde, s. 249-336, zelikle s. 315 vd. 61

11

DNSEL NANLAR VE DUNCELLR TAB II 1

o l i t i k tarmclar tarafndan gelitirildii anlalan bu biyo-kozmolojik

yaklam,

zaman iinde b i r o k kez yeniden yorumlanacak, hatta bozulmalara urayacaktr. r n e i n baz dinsel d a l i z m trlerinde bu anlay neredeyse tannmaz hale gel mitir. T a r m n kefinin ortaya kard b t n dinsel yaratmlar saydmz iddi

a s n d a deiliz. Neolitik an k i m i zaman binlerce yl sonra serpilip geliecek ba z d n c e l e r i n i n ortak kaynan gstermeyi yeterli bulduk. Tarmsal bir yapya sahip dinselligin yaylmasnn saysz eitlenme ve b u l u a karn, belli bir temel birlik o l u m a s n a yol atn da ekleyelim; b u birlik, Akdeniz, Hindistan ve in kadar uzak yerlerdeki kyl t o p l u m l a r n g n m z d e bile birbirine yaklatrmak tadr.

13. Y a k n d o u ' n u n

Neolitik D i n l e r i

Neolitik adan demir ama

kadar,

dinsel d n c e l e r ve inanlar tarihinin uygarlk tarihiyle i ie getii sylenebi lir. Her teknolojik b u l u a , her ekonomik ve toplumsal yenilie i k i n c i bir dinsel anlam ve deer k a t m a n elik eder gibidir. Bundan sonraki sayfalarda neolitik a n baz b u l u l a r n a d e i n d i i m i z d e , o n l a r n dinsel "yanksn" da hesaba katmak gerekecektir. Bununla birlikte aklamalarn b t n l n zedelememek iin, bu y n her zaman n e kartmayacaz, m e g i n Eriha k l t u r i n n b t n ynleri, aslnda dinsel bir y o r u m u da hak et mektedir. Buras, mlekilii bilmemesine r a m e n , belki de d n y a n n en eski e h r i d i r (y. M 6850, 6 7 7 0 ) . " Ama surlar, b y k kule, geni kamu yaplar -

bunlardan en az biri riteller iin yaplma benzemektedir- M e z o p o t a m y a ' n n ge lecekteki ehir-devletlerinin habercisi olan toplumsal b t n l ve ekonomik r g t l e n m e y i g s t e r m e k t e d i r . Garstang ve Kathleen Kenyon, pek sk rastlanmayan bir yaps olan baz binalar ortaya kardlar ve bunlara "tapnaklar" ve "aile a pelleri" adlarn verdiler. Dinsel nitelikleri ak olan belgeler a r a s n d a k i i k i k a d n heykelcii ve hayvanlar temsil eden birka baka heykel bir bereket tapmna ia ret ediyor. Baz yazarlar, Garstang'n 1930'larda b u l d u u al resmin kalntla rna zel bir anlam yklediler: Bu resimlerin sakall bir erkei, b i r kadn ve b i r ocuu tasvir ettii d n l d . Gzler deniz kabuklanyla gsterilmiti. Garstang bu kalntlarn bilinen en eski tanrsal l olarak tanmlanabilecei k a n s n d a y d ;

K. M. Kenyon. Archaeology in he Holy Land, s, 39 vd, "Dnyann ilk ehri" ifadesi Childe ve R. J. Braidwood tarafndan eletirilmiti. Kathleen Kenyon' gore ilk Natuflular byk kaynan yaknnda bir tapnak yapmlar, bu tapnak M 7800'den once yaklmt. 62

EN UZUN DEVRM: TARIMIN KEF

b y k olaslkla daha sonra Yakndou'ya egemen olacaklara benzer bir m i t o l o j i sz konusuydu. Ama bu y o r u m hl t a r t m a l d r .
M

ller ev tabanlarnn altna g m l m t . Kathleen Kenyon'm t o p r a n altn dan kartt birka kafatasnda tuhaf bir hazrlk gze a r p m a k t a d r : " Kafatasla r n n alt b l m l e r i a l d a n kalba d k l m ve gzler deniz kabuklaryla gsteril mitir; yle k i b u kafataslan gerek portrelere benzetilmitir. Bir kafatas tapmm n sz konusu o l d u u n a k u k u y o k t u r .
10

Ama bireyin yaarkenki halinin ans

nn korunmaya alld da sylenebilir. Kazlarda aln kemikleri krmzya b o y a n m ve yzleri kille yeniden ekillen d i r i l m i kafataslarnn ortaya karld Tel Ramad'da (Suriye, Sam yeniden kafatas tapmyla karlayoruz.
37

yaknnda)

Kilden birka insan heykelcii de yine

Suriye'den (Tel Ranad ve Byblos ICebail}), daha kesin bir ifadeyle M 5000'e ait katmanlardan karlmtr. Byblos'ta bulunan heykelcik ift cinsiye i l i d i r .
1,3

Filis

tin'de bulunan ve y. M 4500'e ait k a d n heykelcikleri ise, Ana Tanra'y, r k t c ve eytani bir g r n m d e s u n m a k t a d r .
M

Demek k i bereket tapm ve ller tapm uyumlu g z k m e k t e d i r .

Nitekim

Eriha'nn mlekilik ncesi k l t r n d e n daha eski olan -ve muhtemelen bu kl t r e t k i l e m i - A n a d o l u ' d a k i Haclar ve a t a l h y k kltrleri ( M 7000) benzer inanlarn varln g s t e r m e k t e d i r . Kafatas tapm Haclar da yaygn bir b i i m d e d o r u l a n m a k t a d r . atalhyk'te iskeletler ev tabanlarnn altna, cenaze armaganlaryla birlikte g m l m t : m c e v h e r l e r , yar deerli talar, silahlar, k u m a l a r , a h a p kaplar v b .
40

1965'e kadar kazlan krk tapnakta ok sayda ta ve k i l hey

kelcik bulundu. Balca tanrsal varlk, eitli g r n m l e r i y l e temsil edilen Ana Tanra'dr: bir o c u k (ya da bir boa) d o u r a n gen ana ve yal kadn ( k i m i za-

5 1

Kr. Anati, Palestine Before the Hebrews, s. 256, Garstang'n yorumunu kabul eder. Kars kan: j . Cauvin, Religions neolitfiiques ile Syro-Palesline, s. 51. K. Kenyon, Archaeology in the Holy Land, s 50. Kenyon, Digging up Jericho, s. 53 vd, 84 vd. Aynca bkz. Mller-Karpe, Handbuch. c. I I , s 380-81; J. Cauvin, a.g.y., s. 44 vd. Contenson kazlan, zetleyen: J. Cauvin, a.g.y., s. 59 vd ve Resim 18. Contenson (Tel Ramad) ve Dunand (Byblos) kazlan, zetleyen: Cauvin, a.g.y., s. 79 vd ve Resim 26, 28. Bkz. Munhata, Tel Aviv ve aar-Ha-Golan'da bulunmu heykelcikler; resimleri Cauvin tarafndan baslmtr, Resim 29-30. James Mellaan, Colai Muyk: A Neolithic Town of Anatolia, s. 60 vd; ayn yazar, Earliest Civilizations of the Near East, s. 87 vd. 63

3 5

3 6

17

5 8

3 9

, 0

DNSEL I N A N U I Ve nUNCELfc'K TARH - I

man y a n n d a avc bir kus da v a r d r ) . Erkek tanrsall bir ocuk ya da ergen bi i m i n d e - t a n r a n n olu ya da sevgilisive k i m i zaman onun kutsal hayvan

olan b o a n n ustine b i n m i olarak gsterilen sakall bir yetikin b i i m i n d e beli rir. Duvarlardaki resimlerin eitlilii artcdr; birbirine benzeyen i k i tapnak yoktur. Boylar k i m i zaman i k i metreyi bulan al, a h a p veya kilden ekillendi rilmi tanra k a b a r t m a l a r ve b o a kafalar - t a n r n n epifanileri- duvarlara sra lanmtr. Cinsel imgeler yoktur, ama k i m i zaman k a d n gs ve boga boynuzu hayatn simgeleri- biletirilmitir. Bir tapmakta (y, M 6200) duvarlara asl boga balarnn altna k o n m u d r t erkek kafatas vardr. Duvarlardan b i r i , bala r kesilmi insanlara saldran insan bacakl akbabalar tasvir eden resimlerle ss lenmitir. Anlamn b i l e m e d i i m i z , ama k u k u s u z nemli b i r mitsel-ritel yap t o p l u l u u soz konusudur. Haclar'da, M 5700'e tarihlendirilen bir d z e y d e , tanra, bir leoparn srtna o t u r m u olarak veya ayakla, kucanda bir leopar yavrusu tutarken g s t e r i l m i tir; ayrca ayakta, otururken, diz k m , tek bana u z a n m olarak veya y a n n d a bir o c u k l a temsil edildii de g r l r . K i m i zaman plaktr ve zerinde yalnzca cinsel o r g a n n r t e n m i n i k b i r para vardr. Burada da k i m i zaman gen, k i m i zaman daha yal s u n u l m u t u r . Daha y a k n tarihli bir dzeyde ( M 5435, 5200), yanlarnda o c u k veya bir hayvan olan tanra heykelcikleri, erkek heykelleriyle birlikte yok olur. Buna karlk Haclar k l t r n n son aamalarnn ayrt edici zellii geometrik desenlerle zengin bir biimde s s l e n m i , hayranlk uyandran mlekiliidir. '
4

Tel Halef ad verilen kltr, " Anadolu kltrleri yok o l d u u srada ortaya
4

kar. Kuzeyden men bir halk, belki de Haclar ve atalhoyuk'ten kaanlar taraln dan k u r u l m u a benzeyen b u k l t r d e bakr bilinmektedir. Tel Halefteki dinsel

yap buraya dek incelediimiz kltrlerde k i n d en pek tarkl deildir. ller, ile rinde k i l heykelciklerin de yer ald armaanlarla birlikte g m l m t r . Yabani boaya erkek r e m e g c n n tezahr olarak laplrnaktadr. Boga imgelerinin,

o k z balarnn, ko balarnn ve ift azl baltalarn hi k u k u s u z b t n antik Yakndou dinlerinde ok n e m l i bir yer tutan frtna tanrsyla ilikili bir tapm olarak rolleri v a r d . Bununla birlikte ok saydaki t a n n a imgesine karlk, er-

4 1

Mellaart, "Hacilar: A Neolithic Village Site," s. 94 vd; ayn yazar, Earliest Civilizations oj the Near East, s. 102 vd.

" Musul yaknndaki Arpaciye kyndeki Tel Halef st alanndan tr bu adla anlmak tadr. 64

1!N U7.UN DEVRM TARIMIN KlIiTt

kek heykelciklerine rastlanmamtr; gvercinlerin elik ettii, memeleri abartl boyutlarda, b i r o k kez m e l m i durumda tasvir edilmi bu tanra figrlerinde tam bir Ana Tanra imgesi bulamamak z o r d u r ,
45

Halef k l t r M 4400-4300'e d o r u ykld veya yok oldu; bu arada G n e y Irak kaynakl el-Ubeyd k l t r b t n Mezopotamya'ya yaylyordu. Bu kltrn Varka'da (Smercede U r u k , Sami dilinde Ere) MO 4325'e d o r u var o l d u u da kantlanmtr. Dier hibir tarihncesi k l t r buna benzer bir etki y a r a t m a m tr. Maden ilemeciliinde gsterilen ilerleme o k b y k t r (.bakr baltalar, eit li altn nesneler). T a r m n ilerlemesi ve ticaret sayesinde zenginlik b i r i k i r . Nere deyse doal b y k l n d e k i mermer bir insan kafasnn ve hayvan b a n n k u kusuz dinsel bir anlam vardr. Gavra tipi baz m h r l e r d e ibadet sahneleri (kz balaryla s s l e n m i sunaklarn evresinde t o p l a n m insanlar, ritel danslar,

hayvan amblemleri vb) tasvir edilmitir. nsan figrleri ok ematik i z i l m i t i r . Zaten b t n el-Ubeyd k l t r n n ayrt edici zellii, figratif olmayan eilim dir. M u s k a l a r n zerine izilen tapnaklar belirli yaplarn kopyalar deildir, b i r tr paradigmatik t a p n a k imgesini temsil ederler, Kaymaktandan insan heykelcikleri b y k olaslkla rahipleri temsil eder. Gerekten de el-Ubeyd d n e m i n i n en anlaml yenilii, antsal tapnaklarn ortaya kdr.
41

Bunlarn en dikkat ekicilerinden b i r i 70 metre u z u n l u u n d a , 66 met ykselen

re geniliinde ve 13 metre y k s e k l i i n d e bir platformun zerinde

22,3x 17,5 metre b o y u t l a r n d a k i Ak Tapnak'tr ( M 3100). Eski tapnaklarn ka lntlarnn da kullanld b u platform, bir ziggurat o l u t u r m a k t a d r ; bu kutsal "dag"n simgeselligi z e r i n d e daha ileride duracaz ( 54).

14. Neolitik an Manevi Y a p l a r Konumuz asndan tarmn ve daha son ra da m e t a l r j i n i n Ege ve Dogu Akdeniz'e, Yunanistan'a, Balkanlar'a ve Tuna bo yuna ve Avrupa'nn geri kalanna yaylmasn izlemenin bir yarar yok; Hindis tan'a, in'e ve G n e y d o u Asya'ya d o r u yaylmasn izlemek de gereksiz. Yalnz ca balangta t a r m n A v r u p a ' n n baz blgelerine ok yava girdiini belirtmek le yerinelim. Bir yandan buzul a sonrasnn i k l i m i Orta ve Bat A v r u p a ' n n mezolitik t o p l u m l a r n n av ve balklk rnleriyle ayakta kalmasna olanak veri-

Mller-Karpe'de genel sunu ve kaynaka, e. I I , s. 59 vd. Halef heykelcikleri ve ollennin dinsel simgeselligi iin kr. B. L. Goff, Symbols of Prehistoric Mesopotamia, s. 11 vd. " Bkz. Mller-Karpe, Handbunch, c I I , s. 61 vd, 339, 351, 423, M. E, L Mallowan, Early Mesopotamia and Iran, s. 40 vd (Ak Tapnak). 65

DNSEL INANU-Alt VF. HUUNCTT ! r T A R H -


:

y o r d u . Dier yandan tahl ekimini lman ve ormanlarla kapt bir blgeye uyarla mak gerekiyordu. lk tarm topluluklar akarsu boylarnda ve b y k o r m a n l a r n kenarlarnda geliti. Bununla birlikte Y a k n d o u ' d a M 8000'e d o r u balayan ne olitik t a r m n yaygnlamas kanlmaz bir sre olarak g r n y o r d u . Baz halk larn, zellikle de hayvanclk belirginletikten sonra direnmelerine karn, Avru pa kolonizasyonunun ve sanayi devriminin etkileri hissedilmeye baladnda, ye nilebilir bitkilerin e k i m i n i n yaylmas Avustralya ve Patagonya'ya yaklamt. Tahl ekiminin yaygnlamas belirli ritelleri, mitleri ve dinsel dnceleri de beraberinde tad. Ama sz konusu olan mekanik bir sre deildi. Yalnzca arkeolojik belgelerle snrl kaldmzda - k i d u r u m u m u z budur, baka bir deyi le, ncelikle mit ve ritellerin dinsel anlamlarn yok saydmzda b i l e - Avrupa neolitik kltrleri onlarn D o u l u kaynaklar arasnda yine de k i m i zaman ok nemli boyutlar kazanan farkllklar saptanmaktadr. r n e i n Tuna blgelerinde bulunan o k sayda resmin dorulad boga t a p m m n Y a k n d o u ' d a n geldii ke sindir. Bununla birlikte Girit'te veya nds'n neolitik k l t r l e r i n d e g r l d gibi, boga kurban etme adeti h a k k n d a bir kant yoktur. Ayn ekilde tanr putlar veya D o u d a o k yaygn putlar olan Ana Tanra ve ocuk ikonografik ikilisi,

Tuna boyu blgelerinde ender g r l m e k t e d i r . stelik mezarlarda bu tur heykel ciklere hi r a s t l a n m a m t r . Baz yakn tarihli b u l u l a r G n e y d o u Avrupa'nn arkaik k l t r l e r i n i n , yani Marija G i m b u t a s ' n "Eski Avrupa uygarl" adn verdii yapnn zgnln

parlak bir biimde d o r u l a d . Gerekten de b u d a y ve arpa e k i m i n i , koyunun, s r h a y v a n l a r n n ve domuzun evcilletirilmesini ieren bir uygarlk M 7000'e d o r u ya da daha once ezamanl olarak Yunanistan ve talya kylarnda, Girit'te, G n e y Anadolu'da, Suriye'de, Filistin'de ve Bereketli Hilal'de' ' ortaya kar. Rad1

yokarbon l m l e r i n e gre saptanan tarihlere dayanak bu kltrel y a p n n Yuna nistan'da Bereketli H i l a l d e n , Suriye'den, Kilikya'dan veya Filistin'den daha ge g r l d ileri s r l e m e z . Bu k l t r n " i l k itici g c " nereden ald h e n z b i linmemektedir. " Fakat Anadolu'dan Yunanistan'a gelen, ekilmi bitkilere ve evcil4

leiirilmi hayvanlara sahip bir g m e n aknn gsteren arkeolojik kantlar yok-

Dogu Akdeniz'den Basra Krfez'ne uzanan hill eklindeki blge - y n .


4 1

Marija Gimbuas, "Old Europe c. 7.000-3.500 B.C," s. 5.

'"' Zaten sru hayvanlan, domuz ve bir tur budayn (einkorn buday) Avrupa'da yerli atalar bulunmaktadr: Gimbuas, a.y. 66

EN U Z U N ' DEVRM TAKMN K E S H

Kkeni ne olursa olsun, "arkaik Avrupa uygarl" kendisini hem Yakndou hem de Orta ve Kuzey Avrupa k l t r l e r i n d e n farkllatran, z g n bir d o r u l t u d a geliti, M O 6500 ila M 5300 arasnda Balkan y a r m a d a s ve Orta Anadolu'da gl bir kltrel atlm yaand. o k sayda nesne (ideograml m h r l e r , insan ve hayvan figrleri, vah hayvan biimli vazolar, tanr maskeleri resimleri) ritu el etkinliklerinin varln gstermektedir. M 6000'in ortalarna d o r u , hendek ler veya duvarlarla korunan ve nfusu 1000 kiiye kadar ulaan kyler o a l r .
47

ok sayda sunak, tapmak ve eitli t a p m nesneleri i y i r g t l e n m i bir dinin varln k a n t l a m a k t a d r . Bkre'in 60 k m . g n e y i n d e k i eneolitik* aa ait Cascioarele kaz a l a n n d a , duvarlarna sarmtrak beyaz fon zerine m u h t e e m k r m z ve yeil sarmallarn izildii b i r t a p n a k g n na karlmtr. Hibir heykel cik b u l u n a m a m t r ; ama b i r i i k i metre boyunda dieri daha k k i k i s t u n axis murd'yi simgeleyen bir kutsal direk tapnna iaret etmektedir. * Bu tapman
41

s t n d e daha yakn tarihli b i r baka tapnak vard ve onun iinde bir kutsal me k a n n pimi topraktan maketi bulundu. Bu maket olduka etkileyici bir m i m a r i yap t o p l u l u u n u temsil etmektedir: Yksek bir kaide zerine o t u r t u l m u d r t ta pmak, *
4

Balkan y a r m a d a s n d a b i r o k tapnak maketi bulundu. o k sayda baka bel geyle ( k k heykeller, masklar, eitli figratif olmayan simgeler vb) beraber, bunlar ieriine h e n z eriilememi bir dinin zenginliini ve k a r m a k l n g s termektedir.
50

Dinsel yoruma ak neolitik belgelerin hepsini sralamak yararsz

olacaktr.

, 7

Bulann yannda svire gollerinde bulunanlar gibi konut gruplar kuuk kylere ben zemektedir; Gimbutas, s. 6.

" Bakrn kullanlmaya baland tarihncesi devir; kalkolitik de denir -yn.


w

Vladimir Dumtrescu, "Edifice destin au culte dcouvert Cscioarele," s, 21. Her iki stunun da ii botur, bu da onlann aga gvdeleri etrafna dkldklerim gsterir; fl.g.y., s. 14, 21. Axis mimdi smgeselligi Kozmik Aala Kozmik Stunu (columa uvcrsalis) zdeletirir. Dumtrescu'nun aktard radyokarbonla llm tarihler, MO 4035 ila 3620 arasnda deimektedir (kr. s, 24, dipnot 25); Marya Gimbutas "y. M O 5000" tarihinden sz etmektedir ("Old Europe," s. 11 ). Hortensia Dumtrescu, "Un modele de sanctuaire dcouvert Cscioarele," Resim l ve 4 (Gimbutas da Resim 4'n bir kopyasn yaymlamtr, Resim l , s. 12). Gimbutas'a gore, "arkaik Avrupa uygarl" daha MO 5300-5200'e doru, yan Smer'den 2000 yl nce (s. 12) bir yaz da gelitirmiti (kr. Resim 2 ve 3). Bu uygarlk, M 3500'den sonra, Karadeniz bozkrlarndan gelen halklarn istilasnn ardndan dal maya balamt (s. 13). 67

1 9

5 0

DNSEL NANLAR VE D U N ' L E R TAttIUI - ]

Baz e k i r d e k blgelerin (Akdeniz, Hindistan, in, G n e y d o u Asya, Orta Ameri ka) dinsel tarihoncesme deinirken, zaman zaman bu belgelerden soz edeceiz.

Neolitik dinlerin, yalnzca arkeolojik belgelere indirgendiklerinde ve baz tarm t o p l u m l a r n n metinleri veya XX, yzyl b a n d a hla yaayan gelenekleri nda ele a l n m a d k l a r n d a , dar dnceli ve tekdze g r n m e tehlikesi tadklarn i m d i d e n belirtelim. Arkeolojik belgeler, dinsel hayat ve dnce hakknda bize paral ve dolaysyla s a k a t l a n m bir g r n t sunar. En eski neolitik k l t r l e r i n dinsel belgelerinin neleri ortaya kardn g r m t k : Tanra ve frtna tanrs (epifanileri: boa, k z ba) heykelciklerinin iaret ettii ller ve bereket

t a p n l a n ; b i t k i l e r i n b y m e "gizem"iyle ilikili inanlar ve riteller; d o u m - y e niden d o u m (erginlenme) benzetirmesini beraberinde getiren kadn-toprak-bitki zdelii; b y k olaslkla l m d e n sonra varolu u m u d u ; " D n y a n n Merkezi" simgesel ligini ve oturulan konutun imago mundi olarak alglanmasn ieren b i r kozmoloji. G n m z d e k i bir ilkel tarm t o p l u m u n u g z l e m l e m e k , topran bere keti ve haya t-lm-lmden sonra varolu d n g s d n c e l e r i etrafnda rl m bir d i n i n zenginliini ve karmakln anlamaya yeter,
51

Zaten Y a k n d o u ' n u n arkeolojik belgelerine i l k metinler eklendii anda, bun larn yalnzca k a r m a k ve derin olmakla k a l m a y p , uzun s r e d i r s t n d e d n l m , yeniden y o r u m l a n m ve k i m i zaman anlalmaz, neredeyse zlmesi olanaksz bir hale gelmeye balam bir anlamlar evrenini ortaya k o y d u k l a r sap tanr. Baz r n e k l e r d e eriebildiimiz ilk metinler z a m a n h a t r l a n a m a y a c a k kadar eski, geerliliini yitirmi ya da yar yanya u n u t u l m u dinsel yaratmlarn yakla k anlarn sunarlar. n e m l i olan, elimizdeki belgelerin neolitik an g r k e m l i m a n e v i y a t n "effaflatrmaya" y e t m e d i i n i u n u t m a m a k t r . Arkeolojik belgelerin anlambilimsel olanaklar snrldr ve ilk metinler metalrjiyle, kent u y g a r l y la, krallkla ve r g t l b i r ruhban snfyla u y u m l u dinsel dncelerden oka e t k i l e n m i bir d n y a g r n yanstrlar. Ama neolitik an manevi y a p l a n , b t n l iinde b i z i m amzdan eriil mez kalsa da,
5

kyl t o p l u m l a r n geleneklerinde bunun d a n k p a r a l a n korun

m u t u r . "Kutsal m e k n ' l a r l a (kr. 8), baz t a m n ve cenaze ritellerinin srekli-

Vaolardan ve tun eyalardan kartlan bezeme motifleri ikonografisinin ve srr.geselliginin karlatnnal zmlemesi, tarihoncesme ait bir din hakkndaki bilgiler, kimi zaman nemli lde geniletebilir. Ama bu olgu, zerleri boyanm mlekler ortaya ktktan itibaren ve zellikle de maden anda dorulanmaktadr. Elbette Ortadou ve Avrupa'nn arkeolojik neolitik andan sz ediyoruz. 68

F.N U7.UN DEVRM "IARIMIN KESK

liginin k a n t l a n m a s n a bile artk gerek yoktur. XX. yzyl Msr'nda

ritiiellerde

kullanlan ekin demeti, eski antlarda g r l d biimde b a l a n m a k t a d r ve eski antlardaki resimlerde t a r i h n c e s i n d e n miras kalm bir detin kopyalardr. Pet ra* a Arabistan'nda son demet, "ihtiyar Adan" adyla, yani firavunlar a Msr'nda verilen adla g m l y o r d u . Romanya ve Balkanlarda cenaze trenleri ve ller b a y r a m m n a s e b e t i y l e datlan tahl bulamacna kotiva denir. Ayn is me (Kollyvn) ve sunguya antik Yunanistan'da da rastlanmaktadr, ama bu adetin da ha da arkaik o l d u u n a k u k u y o k t u r (Dipylon mezarlarnda da bunun izlerine rastland d n l m e k t e d i r ) . Leopold Schnidt, orta ve g n e y d o u Avrupa k y llerinde XX. yzyl banda hl geerli olan baz mitsel-ritel senaryolarn, Ho rneros ncesi antik Yunanistan'da k a y b o l m u m i t o l o j i ve ritel paralarn koru d u k l a r n s a p t a m t r . r n e k l e r i daha fazla s r d r m e y e gerek yok. Yalnzca bu tur ritellerin 4000-5000 yl dayandn, bu s r e n i n son 1000-1500 ylnn ise katlklaryla t a n n a n i k i t e k t a n n l d i n i n , Hristiyanlk ve Islamn yakn g z e t i m i altnda yaandn vurgulayalm.

15. Metalrjinin Dinsel Balam: Demir a Mitolojisi "Cilal ta m i t o l o j i s i ' n i n yerini "maden mitolojisi" ald; b u m i t o l o j i n i n en zengin ve belirgin b l m demir etrafnda gelitirildi. Hem " i l k e l l e r i n hem de tarihncesi halklarn yzeydeki demirli mineralleri k u l l a n m a y r e n m e d e n uzun sre nce de gkta d e m i r i n i iledikleri biliniyor. Baz mineralleri ta gibi iliyor, yani onlar tatan aletler yapmaya yarayan hammaddeler olarak g r y o r l a r d . " Cortez, Aztek n derlerine baklarn neden y a p t k l a n n s o r d u u n d a , g k y z n g s t e r m i l e r d i . Gerekten de Yeni D n y a ' n n tarihncesi katmanlarnda yaplan kazlarda toprak tan karlm hibir demir izine r a s t l a n m a m t r .
51

Doulu paleolitik a halkla

rnn da benzer d n c e l e r i paylatklar anlalyor. D e m i r i ifade eden en eski kelime olan S m e r c e


AN.BAR,

"gkyz" ve "ate" iaretleriyle yazlyordu. Bu

kelime genellikle "gksel maden" veya "yldz-maden" diye evrilir. o k uzun s re Msrllar yalnzca gkta d e m i r i n i biliyorlard. Hititlerde de ayn d u r u m ge erliydi: M XIV. yzyla ait bir metin, H i t i t krallarnn " g k y z n n siyah de-

* el-Betra (Ar.). Arabistan'da ehir. Kzldeniz ile Lui Gol arasnda MO VI,-II. yzyl aras Nebatlerin bakentiydi -yn.
5 5

Kr. Eliade, Forgerons et Alchimistes, s 20.

''" R. C. Forbes, Metaurgy in Antiquity, s. 401. 69

DIMSLI. INAN'-AR VE DNCELER TARH [I -1

m i n " n i k u l l a n d k l a r n belirtir. Ama maden az b u l u n u y o r d u (altn kadar deerliydi) ve kullanm daha ok r i mel amalyd. Maden filizlerinin eritilmesinin kefi, insanlk tarihinde yeni bir aamay balatt. Bakr ve t u n t a n farkl olarak, demir metalrjisi ok ksa srede sanayileti. Manyetik demir oksiti veya demir oksiti eritmenin srr bir kez bulu nunca, ok b y k miktarda maden temin etmekte zorlukla karlalmad; nk yataklar ok zengin ve iletilmeleri de kolayd. Ama topraktan karlan maden f i lizi gkta demiri gibi i l e n m i y o r d u ve erimesi de b a k r ve tuntan farklyd. Ancak frnlar bulunduktan ve zellikle de akkor haline getirilmi madeni "sert letirme" teknii gelitirildikten sonra, demir egemen konuma geti. Yeryz de m i r i metalrjisi b u madeni g n l k k u l l a n m a uygun hale getirdi. Bu olgunun n e m l i dinsel s o n u l a n oldu. G k t a l a r m d a ikin gksel kutsall n yan sra imdi maden yataklarnn ve filizlerinin de dahil o l d u u yeralt kut sall ortaya kmt. Madenler t o p r a n b a r n d a " b i t i y o r d u . " " Maden yatakla
5

r ve maaralar Yeryz Ana n n rahmiyle zdeletirildi. Maden y a t a k l a r n d a n kartlan filizler bir anlamda "ceninlet"di. Bitki ve hayvan o r g a n i z m a l a r n n haya t n d a n farkl bir zaman ritmine u y u y o r l a r m gibi, ar ar da olsa b y y o r l a r ve yeralt karanlklarnda "olgunlayorlard." Demek k i o n l a r n Yeryz A n a n n b a r n d a n kartlmas hamilelik d n e m i tamamlanmadan yaplm bir ameliyat t. Onlara gelime z a m a n (baka bir deyile zamann jeolojik ritmi) braklsa, den filizleri olgun, " m k e m m e l " madenler haline gelirdi. D n y a n n her yerinde madenciler a r n m a y , orucu, murakabeyi, dualar ve ibadet davranlarn ieren riteller yapar. Ritellere y n veren gerekletirile cek ilemin niteliidir, n k tecavz edilemeyecei bilinen kutsal bir alana giril mektedir; tandk dinsel evrenin paras olmayan bir kutsallkla, daha derin ve daha tehlikeli b i r kutsallkla iliki k u r u l m a k t a d r , nsan sanki hukuken kendisine ait olmayan bir arazide maceraya atlmaktadr: Yeryz Ana'nn k a m n d a yaanan ve ar ar ilerleyen maden gebeliinin gizleriyle yeralt. Btn maden ve d a mitolojileri, saysz peri, cin, hava perisi, hayalet ve ruh; Hayat'n jeolojik kat m a n l a r n a girdike karlalan kutsal varln ok sayda t e z a h r d r . Bu karanlk kutsall yklenen maden filizleri frnlara ynlendirilir. O za ma

man en g ve maceral ilem balar. Zanaatkar "buyume"yi hzlandrma ve u-

" T. A. Rickard, Man and Metah, c. 1, s. 149. Bkz. Forgerons et Alckimistes, s. 46 vd


0

70

HN U7.LN ULVRIM. TARIMIN KP.ll

kenmelletirme iinde Yeryz A n a n n yerini alr. Frnlar bir anlamda, maden filizlerinin ana k a m n d a b y m e y i tamamladklar yeni ve yapay bir rahimdir. Bu nedenledir k i erime ilemine saysz n l e m , tabu ve ritel elik eder, '
5

Madenci, tpk demirci ya da ondan nce mleki gibi, bir "ate e f e n d s f d i r . Maddeyi bir halden dierine ate araclyla geirir. stelik madenci, mucizevi denecek kadar ksa bir s r e d e maden filizlerinin " b y u m e ' s i n i hzlandrr, o n l a r "oIgun"latrr. Demir, "daha hzl yapma"nm o l d u u kadar, Doga'da zaten var olandan farkl bir ey y a p m a n n da bir yolu olarak ortaya kar. Bu nedenle arka ik toplumlarda d k m c l e r ve demirciler, amallarn, hekimlerin ve b y c l e r i n yan sra, "atein efendileri" olma gibi bir ne sahiptir. Ama madenin farkl ve elikili deerler ieren nitelii - h e m kutsal hem de "eytani" glerle y u k l d r madencilere ve demircilere de geer: Bunlara hem ok sayg gsterilir hem de on lardan korkulur, t o p l u m u n uzanda tutulur, hatta hor g r l r l e r . ^ o k sayda mitolojide, tanrsal demirciler tanrlarn silahlarn dver, bylece o n l a r n ejderhalara veya dier canavar varlklara kar zafer k a z a n m a l a r n salar lar. Kenan mitinde "Koar-ve-Hasis" (tam evirisi Becerikli-ve-Kurnaz) Baal iin, yeralt denizleri ve sularnn efendisi Yam' ldrecei i k i demir u b u u rste d ver (kr. 49). M i t i n Msr versiyonunda H o r u s u n Seth'i yenmesini salayan si lahlar Ptah (mleki Tanr) yapar. Ayn ekilde Vrtra'yla kavgasnda ndra'nn silahlarn tanrsal demirci Tvastr yapar; Zeus'un Typhon'a kar zafer k a z a n m a s n salayan yldrm Hephaistos dver (kr. 84). Ama tanrsal demircinin tan rlarla ibirlii, dnya egemenlii iin verilen tayin edici kavgaya katksyla s nrl kalmaz. Demirci ayn zamanda tanrlarn m i m a r ve zanaatkardr, Baal sara ynn y a p m m o ynetir ve dier tanrlarn tapnaklarn d o n a t r . Ayrca bu de mirci tanrnn m z i k ve arkyla da ilikisi vardr; birok toplumda demirciler ve kazanclar ayn zamanda m z i s y e n , ozan, ifac ve b y c d r , " Demek k i
5

farkl k l t r d z e y l e r i n d e (bu da b y k antikagn iaretidir) demircilik

sanat,

oklt teknikler ( a m a n i z m , b y , ifa vb) ve ark, dans, iir sanatlar arasnda y a k n bir iliki var gibidir.

Kr. Forgerons et Alchimistes, s. 61 vd. Baz Afnka halklar maden filizlerim "erkek" ve "dii" diye ikiye aynr; eski in'de lk Kurucu Buyuk Yu erkek ve dii madenler aynmm yapyordu; o.g.y., s. 37. Afrika'da maden eritme ii cinsel birlemeyle zde tutulur; .g.y, s. 62. Afrika'daki demircilerin farkl deerleri konusunda kr Forgerons et Alchimistes, s. 89 vd. Bkz. Forgerons et Alchimistes, s. 101 vd. 71

DNSEL NANLAR VE DNCELER TAKHI 1

Madencilerin, metalurjistlerin ve demircilerin meslei etrafnda

kmelenmi

b t n bu d n c e ve inanlar ta devrinden miras kalan hotno faber m i t o l o j i s i n i hissedilir lde zenginlet irmi tir. Ama maddenin m k e m m e l le t irilmesi iine katlma istei n e m l i sonular vermitir. nsan, doay d e i t i r m e s o r u m l u l u u n u stlenerek zamann yerini almtr; eonlarm' yeraltmm derinliklerinde " o l g u n l a m a k " iin ihtiya d u y d u k l a r n zanaatkar birka haftada verebilecei kan s n d a d r ; n k yeralt rahminin yerini frn almtr. Binlerce yl sonra s i m y a c n n dncesi de bundan farkl olmayacaktr. Ben Jonson'm Tfe Alchemist {Simyac} adl oyununun bir karakteri yle der: " K u r u n
:

ve dier madenler, eer d n m e k iin gerekli zaman bulsalar, altn o l u r l a r d . " Ve baka bir simyac ekler: "Bizim sanatmz ite bu noktada icra o l u n u r . "
00

"Za

mana egemen olma" mcadelesi - b u mcadele en buyuk baarya organik kimya n n salad "sentetik rnler"le ulaacak, b u "hayatn sentetik terktbi'nde (Homunculus [kk insan], simyaclarn eski d ) tayin edici bir aama o l a c a k t r z a m a n n yerini almak iin verilen ve m o d e m teknoloji t o p l u m l a r insannn ayrt edici zelliini o l u t u r a n b u mcadele daha demir anda balatlmt. Bunun dinsel a n l a m l a r n n b o y u t u n u daha ileride lmeye alacaz.

Eon; llemeyecek kadar uzun zaman paras - y n .


0 0

Kr. Forgerons et Afclumisto, s. 54 vd, 175 vd. Ayrca bkz. bu kitabn 3. cildinde Bat sim yas ve "bilimsel ilerleme"nn dinsel sonular hakkndaki blmler. 72

E L E T R E L KAYNAKA

8. A. Rst krk yl boyunca Meiendorf, Sellmoor ve Ahrensburg-Hopfenbacha gerekle tirdii kazlar hakknda birok eser yaymlad; en nemlileri unlardr: Die alt-u\d mittelstein zeitlichen Funde von Stellmoor (Neumnsier in Holstein, ] 934); Das altstenzettliche Renterjagerlager Meiendorf (ay m yer, 1937); Die Jungpdoll! ise lien Zeh m lagen vrai Ahrensburg (1958); Vor 20.000 jhren (Neumnsier, 1962), Bu keiflerin dinsel anlamlar konusunda, kr. A. Rus, "Neue cndglaziale Tnde von kul tische-religio ser Bedeutung" (UP-.Schweis, 12, 1948, s. 68-71); ayn yazar, 'Eine endpalaolitische hlzerne Gotzenfigur aus Ahrensburg" (Rom. Genn. Koni. d. dtsch. Aich, /usf.. Berim, 1958, s. 25-26); H. Pohlhausen, "Zum Motiv der Rentierversenkung der Hamburger u. Ah rensburger Stufe des niederdeutschen Fbchiandmagdalenien," Anihropos, 48, 1953, s. 987 990; H, Muller-Karpe, Handbuch der Vorgeschichte, 1, s. 225; 11, s. 496 (no. 347); j . Mannger, "Die Opfer der palolitischen Menschen," (Amhropica, St. Augustin bei Bonn, 1968, s, 249 272), s. 266-270. Suya batrma yoluyla kurban venue konusunda bkz Alois Closs, "Das Versenkungsop fer," Wiener Beitrge zur Kulturgeschichte und Linguistik, 9, 1952, s. 66-107. Dou Ispanya'dak maara resimleri sanalnn dinsel anlamlan konusunda, bkz. H. Obermaier, Fossil Man m Spam (New Hven, 1924); J. Maringer, TJe Gods oj Pi rhistoric Man, s. 176-186.

9, Filistin'in tarihncesi hakkndaki en iyi ve eksiksiz inceleme J. Perrot'nunkdr: "Prhis toire Palestinienne," Diel, de la Bible iinde, Ek. e. VIII, 1968, st. 286-446. Ayrca bkz. R. de Vaux. Histoire oncienre d'Isral, c. I (Paris, 1971), s. 41-59. Nattuf kltr konusunda, bkz. D. A. E. Garrod, "The Natufian Culture: The Life and Economy of a Mesolitbic People in the Near East," Proceedmgs oj the British Acaderv iinde, 43 (1957), s. 211-227; E. Anati, Palesti ne Bejore the Hebrews (New York, 1963), s. 146-178; H. Muller-Karpe, Handtuch der Vor geschichte, II: Jungsteinzeit (Mnih, 1968). s. 73 vd, Nattuf dm konusunda, bkz. son olarak Jacques Cauvin, Religions nolithiques de Syro-Palesne (Paris, 1972), s. 19-31. Kafataslarnn dinsel anlamlan ve rituel yamyamlk konusunda, bkz. Muller-Karpe, a.g.y., c. 1, s. 239 vd; Walter Dostal, "Ein Bevrag zur Frage des religisen Weltbildes der fr hesten bodenbauer Vorderasiens," Archiv fiir Vlkerkunde, 12, 1957, s. 53-109, zellikle s 75-76 (kaynakayla birlikte); R. B. Oman, The Ongi o/ European Thought (Cambridge, 1951, 2. bask, 1954), s. 107 vd. 530 vd. 10. Afrika'daki "ntuel av" konusunda, bkz. Helmut Straube, Die Tiervelieidungen der ajrifaniscfen Naiunolher (Wiesbaden, 1955), s 8.3 vd, 198 vd ve birok yerde. Asurlularda, ranllarda ve Trk-Mogollarda sava ve av teknikleri arasndaki benzerlikler konusunda, bkz. Kari Meul, "Ein altpersischer Kriegsbrauch" (Wesloslhche Abhandlungen. Festschrift Jur Rudolph Tchudi, Wiesbaden, 1954, s. 63-86). 73

DNSEL LNANCLAR VU D U S U N I EK T A R H - 1

Avn baka mitolojik ve folklorik izlekler de ortaya kardn ekleyelim. Bir tek rnek verecek olursak: Geyik cinsi bir av takip etmek kahraman teki dnyaya veya byl bir dnyaya gtrr, sonunda avc orada sa veya Boddhsattva ile karlar vb: k. M Eliadc, De Zalnmis Cengis-Klan (1970), s. 131-161. Bir topran kefine ve fethine, bir sitenin kuruluuna, bir nehirden gemeye veya bataklklar amaya vb ilikin ok sayda mi ve efsa nede, tksz grnen bir durumun zmn hayvan kefeder; kr. Elade, a.g.y., s. 135 vd, 160. 1 1 . Bitkilerin ve hayvanlarn evcilletirilmesi hakknda, bkz. Muller-Karpe, a.g.y.. II, s. 240 256; Peter j . Ucko ve G. W. Dmbley (ed.), The Domestication and Exploitation of Wants arcl Animals (Chicago, 1969); Gary A. Wright, "Origins of Pood Production in Southwestern Asia: A Survey of Ideas" (Current Anthropology, 12, Ekim-Aralik, 1971, s. 447-479). Karlatrmal bir inceleme iin, bkz. F. Herrmann, "Die Entwicklung des Pflanzenabauesals ethnologisches Problem," Studium Generale, I I , 1958, s, 352-363; ayn yazar, "Die religisgeistige Welt des Bauertums in ethnologischer Sicht," a.g.v-, s. 434-441. Robert Braidwood ilkel tanmsal etkinlii dort aamaya boler: Kylerde oturan ve ilkel bir ekincilik yapan halk (primay village farming); yerleik kylerde tarm (settled village far ming); "balang halindeki ekincilik" ve son olarak da "youn tanm yapan koy" (intensified village farming); kr. R. Braidwood ve L. Braidwood, "Earliest village communities of South West Asia," journal of World History,!, 1953, s. 278-310; R. Braidwood, "Near Eastern Prehis tory: The Swing from Food-Gat he ring Cultures to Village-Farming Communities us Still Im perfectly Understood," Science, c. 127, 1958, s. 1419-1430; kr. R Braidwood, "Prelude to Civilization," City Invicible: A Symposium on Urbanization and Cultural Development in the Aneient Near East, ed. Carl H, Kraeling ve Robert M. Adams (Chicago, 1960), s. 297-313; Carl O. Sauer, Agicufiura Origins and Dispersals (New York, 1952); Edgar Anderson, Plants, Man and Life (Boston, 1952). Hainuwele tr mitler ve onlann dinsel ve kltrel anlam konusunda, bkz. A. E Jensen, Das religise Weltbild einer /ruhen Kultur (Stuttgart, 1948), s. 35 vd; ayn yazar. Mythes ei Cul tes chez les peuples primitifs (Fr. ev. Payot, 1954 (Alm. bask, Wiesbaden, 1950]), s. 188 vd; Carl A. Schmitz, "Die Problematik der Mytholegeme 'Hainuwele' und 'Prometheus'," Anthropos, 55, 1960, s, 215-238; M Eliade, Aspects du Mythe (1963), s 132 vd; T. Mabuehi, "Tales Concerning the Origin of Grains in the Insular Areas of Eastern-So uihensiern Asia," Asian Folklore Studies, 23, 1964, s. 1-92; Atsuhiko Yoshida, "Les excrtions de la Desse et l'origi ne de l'agriculture," Annales, Temmuz-Austos 1966, s. 717-728. Ksa bir sre nce de lleana Chirasi, Yunan mitolojisinde "on-tahl" dnemiyle uyumlu olduklar dnlen Hainuwele trnde baz misei-ritel yap btnleri tanmlad; kr. Ele menti di culture precereal nei mili e rit greci (Roma, 1968). Alman etnolog Kunz Dittmer'e gre, kok ve soanl bitki ekimi Gneydou Asya'da da ha ust paleolitk ada balamt. Ekim ve hasat sorumluluu kadnlara aitti; sepetler r yorlard ve daha ge bir tarihte mlek retimine de balamlard Dolaysyla ekili tarlalar

74

F.N UZUN DEVRIM TARIHIN KEFI

kadnlarn mlk haline geldi. Koca einin evine yerleiyor ve soy anaya bal olarak yr yordu. Erkekler, av ve balklk dnda, tarla ama, tarma elverili bale getirme almalarm stleniyorlard. Dttmer'i av ve bitki yetitirmenin bir bileimi olarak tanmlad bu uygar lk tr ("Jger-Pflanzer") tropikal Afrika'ya, Malmezya'ya ve her iki Amerika'ya yayld. Yine Gneydou Asya'da daha ge bir dnemde yumrulu bitkiler ekimi ve bahvanlk ortaya kt; domuz ve kmes hayvanlar da bu dnemde evelletirildi. Bu uygarln zgl nitelikleri, anaerkil trde bir rgtlenme, gizli erkek cemiyetleri (kadnlar korkulmak iin), yas gruplarna dayal snflar, kadnn ekonomik ve dinsel nemi, ay mitolojileri, orji tr be reket tapnlan, kelle avcl ve kafatas tapmdr. Hayatn yenilenmesi insanlar kurban ede rek salanyordu. Atalar tapmnn gerekesi onlarn berekette oynadklar rold. Dier z gl unsurlar: amanizm ve sanatn geliimi (mzik, tapm dramalan, gizli cemiyet masklan, aalann heykellerle tasviri). Bu uygarlk tr (veya tarmsal dongu) mezoltik ada Gney dou Asya'ya (bu uygarla gnmzde bile Hindistan ve Hindiin'in baz ilkel halklarnda rastlanmaktadr). Afrika'nn Ekvator zerinde kalan blmne ve Polinezya dndaki g ney denizlerine yaylmt. Dttmer tahl ekinciliini, bitki ekinciliinin bir ikamesi (Ersatz) olarak aklamakladr; lanmn bozkr alanlanna doru yaylmas byle bir ikameyi zorunlu klmt. Bitki ekimin den tahl ekimine Hindistan'da geilmiti; En eski tahl olan dan orada yetitinldi Bu yeni teknik Hindistan'dan Bat Asya'ya yayld ve otada da birok laneli bitkinin yaban trleri evcilletrildi. Dittmer tahl ekimine zg iki retim emberi ayrt etmektedir: a) Yeterli ya mur alan blgelerde "geni arazide az verimli" (exlensif) tarm; b) Youn (inensi)) tarm, yani taraalan. sulamay ve bahecilii de kullanan tanm. Bu tanmsal aamalardan her birine be lirti sosyolojik, ekonomik ve dinsel yaplar denk dmektedir (kr. Kunz Dittmer, Allgemeine Vlkerkunde, Braunschweig, 1954, s. 163-190). 12. Kadn ile ekili topran mistik dayanmas konusunda, bkz, M Eliade, Dinler Tarihine Giri, s. 243-263, 324-349; ayn yazar, Mythes, reves et mysteres (1957), s. 206-253, Albert Dieterich'in aceleci gene II eti mielen (Mutter Erde, 3. bask, Berlin, 1925) konu sunda, bkz. Olof Pettersson, Motlter Eartf: At Aalysis of ihe Motfer Eartft Concepts Accordig to Al!>erf Detctich (Lund, 1967). Aynca kr. P. ]. Ucko, Anlhropomorphc Figurines (Londra, 1968) ve Andrew Fleming, "The Myth of the Mother-Goddess" (World Archaeology, 1, 1969, s. 247-261). Yunan ve Akdeniz tanralarnn dllenmeden remeleri (parthnognsc) konusunda, bkz, Uberto Pestalozza, Religione meditenuea. Vccli e nuovi studi (Milano, 1951), s. 191 vd. Dnyann dnemsel yenilenmesi konusunda bkz. Eliade, Le myhe de l'eternel relour (yeni bask 1969), s. 65 vd; ayn yazar, Aspecls du nvyihe (1963), s. 54 vd. Kozmik Aga simgeseliig konusunda, bkz. Eliade, Le Clwmanisme (2. bask, 1968), s, 49 vd, 145 vd, 163 vd, 227 vd'de saylan belgeler ve kaynakalar. Dairesel zaman ve kozmik dongu hakknda, kr. Le mythe de Vteme! retour, s. 65 vd. Mekana dinsel deer yklenmesi konusunda, bkz. Dinler Tarihine Giri, s. 355 vd. 75

PIN S El. NANLAR VE. D N C E L E R TARH 1 - I 1

Yang S>o neolitik kltrndeki konutlarn simgeselligi hakknda, bkz. i. A. Stein. "Arc hitecture et pense religieuse en Extrme-Orient." Arts As/a figues, 4, 1957, s. 177 vd; ayrca kr. Elode, Le d a munis me, S. 213 vd. Si ni il andnc ve rituel ikilikler ve eitli uzlamaz caumalar ve kutuplamalar konusun da, bkz. Eliade, La Nostalgie des Origines (1971). s. 249-336. 1 3 . Eriha'daki arkeolojik belgeler ve bunlarn yorumu hakknda, bkz. Kathleen Kenyon, Digging up Jericho (Londra, 1957); ayn yazar. Archaeology in ftc tloly Land (Londra, 1960), j . ve J. B. E. Garstang, The Stoty of Jericho (Londra, 1948); E. Anan, Palestine before The Heb rews, s. 273 vd; R. de Vaux, Histoire ancienne d'Isral, s. 41 vd. Suriye ve Filistin'in neolitik ag dinleri hakknda, bkz. son olarak kan J. Cauvi, a.g.y., s. 43 vd (Eriha, Munhata. Bedha, Tel Ramad kazlan); s. 67 vd (Ras amra, Byblos vb); Muller-Karpe, HCIFU&UCJI, 11, s. 335 vd, 349 vd Mellaan, Eriha'nn mlekilik ncesi kltrnn 03 katman, M 6500-5500) Haclar kltrnden (M 7000-6000) luredigini dnyordu; kr. "Hacilar: A Neolithic Village Si le," Scientific American, c. 205, Austos 1961, s. 90. Ama Earliest Civilization of the Near East (Londra-New York, 1965) adl eserde (s. 45), Eriha'da (B katman) radyokarbon lmyle belirlenmi yeni tarihleri yle belirtmektedir: M 6968 ve 6918; baka bir deyile, iki kl trn ada olduklar anlalyordu. atalhytk ise Yakndou'nun en geni neolitik a kentidir. Kazlarn henz tamam lanmamasna karn (1965'te yzeyin yalnzca drtte bin kaztmu), aathyuk artc bir uygarlk dzeyini onaya koymutu: Gelimi bir tanm (birok tahl ve sebze tr), hayvanc lk, ticaret ve zengin bir ekilde bezenmi birok tapnak. Kr. James Mellaart, uial HVU/: A Neolithic Town of Anatolia (New York, 1967). Aynca bkz Walter Oostal. "Zum Problem der Stadt- und Hochkultur im Vorderen Orient 1968, s. 227-260. Tel Halef hakkndaki temel kaynaka Mllev-Karpe'ta kaytldr: c. U, s 59 vd, 427-428 el-Ubeyd kltr hakknda bkz Mller-Karpe, a.g.y., s. 6! vd, 339, 351, 423 (kazlarla ilgili kaynaka), 425 vd (Ak Tapnak, ziggurat). Ayrca kr. M. E. L. Mallowan, Early Mesopo tamia and Iran (1965), s. 36 vd. Anlmay hak eden bir tapmak daha var Matlowan'in Tel Brak'ta, Habur Vads'nde (Urukn 1000 km. kadar kuzeyinde) ortaya kard ve y. M 3000'e tarihledii "Gzler Tapma." Burada, beyaz ve siyah kaymaktandan binlerce "put" bulundu; bunlarn zellii, bir ya da birka ift gze sahip olmalaryd, Mallowan'a gre bu putlar, her eyi gren, site nin koruyucusu bir tanrya sunulan adaklar temsil etmektedir; kr. Eariy Mesopotamia, s. 48 vd ve ekil 38-40. Tapnak, tanra nanna'ya adanmt. The Eye Goddess (1957) adl kita bnda, O. G S. Crawford bu ikonografik trn ngiltere ve rlanda'ya kadar yaylmasn in celemektedir, ama verdii birok rnek ikna edici deildir. Heykelciklerin ve Mezopotamya tanhncesini dier nesnelerinin simgeselligi 3 L Goff tarafndan incelenmitir: Symbols of Prehistoric Mesopotamia (New Haven ve Lone:,; 76 ?63\ Ethnologische Marginalien." Anthropos, 63,

EN UZUN DEVRM; TAKIMIN K E]

bkz. zellikle s. 10-48 (Tel Halef ve Ubeyd dnemleri) ve sek. 58-234. 14. En eski Avrupa uygarl hakknda, bkz. Marija Gimbutas, "Old Europe e. 7000-3500 B.C.: The Earliest European Civilization Before the Infiltration of (he Indo-European Peop les," T/ie Journal of Indo-European Studies iinde, 1, 1973, s. 1-20. Dinsel dnceler ve tapmlar hakknda bkz. Marija Gimbutas, 77e Cods and Goddesses of Old Europe, 700-3500 B.C.: Myths, legends, and Cult Images (Berkley ve Los Angeles, 1974); J. Maringer, "Priests and Priestesses in Prehistoric Europe," MR 17 (1977): 101-20. Cscioarele tapna hakknda, bkz. Vladimir Dumitrescu, "Edifice destin au culte d couvert dans la couche Boian-Spantov de la station-tell de Cscioarele," Dada, yeni seri, 12, 1968, s. 381-394. 15. Madenlerin kefi ve metalrji tekniklerinin geliimi konusunda bkz. T, A. Rickard, Man and Metals. A Histoy of Mining in Relation to the Development oj Civilization (New York, 1932); R. 1. Forbes, Metallurgy in Antiquity (Leiden, 1950); Charles Singer, E. Y. Holmyard ve A R Hall, A History oj Technology, 1 (Oxford, 1955). Kaynakalar iin bkz. M. Eliade, Forgerons et Alchimistes (Paris, 1956), s. 186-187; "The Forge and the Crucible: A Postscript" (HR, 8, 1968, s. 74-88), s. 77. Madenlerde alanlar ve demirciler hakknda, bkz. Forgerons et Alchimistes, s. 57-88; "A Postscript," s. 78-80. Demirci Tannlar ve Uygarlatnc Kahramanlar hakknda, bkz. Forge rons et Alchimistes, s. 89-112. Simyann "kkenleri" hakknda, bkz, A. M. Leicester, The His torical Background oj Chemistry (New York, 1956); I . R. Partington, History of Chemistry, c. 1 (Londra, 1961); Allen G. Debus, "The Significance of the History of Early Chemistry" (Cahi ers d'histoire mondiale, 9. 1965, s. 39-58); Roben P. Mullhauf, The Origin oj Chemistry (Lond ra, 1966).

I I I . BLM

MEZOPOTAMYA DNLER

16. "Tarih S m e r ' d e B a l a r . . . " Bilindii gibi, S. N . Kramer'in bir kitabnn bal budur." n l Amerikal arkiyat bu kitapla o k sayda kuruma, teknik ve dinsel kavrama ilikin ilk bilgilerin S m e r metinlerinde k o r u n d u u n u gsteri y o r d u . Bunlar z g n hali M IH. binyla kadar uzanan i l k yazl belgelerdi. Ama b u belgelerin daha arkaik dinsel i n a n l a r yanst t k l a n n a k u k u yoktur. S m e r uygarlnn k k e n i ve eski iarihi h e n z yeterince bilinmemektedir. Sami kkenli olmayan ve bilinen hibir baka d i l ailesiyle de aklanamayan Smerceyi k o n u a n bir h a l k n , kuzey b l g e l e r i n d e n inip Aa Mezopotamya'ya yer letii v a r s a y l m a k t a d r . Byk olaslkla S m e r l e r etnik bileimi h e n z biline meyen yerlilere (kltrel adan, el-Ubeyd ad verilen uygarl p a y l a y o r l a r d , kr. 13) boyun e d i r m i l e r d i r . Ksa denebilecek bir sre sonra, Suriye ln den gelen ve Sami kkenli bir d i l olan Akkaday k o n u a n gebe gruplar, S mer'in kuzeyindeki topraklara girmeye ve an arda gelen dalgalar halinde S m e r kentlerine szmaya baladlar. M I I I . b i n y h n ortalarna d o r u , efsanelemi n der Sargon'un y n e t i m i n d e k i Akkadlar s t n l k l e r i n i S m e r sitelerine kabul et tirdiler. Bununla birlikte daha fetihten n c e bir S m e r - A k k a d sembiyozu g e l i m i ve i k i l k e n i n b i r l e m e s i n d e n sonra iyice glenmiti. Daha 30 ya da 40 yl n c e sine kadar, bilginler tek k l t r d e n , b u i k i etnik tabakann k a y n a m a s sonucunda ortaya kan Babil k l t r n d e n sz ediyorlard. Bugn Sumer ve Akkad katklar n ayn ayn incelemek gerektii konusunda g r birliine varlmtr; n k i galcilerin yenilenlerin k l t r n zmsedii d o r u olmakla b i r l i k t e , i k i halkn yaratc dehas birbirinden farkldr. Bu ayrmalar zellikle d i n a l a n n d a fark edilmektedir. En eski alardan beri tanrsal varlklarn areti boynuzlu bir tat. Demek k i O r t a d o u ' n u n her yerinde o l d u u gibi, b o a n n neolitik adan beri varl d o r u l a n a n dinsel simgeselligi kesintisiz bir b i i m d e Smer'e de aktarlmt. Baka b i r deyile tanrsal varolu biimi fiuvvei ve meknsal "afiinlifila", yan gk g r l t s n n g m b r d e d i g i (n-

Trke basks iin bkz. Samuel Noah Kramer, Tarifi Smer'de Baslar, ev Koyukan, Kabala, 1999 - y n . 78

Hamide

MEZOPOTAMYA DNU-K

k gok g r l t s boalarn b g r t s y l e zdeletiriliri i t i) frtnal gkyzyle t a n m l a n m t . Tanrsal varlklarn d e o g r a m l a r n d a n n c e konan ve balangta bir yldz temsil eden belirleyici iaret de onlarn b u "akn," gksel yapsn d o r u l a n m a k t a d r . Szlklere g r e b u belirtecin tam karl " g k y z " d r . De mek k i b t n tanrlar gksel varlklar olarak d n l y o r ; b u nedenle tanrlar ve tanralarn o k gl b i r k yaydklar kabul ediliyordu. lk S m e r metinleri rahipler tarafndan gerekletirilmi snflandrma ve sis t e m l e t i r m e almasn yanstr Once b y k taunlar l s , o n l a r n a r d n d a n da gezegen tanrlar l s gelir. Ayrca b y k o u n l u k l a adlarndan baka b i r ey bilinmeyen t r l tanrlar h a k k n d a kabark listeler vardr. S m e r dini daha tarifli nin afanda "kadim" bir d i n olarak onaya k m a k t a d r . Kukusuz b u g n e dek kefedilenler, paral ve yorum 1 a n m a s ok g metinlerdir. Yine de bu eksik b i l gilere dayanarak bile, baz dinsel geleneklerin i l k anlamlarn yitirmeye baladk lar a n l a l m a k t a d r . A n , E n l i l ve Enki'den o l u a n b y k tanrlar lsnde de ayn s r e sezilmektedir. Adnn da iaret ettii gibi (cin = g k y z ) , birincisi b i r gk t a n n s d r . Herhalde panteonun en nemli ve egemen tanr tanmna en i y i uyan yesi oydu; ama An'da ckus oiiosus'" belirlileri g r l m e k t e d i r . Hava tanrs (Ulu Da ad da v e r i l i r ) Enlil ve " T o p r a n Efendisi," "temellerin" tanrs Enki daha etkin ve " g n c e P d i r ; Enki'nin ezeli sulann tanrs o l d u u kans yanltr ve S m e r anlaynda, karalarn okyanus zerine o t u r d u u kabul edildii iin bu ha taya d l m t r . imdiye dek gerek anlamda hibir kozmogoni metni kefedilememitir, ama

baz imalar S m e r l e r i n yaklamna gre yaratln belirleyici anlarn yeniden o l u t u r m a m z a olanak vermektedir. Tanra K a m m (ad, "ezeli deniz"i ifade eden piktogramla yazlmaktadr) ' G k ve Yeri d o u r a n ana" ve " b t n t a n n l a r
l

yaratan k a d n ata olarak tantlmaktadr. Hem evrensel hem de tanrsal bir btn olarak tasavvur edilen "ezeli sular" izleine arkaik kozmoloji metinlerinde ska rastlanr. Bu r n e k l e de su ktlesi, d l l e n m e s i z r e m e yoluyla i l k ifti, eril ve d i il temel eleri c a n l a n d r a n G k (tanr A n ) ve Yer'i (tanra K i ) d o u r a n i l k Ana ile zdeletirilmitir. Bu ilk ift, hieros gamosla birbirine karacak denli birle m i d u r u m d a y d . O n l a r m b i r l e m e s i n d e n hava tanrs E n l i l d o d u . Bir d i e r bel ge p a r a s n d a n Enlil'in ebeveynlerini ayrdn r e n i y o r u z ; Tanr A n g yu-

Deus ou'osus ('duraan tann'): Yaratlm dzenle veya insanlarla ilikisini koparm lam. Bu tasavvurda, Yce Tanr'nm dier Lannlar veya gifeel varlklar zerindeki otoritesi devam emekle birlikte etkinliim onlara devretmitir -yn. 79

DNSEL INANQ-AG VI: DNCELER TARH) - I

kar d o r u kaldrd ve E m i l de annesi Ye'i y a n n d a g t r d . ' G k ve yerin ayrl m a s n a ilikin kozmogoni izlegi de o l d u k a yaygndr. Bu izlege farkl k l t r d zeylerinde rastlanr. Ama O r t a d o u ve Akdeniz'de k a y d e d i l m i versiyonlar, b y k olaslkla S m e r a n l a t s n d a n tremitir, Baz metinler " b a l a n g l a r n m k e m m e l l i k ve k u t l u l u u n a deinir: "Her e y i n m k e m m e l yaratld eski g n l e r " v b , Ama anlalan gerek cennet, ne has
2

talk ne de l m n b u l u n d u u Dilmun'dur. Orada "hibir aslan l d r m e z , hibir kurt k u z u y u kapmaz p a r a l a m a z . . . . Hibir gz hastas " g z m aryor" demez.... Surlarnda hibir gece bekisi d o l a m a z . . . . " Bununla b i r l i k t e b u m k e m m e l l i k
3

s o n u t a bir hareketsizlikti; n k D i l m u n ' u n efendisi Tanr Enki toprak gibi ba kire olan e i n i n y a n n d a uyuyup kalmt. Enki u y a n d n d a Tanra Ninhur-

sag'la, sonra o n u n d o u r d u u kzla, en sonunda da bu kzn kzyla birleti - n k bu cennet l k e s i n d e gereklemesi gereken bir teogoni sz konusuydu. Ama anlamsz g r n e n bir olay tanrlar arasndaki i l k drama yol at. Tanr yaratlan baz bitkileri yedi; Oysa k i "onlarn kaderini belirlemesi," yani v a r o l u biimle r i n i ve ilevlerini saptamas gerekiyordu, Bu a n l a m s z harekete ok fkelenen Nmhursag, Enki lnceye kadar, ona "yaam gz" ile b a k m a y a c a n " aklad. N i t e k i m tanry b i l i n m e d i k arlar sard; giderek zayflamas erken gelen l m n iaretiydi. Sonuta onu iyiletiren yine ei oldu."* Bu m i t i n yeniden o l u t u m l a b i l m i ekli, ne niyetle yapld konusunda b i r karara varlamayacak dzeltmeler gerekletirildiini ortaya k o y m a k t a d r . Bir

teogoni anlatsyla tamamlanan cennet i z k i , yaratc bir t a n r n n yoldan kmas n ve cezalandrlmasn sergileyen b i r dramla s o n u l a n m a k t a d r ; bunu izleyen b l m d e t a n r n n a n zayflamas onu l m e yaklatrr. Kukusuz can alc b i r "hata" sz konusudur, n k Enki temsil ettii temel ilkeye uygun davranmam fr. Bu "hata" onun kendi yaratlnn yapsn krize sokma tehlikesini g n d e m e getir mitir. Baka metinlerde de kadere kurban olan tanrlarn yakardan aktarlmakta dr. Kendi egemenlik snrlarm aan n a n n a ' n m ne gibi tehlikelerle karlaaea-

Bkz. Kramer, From the Tablets oj Smer, s, 77 vd; ayn yazar, The Sumerians, s. [Trkesi iin bkz. Smerler, ev zcan Buze, Kabala, 20021

145

"Glgam, Enkidu ve Yeralt Dnyas" destannn yeni bir evirisi iin, bkz. Giorgio R Cas_ tellino, Mtologta sumerico-accadica, s. 176-181. "Balangtaki" mkemmellik konusun daki Msr anlay iin kr. g 25.

Franszca evirisi Maurice Lambert, La Naissance du Monde iinde, s, 106. R. Jestin'tn yapt yoruma uyuyoruz, "La religion sumrienne," s, 170. 80

MEZOPOTAMYA DNLEEt

m da ileride greceiz. Enki'nin d r a m n d a artc olan tanrlarn l m l doas deil, b u n u n sergilendii m i t o l o j i k balamdr.

17. Tanrlar K a r s n d a n s a n nsann k k e n i n i aklayan en az d r t anlat vardr. Bunlar o kadar farkldr k i , bir gelenek o u l l u u n u varsaymak gerekir. Bir m i t , i l k insanlarn ot gibi yerden b i t t i k l e r i n i anlatr. Bir d i e r versiyona g re, insan baz tanrsal zanaatkarlar tarafndan kilden y o r u l m u t u r ; daha sonra tanra N a m m u kalbini b i i m l e n d i r m i ve Enki de ona can vermitir. Baka me tinlerde insanlarn yaratcs olarak tanra A r u n g s t e r i l m e k t e d i r . Drdnc

versiyona greyse, insan kendisini yaratmak iin l d r l e n i k i t a n r n n , Lagma'larn k a n n d a n o l u t u r u l m u t u r . Bu sonuncu izlek BabiVin m e h u r kozmogoni iiri Enama Hi'te yemden ele alnp y o r u m l a n a c a k t r (kr. 21). Btn bu motifler, o k sayda eitleme iinde, d n y a n n aa y u k a n her ye l i n d e k a r m z a k m a k t a d r . S m e r v e r s i y o n l a r n n ikisine g r e , i l k insan b i r anlamda tannsal z paylayordu: Enki'nin can veren soluu veya Lagma tannlan n k a n . Bu, tannsal varolu biimi ile insanlk d u r u m u arasnda almaz bir me safe b u l u n m a d anlamna gelir, i n s a n n , ncelikle beslenme ve giydirilme ge

reksinimi olan tanrlara hizmet etmek iin yaratld d o r u d u r . ' T a p m , tanrla ra hizmet olarak alglanmt. Ama insanlar tanrlarn h i z m e t k r olsalar da, onlan n kleleri deillerdi. Kurban trenleri zellikle adak ve sunulardan o l u u y o r d u . Sitenin b y k toplu bayramlarna gelince - Y e n i Yl veya bir tapmak yaplmas ne deniyle d z e n l e n i r l e r d i - b u n l a n n kozmolojik bir yaps vard. Raymond Jestin, metinlerde g n a h k a v r a m n a , kefaret unsuruna ve " g n a h ke isi" d n c e s i n e r a s t l a n m a m a s z e r i n d e durur, O halde insanlar, t a n n l a r n yal
6

nzca h i z m e t k n deil, ayn zamanda taklitileri ve dolaysyla

ibirlikileridir.

Madem k i evrenin d z e n i n d e n tannlar sorumludur, insanlar o n l a r n kesin emirle rine uymaldr; n k b u emirler hem d n y a n n hem de insan t o p l u m u n u n i y i i lemesini salayan dzenlemelerden, kurallardan - " b u y r u k l a r " (me)~ kaynaklan m a k t a d r . Her varln, her hayat b i i m i n i n , tannsal veya insani her g i r i i m i n
7

Tapm hakknda kr. Kramer, The Sumerions, s. 140 vd; A L, Oppenheim, Anden! Mesopotarma, s. 183 vd. Jestin, a.g.y., s, 184. "Daha ge tarihli edebiyatta 'tvbe mezmurlari onaya kar, ama byyen Sami etkisi ayn edilebildii iin, bunlar ank Smer bilincinin gerek ifadeleri olarak grlemez," a.y Farkl mesleklerin, vasflarn ve kurumlann me'si hakknda, kr. Kramer, Ftom che Tablets, 81

fl

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARIMI I

kaderini "kurallar" kurar, yani belirler. "Kurallarn" belirlenmesi, alman k a r a r o l u t u r a n ve duyuran n o m r ' m davranyla t a m a m l a n r . Her Yeni Ylda tanrlar sonraki onik ayn kaderini belirler. Kukusuz Yakndou'da karlalan eski b i r d n c e sz konusudur; ama bunun i l k kesin ifadesi S m e r l e r e aittir ve S m e r teologlann gerekletirdii d e r i n l e t i r m e ve sistemletirme abasnn kantdr. Kozmik d z e n s r e k l i sarslr; nce d n y a y "kaos"a indirgeme tehdidini sa vuran "Byk Ylan," sonra da eitli ritellerle kefaret d e m e k ve " a r n m a k " is

teyen insanlann s u l a n , yanllar ve hatalar b u s a r s m t l a n yaratr. Ama Yeni Yl bayramyla d n y a d n e m s e l olarak yenilenir, baka bir deyile "yeniden yarat lr." "Bu b a y r a m n S m e r c e d e k i ad olan a-ki-til ' d n y a y yeniden yaatan g ' an l a m n a gelir (l 'yaamak' ve 'yeniden yaamak' demektir; b i r hasta '(yeniden) ya ar,' yani 'iyileir'); burada ebedi d n yasasnn b t n d n g s a g n t n l m a k t a d r . " Birbirine az o k benzeyen Yeni Yl mitsel-rituel senaryolarna saysz kl
3

t r d e rastlanr, Babl b a y r a m Jitu'yu incelerken b u n l a n n n e m i n i deerlendir me frsatn bulacaz (kr, 22). Senaryo, sitenin koruyucusu olan ve heykeller veya h k m d a r tarafndan temsil edilen - T a n r a n a n n a ' n n kocas u n v a n verilen h k m d a r , ayn zamanda Dumuzi'nin b e d e n l e n m i haliydi"- i k i tanr ile b i r tap nak cariyesi a r a s n d a k i kutsal evlilii kapsar. Bu hieros gamos tanrlarla insanlann birliini s o m u t l a t r y o r ve geici nitelikte de olsa, b u b i r l i k hatr saylr sonu lar yaratyordu; nk tanrsal enerji sitenin stne baka bir deyile

" Y e r y z n e " - salyor, onu kuisuyor ve balayan yeni ylda refah ve m u t l u l u u g v e n c e y e alyordu. T a p n a k yapm Yeni Yl b a y r a m n d a n da daha n e m l i y d i . Bu da kozmogoni n i n b i r t e k r a n y d , n k tapnak - t a n r n n " s a r a y " - mago mundi'yi' en eksiksiz b i i m d e temsil ediyordu. Bu, arkaik ve ok yaygn bir d n c e d i r . (Bu dnce Baal mitinde da k a r m z a kacak, I 50). S m e r a n l a t l a n n a g r e , insan yaratl d k t a n sonra, t a n r l a r d a n b i r i be siteyi k u r d u ; onlan "temiz yerde k u r d u , onlara

s. 89 vd; The Sumenans, s. 117 vd. Me terimi, "varlk, olu'' (Jacobsen) veya "tannsal g" (Landsberger ve Falkenstein) diye evrilmi ve "l ve canl maddedeki deimez, varl srp giden ama kiilememi, yalmzca tannlann sahip olduu trden bir tannsal iknlik" olarak yorumlanmtr 0- van Dijk),
8

Jestin, a.g.y., s. 181. Kr, S, N. Kramer, "Le Rite de Mariage sacri Dumuzi-Inanna," s. 129; ayn yazar, The Sotred Mamage Rite, s. 49 vd. Dnya imgesi ^yn. 82

MEZOPOTAMYA DNLER

ad verdi ve onlar t a p m merkezi y a p t . "

Daha sonra tanrlar sitelerin ve tap

naklarn p l a n l a n n d o r u d a n h k m d a r l a r a aktarmakla yetindiler. U u r l u yldz larn belirtildii b i r levhay g s t e r e n Tanra Nidaba ve tapnan plann akla yan bir t a n r Kral G u d e a ' n n ryasna g i r d i . " T a p n a k ve site modelleri deyim yerindeyse "akn" nitelikledir; nk nceden g k y z n d e mevcutturlar. Babil sitemlinin arketipleri takmyldzlardayd; Sippar'm modeli Yenge takmyldzn da, N i n o v a n m k i B y k Ay'da, Asur'unki o b a n t a k m y l d i z i n d a y d v b . laya k a d i m D o u d a yaygn olarak r a s t l a n m a k t a d r . Krallk k u r u m u da almederiyle, yani ta ve tahtla birlikte "gkten i n m i t i , " '
3 1 2

Bu an

Tufandan sonra krallk i k i n c i kez y e r y z n e tand. Kelimelerin ve k u r u m l a r n gksel n - v a r o l u u n a inan, arkaik ontolojide hatr saylr bir n e m kazanacak ve en m e h u r ifadesini Platon'un Idealar k u r a m n d a bulacakt. Varlna i l k kez S m e r belgelennde rastlanan b u inancn k k e n l e r i anlalan tarihncesine kadar u z a n m a k t a d r . N i t e k i m , gksel modeller k u r a m , i n s a n n eylemlerinin tanrsal varlklar tarafndan ortaya konan davranlarn tekrarndan (taklidinden) baka bir ey o l m a d n ileri suren ve b t n dnyaya yaylm arkaik b i r anlayn uzants ve gelitirilmi halidir.

18. tik Tufan

Miti

Tufandan sonra kralln yeniden g k t e n indirilmesi gerek

t i ; n k b u felaket " d n y a n n sonu" anlamna geliyordu. Gerekten de S m e r versiyonunda Zisudra, A k k a d versiyonunda ise U t n a p i t i m adn alan bir tek i n san k u r t u l m u t u . Ama ona, Nuh'tan farkl olarak, sulardan kan "yeni toprak"ta oturma i z n i verilmedi. Az ok "tanrlaan," en azndan l m s z l e erien fela ketzede, D i l m u n (Zisudra) lkesine veya "nehirlerin azna" ( U t n a p i t i m ) nakle dildi. S m e r versiyonundan elimize yalnzca birka p a r a ulaabilmitir; T a n r l a r panteonunun baz yelerinin e k i m s e r tavrna veya muhalefetine k a r n , b y k tanrlar insanl tufanla yok etmeye karar verirler. Birisi "alakgnll, itaatkr, dindar" Kral Zisudra'nm erdemlerini sayar. Koruyucusu tarafndan olaylardan ha berdar edilen Zisudra, A n ve Enll'in ald karar duyar. Elimizdeki metinde bu noktada b y k bir b o l u k var. Herhalde bu b l m d e Zisudra'ya gemiyi nasl ya pacana ilikin ayrntl bilgiler veriliyordu. Yedi g n yedi gece sonra g n e ye-

Kr. Kramer tarafndan evrilmi metin, From die Tablets, s. 177. E. Burrows, "Some Csmological Patterns in Babylonian Religion," s, 65 vd. Kr, a.g.y., 5. 60 vd, Bkz. "Smer Krallar Listesi," ev. Kramer, The Sumerians, s. 328 vd. 83

DNSEL NANLAR VE DLIiUNCF.LFJ TAKHI -1

tiden d o a r ve Zisudra g n e tanrs Utu'nun n n d e secdeye v a r . Eldeki son m e t i n parasna g r e , A n ve Enlil Zisudra'ya "tannlannki gibi b i r hayat" ve tanr l a n n "ebedi solugu"nu verip, onu mucizevi D i l m u n l k e s i n e yerletirirler.
11

Glgam destannda yine tufan izlegi k a r m z a kyor. Olduka i y i korun m u b u m e h u r eser, Kitab Mukaddesteki anlatma benzerliklere daha i y i k t u tuyor. O n a k ve olduka arkaik bir k a y n a n sz konusu o l d u u anlalyor. R.

Andree, H . Usener ve J. G. Frazer'm derlemelerinden beri bilindii gibi, tufan Lzlei neredeyse b u t u n d n y a y a yaylmtr; (Afrika'da ok nadir olsa da) b t n k talarda ve farkl k l t r dzeylerinde varl d o r u l a n m t r . Baz eitlemelerin nce Mezopotamya, sonra da Hindistan'dan balayan yaylma srecinin sonucu o l d u u anlalyor. Bir ya da b i r o k rafan felaketinin masals anlatlara y o l a m olmas da m m k n d r . Ama b u kadar yaygn bir m i t i , jeolojik izleri bulunama m g r n g l e r l e aklamaya k a l k m a k tedbirsizlik olur. Tufan m i t l e r i n i n ou b i r anlamda k o z m i k ritmin p a r a l a n gibidir: Yozlam b i r insanln yaad

"eski d n y a " sulara g m l r ve bir sre sonra su "kaosundan" "yeni b dnya" kar.
15

M i t i n birok eitlemesinde, tufan insanlarn iledii " g r a h l a n n " (veya ritel hatalarnn) sonucudur; k i m i zaman da yalnzca tanrsal bir varln insanla son verme isteinden kaynaklanr. Mezopotamya anlatsnda tufann nedenini sapta mak kolay deildir. Baz imalar, t a n n l a n n bu karan "gnahkrlar" nedeniyle al dn d n d r m e k t e d i r . Bir baka anlatma g r e , insanlarn dayanlmaz " g r l t s " EnliTi f k e l e n d i r m i t i r ,
16

Bununla birlikte baka kltrlerde gelecekteki tu gnahlarnda

fan haber veren mitler incelenirse, balca nedenlerin hem insanlarn hem de ihtiyarlayan dnyann

dknlnde yatt g r l r . Evren yalnzca var o l

d u u , yani canl o l d u u ve rettii iin yava yava bozulur ve sonunda y k l m a ya y z tutar. Bu nedenle de yeniden yaratlmas gerekir. Bir baka deyile, Yeni Yl b a y r a m n d a simgesel olarak gerekletirilen eyi; tufan makrokozmik lekte hayata geirir: Yeni bir yaratm m m k n k l m a k iin g n a h k r bir insanln ve

Kr, Kramer, Fron the Tablets, s. 177 vd; ayn yazar, Sumenan Mythology, s. 97 vd; G, R. Castellino, Mitoogia, s, 140-143. Baz tufan mitlerinin ierdii simgesellik konusunda, bkz. M Elade, Dinler Tarihine Giri. s. 215 vd. Apsu'nun uyumasn engelleyen gen tanlan ldrme karanna yine "grltu"nn neden olduunu ilende ( 21) greceiz (Kr. Enuma Eli, tablet 1, 21 vd). 84

MEZOPOTAMYA DNLER

" d n y a n n sonu" gelir.

19. Y e r a l t n a n i : t n a n n a ve D u m u z i Gezegen tanrlar l s n d e , NannaSuen (Ay), U t u ( G n e ) ile V e n s yldz ve ak tanras olan nanna yer alyor d u . A y ve G n e tanrlar en parlak noktaya Babil d n e m i n d e ktlar, Akkad tan ras Itar'n ve daha sonra da Atarte'nin b e n z e t iril d ii tnanna ise. Yakn Do u d a baka hibir tanrann e r i e m e d i i b i r tapn ve m i t o l o j i "gncellii"nden yararlanacakt, l n a n n a - l t a r en parlak anda hem ak, hem sava tanrasyd, yani hayat ve l m y n e t i y o r d u ; ne kadar gl o l d u u n u belirtmek iin hermafrodit o l d u u (/star barbata) s y l e n i y o r d u . Kiilii daha S m e r d n e m i n d e tam olarak izilmitir ve o n u n merkezi m i t i antik d n y a n n en a n l a m l yaratmla r n d a n birini o l u t u r u r . Bu mit b i r ak hikayesiyle balar; U r u k ' u n koruyucu tan ras nanna oban Dumuzi'yle evlenir, bylece Dumuzi sitenin hkmdar

olur. tnanna tutkusunu ve m u t l u l u u n u yksek sesle ilan eder: "Ben, nee iinde y r y o r u m . . . . Efendim kutsal kucaa yarar!" Ama eini bekleyen trajik sonu da n c e d e n hissetmektedir; "Ah sevgilim, y r e i m i n erkei ... ben seni u u r s u z b i r yazgya s r k l e d i m . . . . Aznla azma dokundun, d u d a k l a r m bana b a s t r d n , ite b u nedenle u u r s u z bir yazgya m a h k m e d i l d i n . " " Bu " u u r s u z yazg," hrsl I n a n n a ' n n "ablas" Erekigal'in yerini almak zere Yeralt'na inmeye karar verdii g n izilmiti. Yukardaki Byk Kralln k m d a n olan nanna, Aadaki Dnyaya da h k m e t m e z l e m i n d e d i r . h-

Ereki

gal'in sarayna girmeyi baarr, ama Yedi Kapy birer birer atka, bakapc giysilerini ve taklann k a r m a k t a d r , n a n n a ablasnn karsna rlplak -ya ni b t n " g l e r i n d e n " s o y u n m u olarak- kar. Erekigat " d i k t i ona g z l e r i n i , lm bakn" ve Inanna'nn "bedeni cansz kald." g n geince y a k n dostu N i n u b u r , I n a n n a ' n n yola k m a d a n once verdii talimatlara uyup Tanr E n l i l ve T a n n Nanna-Sm'i durumdan haberdar eder. Ama onlar b u ie k a r m a z ; nk nanna, kar gelinmez k u r a l l a r n h k m s r d b i r alana - l l e r Diyar'na-

1T

Kr. Aspects du mythe, s. 71 vd. Atrahasis desiamndaki versiyona gre, Ea tufandan sonra yedi erkek ve yedi kadn yaratlmasna karar verdi; kr Heidel, TJe Gilgitmes! Epie, s 259 260. Bir dier versiyona gre, nanna balangta ifti Enkimdu'yu tercih eder, ama kardei Gne tarns Utu onu bu fikrinden caydm; kr. 5. N. Kramer, Tte Sacred Marriage Rite, s, 69 vd; ayn yazar, "Le Rite de Mariage Sacr Dumuzi-nanna," s. 124 vd. Aksi belirtil medike, Kramer'n evirilerini bu makaleden alntlyoruz, S. N. Kramer, Le nie de mariage sacr, s. 141, 85

l e

DINSEL NANLAR V E D N C E L E R TARIHI -1

girerek, "yasaklanm ilerle u r a m a k istemiti," Yine de Enlil bir z m buiur: ki haberci yaratr ve birine "hayat yiyecegi"n, dierine "hayat suyu"nu verip on lar Yeraltna g n d e r i r . "Bir ivide asl duran cesedi" hileyle c a n l a n d r m a y baanrlar ve n a n n a yeraltndan kmak zere iken A m m n a k i e r (Yeralcnm Yedi Yarg c) onu yakalar: "ller diyarna i n i p de ller diyanndan zarara u r a m a d a n kan g r l m m ? Eer nanna ller diyanndan kacaksa, yerine b i r i n i b r a k 20

sn. n a n n a y a n n d a bir grup galla eytanyla y e r y z n e geri d n e r ; eger yerine ge ecek b i r baka tanrsal varlk bulamazsa, g a k ' l a r onu geri gtrecektir

eytanlar n c e N i n u b u r ' u yakalamak ister, ama inanna onlan engeller. Daha son ra hep birlikte Umma ve Bad-Tibira ehirlerine ynelirler; bu ehirlerin dehete kaplan koruyucu t a n n l a n kendilerini tnannanm n n d e yerlere a t p , tozlann iinde s r n r l e r ve onlara acyan tanra aramasn baka yerde s r d r m e y e ka rar verir. Sonunda Uruk'a gelirler. nanna orada Dumuzi'nin alayp d v n m e k yerine, en zengin giysileri iinde tahta k u r u l d u u n u ve artk e h r i n tek h k m d a n o l d u u iin neredeyse sevindiini aknlk ve fkeyle grr. " ( n a n n a ) gzleri n i ona d i k t i , o l m bakn! Ona kar k o n u t u , fkeli szlerle! Bir lk kopar d, sulad onu! te bu, g t r n onu! (dedi eytanlara)."
21

D u m n z i k a y n b i r a d e r i g n e l a n n s Utu'ya kendisini bir ylana d n t r m e s i iin yalvarr ve kz kardei Getinanna'nn evine d o r u k a p onun alna s m . eytanlar onu b u alda b u l u p ikence eder ve yeraltna g t r r l e r . Metinde k i bir b o l u k nedeniyle son b l m bilemiyoruz. "Ama D u m u z i ' n i n d k t gz yalarna acyan Erekigal'in o n u n yeraltnda ancak yln yarsnda k a l m a s n a ka rar verip ac yazgsn y u m u a t t ; yln gen kalan yarsnda Dumuzi'nin y e r i n i kz k a r d e i G e t i n a n n a ' n n ald a n l a l m a k t a d r . "
22

Ayn m i t i n Akkada versiyonu, baz n e m l i farkllklarla birlikte, Istafm

Ye

raltna /ni; ride anlatlr. Smer metinlerinin evrilmesi ve y a y m l a n m a s n d a n n ce, tanrann "geri d n olmayan lke"ye, Tammuz'un " l m " n d e n sonra ve onu geri getirmek zere gittii sanlyordu. S m e r versiyonunda bulunmayan ba-

ev Jean Bottero, Annuaire de VEeole des Uautes Etudes, 1971-72, s. 85.


2 1

ev. Bottero, a.g.y , s. 91. Bir baka dkmde narma'mt bu davran korkuyla ak lanyor gibidir. Cinler nanna'y yakalayp gen gtrme tehditleri savurmaya balaynca, "dehete kaplan (nanna) onlara Dumuzi'yi venr! Bu gen adamn (der onlara) ayaklarn zincirleyin vb," a.y. S N. Kramer, a.g.y , s 144. 86

2 2

MEZOPOTAMYA DNLER

z unsurlar b y l e bir y o r u m u cesaretlendirir gibiydi. Bu unsurlardan i l k i , Akkad versiyonunda Itar'n esaretinin felakete y o l aan sonularyd. Tanra kaybol duktan sonra insan ve hayvan remesi tamamen d u r m u t u . Bu felaket, a k ve be reket tannasyla sevgili ei Tammuz a r a s n d a k i hieros gamos kesintiye u r a m a s n n sonucu olarak aklanabiliyordu. Felaket evrensel b o y u t l a r d a y d ve Akkad versiyonunda, o k y a k n d a h a y a t n tamamen y o k olacandan k o r k a n b y k tanr lar, Itar' kurtarmak iin m d a h a l e etmek zorunda kaldlar. S m e r versiyonunda artc olan, D u m u z i ' n i n m a h k m edilii iin gsteri len "psikolojik," yam insani gerekedir: Her ey eini muzaffer bir edayla tahtna yerlemi halde bulan n a n n a ' n m fkesiyle aklanr gibidir. Bu duygusal akla ma sanki daha arkaik bir d n c e y i rtmektedir- Her yaratma ya da r e m e eyle m i n i kanlmaz olarak " l m " - b u ritel bir l m d r , dolaysyla geri d n vardr izler. S m e r krallar, tpk daha sonra Akkad krallar iin de geerli ola ca gibi, Inanna'yla fieros gomos iinde D u m u z i ' n i n bedenlenmelendir." Bu du r u m , u ya da b u lde kraln ritel " l m " n u n k a b u l n gerektirir. Bu rnek te, S m e r metninde aktarlan y k n n gerisinde tnanna'nn k o z m i k bereket dn g s n g v e n c e y e almak iin dzenledii bir mysieria (sr| b u l u n d u u n u varsay mak gerekir. Glgam'n, kendisini kocas olmaya davet eden Itar'a verdii k mseyici yantta b u mysteria'ya bir g n d e r m e sezilebilir: G l g a m , iin her yl atlar y a k l m a s kararn Itar'n verdiini hatrlatr.
24

Tammuz Ama bu

atlar r i n i e l nitelikteydi: Tammuz aynn (haziran-temmuz) 18'inde gen t a n n n n yeraltna iniine alanrken, onun alt ay sonra "yeniden y u k a r kaca" b i l i n i yordu. Tammuz tapm O r t a d o u ' n u n aa yukar t a m a m n a yaylmtr. MO VI.

yzylda Hezekiel, t a p m a n k a p l a r n d a "agLt yakp d v n e n " Kuds kadnlarna ileniyordu (8:14-15). Sonunda Tammuz, her yl l p yeniden dirilen dramatik ve h z n l gen tann ehresine b r n d . Ama o n u n S m e r d e k i ilkrneginin muhte melen daha k a r m a k b i r yaps vard: Onu temsil eden ve dolaysyla kaderini paylaan krallar, her yl d n y a n n yeniden yaratln k u t l u y o r l a r d . Ama dn y a n n yeniden yara tkabilmek iin n c e yok olmas gerekiyordu; kozmogoni n c e sinin "kaos"u ayn zamanda k r a l n ritel " l m " n ve yeraltna inmesini gerek t i r i y o r d u . ki k o z m i k v a r o l u biimi - l m / h a y a t , kaos/kozmos, k s r h k / b e r e -

Kr. Kramer, ThtSacreMamageMe, s. 63 vd; "Le Rite de Mariage Sacr," s, 131 vd. Tablet V I , satr 46-47. Bottro bu bolm yle evirir: "lk ein Tammuz iin evrensel yas sen dzenledin" (a.gy., s. 83), 87

D MSEL NANLAR VE DNCELER T A R H -1

k e t - aslnda ayn s r e c i n i k i farkl ann o l u t u r u y o r d u . T a r m n kefinden sonra kavranan b u mysteria d n y a n n , hayalin ve insan v a r o l u u n u n b t n c l aklama s n n temel ilkelerinden b i r i haline geldi; b u ilke b i t k i l e r i n b y m e s i d r a m a s n aan b i r nitelikteydi; n k k o z m i k r i t i m l e r i , insan kaderini ve tanrlarla ilikile ri de b u ilke y n e t i y o r d u . M i t , Erekigal'in krallm fethe, yani lm yok etmeye giden ak ve bereket tanrasnn urad bozgunu anlatr. Demek k i insanlar ve baz tanrlar b a y a t / l m n art arda geliini kabullenmek z o r u n d a d r . Dumuzi-Tammuz alt ay sonra "yeniden ortaya k m a k " zere "yok olur." Bu art arda geli -

tanrnn d n e m s e l varl ve y o k l u u - insanlarn " k u r t u l u u n u , " l m s o n r a s kaderlerini ilgilendiren mysteria'lar oluturabilecek b i r yapdayd. Smer-Akkad

krallan tarafndan ritel b i i m i n d e temsil edilen Dumuzi-Tammuz'un n e m l i b i r r o l v a r d , nk tanrsal ve insani varolu biimleri a r a s n d a k i y a k n l a m a y gerekletirmiti. Sonradan, her insan krallara zel bu ayrcalktan y a r a r l a n m a y umabilirdi.

20, S m e r - A k k a d S e n t e z i U m m a h k m d a r Lugalzaggisi M 2375'e d o r u , S m e r s ite-tapnaklarn o u n u birletirdi, imparatorluk dncesinin b i l d i i m i z i l k da v u r u m u budur. Bir k u a k sonra, Akkad kral Sargon ayn giriimi daha baarl b i r h i i m d e yineledi. Ama S m e r uygarl b t n yaplarn k o r u d u . De iiklik yalnzca site-tapn a klarm krallarn ilgilendiriyordu: Onlar Akkadl fatihe kar y k m l o l d u k l a n n k a b u l l e n i y o r l a r d . Sargon'un i m p a r a t o r l u u yzyl

sonra. Yukar Dicle blgesinde g e b e hayat s r e n "barbar" Guti'lerin

saldrlan

sonucunda ykld, O andan soma Mezopotamya tarihi kendini yineler g i b i d i r : S m e r ve A k k a d ' n siyasi birlii, d a n d a n gelen "barbarlar" tarafndan yok edi lir; d a n d a n gelenler de i isyanlarla devrilir. Gutilerin egemenlii yalnzca bir yzyl srd ve daha sonra bunun yerini yzyl boyunca (y. M 2050-1950) uunc Ur Hanedanndan krallarn egemenlii ald. Smer uygarl doruk noktasna bu dnemde ulat. Ama ayn zamanda Smer siyasi gcnn kendini son kez gsterdii donem de bu oldu. Douda ElamHar, batda Suriye-Arap lnden gelen Amoritler tarafndan ypratlan imparatorluk kt. Me zopotamya iki yzyldan u m n bir sure birok devlete blnm bir halde kald. Babd'in Amurrulu hkmdan Hammurabi, ancak M 1700'e doru birlii kurmay ba ard, imparatorluun merkezini daha kuzeye, kendisinin hkmdar olduu siteye tad. Mutlak bir iktidar sahibi grnts veren Hammuabi'nin kurduu hanedan bir yzyldan daha ksa sre hkm srd. Ama baka "barbarlar," asitler kuzeyden mp Amortlen ypratmaya baladlar. Sonunda, M 1525'e doru zaferi kazandlar.

MEZOPOTAMYA DNLER

DOrt yzyl boyunca Mezopotamya'nn efendisi olarak kalacaklard. Si t e-tapmaklardan site-devletlere ve i m p a r a t o r l u a gei, O r t a d o u tarihi ac s n d a n o k n e m l i bir o l a y d r .
25

Konumuz asndan M 2000'e d o r u artk ko-

n u u l m a m a y a balayan S m e r c e n i n dinsel t r e n dili ve dolaysyla b i l i m d i l i ile v i n i daha o n b e yzyl boyunca k o r u d u u n u h a t r l a t m a k t a yarar var. Dier dinsel t r e n dilleri Sanskrite, branice, Latince, eski Slavca da benzer bir kaderi payla acaktr. S m e r dinsel t u t u c u l u u Akkad yaplarnda da devam eder. En stn tann ls deimez: A n u , Enll, Ea (= Enk). Yldz tanrlar ls, k s m e n kendilerine denk d e n t a n n l a n n Sami kkenli a d l a r n alr: A y , Sin (Smerce Suen'den tretilmitir); G n e , Sama; V e n s gezegeni Itar (= nanna). Erekigal ve ei Nergal yerakns y n e l m e y e devam eder. m p a r a t o r l u k ihtiyalarnn gerek tirdii az saydaki deiikliin - r n e i n dinsel nceliin Babil'e gemesi ve Enl i l ' i n y e r i n i Marduk'un a l m a s - "gereklemesi iin yzyllar g e e r . "
36

Tapnaa

gelince, "yaplarn b y k l ve says d n d a , S m e r evresinden beri . . . genel d z e n l e m e d e hibir temel zellik d e i m e m i t i r . " " Bununla birlikte Sami dinsel d e h a s n n katklar nceki yaplara eklenir. n c e likle evrensel tanrlar dzeyine y k s e l e n i k i " m i l l i " tanry -Babill Marduk ve daha sonra Asurlu A s u r - belirtelim. Kiisel dualarn ve g n a h k a r m a i l a h i l e r i n i n t a p m iinde kazand n e m de anlamldr. En gzel Babil dualarndan b i r i b t n tanrlara, hatta d u a c n n tanmadn alakgnlllkle kabul ettii tanrla ra da seslenmektedir: 'Ey T a n r m , g n a h l a r m b y k ! Ey t a n m a d m t a n n , g n a h l a r m b y k ! Ey t a n m a d m tanra, gnahlarm, b y k ! nsan hibir ey bilmez; bilmez g n a h m , i l e m i t i r , yoksa i y i l i k m i y a p m t r , bilmez.... Ey T a n r m , h i z m e t k r m reddetme! G n a h l a r m yedi kere yedi ediyor..., Uzaklatr gnahlarm! "
e

G n a h karma ilahilerinde duac sulu o l d u u n u kabullenir ve

g n a h l a r n y k s e k sesle itiraf eden G.nah karma ilemine kesin t r e n s e l jest ler elik eder: diz k m e , secde ve " b u r n u n yamyass edilmesi," Byk tannlar - A n u , Eril, E a - t a p m d a k i s t n l k l e r i n i giderek y i t i r i r l e r . M m i n l e r artk daha o k Marduk'a veya yldz tanrlarna, ltar'a ve zellikle de

2 5

Yeni kurumlar (profesyonel ordu ve brokrasi gibi) ilk kez ortaya kar; zamanla bu kurumlan baka devletler de benimseyecektir, Jean Nougayrol, "La religion babylonienne," s. 217 A.g.y.,s. 236. Cevin F. J. Stevens'dan alnmtr, ANET, s. 391-92. Almulanan dizeler: 21-26, 51-53, 59 60. 89

2 6

1 7

2 8

DNSEL NANCI AR VT! DNCELER TARIMI -1

ama'a b a v u r m a k t a d r . Zamanla ama eksiksiz b i r evrensel tanr haline gele cektir. Bir ilahide g n e tanrsna her yerde, yabanclarn lkesinde bile tapldg aklanr; ama adaleti korur, k t y cezalandrr ve hakly d l l e n d i r i r /
9

Tan

rlarn "ltl" nitelii glenir: zellikle dehet saan ma gleriyle kutsal bir k o r k u uyandrrlar, Ik, tanrsalln en m k e m m e l vasf olarak g r l r ve kral da tanrlk d u r u m u n u paylat iin, o da klar s a a r .
w

A k k a d dinsel d n c e s i n i n b i r dier yaratm k h i n l i k t i r . Buyu u y g u l a m a l a r n n oald ve o k l t disiplinlerin (zellikle astroloji) gelitii de fark edilir. Daha sonra b u dallar b t n Asya ve Akdeniz d n y a s n d a halk arasnda yaygnlaa caktr. Ksacas Sami k k e n l i katklarn ayrt edici nitelii, dinsel deneyimde kiisel unsura verilen n e m ve baz tanrlarn daha s t n bir konuma yceltilmesidir. Bu yeni ve grkemli Mezopotamya sentezi i n s a n n v a r o l u u n a ise trajik bir bak y neltmektedir.

21. D n y a n n Y a r a t l Enuma Eli adyla bilinen (bu ad iirin i l k szlerinden alnmtr. "Bir zamanlar y u k a r d a . , . . " ) kozmogoni iiri, Glgam destanyla bir likte Akkad d i n i n i n en n e m l i y a r a t m n o l u t u r m a k t a d r . S m e r edebiyatnda b y k l k , dramatik gerilim, teogoni ve kozmogoni bilgisini ve i n s a n n yaratl m birbirine b a l a m a abas asndan b u iirle kyaslanabilecek baka b i r ey yoktur. Enuma Eli. d n y a n n kkenlerini Marduk'u y c e l t m e k amacyla anlatr, b i lekler yeniden yoruma uratlm olsa da eskidir. En bata lk imge olarak sunu lan, a y r m a m su b n l ve bunun iinde seilen i l k ift, Apsu ile Tiamat anlatlr. (Baka kaynaklar, Tiamat'n denizi ve Apsu "mm d n y a n n y z e y i n d e dur d u u tatl su ktlesini temsil ettiini belirtirler). Baka b i r o k i l k tanr gibi, T i amat da h e m k a d n h e m de ift cinsiyetli olarak tasarlanmtr. Tatl ve tuzlu su larn k a r m n d a n d i e r t a n n iftleri doar. kinci ift, Lahmu ve Lahumu hak k n d a neredeyse hibir ey b i l m i y o r u z (Bir rivayete g r e , insan yaratmak iin kurban e d i l m i l e r d i ) . n c ift Anar ve Kiar'a gelince, b u n l a r n isimleri

S m e r c e d e "yukardaki u n s u r l a r n t a m a m " ve "aadaki u n s u r l a r n t a m a m " an l a m n a geliyordu.

eviri iin bkz. ANUT. s. 387-385, A. Leo Oppenheim, Aneleni Mcsopotamia, s. 176; E. Cassin, La splendeur dnint, s. 26 vd, 65 vd. 90

MEZOPOTAMYA MINLtEl

Zaman geer ("Gnler yaylr, yllar o a l r " ) /

Birbirini tamamlayan b u i k i

" b t n " n kutsal evliliinden g k y z tanrs Anu d o a r ; o da N u d i m m u d ' u n (= Ea) dogmasn^ s a l a r . ' Gen tanrlar lgnca hareketleri ve lklanyla
3

Ap-

su'nun h u z u r u n u bozarlar. Apsu da Tiamat'a yaknr: "Bu tavrlarna katlanamyo r u m . G n d z l e r i dinlenemiyorum, geceleri u y u y a m y o r u m . Bu davranlarna bir son vermek iin onlar yok etmek istiyorum. Ve sessizlik h k m s r s n bizim iin, (nihayet) uyuyabilelim!" (tablet I , satr 37-39). Bu dizelerde " M a d d e n i n (ya ni t z n ataletine ve bilinsizliine denk den bir v a r o l u hali), kozmogoninin n k o u l u olan her t r l harekete kar dirence, ilk hareketsizlie d u y d u u zlem sezilmektedir. Tiamat "eine fkeyle barp armaya balad. Ac bir lk att ...: Ne! Kendi yarattmz m yok edeceiz! O n l a r n b u t a v n n n can skc oldu u n a k u k u yok, ama tatllkla sabredelim" ( I , 41-46), Fakat Apsu ikna o l m a d . G e n tanrlar atalarnn kararn renince, "tek bir sz s y l e y e m e d e n kalakal dlar" (58), Ama "her eyi biten Ea" ba ekti. Byl szleriyle Apsu'yu derin bir uykuya d a l d r d , o n u n "parltsn karp kendi s t n e giydi" ve Apsu'yu zin cirledikten sonra l d r d , Ea, bundan byle apsu adn verdii sularn t a n n s o l du. Kans Damkina da Marduk'u apsu'mm b a r n d a , "yazglar o d a s n d a , i l k m e k lerin t a p m a n d a " (79) d o u r d u . Metin b u son d o a n t a n r n n b y k g r k e m i n i , bilgeliini ve snrsz erkini yceltir. O zaman A n u , atalarna kar yeniden sald rya geti. Drt rzgr kard ve "Tiamat' rahatsz etmek iin dalgalan yaratt" (108). Hi huzurlan kalmayan tannlar annelerine bavurdular: "Apsu'yu, eini l d r d k l e r i n d e , brakalm o n u n y a n n d a yer almay, bir kenara ekildin ve tek sz etmedin" (113-114). Bu kez Tiamat tepki gstermeye karar verdi. Canavarlan, y l a n l a n , "byk

aslan," "fkeli iblisleri," "amansz silahlar tayan ve savatan korkmayan" d i erlerini yaratt (144), Ve " i l k d o a n taunlardan ... Kingu'yu yceltti" (147 vd). Tiamat Kingu'nun g s n e Yazglar tabletini balad ve ona en s t n erki verdi (155 vd). Bu hazrlklar karsnda g e n tannlar cesaretlerini kaybettiler. Ne Anu ne de Ea Kingu'nun karsna kmaya cret edebildi. Yalnzca Marduk kavgay gze ald, ama o da n c e en s t n tanr ilan edilmesini art k o t u , dier tannlar bunu hemen kabul ettiler, i k i ordu arasndaki savan sonucu Tiamat ile Marduk

Tablet I , 13. Aksi belirtilmedike, alntlan Paul Garell ve Marcel Leibovici'nn evirisin den yapyoruz, "La naissance du monde selon Akkad," s. 133-145. Byk Smer lsnden yalnzca Enll eksiktir; onun yenn Ea'nn olu Marduk alm tr. 91

DNSEL INANLAG VE DSNCELRK T A R H - I

a r a s n d a k i delloyla belirlendi. "Tiamat onu yutmak iin azn atnda" (IV, 97), Marduk lgn rzgrlar frlatt, "rzgrlar Tiamat'n gvdesini g e n l e t i r d . K a m iti, az ak kald. O zaman Marduk bir ok att, ok T i a m a t ' n k a m n deldi, b a r s a k l a r m yrtt ve kalbine s a p l a n d . Bylece onu ele geiren Marduk cann ald, cesedini yere att ve s t n e kt" (IV, 100-104). Tiamat'n y a r d m c lar k a m a y a altlar, ama Marduk "onlan balad ve silahlarn k r d " (111); daha sonra Kingu'yu zincirledi, Yazglar tabletim ald ve kendi g s n e balad (120 vd). Sonunda Tiamat'n yanma geri geldi, kafatasn y a r d ve cesedi "kuru t u l m u b i r balk" gibi ikiye b l d (137), b u .iki paradan b i r i gk kubbe, d i e r i y e r y z oldu. Marduk apsu saraynn bir suretini de g k y z n e d i k t i ve yldzla rn seyrini belirledi. Beinci tablet gezegenler evreninin d z e n l e n m e s i n i , zamann belirlenmesini ve Tiamat'n organlanndan d n y a n n e k i l l e n d i n l m e s i n i nakleder (gzlerinden Frat ve Dicle akar, " k u y r u u n u n b i r k v r m n d a n g k ile yer ara s n d a k i ba yaratt," V, 59 vb). Sonunda Marduk, "tanrlan rahat ettirmek iin onlara hizmet etme iini stle necek" i n s a n yaratmaya karar verdi ( V I , 8). Yenilmi ve z i n c i r l e n m i tanrlar h l kendilerine verilecek cezay bekliyorlard. Ea l e n n d e n yalnzca b i r i n i n kur ban edilmesini n e r d i . "Sava k i m i n kkrtt, Tiamat' isyana k i m i n tevik et tii ve kavgay k i m i n balattg"m ( V I , 23-24) r e n m e k iin sorulan sorulara hepsi bir tek isimle yant v e r i y o r l a r d : Kingu. Kingu'nun damarlan kesildi ve akan kandan Ea insanl yaratt ( V I , 3 0 ) .
33

iirde daha sonra M a r d u k onuruna b i r

t a p n a k (baka b i r deyile saray) dikilmesi anlatlr. Enma Ei, geleneksel mit izleklerini kullanmakta, ama daha karanlk bir

kozmogoni ve daha k t m s e r b i r insan bilgisi s u n m a k t a d r . G e n a m p i y o n Mard u k ' u y c e l t e b i l m e k iin, i l k d n e m i n t a u n l a r n a , ncelikle de Tiamat'a "eytani" deerler y k l e n m i t i r . Tiamat artk yalnzca her kozmogoniden nce yer alan i l k kaotik b t n l k deildir; sonunda saysz canavarn yaratcs olarak ortaya kar; "yaratcl" tamamen olumsuzdur. Enma Efi'e g r e , yaratc sre Apsu'nun g e n tanrlar yok etme, ksacas evrenin yaratln h e n z filiz halindeyken dur durma istei y z n d e n ok erken bir donemde tehlikeye girer (belli bir "dnya" yine de vard; n k tannlar oalyordu ve "konutlara" sahiptiler; ama b u yal nzca b i i m s e l b i r v a r o l u tarzyd). Apsu'nun l d r l m e s i "yaratc cinayetler" dizisini balatr; n k Ea o n u n yerini almakla kalmaz, su ktlesi iinde i l k d-

3 3

Kozmolojiye ve insann yaratlna ilikin baka kout sylenceler bulunduunu leyelim. 92

ek

MEZOPOTAMVA 111NU-M

zenlemenin de y o l u n u aar ("ikametghn b u yerde kurdu . , . t a p m a k l a r belirle di"). Kozmogoni i k i t a n n grubu arasndaki a t m a n n sonucudur, ama Tiamat'm ordusunda canavarlar ve eytani yaratklar da yer a l m a k t a d r . Baka b i r deyile, "ezeliyet" b u haliyle "olumsuz y a r a t m l a r n kayna olarak tantlmakladr. Marduk, g k ve yeri Tiamat'n l s n d e n ekillendirir. Baka anlatmlarda da d o r u lanan b u izlek eitli yorumlara aktr, i l k tanrsal varlklardan b i r i n i n bedenin den o l u t u r u l a n evren, onun zn paylar; ama Tiamat'm "eytanlatrlmas"ndan sonra hl tanrsal bir z d e n sz etmek m m k n m d r ? Demek k i evrenin i k i l i bir doas vardr: Aka eytani denemese de en azn dan elikili deerler b a r n d r a n b i r "madde" ve M a r d u k ' u n esen o l d u u iin tannsal b i r "biim." G k kubbe Tiamat'n bedeninin yarsndan ekillendirilir, ama yldzlar ve yldz k m e l e r i t a n n l a r n " k o n u t l a r " veya imgeleri olur. Yer de T i amat'n bedeninin dger yarsn ve organlarn ierir, ama siteler ve tapmaklarla kutsanr. Son tahlilde d n y a , k a o t k ve eytani "ezeliyetle"; tanrsal yaratclk, varlk ve bilgeliin bir "karm" olarak ortaya kar. Bu belki de Mezopotamya k u r a m c l n n ulat en k a r m a k kozmogoni f o r m l d r ; nk bir tanrlar toplumunun bazdan anlalmaz ya da kullanlmaz hale g e l m i b t n yaplarn c r e t k r b i r sentez iinde b i r araya getinnektedir. i n s a n n yaratl ise S m e r geleneinin (insan tanrlara hizmet etmek iin ya ratlmtr), zellikle de i n s a n n k k e n i n i kurban edilen i k i Lagma tanryla akla yan versiyonun b i r uzantsdr. Ama d u r u m u arlatran u unsur e k l e n m i t i r : .Kingu, i l k t a n r l a r d a n b i r i olmasna r a m e n , Tiamat'm yaratt canavarlar ve eytanlar ordusunun k o m u t a n , baeytan haline gelmiti. Demek k i insan, eyta n i bir maddeden o l u t u r u l m u t u : Kingu'nun kan. S m e r versiyonlaryla b u fark llk a n l a m l d r . Trajik bir k t m s e r l i k t e n sz edilebilir; nk insan kendi do u m u y l a m a h k m edilmi gibidir. Tek u m u d u kendisini Ea'mn b i i m l e n d i r m e s i dir; b u nedenle b y k bir tann tarafndan y a r a t l m b i r "biime" sahiptir. Bu adan bakldnda, i n s a n n yarattlyla d n y a n n kkeni arasnda b i r b a k m bulunur. Her i k i durumda da hammadde, eytanlam ve zaferi kazanan gen tan rlar tarafndan l d r l m g n a h k r bir i l k tanrnn z n d e n olumaktadr.

22. M e z o p o t a m y a H k m d a r l a r n n K u t s a l l Babl'de Enuma Ei Yeni Yl b a y r a m n n d r d n c g n u , tapnakta sylenirdi. S m e r c e d e zagmuk ("yln ba langc"), Akkadada akitu a d verilen bu bayram, nisan aynn i l k o n i k i gn boyunca k u t l a n r d . Burada en nemlilerini sralayacamz b i r o k ksma ayrl-

93

DNSEL NANLAR VE DNCELER T A R H I

initi: 1) Marduk'un "esaretine" denk d e n kraln kefaret g n ; 2) Marduk'un k u r t u l u u ; 3) Ritel b i i m i n d e yaplan savalar ve bir lenin d z e n l e n d i i Bit Akitu'ya (Yeni Yl bayram evi) kraln y n e t i m i n d e yaplan zafer alay y r y , 4) Kraln tanray simgeleyen b i r tapmak canyesiyle kutsal evlilii; 5) T a n r l a r tarafndan gelecein belirlenmesi. Bu mitse-ritel senaryonun i l k ksm - k r a l n k k d m e s i ve Marduk'un esareti- d n y a n n kozmogoni ncesi kaosa geri d n m e s i n e iaret eder. Marduk tapnanda b y k rahip, kraln almetlerini (sa, y z k , kl ve ta) elinden alr ve o n u n y z n e vurur. Sonra diz s t ken kral masumiyetini aklayan szleri syler: "Ben g n a h i l e m e d i m ey lkelerin efendisi, senin tanrlna kar ihmal k r d a v r a n m a d m . " B y k Rahip, M a r d u k adna yant verir: "Korkma ... Marduk d u a n duyacaktr. m p a r a t o r l u u n u b y t e c e k t i r . . . . "
M

Bu srada halk "daa kapatld" varsaylan Marduk'u a r a m a k t a d r ; bu "daa kapatlma" ifadesi bir tanrnn " l m " n belirtir. Inanna-Itar'la i l g i l i olarak

g r d m z gibi, b u "nihai" bir l m deildi; yine de tanrann yeraltndan karlmas iin bedel d e n m e s i g e r e k m i t i . Ayn ekilde Marduk da "gneten ve ktan uzaa" inmeye z o r l a n m t r .
35

Sonunda Marduk k u r t a r l r ve tanrlar yaz

glar belirlemek zere toplanrlar (yani heykelleri b i r araya getirilir). Bu k s m Enuma Elj'te Marduk'un en s t n tanrla ykseltildii b l m e denk d e r . Kral ayin alayn sitenin d n d a bulunan bir yap olan Bit Akitu'ya kadar g t r r . Bu ayin alay Tiamat'm s t n e y r y e n tanrlar ordusunu temsil eder. Sennaerib'de bulunan bir yazttan yola karak, b u i l k savan o y n a n d , kraln da Asur'u (Marduk'un yerini alan tanr) canlandrd v a r s a y l a b i l i r .
35

Kutsal evlilik,

Bit

Akitu'daki l e n d e n geri d n t e gerekleir. Son perde, yeni yln her ay iin gelecein belirlenmesinden o l u u r , " Bunu "belirleyerek," yl ritel b i i m i n d e ya ratlr, yani h e n z d o a n yeni d n y a n n baht, bereketi, zenginlii gvence altna alnr. Akitti, o l d u k a yaygn b i r mitsel-ritel senaryonun, zellikle de kozmogoninin

Alntlar H, Frankfort, Kingship and the Gods'dan yaplmtr, s. 320 (La Royaut et les Dieux, s. 409). Klasik ag yazarlan Babil'deki "Bel (= Marduk) mezan"ndan sz ederler. Bahsedilen bu yer, byk olaslkla tanemin geici mezan olarak grlen Etemenank tapmann ziggurayd. Baz imalardan, i k i figran grubunun savalar oynad anlalmaktadr. Tpk Enuma Eli'le Marduk'un yaratt evrem ynelecek kanunlan belirlemesi gibi. 94

MEZOPOTAMYA DNLER

yinelenmesi olarak g r l e n Yeni Yl b a y r a m n n Mezopotamya versiyonunu tem sil eder.


38

Evrenin d n e m s e l yenilenmesi geleneksel t o p l u m l a r n b y k umudunu

o l u t u r d u u n a gre, Yeni Yl bayramlarna sk sk d e i n m e m i z gerekecek. i m d i l i k Akifu'nun b i r o k b l m n e - k e n d i m i z i yalnzca Yakndou'yla syleyecek o l u r s a k - Msr'da, Hititlerde, Ugarit'te {Res emra), snrlayarak ran'da ve

Sahillerde de rastlandn belirtelim. r n e i n yln son g n l e r i n d e ntellerle so mutlatrman "kaos," Satumalya t r n d e " o r j i " benzeri arlklarla, b t n top lumsal d z e n i n altst edilmesiyle, atelerin s n d r l m e s i ve llerin geri dn mesiyle (maskelerle temsil ediliyorlard) gsteriliyordu, i k i figran topluluu

arasnda savalarn varl Msr, Hititler ve Ugarit'te bilinmektedir. Eski ylla yeni yl a r a s n d a k i 12 g n boyunca gelecek 12 ayn "yazgsnn belirlenmesi" ade ti O r t a d o u ve D o u Avrupa'da hal s r m e k t e d i r .
39

Afitu'da k r a l n rol yeterince bilinmiyor. Kraln " k k d r l m e s i , " dnya n n "kaos" haline geri d n m e s i n e ve Marduk'un dagm iindeki "esaretfne denk d e r . Kral, Tiamat'a kar verilen savata ve b i r t a p n a k h i z m e t k n y l a kutsal ev liliinde tanry kiiletirir. Ama tanryla z d e l e m e her zaman belirtilmez: Da ha n c e de g r d m z gibi, " k k d r l m e s i " srasnda kral Marduk'a sesle nir. Bununla birlikte Mezopotamya h k m d a r l a r m n kutsall geni lde d o r u l a n m t r . Dumuzi'yi temsil eden S m e r kralnn t a n n a nanna ile kutsal e v l i liine deinmitik: Bu hieros gamos Yeni Yl b a y r a m srasnda gerekleiyordu ( 19). S m e r l e r e g r e , kralln g k t e n ndii biliniyordu; tanrsal b i r k k e n i var d ve b u anlay Asur-Babil uygarl yok olana kadar s r d . H k m d a r n kutsall ok eitli b i i m l e r d e ilan ediliyordu. Ona "lkenin

(yani d n y a n n ) kral" veya "evrenin d r t blgesinin kral" deniyordu; bunlar balangta tanrlar iin kullanlan s f a t l a r d .
40

T a n r l a r d a o l d u u g i b i , k r a l n da
41

b a n n evresinde d o a s t b i r k p a n l d y o r d u .

Kral daha dogmadan n c e , Kral, y e r y z n d e k i ev

tanrlar onun yazgsn h k m d a r l k olarak belirlemiti

latlar da kabul edilmekle birlikte, " t a n r n n olu" olarak g r l r d (Hammurabi o n u n Sin'in babas, Enlil'in de Lipititar'm olu o l d u u n u aklar). Bu ifte soy.

Kr. Eliade, Le Mythe de l'temel retour (yeni bask, 1969), s. 65 vd; Aspects du mythe, s. 56 vd. Kr. Le mythe de l'temel retour, s, 81 vd. Kr. Frankfort, Kitgsfip, s, 227 vd (= La Royaut, s. 303 vd). Akkadada mekmm ad verilen bu k, Iranllann livarrahma denk dmektedir; kr Oppenheim, Ancient Mesopotamia, s. 206; Cassin, La splendeur divine, s. 65 vd. 95

DNSEL NANLAR VE D N C E L E R T A R H -1

kral tanrlarla nsanlar a r a s n d a m k e m m e l bir arac haline getiriyordu.

Hkm

dar t a n n l a n n k a r s n d a halk temsil ediyor ve u y r u k l a r n n g n a h l a r n n kefare t i n i o dyordu, K i m i zaman h a l k n n iledii sular nedeniyle lmesi gerekiyor du; A s u r l u l a n n b i r "yedek kral" o l m a s n n nedeni b u y d u " Metinler k r a l n , Ha yat Aac ile Hayat Suyunun b u l u n d u u harika b a h e d e , tanrlarla ili dl olarak yaadn a k l a r ,
15

( N i t e k i m tanr heykellerine her g n sunulan yiyecekleri kral

ve maiyeti yer). Kral t a n n n n "temsilcisi," tanr tarafndan d n y a d a adalet ve ba r k u r m a k z e r e greve arlm "halkn oban"dr.'''' "lkede adaleti kurmak zere A n u ve E n l i l , Lipititar' l k e y n e t i m i n e ardklarnda ... o zaman ben Lipititar, N i p p u r l u mtevaz oban ... EnlVin szlerine uyarak S m e r ve Akkad'da adaleti k u r u y o r u m . "
45

Kraln tanrsal varolu b i i m i n i , kendisi tann olmadan paylat sylenebi lir, O tanry temsil ediyordu, b u da arkaik k l t r a a m a l a n n d a bir anlamda temsil ettigiyle ayn o l m a s n da getiriyordu. Her ne olursa olsun Mezopotamya k r a l , insanlar d n y a s ile tannlar d n y a s arasnda bir arac olarak, kendi kiiliinde i k i v a r o l u b i i m i , tannsal ve insani v a r o l u b i i m l e r i arasnda ritel dzeyinde b i r birlii gerekletiriyordu. Kral, b u i k i l i doas sayesinde, en azndan mecazi anlamda hayatn ve bereketin yaratcs olarak kabul ediliyordu. Ama o (Msr f i ravunu gibi, kr, 27) bir tanr, tanrlar panteonunun yeni bir yesi deildi. M m i n ler dualarn ona g n d e r i n i y o r l a r d ; tam tersine krallarn k u t s a m a s iin tannla ra dua e d i y o r l a r d ; n k h k m d a r l a r , tannsal d n y a y l a ili dl olmalanna, baz tannalarla kutsal evliliklerine r a m e n insan olma hallerim d n tre m y o r lard. Son tahlilde onlar l m l y d . U r u k ' u n efsanevi kral G l g a m ' m l m s z l e e r i m e k giriiminde baanszlga urad u n u t u l m u y o r d u . bile

23. G l g a m l m s z l k P e i n d e H i k u k u yok k i Glgam Destan, Babil y a r a t m l a n m n en n l s ve halk arasnda en yaygn olandr. Bu destann kahra m a n U r u k kral Glgam, arkaik ada da m e h u r d u ve onun efsanevi hayatnn

Labat, l e caractre religieux de la royaut ossyro-bbyhnienne, Kingship, s. 262 vd (= La Royaut, s. 342 vdj.

s. 352 vd; Frankfort,

Bahvan olarak Hayat Aacna bakan kraldr; kr. Widengren, The King and the Tree oj Life in Ancient Near Eastern Religion, zellikle s. 22 vd, 59 vd. Kr. Hammurabi Kanunlarnn girii (I, 50), ANFT, s. 164. "Lipititar Kanunlan"na giri, ANET, s. 159. Bkz. J, Zandee tarafndan alntlanan ve evnlen metinler, "Le Messie," s, 13, 14, l, 96

MEZOPOTAMYA D N L E R !

birok b l m n n S m e r c e versiyonu da bulundu. Ama b t n bu ncllere kar n, Glgam Destan Sami d e h a s n n r n d r . l m s z l k araynn ya da da ha d o r u b i r deyile, baarya u l a m a k iin her t r l ansa sahip g r n e n b i r g i r i i m i n s o n u t a u r a d baarszln en heyecan verici y k l e r i n d e n b i r i olan b u destan, eitli mnferit b l m l e r d e n yola klarak Akkada yazlmtr. Hem

kahraman hem tiran olan bir kiiliin erotik arlklarnn anlatmyla balayan b u efsane, s o n u b l m n d e yalnzca "kahramanla ilikin" erdemlerin insanlk d u r u m u n u k k t e n amaya yetmediini gstermektedir. Halbuki Glgam te i k i o r a n n d a tanrsal bir varlkt; tanra Ninsun'la b i r l m l n n o l u y d u . ' Metnin hemen banda onun her eyi bilmesi ve y a p m n a
6

giritii g r k e m l i yaplar vlr. Ama bunun hemen a r d n d a n bize kadnlara ve g e n kzlara tecavz eden ve erkekleri ar ilerde d e r m a n s z brakan b i r despot sunulur. Site sakinleri tanrlara yakanr ve tanrlar da Glgam'la baa kabile cek, dev gibi b i r varlk yaratmaya karar verirler. Enkidu adn alan b u yan-vahi, yabanl hayvanlarla bar iinde yaamakta, onlarla birlikte ayn kaynaklardan su i m e k t e d i r . Glgam onun varln nce d n d e , sonra da Enkidu'yu gren bir avcdan renir. O n u b a t a n karp Uruk a getirmesi iin bir tapmak fahiesi gnderir. Tanrlarn n g r d gibi, i k i kahraman karlar k a r l a m a z boy l r l e r . Glgam b u kavgadan galip kar, ama Enkidu'ya dostluk duyar ve onu yolda yapar. Sonula tanrlarn p l a n boa k m a m t r ; artk Glgam gcn kahramanca maceralarda harcayacaktr. Yannda Enkidu'yla birlikte, ok gl b i r canavar olan Huvava'nn* k o r u d u u uzak ve b y l sedir o r m a n n a ynelir, t k i kahraman Huvava'mn kutsal sedir aacn kestikten sonra onu l d r r l e r . Glgam Uruk'a d n e r k e n Itar'n dikka t i n i eker. Tanra o n u n kendisiyle evlenmesini ister, ama Glgam onu kstaha reddeder. Aalanan tar, babas Anu'ya yakanr ve Glgam'la sitesini yok et mek zere "Gk Boas"n y a r a t m a s n ister. A n u b u istei n c e reddeder, ama tar onu lleri y e r a l t n d a n y u k a r karmakla tehdit edince boyun eer. "Gk Bo as" Uruk'a saldrr ve b g n e n n d e n k r a l n yzlerce a d a m l r . Yine de En k i d u onu k u y r u u n d a n yakalamay baarr ve Glgam da klcn ensesine sap lar. o k fkelenen Itar kent surlanna kar ve kral lanetler. K a z a n d k t a n zafer den sarho olan Enkidu "Gk Boas"nn bir butunu kopanp kfrler iinde tan-

Smer geleneine gore bu lml. Uruk sitesinden bir "yksek rahip "ti; kr. A Heidel, The Ggamesh Epic, s. 4. Asurca versiyonda Humbaba - n . 97

DINSL'L NANLAR VE DNCELER TARH - I

r a n m n n e frlatr. Bu i k i k a h r a m a n n kariyerinin doruk noktas o l d u u kadar, trajedinin de balangcdr. Ayn gece E n k i d u d n d e tanrlar tarafndan mah k m edildiini grr. Ertesi g n hastalanr ve o n i k i g n sonunda lr. Glgam beklenmedik b i r deiim geirerek t a n n m a z hale gelir. Yedi g n ve yedi gece boyunca dostuna alar ve onun g m l m e s i n e izin vermez. Alayp dv n m e l e r i y l e sonunda onu dirilteceini u m u t etmektedir. Glgam ancak beden i l k r m e iaretlerini vermeye balaynca boyun eer ve Enkidu g r k e m l i bir

trenle topraa verilir, Kral kenti terk eder ve "Ben de Enkidu gibi lmeyecek miyim?" diye inleyerek lde dolar (tablet IX, s t u n 1, satr 4 ) . " l m dn cesi Glgam' dehete d r m t r . K a h r a m a n l k l a n y l a salad b a a n l a r onu artk teselli etmez. Bundan byle tek amac insanlarn yazgsndan kurtulmak ve l m s z l e e r i m e k t i r . Tufandan kurtulan n l U t n a p i t m ' i n hl y a a d n bilen Glgam, gidip onu aramaya karar verir. Yolculuu erginleyci t r d e snavlarla doludur. Mau dalarna vanr ve G ne'in her g n getii kapy bulur. Kapy " g r n t s bile insan l d r m e y e ye ten" bir ift akrep-insan beklemektedir (IX, 2, 7). Yenilmez kahraman korkudan donup kalr ve alakgnll bir tavrla secde eder. Ama akrep-adamlar Glgam ' m tanrsal k s m m tanr ve tnele girmesine izin verirler. G l g a m , karan lklarn iinde onik saat y r d k t e n sonra, dan b r tarafna, harika b i r bahe ye kar. Oradan biraz uzakta deniz kynda su perisi Siduri ile kardar ve ona U t n a p i t i m ' i nerede bulabileceini sorar. Siduri onun f i k r i n i deitirmeye alr: "Tanrlar insanlar yarattklarnda, hayat kendilerine ayrp o l m u insanlara ver diler. Sen Glgam, karnn doldurmaya ve gece g n d z keyif s r m e y e bak g n bayram yap ve gece g n d z dans et, lgnca e l e n . . , , "
4i<

Her

Ama Glgam karanndan d n m e z ve Siduri de onu U t n a p i t i m ' i n yaknlarda b u l u n a n kayks Uranabi'ye g n d e r i r . l m Sularn geip U t n a p i t i m ' i n yaa d sahile karlar. Glgam ona l m s z l e nasl eritiini sorar. Bylece Tu fan hikyesini ve tannlann U t n a p i t i m ile eini "nehirlerin denize d k l d k l e n azlara" yerletirerek, onlan insanlarn "atalar" yapmaya nasl karar verdikleri n i r e n i r . U t n a p i t i m Glgam'a sorar: "Aradn hayat elde edebilmen iin tanrlarn hangisi seni meclislerine katar ki?" ( X I , 198). Ama k o n u m a s n bek lenmedik b i r b i i m d e s r d r r : "Haydi, alt g n ve yedi gece boyunca uyumama y dene!" (IX, 199). K u k u s u z burada en zor erginleme snav sz konusudur; uy1 7

Aksi belirtilmedike, Contenat'nun evirisini kullanyoruz; L'Epope de Gilgmesh. Tablet X, stun 3, satr 6-9; eviri Jean Nougayrol, Histoire des Religions, c. 1, s. 222. 98

1 3

MEZOPOTAMYA DNLER

k u y u yenmek, "uyank" kalmak insanlk durumunda bir d n m , bu durumdan bir k a n l a m n a gelmektedir.^ Bunu, tanrlarn Glgam' l m s z l k l e dl lendirmeyeceklerini bilen Utnapitm'in ona l m s z l erginleme yoluyla ele

geirmeyi nermesi olarak m anlamak gerekir? Kahraman daha nce de baz "s n a v l a r d a n galip kmtr: T n e l d e y r y , Sidur'nin "akln elmeye" alma s, l m Sularndan gei. Bunlar bir anlamda k a h r a m a n l k s n a v l a r d r Bu defa

ise, "ruhani" b i r snav sz konusudur, n k yalnzca olaanst b i r konsantras yon gc bir i n s a n n alt g n ve yedi gece "uyank" kalmasn salayabilir. Ama Glgam hemen uyur ve U n a p i t i m alayla h a y k r r " l m s z l isteyen gl adama bak: U y k u iddetli bir yel gibi yayld stne!" (203-204). Glgam bir

rpda alt g n ve yedi gece uyur ve kendisim u y a n d r a n Utnapitim'i daha yeni u y u m u k e n onu u y a n d r m a k l a sular. Ama gerei anlar ve yalanmaya balar: "Ne y a p m a l y m U t n a p i t i m , nereye gitmeliyim? Bedenimi b i r eytan ele g e i r d i ; u y u d u u m odada l m oluruyor ve nereye gitsem l m orada!" (230-234). Glgam yeniden yola kmaya hazrlanr, ama son anda k a n s n m nerisiyle U t n a p i t i m ona "tanrlarn bir srr"n verir: i n s a n yeniden genletiren b i t k i n i n nerede b u l u n d u u n u syler. Glgam denizin dibine dalar, otu k o p a r r
50

ve mut

l u l u k iinde d n yolunu tutar. Birka g n y r d k t e n sonra b i r tatl su kayna g r r ve hemen y k a n m a y a balar. O t u n kokusunu alan biT ylan sudan kar, otu alp gider ve deri d e i t i r i r ,
51

Glgam U r a n a b i y e hkrklar iinde bahtszl

n d a n yaknr. Bu b l m d e yeni b i r erginleme snavnda dana u r a n a n baarsz lk g r l m e k t e d i r : Kahraman hi beklenmedik b i r batan y a r a r l a n m a y bileme mitir; ksacas "bilgelii" eksiktir. Metin o k ani bir b i i m d e sona erer: Uruk'a v a r d n d a , Glgam Uranabi'y sitenin surlanna kp e h r i n temellerini hay ranlkla seyretmeye arr.
52

Glgam destannda, l m n kamlmazlyla t a n m l a n a n insanlk durumu nun dramatik bir b i i m d e r e s m e d i l d i i n i g r d k . Bununla birlikte d n y a edebi yatnn bu ilk bayapt, tanrlarn y a r d m olmadan da baz varlklarn b i r dizi

Kr. Eliade, Naissances mysepes, s. 44 vd. Otu kopanr koparmaz niye yemedii sorulabilir, ama Glgam onu daha sonras iin sak lyordu; kr, Heidel, a.g.y., s. 92. dipnot 211. iyi bilinen bir folklorik izlek sz konusudur: Ylan eski derisini atarken hayatm yenilemektedir. Smerce yazlm XII. tablet daha sonra eklenmitir; bunda anlatlan olaylarn yukanda zetlediimiz anlatyla dorudan ilikisi yoktur 99

DNSEL NANLAR VE DNCELER TAKIHI -1

erginlenme s n a v n d a n baaryla gemek k o u l u y l a , l m s z l elde edebilece ini ima ediyor. Bu adan bakldnda, G i g a m ' m y k s daha ok baarsz bir erginlemenin drama haline s o k u l m u anlatdr,

2 4 . Kader ve T a n r l a r Mezopotamya erginlenmesinin, b y l e b i r eyin bulun d u u n u varsayarsak, nasl b i r ritel erevesi iinde yer aldn ne yazk k b i l miyoruz. l m s z l k araynn erginlenme asndan tad anlam G i g a m ' m girdii snavlarn zgl yapsnda kendini aa vuruyor. Kral A r t h u r r o m a n l a r da benzer b i r d u r u m sunar: Erginlenme simgeleri ve motifleri ok boldur, ama b u n l a r n b i r ritel senaryosuyla m uyumlu o l d u k l a r n a , yoksa Kelt m i t o l o j i s i n i n veya H e r m e s i gnosis'in a n l a r m m temsil ettiklerine ya da yalnzca imgelem et k i n l i i n i n r n l e r i m i olduklarna karar vermek olanakszdr, Arthur r o m a n l a r r n e i n d e , en azndan bunlar yazlmadan nce var olan erginleme geleneklerini biliyoruz; oysa G i g a m ' m maceralarnda bulunan olas erginlenme senaryosu n u n n t a r i h i h a k k n d a hibir bilgimiz yok. Akkad dinsel d n c e s i n i n vurguyu insana yapt zerinde hakl olarak du r u l m u t u r . Son tahlilde G i g a m ' m yks bunun en gzel r n e i d i r ; insanlk d u r u m u n u n zayfln, l m s z l e e r i m e n i n bir kahraman iin b i l e - olanak szln ifade eder. nsan l m l olarak ve yalnzca tanrlara hizmet etmek iin yaratlmt. Bu k t m s e r antropoloji daha n c e Enuma Elis'te de dile g e t i r i l m i t i . Bu anlaya baka nemli dinsel metinlerde de rastlanr. "Efendi ile u a k arasn daki diyalog" bir sinir k r i z i n i n daha da arlatrd n i h i l i z m i n r n g i b i d i r : Efendi ne istediini bile bilmez. Her t r l insan abasnn b o l u u d n c e s i ru hunu ele geirmitir: "Eski harabelerin t m s e k l e r i zerine k ve enine boyuna dola; eski zaman a d a m l a r n n ve g n m z a d a m l a n n n kafataslanna bak; k i m d i r , sevimli tnsansever k i m d i r ? "
53

Kt

Bir dier m e h u r metin, "Babil Ekklesia's" diye adlandrlan "insan sefaleti zerine diyalog" daha da umutsuzdur. "En i y i etlerle beslenen gururlu aslan tan rasnn kederini yattrmak iin buhur adan sunuyor mu? ... Bana gelince] hibir kurban ya da adak k a r d m m? [Hayr], Taunlara dua ettim, tannalara gerekli k u r b a n l a r sundum...." ( 5 1 . satr vd). Bu d o r u adam o c u k l u u n d a n beri tanrnn d n c e s i n i anlamaya alp abalam, a l a k g n l l l k ve sofuluk iin de t a n n a y aramtr. Ama " t a m bana zenginlik deil ktlk verdi" ( 7 1 . satr
3 3

"A Pesimistle Dialogue between Master and Servant," satr 84; ev. R H Pfeiffer, ANET. s. 438. 100

MEZOPOTAMYA DNLER

vd). Buna karlk serveti b i r i k t i r e n vicdansz, dinsiz adara olur (236. satr). "Ka labalk, cinayet konusunda uzman, s t n bir adamn szlerini ovuyor, ama ' h i iddet k u l l a n m a m alakgnll insan alaltyor." "Kt h a k l kyor ve d o r u kovuluyor. Zayf a brakyorlar, altn haydut alyor. K o t u n u n g c daha da ar trlyor, ama sakat y k m a s r k l e n i y o r , zayf l d r l y o r " (267. satr v d )
5 4

Bu umutsuzluk insan v a r o l u u n u n boluu zerine dncelerden deil, genel hakszlk deneyiminden k a y n a k l a n m a k t a d r ; Zaferi ktler kazanr, dualar s o n u suz kalr; tanrlar insanlarn i l e n n i hi umursamaz gibidir. M I I . binyldan i t i baren benzer tinsel krizler baka yerlerde de patlak verecek (Msr, srail, Hindis tan, ran, Yunanistan), ama farkl sonulara yol aacaktr; n k her k l t r b u n i hilist deneyim t r n e kendine zg dinsel dehaya gre yantlar v e r m i t i r . Ama

Mezopotamya bilgelik edebiyatmda, tanrlar her zaman umursamaz g r n m e z . Bir metinde, Eyb'e benzeyen masum bir insann ektii fiziksel ve zihinsel aclar anlatlr. O gerekten d o r u b i r a d a m d r ve ac e k m e k t e d i r , n k hibir tanr kendisine y a r d m eli u z a t m a m a k t a d r . Saysz hastalk sonucu "kendi dksna b a t m " b i r hale d m t r . Yaknlar sanki l m gibi ona at yakarken, bir d i zi d Marduk'un onu k u r t a r a c a m bildirir. Esrik bir kendin d e n - g e m e y e girmi gibi, hastalk cinlerini yere seren ve daha sonra beden aclarn b i r b i t k i y i k k n den s k e r gibi k o p a r p k a r a n tanry kendi gzleriyle g r r . Sonunda salna yeniden k a v u a n d o r u adam, Marduk'un Babil'deki t a p m a n n 12 kapsndan ayin yaparak geer ve tanrya k r a n l a r n sunar.
55

Vurguyu insana yapan Akkad dinsel d n c e s i sonuta i n s a n n o l a n a k l a n n n snrlarm one karr, insanlarla tanrlar a r a s n d a k i mesafe almaz g r n m e k t e dir. Yine de insan kendi yalnzl iinde tecrit o l m u deildir. Birincisi tanrsal olarak deerlendirilebilecek b i r tinsel unsuru paylamaktadr; Bu onun "ruhu," i'dur (tam evirisi " t a n r " ) .
36

ikincisi, riteller ve dualar araclyla tanrlarn

kendisini k u t s a m a s n salama umuduna sahiptir. n c s ve en n e m l i s i , ben zerliklerin birletirdii bir evrenin paras o l d u u n u bilmektedir: Tapnaklarn ve zigguratlann " d n y a n n merkezleri"ni temsil ettii ve dolaysyla g k y z ve

"A Dialogue About Human Misery," ev. Pfeiffer, ANET, s. 439-440. " I will Praise the Lord of Wisdom," ev, Pfeiffer, ANET, s. 434-437. Bir kiiliin en nemli unsuru budur. Dierleri Utan (kader), lamassu (bireysellik; bir hey kele benzer) ve sedVdur (tatincedeki gemus'a benzetilebilir); kr. A L Oppenheim, An cient Mesopotamia, s. 198-206.
101

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARIMI - I

tanrlarla iletiimi salad bir imago mimdi' o l u t u r a n bir sitede y a a m a k t a d r . Babil b i r "Bab-il-ani," b i r "Tanrlar Kaps"yd, tanrlar y e r y z n e orada i n i y o r lard. Birok sitenin ve tapman ad "Gkle Yer Arasndaki B a " d .
57

Baka b i r

deyile insan kapal, tanrlardan ayrlm, kozmik ritimlerden tamamen kopuk bir dnyada y a a m a m a k t a d r . Aynca g k ile yer arasnda k a r m a k b i r i l e t i i m sistemi, hem y e r y z gereklerinin anlalmasn hem de o n l a r n kendilerine kar lk d e n g k t e k i i l k r n e k l e r i n "etkisi" altna girmesini m m k n klyordu. Bir r n e k : Madem k i her gezegene bir maden ve bir renk denk d y o r d u , renkli her ey bir gezgenin "etkisi" altnda demekti. Ama her gezegen de bir tanrya aitti, bu nedenle tanr o gezegene denk den maden tarafndan "temsil e d i l i y o r d u . "
56

So

n u t a madeni bir nesneyi veya belli bir renkte yan-degerli b i r ta ntuel biimin de kullanarak b i r t a n n n n k o r u m a s akma girildii kabul ediliyordu. o u Akkad d n e m i n d e gelitirilmi b i r o k kehanet teknii de gelecei b i l meyi salyordu. Demek k i baz talihsizliklerden sakmlablecegi d n l y o r d u . Tekniklerin eitlilii ve b u konuda elimize ulam yazl belgelerin n e m l i sa yda o l u u , k h i n l i k sanatnn b t n toplumsal katmanlarda saygnl olduunu

kantlyor. En gelikin y n t e m k u r b a n n barsaklarnn incelenmesiydi; en ucuz yol suyun zerine biraz ya ya da yan zerine biraz su d k l m e s i ve i k i svnn o l u t u r d u u b i i m l e r d e g r l e n "iaretlerin" yorumlan mayd Dier teknikler

den daha ge gelitirilen astrolojiye zelikle h k m d a r l a r n evresinde bavuru luyordu. D y o r u m l a r ise, M I I . b i n y l m b a n d a n itibaren u u r s u z almetleri okuyup fleyerek bertaraf etme yollaryla m k e n m e l l e t i .
59

B t n kehanet teknikleri, ifresi baz geleneksel kurallara gore z l e n "iareti e r ' i n kefedilmesine ynelikti. Demek k i belli yaplarla d o n a t l m ve kanunlara tabi b i r d n y a kyordu onaya. "laretler"in ifresini zerek gelecek b i l i n e b i l i yor, b a k a bir deyile zamana "egemen oturtuyordu;" n k ancak belli bir zaman sresi sonunda gerekleecek olaylar nceden g r l y o r d u . "laretler"e verilen n e m gerek bilimsel deeri olan keiflere y o l at. Bu keiflerin bazlar daha sonra Yunanlar tarafndan yeniden ele alnp m u kem mel let i r i l d i . Ama Babil b i l i -

Dunya imgesi -n.


5 7

Kr. M . Hiade, Le Mythe de i'Eternei Retur, s. 26 vd. Altn Enlil'e, gm Anu'ya, tun Ea'ya karlk geliyordu. Enliin yenni ama alnca, alttnn "koruyucu tanns" o oldu; kr, B. Meissner, Babylonien und Assyrien, c. I I , s. 130 vd, 254.

5 8

" J. Nougayrol, "La divination babylonienne," zellikle s, 39 vd.


102

MEZOPOTAMYA rjiNUiKf

m i , bilimsel b i l g i "totaliter" b i r yapy k o r u d u u , yani kozmolojik,

ahlaki ve

"varolusal" n-varsaymlar gerektirdii iin, "geleneksel bir b i l i m " olarak kald


w

M 1500'e d o r u , Mezopotamya dncesinin yaratc d n e m i tamamen ka p a n m gibi g r n m e k t e d i r . Daha sonraki on yzyl boyunca entelektel etkinlik, geni konularda b i l g i toplama ve derleme almalarnn eline g e m i g i b i d i r . Ama en eski zamanlardan beri bilinen Mezopotamya k l t r n n lts srm

ve artmtr. Mezopotamya k k e n l i dnceler, inanlar ve teknikler Bat Akde niz'den H i n d u Ku'a kadar b i r o k yeri dolat. Halk arasnda yaygnlaacak Babil keiflerinin u veya b u oranda d o r u d a n gk-yer veya makrokozmos-mikrokozmos iletiimlerini gerektirmesi a n l a m l d r .

in'deki tp ve simya gibi. 103

E L E T R E L KAYNAKA

16. Smer tarihine, kltrne ve dinine genel bir giri iin, bkz. A Parrot, Smer (Paris. 1952) ve zellikle S. "N. Kramer'n eserleri: The Sumerian. Ther History, Culture and Chdracter (Chicago, 1963)'. From the Tabtets of Smer (Indian Hills, 1956; Hstory egns at Smer adyla yeniden baslmtr, New York, 1959); "Mythology of Sumer and Akkad," S. N, Kramer (ed.), Mythologie? of the Aneleni World iinde (New York, 1961), s. 93-137; Sumerian Mythology (PMadelpha, 1944; dzeltilmi ve geniletilmi yeni basm 1961). Btn bu eserlerde ok sayda Smer metninin neredeyse eksiks evirileri yer almaktadr, Aynca kr. Adam Fal kenstein ve W. von Soden, Sumerische und Akkadische Hymnen u. Gebere (Zrih, 1953); G. R Castellino, Milelogia sumero-accadica (Torino, 1967). Charles F. Jean'm monografisi, La Reli gion sumrienne (Paris, 1931) hl yararldr. Raymond jestin konunun parlak bir sentezini gerekletirmii a "La religion sumrienne," histoire des Religions tmde ! Henri-Charles Puech'inynetiminde], c. I (Pans, 1970), s. 154-202. Aynca bkz, Thorkild jacobsen, "Forma tive Tendencies in Sumenan Religion: The Central Concems" {Proc. Am, Philos. Soc, c. 107, 1963, s, 473-484). Edouard Dhrome, Sumer dinini Akkad diniyle birlikte ele almtr; Les Religions de Babylonie et d'Assyrie ("Mana" dizisi, Paris, 1945. s. 1-330; zengin eletirel kaynakalar). Aynca bkz. V, Christian, "Die Herkunf der Sumerer," Slztngsberichte der Akademi e in Wjen, c, 236, 1, 1961; A. FaLkenstein, "La Cit-temple sumnenne," Cahiers dTstoire mondiale, I , 1954, s. 784-814; F R. Kraus, "Le rle des temples depuis la troisime dynastie d'Ur jusqu' la pre mire dynastie de Babylone," a.g.y., s. 518-545; A. Sjberg ve E. Bergmann, Sumenan Temple Hymn(1969). B. Landsberger daha 1944'te, hem Sumer kltrel terminolojisinin (yani tarm, metalrji ve dier mesleklere ilikin szcklerin), hem de nehir ve site isimlennin Sumer ncesi k kenlerden geldiklerini gstermiti Kr. Kramer, Tle Sumerians, s. 41 vd. Smerler Aa Mezopotamya'ya yerlemeden nce ortaklaa ayn taunlara tapyorlard; bunlarn en nemlileri An, Enli], Enki ve lnanna"yd. Ana daha sonra her kentin kendi ko ruyucu tanrs oldu: rnein Enli! Nippurn, Enki Eridu'nun, Manna Ur'un vb tannsyd, Dilmun miti Kramer (ANET, s. 34-41 ve From te ToMefs of Sumer, s. 169-175); Maurice Lambert ("La naissance du monde Sumer," Naissance du Momie iinde. Sources Orientales, I, Paris, 1959, s. 103 vd) ve son olarak da Castellino tarafndan evrildi; Mitolagia sumero-accadica, s 50 vd. An hakknda, kr. Dhorme, Religions, s, 22-26, 45-48 ve W. . M., 1 [D, O. Edzard, "Die Mythologie der Sumerer u. Akkader,' s. 19-1391, s. 40-41, Enki hakknda, kr. Dhorme, a.gy., s. 31-38, 50-51; J. Bottro, "Les divinits smitiques en Msopotamie ancienne," Snd Semitici, 1 (Roma, 1958), s. 17-63, s. 36-38. g 17. nsann yaraul hakkndaki mitlerin karlatrmal bir sunumu iin, bkz, Thodore Gaster, Myth, Legend and Customs in the Old Testament (New York, 1969), s. 8 vd. Mezopo104

MEZOPOTAMYA DNLERI

tamya metinleri Alexander Heidel tarafndan evrildi 1942), s. 62-72.

Te Babylonian Genes/; (Chicago,

Berose tarafndan aktanlan bir efsaneye gre (M 111. yzyl), kafasn kesmelerini ve toprakla yorulan kanndan insan biimlendirmelerini tannlara emreden Bel'dir [= Marduk] (Heidel, a.g.y., s. 77-78). Eer bu efsane gerekse, insann bedeni- de tannsal ve "eyta n" bir zden olumutur (nk Toprak, Tiamat'tan tremitir), "Krein yaratl" ad venlen mitte, Enll insanlann "yerden kabilmeleri" g n yeri gkten aym; ev. Castellino, Mitdogkt sumero-accadca, s. 55 vd. Me teriminin anlamlan konusunda, bkz. B. Landsberger, Islmica, 2, 1926, s, 369; T. jacobsen. JNES, 5, 1946, s. 139, dipnot 20; j . van Dijk, La sagesse sumro-aWidreniic (Leiden, 1953), s, 19; K. Oberhuber, Der mnmose Begriff ME ini Sumerischen (Innsbruck, 1963). Ayrca bkz. Yvonne Rosengarten, Smer et le sacre; Le jen des prescriptions (me), des dieux, et es destins (Pans, 1977). Hkmdarla nanna arasndaki kutsal evlilik ritleli konusunda, bkz. S. N. Kramer, The Sacred Marriage Rite: Aspects of Faith, Myth and Ritual in Ancient Sumer (Indiana Univ. Press, 1969); ayn yazar, "Le Rite du Mariage sacre Dumuzi-lnanna," RHR, c. 181, 1972, s. 121 146. Sitelerin ve tapmaklarn gksel rneklen konusunda, kr. M, Elade, Le Mythe de l'ter nel retour (1949, 2. bask 1969), s. 17 vd Thorkld Jacobsen "krallar listesi"nin nemini gstermitir: The Sumeria King List (Chi cago, 1939). Kramer listenin yeni bir evirisini yapmtr: Te Sumerians, s, 328-331. ilk Kral larn gkten inme -ve lnce yeniden oraya kma- gelenei Tibet'te korunmutur; Krallar sihirli bir ip kullanyorlard; kr. baz rnekler m, M. Eiade, Mphistophls et 1'Androgyne, s, 208-209; Erik Haarh, Te Yar-Lum Dynasty (Kopenhag, 1969), s. 138 vd. Gkten inen Mesh-Kral miti Helenistik ada byk bir yaygnlk kazanacaktr. g 18. Tufan mitleri hakknda temel kaynaka iin, bkz. T. Gaster, Myth, Legend and Customs, s. 353; tamamlamak iin, M. Eliade, Aspects du mythe, s, 71 vd. 5mer tablet paralarn Kramer evirdi; ANET, s. 42-43. Glgam destanndaki tufan miti hakknda, kr. Alexander Heidel, The Cilgamesh Epic and the Old Testament Parallels (Chicago, 1946), s. 224 vd; A. Schott, W. von Soden, Dos Gilgamesch-Ejws (Reclam, 1958), s. 86-99; W. G. Lamben J55, 5, I960, s. 113-123; E. Solberger, The Babylonian Legend of the Flood (Londra, 1962); Ruth E, S moons-Vermeer, "The Mesopotamian Elood-Stories; a Comparison and Interpretation," Numen, 21, 1974, s. 17-34. Berossus tarafndan sunulan versiyon iin, kr, P. Schnabel, Berossus und die heletislische Li teratr (1923), s. 164 vd; Heidel, a.g.y s. I 1 6 v d . Glgam destannn bir blmne gre (tab. XI, 14), "Byk tannlann yrekleri onSan bir tufan yaratmaya itti." Ea'nn Enlil'e syledii szlerden (XI, 179 vd), "gnahkrlarn var olduu anlalyor, ama baka bir belirleme yaplmyor. Atrahasis Destan adyla bilmen esenn bir paras, Enlil'in "zengin olmu" insanlann kard grltden duyduu fkeyi aklyor; 105

DNSEL NANLAR VE IXJSONCELIR T A R H -1

kr. Heide, s 107 ve 225 vd. Yeni yaymlanan metinlere gOre, tufan tanrsal bir ceza olarak grlyordu: nsanlar, "alma ve ibadetle tanrlara hizmet etmek" olan "yazglarfna kars isyan etmilerdi; kr. G. Pettinato, "Die Bestrafung der Menschengeschlechts durch die 5mtflut," Orienlalia, yeni seri, c. 37,1968, s. 156-200; W. G. Lambert, Airabasis. The Story of the Elaod (Oxford, 1969). 19. nanna hakknda zengin bir kaynaka mevcuttur; en nemli blm E. O. Edzard ta rafndan kaydedilmitir: W. d. M , c. I , s. 81-89; eklenmesi gereken; W, W. Hallo ve J. vat Dijk, The Exaltation of nama (New Haven-Londra, 1968); Wolfgang Helck, Beirachiungen zurGrsseGitinuriftejhrverbuiKeenGottleiten (Mnih, 1971), s, 71-89 ve S. N. Kramer'in son almalara: The Sacred Marriage Rite (1969) ve "Le Rite du Manage sacr DumuziInanna," RHR, c. 181, 1972, s, 121-146, Erdii Itar hakknda, kr. J, Bottro, "Les divinits smitiques" (Stud) Semitic], 1), s. 40 vd. Sava iannasi Itar hakknda, kr. M. T. Barrelet, "Les desses annes et ailes: inanna-isti car," Syria, 32, 1955, s. 222-260. Dumuzi-Tammuz hakknda, kaynaka, W. d. M., c. 1, s 51-53. Yak zamandaki en nemli katklar: Louis van den Berghe, "Rflexions entiques sur la nature de Dumuzi-Tam mz," la Nouvelie Qio, VI (1954), 298-321. T, jacobsen, "Toward the Image of Tammuz," HR, 1, 1961, s. 189-213; O. R. Gurney, "Taramuz Reconsidered. Some Recent Develop ments," JSS, 7, 1962, s. 147-160 Dumuzi'nin "geri drrS"nde Getmanna'nn rol hakknda, kr. A. Falkenstein, Bibliotheca Orientate iinde, 22, s. 281 vd. Akkad ve Smer versyonlan arasndaki farklar A. Falkensein'n incelemesinde zmlenmitir: "Der summerisehe und der akkadisehe Mythos von Innanas Gang zur Unterwelt," Festschrift W. Caskel iinde (1968), s. 96 vd ve Jean Bottro. Annuaire de l'Ecole des Hautes Etudes iinde, IV. Blm, 1971-1972, s. 81-97. En an laml aymmlan hatrlatalm: Smer versiyonunda Yeraln'mn ayrntl betimlemesi yet almaz (bu versiyonda "Byk Aas," Gn, "Byk Yukarsnn zdd olarak kabul edilir; Bot tro. s. 86); Akkad versiyonunda Itar kendisini hemen yeraltna almazlarsa kaplar kmp, "canllar yiyecek" lleri serbest brakaca tehdidim savurur (ayn yer); Akkad versiyonun da "hayat suyu" yeraltnda bulunur (yeralt tannlannn ikisinin bulunduu "Tulum"un iin de; Bottro, a.g.y., s 89); Akkad versiyonunda Tammuz'u ykamas, zerine kokular srmek ve "bir saltanat elbisesi" giydirmesi konusunda habercisine talimatlar veren ErekigaVdir, do laysyla ltar'm ikeye kaplmasnn ve son tahlilde Tammuz'un kaybolmasnn sorumlusu odur (fl-g.y, s. 91 vd). Tammuz: Der UnsterblKhkcilsglaube der altorientaUschmBiidhmst (Berlin, 1949) adl kita bnda, Anton Moortgt konografik belgelere dayanarak Dumuz-Tammuz'a ilikin yeni bir yorum, nerdi. Ama ok az sayda figrn kesin kimlii saptanabilmektedir, kr. Berghe, "Rflexions entiques." 20. Babil dininin mkemmel bir sunumu j . Nougayrol tarafndan Histoire des Religions, c. I 106

MEZOPOTAMYA DNLER

(Paris, 1970), s. 203-249'da gerekletirilmitir. Ayrca bkz J Bottro, La religion babylonien ne (Paris, 1952); ayn yazar, "Les divinits smitiques anciennes en Msopotamie," S. Moscati. Le antiche divinlt semitiche iinde { Sludi Semitici, 1, Roma, 1958), s. 17-63. 1928-29'da iki ciltlik bir eser (La religfone bablanese e assira) yaymlayan G. Furlani, araLirmalarmn sen tezini "La religione dei Babilonest e Assiri"de yapt. Le cvlla dell'Orienie iinde, c. KI, Roma, 1958, s, 73-112. Aynca bkz, R. Follet, "Les Aspects du divin et des dieux dans la Msopota mie antique," Recherches des sciences religieuses, 38, 1952, s. 189-209. A L, Oppenhem'n kukuculuu ("Why a 'Mesopotamian Religion' should not be written," Ancien! Mesopotumia, s, 172 vd) anlalan meslektalan tarafndan pek paylalmyor, Aynca bkz. M. David, Les dieux et le destin en Bofjylonie (Paris, 1949) Erekigal ve Nergal hakknda, kr, Dhomte, Les Religions de Baiiylonie tt d'Assyrie, s, 39 43. 51-52. Marduk hakknda, bkz. Dhorme, a.g.y., s. 139-150, 168-170; W, von Soden. Zeitschrift fr Assyriofagie iinde, N. F. 17, 1955, s. 130-166. Tann Asur hakknda, k, G. van Driel, The Cuit o/Assur (Assen, 1969). Tapnaklar hakknda, bkz, Dhorme, a.g.y., s. 174-197, R J. Lenzen, "Mesopotamische Tempelanlagen von der Frhzeit bis zum zweiten Jahrtausend," Ze (seli rifijiirAssyno legi e, N, F. 17,1955, s. 1-36; G. Widengren, "Aspetti simbolici de templi e luogti d culto del vicino Oriente antico," Numen, 7, 1960, s. 1-25, A. L. Oppenheim, Ancien! Mesopotamia, s 106 vd. 129 vd. Ritueller iin bkz. G. Furlani, fi sacrificio nelia religione dei Semiti di Babilonia e Assiria (Memorie dlia Accademia de Lincei, VI, 3,1932, s. 105-370); ayn yazar, Rili babilones e assn (Udinese, 1940); F, Thureau-Dangin, Rituels alihndiens (Pans, 1921); toplu zet ve zengin bir kaynaka iin, bkz. Dhorme, a.g.y., s. 220-257; mminle yakardg tann arasnda araclk yapan efaati tannlar iin, kr. a,g,y., s. 249-250; dualar iin, bkz. A. Falkenstein ve W. von Soden, Sumerische und afeladiiche Hymnen und Gebete (Stuttgart, 1953) ve Dhorme, a.g.y., % 247 vd. Gnahlann itiraf edilmesi konusunda, bkz, R. Pettazoni, La confesione dei peccati, c. I l (Bologna, 1935), s. 69-139. Tannlann lts konusunda, bkz. A. L Oppenheim, "Akkadian pul-(idh(t)u and meiammv.;jAOS, 63, 1943, s 31-34; ayn yazar, "The Golden Garments of the Gods,"JNES, 8, 1949.S 172-193 ve zellikle Elena'Cassin, La splendeur divine (Paris-l.ahey, 1968), s. 12 vd (Oppenheim'm varsaymnn eletirisi), 26 vd (k ve kaos: Tamisai egemenlik), 65 vd (me tanm! ve krallk ilevi). Kr. lranhlann hvarena's ( 104). By hakknda, bkz. Meissner, Babylonien u. Assyrien, c. 11, s. 198 vd, Dhorme, a.g.y., s 259 vd; G. Conteneau, La Magie chez les Assyriens et les Baliyioniens (Paris, 1947); Erica Re iner, "La magie babylonienne," Le Monde du Sorcier iinde (Sources Orientales, V I I . Paris, 1966), s. 67-98;J. Nougayrol, "La religion babylonienne," s 231-234. Sonu b l m n d e n birka satr aktaralm: "Smer'in 'tann ykleri'nden biraz sapm grnen Babl imgelemi nin 'eytan ykleri'nden de holand anlalyor Byclerin bu ok saydaki ve o k

107

DNSEL NANLAR VE DUNCEIL'R TARH] - 1

uzun yazlarnda, dind kimselerin gzlerini kamatrmaya ynelik bir edebiyatn da pay olabilir Ama bunlarn gerisinde, 'nkleer sava' tehlikesinin bize hakknda bir likir verebi lecei bir endie, bir bunalt bulunduu da tanma goturraez.... Uygarln ve 'iyi bir hayat'n abuk yklabilen ve srekli sorgulanan eyler olduu duygusunu hibir halk, kendisi ni evreleyen, srekli tehdit eden ve dzenli aralklarla dalga dalga topraklarna saldran 'barbarlar'n ortasnda yaayan Mezopotamya halk kadar gl bir ekilde hissetmemitir" (s, 234). 2 1 . EnumaEli'in birok evirisi bulunmaktadr. En son evirilen sayalm: R. Labat, le po me balylonien de la cration (Paris, 1935) ve Les religions du Proche-Orient asiatique, s. 36-70; E. A. Speiser. "The Creation Epic," ANET iinde, s. 60-72; A Heidel, The Babylonian Genesis (Chicago, 1942; yeniden gzden geirilmi ve geniletilmi 2. bask, 1951); Paul Garell ve Marcel Leibovici, "La Naissance du Monde selon Akkad," La Naissance du Monde iinde (So urces Orientales, 1, Paris, 1960), s. 132-145, Heidel'm esennde, baka Babl kozmogoni metinlerinin evirisi ve Eski Aht'teki "Tek vin" blmyle karlatrmal bir inceleme de yer almaktadr, Aynca bkz. W, von Soden, 2eil.j, Assynocge iinde, 47,1954, s. vd; F. M. T. de Liagre, Opera minora (Gromngen, 1953), s 282 vd, 504 vd; W. G. Lanben ve P. Walcot, "A new Babylonian Theogony and Hesod," Kadmos, 4,1965, s. 64-72 (bkz. daha ileride, bl. VI, 47). Mezopotamya dncesinin bir ifadesi olarak Ennma E'in zmlemesi iin, T. Jacobsen, "The Cosmos as a State," H. Frankfort ve dierleri, Before Philosophy. The intellectual Ad venture of Ancient Man iinde (Chicago, 1946, Penguin Books, 1949), s. 137 vd, zellikle s. 182-199. Jacobsen birok incelemesinde Smer hkmetinin ve buradan hareketle Babil panteonunun "demokratik" niteliini ortaya koydu (nitekim Enuma Elif'in de gsterdii gi bi, Marduk btn tanrlarn yer ald meclis tarafndan en stn tanr konumuna ykseltil mitir)", k. Jacobsen, "Early Political Development i n Mesopotamia," Zeitscfirijt jur Assyridoe, 52, 1957,5. 91-140; ayn yazar, JNES iinde, 2, s, 159 vd. Aynca bkz. "The Battle Bet ween Marduk and Tiamai," JAOS, 8S, 1968, s. 104-108. Antik Yaktndou'da kralln kutsal nitelii uzun bir tartmaya yol amtr. Baz bilgin ler tanmn temsilcisi olan kral, btn eski Yakndou dinlerine zg bir mitsel-ritel siste min merkezi olarak grdler. "Myth and Ritual school" [Mit ve Rituel okulu] veya "patterYU5ii"

adyla bilinen bu yntembilimsel yneli ok sayda esere esin kayna olmutur. Bu

eserlerden unlan belirtmekle yetinehm: S, H Hooke (ed,), Myth and Ritual (1933) ve The Labyrinth (1935) ve 1. Engnelle le G. Widengren'in almalan. "Pattemsm" ozefkk. K Frankfort tarafndan eletirildi: The Problem of Similarity in Ancient Near Eastern Religions (Frazei Lecture, Oxford, 1951). Bu parlak bilgin, ele alnan biimler arasndaki farklann benzerliklerden daha byk olduunu savundu. rnein firavunun tanr olarak kabul edil diine veya giderek tanrya dntne, oysa k Mezopotamya'da kraln yalnzca tanrnn temsilcisi olduuna dikkat ekti. Yine aralannda tarihsel adan akrabalk kurulmu kltr ler sz konusu olduunda, farkllklarn ve benzerlklenn eit neme sahip olacaklar aktr. Aynca bkz. S. H, Hooke, "Myth and Ritual: Fast and Present," Myth, RLucd and Kingship iin108

MEZOPOTAMYA DINI.KRI

de, s. 1-21; S. G. F. Brandon, "The Myth and Situai Position Critically Considered," a.g.e. iinde, s. 261-291 (bu incelemede, 955'e kadar gelen zengin bir kaynaka do yer almakta dr).

22. Ahiu hakknda, bkz. H. Zimmem, Zum babyhischen Neujahrsfesl, 1-11 (Leipzig, 1906, 1918); S . A. Pallis, The Babylonian akit u fes H va! (Kopenhag, 1926; k. H. S. Nyburg'un eleti risi. Le Monde Oriental, 23, 1929, s. 204-211); R . Labat. Le Caractre religieux de ID royaut assyro-iabylonienne (Pans, 1939), s. 95 vd; H, Frankfort, Kingship and the Gods (Chicago, 1948), s. 313 vd (= La Royaut et les dieux, Payot, 1951, s. 401 vd). W. G, Lambert, JSS iin de, 13, s, 106 vd (her Yeni Yl bayramnda, Marduk'un zaferi yemden canlandrlyordu). Kozmogoninin yinelenmesi olarak kabul edilen Yeni Yl bayram konusunda: A J. Wensmck, "The Semitic New Year and the Origin of EschatoogyActa Orientalia, I , 1923, s. 158-199; Eliade, Le Mythe de Z'Etemel Retour, s, 65-90. Gelecein okunmas bayram hakknda, kr. Dhorme, Les religions de Habylone, s, 2 4 4 vd, 255 vd. Mezopotamya krallnn kutsal nitelii konusunda' R Labat, Le Caractre religieuic de la royaut assyro-lwbyl on jeune: Dhorme, Les religions de Babylonie, s. 20 (krallarn tanrlatnlmas); H. Frankfort, Kingship and the Gods, s. 215 vd (= La Royaut, s. 289 vd); 1, Engnell, Studies in Divine Kingship in the Ancient Near East (Uppsala, 1943), s. 18 vd; G. Widengren, The King and the Tree of Life in Ancient Near Eastern Religion (Uppsala, 1951); Sidney Smith, "The Prac tice of Kingship in Early Semitic Kingdoms," S. H . Hooke (ed.). Myth, Ritual and Kingship iin de (Oxford, 1958), s. 22-73; A 1. Oppenheim, Ancient Mesopotamia, s 98 vd; J. Zandee, "Le Messie. Conceptions de la royaut dans les religions du Proche-Orient ancien," RHR, c. 180, 1971, s. 3-28

23. u evnlen kullandk: G. Conteneau, L'Epope de Gilgamesh (Pans, 1939); Alexander Hedel, Tlie Gilgamesh Epic and Old Testament Parallels (Chicago, 1946); E. A Speiser, ANET, s. 72-99; A. Schott ve W, v. Soden, Das Gilgamesh Epos (Stuttgart, 1958). Aynca bkz. Labat, religions du Proche-O ri eni, s. 149-226. Bugne kadar Glgam destannn. Smer versiyonunun alt blm otemlebilmitir; 1) Sedir aalan ormanna yaplan sefer ve Muvava'ya ka kazanlan zafer (ev. Kramer, From ife Tablets, s. 204-207; The Summons, s, 192-197 [Smerler, ev, zcan Buze, Kabala, 20021); 2 ) Glgam ve Gk Boas; 3) Tufan ve Zsudra'mn lmszletrilesi; 4) Glgam'n lm (ANET, s, 50-52), Bab versiyonunda bu blm yoktur; 5) Glgam ve Agga, (ev. Tablets, s. 29-30; The Sumenans, s. 197-200), en ksa epik Smer metinlerinden biri (115 satr), destann Babil versiyonunda bu blmn izine rastlanamamtr (ama baz ya zarlar bu blmn tarihsel bir temeli olduunu ve dolaysyla mitolojik metinler iine katl mamas gereki kansndadrlar), 6) Glgam, Enkdu ve teki dnya (ev. Tabiefs, s. 224 225; the Sumerans, s. 197-205). Bu son bolum, Glgam destannn 12. tabletinin malzemesini oluturur (bkz. daia yu-

109

D I N S E L INANLAR V E D N C E L E R TARIHI -1

kanda, 23, dipnot 50). Gigam dev bir aac keser ve bir tahtla, bir yatak yapabilsin diye odununu nanna-ltar'a venr. Aacn kklerinden ve tepesinden de kendisi iin iki byl, nesne yapar: Pukkt ve mekku, bunlarn yorumu hala tartmal bir konudur; byk olaslkla mzik aletlen sz konusudur (davul ve tokmak olabilir mi?). Bir rimel hatas sonucunda bu eyalar yeraltna der. Efendisinin dt umutsuzluktan ok etkilenen Enkidu oraya gi dip kaybolan eyalar aramay nerir. Ama Glgam'm ruhlan rktmemesi iin verdii tali matlar dikkate almayan Enkidu, bir daha yukan kamaz. ok kederlenen Gigam taunla ra yakarr ve yeraitnn hkmdar Nergal, Enkidu'nun ruhuna ksa bir sre iin yeryzne dtmme izni verir, Gigam ora llerin kadenyle Al somlar sorar. Arkada cevap vermekte duraksar: "Sana benim tandm yeraitnn yasasn anlatsam, oturup alarsn ." (s. V, 1-5),
1

Ama Gigam srar eder ve Enkidu ona ksa, moral bozucu bir betimleme yapar: "Bn bunlar toza gmlm bir halde...." Bkz, S. N , Kramer, Gilgamesh and the Huluppu-Tree (Assyrological Study, no. 8, Oriental Institute of Chicago); ayn yazar, "Gilgamesh. Some New Sumenan Data;" P. Garelli (ed.), Gilgamesh et sa lgende iinde (Paris, 1960), 5. 59-68, ayn yazar, "The Epic of Gilgamesh and Its Sumerian Sources,"JA05. 64, 1944, s. 7-22; ayn yazar, "Sumenan Epic Literature," La Poesio Epea e la sua jormaztme (Accad, Naz. dei Lincei, 1970), s. 825-837; A Schaffer, Sumeriarc Sources o/ Tablet Xll of the Epic of Gilgamesh (tez. ark almalan Blm., Pennsyl vania niversitesi, Philadelphia, 1962), A Falkensen'a gre, kahramann ismi Smercede Bilganes diye okunuyordu; kr. Redllexihon der Assyriohgie (Berlin-Leipzig, 1932 vd), c, 111 (1968), s, 357 vd. Gigam Destan zerine ok byk bir kaynaka mevcuttur (P, Jensen bu destan ev rensel edebiyatn balca kayna olarak gryordu; kr. Das Giigamesh-Epos in der Weltlitera[ur, I , Strasbourg, 1906). En nemli katklar Conteneau, Heidel, Kramer ve A Sclott-W. v. Soden'in evirilerinde kaydedilmitir. Ayrca bkz. P, Gatell tarafndan derlenmi inceleme ler; Gilgamesh el sa leende (s. 7-30, kaynaka) ve A. Falkenstein ve dierlen, makaleler; Real, d. Assyr. iinde, 111 (1968), s. 357-375; W. von Soden; Zeit. d. Assyr. iinde, 53, s. 209 vd ve j , Nougayrol: "L'Epope Babylonienne," La poesa epica f la sus jormazone iinde, s. 839 858, Ksa bir ste once, Kun jaritz baz bolumlenn (davul, dler, sedir orman vb) amana! dnce ve uygulatnalan yanstt yorumunu yapt; kr. "Scharaantstisches im GilgamesEpos," Betrage zu Geschichte, Kultur und Religion des alten Orients iinde (Baden-Baden, 1971), s. 75-87. E, A. S. Butterwonh de benzer bir yorumu nerdi: Tle Tree at the Navel of the Earth (Berlin, 1970), s. 138 vd. Adapa miti de bir dier lmszleme frsatnn karlmas rneidir; ama bu rnekte sorumluluk kahramana ait deildir, Adapa, Ea tarafndan akll ama lml olarak yaratl mt. Bir seferinde Gney Rzgr kaym devirdii iin Adapa onun kanatlarm krd. Bu kozmik dzenin ihlaliydi ve Anu yarglamak zere Adapa'y artt. Yola kmadan nce, Ea Gk'teki tavr konusunda ona kesin talimatlar verdi ve zellikle kendisine sunulacak "lm ekmegi"yle, "olum sularih reddetmesini bildirdi. Adapa, Rzgr'n kanatlarn intikam al mak iin krdm gizlemedi. Onun itenliinden etkilenen Anu, kendisine "hayat ekme iyle, "hayat sulan" sundu. Ama Adapa bunlar reddetti, bylelikle de lmszlk frsatm 110

MEZOPOTAMYA DINUR

kard. Bu mit blm, Anu ile Ea arasndaki, nedenlerini bilmediimiz bir gerilimi de do layl olarak yanstmaktadr. Bkz. Labat'nn yeni, yorumlu evirisi, Les religions du Procfe-Oncni asiatique, s. 290-294. lmle ve teki dnyayla ilikili kavramlar iin, kr. B. Meissner, Babylonien u. Assyrien, 11, s. 143 vd; A. Heidel, The Gilganesh Epie, s. 137 vd; j . M. Aynard, "Le Jugement des morts chez les Assyro-baby Ioniens," Le jugement des Morts iinde (Sources Orientales no 4, Paris, 1961), s. 81-102

24. Bilgelik edebiyat iin, Robert H . Pfeifer'in evirilerini kullandk; ANET iinde, s, 343 440, Dier eviriler: W. G. Lambert, Babylonian Wisdom Literature (Oxford, 1960), s. 21-62 vd; G, R. Castellitio, Savienza babilonese (Torino, 1962) ve R. Labat, Les religions du ProcheOrient, s. 320 vd. Ayrca kr.J.J, A, van Dijk, La sagesse sumro-ahkadienne (Leiden, 1953); J. Nougayrol, "Une version ancienne du Juste Souffrant'," RB 59, 1952, s. 239-250 ve en ya kn tarihli kaynaka iin, O. Essfeldt, The Old Testament: An Introduction (1963), s. 83, dip not 3, Babil khinlii im, bkz. A L. Oppenheim, Ancien! Mesopotamia, s 206-227; La divinati on en Msopotamie et dans les regions voisines (Travaux du Centre d'tudes suprieures spci alis d'Histoire des Religions de Strasbourg, 1966), bunun iinde zellikle A Falkeisiein ("' Wahrsagung' in der Sumerischen berlieferung"), A. Finet ("La place du devin dans la so cit de Mari"), J. Nougayrol ("Trente ans de recherches sur la divination babylonienne, 1935-1963"), A. L. Oppenheim'in katklar ("Perspectives on Mesopotamian Divination"); Jean Nougayrol, "La divination Babylonienne," La Divination iinde (Andr Caquot ve Mar cel Leibovici tarafndan derlenmi incelemeler), c. I (Paris, 1968), s. 25-81. Bu calmalann zengin kaynakalar da vardr. Babil d yorumculuu konusunda, bkz. A, L, Oppenheim, The Interpretation of Dreams in the Ancient Near East, with a translation of an Assyrian Dream Booh (Philadelphia, 1956); Marcel Leibovici, "Les songes et leur interprtation Babylone," Les songes et leur interprta tion iinde (Sources Orientales, no, 2; Paris, 1959), s. 65-85. Yldz fallan konusunda, k. A Sachs, "Babylonian Horoscopes," Journal of Cuneiform Studies, 6,1952, s. 49-75; astroloji hakknda, kr. Nougayrol, "La divination Babylonienne," s. 45-51 (ve kaynaka, a.g.y., s. 78); A. I.. Oppenheim, Ancient Mesopotamia, s. 308 vd. Bilimsel keifler konusunda, kr. O, Neugebauer, ITe Exact Sciences m Antiquity (2. bask. Providence, 1957); ayn yazar, "The Survival of Babylonian Methods in the Exact Science of Antiquity and the Middle Ages," Proceedings o/American Phitosophical Society, c. 107, 1963, s 528-535; A. L. Oppenheim, Ancient Mesopotamia, s. 288-310. Mezopotamya dncelerinin etkisi hakknda, kr. Oppenheim, a.g.y., s. 67 vd (s. 356, dipnot 26, kaynaka); Eski Ahit'te bulgulanan etkiler konusunda, kr. kaynaka, W. H. P. Rmer, Histaria Religionum, 1 (Leiden, 1969), s. 181-182.

111

IV. BLM

ESK MISIR'DA DNSEL DNCELER V E SYASI KRZLER

25. U n u t u l m a z M u c i z e : " i l k

Kez"

Msr uygarlnn d o u u tarihileri b

y l e m e y e devam ediyor. "Birleik Kralln" o l u u m u n d a n nceki i k i binyl bo yunca, neolitik a k l t r l e r i derin deiiklikler y a a m a d a n geliimlerim s r d r d . Bununla birlikte M IV, binylda S m e r uygarlyla k u r u l a n ilikiler gerek bir d n m e yol at, Msr; silindir m h r , tulalarla inaat sanatn, gemi ya p m tekniini, b i r o k sanatsal gey ve zellikle de Birinci Hanedann b a l a n n d a (y. M 3000'de) birdenbire, hibir ncl o l m a k s z n beliriveren yazy m e r k e n ald,
1

Ama Msr uygarl b t n y a r a t m l a r n d a aka g r l e n , kendine zg b i r s l u b u hzla gelitirdi. Kukusuz corafya da Smer-Akkad k l t r l e r i n d e n farkl b i r geliimi d a y a t y o r d u , n k her y n d e n gelecek istilalara ak Mezopotam ya'dan farkl olarak, Msr -daha dogmsu N i l vadisi- yaltlm ve l, Kzldeniz ve Akdeniz tarafndan korunan bir l k e y d i . Hyksoslar ortaya kncaya kadar ( M 1674), Msr dardan gelen bir tehlikeyle k a r l a m a d . Dier yandan N i l z e r i n d e ulam yaplabilmesi, h k m d a r n lkeyi giderek merkezileen bir i d a r i aygt araclyla y n e t m e s i n i s a l y o r d u . Ayrca Msr, Mezopotamya t r b y k kentleri de t a n m a d . l k e n i n , insan suretinde g r n e n tanr olan firavunun

temsilcileri tarafndan ynetilen krsal nfus kitlesinden o l u t u u sylenebilirdi Ama Msr u y g a r l n n yapsnn ekillenmesinde en b y k rol, bandan itibaren d i n ve zellikle de firavunun tanrsall d o g m a s o y n a d . Rivayete g r e , l k e n i n birletirilmesi ve devletin k u r u l m a s Menes, adyla bilinen i l k h k m d a rn eseriydi. G n e y d e n gelen Menes b i r l e m i Msr'n yeni b a k e n t i n i b u g n k Kahire'nin y a k n n d a , Memfis'te ina etti. Ta giyme treni ilk kez orada kutlan d. Daha sonra ve u binyl akn bir s r e , firavunlar Memfis"te ta giydi; b y k olaslkla t r e n i n en y k s e k noktas Menes tarafndan balatlann b i r t e k r a r y d Menes'in baarlarnn anlmas deil, ik olayda bulunan yaratc ' kaynan yenilen

H. Frankfurt, The Birth of Civilization in tit Near-Easi, s. 10-11L; E. J. Baumgartel, TJe Clture of Prehistoric E-gyp, s. 48 vd. 112

ESK MISIR'DA DNSEL DNCELER VE blYASl K R Z L E R

mesi sz

konusuydu

Birleik devletin k u r u l u u bir kozmogoniyle edeerliydi. Bedenlennvi t a n r , firavun; yeni b i r d n y a , neolitik a k y l e r i n d e n o k daha k a r m a k ve s t n b i r uygarlk k u r m u t u . En nemlisi, tanrsal bir rnee gre gerekletirilmi bu

eserin srekliliini salamak, b a k a bir deyile, yeni d n y a n n temellerini sarsa bilecek krizlerden s a k n m a k t . Firavunun tanrsall bunun en i y i gvencesini o l u t u r u y o r d u . Madem k firavun l m s z d , onun l m yalnzca ge kt a n l a m n a geliyordu. nsan suretinde g r n e n bir tanrdan dierine sreklilik, do laysyla k o z m i k ve toplumsal d z e n i n sreklilii g v e n c e a l t n d a y d . En n e m l i sosyo-politik ve kltrel yaratmlarn ilk hanedanlar d n e m i n d e y a a n m a s dikkat ekicidir Daha sonraki o n b e yzyl iin geerli olacak rnek len b u yaratmlar belirledi V. Hanedandan ( M 2500-2300) sonra, k l t r e l m i rasa neredeyse hibir n e m l i yenilik eklenmedi. Msr uygarlnn ayrt edici zelliini o l u t u r a n , ama baka geleneksel t o p l u m l a r n mitolojilerinde ve gemi e y n e l i k z l e m l e r i n d e de rastlanan b u "yenilik kartl" dinsel k k e n l i d i r . Kutsal biimlerin deimezlii, z a m a n n afa atarken gerekletirilmi jestlerin ve baarlarn yinelenmesi k o z m i k dzeni en m k e m m e l tanrsal eser olarak ka bul eden ve her trl d e i i m d e kaos haline geri d n , dolaysyla eytani gle r i n zafer k a z a n m a s tehlikesi gren bir teolojinin m a n t k s a l sonucuydu. A v r u p a l bilginlerin "yenilik kartl" olarak niteledii eilim, i l k y a r a t m hi bozulmadan korumaya alyordu, nk o her adan - k o z m o l o j i k , dinsel,

toplumsal, a h l a k i - m k e m m e l d i . Kozmogoninin b i r b i r i n i izleyen aamalarna e itli m i t o l o j i k anlatlarda deinilir. Aslnda mitler yalnzca balang d n e m i n i n mucizevi alarnda gerekleen olaylar kaynak alrlar. Tep zepi ("ilk a") ad verilen b u donem yaratc tanrnn lk Sularn s t n d e betriinden, Horus'un tah ta kma kadar s r m t . Doal g r n g l e r d e n dinsel ve k l t r e l gereklere ( t a p n a k planlar,- takvim, yaz, riteller, krallk almetleri vb) kadar mevcut her ey, geerlilik ve m e r u i y e t l e r i n i ilk ag boyunca yaratlmalarna borludurlar.

"lk a," mutlak m k e m m e l l i e sahip ve "fke veya grlt veya kavga veya kargaa ortaya k m a d a n " nceki altn a o l u t u r m a k l a d r . "Re'nin" veya Osiris'm veya Horus'un "zaman" olarak nitelenen bu harika ada ne l m ne de hastalk v a r d . Belirli bir anda k t l n m d a h a l e s i n i n a r d n d a n kargaa ortaya
3

H. Franktan, La Royaut et les Dieux, s. 50. K. Rundle Clark, Myth and Symbol m Ancien! Egypt, s, 263-24. tyi bilinen bir mit ges sz konusudur: "balang zamanlannn mkemmellii " 113

I1INSE1. NANLAR VE DONCIR T A R H -1

kp altn aa son verdi. Ama mucizevi "tik a" d n e m i , bir daha geri gelme yecek bir gemiin kutsal emanetleri arasna frlatlp atlmad. Bu d n e m taklit edilmeleri gereken rneklerin t o p l a m n o l u t u r d u u iin, durmadan yeniden gncelletirildi. Ksacas, eytani glerin bozguna u r a t l m a s n ! izleyen rituelle r i n , i l k m k e m m e l l i i n yeniden h k i m klnmasn amalad sylenebilir.

26. T e o g o n i l e r ve

K o z m o g o n i l e r Bln geleneksel dinlerde o l d u u g i b i ,

kozmogoni ve k k e n m i t l e r i (insann, kralln, toplumsal k u r u m l a r n , riteller i n vb kkeni) kutsal eylerin i l m i n i n zn o l u t u r u y o r d u . Doal olarak farkl tanrlar n e karan ve yaratln balang n o k t a s olarak ok sayda dinsel

merkezi seen b i r o k kozmogoni m i t i vard, tzlekler en arkaikleri arasndadr: Bir t m s e i n , bir nilfer ieinin (lotus) veya b i r y u m u r t a n n i l k Sularn zeri ne k. Yaratc tanrlara gelince, her n e m l i kent, kendi yaratc t a n n s t n n plana k a n y o r d u . Birok kez hanedan deitike bakent de deimiti. Bu tr olaylar yeni b a k e n t i n teologlarn birok kozmogoni sylencesini b t n l e t i r m e ye ve kendi baat yerel tanrlarn yaratc tanryla (demiurgos) zdeletirmeye zorluyordu. Yaratc tanrlarn birbirleriyle yapsal benzerlikleri z m s e m e ile m i n i kolaylatryordu. Ama b u n u n dnda da teologlar ayrk dinsel sistemleri z m s e y e r e k ve birbirleriyle aka z tanrsal figrleri birletirerek gz sentezler geli t i r d i 1er.
4

pek

Birok b a k a gelenekte de g r l d z e r e , Msr kozmogoni anlats lk Su lardan b i r t m s e i n kyla balar. U s u z bucaksz sularn zerinde b u "lk

Yer"in belirmesi t o p r a n o l d u u kadar, n, h a y a t n ve b i l i n c i n de onaya k m a s a n l a m n a g e l i r , Heliopolis'te g n e tapnann bir paras olan ve " K u m
5

Tepesi" ad verilen yer i l k tepeyle zdeletirilmiti. Hermopolis," kozmogoni anlatsnda yer alan nilferin kt, glyle m e h u r d u . Ama ayn ayrcal b a k a yerleim merkezleri de sahipleniyordu, Aslnda her kent, her tapnak " D n y a n n
6

Merkezi," yaratln balad yer olarak kabul ediliyordu, i l k t m s e k , k i m i za4

Mitler, deyim yerindeyse "kanun hkmnde versiyonlar" oluturacak sreklilik ve tutar llkla anlatlmamt Bu nedenle onlar en eski klliyatlarda bulunan blmler ve imalar dan yola karak yeniden oluturmak zorunda kalnmn. Sz konusu klUyalanr balcalar, Piramit Metinleri (y. M 2300-2300), Lahii Metinleri (y. M 2300-2000) ve flerKiiau'dr (M ISOO'den sonra). K. Rundle Clark, a.g.y., s. 36. Hmunu; gnmzde el-muneyn n.

* Bkz. Frankfort'un alntlad ve yorumlad metinler, La Royaut, s 206 vd. 114

[SK MISIH'DA DNSEL DNCEI-CI! VI; SIVASI KRIZLFK

man firavunun gne-tanryla b u l u m a k iin zerine t r m a n d kozmik d a hali ne geliyordu. Baka versiyonlarda "k Kuu "m barndran ezeli yumurtadan veya ocuk
7

Gne'i

tayan

ilk nilferden ya
6

da tanr Atum'un

ilk ve son imgesi

olarak

ilk

ylandan sc>z edilmektedir (nitekim ller Ktabtnm

175. b l m d n y a kaos hali

ne geri d n d n d e A t u m ' u n yeniden ylan olacan bildirmektedir. A t u m en s tn ve gizli tanr olarak tanmlanabilir; Re - G n e - ise tam anlamyla g r n r tanrdr; k r . 32). Yaratln evreleri - k o z m o g o n i , teogoni, canl v a r l k l a r n yaratlmas v b - farkl farkl s u n u i m a k t a d r . N i l deltasnn ucunda yer alan HeJopolis k e n t i n i n g n e teolojisine gre, tanr Re-Atum-Khepri
11

i l k tanrsal ifti, 5u

(Hava) ve Tefnut'u yaratt; b u ift, Geb (Yer) ile tanra Nut'un (Gok) ebeveyniy d i . Deminrgos, yaratl m a s t r b a s y o n yaparak veya balgam kararak gerekle t i r d i . Bu ifadeler naiflik l s n d e kaba olsalar da anlamlan aktr: Tanrsal var lklar, s t n t a n r n n t z n d e n d o m a k t a d r . Tpk S m e r anlatsnda o l d u u gibi ( 16), G k ve Yer, Hava tanrs u tarafndan birbirlerinden ayrlncaya dek, ke sintisiz bir hieros gctmos'la b i r l e m i t i .
10

O n l a n n b i r l e m e s i n d e n , daha ileride ze

rinde d u r a c a m z d o k u n a k l b i r dramanm barol o y u n c u l a r , Osiris ve sis, Selh ve Nephtys d n y a y a geldi. Orta Msr'daki Hermopolts'te, teologlar sekizli tanr grubu etrafnda olduka k a r m a k bir reti gelitirdiler, b u tanrlara Ptah da katld. Hermopolis'teki i l k glden bir nilfer, bu nilferden de "En lk Tanrlarn tanrsal tohumu olan. Se kiz T a n r n n d o u r d u u m k e m m e l miras, kutsal-aziz o c u k " kt; "o, tanrla r n ve insanlarn t o h u m l a r n birbirine b a g l a y a n " d .
u

Ama en sistemli teoloji Birinci Hanedan firavunlarnn bakenti Memfis'te, tanr Ptah'n etrafnda k u r u l d u . "Memfis teoloji belgesi" ad verilen k a y n a n ana

Lahit Metinleri, IV, 181 c vd. Sauneron ve Yoyotte, La Naissance du Monde iinde, s, 37 ve 5, Morenz'de belirtilen kay naklar, La Religion gyptienne, s. 234 vd, Gne'in hali sz konusudur; Khepri, doan gne; Re, tepedeki gne ve Atum. batan gne,

Bkz Sauneron ve Yoyotte'un alntlad metinler, a.g.y., s. 46-47. Ayrma rolnn zel olarak Sya verilmediini ekleyelim; Morens'in alntlad metinler iin bkz. La region gyptienne, s. 228, burada ayran Ptah'ur " Sauneron ve Yoyotte tarafndan alntlanan metinler, a.g.y., s. 59. Ayrca bkz. Morenz ve 5chubert tarafndan evrilmi ve yorumlanm dier metinler. Der Go aujder Blume, s, 32 vd; aynca kr. Morenz, Lo Religion gyptienne, s. 229 vd. 115

nlNSHL NANLAR VL- IMJSNCLLER TARH [I -1

metni, firavun akaba 2amanmda (y. M 700) tas zerine o y u l m u , ama

zgn

metin yaklak i k i binyl nce yazlmt. imdiye dek bulunan en eski Msr kozmogoni anlatsnn ayn zamanda en felsefisi olmas artcdr; n k Ptah r u h u ("kalbi") ve szyle ("dili") yaratr. " A u m ' u n g r n t s altnda kalp (= ruh) olarak tecelli eden, d i l (= sz) olarak tecelli eden, ok eski tann P a h ' t r . . . . " Ptah en b y k tanr ilan edilmitir; A t u m yalnzca i l k tannsal illin yaratcs olarak kabul edilmektedir. /'Tanrlar var eden" Ptah't i r i Daha sonra tanrlar "her trl

bitkiye, her trl taa, her t r l kile, onun k a b a r t l a n (yani toprak) zerinde b i ten ve tecelli edebilecekleri her eye" girerek, g r n r bedenlerine b r n m l e r dr'
2

Ksacas teogoni ve kozmogoni bir tek t a n r n n d n c e s i n i n ve s z n n yara tc g c y l e gerekletirilmitir. K u k u s u z burada Msr metafizik speklasyonu nun en s t n ifadesi sz konusudur, j o h n W i l s o n i da dikkat ektii g i b i ,
1 1

sr t a l i h i n i n balangcnda, Hristiyanln Logos (sz) teolojisine yakn olarak deerlendirilebilecek b i r reti b u l u n m a k t a d r . Teogoni ve kozmogoniyle karlatrldnda, i n s a n n k k e n i n e ilikin mitler o l d u k a siliktir. nsanlar (erme) g n e tanrs Re'nin gzyalarndan (erme) d o m u t u r . Daha ge tarihte (y. M O 2000), kriz d n e m i n d e o l u t u r u l m u b i r metin de yle yazldr. "Tanr'nn s r s insanlar, gerelerle i y i donatlmt. O [Gun e - T a n n j onlar iin gk ve yeri y a p t . . J Burun deliklerini c a n l a n d r m a k iin ha vay yapt, n k onlar o n u n etinden k m kendi suretleriydi. G k t e parlar, on lar iin b i t k i l e r i par.. hayvanlar, onlar beslemek iin kular ve balklan ya

fV*

Bununla birlikte Re insanlarn kendisine kar fesat k u r d u u n u kefedince, on lar yok etmeye karar verir. Katliam grevini Hathor stlenir. Ama t a n r a n n i n san rkn tamamen yok edeceini anlayan Re, b i r kurnazla b a v u r u r ve s a r h o eder.
15

onu

nsanlarn isyan ve bunun sonular mitler

anda

yaand.

Elbette "insanlar" Msr'n i l k sakinleriydi; nk Msr o l u t u r u l m u i l k l k e .

eviri bauneron ve Yoyotte, a gy., s. 63-64. Bkz. Morenz'in yorumu, Religion gyptienne*, s. 216 vd ve zellikle Frakfort, La Royaut et ies Dieux, s. 51-64.
3

ANET, s 4 Kral Meri-ka-Rc kin Dersler, bu bolumu ev. Sauneron ve Yoyotte, s. 75-76. evirinin tamam iin bkz. Wilson, ANET, s. 414-418. K. Wilson tarafndan evnl metin, ANET, s. J 0-11. Kenan geleneinde de benzer bir mit bulunur; kr, 50.
116

TSKl MSUmA DlNsEL OSUKf.T;l.T;R VE SYASI KWZ1.CR

yani D n y a n n Merkeziydi

l s

l k e n i n iliraz edilemeyecek haklara sahip sakinleri

yalnzca Msrllard; b u da ulkemn n k r o k o z m i k imgeleri olan tapnaklara ya banclarn giriinin neden yasaklandm a k l a r .
11

Dalla ge larihli baz metinler

evrensele ilik eilimini yanstr. Tanrlar (Horus, Sekhmct) yalnzca Msrllar deil, Filistinlileri, Ntibyelileri ve Libyallan da korur," Bununla birlikte i l k in
1

sanlarn mitsel tarihi n e m l i bir rol oynamaz. Mucizevi "lk Ca" d n e m i n d e i k i belirleyici an, kozmogoni ve firavunun tahta kdr.

27. B e d e n l e n m i B i r T a n r n n S o r u m l u l u k l a r Henri Frank fon un belirttii g i b i , " kozmogoni en n e m l i olaydr, n k tek gerek deiiklii temsil etmek
1

ledir: d n y a n n su z e r i n e k. O zamandan beri yalnzca kozmik hayat ritimle rinde g r l e n deiikliklerin bir anlam vardr. Ama bu durumda da farkl dn gler iinde birbirine eklemlenen ve r i t i m l e r i n d n e m s e l tekrarn salayan art arda gelmi anlar sz konusudur; Yldzlarn hareketlen, mevsim d n g s , ayn halleri, b i t k i l e r i n b y m e ritmi, Nl'in k a b a r m a s ve ekilmesi vb. " t i k a"

d n e m i n d e k u r u l m u m k e m m e l l i i oluturan da zaten evrensel ritimlerdeki bu d n e m s e l yinelenmedir. Kargaa, m k e m m e l b i r b i i m d e d z e n l e n m i deiiklik lerin r n e k alnacak d n g s n e gereksiz ve dolaysyla zararl bir d e i i m geti rir. Toplumsal dzen kozmik dzenin bir y n n temsil ettiine gre, k r a l l n d n y a n n b a l a n g c n d a n itibaren var olmas gerekiyordu. Yaratc ilk kral o l m u tu;
20

b u grevi o l u ve ardl i l k firavuna devretti. Bu yetki devri kralln tanr jestleri, tann

sal b i r k u r u m olarak k u t s a n m a s n salad. Nitekim firavunun

Re'nin veya o n u n g n e tecellilerinin jestlerini betimlemek iin kullanlan terim lerle betimlenir. Yalnzca i k i r n e k verelim; Re'nm yaratm k i m i zaman kesin

Ekz. Morenz tarafndan verilen rnekler, Religion gyptienne, s. 70 vd. Geleneksel uygar lklara zg bir anlay sz konusudur; kr. Eliade, Le Mythe de l'Etemel Retour, s. 17 vd. Bkz. Morenz'm verdii rnekler, a.g.y., s. 78 vd. Kaplar Kitab, Sauneron ve Yoyotte tarafndan evrilmi para. Naissance, s. 76-77. Dier kaynaklar iin bkz. Motenz, s. 80. Ancien! Izgyptian Religion, s. 49 vd. ller Kitabnda (bl 17), Tann unu aklar: "Bir zamanlar Num'u (lk Okyanus) iin de yalnzken ben Atum'um. ilk tecellisinde, Yaratmm ynetmeye balad zamanki Re'yim." Bir tefsir u aklamay ekler; "Bu, Re'nin kral olarak. u G Yerin zerine kal drmadan :ce de mevcut olan olarak grnmeye balad anlamna gelir" (Frankfort, Ancien! Egyptian Religion, s. 54-55).
117

DNSEL INANl-AR VE DUS U N O : LCR T A R K -1

bir ifadeyle zetlenir: "Kaos'un yerine dzeni (ma'at) geirdi." Akenaou'un

"sap-

k n h g " n d a n sonra dzeni yeniden kuran Tutankhamon'dpn (kr. 32) veya 11. Pepi'den de ayn terimlerle soz edilir. "Yalann (kargaann) yerine na at\
e

geir

d i . " Ayn ekilde hhay ("parlamak") f i i l i , hem g n e i n yaratl annda veya her afakta d o u u n u hem de firavunun ta; giyme t r e n i n d e , l e n l e r d e veya zel meclisinde belriini betimlemek iin kullanlr.
21

(Firavun, "gerek" olarak da evrilen, ama genel anlam " i y i bir d z e n , " dola ysyla "hukuk," "adalet" olan ma ai teriminin kiileni halidir. Mfl'ci, i l k yara
f

tla aittir: Bu nedenle altn a g m m k e m m e l l i i n i yanstr Ma'at evrenin ve ha yatn temelini o l u t u r d u u iin, ayn ayr her birey tarafndan da biline b i l i o f lk metinlerde ve sonraki eitli alara ait metinlerde yle aklamalara rastlanr: "Kalbini ma'at't bilmeye tevik et;" "Kalbinde ma'at'm olan eyi bilesin, seran

iin d o r u olan yapabilesin diye byle d a v r a n y o r u m " veya "Ben mcfat' seven ve g n a h t a n nefret eden bir a d a m d m ; n k (gnahn) T a n r ' d a n nefret etmek oklu u n u b i l i y o r d u m . " Nitekim insan gerekli bilgilerle d l l e n d i r e n Tanr dr. Bir prens "gerei (ma'ar) bilen ve T a n r n n einii bir kii" olarak nitelenir. Bir Rc D u a s n n yazar yle haykrr; "Kalbime ma'at ver!" ?
2

M a ' a t ' m kiilemi hah olarak firavun, b t n u y r k l a n iin en i y i o m e g i o l u t u r u r . Vezir Rekhmire'nin ifade ettii gibi, "O eylemleriyle bizi yaatan b i r tanrdr."
23

Firavunun yaptklar evrenin ve devletin istikrarn, dolaysyla haya

tn srekliliini salar. N i t e k i m kozmogoni her sabah, g n e tanrsnn yok et meyi b a a r a m a d ylan Apophis'i her "geri p u s k r t n d e " yinelenir; t kaos (= lk k a r a n l k ) bilkuvve mevcudiyeti temsil etlii iin yok edilemez.| Firavunun si yas etkinlii de Re'nn baarsn yineler: O da Apophis'i "geri p s k r t r , " baka bir deyile d n y a n n kaos halme geri d n m e m e s i n i gzerin Snrlarda d m a n l a r belirdiinde bunlar Apophis'le zde le t irilecek ve firavunun zaferi Re'nin zaferi ni yemden retecektir (hayat ve tarihi, i l k rnekler ve kategorilerle yorumlama y n n d e k i bu e i l i m geleneksel k l t r l e r e z g d r ) .
24

Kukusuz tekil, yinelene-

mez tarihsel olaylarn tek barol oyuncusu firavundu: eitli lkelere yaplan as-

Frankfort, a.g.y., s. 54 vd. Baka rnekler iin b k La Royaut et les Dieux, s. 202 vd. Morenz tarafndan evrilmi metinler, Religion gyptienne, s. 167-170, Frankfort'a gre, byle bir anlay niye lt halk ayaklanmas olmadn aklar. Fetret dnemlerindeki (y. M 2250-2040; MO 1730-1562) siyasi karklklar srasnda, monari kurumu sulanrnamt (Ancient Egyptian Religion, s. 43). Bkz. Le Mythe de l'Etemel Retour, bolm 1. 118

L-SKI MISIR'DA DNSEL DU SUN L U ' VE SYASI KRZ. I:R

keri seferler, eitli halklara kar kazanlan zaferler vb. Yine de i l i . Ranses kendi mezarn ina ettirirken, 11. Ranses'in mezar tapnanda yazl olan fethedilmi ehir isimlerini kopya ettirdi " I I . Pepi'nin fetihlerinin k u r b a n l a r olarak g r

nen" Libyallara, Eski Krallk z a m a n n d a bile, hal " i k i yzyl n c e Sahure t a p n a nn k a b a r t m a l a r n d a yer alan isimler verilmektedir." "
2 1

Antlarda ki ve metinlerdeki betimlemelerden yola karak, firavunlarn birey sel ezelliklerini bilmeye olanak yoktur, A. de Buck birok karakteristik ayrntda, r n e i n Megiddo sava srasnda I I I , TuthnosLs'n gsterdii inisiyatif ve cesa rette, z e r i n d e uzlamaya varlm ideal h k m d a r portresinin u n s u r l a r n buldu. T a n r l a r n temsilinde de ayn kiisizlik eilimi saptanr. Osiris ve sis d n d a k i dier tanrlar, ayr b i i m l e r i n e ve ilevlerine k a r n , ilahi ve dualarda neredeyse ayn terimlerle anlrlar."'' ilke olarak t a p m n gereklerinin yerine getirilmesi firavunun g r e v i y d i , ama

o ilevlerini farkl t a p n a k l a n n rahiplerine devrediyordun Ritellerin amac, do rudan ya da dolayl olarak, " i l k y a r a t l n k o r u n m a s , yani istikrard . Her Yeni
1

Ylda kozmogoni, Re'nin her g n k zaferinden daha da m e k bir b i i m d e yinele niyordu;" n k daha geni bir zaman d n g s sz konusuydu. Firavun tahta
7

karken Menes'in gesta'sndan b l m l e r : i k i l k e n i n birletirilmesi yeniden sunu luyordu. Ksacas devletin k u r u l u u ritel biiminde yineleniyordu (kr. 25). H k m d a r n k u t s a n m a s treni, tahta ktan otuz yl sonra yaplan ve h k m d a r n tanrsal enerjisinin yenilenmesini devam ettiren seci b a y r a m n d a tekrarlan yordu.
28

Baz tanrlar (Horus, M i n , Anubts vb) iin yaplan d n e m s e l bayramlar

h a k k n d a ise fazla b i r bilgimiz yok. Rahipler bir ayin alay halinde o m u z l a r n d a t a n r n n heykelini veya kutsal kay tayarak y r r l e r d i ; arklar, m z i k dans da ieren ayin alay m m i n l e r i n alklar ve haykrlar a r a s n d a s r e r d i . Btn Msr'da halk arasnda en ok sevilen bayramlardan b i r i olan b y k ve

H. Frankfort, la Royaut et les Dteux, s. 30, dipnot 1. Kr. Mu ile Sobek'n karlatrlmas, Frankfort, Ancient Egyptian Religion, s. 25-26. Evreni hareketsiz bir btnlk iinde, ritmik bir hareket olarak yorumlayan statik bakn nemini kabul eden Frankfort, tannlarn hayvan biiminde tecelli etmelerine ok ustaca bir aklama nermitir: insanlarda bireysel izgiler ftgrn biimsel yaps karsnda den geleyici bir kuvvet olutururken, hayvanlar deimez, onlar hep kendi cinslerini yeniden retirler. Bu nedenle hayvan yaam, kozmosun statik yaamn paylat iin. Msrllara insanst grnyordu, a.g.y., s. 13-14. Kr. Le Mytle de l'Eternel Retour, s. 65 vd. Frankfort, La Royaut, s. 205. Kr. Frankfort, La Royaut, s. 122-136. Vandier, La religion gyptienne, s. 200-201.
119

D N S E L INAN1.AR VE D N C E L L E TARH - !

M i n b a y r a m n , daba sonra krallk tapmyla birletirildii iin daha i y i b i l i y o ruz. Balangta hasat bayramyd; ayin alayna kral, kralie ve bir beyaz boa ka tlrd. Kral b i r demet b a a k keser ve b u n l a r boaya s u n a r d ; ama ritelin deva m bilinmemektedir.
39

Tapnaklarn temel atma ve al trenlerine firavun ba

kanlk ederdi. Ne yazk k yalnzca baz simgesel jestlerini biliyoruz: Gelecekte tapnan ykselecei yerde alan u k u r a "temel e m a n e t l e r i n i k o y a r d (hkm dar tarafndan piirilmi bir tula, kle altnlar vb); alta sa kolunu kaldra rak ant k u t s a r d vb. G n l k tapm, tapnan iinde (naos) korunan tanr heykelinin karsnda gerekletirilirdi. Rahip r i m e l a r n m a y t a m a m l a d k t a n sonra naas'a yaklar, k i l m h r krar ve kapy aard, Heykelin n n d e secde eder ve tanrya tapmak iin ge (naos) girdiim aklard. Daha sonra heykel, tanrnn "azn a m a k " iin, natronla" arn d i r i l i r d i . Ritelin sonunda rahip kapy yeniden kapar, s r g y m h r l e r ve geri geri e k i l i r d i .
30

Cenaze t a p m m a ilikin bilgiler hissedilir lde daha boldur. l m ve teki d n y a , Msrllar Y a k n d o u ' n u n dier h a l k l a r n d a n daha ok u r a t r r m t r . F i ravun iin l m , gkteki y o l c u l u u n u n ve "!mszlemesi"nin balang nokta sn o l u t u r u y o r d u . Dier yandan l m en t a n n m Msr tanrlarndan Osiris'i d o r u d a n i l g e n d i r i y o r d u . birini,

28.

Firavunun

Ge

Ykselii

Yeniden

o l u t u rulab il dikleri

kadaryla

l m d e n sonraki hayata ilikin en eski inanlar, b t n dnyada yaygn olarak bulgulanan i k i gelenee benziyordu; ller ya yeraltnda ya da g k t e , daha do rusu yldzlarda ikamet e d i y o r d u . ' l m d e n sonra ruhlar yldzlara u l a y o r , on larn baszlk ve s o n s u z l u u n u paylayorlard.. G k bir Ana Tanra gibi d n l d n d e n , l m yeni b i r d o u m l a , baka b i r deyile yldzlarn dnyasnda

yeniden doula edeerdi. G n anal l n n i k i n c i kez d o u r u l m a s gerekti i d n c e s i n i beraberinde getiriyordu: l u , g k t e k i yeniden d o u m u n d a n sonra Ana T a n n a (bir inek b i i m i n d e temsil edilirdi) tarafndan e m z i r l i y o r d u .
31

Gardiner'e gre bu rimel kraliyet iftinin trensel birlemesini de ieriyordu; kr. Frank fort, La Royaut, s. 260. * Naron veya natruu ya da natnt; Hidratl doal sodyum karbonat. Msr'da monoklink kristaller halinde bulunur -yn.
5 0

A. Moret, Le rituel du cuite divin journalier en Egypte, birok yerde; Vandier, s. 164 vd. Bu dnce, "Anasn dlleyen Boa" ad verilen l firavunun ensest birlemesini do120

33

ESK MISIR'DA DNSEL UNCEUIR VE SYASI K R Z L E R

teki d n y a m e k n olarak ye rai tnn s a p t a n m a s , neolitik a k l t r l e r i n d e arlkta olan b i r inant. Daha hanedan ncesi ada (yani M 4000'vn b a l a r n da), tarmla u y u m l u baz dinsel anlatlar Osiris'in mitsel-ritel yaps etrafnda

e k l e m l e m n i t i ve kraliyet tapm iinde, cinayete kurban giden tek Msr tanrs Osiris de yer alyordu. l e n b i r tanryla firavunun l m s z l e t i r i l m e s m i akla yan ve geerli klan g n e teolojisi a r a s n d a k i bu b u l u m a n n s o n u l a r n daha ileride inceleyeceiz. Piramit Metinleri neredeyse yalnzca kraln o l u m sonras kaderine ilikin anla ylar ifade eder. Teologlarn b t n abalarna k a r n , reti tam olarak sistem le tirilememitir. Kout ve k i m i zaman da kart anlaylar arasnda belli b i r e liki o l d u u fark edilmektedir. Kalplam ifadelerin ou d n y a y a r a t l m a d a n n c e U l u Tanr tarafndan yaratlan A t u m ' u n (= Re) olu firavunun lemeyecein srarla yineler; ama baka metinlerde krala bedeninin u r m e y e c e g i konusunda g v e n c e verilir. K u k u s u z h e n z yeterince b t u n l e e m e m i i k i ayr dinsel ideolo j i sz k o n u s u d u r .
32

Bununla birlikte kalplam ifadelerin ou firavunun gkte


3 3

k i y o l c u l u u n d a n sz eder. Firavun, k u - a h i n , balkl, yaban k a z - bir

scara-

beus' (366) veya bir ekirge (890-91) vb b i i m i n d e uar. Rzgrlarn, b u l u t l a r n , tanrlarn ona y a r d m etmesi gerekir. Kral k i m i zaman b i r merdivenden trmana rak ge k a r (365, 390, 971 v d , 2083). Kral daha ge k a r k e n tanrlar ve zu insan soyundan tamamen farkhlar (650, 8 0 9 ) .
31

Yine de firavunun gkteki yerine u l a m a d a n n c e , "Kurbanlar Tarlas" ad ve rilen D o u d a , baz s n a v l a r d a n gemesi gerekiyordu G i n yolunu "dolambal

k y l a n " olan b i r gl k e s i y o r d u " ve g l d e n geii salayan kayk b i r y a r g yetkisine sahipti. Kaya kabul edilmek iin b t n a r n m a ritellerini tamamla-

rulamaktadr; kr. Frankfort, La Royaut, s. 244 vd.


3 2

Baz metinler (Piramit Metinleri, 2007-9) kraln ge ykseliini salamak iin kemik lerinin toplanmas ve kollanyla bacaklanndak sarglarn zlmesi gerektiini retir. Vandier, burada bir Osiris mitsel-ritelinin sz konusu olduunu gstermitir (Religion gyptienne, s. 81).

Piramit Metinleri, 461-3, 890-91, 913, 1048. " Bokbcei, Eski Msr'da kheper - n .
3 3 M

Metinleri alntlayan Vandier, s. 78 Aynca bkz Breasted'in evirdii blmler (Develop ment of Religion and Thought in Ancient Egypt, s. 109-115, 118-120, 122, 136). Bu blm lere bizim hazrladmz antoloji iinde de yer verilmitir, from Primitives to Zen, s. 353 355. Piramit Metinleri, 2061.
121

3 5

DNSEL I N N L / I R V E D U s U N L E R A R i l l l I

mis olmak

ve zellikle de erginlenme yapsnda bir s o r g u l a m a y

yantlamak, sylemek

yani parola yerine geen baz kalplam ifadelerden o l u a n y a n t l a n

gerekiyordu. Kral k i m i zaman savunma sylevlerine (1188-89) veya b y y e (492 vd), hatta tehdide b a v u r u y o r d u . Tannlara (zellikle Re, T h o ve Horus'a) yakary o veya g n e i n her g n a r a l a r n d a n doduu, i k i sycomorus'tan (firavumnciri) kendisini "Kamlar T a r l a s n a g e i r m e l e r i m i s t i y o r d u .
37

Firavun g k y z n e vardnda g n e - t a n n tarafndan zafer alaylaryla karla nr ve o n u n l m e kar kazand zaferi duyurmak iin d n y a n n d r t bir taraf na haberciler g n d e r i l i r d i . Kral y e r y z n d e k i v a r o l u u n u gkte de s r d r r d : Tahta oturur, kendisine sayglarn sunan u y r u k l a r m kabul eder, yarglamaya ve emirler vermeye devam ederdi.
30

n k g n e l m s z l n d e n yararlanan tek

kii firavun olsa da, baz tyruklanyla, ncelikle de aile yeleri ve y k s e k rtbeli memurlarla e v r e l e n m i t i .
39

"ereflendirilmiler" ad verilen bu kiiler yldzlar

la zdeletirilirdi. Vandier'ye gre: "Piramit Metinlerinde yldzlara ilikin b l m l e r olaanst nitelikte bir iirin derin izlerini tar: Bu b l m l e r d e , gizemin iinde kolaylkla dolaan ilkel bir h a l k n basit ve kendiliinden imgelemiyle kar lalr...."
40

Daha nce de belirttiimiz gibi, Piramit Metinleri'ndeki soteriyolojik"

reti

her zaman kendi iinde tutarl deildir. Firavunu Re ile zdeletiren g n e teolo-

3 6

Piramit Metinleri, 519, 1116. Vandier, Religion gyptienne, s. 72. Daha ayrntl bir anlatm iin, Breasted, Development, s, 103 vd ve R. Weill, Le champ des rraeiiux et h champ des offrandes, s. 16 vd. Birok arkaik gelenekte bu tur snavlar bilinmektedir. Bunlar, baz ritelleri ve baz konularda belli bir eitimi (olum mitolojisi ve corafyas, gizli formller vb) ieren bir n-erginlenme var saymn gerekli klar Piramit Metinlerin de ki baz imalar, baz gizli bilgiler sayesinde ayncalkl bir kader elde edilmesine ilikin en eski yazl belgeleri olutururlar. Burada, bilinemeyecek kadar eski bir zamana ait ve hanedan ncesi neolitik aa ait kltrler tarafndan da paylalan bir mirasn soz konusu olduuna kuku yoktur. Erginlenmeye ilikin bu imalar aslnda Msr krallk ideolojisi iinde gereksiz bir kalnt durumundadr; nk tannmn olu ve insan suretinde grnen bir tam olarak, firavunun gkyz cen netine ginne hakkn almak iin erginlenme snavlanndan gemeye ihtiyac yoktu.

1 7

3 8

Piramit Metinleri, 1301, 1721; 134-5, 712-3, 1774-6, alntlayan Vandier, Religion gyptienne, s. 79. Bkz. Breasted tarafndan evrilmi ve yorumlanm dier metinler, Development, s. 118 vd. Yani firavun mezarlarnn yaknma gmlenler. Religion gyptienne, s. 80.

3 9

1 0

* Soteriyoloji: (Yun stria, 'selamet') Selamet retisi -yn. 122

ESK MISIR'IM PINShU. l)SNU;l.EH VE SIYASt KRZLER

jisi, o n u n ayrcalkl varolu biimi zerinde duruyordu: Firavun, l l e r i n H k m d a r Osiris'in yetki alanna girmiyordu. "Sen g k t e g n y l d z l a n arasnda kendine yer aarsn, n k sen b i r yldzsn ... Osiris'e y u k a r d a n b a k a r s n , l m l e r e h k m e d e r s i n , onlardan uzakta durursun, sen asla onlardan deilsin,""
11

"Re-Atum seni, kalbini yarglamayan ve senin kalbin z e r i n d e gc olmayan Osiris'e teslim etmez.... Osiris sen onu ele gei rem ey ec eksin, o l u n (Horus) onu ele g e i r e n e y e c e k . . . , " " Hatta baz baka metinler bu konuda saldrgandr; cinayete kurban giden ve suya atlan Osiris "in l bir tanr o l d u u n u hatrlatrlar. Bununla b i r l i k l e baz b l m l e r de firavunun Osris'le zd ele ti rild iini ima eder. yle ifadelere rastlanr: "Nasl k i Osiris yayor. Kral Unas da yayor, nasl k i Osiris l m e z . Kral Unas da l m e z . "
4

29. Osiris, l d r l e n T a n r Bu tr ifadelerin a n l a m m

deerlendirebilmek

iin, Osiris m i t l e r i n i ve Osiris'in dinsel ilevini ksaca anlatmalyz. nce Osiris m i t i n i n , Plutarkhos (MS I I . yzyl) tarafndan De hide et Osiride {lsis ve Osiris) adl eserinde aktarlan en eksiksiz versiyonunu hatrlatalm; nk kozmogoni konu sunda da belirttiimiz gibi ( 26), Msr metinleri yalnzca m n f e r i t olaylan kay nak alrlar. Osiris'in en sonunda kazand zaferden nceki gerilimler ve bada t rmaclklarla aklanabilir baz tutarszlk ve elikilere k a r n , ana mit yine de kolaylkla yeniden oluturulabilir, Btn sylencelere g r e , Osiris Msr' yne tirken gsterdii g ve adaletle m e h u r o l m u , efsanevi bir krald. Erkek karde i Seth ona tuzak kurup l d r m e y i baard. Osiris'in ei, " b y k b y c " lsis, l Osiris'ten hamile kalmay baard, lsis, cesedi g m d k t e n sonra N i l deltasna snd; orada sk p a p i r s k m e l e n arasna gizlenip olu Horus'u dnyaya getir di. Horus b y y n c e Ennead'm t a u n l a r n a faklann kabul ettirdi ve amcasna saldrd. Balangta Seth o n u n bir g z n karmay b a a r d ,
14

ama kavga s r d ve so

nunda zaferi Horus k a z a n d G z n geri ald ve onu Osiris'e sundu (Osiris haya ta byle geri d n d
4 5

v b ) . Tanrlar Seth "i kendi k u r b a n m tamaya m a h k m ett-

Pramt Metinleri, 251. Piramit Metinleri, 145-146, ev. Weill, S. 116. Piramit Metinleri, 167 vd Piramit Metinleri, 1463 Piramit Metmleri, 609 vd.
123

D N S E L INANIAR.VT. DNCELER T A R H -1

ler

(rnein Seh, N i l zerinde Osins'i tayan kaya d n t ) . Ama Aprjphis

gibi Seth de kesin olarak yok edilemez, n k o da ortadan kaldrlmas olanaksz bir gc temsil eder. Zaferden sonra Horus ller diyarna indi ve mjdeyi ver di: Babasnn m e r u varisi olarak kabul edildi ve kral olarak kendisine ta g i y d i rildi. di." D r a m n zellikle b u son perdesi Osirise zg v a r o l u biimini aydnlatmak tadr. Horus onu bilinsiz bir u y u u k l u k hali iinde bulur ve yeniden canlandr m a y baarr. "Osirisi Bak! O s n s ! Dinlel Ayaa kalk! D i r i l ! "
4 7

Osiris'i de byle "uyandrd": Metinlere gre, "onun r u h u n u harekete geir

Osiris hibir za

man hareket halinde tasvir edilmez; o bize hep gsz ve edilgen bir durumda gsterilir/
16

Horus ta giydikten, yani kriz ("kaos") d n e m i n e son verdikten son

ra onu d i r i l t i r : "Osiris! Sen g i t t i n , ama geri geldin; uyudun, ama u y a n d r l d n ; l d n , ama imdi yeniden yayorsun. Bununla birlikte Osiris "tinsel bir k i i

l i k " (= r u h ) ve hayat enerjisi olarak dirilmitir. Bundan byle b i t k i l e r i n bereketi ni ve b t n r e m e g l e r i m o salayacaktr. O, b t n y e r y z olarak betimlenir veya d n y a y kuatan okyanusa benzetilir. M 2750*ye d o r u Osins bereket ve b y m e kaynaklarn simgelemeye b a l a m t r .
50

Baka bir deyile,

ldrlen

Kral (= len firavun) Osiris, olu Horus'un (tahta kan firavun tarafndan temsil edilmektedir) ynettii kralln refahn salar. Re, firavun ve O s i r s - H o r u s ifti a r a s n d a k i ilikiler ana hatlaryla a n l a l m a k tadr. G n e ve kral m e z a r l a r kutsalln balca i k i kaynan o l u t u r u y o r d u . G n e teolojisine gre, firavun Re'nin o l u y d u ; ama madem k i len h k m d a n n (= Osiris) yerini almt, h k m s r e n firavun ayn zamanda Horus'tu. Msr din sel d n c e s i n i n b u i k i d o r u l t u s u , "gneletirme" ve "Osirisletirme" arasmda-

Piran'tt Metinleri, 626-27, 651-52 vb. Plmarkhos'un zerinde durduu bir deikeye gore, Seth Osins'in cesedini 14 paraya ayrd ve bunlan farkl yerlere att (kr. Piramit Metinleri, 1867). Ama sis onlan yeniden buldu (bir balk taralndan yutulan cinsel organ dnda) ve bulduu yerde topraa gmd; bu durum, iinde bir Osiris mezar olduu sylenen ok sayda tapmak bulunmasn aklar, Bkz. A, Brunner, "Zum Raumbegnff der Aegyper," s. 615. Piramit Metinleri, 258 vd, Ancak IX.-X. Hanedan metinlerinde kendi adna konumaya balar; kr. Rundle Clark, Mym and Symbol in Ancienl, s. 110. Piramit Metinleri, 1004 vd, Kr. rrankiort. La Royauti, s. 256 vd [buday taesindeki ve MTdeki Osiris), 124

ls

19

10

ESK MISIR'DA DNSEL D U S J N L L R S'il SYAS Kil! XL LR

ki gerilim

krallk ilevinde kendini aa vurur. Daha nce g r d m z g i b i ,

Msr uygarl Yukar ve Aa Msr'n tek bir krallk halinde b i r l e m e s i n i n so nucuydu. Balangta Re, a k n a H k m d a r olarak kabul edilmiti; ama Ona

Krallk tan (y M 2040-1730) itibaren bu rol Osiris'e geti. Krallk ideolojisinde sonunda Osrisi yaklam ar bast; n k O s r i s - H o r u s soy zinciri hanedann srekliliini g v e n c e altna alyor ve ayrca l k e n i n refahn salyordu Osiris,

evrensel bereket kayna olarak, o l u n u n ve onun ardlnn saltanatn zenginle tiriyordu. Orta Krallk d n e m i n e ait bir m e t i n Osiris'in b t n yaratln kayna ve te meli olarak yceltilmesini hayran olunacak bir gzellikte ifade eder; "ister yaa y a y m , ister l e y i m , O s i n s ' i m ben. Senin iine girer ve senin araclnla g r n r m yeniden; sende u r r m ve sende b y r m . . . . Tanrlar bende yaar, n k ben o n l a r n dayand b u d a y baanda y a a r m ve b y r m . T o p r a n e r i m ben; ister yaayaym ister leyim, A r p a ' y m ben, yok edilmem. Ben Dzen'in iine g i r d i m . . . D z e n ' i n EEendisi o l d u m , D z e n ' i n iinde zuhur ederim b e n . . . . "
j2

Artk b e d e n l e n m i bir v a r o l u u n b i r t r akn deiimi olarak kabul edilen l m e , gz pek b i r b i i m d e deer kazandrlmas sz konusudur. O l u m , anlam szlk d n y a s n d a n anlam d n y a s n a geii tamamlar. Mezar nsann g r n m de i i m i n i n , a k n bir g r n m e ulamasnn (sakh) t a m a m l a n d yerdir; nk l b i r Akh, "akn g r n m l r u h " haline gelir. Bizim konumuz asndan

n e m l i olan, Osiris'in yalnzca h k m d a r l a r deil, her birey iin de giderek r nek tip haline gelmesidir. Osiris tapm k u k u s u z Eski Krallk d n e m i n d e de halk iinde y a y g n d ; b u da, Heliopolisli teologlarn direniine k a r n , Osiris'in

Piramit Metinleri nde yer almasn aklar. Ama biraz sonra anlatacamz i l k ciddi kriz, Msr uygarlnn klasik ana birdenbire son v e r m i t i . D z e n yeniden Belli bir bak asndan olmu bir tanr (Osiris) ile len bir iann (Re) arasndaki rekabet ten sz edilebilir; nk gne de her akam "lyor," ama ertesi gun afakla yeniden douyordu. Lahit Metinleri, 330; ev Rundle Clark, s. 142. Frankfort, Andent Egyjxiav Religion, s. 96, 101 Tabutuna kovam lnn aslnda an nesinin, gk tanras Nut'un kollarna konduunu hatrlatalm: "Sen onun bir sfat olan Tabut iinde, annen Nu'a verildin" {Pirmmt Metinleri, 616). Bir dger meun Nut'u, lnn yeni bir hayata uyanmay beklerken uyuduu bir yataa benzetir. (Piramit Metin leri, 741). Tabutun drt kenar sis, Nephtys, Horus ve Thoth olarak kieriril mistir; taban yer tanrs Geb ve kapa gk tatnasyla zdeslesurltr. Bylelikle tabutu iindeki lnn etraf btn evrenin kii leti m eleriyle evriliydi; kr A Piankoff, The Shines oj Tut-Ankh-Amon,s 21-22. 125

3 1

5 1

DJNSUL INANT-AR VE nDSNCELFK TARH L -1

k u r u l d u u n d a , ahlaki kayglarn ve dinsel u m u t l a r n odak noktasnda Osris kar mza kyor. Bu, "Osiris'in d e m o k r a t i k l e t i r i l m e s i " ad verilen h i r surecin ba langcdr. G e r e k t e n de firavunlarn yan sra, baka b i r o k kii Osiris'in d r a m n a ve tannlatnlmasna ritel b i i m i n d e katlm vazetmektedir. Eskiden firavunlar

iin d i k i l e n piramitlerin iindeki gizli lahit o d a l a r n n d u v a r l a r n a yazlan metin ler, artk soylulann, hatta hibir ayrcal bulunmayan s r a d a n kiilerin lahitler i n i n i m e kopya edilmektedir. Osris, l m yenmek isteyen herkes iin bit r nek haline gelir. Bir Lahit Metni (IV, 276 vd) u aklamay yapar. "Sen, kalbin

(ruhun.) seninle o l d u u s r e c e , artk b i r kral o l u , b i prenssin" l l e r O s i t i s rneini izleyerek ve onun yardmyla "ruhlar"a, yani kendi b t n l n koru yan ve b u nedenle yok edilemez hale gelen tinsel varlklara d n m e y i b a a r r l a r . l d r l e n ve p a r a l a n a n Osris, lsis tarafndan "yeniden o l u t u r u l m u " ve Horus tarafndan c a n l a n d n l m t . Bylelikle yeni bir varolu b i i m i balatr. Gsz bir glgeyken, "bilen" bir "kii," gereince e r g i n l e n m i b i r tinsel varlk o t d u .
H

Helenistik an lsis ve Osiris mysten'a'lnr da muhtemelen benzer d n c e l e r i ge litirmilerdir. Osiris, llerin yargc ilevini Re'den alr; bir saraya veya lk

T m s e e , yani " D n y a n n Merkezf'ne y e r l e m i Adalelin Efendisi olur. Bununla birlikte, ileride g r e c e i m i z gibi ( 33), Orta Krallk ve imparatorluk d n e m l e rinde Re-Osiris gerilimine bir z m getir ilecektir.

30, Fetret D o n e m i : A n a r i , U m u t s u z l u k ve Mezar t e s i H a y a t n " D e m o k r a t i k l e m e s i " I I . Pepi, V I , H a n e d a n n son firavunuydu. O n u n l m n d e n ksa bir sre sonra, M 2200'e d o r u , Msr b i r i savala ciddi b i i m d e sarsld ve dev let k t . Merkezi iktidarn zayflamas, oligarinin k i m i gl yelerinin hrsla r m k a m l a d . Bir s r e anari lkeyi kasp kavurdu. Bir ara Msr i k i kralla b l n d : Bakenti Herakleopolis* olan Kuzey Krall ve bakenti Teb " olan G
1

ney Krall. sava Tefelilerin zaferiyle sona erdi ve X I . H a n e d a n n son

firavun

lar lkeyi birletirmeyi baardlar. Tarihilerin birinci fetret d n e m i dedikleri d n e m M 2050'de XU. H a n e d a n n baa gemesiyle son b u l d u . Merkezi i k t i d a r n

Horus te dnyaya inip Osris'i dirilttiinde, onu "bilgi" gcyle dllendirdi. Osiris "bil medii iin" kolaylkla kurban olmutu, Seth'in gerek doasn bilmiyordu; kr. Clark tarafndan evrilmi ve yorumlanm metinler, Mytl and Symbol, s. 114 vd. llet-nen-nesul, gnmzde Ahnes'l-Medine -cn. * Uaset veya Niut -cn. 126

ESK MISIR'DA DINS1-L DSWIXL ER VE SIVASI KRZ F

yeniden k u r u l m a s gerek bir r n e s a n s balatt. l m sonras h a y a t n " d e m o k r a t i k l e m e s i " fetret d n e m i n d e ortaya kt: Soylular yalnzca firavunlar iin yazlm Piramit Metinleri'ni lahtlerinin zerine kopya ettiriyorlard. A y n zamanda Msr tarihinde, firavunun zayflk, hatta ah lakszlkla suland tek d n e m bu oldu. o k ilgin b i r o k edebi eser sayesinde, kriz srasnda y a a n a n derin d n m l e r takip edilebilir. En n e m l i metinler u isimlerle b i l i n i r : Kral Merikare in Dersler; Peygamber pu-ver'm U y a r l a n ; Hai'p-

nn $arhsr. Yorgun Bir Adamn Ruhuyla Tartmas. Bu eserlerin yazarlar gelenek sel otoritenin y k l m a s n n yol at felaketlere ve zellikle de insanlar k u k u c u lua, u m u t s u z l u a , hatta intihara s r k l e y e n hakszlklara ve sulara d e i n i r l e r . Ama b u belgeler ayn zamanda isel nitelikte b i r deiime de iaret ederler. En a z n d a n baz ileri gelenler kendilerini felaketteki s o r u m l u l u k l a r h a k k n d a sorgu lamakta ve sulu o l d u k l a r n duraksamadan kabul etmektedirler. lpu-wer a d n d a b i r i , firavunun karsna kp ona felaketin b o y u t l a r n anla tr. "te, b i r k a sorumsuz tarafndan l k e n i n krall alnd! te, insanlar .,, ki lke'yi bara k a v u t u r m u krallk u r a e u s u t a kar isyan ediyorlar,... Krallk Konutu bir saat iinde yerle bir edilebilir!" Eyaletler ve tapmaklar i sava y z n d e n vergilerini d e m i y o r l a r d . Piramitlerdeki mezarlar vahice y a m a l a n m m "Kral, yoksullar tarafndan alnp g t r l d . te, bir (tanrsal) ahin gibi g m l e n , i m d i (basit) bir cenaze arabas s t n d e yatyor; p i r a m i d i n gizli o d a s ar lk b o kald." Bununla birlikte "peygamber" pu-vver k o n u t u k a cretlemeye balad ve sonunda firavunu genel a n a r i d e n t r k n a d ; n k kral h a l k n n o b a n olmalyd, ama o n u n saltanat l m tahta karmt. "Yetke ve adalet senin le birlikte; ama sen l k e n i n her yerine kavga g u r l t l e r i y l e birlikte karmaay

y e r l e t i r i y o r s u n , ite herkes k o m u s u n a saldryor; insanlar senin onlara buyur d u u n u yerine getiriyorlar. Bu da g s t e r i y o r k i b u d u r u m u senin d a v r a n l a r n yaratmtr ve senin a z n d a n kan szler y a l a n d r . "
55

Ayn d n e m i n k r a l l a r n d a n b i r i , olu Merikare iin b i r eser yazd. Gnahlar n a l a k g n l l l k l e kabul ediyordu: "Msr, nekropollerde bile d v y o r . . . ve b e n d e ayn eyi y a p t m ! " l k e n i n bana "benim d a v r a n l a r m y z n d e n " fela ketler geldi "ve ben (yaptm k t l ) ancak y a p t k t a n sonra rendim!" Olu na " y e r y z n d e yaad s r e c e adaletli ( m a a d a v r a n m a s n " tler.
c

"Yllarn

u z u n l u u n a g v e n m e , n k (seni l m d e n sonra yarglayacak olan) yarglar b !p-wer'in Uyarlar; ev Wilson, ANET, s 441-444; Erma-Blackman, The Anneni Egypans, s. 92 vd. 127

5 5

D N S E L 1 N A N C L A 1 VE D O U N C B . E K T A l l l II -1

t n hayat b i r saat s r m u e s i n e d e e r l e n d i r i r l e r . . . "

i n s a n n yannda

yalnzca

kendi davranlar kalr. Bu nedenle " k t l k etme." T a t a n b i r anl dikeceine, "oyie davran k i a n t n sana duyulan sevgiyle ayakta kalsn." "Herkesi sev!" n k tanrlar adalete adaklardan daha o k deer verirler. "Alayan teselli et ve dul ka dn ezme. Bir a d a m b a b a s n n m l k n d e n atma.... Haksz cezalar verme. ldrme!..."
56

Msrllar zellikle belli bir "vandallk" z n t y e b o m u t u : insanlar atalarn mezarlarn ykyor, cesetleri saa sola atyor ve t a l a n kendi mezarlar iin alp g t r y o r l a r d . l p u - w e r ' i n belirttii gibi: "birok l nehre g m l d . Nehir b i r mezar o l d u . . . . " Ve kral, olu Merikare'ye u n u o g t l u y o r d u : "Bir bakasnn an tna zarar verme Kendi mezarn harabelerden ina etme!" Harpnn arks

mezarlarn y a m a l a n m a s n a ve yklmasna tamamen farkl nedenlerle d e i n i r . "Eskiden yaam ve piramitlerinde yatan tanrlar (yani krallar) ve o n l a r n pira mitlerine g m l k u t s a l l a t irilmi ller (yani s o y l u l a r ) - o n l a r n evleri artk

yok! Bak neler yaptlar onlara!... Duvarlar yklm ve artk evlen yok, sanki hi v a r o l m a m l a r gibi!" Ama iirin y a z a r n a g r e b u sularn, l m n anlalmaz gizemini bir kez daha d o r u l a m a k t a n baka bir anlam yoktur, "Oradan kimse ge r i gelmiyor k i , ne halde olduklarn anlatabilsin ve nelere gereksinim d u y d u k l a r n bize syleyebilsin; biz de o n l a r n gittii yere yol alncaya kadar kalplerimizi yattracak bir eyler syleyecek birileri gelmiyor gen " Bu nedenle Harp u sonuca vanr: "Yaadn srece isteklerinin p e i n d e n g i t . . . . Kalbinin eriyip t kenmesine izin v e r m e . . . . " " Btn geleneksel k u r u m l a r n y k l m a s b i r yandan bilinemezcilik ve k t m

serlik, dier yandan da derin u m u t s u z l u u gizlemeyi b a a r a m a y a n bir zevk ycelt i m i eklinde yansr. Tanrsal kralln yaad fetret d n e m i , kanlmaz olarak l m n dinsel deerini yitirmesine y o l aar. Firavun b e d e n l e n m i b i r tanr ola rak d a v r a n m a d iin, her ey yeniden sorgulanr; i l k sorgulanan da hayatn an l a m ve dolaysyla mezar tesi h a y a t n gerekliidir. Harpnn arks geleneksel

deerlerin kmesiyle ortaya k m baka umutsuzluk k r i z l e r i n i - s r a i l , Yuna nistan, eski H i n d i s t a n - hatrlatr. Kukusuz en d o k u n a k l metin /uf har zerine Tart$n\a'dr. Umutsuzlua bo

u l m u bir adamla r u h u (M) a r a s n d a k i diyalogdur bu. Adan ruhunu intiharn

ev. VVilson, ANET, s. 414-418; Erman-Btackma, s 72 vd. ev. VVilson, ANET, S. 467; ayrca krs. Breasted, evelopnent af Religion and Thuught, s. 13; Ennan-Blackman, 5. 132 vd. 128

ESK MISIR'DA DNSEL DNCELER VE SYAS KKZUiH

yararna ikna etmeye alr. "Bugn kiminle k o n u a b i l i r i m ben? Kardeler kotu, d n n y o l d a l a n sevmez o l m u b i r b i r i n i . . . . Kalplerin gz doymuyor: herkes k o m u s u n u n malna el koyuyor.... Doru insan k a l m a m . lke hakszlk tarlala rn s r e n l e r e terk e d i l m i . . . . T o p r a n z e r i n d e sinsi sinsi dolaan g n a h n sonu yok." Bu felaketlerin ortasnda, l m ona arzulanacak bir ey olarak g z k y o r : l m iini u n u t u l m u ya da az bilinen mutluluklarla dolduruyor. " l m b u g n benim n m d e h a s t a n n bekledii derman g i b i . . . mersin aac b a h a r gibi ... n i lfer ieklerinin tr gibi ... y a m u r d a n sonra (tarlalarn) kokusu gibi .... yllar s r e n esaretin a r d n d a n bir a d a m n d u y d u u yakc sla hasreti g i b i . . . . " Ruhu (m) ona n c e intihar ederse g m l e m e y e c e i n i ve kendisine cenaze treni yaplamaya can hatrlatr; daha sonra a d a m tensel zevklerin peine d p kayglarm unut maya ikna etmeye abalar. En sonunda ruh, adam intihar etmeyi sese bile onun y a n n d a kalacana g v e n c e v e r i r Orta Krallk firavunlarnn
5 3

egemenliinde ( M 2040-1730) siyasi b i r l i k yeni

den kurulduktan ok sonralar bile, fetret d n e m i n i n edebi eserleri okunmaya ve oaltlmaya devam etti. Bu metinler yalnzca b y k k r i z i n benzersiz tanklklar deildi; Msr dinsel d n c e s i n i n o d n e m d e n sonra s r e k l i glenen b i r eili m i n i de yanstyorlard. Ksaca betimlenmesi olduka g b i r d n c e a k m sz konusuydu; balca ayrt edici zellii ise, m k e m m e l rnei o l u t u r a n kiiliinin d n s e l bir kopyas olarak insan kiiliine verilen n e m d i . firavun

31. " G n e l e z d e l e t i r m e " T e o l o j i s i ve Siyaseti Orta Krallk, aa yukar hepsi X I I . Hanedandan gelme bir dizi m k e m m e l h k m d a r tarafndan y n e t i l d i . O n l a r n egemenliinde Msr bir ekonomik b y m e ve uluslararas b y k say gnlk d n e m i y a a d ,
59

Firavunlarn ta giyme trenleri srasnda setikleri i s i m

ler, o n l a n n insanlara ve tanrlara kar adaletle (mr/at) davranma steini yanst maktadr.
611

Hermopolis'te taplan sekiz tanrdan b i r i olan A m a n , X I I . Hanedan

d n e m i n d e Amon-Re adyla en stn tanr konumuna y k s e l d i (Hanedann kuru-

5 0

ev. Wilson, ANT, s. 405-407; kr. Breasied, Development, s. 189 vd; Erman-Blackman, s. 86 vd. Farkl blgelerin yneticilerinin yerel egemenliklerini koruduu da hesaba katlrsa, bu sonucun ne denli vgye deer olduu anlalr. Bkz. Wilson'in verdii rnekler, Tfe Culture oj Ancient Egypt, s. 133. Msrllarn yalnzca kendilenni gerek insanlar olarak grmeye devam ettikleri dorudur; yabanclar hayvan larla zdeletiriliyordu ve baz durumlarda kurban edilebiliyor!ard (kr, Wilson, .g.y., s 140), 129

6 0

DNSEL

A A VE D N E E T RH -1 NNLR C L R A

c u s u n m ad Amenemhet, "Amon en bata" i d i ) . "Gizli" tanr ( 26), tam anlamy la " g r n r " t a n n olan gnele zdeletirildi. A m o n "gneletiriime" sayesinde m p a r a t o r l u k ' u n evrensel tanrs oldu. Bu imparatorluk - a s l n d a b u ad almaya layk tek d n e m - elikili gzkse

de, X I I . H a n e d a n n sona e r i i n d e n sonra patlak veren i k i n c i b i r k r i z i n g e c i k m i , ama k a n l m a z sonucuydu. Hyksostarn M 1674'teki istilasna kadar o k sayda h k m d a r hzla b i r b i n n i izledi. Devletin Hyksos saldrsndan daha i k i k u a k n ce p a r a l a n m a s n n nedenleri bilinmiyor. Ama her ne olursa olsun Msrllar, at,

sava arabas, z r h ve gelimi yaylar kullanan b u korkutucu savalarn s a l d r sna zaten uzun sre dayanamazlard, Hyksoslarm tarihi yeterince b i l i n m i y o r ;
61

ama Msr'a d o r u ilerlemelerinin M X V I I . yzylda Y a k n d o u ' y u sarsan gle rin bir sonucu o l d u u n a k u k u yok. Fatihler zaferi kazandktan sonra N i l deltasna yerletiler. Aa Msr'n b y k b i r b l m n kendilerine baml Msrllar araclyla bakentleri Avaris'ten ynettiler; ama firavunlarn bir hara karlnda Yukar Msr'da tahtta k a l m a s n a izin verme hatasna dtler. Hyksoslar baz Suriye tanrlarn, en bas ta da Baal'i ve Seth'le zdeletirdikleri T e u b ' u getirdiler. Osiris'in k a t i l i n i n en y c e tanr konumuna ykseltilmesi k u k u s u z ar b i r hakaretti. Bununla b i r l i k t e , N i l deltasnda Seth t a p m m n daha IV. Hanedan z a m a n n d a da g r l d n belirt mek gerek. Msrllara g r e , Hyksoslann istilas anlalmas zor b i r felaketi temsil edi y o r d u . Tanrlar tarafndan nceden takdir edilmi ayrcalkl konumlanna duy d u k l a r g v e n ar bir yara ald. stelik, N i l deltas Asyallar tarafndan s m r ge letirilirken, kendi m s t a h k e m mevkilerine ekilmi fatihler Msr uygarln k m s e y e r e k g r m e z d e n geliyorlard. Ama Msrllar derslerini almt. Yava yava fatihlerin silahlarn k u l l a n m a y rendiler. k t e n b i r yzyl sonra (ya n i y. M 1600'de), X V I I . Hanedandan bir firavunun h k m s r d Teb k u r t u l u savan balatt. Kesin zafer,
62

X V I I I . Hanedann tahta k ( M 1562-1308) ve

Bu terimin etimolojik kayna Msr dilidir: kikau khasut, "yabanc lkelerin yneticisi," Bilinen isimlerin ou Sami kkenlidir, ama Huvri. kkenli isimler de saplanmtr O aa ait hibir Mar belgesinde Hyksoslardan sz edilmemekledir. Mstahkem sehirlen Tanis'n ad XIX. Hanedan dnemine ait bir metinde ve ayn dneme doru yazlm bir halk masalnda gemektedir. Tahmin edilebilecei gibi, fatihler (Msrllann gznde "bar barlar") kaos'un simgesi ylan Apophis'le zdeletirilmiti. Hibir resmi belge Hyksoslann kovulmasn kayda ge irme mistir. Tek tanklk kurtulu savana katlm mtevaz bir savann ksa zyaam yksdr; bu metin Breasted 130

E5K MISIR'DA D N S E L DNCELER VE SYAS K R Z L E R

m p a r a t o r l u k ' u n kurulmasyla akt. K u r t u l u , milliyetiliin ve y a b a n c d m a n l n n ykselmesi eklinde yans d. Hyksoslara kar duyulan i n t i k a m alnn giderilebilmesi iin en az b i r yz yl gemesi gerekti. Balangta h k m d a r l a r misilleme aknlarna g i r i i y o r l a r d . Ama I I I . Tuthmosis M 1470'e eski Hyksos m s t a h k e m kentlerine dzenledii saldryla, Asya'ya yaplan askeri seferler dizisini balatt. Yabanc galinin do

u r d u u gvensizlik duygusunun k a y b o l m a s uzun sre ald. i l i . Tuthmosis so nunda bir imparatorluk ortaya karan fetih dizisine, d saldrlar karsnda M sr'a d o k u n u l m a z l k k a z a n d r m a k iin girimiti. Belki de s a l t a n a t n n i l k 22 y lnda yaad doyumsuzluklar da onun askeri h r s i a n n bilemiti; n k b u 22 yl boyunca gerek h k m d a r , teyzesi ve kaynvalidesi olan H a t e p s u t ' t u . Bu ok yetenekli kralie, k l t r e l ve ticari y a y l m a y fetih savalarna tercih ediyordu. Ama H a t e p s u t iktidardan d t k t e n yalnzca o n b e g n sonra, Tuthmosis Filistin ve Suriye yoluna k o y u l m u t u -"asileri" .krmak iin. Ksa b i r sre sonra Megiddo'da zafer kazand. Tuthmosis'in yeniklere c m e r t d a v r a n m a s i m p a r a t o r l u u n gelecei asndan b i r a n s oldu. Bu b i r yanyla Msr'n kendi iine k a p a n m a s n n sonu, ama d i e r yandan ge leneksel Msr k l t r n d e k i gerilemenin de balangcyd, imparatorluk grece ksa s r m e s i n e k a r n , geri d n l m e z etkiler yaratt. Msr izledii u l u s l a r a r a s siyasetin sonucunda, yava yava kozmopolit bir k l t r e ald. Megiddo zaferin den yzyl sonra, her yerde, hatta y n e t i m d e ve kraliyet konutlannda bile "Asyahlar"n kitlesel varl b u l g u l a n m t r .
63

Birok yabanc tanr h o g r l m e k l e kal

m y o r , m i l l i tanrlarla da zdeletiriliyordu. stelik yabanc l k e l e r d e de M s r tanrlarna t a p l m a y a b a l a n m ve Amon-Re evrensel bir t a n n haline gelmiti. A m o n ' u n gnele t irilme s hem b a d a t rmachg hem de g n e t a n r s n n ye n i d e n b i r i n c i sraya yksel t ilmesini kolaylatrmt; n k b t n d n y a d a ula labilen ve anlalabilen tek tanr g n e t i .
64

A m o n - R e y i evrensel yaratc ve evre

nin egemeni olarak y c e l t e n en gzel ilahiler imparatorluk" d n e m i n i n balang cnda yazlmt. Dier yandan g n e tanrsna s z c n tam anlamyla En s t n T a n r olarak t a p l m a s belli bir dinsel birlii de hazrlyordu: N i l vadisinden 5u-

tarafndan evrilmitir, Anaent Records o} Egypt, c. I I , s. 1 vd; aynca bkz. Wilson, The Cuiture of Anaent Egypt, s. 164-13, Bkz. Wlson,Cu]ture, s. 189 vd. Baka yerlerde incelediimiz nedenlerden tr ( 20; aynca bkz. Dinler Tarihine Giri, 14,30), gk tannlan deus attosis haline gelmilerdi. 131

1JNS1L NANLAR VII DSNCFIUZR TARH II - !

riye ve Anadolu'ya kadar tek ve ayn tanrsal gctin s t n l giderek ne k y o r d u . Msr'da evrenselci eilimli b u g n e teolojisi, kanlmaz olarak siyasi

nitelikte gerilimlerin de iine s r k l e n i y o r d u . X V I I I . Hanedan boyunca Amon-Re tapnaklar kayda deer lde b y t l d ve gelirleri o n katma kt. Hyksos i galinin ve zellikle de Msr'n Teb'li bir firavun tarafndan k u r t a r l m a s n n b i r sonucu olarak, tanrlar devlet ilerini daha d o r u d a n y n e t m e y e baladlar. Bu m d a h a l e , tanrlarn - n c e l i k l e de Amon-Re'nin- tlerini ruhban snf aracl yla iletmesi a n l a m n a geliyordu. Byk A m o n Rahibi h a t n saylr b i r yetke ka z a n d ; k o n u m u firavundan hemen sonrayd. Msr bir d m devletine (teokrasi) d n m e k t e y d i ; b u da B y k A m o n Rahtbiyle liravunlar arasndaki iktidar savan kztryordu. Farkl reolojik yneliler a r a s n d a k i ipleri geren ve k i m i zaman z l m e s i olanaksz uzlamaz elikilere d n t r e n etken, ruhban h i y e r a r i s i n deki b u ar siy asilemeydi.

32. A k h e n a t o n ve B a a r s z Reform G i r i i m i "Amama D e v r i m i " ad verilen olgu ( M 1375-1350), yani Aton'un (gne kursu) tek s t n tann konumuna y k seltilmesi, k s m e n firavun I V . Amenhotep'in Byk Rahip'in nfuzundan k u r t u l ma isteiyle aklanabilir. N i t e k i m gen h k m d a r tahta ktktan ksa b i r sre sonra Byk A m o n Rahibinin elinden t a n r n n m l k l e r i n i y n e t m e yetkisini ala rak, gcnn kaynan kesmiti, Daha sonra firavun ismini (Amenhotep: ve

"Amon-memnun-dur") Akh-en-Aton ("Alon'a-hizmet-eden") olarak deitirdi

eski b a k e n t i , "Amorfun sitesi" Teb'i terk edip, 500 k m kuzeyde Akhetaton (bu g n k Tel el-Amama) adn verdii yeni bir b a k e n t k u r d u , saraylar ve A t o n tap n a k l a r y a p t r d . A t o n tapmaklannm s t , A m o n tapnaklarndan farkl olarak, r t l deildi; g n e e b t n ihtiam iinde taplabiiiyordu. Akhenaton'un getir dii tek yenilik b u deildi. Figratif sanatlarda, Amarna "doalcl" ad verilen biemi tevik etti; krallk yaztlarna ve resmi kararnamelere i l k kez halk dili gir d i ; aynca firavun, tenfatn dayatt kat kuralclktan vazgeerek, aile yeleri ve yaknlaryla ilikilerinde k e n d i l i i n d e n l i i n egemen olmasna izin verdi. B t n bu yenilikler, Akhenaton'un "geree" ( m a n i ) , dolaysyla "doal" olan, hayatn ritimlerine uygun her eye verdii dinsel deerle d o r u l a n y o r d u ; nk ok g e n yata lecek b u elimsiz ve neredeyse eci b c firavun, "yaama sevtnci"nin dinsel a n l a m n , Aton'un tkenmez yaratclndan, ncelikle de tanrsal ndan zevk a l m a n n m u t l u l u u n u kefetmiti. Akhenaton, " e f o r m " u n u kabul

132

KSKI MISIR'DA DNSEL DNCELE! VE SYAS KRZLER

ettirebilmek iin, Amon'u ve dier b t n tanrlar bandan s a v p ,

hayatn ev

rensel kayna g n e kursuyla t a n m l a n a n En s t n T a n n Aton'u n e k a r d : G n e kursu, kendisine inananlara hayat simgesini (nfeh) tayan ellerle sonlanan nlar eklinde tasvir ediliyordu. Akhenaton'un teolojisinin z Aton'a seslenen i k i ilahide b u l u n u r (yalnzca b u i k i ilahi k o r u n a b m i t r ) . Bunlar kesinlikle M sr'n en soylu dinsel ifadeleri arasndadr. G n e "hayatn balangc"dr, n l a r " b t n lkeleri kucaklar." "Sen o k uzakta olsan da, nlarn y e r y z n d e ; sen i n sanlarn y z l e r i n d e olsan da, izlerin g r l m e z . " ' Ato "cadnn iindeki tohu
61

m u n yaratcs"dr ve cenine o can verir, d o u m a ve ocuun b y m e s i n e o gz kulak olur; tpk k u yavrusuna da soluk verip k o r u d u u gibi. "Eserlerin ne ka dar eitlidir! n s a n l a r n n n d e gizli duruyorlar. Ey sen tek tanr, senin dnda baka tanr y o k . "
67

Btn lkeleri, butun erkekleri ve kadnlar Aton y a r a n ve

her b i r i n i , gereksinimlerine zen gstererek yerine k o y d u . "Dnya senin sayende varln s r d r y o r ! " "Herkes an buluyor," Bu ilahi hakl olarak 104. mezmurla karla t irilmi tr. Hatta Akhenaton re f o r m u n u n "tektanrc" niteliinden s z edilmitir. Breasted'in nitelemesiyle "tari h i n b u i l k b i r e y f n i n z g n l ve n e m i hl tartmaldr. Ama onun dinsel c o k u s u n d a n k u k u duyulamaz. Lahtinde bulunan duada u satrlar yer a l y o r d u
1

"Tatl s o l u u senin a z n d a n iime ekeceim. Her g n hayran hayran senin g zelliini s e y r e d e c e i m . . . . Ruhunla y k l ellerini bana ver k i , seni alabileyim ve onunla yaayabileyim. Ba ve sonu olmayan zaman boyunca adm syle: O a rlarn hibir zaman yantsz brakmayacaktr!" Bu dua insann iine ileyen g c n o t u z yzyl sonra bile koruyor. Akhenaton'un h k m d a r l srasnda ve onun gerek siyasi gerekse askeri ba rl nedeniyle, Msr Asya i m p a r a t o r l u u n u kaybetti. Ardl Tut-ankh-Amon (M 1357-1349), B y k A m o n Rahibiyle likileri dzeltti ve Teb'e geri d n d . "Atoncu reform"un izleri b y k lde silindi. Uzun ve anl X V I I I , Hanedann son firavunu ksa bir sre sonra ld.

" ilke olarak; yoksa Re, Ma'at ve Harakhti'yi korudu.


K

"Sen battnda , Dnya lme benzeyen karanlklara gmlr." Yrtc hayvanlar ve ylanlar geceleri dolar ve o zaman "dnya sessizlie gmlr." Akhenaton artc bir tazelie sahip aynntlarla afak mucizesine, aalar, iekler, kular, batklar taralndan paylalan mutlulua deinir,
7

' "Sen tek basnayken,,. Yer'i yarattn." "Gou, oraya kadar ykselebil ve yaptn her eye bakabil diye o kadar uzakta yarattn!" 133

D N S E L NANLAR VE DNCELER T A R H - [

B i l i r m d a m k t n r ortak k a r a s n a gre, X V I I I . Hanedanla bitlikte Msr dehas n n yaratcl da sona ermiti. Isis ve Osiris mysterio'lan kuruluncaya kadar g r l e n dinsel yaratmlarn azlnn, imparatorluk sresince ortaya k o n m u sentez l e r i n g r k e m i ve etkinliiyle aklanp aklanamayacag s o r u l a b i l i r .
69

n k bu

sentezler b i r atdan Msr dinsel d n c e s i n i n doruk n o k t a s n temsil ederler: M k e m m e l bir b i i m d e e k l e m l e n m i b u sistemde yalnzca s l u p yeniliklerine yer vardr. Bu teolojik sentezlerin n e m i n i daha i y i d e e r l e n d i r m e k amacyla, b i r an iin "Atoncu t e k t a n n c h g a " geri d n e l i m . ncelikle, Akhenaton'un ilahisinde kullan d "tek tanr, senin dnda baka tann yok" ifadesinin Amama reformundan binyl n c e A m o n , Re, A t u m ve dier tanrlara da uygulandn belirtmek gerek. stelik, John W i l s o n ' m belirttii g i b i ,
M

en az ila tann v a r d , nk bizzat Akhe-

naton'a da tannsal bir varlk olarak taplyordu. M m i n l e r i n (yani memurlar ve saray ileri gelenlerinden o l u a n snrl grup) dualar Aton'a deil, d o r u d a n Akhenaton'a sesleniyordu. Firavun, hayranlk u y a n d r a n ilahisinde, Aton'un kendi kiisel tannsL o l d u u n u aklar; "Sen benim kalbimdesin ve planlarnn ve gc n n srrna e r i t i r d i i n olun (yani Akhetaton) d n d a , kimse seni t a n m y o r ! " Bu da Akhenaton'un l m n d e n sonra neden " A t c n c u l u u n " neredeyse birdenbire yok o l d u u n u aklyor. Son tahlilde b u ballk kraln ailesi ve maiyetiyle s n r lyd. Amama reformundan u z u n sre n c e de Aton'un bilindiini ve ona tapldn ekleyelim. " te Dnyada
7

Olanlarn

Kitabnda Re'ye " G n e Kursunun Efendisi

(Aton)" a d verilmitir.

X V I I I . Hanedann dier metinlerinde Amon'dan ("gizli

tann") sz edilmezken, Re "yz rtl olan" ve "te d n y a d a gizlenen" tann ola rak betimlenir. Baka bir deyile, Re'nin gizemli nitelii ve g o r n e m e z l i , g n e kursunda tam anlamyla t e z a h r eden tann Aton'un tamamlayc y n l e r i olarak aklanmaktadr.
71

33, Son Sentez: Re-Osiris O r t a k l m para torluk'un teologlar zt, hatta uz lamaz tanrlarn karlkl tamamlaycl zerinde srarla dururlar. Re Du-

Doal olarak bu yaratmlann derindeki anlamlarna erisebilen dinsel sekinlere ynelik bir etkiden sz ediyoruz Wilson, Cuhure of Ancient Egypt, s. 223 vd. Kr. Wilson, a.g.y., 5. 210 vd; Piankoff, Les Sfrites <e Tut-AttWi-Aman, s. 5 vd, Piankoff, a g.y., s. 12. 134

S K MISIR'DA DNSEL PUNCCLEH VE SYASI KRZ J:B

as'nda g n e tanrsna "Bir araya g e l m i Tek" ad verilir ve Yukar Msr tacn t a k m mumya-Osiris eklinde tasvir edilir. Bir baka ifadeyle Re'nin r u h u Osiris'in iine g i r m i t i r . " ki t a n n n n zdeletirilmesi l firavun kiiliinde ta m a m l a n r : Kral, Osirisleme srecinin a r d n d a n , gen Re olarak d i r i l i r ; nk

g n e kursu insan kaderinin m k e m m e l r n e i n i temsil eder: Bir v a r o l u bii m i n d e n dierine, hayattan l m e ve daha sonra yeni b i r d o u m a gei. Re'nin ye raltna inmesi o n u n h e m l m n hem de diriliini ifade eder. Bir metinde "Osiris'te dinlenmeye giden Re ve Re'de dinlenmeye giden OsiriV'ten sz e d i l i r . " Bir ok m i t o l o j i k g n d e r m e d e Re'nin i k i l i y n v u r g u l a n r : G n e e ve Osiris'e

ilikin ynleri. Kral teki dnyaya nince, ift adl Re-Osiris'in edeeri haline gelir. Yukarda alntlanan metinlerden birine g r e , Re "teki dnyada gizlenmekte dir." Dua'daki b i r o k yakan b l m (20-23) Re'nin suyla ilikili niteliini vur gular ve g n e t a n n s n lk Okyanusla zdeletirir. Ama ztlarn birlii esas ola rak Re le Osiris veya Horus ile Seh a r a s n d a k i gizli dayanmayla ifade e d i l i r . '
4

Rundle Clark'm parlak ifadesiyle syleyecek olursak (s. 158), askn tanr olarak Re ve sardan ikan tanr olarak Osiis, tanrsalln birbirini tamamlayan tezahrlerini

olutururlar-. Son tahlilde, ayn mysteria ve tek Tann'dan sudur e t m i b i i m l e r i n oulluu sz konusudur." Atum tarafndan gerekletirilen teogoni ve

kozmogoniye gre ( 26), tanrsallk ayn zamanda hem tek hem de oktur; yara tl o n u n adlarnn ve b i i m l e r i n i n o a l m a s n d a n ibarettir. T a u n l a r n ortakl ve birlemesi, en eski alardan beri Msr dinsel d n cesine yabana olmayan ilemlerdir. m p a r a t o r l u k teolojisinin z g n l n yara tan, b i r yandan Re'nin Osirislemesi ve Osiris'in g n e l e m e s i n d e n oluan i k i l i sre postulat, dier yandan da b u i k i l i s r e c i n insan v a r o l u u n u n gizli a n l a m n ve hayatla lmn tamamlayc lgn ortaya kard i n a n c d r .
70

Belli bir adan ba

kldnda, b u teolojik sentez Osiris'in zaferini, ona yeni b i r anlam vererek dog-

7 1

Kr. Piankoff, The Litany of Re, s. 11. Kr. Piankoff, Ramesses Vi, s. 35. Kr. Piankoff un verdii rnekler, Litany, s. 49, dipnot 3. Piramit Metinlerinde de Atum dier tannlan kendi varlndan sudur ettirir. Attm da, ilk biimi alan ylan halinde (kr, 26) Osiris'le (bu da onun da "lebileceini" gsterir) ve dolaysyla Horus'la zdeslel ini initi; k. Piankofl'un evirdii ve yorumlad metinler, litany, s. 11, dipnot 2. Baka hedeflere ynelik olsa da, benzer bir alma Brahmanalar dneminden itibaren Hindistan'da gerekletirilmiti; kr. Blm IX 135

7 3

7 4

75

7 6

D I N S E L INANLAR V E D N C E L E R T A R I H I 1

r u l a . Daha Orta Krallk d n e m i n i n banda l d r l e n t a n r n n zaferi zaten mutlaklamt. X V I I I . Hanedanla birlikte Osiris llerin Yargc olur. Mezar tesi dramasmm i k i perdesi - " y a r g l a m a " ve "kalp tartma"- Osiris'in huzurunda cere yan eder. Lahit Metinlerinde ayr i k i ilem olan "yarglama" ve "kalp tartma," ller Kitab'nda i ie geme eilimi g s t e r i r .
77

m p a r a t o r l u k d n e m i n d e kaleme

alnan, ama daha eski malzemeler ieren b u l m metinleri Msr uygarl sona erinceye kadar halk arasnda benzersiz bir yaygnla eriecektir. ller Kitab,

ruh iin eksiksiz bir te d n y a k l a v u z u d u r . erdii dualann ve b y l f o r m l lerin amac r u h u n y o l c u l u u n u kolaylatrmak, zellikle de "yarglama" ve "kalp tartma" s n a v l a r n d a n baaryla gemesini salamaktr. ller Kitabnn s k a i k u n s u r l a r a r a s n d a , "ikinci olum" tehlikesini ( b o l m 44, 130, 135-6, 175-6), bellei k o r u m a n n ( b o l m 90) ve adn h a t r l a m a n n ne m i n i ( b l m 25) sayalm; bu inanlara hem "ilkel halklar" hem de Yunanistan ve eski Hindistan'da yaygn b i i m d e r a s t l a n m a k t a d r . Bununla birlikte eser, Imparat o r l u k ' u n teolojik sentezlerini yanstr. Bir Re ilahisi ( b l m 15) g n e i n gnde l i k y o l c u l u u n u betimler; g n e yeraltna girince n e e saar. "Sen orada ba ve sonu olmayan z a m a n n efendisi, b y k tann Osiris iin parlarken, (ller) sevi nir." l n n bir tanryla (Re, Horus, Osiris, Anubis, Ptah vb) zdeleme istei de anlamldr. Ama bu d u r u m b y l szler kullanlmasn dlamaz. Aslnda b i r tanrnn adn bilmek, o n u n zerinde belli b i r gce sahip olmaya edeerdir, is m i n ve genelde s z n b y l deeri, k u k u yok k i t a r i h n c e s i n d e n beri b i l i n i y o r d u . Msrllara gre b y , insann kendini k o r u m a s iin tanrlar tarafndan

yaratlm bir silaht, imparatorluk d n e m i n d e b y , Re'ye kaynda g n e tan rsnn br vasf olarak elik eden bir t a n n e k l i n d e kiile t i r i l m i t i .
7 8

Son tahlil

de Re'nin yeraltna yapt gece yolculuu, ok sayda engelle dolu b u tehlikeli ini her l n n y a r g l a n m a yerine yapt y o l c u l u u n i l k m k e m m e l r n e i n i oluturuyordu.'
9

Kr. Yoyotte, "Le jugernent des mons dans VEgypte ancienne," s. 45. luierm yarglan masnn ve "insan ve kral, herkesin lmnden sonra devreye giren" ilahi adalet kav ramnn IX. Hanedandan itibaren aka bulgulanabildim belinelim; Yoyotte, a.g.y., s. 64. Ama byl fon-nullerin rolu zellikle halk evrelerinde giderek stn bir konuma yk seldi. lme ilikin dier derlemeler - t e dnyada olanlarn kitab, Koplor Kitab vb- gecenin oniki saati boyunca Re'nin kaygyla katettigi ller krallm sistematik bir biimde betimler. 136

ESK MISIR'DA DNSEL DNCELER V E SYAS K R Z L E R

ller Kitabnn en nemli b l m l e r i n d e n b i r i ( b l m 125), "ki Ma'at"

90

ad

verilen b y k salonda ruhun yarglanmasna ayrlmtr.! l n n kalbi terazinin bir kefesine konur; dger kefede ma'at simgeleri olan bir k u t y veya bir gz d u r m a k t a d r . / l e m sresince l, kendisine kar tanklk etmemesi iin kalbine yakaran bir dua okur. Daha sonra, pek uygun olmayan bir ekilde "olumsuz g nah k a r m a " diye nitelenen, bir masumiyet b e y a n n d a b u l u n m a s gerekir: nsanlara kar gnah ilemedim..,, Tanrya hakaret etmedim. Bir yoksulu yoksullatrmadr!!.... ldrmedim.... Kimseye ac vennedim.... Tapnaklardaki besin gelirlerini azaltmadm vb. Ben temizim. Ben temizim. Ren temizim. Ben temizim. l, mahkemeyi o l u t u r a n k r k i k i tannya seslenir: "Selam size ey buradaki tanrlar! Sizi t a n y o r u m , adlarnz b i l i y o r u m . Elinize d m e y e c e i m . Maiyetini o l u t u r d u u n u z o tannya benim k t birisi o l d u u m u bildtremeyeceksiniz.... Evrensel Efendi'nin huzurunda m a n t n h a k k m o l d u u n u syleyeceksiniz; nk ben M s r d a m a ' a i ' u y g u l a d m . " Kendini ver: "Ben (yaplmasndan) h o l a n d eylerle Tanr'y m e m n u n ettim. Aa ekmek, susama su, plak olana giysi, ka y olmayana kayk v e r d i m . . . . O halde beni k u r t a r n , beni k o r u y u n o halde! B y k t a n r n n huzurunda aleyhime rapor vermeyinV Sonunda Osiris'e d o r u d ner; "Ey kaidesinin zerinde y k s e k t e duran t a n n , , . Felaket ekip sknt yaratan b u habercilere kar beni koru ... n k ben ma iit Efendisi'nin adna ma'at'
c

uy

g u l a d m . Ben t e m i z i m ! "

81

Aynca l, erginlenme t r n d e bir sorgudan geirifi-

y o r d u . Kapnn ve eiin farkl b l m l e r i n i n , salonun kapcsnn ve t a n r l a r n gizli adlarn bildiini kantla m a l y d .


62

Msr dehas, sonuncu ve Msr uygarlnn sonuna kadar s t n l n s r d ren tek dinsel sentezini, l m n gizemi zerine d n e r e k gerekletirdi. Kuku suz yoruma ve ok eitli b i i m l e r d e uygulanmaya ak b i r y a r a t m sz konusu dur. Re-Osiris ift a d n n veya hayat-lm-ak m g r n m srekliliinin derin

a n l a m m , b y l szlerin yanlmazlna i n a n m her m m i n i n a n l a m a s gerek-

Bu deyimin anlam konusunda bkz. Yoyotte, "Jugemen des morLs." s. 61 vd. ev. Yoyotte, s. 52-56, A.g.y., s. 56-57. Eski Krallk dneminde, firavunun da bir erginlenme sorgusundan ge mesi gerekiyordu; kr. 28. 137

DNSEL NANLAR VE DNCELER T A R H - I

m i y o r d u ; bununla b i r l i k t e , b y l szler ayn eskatolojik gizli b i l g i y i (grtosis) y a n s t y o r d u . m p a r a t o r l u k teologlar, l m tinsel bir e v r i m olarak alglayan eski anlay gelitirerek b u mysteria'nm r n e k l e r i n i hem Re'nm g n d e l i k b a a r larnda hem de ezeli Osiris d r a m a s n d a tanmladlar. Bylelikle, tam anlamyla

ba sonu olmayan ve dokunulmaz g r n e n i - g n e k u r s u - trajik ama rastlantsal b i r olay -Ostris'in l d r l m e s i - ve t a n m gerei geici ve anlamsz olan, yani insann varoluunu ayn sistem iinde birbirlerine eklemleyebildiler. Bu

soteriyoloji iinde en n e m l i rol Osiris'e aitti. O n u n sayesinde, artk her l m l de teki d n y a d a "krallara ait bir yazg" u m u t edebiliyordu. Son tahlilde evrensel r n e i o l u t u r u y o r d u . "Ayrcalk," "erginlenme bilgelii" ve "hayr ileri" arasndaki gerilim kimi firavun

zaman hayal krkl yaratabilecek b i r ekilde z m l e n m i t i ; n k "adalet" her zaman salanyor idiyse de, "erginlenme bilgelii" b y l szlere sahip olmaya indirgenebiliyordu. Her ey, ller Kitohi'nda ve dier benzer eserlerde becerik sizce e k l e m l e n m i eskatolojik b t n karsnda seilen perspektife balyd. Bu metinler, farkl d z e y l e r d e gerekletirilen b i r o k "okuma'ya yol a y o r d u . Ku kusuz en kolay " b y okumas"yd: Szn mutlak g c n e i n a n t a n baka bir ey gerektirmiyordu. Yeni eskatoloji sayesinde "krallara ait yazg'ya artk herkes eri ebildike, b y n n saygnl da durmadan artacakt. Msr u y g a r l n n gnei batarken, ufka b y inanlar ve u y g u l a m a l a r egemen olacakt." Bununla b i r l i k
3

te, "Memfis Teolojisinde" (kr. 26} Ptah'n tanrlar ve d n y a y Sz'n gcyle yarattm da unutmamak gerek....

Bkz. elinizdeki kitabn ikinci cildi.

138

E L E T R E L KAYNAKA

g 25. Msr'n genel tarihi im, bkz.: E. Drioton ve J. Vandier, l'Egypte (2. bask, Paris, 1946); John A. Wilson, The Culture oj Ancieni Egypt (- Tfe Brden ojEgypt, Chicago, 1951; 5. bask, 1958); William C. Hayes, Tfe Sceptre oj Egypt. 1. From the Eariiest Times to the End oj the Middie Kingdon (New York, 1953); Joachim Spiegel, Das Werden der altgyptischen ftoclikuJtur (Heidelberg. 1953); F. Datimas, la civilisation de l'Egypte pharaonique (Paris, 1965). J. R. Harris'in ynetiminde yaymlanan Tle Ixgacy o/Egypt'te (Oxford, 1971) mkemmel dzeltme ler yaplmtr. Msr'n tarihncesi kltrleri hakknda, bkz.: E. J, Baumgartel, Tfte Cultures of Prehistoric Egypt (Londra, 1955), H. Frankfon, The Blf of Civilization in the Near East (Londra, 1951), s. 4 1 vd, 100 vd; Wilson, Tfe Cufture,,.., s. 18 vd; W. B. Emery, Ardoc gypt (Pelcan Books, Harmondsworth, 1963). Tanmn Msr'a nas! girdii hl bilinmemektedir. Filistin'den Msr'a yaylm olabilir, nk N deltas yaknndaki Merinde'de yaplan kazlarda bir neolitik a kltrnn (MO 450Q'e doru) izlerine rastlanmtr. ller konutlarn iine gptuulnstur, ama yanla rnda cenaze adaklar yoktur Badari kltr (Badari sit alannn adndan hareketle) ad ve rilen Yukan Msr kltr, tanm ve hayvancln dnda, siyah v,krmz seramii de bil mektedir. ller kvnlm konumda topraa veriliyor, kumalara sanlan evcil hayvanlar da gmlyordu. Tel Halef ve Varka ile karlatrldnda, Msr'daki bu neolitik kulturler yok sul ve marjinal grnmektedir. el-Amre kltrnn (Erken Hanedan ncesi) ortaya kyla birlikte, Nil vadisinin doal sulamasn kullanmaya ynelik ilk denemelere tank olunur. Ta ve bakr ilenir, ama m lekilik Badari agndakinden daha kabadr. (Bunun nedeni muhtemelen ta vazolar yapl maya balanmasdr; kr, Clarke, World Prehisloy, s. 104). Mezarlarda gda adaklar ve kilden heykelcikler bulunmutur. Metalrji ancak Ge Hanedan ncesi dnemde (Nakada 11), yani Ortadou'da gsterdii atlmdan 1000 yl sonra Msr'a girer. Daha birok kltrel unsur da Asya'dan, hatr saylr bir gecikmeyle alnmtr Mezopotamya'da uzun sredir bilinen te kerlekli aralar Mstfa ancak mparatorluk (y. M 1570) anda girer. Msr uygarlnn grkemli dnemi iki lkenin, Yukan ve Aa Msr'n birlemesiyle balar. Her trl karla trmal inceleme asndan hatn saylr bir neme sahip olan kent uygarlnn balangcnn arkeolojik izleri ise, Nil'in balklannn altnda gmldr. Badari ve el-Amre kltrleri hak knda, bkz. Mller-Karpe, a.g.y., c. II, s, 28-55, 339-345, 353-361, 1948'e kadar olan kaynaka Jacques Vandier tarafndan kaydedilmitir; La religion gyptienne (2. bask, Paris, 1949), s. 3-10; K. Sehe'in (l/rgeschicie n. alteste Religion der gypter, Leipzig, 1930) ve H. Kees'in Msr'n ilkel dinleri hakkndaki grlerinin (Der Gt terglaube im alten gypten, Leipzig, 1941; 2. bask, Berlin, 1956) eletirel zeti iin bkz. Van dier, a.gy., s. 24-29. KT. R, Weill, "Notes sur l'histoire primitive des grandes religions gypti ennes" (Bulletin de l'institut Franais de l'Archologie Orientale, 4 7 , 1948, s. 59-150). Msr dinleri zerine yaplm genel incelemeler iinde unlar sayalm: Adolf Erman, Die 139

DtNSEL NANLAR VE DNCEL;!! TARH 11 - 1

Religion der gypter (Berlin ve Leipzig, 1934, Fr. ev. 1937); Herman Junker, Pyramidtnzeit: Das Werden der aligypischen Religio" (Einsiedeln, 1949), J. Garnot Sante-Fare, Religions de l'Egypte (Paris, 1951); S. Donadoni, La religions ell'Egitto antko (Milano, 1955); H. Frankfort, Ancien! Egyptian Religion (New York, 1948); ayn yazar, La Royaut et les Dieux (Fr ev. Payot, 1951; zgn basm, Chicago, 1948); R. T. Rundle Clark, Myti and Symbol in Andern Egypi (Londra, 1959). S. Morenz'in kitab, La religion gyptienne (Fr. ev. Payot, 1962), hem bir dzeltme eseri hem de genel dinler tarihi perspektifinde yazlm hayranlk verici bir sentez almasdr. Ayrca bkz. C. J, Bleeker, "The Religion of Ancent Egypt" (Histo'ia Religionum, 1, Leiden, 1969, s, 40-114); ayn yazar, Halhor and Thoth: Two Key Figures of the Anc ent Egyptian Religion (Leiden, 1973), s. 10 vd, 158 vd; P. Derelinin, "La religion gyptienne," Histoire des Religions (H. C. Puech'm ynetiminde), 1 (1970), s, 63-140. Hans Bonnet, Reallexilion der gyptischen Religimsgeschtdte (Berlin. 1952), belgelerinin ve kaynaka referaslannm zengnligiyle vazgeilmez bir eserdir Ksa bir sre nce Gunther Roeder ok gzel resimlenmi, zengm bir metin dizisi yaymlad: Die gyptische Religion in Text und Bild; 1. Die gyptische Gttewelt; 11 Mythen . Legenden mit gyptische Gottheiten u. Pharaonen; III Kulte, Orakel u. cJatwyerehrung im alten Aegypten; IV. Der Ausklang der gyptisc he Religion, mit Reformation, Zauberei . Jenseitsglauhe (Zrih, 1959-61) J. H. Breasted, Andern Records o/Egypt, I-1V (Chicago. 1906-07) evirisinde tanhsel bel gelere ulalabilmekle dir. Piramit Metinleri birok kez evrilmitir (Almancaya Sethe, Franszcaya Speleers, ngiltzceye Mercer tarafndan); biz R O. Faulkner'in evirisini kullanyoruz: The Ancient Egyptian PyramidTexts(Oxfotd, 1969), ama Breasted, Weill, Clark, Sauneron ve Yoyote'un evirdii paralardan da yararlandk. Dinsel sz daar hakknda, bkz. C. j . Bleeker, "Einige Bemerkungen zur religisen Ter minologie der alten Aegypten," Travels in the World o) the Old Testament. Studies Presented to Professor M. A, Beek iinde (Assen, 1974), s. 12-26. 26. S. Sauneron ve j . Yoyote, "La naissance du monde selon l'Egypte ancienne" (La Nais sance du Monde iinde, Paris, 1959, s. 19-91), Msr kozmogoni bilgilerinin sistemli bir zetini sunmakta ve bunu metinlerin yorumlu evirisiyle tamamlamaktadr. Aynca bkz. J. Wilson'sn evirileri: ANET, s 3-10. Vandier, La religion gyptienne, s. 57 vd. eitli kozmogoni retilerini tartmaktadr. Kr, Clarkn zmlemesi, a.g.y., s. 35 vd ve zellikle Morenz, Rel gyptienne, s. 211 vd. Hermopols kozmogonisi hakknda, bkz, S. Morenz ve j . Schben, Der Gott auf der Blume, eine gyptische Kosnogoie und ihre weltweite Eilt!Wirkung (Ascona, 1954). Szn yaratc de eri hakknda, bkz, J. Zandee, "Das Schpferwort im alten Aegypten" (Verium, Studia Theologica Rheno-Traiectinii, V I , 1964, s. 33 vd). M I I I . bmyilin sonundan tbaren Teb'n kazand nem, bu kentin tanrs olan Anon'u n plana kard (o da uygun bir ekilde Re ile bidetmldi). Ama Amon'm gerek letirdii kozmogoni, Heliopols. Hermopolis ve Memfs sistemlerinden alnmt; bkz. Wil sonin evirdii ve yorumlad metinler, ANET, s. 8-10; Sauneron ve Yoyote, s, 67 vd

140

KSK! MISIR'DA DNSEL DNCELRK VE SIVASI KRZLER

lk Dag s im gesellig! ve kutsal mekan hakknda, bkz. Hellmut Brunner, "Zum Raumbegrff der Aegypler," Studium Generale, 10, 1957, s. 610 vd; A. Saleh, "The So-called 'Primeval Hill'and other related Elevations in Ancient Egyptian Mythology," Milt, d. Deutschen Aich. instituts (Abt. Kairo), 25, 1969,5. 110-120; 1. E. S, Edwards, The Pyramids o\ Egypt (Pelican Books, Harmon dsworth, 1961); J. Letlant, "Espace et temps, ordre et chaos dans l'Egypte pharaonique, Revue lie Synthse, 90, 1969, Othmar Keel, Die Welt dei ai i orientalischen Bldsymbohk und das Alte Testament (Zrh-Neukrehen, 1972), s. 100 vd (ok gzel resim lenmi, karlatrmal inceleme). nsann kkeni zerine birok mit vard; bir versiyona gre, insann bedenini Ptah m lek arknda kille biimlendirmiti; kr. Bonnet, Reallcxikon, s. 617; Yukar Msr'da yaratc tann Snum'du (Bonnet, a.g.y., s. 137) lmn kkeni hakknda hibir mit bilinmemekte dir; yalnzca ksa bir gndermede (Piramit Metinleri, 1466) "lm var olmadan nceki" mit ana deinilmektedir insanlarn yok edilmesi miti olduka eskidir; kr. kaynaka; Vandier, Rei, gypi., s. 53, Bkz. nek Kitab, ev. Alexandre Piankoff, The Slnnes of Tui-Anteh-Aincw (New York, 1955), s 27. Re, Hathor\n insan rkn yok etmeye hazr olduunu anlaynca, gece ortala kan renginde bira yayd; ertesi gn Hathor katliama yeniden balamaya hazrlandnda, yle ok bira iti k i sarho olup kendinden geti. insanlar. Re fazla yaland iin isyan etmeye karar vermilerdi. Nitekim, anlattmz b lmn ardndan, Re dnya hkmdarln brakmaya karar verdi. Taunlarn huzurunda bedeninin Balang andaki kadar zayf olduunu kabul etti ve kz Nut'tan kendisini gkyzne kadar kaldrmasn istedi (nek Kitab, ev. Piankoff, Shrines, s. 29). Ardl u ve ya Geb oldu. Re'nin "yall'' ve iktidarszl, zellikle de gkyzne ekilmesi her yerde bulgulanan bir mit izleginin unsurlann oluturmaktadr: Yaratc ve evren egemeni bu gok tannnn, Jens otioss'a dnmesi Msr versiyonunda deus oiisus'a dnenin bir gne tanrs olmas, teologlarn eski izlei yeniden yorumladklarn ortaya koymaktadr,

27. Krallann tannlg hakknda, bkz. A. Moret, Du caractre religieux de la royaut pharaoni que (Pans, 1902, byk lde alm bir eser); R jacobsohn, Die dogmatische 5teliug des Knigs in der Theologie der alten gypter (Glcksad, 1939); H. Frankfort, Lu Roycmi et (es Dieux (Fr. ev. Payot, 1951), s, 37-288, G. Posener, De la divinit du pharaon (Paris, 1960); H. Goedicke, Die Stellung des Kttigs im Alien Reich (Wiesbaden, 1960); H Brunner, Die Ge burt des Gottknigs (Wiesbaden, 1964). Birleik Msr'n yaratcs olarak "Mens" hakknda, bkz. Frankiort, s. 42 vd. Krallk, Ha nedan ncesi dnemin sonunda onaya kmtr. Frankfort, "ifte kralln" (yan Yukar ve Aa Msr zerindeki egemenliin) ideolojik kkenini vurgular. Bu siyasi forml Msr d ncesinin "dnyay istikrarl bir denge iindeki bir dizi eliki olarak, dalst lenrulede kav rama" eilimini ifade ediyordu (La Royaut, s. 44). "Msr krallnn dualist biimleri baz ta rihsel rasdantlann sonucu deildi. Bir btnn zllan ierdii ynndeki, tamamen Msr'a ozg dnceyi canlandryorlard" (a.gy , s 45).

141

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARH -1

Frankfurt, Msr'n bu "dalist" ideolojisinin kkenini aklayabilecek Afrika'daki baz koutluklar hatrlatr (s. 38 vd). Baka metafizik ikilik ve kutuplama rneklerine de rastla yacaz; imdilik bkz. La nostalgie des origines (Paris, 1971), s, 219 vd ("Remarques sur le du alisme religieux" [Dinsel dalizm konusunda saptamalar]). Ma'at'n anlamlan konusunda, bkz. Bonnet, ReaHexikon, s. 430-434; Frankfort, Ancien! Egypt, Rel, s. 53 vd, 62 vd; Posener, Littrature et politique dans l'Egypte de la Xlf Dynastie (Paris, 1956); Morenz, La rel. gypi., s. 156-174 (kaynakayla birlikte). Kiilik belirsizlemesi eilimi konusunda, bkz. A. de Buck, Het Typische en hel ndividueele by de Egypteridreri (Leiden, 1929); ; Ludlow Bull, "Ancien! Egypt," The Ide o/ HisWry in the Ancient Near East iinde, ed. Roben C. Dentan (Yaie University Press, 1955), s. 1-34, Kltler ve bayramlar hakknda, bkz. Vander, La re!, gypt., s. 165-203; Morenz, Rel. gypt., s. 115-152 (en son kaynakayla birlikte, mkemmel bir karlatrmal tartma). Moret'nin eseri, Le rituel dit cuile divin jotinwiicr en Egypte (Pans, 1902) hl kullanlabilir. Aynca bkz.: H. Kees, Dos Priestertm im gyptischen Staat vom NR bis zur Spalzeit (Leiden. 1953); J. Gamot 5ainte-Fare, L'hommage aux dieux dans l'ancien Empire gypiieti d'aprs les textes des Pyramides (Paris, 1954); S. Sauneron, Les prtres de l'ancienne Egypte (Pans, 1967). Se bayram hakknda, Vandier, 5. 200-202'de konunun ozu bulunmaktadr; Frankfort, Royaut, s. 122-136'da edebi ve ikonografik kaynak referanslanyla birlikte, mkem mel bir zmleme yer almaktadr. Min bayram hakknda, kr. H, Gauthier, Les ftes du dieu Min (Kahire, 1931); Vandier, a.gy., s. 202-203; Frankfort, Royaut, s 259-262, 28. Piramit Metnletfne gre firavunun ge ykselii u eserlerde bemenmtir. J, H. Bre asted, Development of Religion und Thougfit in Ancient Egypl (New York, 1912), s. 70-141 ve R. Weill, Le champ desroseauxet le champ des offrandes dans la religion funraire et la religion g nrale (Paris, 1936). "Orta Krallktan itibaren her defnedilenin adnn arkasna eklenen" ma-khero ("yalnz ca sesle") sfatnn, "mutlu, ahret mutluluuna ermi" diye evrilmesi gerektii kesin deildir. Bu sfai daha ok "lenin Osiris ritellerinden yararland dncesi"ni ifade eder; J, Yoyote, "Le jugement des morts dans l'Egypte ancienne," s. 37 (bkz. kaynaka bilgileri, 33). 29. Osiris hakknda geni bir edebiyat vaTdr. Yalnzca temel eserleri hatrlatalm: Bonnet, Reallexikon, s, 568-576; Vandier, La Rel. (gypt., s. 58 vd, 81 vd, 134 vd vb; Frankfort, Roya ut, s. 251 vd; Rundle Clark, Mylh and Symbol, s. 97 vd; E. Otto-M. Himer, Osiris und Amun (Munih, 1960). E. A Wallis Budge'un Osiris; The Egyptian Religion of Rsurrection (2 cilt, Londra, 1911; yeni bask, New York, 1961) adl eseri belgeleri, ikonografisi ve Afrika'daki koutluklar asndan hl yararldr. Frazer'tn balatt modann etkisiyle, Osiris yalnzca bir tarm tanns olarak grlyordu; Fransa'da A Moret'nin savunduu bu yorumu, baka yazarlarn yan sra. Emile Chassinat da lmnden sonra yaymlanan eserinde eletirmi ve reddetmiti: Le Mystre d'Oiiris au mois de Khoiac, 1 (Kahire, 1966), s. 30 vd. Kesin olan ey 142

ESK MISIR'DA DNSKL DNCELER V SIVASI KRZLER

Osiris'in kanuak niteliidir: Hem kozmik tann, hem lm tannsdr; hem evrensel bereke tin hem de kralln temsilcisidir; llerin yarglanmasnn efendisi ve daha ge donemde Mjsteria'lar tannsdr. Orta Krallk ve mparatorluk dnemlerindeki Osiris mitleri Vandier, a.g.y., s. 48-5 l'de zetlenmitir. Lahit Metinleri A. de Buck, The Egyptian Coffin Texts, 1-VI (Chicago, 1935-1950)'de ya ymland. Ayrca u srada da R, O. Faulkner bu metinleri evirmektedir: The Ancient Egyptian Coffin Texts, c. 1 (Warminster, 1974). Osiris tapm hakknda, bkz. Chassinat'mn 2 ciltlik eseri: Le Mystre d'Osiis au mois de Khoiac; Clark Rundle, s. 132 vd (tannnn belkemiini simgeleyen ced stununun dikilmesi), s. 157 vd; Frankfor, Royaut, s. 251 vd. Horns ve Seth hakknda, bk. Bonnet, s. 307-318, 702-715, temel kaynakayla birlik te. Buna u eseri ekleyin: H. de Velde, Seth, Go of Confusion (1967). 30. Birinci fetret dnemi hakknda, bkz. H Stock, Die erite Zwischenzeit Aegyptens (Ro ma, 1949); Wilson, The Culture of Ancient Egypt, s. 104-124; Eirioton-Vander, L'Egypte, s. 213 vd. Metinde tanlan edebi eserler evrilmitir: Adolf Erman, The Literature of the Andeni Egyptians (ng, versiyon, A. M, Blackman, Londra, 1927, yeni bask, Harper Torchbooks di zisi iinde. New York, 1966, The Ancient Egyptians bal ve W, K, Simpson'n nemli bir su nu yazsyla), s. 75 vd (Kral Merikare in Dersler), 92 vd (Ipu-ur), 132 vd (Harpcmm Sark), 86 vd (Yorgun Bir Adamn Ruhuyla Tartmas). Biz daha ok Wiison'in evirilerini kullan dk: ANET, s. 405 vd, 441 vd, 467. R, O. Faulkner, jourrtft of Egyptian Archaebgy, 42, 1956, s. 21-40'ta ("The man who was tired of life") "Yorgun Bir Adamn Ruhuyla Tartmas"nn yeni bir evirisini yapmtr. R. J Williams ayn metin hakkndaki en son edebiyat incelemi tir: Journal of Egyptian Archaelogy, 48, 1962, s. 49-56, Peygamber lpu-wer'in Uyanlar hakkn da birok alma yaymland; kaynaka iin bkz. W, K, Simpson, Erman'n kitabnn Harper Torchbooks dizisi iinde yaplan yeni basksna yazd "Giri" blm, s. 29-30. Bkz. a.g.y., s, 28, Kral Merikare in Dersler hakknda son yaplan altmalann zmlemesi. Bu son metnin epey uzun olduunu ve her yerinin iyi anlalamadn belirtelim. XII. Hanedan fetret dneminin edebiyat hakknda, bkz. G. Posener, Littrature et poli tique dans l'Egypte de la Xli Dynastie (Paris, 1956).
e

3 1 . Orta Krallk hakknda, bkz, H. E. Winlock, The Rise and Fall of the Middle Kingdom in Thebes (New York, 1947); Wilson, The Culture of Ancient Egypt, s, 124-153; Driaton-Vandier, s. 234 vd. Firavunlar hatn saylr altyap alsmalanna giriti (Fayyum yaknnda ekime el verili yaklak 109.000 k m byklnde yeni arazi atlar vb). Msr hibir fetih politikas
1

uygulamasa da, Akdeniz'de, Ege'de ve Yakndou'da bu lkeden hem ekimliyor hem de ona sayg duyuluyordu, Hyksoslar hakknda, bkz. Robert M. Engberg, The Hyksos Reconsidered (Chicago, 1939); 143

j u g 'z^q 'KpuDpfei) uapiASEi l&OA j l o d p > H -ag

'msudop,\dQ 'iar>puiQ t^tpwA u L p a s c

; j q brpsi)(iumEpSEi s p spu r.a/jp; mp.r.y BOUO eqep 'E.jprp 'euu|Bi3 uu3|ri|Q


-(9961

-meiAi e u n ^ u E ^ )
-

- a a m j ) |no 31(1 /o /U3[!up,Yi 31(1 :^puE|]n.j( mstrtsl j j o i j u c j TT iqcjtyt un\ox -g7. 'pA /OT '
s

gj

'^'puBrt. ~z~i\<\ '(tqEirx

3 : ) 3

' ^ C i ^ [ d c - j :qcra uuE|tJE|Q Ep,cf(unG S \ Q )

p u t i ^ e )S\dmii\

? p \v\\ s]im\Q ' O i g T 'oSfctMO) ICDQ &J i|Hof S W Q JO pcarj 3i|j /o |Oog
1

."3ij_j_ 'uaiJV 2 ' 1 :zruoA"tpa d>p: ue>[ii ITOS US zq :piEA ISIIIASS ^ o i j i q ^ijojjf J3JDIG

" ( K 6 I '1-ioA * S M ) fA sssssu -tf / f qi"l 34i. :J3lui]3u j s g p gptASO apjasa tS \io^ M3[sj)

mezE/i ILIAC

z>(q EauAy

'0961

/ i u o j n s y i z r u o X r p dnpn IUKUIABO u o ^ u e y zg urpmq u a p u p j a u n a u

![Ui3ug us u n S n j o i i B d u j nra, 'uau rgpjaA wipe jsenrj 5aunQ maniA^N pifiopg

V 'S ' ( 5 6 1

N ) U"<V

-i[i[uf-in2 /o uutjC/ ijj; 'jjoJtuid a p u E x a | y z>|q ' E p u n p r e q J^pjarjs u o v - ( 3 g - ) u o u y ' I i E " 6 9 'S 'J.3NV 'U0SflA\ -987-181 s ' ( 5 6 1 ' ^ h pasrag 'T6-887. pA zz
s

MU3psur>/O K M B Q ts^juoyimATvg

"i"'?' ' u B i u s p e g - u e u u g :ipiUA30 apjsjiass

s s p j q p z o ' ( T S 6 I 'Ejpucq) CjiPMrj ifjuaajjSj ?tp f u u n p id(3^

tuduuy

u j j y uopSugf M3fy ' p a j p y 1 1 1 X 3 ' ( 6 1 ' t i '< 'pp "n.SOV'A o u m t y UOA w j o u i f g sap jt>j^ 3/Q ' s a n u y qd[oprg ^pA z\Z
; s

'"^S" 'uosriAA. 'pA


0

'pA

s'3ji3,7'iaipiiBA-uoioijQ
u

( 6 I 'EJpuo) numii^-ja-p 'Xjnq3|pi3j

5 ' Q f z^q 'epuDp|Bi uuuAap Eiumn/^ Zi

69-Z9: 'S ' 1 3 N V 'ISUIA35 uoqiAA '^14 ^ u X e ioC-e? 'S ' 7 t 6 T ' i t ' t " ^ ) ^ I 3
3 1 1

-u aSojorjju.p siPJutu/ jnjjs/.j 3p uj3/|ng u p S u j u A s S aA SiuiireranXeX ueporjEiE] 3|IUBA ' V '.pyuauo ^p u r a t u i p i ..sm^ i a u n ^ ppsuajAg,, ipBipunsiE \urap3 n^apuTAi

-Q B t t i e r a r u o i uapusA" ' d i p ap uapruaA" ua[nsj?o ps^suapS uu?i[]asurp nsi[^ ' u r u n p nq '(6 s 'uo$!;3)H 'UEUU3) HSTOIII3|IITS3 uapuTsIofOS] sjuayi ' u e | ! ng '12Z~2Z ' 'wsuDpE[g
s

-UEVUJ3 - i 9 - 0 -s 'J3nv 'US[!A\

5J.II ^ I V ^ I

zss j j o J j i q isiqej] 3^-u:oury

^n/ng

PA gi; s '?Anijnj
'uos[!A\ 'pA QH 's ' 3 'japiEA ' ( 6 6 I ' Bd) 3ISUQ 3ixx I P.nfcsnf jjmtu^f ?p ourf.p
s

mtSAcl spuvjf) sap SJIOJSJJ-J 'ajAqsja^


j3piSa[i3X apuqeq a p p j e u s t n p p

z ^ q 'Epuii|^eq

XI\O

u i u j q i q e y u o u r y >H)jing
u

EJUOS u a p m q i a i sosjjXn ^EDUE jE[i[EXsy. (pA 0 1 [

s 'UOS]IA\ '$y\) pcpoXjE|Sns Ep^iuue^i ESESJBH '>p ES|O za >]O UE|IXES a p u a u o p O 'JE| -HeXiv,, apuui3ugp l a n a : p u u i q PU,PQ C O i ' - t I
s

' 8 5 6 1 'Ll ' S 3 N '3nbii!OEJEnd a d i S g ^

s u E p Liicumq mgiJOBs tp sum:cn8[] sanbpnb E saAiiEja ssqojaq^ai sa\ t s u o d d G L 'isaf ' J zy[q 'Epuujsjeq IJIIJOS n g pA g t s 'uosj/v\ piE|joXpp3 u E q ^ n i j ajuapsu nq zEpuEqcA

I0All[3I3S 1(EUU]B>| EqES3U TUlj3|!l!p3II13 \(\Ctfl}[ .^E-lEJO UBSlll,, UE]TOiIEqEX atOS UTlZn '30Uq -3 euBinp i3ieqi3 u;]t[Jisy( *pA X|.3 ' o A \ 0 ] g - u o u n g aiopoaqj^ 'Zl-ZZ
5

's '(gCpT 'laissqaitE^} SKO/ ifif t/OTUDJiajpa^ ' I 6 1 ' C 'o]3P1JJV Jii'Sg fo puunof ^'idASg

ut a|rg s o s ^ u a q 'qSi3qi3pos-aAB5 '2 ^ 9 " [ - ^ s 'IIOSJIA\ ;tuti|Oq p^ uos 'JCS' ' n a o p n ^

i - tsv auiTJNnirja

HA

yv3Nvrj| gsNic

FSKl MISISIM D N i EL DNCELER VE SIVASI KRZLER

Homurtg, Allgypttsche Hllen Vorstellungen (Berlin, 1968). Metinlerin betimlemesi ve evinsi iin, E. A, Wallis Budge, The Egyptian Heaven and Hell, 1-111 (tek ciltlik yeni bask, Londia, 1925), insann en byk dman olarak grlen lum'n "olumsuz" unsurlar J. Zandee tarafndan titizlikle incelenmitir Death as an Enemy According to Ancient Egyptian Conceptions
1

(Leiden, I 9 6 0 ) , s. 5-31 (genel sunum), 45-111 (lmn eitli ynlerini ifade eden soz da ar: mutlak ykm, zlme, hapis vb). H. Kees, Toienglawben und Je nsdlsvors teil ngeu der al ten Aegypter (1926; 2. bask Berlin, 1956), fazlasyla kiisel baz yorumlara karsn, hl en iyi toplu incelemedir. ller tapm hakkndaki temel bilgiler (mumyalama, cenaze trenleri, mezarlar, mastaba, piramit, yeralt mezarl) iin, blcz. Vandier, a.g.y., s. 111-130 (zengin bir kaynakayla birlikle). Antikan dier halklar (Hindistan, in, Yunanistan vb) iin de geerli olduu gibi. M srllara gre lm ruhla bedeni birbirinden ayrmakla kalmyor, ayrca tinsel tz, altl, m ve m arasndaki aynn da onaya kanyordu. Bunlardan birincisi "esas olarak tannsal g. doast gu anlamna gelir" (Vandier, s. 131). Szcn anlam, "parlak, anl," llerin gksel niteliini belirtir. (Nitekim llere akhu dendiinde, gkte yaayan, doast varlklar olarak kabul ediliyorlar demektir; kr. Frankfort, Royaut, s. 104), Afch gibi, bir kus biimin de tasvir edilen ba, tam anlamyla "ruh"u oluturur. "ii'nin kimliim koruyabilmek iin l nn bedenine ya da en azndan bir heykeline gereksinimi vard. Onun tarlalarda ve otlaklar da dolatktan sonra, mezardaki bedene ulat dnlyordu.., " (Frankfort, Royaut, s. 103; kr. Ancient Egyptian Religion, s. 96 vd). Haita bir ynden bu bizzat l kiidir Buna karlk, hibir zaman izilmeyen m, bireysellerilmemitir; bu terim "yaamsal g* olarak evrilebilir. Ka salnda bireye aittir, ama onu teki dnyada da izler (Frankfort, Royaut, s. 104). Antlann zerinde yalnzca Kraln fca's grlr. "Kraln ikizi gibi onunla birlikte do an [ha], hayat boyunca koruyucu bir cin gibi ona elik eder; lmde de kraln ifti ve ko ruyucusu gibi davranr" (a.g.y., s, 110). Eski Krallk metinlerinde yalnzca firavunlarn l sndan sz edildiini hatrlatmak gerek. "Baka bir deyile, erken dnem Msrllarnn fca's yoktu" (Morenz, La Religion gyptienne, s 266), Ancak birinci fetret dneminden itibaren M'ya sahip olmak genelleti. Haliyle burada edebi bir durum s2 konusu; tarihsel gereklii ise bilemiyoruz. Ama bu durumda da, firavun "rnei'nin dala az ayrcalkllar tarafndan giderek taklit edilen bir model oluturmas an lamldr. Aynca bkz.: L. Greven, Der Ka in Theologie und Konigsliult der gypter des Alten Reic hes (Gliickstadt, 1952) ve Louis Zabkar, A Study of the Ba Concept in Ancient Egyptian Texts (Chicago. 1968). Yarglama hakknda, bkz. E Drioton, Le jugement des mcs dans l'ancienne Egypte (Kahi re, 1949); Vandier, a.g.y.. s. 134 vd; j . Spiegel, Die Idee vom Totengericht in der aegyptischen Religion (Glcksiadt. 1935); J. Yoyote, "Le jugement des morts dans l'Egypte ancienne" (Le jugement des morts iinde. Sources Orientales, no. 4, Paris, 1 9 6 1 , s, 16-80' metin evirileri, yorumlan ve kaynaka). Aynca bkz. M . Guilmot, "L'espoir en l'immortalit dans l'Egypte an cienne du Moyen Empire la basse poque" (RHR, 166, 1964, s. 1-20). Masumiyet beyan hakknda, bkz.: E. Drioton, "Contribution l'tude du chapitre cxxxv du Livre des Morts, Les confessions ngatives" (Recueil d'Etudes gyptiennes ddies la 145

DNSEL NANLAR V E D N C E L E R T A R H - I

minunre de ] . F. Oampolion, Paris, 1922, s. 545-564). Blm 125'teki baz dnce ve inanlar ok eskidir "En azndan piramitler ana dek uzanmaktadrlar Blm 125'te yer alan olumsuz ve olumlu 'ahlak yasas'nn izlerine daha V. ve VI. Hanedan dnemlerinde rast lanmaktadr" (Yoyote, a.g.y,, s. 63). R. Pettazzoni olumsuz gnah karmann baz emografik koutlarm hatrlatmtr; kr. Laconjessionedeipeccati, 11 (Bologna, 1935), s, 21, 56-57. lme ilikin Gk nei Kitab, ieriinin bysel deeri zerinde durur. Bu metni bile nin "mahkeme karsnda iki bklm olmasna gerek kalmayacak ... ve yeryznde yapm olabilecei hibir ekyalk hesaba katlmayacaktr" diye yazlmur (ev. Yoyote, s. 66; Gk ne/n Kitab'mn tan evirisi iin bkz. Piankoff, Strmes o/Tui-Atkf-Amo, s, 27-34). "BilmTin ahlakn stne kartlmas, Brhmancdar ve Upaniadlar'dan Tantraclga kadar Hint dn cesinde varl srekli hissedilen bir motiftir.

146

V.

BLM

MEGALTLER, TAPINAKLAR, TRENSEL MERKEZLER: BAT, AKDENZ, NDS VADS

34. Tas ve M u z Bat ve Kuzey Avrupa'nn megatit yaplarnn y z y l d a n uzun bir s r e d i r aratrmaclar b y l e d i . Gerekten de Camac'taki menhir d i z i l e n n i n veya Stonehenge'deki dev t a l a n n {trirfes} i y i bir fotorafna b a k p da, bunla rn niye dikildiini ve ne anlama geldiini sormamak zordur. Bu cilal ta a iftilerinin teknolojik ustal karsnda insan aknla u r a r . 300 tonluk ta bloklar dikey olarak yerletirmeyi ve 100 tonluk yatay bloklar onlarn zerine k a l d r m a y nasl b a a r m l a r d ? stelik bunlar mnferit antlar da deildir; s p a n y a ' n n Akdeniz k y s n d a n balayp Portekiz'i, F r a n s a ' n n y a n s m , ngiltere'nin bat kylarn kapsayp rlanda'ya, Danimarka'ya ve sve'in g n e y kylarna ka dar uzanan b i r megalit antlar b t n n n paralandr. Kukusuz aralarnda

nemli yapsal eitlenmeler b u l u n m a k t a d r . Ama tarihncesi zerine alan i k i aratrmac kua', Avrupa'daki megalit k l t r l e r i n srekliliini kantlamaya u ramtr. Bu sreklilie getirilebilen tek aklama, megalit antlar b t n n n AL meria eyaletindeki Los Millares'te bulunan b i r merkezden balayarak yaylddr. Megalit antlar b t n yap snf iermektedir: 1) Menhir (Bretonca sz ck, men = ta ve hir = uzun) b y k , k i m i zaman olduka y k s e k , yere dikey ola
1

rak g m l m bir tatr, 2) Kronlek (c remi ecri; crom= daire, yay ve ecf= yer) da ire veya y a r m daire eklinde dizilmi b i r menhir k m e s i n i ifade eder (en gr kemlisi, Salisbury y a k n n d a k i Stonebenge k r o n e k i d i r ) ; k i m i zaman m e n h i l e r Bretagne'daki Camac'ta g r l d gibi b i r o k k o u t sra halinde d i z i l i r l e r ;
2

3)

Dolmen (dol= masa ve men= ta), bir t r b l m e ya da oda ortaya karacak biim de d z e n l e n m i o k sayda d i k i l i taa yaslanan o k b y k b i r kapak taamdan olu ur. Dolmen i l k halinde bir t m s e k l e r t l y d . Dolmenler aslnda mezarlklar olutururlar. (Daha sonra ve baz blgelerde -

Locmariaquer yaknndaki menlirin ykseklii 20 metreyi geiyordu, grlen baz mnferit menftrler mezarlklarla ilikilidir.

Bretagne'da

Camac'taki sz konusu sralarda, 3.900 m. uzunluunda bir araziye yerletirilmi 2.935 menhir bulunur. 147

DNSEL NANLAR VL DNCELER TARIMI - I

Bat Avrupa, s v e - bir t r giri gibi kapak talaryla r t l u z u n b i r k o r i d o r ek lenen dolmen, "kapal yo"a d n t r l d . ) Dev dolmenler vardr; r n e i n 2 1 m . u z u n l u u n d a k i Soto d o l m e n i n i n (Sevilla y a k n n d a ) alnl 3,10 m. y k s e k l i i n de, 3,10 m . geniliinde ve 0,72 m . kalnlnda, 2 1 ton arlnda bir granit bloktur. Los Millares'te t o p r a n a l t n d a n yaklak y z "kapal yol"u olan b i r nekropols karlmtr. Mezarlarn ou b y k tmseklerin altndadr. Baz mezar lklarda, ayn gensin b i r o k k u a n d a n yz kadar l bulunur, Mezar odalarnda k i m i zaman merkezi b i r direk b u l u n u r ve duvarlardaki resim kaln t i l a n hala g rlebilir. Btn Atlantik kys boyunca -zellikle Bretagne'da- Hollanda'ya kadar dolmenlere rastlanr, irlanda'da olduka y k s e k olan mezar odalarnn d u v a r l a r heykellerle sslenmitir. o k n e m l i bir ller taprtmn soz konusu o l d u u n a k u k u y o k t u r . O antla r diken neolitik a k y l l e r i n i n evleri mtevaz ve ksa m r l y d (nitekim

b u g n e neredeyse hibir izleri k a l m a m t r ) , ama llerin konuttan tatan y a p l m t . G r k e m l i ve salam, zaman yenebilecek eserler y a p l m a k istendii ak tr. Ta simgeselliginin karmakl ve talarla kayalarn dinsel n e m i b i l i n i y o r . Kaya, kapak ta, granit blok sonsuz sreyi, kalcl, u r m e z l i i , son tah
3

lilde zamansal gelecekten bamsz bir varolma biimini gsterir. insan Bat Avrupa'nn i l k iftilerinin g r k e m l i megalt antlarna hayranlkla bakarken, bir Endonezya m i t i n i h a t r l a m a d a n edemez: Balangta, g k yere ok y a k n k e n , T a n r , i l k ifte a r m a a n l a n n bir ipe asarak g n d e r i y o r d u . Bir g n on lara bir ta g n d e r d i , ama aran ve bu armaan yakksz bulan atalarmz onu reddettiler. Bir sre sonra Tanr i p i yeniden aa sallandrd; b u kez ucunda b i r muz vard ve b u armaan hemen kabul edildi. O zaman atalar yaratcnn sesini duydular: Madem k i m u z u setiniz, hayatmz da bu meyvenin m r gibi olacak. Eer ta seseydiniz, tan v a r o l u u gibi deimez ve l m s z b i r hayatnz ola cakt,,..* T a r m n kefinin insan v a r o l u u n a ilikin anlay k k t e n deitirdiini gr m t k ( 12): Bu v a r o l u u n bitkilerin yaam kadar hassas ve geici o l d u u or taya kmt. Ama d i e r yandan insan b i t k i l e r i n b y m e s i n i n d n g u s e l yazgsn da paylayordu: D o u m , hayat, olum, yeniden d o u m . Megalt antlar anlattg-

M. Ekade, Dinler Tarihine Giri, 74 vd. * A. C. Kruijt, alntlayan J. G. Frazer, Die Belief in Immortality (1913), c. I, s. 74-75. Bu miti "Mythologies of Death" (Occultism, Witchcraft and Cultural Fashions, bl. Ill) iinde yorum ladk.
143

MEGAUTI EU, W N A W A K . T R P . N S i l . MF.KKFZLKR

1Y112 Endonezya mitine b i r yant olarak yorumlanabilir: /Madem k i i n s a n l a r n ha yat tahllarn hayatna benzemektedir, o halde gce ve sreklilie lm nracilgyla eriilebilir,' l l e r , t o h u m l a r n kaderini paylama umuduyla, Yeryz Anann

barna d n e r l e r ; ama onlar mistik acdan da ta bloklarla birlemitir ve dolay syla kayalar gibi gl ve p a r a l a n m a z hale gelirler. Aslnda megalit ller tapm yalnzca r u h u n hayatta kalmas konusunda kesin b i r i n a n iermekle kalmamakta, ayn zamanda atalarn g c n e olan gveni ve oniann hayattakileri koruyaca ve onlara y a r d m edecei umudunu da kapsamakta dr. Byle bir g v e n , lleri mutsuz ve gsz zavall glgeler olarak gTen d i er a n t i k a halklarnda (Mezopotamyallar, Hititler, braniler, Yunanlar vb) var l belgelenen anlaylardan tamamen farkldr. stelik, rlanda'dan Malta'ya ve Ege adalarna kadar megalitleri yapanlar asndan, atalaryla rituel biiminde sal birleme deneyimi yaamalar ruh

dinsel etkinliin temelini o l u t u r u r k e n , hem Orta

Avrupa'nn on-tarih k l t r l e r i n d e hem de antika Yakndou'sunda llerle yaa yanlar arasnda kesin bir ayrlk vard. trenlerin (ayin alaylar, danslar vb) dnda

Megalit ller t a p m farkl

sungular (besinler, iecekler vb) verilmesini,

antlarn yannda kurbanlar kesil

mesini ve mezarlarn z e r i n d e ritel yemekler yenmesini gerektiriyordu. Belli sa yda menhir, m e z a r l k l a r d a n bamsz olarak d i k i l m i t i . Byk olaslkla b u ta lar, llerin r u h l a r n n b t n l e t i i , bir tr "yedek beden" o l u t u r u y o r l a r d .
5

Son

tahlilde tastan bir "yedek beden" sonsuza kadar varolmas iin yaplm bir bedendi. K i m i zaman insan figrleriyle s s l e n m i menhirlere rastlanr, baka bir deyile on lar llerin "konutu," "bedenf'dir. Ayn ekilde dolmenlerin duvarlarna izilmi stilize figrler ve Ispatvya'daki megalit mezarlklara g m l m k k putlar da b y k olaslkla atalar temsil ediyordu. Baz r n e k l e r d e ayrt edilen buna kout bir inanca gre, atanr r u h u zaman zaman mezardan ayrlabiliyordn," Baz mega-

Horst Kirclmer, "De Menhre in Mteleuropa und der Menhirgedanke," s. 698 (ayn basm, s. 90) vd. Bretagne'da, dolmen galerileri nne dikilmi baz menhirler, Msr inanlaryla akland, bu inanca gre, llenn kua dnen rullan rnezarlan terk edip gnein alnnda bir utuna konmaya gidiyorlard. "Benzer bir inancn bfttn Akdeniz havzasna ve Bat Av rupa'ya da yayld anlalyor," (Mariger, LTome prhistorique et ses dieux, s. 245), Cad Scfuchhardt, Hagia Tnada lahtdeki, zerine kular tnemi dikilita resimlerini ayn ynde yorumluyordu ( 41), Ama bkz, Kirclner'in eletirisi, a.g.y., s, 706 (ayn basm, s 98). Gneydou Asya'nn megalit kltrlennde menlir, ruhlarn "krss" ilevini grr Oa. 36). 149

DNSEL INANCLAR VE UVJNCELEK [ARIMI - 1

lir. mezarlklarn azn tkayan ve "ruh delikleri" ad da verilen delikli talar ya ayanlarla iletiimi salyordu. Menhirlerin cinsel anlamn da gz n n d e tutmak gerekir; n k b u y n l e n b t n dnyada ve farkl k l t r dzeylerinde d o r u l a n m t r , Yeremya (2:27)
7

"aaca 'Babamsn!' ve tasa 'Bizi sen d o u r d u n ! ' " diyenlerden soz etmektedir. XX, yzyl banda Avrupa kylleri menhirlerin d o u r g a n l k salayc erdemlerine olan i n a n a hl paylayorlard. Fransa'da o c u k sahibi olmak isteyen gen k a d n lar kayma (bir tasn z e r i n d e n aa kayarak) ve srtnme (yekpare talarn zeri ne oturarak veya karnlarn baz kayalara srterek) ilemlerini u y g u l u y o r l a r d .
8

Baz k l t r l e r d e menhire ilikin bir fallus simgeselligi b u l g u l a n m s olsa da, d o u r g a n l k salama ilevi b u simgesellikle a k l a m n a m a l d r . t i k ve ana fikir,

atalarn taa "evrilmesi"ydi, bu ya "yedek beden" olarak g r l e n bir menhir ara clyla ya da antn yaps iine l n n en nemli unsurlanndan b i r i n i , iskeleti n i , ktlerini, " m h u " n u katarak salanyordu. Her i k i durumda da l , ta "can landryor," mineralden olutuu iin yok olmayacak yeni bir bedende b a r n y o r du. Dolaysyla menhir veya megalit mezar t k e n m e z bir canllk ve g kayna o l u t u r u y o r d u . ller, mezar talarnn yaplarndaki i z d m l e r i sayesinde be reket ve b o l l u u n efendileri haline geliyorlard. Endonezya m i t i n i n diliyle syle yecek olursak, hem ta hem de muzu sahiplenmeyi baarmlard.

35. T r e n s e l M e r k e z l e r ve M e g a l i t Y a p l a r Carnac veya Berks hire'd a k i Ashd o w n (eni 250 m. boyu 500 m. olan bir ekenar d r t g e n alan iinde 800 megalit) gibi baz megalit yap b t n l e r i n i n nemli trensel merkezler o l u t u r d u u n a k u - k u yoktur. Buralarda d z e n l e n e n bayramlarda kurban trenlerinin yan sra, dans lar ve ayin alaylarnn da yer ald varsaylyor. Gerekten de Camac'taki geni yolda binlerce adam b i r ayin alay o l u t u r a r a k y r y e b i l i r d i . Bayramlarn ou muhtemelen ller tapmyla ilikiliydi. Benzer baka ngiliz antlarnda da oldu u g i b i , ' Stonehenge kromleki bir mezar t m l s l e r i arazisinin ortasnda yer alBuuunla birlikte Tesnye gibi kat Yafvec bir kitap bile, Tann'nn tek yaratclk kayna olarak mutlak gerekliini ileri srerken, hal ontolojik ta mecazn kullanmaktadr: "Seni dnyaya getiren (Trke eviride "oluturan"] Kaya'y savsakladn, seni yaratan Tann'y unuttun!" (32:18). Baz rnekler ve kaynaka iin bkz. Dinin Tarihine Giri, 77; aynca Kirchner, a.g.y., s. 650 (ayn basm, s. 42) vd. rnein Woodhengf, Avebury, Arminghail ve Arbor Low; Malinger, The Gods of Prehisioric Man, s. 256. 150

MEGALITLER, TAPINAKLAR, T R E N S E L MERKEZLER

m a k t a d r . Bu m e h u r rorensel merkez, en azndan i l k h a l i y l e , atalarla ilikiyi


0

salama amacyla y a p l m bir t a p m a k t . Stonehenge'le, dier k l t r l e r d e kutsal bir yerden hareketle gelitirilen megalit yap b t n l e r i , tapmaklar veya siteler arasnda yapsal adan yaknlk kurulabilir. Yine kutsal m e k n n , "Dnyann

Merkezi" olarak g k ve yeraltyla, yani yeralt tanrlar ve lanralarya, llerin ruhlanyla iletiim kurulabilen ayrcalkl bir yer olarak d e e r kazanmas sreciy le kar karyayz. Fransa'nn baz b l g e l e r i n d e , tber Yarmadas'nda ve baka yerlerde, llerin koruyucusu bir tanra t a p m n a ilikin izler bulundu. Ama hibir yerde megalit mimarisi, ller tapm ve bir u l u tanraya taptlmas Malta'da o l d u u kadar ola a n s t b i r ifadeye u l a a m a d . Kazlarda ok az sayda ev ortaya karld; ama

b u g n e dek onyedi tapnak kefedildi ve saynn o k daha fazla o l d u u tahmin ediliyor, b u da baz bilginlerin neolitik ada Malta n m bir sola sacra o l d u u y n n d e k i kansn d o r u l u y o r . " T a p m a k l a r n n n d e veya aralarnda uzanan elips b i i m i n d e k i geni taraalar hi k u k u yok k i , ayin alaylar ve ritel koreografiler i iin kullanlyordu. T a p m a k l a r n duvarlan o k gzel kabartma sarmallarla ss lenmiti ve kazlarda bir tarafna y a t m kadnlar gsteren baz ta heykeller k a n l m t r . Ama en arpc keif, o k b y k boyutlardaki oturan k a d n - k e s i n l i k le bir t a n n a - heykelidir. Kazlar, hayvan k u r b a n l a r , besin ve arap adaklar, k u l u k a ve kehanet ritelleri ieren ve n e m l i , y rgtlenmi b i r ruhban snfnn varlna iaret eden gelikin bir t a p m ortaya karmtr. B y k olaslkla merkezi r o l ller tap m oynuyordu, 5 i m d i Hypogeum ad verilen ve kayaya o y u l m u b i r o k salonu olan, dikkat ekici Hal Safiieni nekropolisinde yaklak 7.000 kiinin kemikleri topraktan karlmtr. Bir istihare* r i t e n i d n d r e n y a t m k a d n heykelle ri Hypogeum'da b u l u n m u t u r . Dier megalit antlarda da o l d u u gibi, i salonla rn d u v a r l a r oymalar ve resimlerle s s l e n m i t i r . Bu geni odalar herhalde, ra-

nk Stonehenge bir defada yaplmamt. Bugn, ilk eserin birok kez elden geiril diini biliyoruz. Bkz. Colin Renfrew, Before Civilization, s, 214 vd. Gnther Zuntz, Persephone, s. 4, dipnot 1. ^ * stihare uykusuna yatma (/neujxiiiim; kelimenin kkeni olan Yunanca incubare kelimesi "zerine yatmak," "dnp tanmak," "herkesten saklanmak" gibi anlamlara gelmektedir. Bu kelimenin en eski ve en ak kullanmna Azz Augusttnus'un bir yazsnda rastlanr; burada incubus kelimesi "cinsel ierikli d" anlamndadr. Ortaa yazarlar incubus'u uykudaki kadnlarla cinsel ilikiye girmeye alan bir demon anlamnda kullanmlardr -yn. ,
1 1

151

DNSEL NANLAR VE DUSUNCFJI T A R H -1

hiplerin ve erginlenmilerin kautabildii baz dinsel t r e n l e r d e k u l l a n l y o r d u ; nk zerleri kabartmalarla ssl ara b l m e l e r l e dier odalardan a y r l m l a r di." Hypogeum hem n e k r o p o l s hem de ibadet yeriydi, ama lapnaklarda mezarlk lara r a s t l a n m a d . Malta t a p m a k l a r n n eri izgili yaps benzersizdir; arkeologlar b u yapy "bbrek biimli" diye betimlerler, ama Zuntz'a gore, bu y a p n n biimi daha ok rahmi andrr. Tapnaklarn s t n n bir damla rtl o l d u u , salonlar penceresiz ve epey lo o l d u u iin, bir tapnaa girmek "yerin k a r n n a , " baka b i r deyile y e r y z tanrasnn rahmine girmekle edeerdi, Ama kayaya oyul m u mezarlar da rahim biimindedir. Sanki l, yeni bir hayata balayabilsin d i ye yeniden t o p r a n b a n n a yerletirilmitir. "Tapmaklar ayn rnei daha b y k bir lekte temsil eder. Tapnaa giren canl insanlar T a n r a n n bedeni iine girerler." Zuntz, aslnda b u antlarn "terimin gerek
13

anlamnda

"mysteria

t a p m m m " bir sahnesini o l u t u r d u u sonucuna v a r r .

Iber Yarmadas ve Bat A v r u p a ' n n dolmen ve menhirlerinin duvarlarnda b a ka b y s e l - d i n s e l iaret ve simgeler, klar saan bir g n e imgesi, balta iareti (frtna tanrlarna zg), atalarn figrleriyle bir arada hayat simgesi olan ylan, geyik vb figrler g r l d n de ekleyelim. Geri bu figrler farkl blgelerde b u l u n m u t u r ve farkl alarn kltrlerine aittir, ama ortak noktalar ayn megaHt yaplar b t n y l e u y u m l u olmalardr. Bu d u r u m gerek farkl "megalt" kl trlerin paylat dinsel d n c e l e r i n eitliliyle, gerekse atalar t a p m m n hat r saylr n e m i n e karn, baka dinsel yaplarla b i r arada var olmasyla aklana bilir.

36. " M e g a l i t l e r B i l m e c e s i " H e n z on yl ncesine kadar, arkeologlar megalit k l t r l e r i m , daha M O 111. binylda toplu mezarlklarn varlnn Dogu Akdeniz'den gelmi kolonizatrlerin etkileriyle a k l y o r l a r d . bulguland
11

Dolmenle

r i n ("mezar odalar") y a p m , batya d o r u yaylrken, Kyklop r g s ad verilen mimariye d n m t . G l y n Dantele gre, b u d n m Malta'da, lber Yanmadas'nda ve F r a n s a ' n n g n e y i n d e yaanmt. Ayn yazar megalit mimarisinin yayl-

J. D, Evans, Malta, s. 139; Glyn Daniel ve J. D. Evans, The Western Mediterranean, s. 20. Zuntz, Persephone, s. 8, 25. Minos toplu mezarlar ya doal maaralar ya da genel bir adlandrmayla rfolui denen daire biiminde yaplard; kr. Glyn Daniel, The Megaiitfic Butiden of Western Europe (2. bask, 1962), s. 129, 152

MEGALITLER, TAPINAKLAR, TREN SEL MI-RKUZLER

m a s n , Akdeniz'deki Yunan veya Fenike kolonilemesi veya s l a m m spanya'ya yaylmasyla karlatrmakladr. "Onlar, mezarlarn (veya t a p n a k - m e z a r l a r m ? ) b u kadar b y k bir emek harcayarak yapmaya ve hem koruyucu tanralar, hem l m tanras olan tanrann imgesini korumaya mecbur eden; esin kaynan Ege'den alan gl bir d i n d i . Tanra figr, balta, boynuzlar ve dier simgeler bizi Paris h a v z a s n d a n , Gavrinis'ten, Anghelu Raju'dan Girit'e, Ege Denizi'ne, hat ta Troya'ya g t r r . Megalit mezarlarn Bat Avrupa'ya yaylan yapmclarnn

esin k a y n a m , D o u Akdeniz kkenli gl bir inancn o l u t u r d u u n a k u k u yoktur."


13

Ama onlarn g n n ana nedeni d i n deildi; d i n "Avrupa'nn en bat

s n d a ve kuzeyinde yaadklar s r g n iinde o n l a r n teseliiydi." G m e n l e r ya a m a k iin yeni lkeler ve ticaretlerini s r d r m e k iin maden filizleri a r y o r l a r di.
1 6

Gordon Childe son kitabnda, Akdenizli maden arayclar ve kolonizatrler tarafndan yaylm bir "megalit dininden" s z ediyordu, Megalit mezarlar yapma fikri b i r kez kabu! edildikten sonra eitli toplumlar tarafndan uyarlanyor, ama b u uyarlama, mezarlarn kendilerine zg yaplarnda fazla bir deiiklie y o l a m y o r d u . Herhalde her mezar b i r soyluya ya da bir aile reisine aitti; gerekli ig c, ona bal kiiler tarafndan salanyordu. "Megalit mezar a t o d a n o k kiliseye ve iinde yatanlar da N o n n a n baronlanndan o k Kelt azizlerine y a k n d r . "
17

Tam

bir Ana Tanra d i n i olan megalit i n a n c n n "misyoner"!eri o k sayda iftiyi ce maatlerine ekiyorlard. N i t e k i m dolmenler ve kromlekler neolitik a g t a r m n a en uygun blgelerde b u l u n m a k t a d r .
18

Baka n d e gelen tarihncesi aratrmaclar da megalit yaplar b t n h a k k n da benzer aklamalar n e r m i l e r d i r . noloji


20 19

Ama radyokarbon l m ve dendrokro-

yardmyla tarihlendirmenin kefi b u aklamalar geersiz kld. Bretag-

15

Daniel, a.g.y., s. 136, Daniel, a.g.y., s 136-137. Gordon Childe, The Prehiuory ofEuropean Sodety, s. 126 vd. Yazar, megalit mezarlarla Britanya Adalarnn ayn blgelerinde Galli ve irlandal azizler tarafndan kk apeller arasnda yaknlk kurmaktadr {a.g.y.. s, 128). kurulmu

16

17

l a

A.g.y., s. 129. Starc Piggott, megalit antlan Dogu Akdeniz'den tretir ve onlar Hristiyan kiliseleri veya camilerle karlatm; kr. Aciet Eutope, s. 60, Grahame Ctark'a gore, Ege'deki toplu mezarlk riteli, Ana Taunca tapmyla birleerek maden arayclar ve ileticileri tarafndan batya yaylmt; kr. WorU PrthHtory, s, 138-139. "Aga halkalannn radyokarbon kalibrasyonu" hakknda gncellemm ak bir anlatm 153

1 9

2 0

DINSEL INANLAR V E D N C E L E R TARIHI -1

ne'daki megalit m e z a r l k l a r n ("mezar odalar") M 4000'den nce ina e d i l d i i , ngiltere ve Danimarka'da da M O 3000'den nce ta mezarlar yapld kantlan d.
21

Stonehenge'deki devasa yaplar b t n n n ise, M i k e n uygarlna bal Wes-

sex kltryle ayn aa ait o l d u u tahmin ediliyordu. Ama en son y n t e m l e r e dayal analizler, Stonehenge'in Miken'den nce t a m a m l a n d m kantlamaktadr;
2 2

b u yaplar en son (Stonehenge 111) M 2100-1900 tarihinde elden g e i r i l m i t i r

Ayn ekilde Malta'da Tarxien evresi t a p m a k l a r ve H a l Saflien nekropolisi tara fndan temsil edilen d n e m , M 2000'den nce t a m a m l a n m t ; dolaysyla bu d n e m i n baz ayrt edici zellikleri Mmos bronz a uygarlnn etkisiyle ak l a n a m a z d . " Demek k i , Avrupa megalit yaplar b t n n n Ege katksndan daha eski o l d u u sonucuna varmak gerekiyor. Bir dizi yerli, zgn yaratmla karyayz. Bununla birlikte, zamancUzinindela b u altsttk ve Bat halklarnn z g n l n n k a n t l a n m a s , megalit antlar h a k k n d a k i yorumlarda fazla b i r ilerleme sala m a d , Stonehenge zerine b o l b o l tarttldt; ama baz n e m l i katklara k a r n ,
24

kar

bu a n t n dinsel ilevi ve simgeselligi hl tartmaldr. Dier yandan, macerac varsaymlara (rnein b t n megalit y a p l a n b i r tek kaynaktan, firavunlar agt M s r ' n d a n t r e t e n Sr Grafton Elliot Smith'in varsaym) bir tepki olarak, ara trmaclar artk sorunu b t n l iinde ele almaya cesaret edememektedir. Ama b u utangalk z n t vericidir; n k "megalitizm" m k e m m e l ve muhtemelen benzersiz bir inceleme konusu o l u t u r m a k t a d r . Aslnda karlatrmal b i r ara trma, X I X . y z y l d a gelimelerini hl s r d r e n o k saydaki megalit k l t r n n z m l e m e s i n i n , tarihncesi antlarn yaratclarn m paylat dinsel anlaylar kavramaya ne lde k a t k d a bulunabileceini gsterebtlirdi.

iin, bkz, Colin Renfrew, Before Civilization, s. 48-83. Bilindii gibi bu iki "devnm" -"Kar bon 14" ve dendrokronoloji {aa gvdesindek yllk halkalarn incelenmesine dayanan ya lme yntemi)- Avrupa tarihncesinin zamandizinini kkten deitirmitir.
2 1

Msr'da ilk ta piramitlerin M 2700'e doru dikildiini hatrlatalm. Bu piramidlerin tu ladan yaplm nclleri olduu dorudur; ama MO 3000'den nce Bat Avrupa'nn megaltleriyle karlasnlabilecek hib ta Msr ann bilinmemektedir; kr. Renfrew, Before Civilization, s. 123, Bkz. Renfrew'deki belgeler, s. 214 vd. Renfrew, s. 152, Aynca bkz. Daniel ve Evans, The Western Mediterranean, s. 21. Zuntz yine de bir Msr veya Smer etkisi olduunu dnmektedir; kr. Persephone, s. 10 vd. Aslnda Stonehenge'in tektonik yaps bir astronomik gzlemevi ilevinin de bulun duunu dndrdne gre, balca bayramlar byk olaslkla, Hoplerde veya Cherokeelerde olduu gibi, mevsim degiimleriyle ilikiliydi; kr. Renfrew, s. 239 vd. 154

2 2

2 3

2t>

MEGALTLER, TAPINAKLAR, TO REN SEL MERKEZLER

37. Etnografya ve T a r i h n c e s i Tarihncesi ve ilka k k e n l i m e g a n l e r i n , Akdeniz'le Bat ve Kuzey Avrupa dnda ok geni bir alana, Magrib, F i l i s t i n , Etiyopya, Dekkan, Assam, Seylan, Tibet ve Kore'ye yayldn hatrlatalm. X X . yzyl b a n d a hla" yaayan megalit k l t r l e r i n e gelince, en n d e gelenlerinin En donezya ve Melanezya'da o l d u u b u l g u l a n m t r . Hayatnn bir b l m n b u so r u n u n incelenmesine hasreden Robert Heine-Geldern, i k i megalit k l t r grubu nun - t a r i h n c e s i k l t r l e r i ve etnografik aamadaki k l t r l e r - tarihsel adan u y u m l u olduklarn tahmin ediyordu, n k o n u n kansnca, megalit yap b u t u n tek b i r merkezden; b y k olaslkla Dou Akdeniz'den hareketle yaylmt. Heine-Geldim'in varsaymna ileride yeniden dneceiz imdilik, yaayan

megalit t o p l u m l a r n a z g inanlar konusunda vard s o n u l a r h a t r l a t m a k ye rinde olacak. Megalitler l m sonras varolua ynelik baz dncelerle ilikili dir. o u n l u k l a , r u h u te dnya y o l c u l u u n d a korumaya y n e l i k trenler sra snda d i k i l i r l e r ; ama ayn zamanda onlar dikenlere ya da l m l e r i n d e n sonra kendileri iin ant d i k i l e n kiilere l m d e n sonra sonsuz y a a m verirler. Ayrca megalitler yaayanlarla ller a r a s n d a k i en m k e m m e l balanty o l u t u r u r , on lar yapan veya kendileri iin yaplan kiilerin b y l glerini ebedletirdikler i , bylece insanlarn, hayvanlarn ve m a h s u l n bereketini saladklar d n lr. Gelimelerini s r d r e n b t n megalit k l t r l e r i n d e atalar t a p m nemli b i r rol oynar.
25

l l e r i n r u h l a r kylerini ziyaret etmek iin geri d n d k l e r i n d e b u antlarda oturur, ama megalitler yaayanlar tarafndan da kullanlr, Megalitlerin bulundu u yer h e m tam anlamyla b i r tapm m e k n (tren koreografileri, kurban tren leri vb) hem de toplumsal etkinliin merkezidir. Megalit kltrn atalar

t a p m n d a , s o y a a l a n n e m l i bir rol oynar. Heine-Geldern'e gre, b y k olas lkla atalann, yani k y l e r i n ve baz ailelerin kurucularnn soyaalan ritel

olarak d u y u r u l u y o r d u . Bu olgunun altn izmekte yarar var: /man adnn tas ara clyla hatrlanacan umuyor; baka b i r deyile, atalarla balant onlarn adlansalan

n n ve baarlarnn ansyla, megalitlerde " d o n d u r u l m u " b u anlarla yordu.

Biraz n c e sylediimiz gibi, Heine-Geldem M O V. binyldan ada " i l k e l " toplumlara kadar megalit u y g a r l k l a n n m sreklilii savn ileri s r m e k t e d i r , Bu2 5

R. Heme-Geldem, "Prehstonc Research in the Netherlands ndies," s. 149; ayn yazar, "Das Megalittproblem," s, 167 vd. 155

DNSEL NANLAR S'L DNCELER 1 ARINI -1


:

nunla birlikte G. Ellot Smith ve J. W . Perry'nm Msr birlii varsaymn redde der. Ayrca bir "megalit dini"nin varln da kabul etmez, n k "megalit"

inanlar ve kavramlarn hem o k basit hem de daha s t n o k sayda dinsel b i imle ilikili olabildikleri b u l g u l a n m tr. Avusturyal b i l g i n , megalit yaplar b t n n baz "mistik" hareketlerle, rnein H i n d u ya da Budist olmas b i r ey fark ettirmeyen Tantracllda karlatrr. Baz yazarlarn ileri s r d , belirli mitle r i n ve ayrt edici zelliklere sahip toplumsal veya ekonomik k u r u m l a r n o l u t u r d u u bir "megalit k l t r e l evre"nin varln da i n k r eder; gerekten de o k e itli toplumsal b i i m l e r e , ekonomik yaplara ve k l t r e l kurumlara sahip halklar da megalit k l t r n d n c e ve ibadetlerinin varlna rast l a n m t i r .
2a

Heine-Geldern'in yapt megalit yaplar b t n z m l e m e s i , deerini hl k o r u m a k t a d r . Ama arkeolojik ve a d a megalit k l t r l e r i n i n birlii konusunda

k i varsaymlar b u g n b i r o k aratrmac tarafndan eletirilmekte ya da g r m e z den gelinmektedir. Megalit yaplar b t n n n "sreklilii" sorunu n e m l i bir so r u n d u r ve ak braklmaldr; n k ksa bir sre n c e bir yazarn ifade ettii g i b i , s z konusu olan " t a n h n c e s i n i n en b y k bilmecesi "dir. Her ne olursa olsun ve hangi v a r s a y m - s r e k l i l i k veya y a k l a t r m a - benimsenirse benimsensin bir tek megalit k l t r n d e n saz edilemez. Bizim konumuz asndan, megalit dinler inde, tan kutsallnn l m sonras varolula iliki iinde d e e r kazandn belirtmek n e m tayor. Talara z g ontofani'" araclyla, l m d e n sonraya ait zel bir varolu b i i m i "kurulmaya" allmaktadr. Ban A v r u p a ' n n megalit kl t r l e r i n d e kayalk k t l e l e r i n b i r cazibesi o l d u u aktr; ama b u cazibeyi yaratan, toplu mezarlar grkemli ve yklmaz antlara d n t r m e isteidir. Megalit ya plar sayesinde, ller olaanst b i r gten y a r a r l a n m a k t a d r ; bununla b i r l i k t e atalarla iletiim ritellerle g v e n c e altna alndna gre, b u g yaayanlar tara fndan da paylalablmektedr. K u k u s u z baka atalar tapm b i i m l e n de v a r d r . Megalit dinlerini ayrt eden, hayatla lm arasnda sreklilik ve kabalk araclyla dncelerialglanmas

nm, talarla zdeletirilen ya da birletirilen atalarm yceltilmesi

olgusudur. Ama b u dinsel d n c e l e r i n baz ayrcalkl yaramnlar d n d a tam ola rak hayata geirilmediini ve tam anlamyla ifade e d i l m e d i i n i de ekleyelim.

38. H i n d i s t a n ' n l k e h i r l e r i Hint uygarlnn tarihncesi zerine son ara-

Kr. "Das Megalimproblem," s. 164 vd. * Ontofani (Ontophanie): (Yun. n 'varlk'+ phainem 'gstermek') varln tecellisi -yn. 156

MEGAUTLER. TAPINAKLAR, TRFNSE1- M E R T L E R

trmalar bundan y i r m i ya da otuz yl once ngrletneyen ufuklar at. Bunun ya n sra h e n z tatmin edici z m l e r e k a v u t u r u l a m a m sorunlar da g n d e m e ge t i r d i . Kazlarda bulunan i k i kale-ehir, Harappa ve Mohenjo Daro o l d u k a ileri ve hem ticari hem de "teokratik" bir kent uygarln ortaya kard. Zamandizin asndan tartmalar srse de, l n d s uygarlnn M O 2500'e d o r u tamamen ge limi b i r durumda o l d u u kesin g z k m e k t e d i r . lk kazlan y a p a n l a r n dikkatini en o k , b u uygarln tektiplii ve d u r g u n l u u ekmiti. Harappa u y g a r l n n b i n yllk tarihi boyunca hibir deiime, hibir yenilie r a s t l a n m a d , i k i kale-e h i r b y k olaslkla " i m p a r a t o r l u u n " bakentleriydi, Tektiplik ve kltrel s reklilik ancak bir t r dinsel otoriteye dayal b i r rejim varsaymyla hr. B u g n , b u k l t r n l n d s Vadisi'nden o k telere yayld ve her yerde a y m tektiplii gsterdii biliniyor. Gordon Childe, Harappa teknolojisini Msr ve aklanabi-

Mezopotamya'dald teknolojiye denk g r y o r d u . Bununla birlikte r n l e r i n o u n d a imgelem g c eksiktir, b u da "Harappallarn d n y e v i eylere n e m ver mediklerini d n d r m e k t e d i r . "
28

Hindistan'da gelien bu i l k kent uygarlnn kkenine gelince, bunu Belucistan'da aramak gerektii konusunda g r birlii vardr, Fairservis'e g r e , Harapp a l l a n n atalar iran'n Ariler ncesi iftilerinin soyundan geliyorlard. Harappa ncesi k l t r n baz evreleri G n e y Belucistan'da gerekletirilen kazlar sayesin de daha i y i bilinmeye balyor. lk n e m l i y e r l e i m l e r i n , trensel b i r ilevi olan yaplarn y a k n m a ina e d i l m i olmas dikkat ekiyor. Porali N e h r i n i n getii blgedeki kazlarda bulunan ve "Edith Shahr yap butunu" adyla bilinen n e m l i arkeolojik yap b t n n d e 7-12 m . yksekliinde b i r tepecik ve duvarlarla evrili ok sayda yap ortaya k a n l d c Yap tepesine d o r u ziggurat b i i m i n d e y k s e l i yor, b i r o k merdivenden platforma klyordu. Ta yaplarn az sayda o l d u u ve ilerinde yer yer o t u r u l d u u anlalmakta, bu da y a p n n b t n n n trensel ilevini belirtmektedir. Ayn yap b t n n n i k i n c i evresi (B evresi) b y k ta e m b e r l e r i n , genilikleri 3-8 m a r a s n d a deien yzden fazla y a p n n varl ve beyaz kayadan yaplm "caddelerTe ayrt edilmektedir. Bu yaplarn da yalnzca dinsel amalara hizmet ettii s a n l m a k t a d r .
29

Kr. M Eliade, Le Yoga, s. 348 vd. B, veR, AUchin, The Binhoj Indian Civilization, s. 136. W. A. Fairservis, The Roots ojAncient India, s. 195 vd, 362 vd. Harappa ncesi kltrn bu evresiyle Kuzey Hindistan'n negalitleri arasndaki ilikiler konusunda bk:. a.gy., s. 375 157

D N S E L NANLAR VE DNCELER TARIMI -1

Fairservis b u kutsal yerle, genelde Keta (Sind ve Belucistan'n Harappa ncesi evrelerini temsil eden yaplar), Mohenjo Daro ve Harappa vadilerinde topraktan karlan yaplar arasnda yaknlk kurmakta, b u sitelerin i l k bata tapm trenle r i iin yapldn d n m e k t e d i r . "Kale"nin, yani her i k i sitede ayn yapsal zel likler gsteren platformun dinsel bir ilevi b u l u n d u u konusunda k u k u duyulmasa da, b u varsaym hl tartmaldr. Bizim konumuz asndan bu t a r t m a l a r ok n e m l i deil; n k bir yandan Harappa ncesi yerleimlerin (demek k i i l k "kentler"in!) t a p m "kkenli" o l d u k l a r kesindir, dier yandan b u g n bilginler en eski kent merkezlerini trensel yap b t n l e r i olarak g r m e konusunda fikir bir lii iindedir. Paul VVheatley in, Mezopotamya, Msr, Orta Amerika vb yerler deki i l k sitelerin dinsel a m a ve ilevlerini parlak bir b i i m d e k a n t l a m t r ,
TO

En

eski kentler t a p m a k l a r n evresine, yani kutsal bir m e k n n , yer, gk ve yeralt blgeleri arasnda iletiimin m m k n o l d u u n a inanlan bir "Dnya Merkezi"nin yaknna yaplmlard.
31

Harappa ve Mohenjo Daro'nun Harappa ncesi k r n e k -

lerden (ve d i e r eski kentlerden) ak bir b i i m d e farkllat gsterilebilirse, I n d s ' n b u i k i b a k e n t i b i r kent yapsnn dindlamasnn - b u , tam anlamyla m o d e m bir g r n g d r - ilk rnekleri olarak kabul edilebilir. u anda altn izmemiz gereken, kutsal m e k n ve t a p m merkezindeki yapsal eitliliktir, Akdeniz ve Bat A v r u p a ' n n megalit k l t r l e r i n d e , atalar tapmyla u y u m iindeki trensel merkez, menhirler ve dolmenler, nadiren de tapmaklarla k u t s a n y o r d u ; y e r l e i m l e r ise k y boyutunu a m a m t .
32

Daha y u k a r d a g r d

m z gibi, gerek megalit "kentleri" ller iin ina edilmiti; Bunlar nekropo1 islerdi.

39. n t a r i h s e l D i n A n l a y l a r ve H i n d u i z m d e k i K o u t l a r Harappa d i n i , yani H i n d i s t a n ' n i l k kent uygarlnn d i n i , bir baka nedenle ve zellikle H i n d u izmle ilikileriyle de n e m k a z a n m a k t a d r . Baz yazarlarn k u k u c u l u u n a k a r n , Mohenjo Daro ve Harappa'nm dinsel yaamn, en a z n d a n kaba hatlaryla anlaya biliyoruz. r n e i n ok sayda heykelcik ve m h r l e r i n zerine o y u l m u resimler

vd. Paul "VVheatley, The Pivot of the Foui Quai ters, zellikle s. 20 vd, 107 vd, 225 vd, Eliade, Le mythe de l'ternd Maison." retour, bl. 1; ayn yazar, "Centre du Monde, Temple,

Bu blgelerdeki k kentler de "kutsal kentler," yani "Dnya Merkezleriydi; kr. Werner Mller, Di'e'halige Stadt, birok yerde.
158

MtGAMTl.hR, TAPINAKLAR, TORENSEL MERKEZLER

bir Anil Tanra t a p m n a iaret ediyor. Ayrca Sor John Marshall'm daha nceden kabul ettii gibi, b i r yoga pozisyonunda o t u r m u ve etraf yrtc hayvanlarla evrili bir d i k fallus figr b i r u l u t a n n y , muhtemelen va'nn b i r i l k m e i n i temsil etmektedir.
33

Tairservis, m h r l e r i n zerinde tasvir edilen t a p n m a veya

kurban treni sahnelerinin o k l u u n a dikkat ekmitir. Bunlann en m e h u r u , her birine birer k o b r a n n elik eti, diz kerek yakaran i k i kiinin arasnda, b i platformun zerinde oturan (veya dans eden) bir figr g s t e r m e k t e d i r . Dier

m h r l e r , Glgam gibi i k i k a p l a n n k a n n donduran bir kiilii veya Mezopotamyal E n k d u ' y u hatrlatan boga ayakl ve k u y r u k l u , boynuzlu bir tanry ne k a r m a k t a d r . Ayrca kendilerine kurbanlar t a m a n farkl aa cinleri ve "sancak lar" tayan insanlarn o l u t u r d u u ayin alaylar da m h r l e r d e tasvir e d i l m i tir.
3 1

Vats, Harappa'da karlan baz vazolarn z e n n e b o y a n m sahnelerde, b i r

nehri gemeye h a z r l a n a n llerin ruhlarnn saptanabildii k a n s n d a d r . " Sr John Marshall'dan beri, bilginler Harappa d i n i n i n "Hinduist" niteliini

vurgulamtr. Yukarda verilen r n e k l e r dnda - U l u Tanra, yoga poziyonunda bir n-iva; aalarn, ylanlarn, lingumin ritel d e e r i - Mohenjo Daro'daki, g n m z n H i n d u tapnaklarnn havuzlarn hatrlatan, "Byk H a m a m " , ppal aacm ( b y k incir aac}, sank k u l l a n m n (Veda metinlerinde g r l m e y e n bu det, yalnzca Brahmcmalar d n e m i n d e n sonra d o r u l a n m a k t a d r ) , burun taklar n, fildii taraklar vb sayabiliriz. Harappa mirasnn b i r b l m n n aktarlma
36

sn ve H i n d u i z m iinde z m s e n m e s i n i salayan tarihsel sre yeteri kadar b i linmiyor Aratrmaclar, i k i bakentin gerileme ve sonunda yklma nedenleri

zerine hl tartyor. Bu nedenler arasnda n d s Nehri'nin felaketlere y o l aan taknlar, su kurutma almalarnn s o n u l a n , depremler,"" son olarak da A r i istilaclann saldrs sayld. Anlald kadaryla k n b i r o k nedeni v a r d . Her ne olursa olsun, M I750'ye d o r u I n d s uygarl can ekiiyordu ve H i n du-riler ona yalnzca l m c l son darbeyi indirdiler (kr. 64). Ama A r i kabi lelerin istilasnn yzyllar boyunca yava yava gerekletiini ve d i e r yandan

3 3

Sir John MasfalI, Mohenfo-Daro, c. I, s 52; kr. Eliade, Le Yoga, s. 349-350. Zaten siteler de Ungam biiminde talar da bulunmuur; kr. Allchin, Birth of Indian Civilization., s. 312. Fairservis, Roots of Ancient India, s. 274 vd. Allclin, s. 314 ve Resim 75 Kr. Eliade, Le Yoga, s. 350-351; Piggott, Prehistoric India, s. 268 vd; Allchin, a-g.y., s 310 vd, Sir Mortimer Wheeler, Die Indus Civilization, s. 135 Bu varsaymlar hakkndaki tartmalar iin, bkz. Wheeler, a.g.v., s. 127 vd; Alkilin, ag.y, s. 143 vd; Fairservis, s. 302 vd. 159

3 1

3 5

3l

3 7

D N S E L NANLAR VE DNCI-.LERTCRim -1

da g n e y d e , eskiden Sauratra adyla bilinen b l g e d e , Harappa ekirdeinin yap s n d a n t r e m i bir k l t r n A r i s a l d r s n d a n sonra da geliimini s r d r d n belirtmek gerek.
18

t n d s uygarlnn ykl konusunda y i r m i yl n c e unlar yazmtk: Bir kent uygarlnn k, kltrn olduu gibi srtp gitmesi deil, yalnzca onun krsal, daha nl, 'halk' biimlerine gerilemesi anlamna gelir, [Bu, Avrupa'da, byk barbar istilalan srasnda ve sonrasnda geni lde dorulanm bir olgudur.} Ama Pencap'n rilemesi bir gn Hinduizme dnecek byk sentez hareketini ol duka erken bir tarihte balatt. Hinduizmde hulgulatan ok sayda Harappa unsuru ancak Hint-Avrupal fatihlerle nds kltrnn temsilcileri arasnda olduka erken bir dnemde balam bir temasla aklanabilir Bu temsilcilerin mutlaka nds klt rnn yaratclannm veya dorudan onlann soyundan gelenlerin iinden kmas ge rekli deildi: Etkilenme yoluyla aldklan baz Harappa kltr biimlerini ilk rileme dalgalamadan kurtulmu, merkezin dnda kalan blgelerde koruyanlar da soz ko nusu olabilirdi. Eer durum buysa, ilk bakta tuhaf grnen u olgu da akla ka vuur: Ulu Tanra ve iva tapm, falhsuluk ve aga tapm, ilekelik ve yoga vb Hindistan'da ilk kez yksek bir kent uygarlgun, ndus uygarlnn dinsel ifadesi olarak ortaya kar, ama orta ve modern a Hindistan'nda bu dinsel unsurlar "halk" sofuluunun ayn edici zelliklen haline gelir. Kukusuz daha Harappa dneminden balayarak, yerlilerin tinsellii ile "efendilerin, kenl uygarlnn yaratclarnn tinselli i arasnda bir sentez vard. Ama yalnzca bu sentez deil, neredeyse yalnzca "efendi l e r i ait ve zgn katk da korunmutu: Veda dneminin ardndan Brahmanlann kazand batn saylr nem baka trl aklanamaz. Byk olaslkla btn bu Ha rappa dinsel kavranlan -Hint-Avrupallarn kavramlaryla byk ztlklar ierir zellikle Ari dilini konuan yeni efendilerin toplumunun ve uygarlnn snrlarnda yer alan "halk" katmanlar iinde ve kanlmaz gerilemelerle birlikte korunmutu. Sonunda Hinduizmi oluturan daha sonraki sentezler sresince, Harappa dinsel kav ramlar art arda gelen dalgalar halinde bu halk katmanlar iinden ktlar. 1954'ten b u yana baka sreklilik k a n t l a n da b u l u n d u ,
40 39

stelik benzer s r e

ler baka yerlerde, zellikle Girit, Ege adalar ve Yunanistan a n a k a r a s n d a da bulg u l a n d . Gerekten de Helen k k u r ve d i n i , Akdeniz zemini ile kuzeyden inen

Wheeler, a.g.y, s. 133 vd; Allchin, s. 179 vd; Fairservis, s. 293, 295 LeYoga, s 352-353, Bu kantlar Wheeler, Allchin ve Fairservis'n eserlerinde bulunabilir, Aynca bkz, Mario Cappiori. "st die Indus-Kultur und ihre Bevlkerung wirklich verschwunden?", W. Kop pers, "Zentralindische Fruchtbarkeiisriten und ihre Beziehungen zur Induskultur;" J. Haekel, "'Adonisgrtchen' im Zeremonialwesen der Raiwa in Gujerat (Zentral in dien). Vergleich und Problematik." 160

MEGA1JTLER, TAPINAKLAR, T DR EN SEL MERKEZLER

Hint-Avrupah fatihlerin sembiyozunun r n d r . Tpk Hindistan'da o l d u u g i b i , yerlilerin dinsel dnce ve inanlarna zellikle arkeolojik tanklklar aracl yla ulaabiliyoruz; oysa en eski metinler, ncelikle de Homeros ve Hesiodos ri d i l i n i k o n u a n igalcilerin geleneklerini ksmen yanstyorlar. Bununla b i r l i k t e eniklerini

Homeros ve H e s i o d o s n zaten Helen sentezinin i l k evrelerini temsil de belirtmek gerek.

40. G i r i t : K u t s a l M a a r a l a r , L a b i r e n t l e r , T a n r a l a r Girit'te M V. binyldan beri b u l g u l a n m neolitik a k l t r , M I I I . binyln ortalarna d o r u g neyden ve d o u d a n gelen g m e n l e r adaya yerleince sona erdi. Yeni gelenler ba kr ve t u n ileme tekniklerinde ustalamt. Sor Ar t hur Evans o n l a r n k l t r ne, efsanevi kral Minos'tan hareketle, "Minos k l t r " a d m verdi ve d n e m e ayrd:'* Erken Minos ( M I I I , binyln sonuna d o r u ) ; orta Minos ( M 2000'de
1

Knossos ve Malia saraylarnn y a p l m a s n d a n M 1580'e kadar); ge Minos (MO 1580-1150). Orta Minos d n e m i n d e Giritliler b i r hiyeroglif yazs kullanyorlar d , b u n u M O 1700 e d o r u izgisel bir yaz izledi (zgisel A ) ; her i k i yaz da he n z zlememitir. Bu d n e m d e (M 2000-1600) ilk Yunanlardan Minyenler Yu nanistan anakarasna g i r i y o r l a r d . Onlar arka arkaya gelen dalgalar halinde Hellas'a, adalara ve Anadolu kylarna yerleecek Hint-Avrupa g r u p l a r n n n c kuv vetlerini temsil ederler. Ge Minos d n e m i n i n i l k evresi ( M 1580-1450) Minos uygarlnn doruk n o k t a s n o l u t u r u r . Bu d n e m d e , ri d i l i n i k o n u a n igalci ler Peloponnesus'ta Mykenai {Miken) kentini na eder ve Girit'le iliki kurarlar. Ksa bir sre sonra ( M 1450-1400), Mykenai'liler (veya Akhalar) Knossos'a yer leir ve izgisel B a d verilen yazy getirirler. Ge Minos d n e m i n i n , Mykenai d n e m i ad verilen son evresi (M 1400-1150) D o r l a n n istilas (M 1150'ye d o r u ) ve Girit uygarlnn kesin olarak yklmasyla sona erer, izgisel B yazs 1952'de Ventris tarafndan zlnceye kadar Minos k l t r ve d i n i z e r i n e elde bulunan belgeler yalnzca arkeolojik kazlardan karlanlard (bunlar hla eldeki en nemli belgelerdir). Dinsel b i r niyet tayan d a v r a n l a r n ilk k a n t l a n maaralarda kefedilmiti. Akdeniz'in geri kalan her yerinde o l d u u gibi, Girit'te de m a a r a l a r u z u n s r e k o n u t grevi g r m , ama zellikle neolitik adan beri m e z a r l k olarak da kullanlmt (bu d e t modern zamanlara dek s r d r l d ) . Bunun yan sra ok sayda maara da eitli yerel tanrlara a y r l m t ,

4 1

Bu dnemler hakknda bkz. R W. Hutchinson, Prehistoric One, 5. 137-198, 267-3O, R. F. Wille:ts, Cretan Culis and Festivali, s. 8-37. 161

OlNiliL. WANCLAR V E naSUMCH.Efi TABU 1 -1 1

Bu saygn m a a r a l a r l a z d e i etirilmi b a z rireller, mitler ve eisaneler daha t o ^ ^ ^ T a t o r v i v ^ a ^ ^ e n t V V x \ \ ^ c Y a \ . A ^ . %v>TA\asm en raenunanndan biri

olan Knossos y a k n n d a k i Amnisos maaras, Helen n c e s i d n e m m ebe i a n n a s \ Eileihyia'ya a d a n m t . Dicte D a n d a k i bir baka m a a r a , ' bebek Z e u s u koru
5

masyla n y a p m t : Olympos'un gelecekteki efendisi ota.da d n y a y a g e l m i ve yeni d o a n b e b e i n lklar, kalkanlarn birbirine vuran Kuretalarn k a r d grltyle bastrlmt. Kureta'lann silahl d a n s b y k olaslkla gen erkek 83);

k a r d e l i k cemiyetleri tarafndan yaplan bir erginleme t r e n i y d i ( k r . n k kardelik cemiyetleri baz maaralar gizli ritelleri

iin k u l l a n y o r l a r d , Daktyl'ler

r n e i n metalrji ustalar cemiyetinin mitolojik kiiletirmesi olan 1da d a n d a k i m a a r a d a toplanyorlard.

Bilindii gibi, m a a r a l a r paleolitik adan beri dinsel bir r o l o y n a m l a r d . Labirent b u rol yeniden ele alp geniletti: "Bir maaraya ya da b i r labirente gir mek, Hades'e inmekle, baka b i r deyile erginlenme t r n d e ritel b i r l m l e e d e e r d i . M e h u r Minos labirenti mitolojisi para para bilinmekte ve ok i y i an lalamamaktadr; ama en dramatik b l m l e r i bir erginleme treniyle i l i k i l i d i r . Bu mitsel-ritel senaryonun i l k a n l a m , b y k olasdkla daha h a k k n d a k i i l k yaz l tanklklar kaleme a l n m a d a n n c e u n u t u l m u t u . Theseus d e s t a n , zellikle Thes e u s n labirente girii ve Minotauros'la savap onu yenmesi z e r i n d e daha i l e r i de duracaz (kr. 94). Ama labirentin b i r erginleme snav olarak g r d tel ilevini i m d i d e n h a t r l a t m a k t a yarar var. Knossos kazlarnda Daidalos'un b u mucizevi eserinin hibir izine rastlanma d. Butlunla birlikte klasik a m Girit p a r a l a r n n s t n d e labirent figr yer al m a k t a d r ve b a k a kemlerle ilikili olarak da labirentlere d e i n i l m e k t e d i r . Szc n HitJyrirJosi etimolojisi ise, "ift azl balta [labys) evi" olarak akland; baka bir deyile, bu szck Knossos krallk sarayn ifade ediyordu. Ama balta iin Akha dilinde k u l l a n l a n s z c k pelefys'ti ( k r . Mezopotamya dilinde Bu nedenle labirent t e r i m i n i n asyanik* k k e n l i labra/laura'dan ("ta," p'akh). ri

"maara")

t r e m i o l m a s daha b y k bir olaslktr. Demek k i labirent, insan eliyle oyul m u yeralt yolu a n l a m n a gelmekteydi. G e r e k t e n de Gortyna y a k n n d a k i Ampe-

Kutsal maaralar hakknda bkz. M. P. Nilssou, TTe Minn Mymaean Rdigum, s. 53 vd; Charles Picard, Les reliims preheiUquei, s. 58 vd, 130-131; Wil!eu.s,Cret Cuits and fe si vals, s. 141 vd. lka Kik Asya'snn Hint-Avrupa kmesine ait olmayan dillen ir kullanlr (Hatti dili, Hum dili, Urartu dili) -n. 162

MEGA1-1TLER, TAPINAKLAR, TRENSE1. MERKEZLER

lousia maarasna g n m z d e de "labirent" denmektedir.

imdilik maaralarn

r i e l ilevinin arkaikligini belirtmekle yerinelim. Baz dinsel d n c e l e r i n ve erginleme senaryolarnn t a r i h n c e s i n d e n modern zamanlara dek gsterdikleri s reklilii o k gzel y a n s t a n b u r o l n kalcl z e r i n d e ileride yeniden duracaz ( 42), Neolitik ada kadn heykelcikleri oalr: Bunlann ayrt edici zellii, g slerini plak b r a k a n a n b i i m i n d e k i etekleri ve bir t a p n m a jesti iinde yuka r d o r u kaldrlm k o l l a n d r . ster adak ister "put" olsunlar, bu heykelcikler k a d n n din iindeki s t n l n ve zellikle de tanrann nceliini g s t e r i r l e r . Daha sonraki belgeler de bu ncelii d o r u l a r ve kesinletirir. A y i n alaylan, sa ray b a y r a m l a r ve kurban treni sahneleri h a k k n d a k i tasvirlere gre, k a d n l a r hatvr saylr b i r r o l o y n u y o r d u .
44

Tanralar bir rtye s a r n m ya da k s m e n

plak olarak tasvir edilmitir; bir kutsama iareti olarak gslerini s k m a k t a veya kollarn havaya k a l d r m a k t a d r l a r . ' Hayvanlarn Sahibesi" (polnia thern)
15

Baka tasvirlerde tanralar "Yabanl

olarak g s t e r i l m e k t e d i r . Bir Knossos m h

r n d e , kendisine t a p n a n gzlerini r t m bir erkee d o r u asasn een Dalarn Hanm grlmektedir.


16

T a n n a , n n d e b i r aslanla veya bir ceylan ya da b i r

k o u boynundan tutarken veya i k i hayvan arasnda ayakta vb tasvir edilir biimde talarn zerine o y u l m u t u r . ileride greceimiz gibi "Yabanl Hayvanlam

Sahibesi" Yunan mitolojisinde ve dininde hayatta kalmtr (kr. 92). T a p m trenleri d a d o r u k l a r n d a d z e n l e n d i i gibi, saray t a p m a k l a r n d a veya zel evlerin i i n d e de yaplyordu ve her yerde dinsel etkinliin merkezinde tann a l a r v a r d . T r e n yerlerindeki i l k tapnaklar Orta Minos evresinin banda ( M 2100-1900) b u l g u a n d ; bunlar n c e duvarlarla evrelenmi m t e v a z yerler d i , sonra k k yaplar ortaya kt. Gerek Petsofa taptnaklannda gerekse Juklas D a n n s t n d e , k a l n k l tabakas i i n d e n pimi topraktan yaplm o k sayda insan ve hayvan heykelcii karld. Nilsson, orada d n e m s e l olarak yaklan atelere atlan adak heykelcikleriyle, bir doa tanrasna tapnldn t a h m i n et-

1 3

P. Faure, "Splologie crtoise et humanisme," s. 47. Picard, les religions prhistorique, s. 71, 159 vd. Evans, Palace ofMinos, 11, s. 277 vd; Picard, a.g,y., s 74 vd; Nilsson, Mifioaii-Myceiioeaii Religion, s. 296 vd. Tanralarn yerini kimi zaman direkler ve stunlar almaktadr; kr. Picard, s. 77; Nilsson, s. 250 vd.

4 4

4 5

Picard, s. 63. Ama Nilsson bu damgann grece ge bir tarihe ait olduunu kabul etmekte ve Hutchinson da Miken kkenli olduunu dnmektedir (kr. Prehstoric Crete, s. 206). 163

D N S E L NANLAR VU DNCELER TARIHI -1

melctedir. ' T a n m ya da bitki b y m e s i tapnlan ise, daha k a r m a k ve zlme


1

si daha g t r . Krsal kkenli olan bu tapmalar en a z n d a n simgesel bir tarzda sa ray ibadeti iine katlmt. Ama asl ibadet yerleri kutsal b l m e l e r d i . Oyma ta lara, vazolarn s t n d e k i resim ve kabartmalara gre, bu t a p m l a r zellikle dans lardan, kutsal nesnelerin gezdirildii ayin alaylarndan ve kutsal suyla y a p l a n y kama trenlerinden o l u u y o r d u . Aalar merkezi b i r rol oynuyordu tkonografik belgelerde yapraklara doku nan veya bitki tanrasna tapman ya da ritel danslar yapan eitli kiiler g r l mektedir. Baz sahneler riteln takn, hatta esrik niteliini vurgulamaktadr:

plak bir k a d n bir aga gvdesine tutkuyla sarlmakta, b i r rahip ban evire rek aac s k m e k t e , y a n n d a k i kadn ise sanki bir m e z a r n zerine k a p a n m at y akmaktadr.
4S

Bu tr sahneler h a k l olarak yalnzca bitkilerin b y m e s i n e i l i k i n

yllk d r a m a n deil, insanla b i t k i arasndaki mistik d a y a n m a n n kefinin ya ratt dinsel deneyimin de b i r yansmas olarak g r l m t r (kr 12, 1 4 )
4 3

4 1 , M i n o s Dininin A y r t E d i c i z e l l i k l e r i Picard'a g r e , "yetikin bir erkek tanrnn varl konusunda elimizde h e n z hibir k a n t yok'tur. T a n n a y a k i m i zaman silahl bir erkek elik etmekte, ama rol bilinmemektedir. Bununla b i r l i k te k u k u s u z baz b i t k i t a u n l a r b i l i n i y o r d u , n k Yunan m i t l e r i Girit'te gerek leen ve tarm dinlerine zg kutsal evliliklere g n d e r m e l e r y a p m a k t a d r . Persson ikonografik tasvirlere dayanarak, bitki b y m e s i n i n d n e m s e l l m ve d i r i m ritel senaryosunu yeniden o l u t u r m a y d e n e m i t i r , isveli bilgin farkl tapm

sahnelerini t a n m d n g s n n mevsimleri iine yerletirebileceim d n m t r : lkbahar (doa tanrasnn epifanisi ve rahiplerin ona t a p n m a s vb); yaz (bitki b y m e s i tanrsnn g r n m e s i vb); k (ritel allar; tanrlarn gidiini gste ren sahneler v b ) .
51

P e r s s o n n baz y o r u m l a r olduka ekicidir, ama

yemden

o l u t u r u l m u senaryonun, b t n iinde elikilidir. Kesin g r n e n , ikonografik belgelerin o u n u n dinsel b i r anlam tad ve tapmn hayat, l m ve yeniden d o u mysteria'larna odaklanddr; dolaysyla

Nilsson, Minaan- Mycekaeah Religion, s. 75. Evans, Palace of Minos, c. 11, s. 838 vd; Nilsson. a.g.y., s, 268 vd; Axel W. Persson, The Religion of Greece in Prehisioric Times, s. 38-39. Picard, a.gy., s. 152. A.g.y., s. 80. Erkek heykelcikleri tapnanlar temsil etmektedir; a.g.y., s. 154. Persson, a.g.y., s. 25-104. 164

MEGA1.TLHH, T A P N A K ! J M ! , 1 R E N S E I . M E R K E Z L E R

erginleme ritelleri, l m atlar, orji ve esrime n i t e l i k l i trenler iermektedir. Francs Vian'n hakl olarak altn izdii gibi: "Ayrlan ycrm k k l n d e n yo la karak, kral k o n u t l a r n d a d i n i n az yer tuttuu sonucuna varmak hatal olur. Aslnda kutsal olan b t n saraydr, n k koruyucu tanrann ve onunla insanlar arasnda araclk yapan rahp-kraln konutudur. Basamaklar halindeki sralarla evrilmi dans alanlar, s u n a k l a r n ykseldii i avlular, ambarlar hep dinsel te sislerdir. Knossos ve Pylos'ta taht, yan taraflarnda yer alan simgesel griffonla-

r m * da kantlad gibi b i r tapm nesnesiydi; hatta belki de h k m d a r d a n o k , saray tanrasnn ritel epifansi iin y a p l m t . "
52

Sarayn t r e n merkezi olarak ilevinin altn izmek gerek

Sonunda hayvann

l d r l m e d i i kutsal boga greleri, saraylann iinde, "tiyatro m e k n " ad veri len ve basamaklar halinde sralarla evrili alanlarda d z e n l e n i y o r d u . Knossos re^ simlerinde b o a n n s t n d e n uan erkek ve k a d u akrobatlar g r l y o r . Nils-

son'un k u k u c u l u u n a k a r m , "akrobasi"in dinsel anlam konusunda k u k u yok tur: Koan bir b o a n n z e r i n d e n amak m k e m m e l b i r "erginleme snav" o l u t u r u r . " Theseus efsanesinde Mnotauros'a "sunulan" yedi gen erkek ve kz ok b y k olaslkla b y l e b i r erginleme snavnn ansn y a n s t m a k t a d r . Ne yazk k i tanrsal boa mitolojisini ve t a p m iindeki r o l n bilmiyoruz. "Kutsama boy n u z l a r " a d verilen ve tamamen Girit'e zg t a p m nesnesi, b o a n n aln kemi iyle b o y n u z l a r n n stilizasyonu olabilir. Her yerde b u nesneye rastlanmas onun dinsel ilevinin n e m i n i d o r u l a m a k t a d r : Boynuzlar, ilerine yerletirilen nesne leri kutsamaya y a r y o r d u . Baz t a p m nesnelerinin dinsel anlam ve simgesellii hl tartma konusu dur. ift tarafl balta k u k u s u z kurban trenlerinde k u l l a n l y o r d u . Bu nesneye Girit d n d a da olduka geni bir alanda r a s t l a n m a k t a d r . Kk Asya'da y l d r m simgesi olan ift azl balta frtna tanrsnn iaretidir. Ama bu balta daha Paleolitik ada Irak'taki Tel Arpaiya'da, plak bir t a n n a n n yannda karmza k m a k t a d r . Girit'te de ift tarafl balta rahibe veya t a n n a olan k a d m l a n n elle-

* Aslan gvdeli, kanatl ve yrtc ku bal mitolojik layvan; tapnak, saray ya da mezarlarn koruyucusu olan gifftmlar Yakndou ve Akdeniz lkelennde yaygn bir motifti -n. " F. Vian, Histoire des Religtons iinde, c. 1, s. 475. Daha nce Evans da Knossos kralna rahip-kal adn vermiti, bu terim Nilsson (a.g.y., s, 486 vd) ve Picard (a.g.y., s 70 vd) tararndan da kabul edilmitir. Aynca bkz, Willens, Crean Ctits, s. 84 vd.
5 3

Evans, a g y , c, I I I . s 220, Resim 154; Picard, s. 144, 199; Persson, s, 93 vd; J. W. Graham, The Palotes ojCretc, s. 73 vd
165

D N S E L NMJLAE VE D N C E L E R T A R H -1

rinde -veya b a l a r n n s t n d e - g r l m e k t e d i r . ift azl o l u u n u dikkate alan Evans, o n u b i r b i r l e r i n i tamamlayan eril ve diil temel ilkelerin birliini simgele yen bir iaret olarak aklamaktadr. B y k olaslkla s t u n l a r ve direkler t a n h n c e s i n d e n beri bilinen (kr. 12) kozmolojik axis muni simgeselligini paylayorlard. s t l e r i n d e kular bulunan k k s t u n l a r ise eitli yorumlara aktr; n k k u hem r u h u hem de bir tan rann epifanisini temsil edebilir. Her ne olursa olsun, s t u n l a r ve direkler tan r a n n yerine g e m e k t e d i r ; " n k yanlarnda arma b i i m i n d e birbirlerine ba l a n m aslanlar ve griffoniar bulunan b u s t u n ve direkler zaman zaman n c e tan ra gibi kabul edilirler."
51

l l e r t a p m hatr saylr bir rol oynuyordu. Cesetler t o p r a n altndaki ke m i k odalarna yukandan sokuluyordu. K k Asya ve Akdeniz'in baka yerlerin de de g r l d gibi, y e r a l t n d a k i llere sa y a p l y o r d u . Yaayanlar, ibadet iin arkalksz sralarla d o n a t l m baz odalara inebiliyorlard. Herhalde cenaze treni tanrann himayesinde gerekletiriliyordu (kr. 35). Nitekim Knos-

sos'lu bir rahip-krahn kayaya o y u l m u m e z a r n d a , maviye b o y a n m lavam gk kubbeyi temsil eden, direkli bir mahzen bulunuyordu; b u n u n s t n e saraylardaki Ana Tanra t a p m a k l a r n a benzeyen bir apel y a p l m t .
15

Girit d i n i h a k k n d a k i en deerli ama z l m e s i de en g belge, Hagta T r i ada'da topraktan karlan bir lahtin bezemeli panolardr. K u k u s u z bu belge ken d i ana ( M XIII.-X1I. yzyl), yani Mikenlerin Girit'e yerletikleri tarihten

s o n r a s n a ait dinsel d n c e l e n yanstr. Bununla birlikte panolar zerine resme dilmi sahneler h a k k n d a tutarl b i r y o r u m yaplabildii l d e , bunlar Minos ve D o u i n a n ve detlerini artrrlar. Panolardan birinde rahibenin b i r ayin alay halinde yneldii b o a n n kurban edilii tasvir edilmitir. Boazlanan kur b a n n teki y a n n d a kutsal b i r aacn n n d e yaplan b a k a bir k a n l kurban tre ni r e s m e d i l m i t i r . kinci panoda cenaze sasnn t a m a m l a n m a s grlmektedir:

Bir rahibe k r m z svy ift k u l p l u testiden b y k bir kavanoza b o a l t m a k t a d r . Son sahne en gizemlisidir: Uzun b i r elbise g i y m i l, m e z a n n n b a n d a , cena zesi iin y a p l a n sungu t r e n i n i izlemektedir; tanrlara kurban sunmakla g r e v l i

5 1

Picard, s. 77. Evans. Palace of Minos, c. IV, lasm 2, s. 962 vd. Picard, Diodoros tarafndan (4, 76-80; 16, 9) nakledilen sylenceyi hatrlatr, buna gre Minos bir mahzen-mezara gmlm, bunun zerine de Ege ana tannasnn mirass Aphrodite'ye adanm bir tapnak yaplrutr (Religions prifi5iorique, s. 173). 166

3 5

M E A L I T L E R , 'I AHMAKLAR, T H E N S H . MERKEZLER

rahip ona k k bir kayk ve i k i dana tamaktadr. Birok bilgin, o n u n g r n m n d e n yola karak, (Picard'a gre "neredeyse bir mumya" sz konusudur), l n n t a n r l a t n l d k a n s n a varmtr. Bu akla ya kn b i r varsaymdr. O zaman, Knossos'un rahip-kral veya baz Yunan kahraman lar (Herakles, Akhilleus, Menelas) gibi ayrcalkl bir insan sz konusu o l m a l dr. Bununla birlikte ahin panolar z e r i n d e r e s m e d i l m i sahnelerin l n n tan r I a t n imasn deil, mysCena'i dinlere zg bir tren olan erginlenmesinin ta

m a m l a n n anlatmas daha geree yakn g r n m e k t e d i r ; b u t r e n l y e hayat sonras m u t l u bir v a r o l u s a l a m a k iin yaplmaktadr. N i t e k i m Diodoros ( M I . yzyl) Girit diniyle mysteria'l dinler arasndaki benzerlii fark etmiti. Bu din t r i l e r i k i tarihlerde "Dor" Yunanistan'nda baskya urayacak ve yalnzca baz kapal toplumlarda, iluasos'larda' (bu s z c k Helen ncesi d n e m e ait olabilir) ya ayacaktr" Diodoros tarafndan nakledilen b i r rivayet o k ilgi ekicidir: ri dili k o n u a n fatihlerin Dogu ve Akdeniz dinsel d n c e l e r i n i z m s e m e surecinin s n r l a r n belirtmektedir.

42. Helen n c e s i D n e m i n D i n s e l Y a p l a r n n S r e k l i l i i izgisel B yazs nn zlmesi, M 1400'e doru Knossos'ta Yunancanm k o n u u l u p yazldn kantlad. Bundan, M i k e n igalcilerinin yalnzca Minos uygarlnn y k l m a s n d a degif, ayn zamanda b u uygarln son evresinde de belirleyici bir r o l oynadklar sonucu kar; baka bir deyile, Girit uygarl son aamasnda Kta Yunanis tan'n da k a p s y o r d u . Mikenlerin istilasndan n c e Msr ve Kk Asya etkileri nin
58

bir Asyanik-Akdeniz sentezine y o l at da hesaba katlrsa, Yunan kltrel

g r n g s n n eskilii ve karmakl ortaya kar. Helenizmin kkleri Msr ve Asya'dadr; ama "Yunan mucizesi"ni fatihlerin katks yaratacaktr, Knossos, Pylos ve Miken'de karlan tabletler, Homeros'un tanrlarn klasik adlanyla belirtiyorlar: Zeus, Hera, Athena, Poseidon ve Dionysos. Ne yazk k i

5 6

Bu resimlerin rprodksiyonlan imbkz. Paribeni, "11 sarcofago dipino...," levha 1-111 ve J. Harrison, Thanis, Resim 31-38. Kr. Nilsson, a.g.y., s. 426 vd; Picard, s. 168 vd. Mezar tesi deniz yolculuu Yunanlarn "Kutlu Adalar" anlaynda izler brakmtr; kr. Hesiodos, Travaux et jours, s. 167 vd; Pindare, Olympiaes, II, s. 67 vd. Picard, a.g.y,, s. 142, Aynca bkz. g 99. Ters ynde etkilerin de sz konusu olduunu belirtelim. 167

" Tfiass: Dionysos kltne bal dinsel tarikat - n .


57 s

DNSEL NANLAR VE DONCELER TARH -1

m i t o l o j i k ve tapma ilikin bilgiler olduka m t e v a z : " T a n r ' m n kleleri" Zeus Dyktaos ve Daidalos'tan, "Athena'nn klesi"nden, rahibe isimlerinden vb sz edi l i y o r . Asl daha anlamls, klasik Yunanistan mitolojisi ve dininde G i r i t ' i n n d r . Zeus Girit'le doar ve lr; Dionysos, Apollon, Herakles "ocukluklarn" G f t e geirirler; Pernei.e asion'u orada sever ve Minos'a kanunlar orada i n d i r i l i r ; bylelikle Minos, Rhadamanthys'k birlikte, Hades'e yarg olur Klasik an ortasna gelindiinde bile "yetkili" a n n d r m a c l a r hl Girit'ten gnderiliyordu.*" Ada primordium {ilk! an masals saygnlklanyla d o n a t l m t : Klasik a Yuna n i s t a n ' n a gre, Minos d n e m i G i t ' i " i l k k k e n l e r " i n ve " y e d i l i i n " mucizeleri n i paylayordu. Yunanlarn dinsel geleneklerinin gerek Girit'te gerekse Ege'nin dier yrele rinde yerli halkla sembiyoz iinde deitiinden kuku duyulamaz. N l s s o n , Kla sik Yunanistan'n drt dinsel merkezinden i l k n n - D e l p h o i , Delos, Eleusis ve O l y m p i a ' n n - Mikenler'den miras kaldn belirtmiti. Baz Minos dinsel yapla r n n kalcl da tam o srada ortaya karld. Minos-Miken apelinin Yunan tap m a g n d a k i uzants ve Gint ocak kltyle Miken s a r a y l a r m d a k ocak tapm ara sndaki sreklilik ortaya konabil m i tir, Psykhe-Kelebek imgesi Minoslulara ya banc deildi. Girit'te Demeler tapmnn k k e n l e r i b u l g u l a n r m t r ve en eski Eleusis tapna M i k e n d n e m i n e aittir. "Klasik mysteria tapmaklarnda y a p l m baz mimari veya baka trde d z e n l e m e l e r az ok Helen ncesi Girit'te saptanan y e r l e i m l e r d e n t r e m i gibidir "
w

A r i ncesi d n e m i n Hindistan'nda o l d u u gibi, daha ok tanra t a p n l a n ; bereketle, l m l e , ruhun yaamasyla ilikili riteller ve inanlar varln sr

d r m t r . Baz r n e k l e r d e sreklilik, t a r i h n c e s i n d e n modern aa kadar d o r u lanabilmek tedr. Bir tek rnek verecek olursak, " b t n G i r i t ' i n en g r k e m l i ve

gzel magaralanndan" b i r i olan, 60 m. derinliindeki Skoteino maaras dort katldr; ikinci k a t n ucunda "bir ta s u n a n n n d e ve s t n d e d i k i l i duran i k i tapn p u t u bulunur": Bir k a d n ve "ac ac glen, h e n z sakal k m a m b i r er kek b s t . " Bu heykellerin n n d e , "vazo kalntlar metrelerce ykseklie ula m a k l a d r ; b u paralar yeraltndaki n c k a t n zeminini de k a p l a m a k t a d r , . . . Zamandizinsel b a k m d a n M 11. b i n y m b a n d a n Roma d n e m i n i n sonuna kadar kesintisiz s r m e k t e d i r l e r . "
61

Maarann kutsallna olan i n a n g n m z e kadar

Picard, a.g.y., s. 73. A.g.y., s. 142. P. Faure, "Spelologie cretoise et humanisme," s 40 168

MEGALTLER, TAPINAKLAR. TOBENSEL MRKtZLV.R

s r m t r . Onun hemen y a k n n d a Parasceve'ye (Hayrl Cuma) a d a n m kk beyaz bir apel y k s e l m e k t e d i r ve 26 Temmuz'da m a a r a n n giriinde "btn

Aposelemi vadisi ve Khersonnesos blgesi nfsu" toplanr: "Kubbe altndaki i k i alanda dans edilir, ok iilir, k o m u apeldeki ayini izlerken taknlan trense! havayla ak a r k l a n s y l e n i r . "
63

Arkaik G i r i t dinselliine zg baz deyimlerde de sreklilik d o r u l a n m a k t a dr. Sor Art hur Evans, aga t a p m ile kutsal talara gsterilen sayg a r a s n d a k i d a y a n m a zerinde d u r m u t u . Atina'daki Athena Parthenos t a p m n d a de benzer b i r d a y a n m a gze a r p m a k t a d r : Kutsal aala (zeytin aac) ve tanrann s i m gesel k u u olan baykula zdeletirilen bir direk. Ayrca Evans, direk t a p m m m m o d e r n aa kadar yaadn da g s t e r d i ; r n e i n s k p y a k n n d a k i Tekekioi kutsal direi Minos s t u n u n u n bir y a n s m a s d r ve bu d i r e i n kutsallna hem Hristiyanlar h e m de M s l m a n l a r i n a n m a k t a d r . Kutsal k a y n a k l a r n tanralarla ilikili o l d u u inanc, su kaynaklarna Nereus Kzlar olarak tapnlan klasik Yu nanistan'da yemden karmza kyor; b u i n a n g n m z d e de s r m e k t e , perilere hl Nerade ad verilmektedir. r n e k l e r i o a l t m a n n bir yarar yok. Arkaik dinsel yaplarda g r l e n benzer b i r sreklilik s r e c i n i n , Bat Avrupa ve Akdeniz'den Ganj vadisi ve in'e kadar b t n "halk" k l t r l e r i n i n ayrt edici niteliini o l u t u r d u u n u belirtelim (kr. 14). Bizim k o n u m u z asndan, b u dinsel yap b t n n n -bereket ve o l u m t a n r alar, r u h u n erginlenmesine ve hayatta kalmasna ilikin inanlar ve riteller-

Homeros d n e m i d i n i n i n iine katlmadn belirtmekte yarar var. Helen ncesi d n e m i n saysz geleneiyle sembiyoz iine girmelerine k a r n , A r i d i l i n i konu an fatihler kendi tanr p a n t e o n l a n n dayatmay ve kendilerine zg "dinsel slu bu" s r d r m e y i baardlar (kr. b l m X-XI).

A.g.y, s. 40. ok sayda maara azizlere adanm ve yzden fazla apel maaralarn iine yaplmtr; a.g.y., s 45. 169

E L E T R E L KAYNAKA

34. Megalit kltrleri hakknda hatn saylr bir kaynaka bulunmaktadr. Biz de en nemli katklar yaknda kacak bir incelemede zmledik: "Megaliths and History of Reli gions." GIyn Daniel, Tite Megalith Builders of Western Europe (Londra, 1958; 2. bask. Pelican Books, 1962) konuyla ilgili mkemmel bir giri eseridir. (2. baskda, s. 143-146, "Karbon 14" lmlerine dayanlarak yaplm yeni zamandizini de sunulmak tadr; gerekten de bu yeni zamatidiaini yazarn savunduu tezi byk lde rtmekledir; bk. daha ileride, % 36). Ayrca bkz.' Fematd Niel, La civilisation des mgalithes (Fans, 1970) ve Glyn Daniel i k J. D, Evans' kaydettii kaynakalar: The Western Mediterranean (Cambridge Ancient History, c. II, bl. xxxvii, 1967), s. 63-72. spanya ve Portekiz mega liderinin tamam Georg ve Vera Leisner tarafndan incelendi: Die Megalithgmber des Iberischen Halbinscl: Der Sden (erlin, 1943); DerWestern, I-IU (Ber lin, 1956, 1959, 1960). Aynca bkz,: L. Pericot (d.), Corpus de sepulcros megaliticos, fask. 1 ve 2 (Barcelona, 1961); fask. 3 (Gerona, 1964); L. Pericot, Los sepukros megaliticos Catalanes ylccultura pirinaica (2. bask, Barcelona, 1951). Fransa megalitier hakknda, bkz. Z. Le Rouzic, Camae (Rennes, 1909); ayn yazar. Les monuments mgalithiques de Qimic et de Locmaiiotjuer (Camac, 1907-1953); Glyn Daniel, The Prehistoric Chamber Tombs of France (Londra, 1960); ayn yazar, The Megalith Builders, s. 95-111; E. Octobon, "Statues-menhirs, stles graves, dalles sculptes" (Revue Anthropologi que, 1931, s, 291-579); M, ve J. Pquart ve Z, Le Rouzic, Corpus des signes graves des monu ments mgalithiques du Morbihan (Paris, 1927), Britanya adalanntn megalit kltrleri hakkn da, bkz. G. Daniel, The Prehistoric Chamber Tombs of England and Wales (1950); ayn yazar, The Megalith Builders, s. 112-127 vedaha ileride, 35'teki kaynaka. Sibylle von Cles-Reden ok sayda harika fotorafta sslenmi bir popler yayn da yap t: The Realm of the Great Goddess. The Story of the Megaiitii Builders (Londra, 1961; Die Spur der Zyhlopen adl eserin -1960- evirisi). Dominik Wifel, "Die Religionen des vorindogemamsther Europa" (Chnsls und die Reigoiter der Erde iinde, 1, s, 161-537) balkl incelemesinin byk bir blmn megalitleri yapanlarn dinine ayrd (s. 163-253 vb), Temkinli bir ekilde bavurulmas gereken bir kay nak. J. Maringer, The Gofs of Prehistoric Man, s, 227-255'te de (*= L'homme prhistorique et ses dieux, s. 237-261) zl bir anlatm vardr, ama karbon 14 analizlerinden nce kaleme aln mtr Menbirler hakknda, Hotst Kircher ok geni bilgiler ieren bir alma yaymlad: "Die Menhire in Mttteteuropa und der Menhirgedanke" (Abh. d, Ahademie m Manz, Geistes-u. SoZidvissenscfi/tlichen Kliisse, 1955, s. 609-816). 35. &tonehenge'e ilikin ok zengin klliyat iinde en yakn tarihli baz alsmalan sayalm: R. j . C. Atkinson. Stonefenge (Penguin, Harmondsworth, 1960); A. Thorn, Megalithic Sites hi 170

MEGALLER, TAPINAKLAR, TRT-.NSEL MTiBKEZLF.K

Britain (Oxford, 1967); G. S Hawkins, Stonehenge Decoded (Londra, 1966; ama bkz. R j . C. Arkinson'n eletirisi: Nature, 210, 1966, s. 1320 vd); Colin Renfrew, fie/ore Civilization (Londra ve New York, 1973), s. 120vd,214vd. Gney Fransa'da ok sayda (3.000!) megalit mezar saptandm hatrlatalm; bunlarn 600'den fazlas, yan ngiltere ve Galkr'deki saynn iki kan kadar mezar Aveyron blgesin dedir; krs. Daniel ve Evans, The Western Mediterranean, s. 38. Hrault blgesindeki dolmen lerin tamam j Amal tarafndan incelendi (Pri hist Dire, c. XV, 1963), Bugne kadar bilmen menhir-heykel rnekleri de yine Gney Fransa'dadr. Malta'nn tarihncesi hakknda, bkz. j . D. Evans, Malta (Londra, 1959); ayn yazar, Pre historic Antiquities oj the Maltese Islands (Londra, 1971); Gnther Zuntz, Persephone. Three Essays on Religion and Thought in Magna Graecio (Oxford, 1971), s, 3-58; Collin Renfrew, Bejore Civilization, 5. 147 vd. Zuntz, Malta tapmaklarnn bezemelerinde samial mgeseliginin nemini gsterdi ve Tuna blgeleri etkilerini saptad (Orna heykelciklen); krs, a.g.y., s. 25 vd. 36. Gordon Chtde, megalit dininin yaylmas hakkndaki grlerini en son kitabnda zetledi: The Prehistory of European Society (Pelican Book, 1958), s, 124-134: "Missionaries of the Megalithic Religion." Glyn DanieVe gre, megalit trde yapmn balangc Minoslulann veya Egelilerin ona ve bat Akdeniz'e geliiyle dorudan ilikilidir (The Megalith Builders of Western Europe, s. 135). Koloniler kurmaya ynelik ve ticari bit yaylma s z konusuydu, ama kolonilemeyi gerek letiren halk gl bir dinsel inanca ve olduka karmak cenaze uygulamalarna sahipti. Da niel, megalit andan yapanlann madenleri iletmelerine ve zellikle metal ticaretiyle urama larna karn, bu antlarda niye ok az metal nesne bulunduunu sormaktadr. Onun tahmi nine gre, gmenler madem aletleri gmmekten bilinti olarak kamyor ve bunlarn tatan yaplm kopyalann gmyorlard (s. 137). Colin Renfrew'in Before Civilisation adl kitabnn alt-bal anlamldr; The Radiocarbon Revolulion and Prehistoric Europe fRadyoterbon Devrimi ve Tarihncesi Avrupai. Aynca bkz. ay n yazar, "Wessex without Mycenae" (Annual of the British School of Archaeology at Athens, 63, 1966, s. 277-285), "Malta and the calibrated radiocarbon chronology" (Antiquity, 46, 1972, s. 141-145); "New Configurations i n Old World ChronoLogy" (World Archaeology, 2, 1970, s. 199-211). 37. Birok yazar, G. Elliot Smith ve W. j . Perry'deki anlklann almalarda yaratt ya valamaya tepki gsterdi ve ntarihin megalit kltrlerinin b t n n incelediler; rn. bkz. A. Semer, On "Dyss" Burial and Beliefs About the Dead During the Stone Age with Special Regard to South Scandinavia (Lund, 1938); H G. Bandi, "La rpartition des tombes mgalithiques" (Archives 5uisses d'Anthropologie Gnrale, 12, 1946, s. 39-51); V. Gordon Childe, "Megaliths" {Ancient India, no. 4,1947/48, s. 4-13). R Heine-Geldem dnda, bir tek aratrmac iki me galit kltr grubunu, yani tarihncesi kltrlerle etnografik aamadaki kltrleri bir arada 171

DNSEL NANLAR VE DNCELER TAKtHI -1

incelemi, bununla birlikte aratrmasn menhirlerle snrlamtr: Josef Rder, Pfahl und Men hir. Eine vergleichend vorgesschichtliche, volks- und volkekundlche Sttdie (= Studien sur weste uropischen Altertumskunde, 1; Neuwied am Rhein, 1949). R. Hene-Geldemin katklarna gelince, en nemlileri unlardr; "Die Megalithen Sdos tasiens und ihre Bedeutung fr die Klarung der Megalithenfragein Europa und Polynesien" (.Anthropos, 13, 1928, s. 276-315); "Prehistoric Research in the Netherlands indies" (Science and Scientists in the Netherlands Indies, P. Honig ve F. Verdoorn ed.) iinde, Cambridge. Mass., 1945, s. 129-167); "Zwei alte Weltanschauungen und ihre Kulturgeschichtliche Be deutung" (Anzeiger der phil.-hist. Klasse der Oesterreichischen Akademie der Wissenschaften, Bd. 94, 1957, s. 251-262); "Das Megalithproblem" (Beilrage Oesterheit- Symposion 1958, 1959'da yaymland, s. 162-182). FL H. E. Loofs, Heine-Geldem'in kaynakasn kaydetmi w zmlemitir: Elements of the MegaiithfC Complex in Southeast Asia An Annotated Bibliog raphy [Canberra, 1967), s. 3-4, 14-15, 41-42,48, 94, Heine-Geldern'iri varsaym ve onu eletirenlerin razlan bizim incelememizde tartl maktadr: "Megaliths and History oi Religions." 38. Harappa ve Mohenjo Daro stne ksa bir kaynaka iin, bkz Eiiade, Le Yoga (son bask, 1975), s. 417. Temel eser hl Sr John MarshalVmkidir: Mohenjo-Daro od the Indus Culture, l - l l l (Londra, 1931); ama bu eseri 1930'dan soma giriilen kazlarn sonularn su nan en son almalarla tamamlamak gerekir: E. J. Mackay, The Indus vlijatiot (Londra, 1935); ayn yazar, Further Excavations at Mohenjo-Daro (Delhi, 1938); ayn yazar, Charchudaro Excavations 1935-36 (New Haven, 1943); M S. Vats, Excavations i Harappa (Delhi, 1940); S Piggott, Pre hi storic India (Pelican Books, Hamioodsworth, 1950); J. M. Casal, La civilisation de 1'lndus et ses emgmes (Paris, 1969; bkz. Maurizio Tosi'ni gzlemleri, East and West, 2 1 , 1971, s. 407 vd), Bridget ve Raymond Ailchin, The Birth of Indian Civilization (Pelican Books, 1968, zengin bir eletirel kaynakayla birlikte); Sr Mortimer Wheeler, The Indus Civilization (3. bask, Cambridge, 1968; 1953'te yaymlanm eserin batanbaa dzeltilmi yeni bir bas ks sz konusudur); Walter A. Fairservis, The Roots of Ancient India. The Archaeology of Early Indian Civilization (New York, 1971; bu senlez almasnda, yazar Bat Pakistan'daki ve zellikle de Keta vadisi. Zhob ve Loralai blgesi ve Sestan iavzasndak kazlarnn somlann da zetlemektedir), Paul Wheatley, The Pivot of the Four Quarters. A Preliminary Enquiry into the Origins and Character of the Ancient Chinese City (Chicago. 1971) adl nemli eserinde, Harappa tren merkezlerini de incelemitir (s. 230 vd). "Dunya'nn MerkezTnin simgeselgi hakknda, bkz, Eliade, Le Mythe de Yetemel retour (yeni bask), Paris, 1969), s. 13 vd; ayn yazar, "Cemre du Monde, Temple, Maison," Le Symbolisme casmique des Monuments religieux iinde, Roma, 1957, s. 57-82, Geleneksel kemlerin kozmolojik simgesellig hakknda, kr. Wemev Mlki, Die heilige Stadt. Roma quadraia, himmlisches Jerusalem und der Mythe vom Weltnabel (Stuttgart. 1961).

172

M EGAL tTLER. TAPINAKLAR. TDKENS EL MERKEZLER

39. Indus dini hakknda, bkz. Le Yoga, 5, 348 vd; Sor John Marshall, a.g.y., c. I , s. 50 vd; Pggot, Prehistoric India, s. 200 vd; Wheeler, Tie indus Civilization, s, 108 vd; Allchm, The Birth oj Indian Civilization, s. 311 vd; Fairservis, s. 292 vd. Btn bu yazarlar Harappa dininin "Hindu" niteliini kabul etmekte ve baz tapm nesne [erindeki, simgelerdeki ve tanrsal figrlerdeki ntarihten balayp modern aa dek gelen sreklilii vurgulamaktadrlar, Bu gr birlii anlamtdr, nk bu arkeologlar Hindistan'daki kazlan ynetmilerdir; baka bir de yile, onlann bilimsel yetkinlii lke hakkndaki dorudan bilgilerle tamamlanmaktadr, "Sreklilik" Mario Cappieri'nin aratrmalornca da dorulanmtr: ''Ist die Induskultur und ihre Bevlkerung wirklich verschwunden?" (Anthropos, 60, 1965, 5. 719-762). W. Kop pers Orta Hindistan'da yaplan baz bereket ritelleriyle Harappa ikonografisi arasnda kesin benzerlikler saptamtr; kr, "Zentra[indische Fruchtbarkeitsriten und ihre Beziehungen zur Induskultur" (Geographica Helvetica, 1. 1946, s. 165-177). Josef Haekel de baz Gucerat kylennde "Adonis baheleri"yle ilikili trenleri incelemitir. Avusturyal bilgin tamamen Akdeniz'e zg bu ritelin varln Indus uygarln yaratanlarn ran'dan gelmi on-ri ta rmclar olmasyla aklamaktadr; dolaysyla bunlar Ortadou ve Akdeniz'in ntarih uygar ln paylayorlard; kr. "Adorisgartchen im Zeremonialwesen der Rathwa in Gujarat (Zetralindien). Vergleich und Problematik" (Ethnologische Zeitschrift Zrich, 1, 1972. s. 167 175). Baka yazarlarn yam sra, H. P. Sullivan ve J. Gonda da sreklilie itiraz etmektedir: Sulli van, "A re-examination ol the religion of the Indus civilization" (HR, 4, 1964, s. 115-125); Gonda, Change and Continuity m Indian Religion (Lahey, 1965), s. 19-37. R. L. Raikes, Mohenjo Daro'nun yklmasnda yerkabugu hareketlerinin ve su basknlannn oynad belirleyici rol zerinde durmakladr kr, "The Mohenjo-daro Floods" [Antiqu
1

ity, 39,1965, s, 196-203); "The End of the Ancient Cities of the Indus Civilization" (Ameri can Anthropologist, 65, 1963, s. 655-659; ayn dergi, 66, 1964, s. 284-299) ve zellikle Wa ter, Weather and Archaeology (Londra, 1967). Durmadan yinelenen sellerin yaratt moral bozukluu, Mohenjo Daro'nun son evrelerinde ekonomik ve kltrel dzeyde gzlemle nen tartlmaz gerilemeyi kukusuz hzlandrmt. Ama anlald kadanyla son darbeyi do udan gelen istilaclar, muhtemelen de ri dili konuan gmenler indirmiti. Kazlarda, son bir katliamn izleri gun yzne kanlrm, bu katliamn ardndan Mohenjo Daro'nun varl sona ermitir; krs- Wheeler, a g y., s. 129 vd ve daha ileride belirtilen kaynaka, 64. 40, Gint'in tarihncesi ve n tarihi zerine temel eser hl Sor Arthur Evans'mkidr: The Palace fMinos, i-V, Londra, 1921-1950; ayrca bkz, A. j . Evans ve j . L. Myres, Scripta Mitoa, II, 1952; P, Dertargne, La Crte ddalique, Paris, 1947; L. Cottrell, The Bull ojMinos, 1956; L, R. Palmer, Mycenatans and Minoans, Londra, 1961; R. W. Hutchinson, Prehistoric Crete (Pen guin Books, Balmore-Marylad, 1962), zengin bir kaynakayla birlikte, s. 355-368; J, W. Graham, The Palaces of Crete, Princeton, 1962. Girit dinleri hakknda, bkz. zellikle Charles Picard, Les Religions prhellniques: Crte e i Myctnes (Paris, 1948, mkemmel kaynakalar) ve M. P. Nilsson, The M moan-Mycenaean Reli-

173

D N S E L LNlVNtAK VF. N C L E R T M U H -1

gfon and irs .Survival in Greek Religion (2. bask. Lund, 1950). Ayrca kr. A. W. Persson, Religi on of Greece in Prehistoric Times (Berkeley, 1950); M. Veruris ve J. Chadwick, Documents in Myceanean Greek (Cambridge, 1956); L. A. Stella, "La religione greca nei testi miceoet" (Nu men, 5, 1958, S. 18-57); S. Luria, "Vorgriechische Kulte" (Minos, 5, 1957, s, 41-52); M. Lejeune, "Prtres et prtresses dans les documents mycniens (Hommages Georges Dumzil, Brksel, 1960, s, 129-139); R F, Willens, Cretan Cults and Festivals (New York, 1962); R van Efienterre, "Politique et Religion dans la Crte minoenne" (Revue historique, 229, 1963, s, 1-18), KtiLsal maaralar hakknda, bkz. dipnot 42 ve P. Faute, "Splologie Cretoise et huma nisme" (Bulletin de l'Association Guillaume Bud, 1958, s. 27-50); ayn yazar, Fonction des ca vernes crtoises (Paris, 1964), erginlenme yeri olarak Skoteino maaras hakknda s. 162 vd. Labirent ve erginlenme ilevi hakknda, bkz. W. A Matthews, Mazes and Labyrinths A GeneralAccouoJ" their History and Development (Londra, 1922); W. F.Jackson Knight, Cumaean Gaies: A Reference of the Sixth Aeneid to the initiation Pattern (Oxford, 1936); K, Kernyi, Labyrinth-Studien (Zrih, 1950); Oswald F. A. Menghin, "Labirinthe, Vuivenbilder und Figurenrapporte in der Alien und Neuen Welt. Beitrge zur Interpretation prhistorisches Felsgraphik" (Beitrage zur Alten Geschichte und deren Nachleben; Festschrift Franz Althrim, Ber lin, 1969,1, s. 1-13); Philippe Borgeaud, "The Open Entrance to the Closed Palace of the King: The Greek Labyrinth i n Context" (HR, 14. 1974, s. 1-27). Daha ileride klasik tapmaa dnecek yapy andran hibir rnek bulunmadn beinmekte yarar var. Tek kamusal tapnak ornegi Gournia'dakidin ama o da, Nilsscm'a gre, ev tapmndan tremitir. Tanmsal trdeki riteller bile saray avlulannda yaplyordu. 4 1 . plak tanralar hakknda, bkz. Picard, Rel. prhell , s. 48 vd, 111 vd; Nilsson, fl.g.y., s. 397 vd Bitkilerin bymesine ilikin kltler hakknda, kr. Persson. s, 25 vd; Picard, a.g.y., s 191 vd. Boann dinsel rol ve kutsal boa grelen konusunda, kr. Persson, s, 93 vd ve Picard'daki eletirel kaynaka, s. 199; buna eklenmesi gereken eser: J. W. Graham, The Palaces of Crete, s. 73 vd. Cifi azl balta hakknda, krs. Picard, s, 200-201, Flutchnson, Prehistoric Crete, s. 225 vd. Knossos rahip-kralmn mezan hakknda, kr, C E, Lehman-Haupl, "Das Tempel-Grab des Priesterknigs zu Knossos" (Kiio, 25, 1932, s. 175-176); Picard, a.g.y., s, 173. liagia Triada'daki lahit hakknda, bkz, R. Paribeni, "Il sarcofagio dipinto di Haghia Tri ada (Mouenii Aniichi publican per cura dlia reale Accademia dei Lineti, 19, s. 5-86, levha 1lii) ve J. Harrison, Themis (Cambridge, 1912,2, bask, 1927) iindeki rprodksiyonlar, sek l 3 1 - 3 8 , s . 159, 161-177; F. von Dhn, "Der Sarkophage aus H. Triads" (ARW, 12, 1909, s, 161-185); Nilsson, Minoan-Myceman religion, s. 426-443; Picard, n.gy., s. 107 vd, 168 vd.

174

MEGALVTLEI!, TA PINA K U R , TOKFNSH. MERKEZLER

42. Melen incesi dnemin yaplarnn sreklilii hakknda, bkz. Charles Picard, a,g.y., s. 201 vd, 221 vd; Nilsson, a,g.y., s. 4 4 7 vd; Huchiason, a.g.y s. 1 9 9 vd. "Genellikle, Minos panteonunun ve Miken dnemi ncesi doast varlklar dnyasnn ... az ok auucu bir uzantsna tank olunur" (Picard, s, 2 5 2 ) . Bu stn arkeolog, rnysiena tapnaklanndaki dzenlemelerin Helen ncesi Gint'te saptanan yerleimlerden tredigir gn na kard: "Orada parmaklklar, kapal giri blmleri, abata, ayta bulunur; Knossos'un srdalar tapnann hSlii yere gml duran hasr sepetleri Eleuss tapmaklarndak sepetlerin nclleridir: Tanabilir hale gelmi, ama yeri geldiinde iki tanrann da zerine ourabildii kutsal sandklat. Malia'da, halka biiminde geni bi hemos ve omn kurban ka seleri sarayn bir salonunun ta demesinin arasna, dorudan topran zerine yerletiril mitir: Bu "- dzenlemelerin yine Mala'daki prenslik ne kro polisi tide grlenlere tad benzerlie hakl olarak dikkat ekilmitir. Burada hem tarmla hem cenaze treniyle ilikili bir tapmn temel aralanyla; hem yaayanlan hem de lleri koruyan bir Yeryz Ana onu runa yaplan ve mistik nitelikte olduklar anlalan trenlerin kutsal nesneleriyle kar karyayz" (a.g.y., s. 142). Krj. S 97-99. P, Fauve Briamartis'i Skoetno'nun koruyucu tanras olarak kabul eder; bylelikle Parasceve'in kutlanmas gibi modem olgular da dahil olmak zere, orada saptanan tapm olgulanmn ne olduu anlalr" ("Spelologie crtoise el humansme," s, 4 0 ) . Briomartis hak knda, aynca bkz. VVilletts, defon Cults and FVI, S. 179 vd, Msr etkilen hakknda (psufefosiasia, "ruhun tartlmps," bedenlerin ksmen mumyalan mas, altn masklarn kabul vb), bkz. Picard, s. 2 2 8 vd, 2 7 9 vd. Alln masklann amac, l y, lmszlerin heykelleri gibi bozulmayan izgilere sahip doast bir varla dntr mekti; a.g.y., s. 262.

VI. BLM

HTTLERN V E KENANLILARIN DN

43. Anadolu Sembiyoz-U ve

Hitit B a d a t t r m a c t h

Anadolu'da M V I I .

b i n y l d a n Hristiyanln giriine kadar artc b i r dinsel s r e k l i l i k gze arp m a k t a d r . "Aslnda a t a l h y k ' t e V I . katmanda ( M 6000'e d o r u ) r n e k l e n bu l u n a n bir b o a n n s t n d e ayakta duran bir erkek tanry g s t e r e n biimsiz hey kellerle H i t i t d n e m i n i n frtna tanrs tasvirleri ve Roma lejyonerlerinin tapt lupiter Dolichenus heykelleri a r a s n d a k i sreklilie getirilebilecek gerek bir

aklama yoktur, ayn ey a t a l h y u k ' n leoparl tanras, H i t i t l e r i n tanra Hepat' ve klasik an Kybele'si iin de geerlidir."
1

Bu sreklilik, en a z n d a n k s m e n , artc b i r dinsel b a d a t r m a a l k yetene i n i n sonucudur. Modern tarih y a z m n d a Hititler diye ifade edilen Hint-Avrupa k m e s i n e ait kavim, M O I I . binyl boyunca Anadolu'ya egemen o l d u (Eski Kral lk, M 1740-1460 ve imparatorluk, y. M 1460-1200), A r i d i l i n i k o n u a n i galciler Hanilere -Anadolu'nun d i l i bilinen en eski halk boyun edirerek b i r k l t r e l sembiyoz sreci balattlar ve b u sre o n l a r n siyasi o l u u m l a r ykl d k t a n ok sonralara kadar s r d , Hititler Anadolu'ya girdikten ksa bir sre son ra Babil uygarlnn etkisine girmeye baladlar. Daha s o n r a l a r , zellikle impa ratorluk d n e m i n d e , Mezopotamya ve Suriye'nin kuzey b l g e l e r i n d e yaayan ve Hmt-Avrupa k m e s i n d e n olmayan H u n i l e r i n k l t r n n b y k b l m n z m s e d e r . S o n u t a H i t i t l e r i n panteonunda Smer-Akkad k k e n l i tanrlarla, Anadolu ve H u r r i tanrlar yan y a n a d r . Bugne dek renilen H i t i t mit ve r i t e i l e r i n i n o u n u n Hatti veya H u r r i dinsel gelenekleri iinde k o u t l a n , hatta modelleri var dr, Bu b t n iindeki en n e m s i z k s m Hint-Avrupa m i r a s n n o l u t u r d u u or taya k m a k t a d r . Yine de, k a y n a k l a n n n ayrklna karn, H i t i t d e h a s n n ya ratmlar - n c e l i k l e de dinsel sanat a l a n n d a - z g n l k t e n yoksun deildir T a n r l a r , kendilerinden yaylan dehete d r c ve kl gle ayrt edili y o r l a r d ( k r . "gz kamatrc tanrsal parlaklk," rndammu, 20). Panteon ge niti, ama baz tanrlar h a k k n d a isimleri d n d a hibir ey b i l m i y o r u z . Her b y k kent b i r tanrnn ana i k a m e t g h y d ve b u t a n r n n etrafnda k u k u s u z baka Maunce Vieyra, "Les reltgiorTs de l'Anatolie anticme," Ristore des reigfors, c. I , s. 258. 176

HITITLGN VI: KENANLILARIN DN

tanrsal kiilikler de vard. Antikag Yakndou'sunun her yerinde o l d u u g i b i , tanrlar tapmaklarda "oturuyorlard," rahipler ve mezleri o n l a r y k a m a k , giy dirmek, beslemek, danslar ve m z i k l e elendirmekle grevliydi. Zaman zaman tanrlar t a p n a k l a r n d a n ayrlp yolculuk ediyorlard; tanrlara baz b a v u r u l a r n s o n u s u z kalmas, o srada kentte b u l u n m a m a l a r y l a aklanyordu. Panteon, b a n d a ilk iftin yer ald b y k bir aile olarak alglanyordu; bu i l k ift, H i t i t l k e s i n i n k o r u y u c u l a r y d : frtna tanrs ve b i r U l u Tanra. Frtna t a n n s daha ok H u r r i dilindeki ismiyle, T e u p diye b i l m i y o r d u , biz de bu s n yeleyeceiz. Einin ad ise, H u r r i dilinde Hepat't. Kutsal hayvanlar boa ve Hepat iin aslan (veya panter)- tarihoncesinden beri var olan sreklilii d o r u l u yor (kr. 13). En m e h u r U l u Tanra, Arinna kentinin (Hatti dilinde Vurusema) " g n e " tanras adyla biliniyordu. Aslnda b u tanra "lkenin kraliesi, gk ve yerin kraliesi, Hat lkesinin kral ve kralielerinin koruyucusu," vb d i ye yceltildigine gre, ayn Ana Tanra'nn b i r epifanisi o l m a l y d .
2

Herhalde

"gn ele t irme," Arinna'nm tanras b t n H i t i t krallnn koruyucusu oldu u n d a kendisine gsterilen saygy temsil ediyordu. Babil'in "Itar" deogram, Hititlerde, Anadolulu isimlerini b i l m e d i i m i z ok sayda yerel tanray ifade etmek zere kullanlmt. H u r r i dilinde Itar'm ad anka i d i . Ama ak ve sava tanras olan Babilli I t a r i n Anadolu'da b i l i n d i i n i de dikkate almak gerekir; dolaysyla baz r n e k l e r d e bir Anadolu-Babil senteziyle karlayoruz. T e u p ' u n olu g n e tanr, tpk ama g i b i , hakkn ve adaletin koruyucusu olarak g r l y o r d u . Yine T e u p ' u n olu olan Telepinu da halk ara snda en az o n u n kadar seviliyordu. Bu konudaki mite biraz ileride dneceiz. Dinsel hayata gelince, kaynaklar bize yalnzca resmi t a p m h a k k n d a b i l g i vermektedir. Metinleri k o r u n m u dualar kraliyet ailelerine aittir. Baka bir deyi le, halk inanlarn ve rituellerini bilmiyoruz. Bununla birlikte bereket tanrala rna ve frtna tanrsna d e n r o l konusunda k u k u y a yer yoktur. Mevsimlik

bayramlar, zellikle de Yeni Yl bayram (ptrui), A r i d i l i k o n u a n fatihleri tem sil eden kral tarafndan k u t l a n y o r d u ; ama lkede benzer trenler neolitik adan beri y a p l y o r d u .

Gzel bir duada. Kralie Pudhepa, Aramalm tanrasn Kepat'la zdeletrr (kr. A Goetze'nin evirisi, ANI, s. 393). Ama bu yndeki tek tanklk budur; rimellerde ve sungu listelerinde iki tannann isimleri birbirleri ard sra saylr Bu da Hitit hkmdar larnn egemenliinde Ana Tanra'nn iki mehur epifanisinin kazand nemle ak lanabilir. 177

l>INSt-L NANLAR V[; DSL'NCTLLi; TAHHI - 1

Kara biy kanunlara! y a s a k l a n m a , sulular idam ediliyordu. Bu d u r u m , ba z arkaik uygulamalarn halk evreleri iinde nasl olaanst b i r un y a p t m dolayl yoldan d o r u l a m a k t a d r . r n e i n b u g n e kadar kefedilmi metinlerin n e m l i b i r b l m ak b y n n ak bir b i i m d e ve ok yaygn olarak uyguland m kantlyor; ak b u y u zellikle a r n d r m a ve k t l n uzaklatrlmas ritellennden o l u u y o r d u . Kraln hatr saylr bir dinsel saygnl ve rol vard. H k m d a r l k bir t a n n vergisiydi. "Frtna tanrs ve G n e - T a n r lkeyi ve evimi bana, krala emanet et tiler. .., T a n r l a r bana, krala i y a a m a m iin] o k yl verdiler. Bu yllarn
3

snr

y o k . " Kral b y k b i r tanr tarafndan "sevilir," (Bununla birlikte Hitilerde, Me zopotamya t r varsaymsal bir "tanr soyundan geli" b u l g u l a n m a m t r ) Kraln zenginlii, refah b t n halknkiyle zdeti. H k m d a r tanrlarn yeryzndeki

naibiydi; dier yandan tanrlar panteonu n n d e de halk temsil ediyordu. Kraln k u t s a n m a s trenini betimleyen hibir metin b u l u n a m a m t r ; ama h k m d a r n zeytinyana b u l a n d g , srtna zel b i r giysi geirildii ve ta g i y d r i l dgi bilinmektedir; en sonunda da kendisine bir kraliyet ismi veriliyordu. H

k m d a r ayn zamanda b y k rahipti ve tek bana ya da kralieyle birlikte y l n en n e m l i b a y r a m l a r n kutluyordu. Krallar ldkten sonra t an n l a t i n l i y o r d u . Bir k r a l n l m n d e n sz edilirken, "tann o l d u u " s y l e n i y o r d u . Heykeli tapna a yerletiriliyor ve tahttaki h k m d a r l a r ona sungular tayordu. Baz metinlere gre, kral hayattayken, tanrlam atalarnn tecellisi olarak kabul ediliyordu.''

44. " K a y b o l a n T a n r " " H i t i t "

dinsel dncesinin z g n l zellikle baz

n e m l i mitlerin yeniden y o r u m l a n m d a aa kar. Bunlarn en kayda deerle rinden b i r i n i n izlei "kaybolan t a n n " d r . Bu m i t i n en bilinen versiyonunun kah r a m a n Telepinu'dur. Baka metinler bu rol o n u n babasna, frtna tanrsna, g ne t a n n s n a veya bazt tanralara verir. M i t i n arka plan - t p k Telepinu ismi g i b i - Hatti kkenlidir. H i t i t metinleri eitli ritellerle balantl olarak kaleme alnmtr; b a k a b i r deyile m i t i n ezbere o k u n m a s t a p m iinde ok n e m l i b i r rol oynuyordu.

Yeni bir saray yapm iin dzenlenen rimel, ev. Goetze, ANET, s. 735. O, R. Gutney, "Hittie kingship," s, 115. Birok rnekte Hitit diline evrilmi veya uyarlanm Hatt ya da Huni mitlerinin sz konusu olduunu belirtmek iin trnak toyduk. 178

lli TLIRtN

VL KKNANUIJUIIN D M

Anlatrm balang b l m b u l u n a m a d iin, Telepinu'nun niye "kaybolma


fi

ya" karar verdiini bilmiyoruz. Belki de b u n u n nedeni nsanlardan rahatsz olma syd. Ama k a y b o l m a s n n s o n u l a r hemen hissedildi. Ocaklardaki ateler s n d , tanrlar ve insanlar kendilerini "bitkin" hissettiler; k o y u n kuzusunu ve inek dana sn y z s t brakt; "arpa ve b u d a y bitmez oldu," hayvanlar ve insanlar iftlemedi, otlaklar ve su kaynaklan kurudu (Kutsal Kase r o m a n l a n n n tantt m e hur " m a h v o l m u lke" m i t o l o j i k motifinin i l k edebi versiyonu belki de budur). O zaman G n e - T a n r , Telepinu'yu aramalan iin ulaklar g n d e r d i - n c e k a n a l , sonra bizzat frtna t a n r s - ama b i r s o n u alnamad. Sonunda Ana Tanra ary g n d e r d i ; an b i r korulukta uyuyan tanry buldu ve onu sokarak u y a n d r d . f keden lgna d n e n Telepinu lkede yle fetlere yol at d, tannlar k o r k t u ve onu sakinletirmek iin b y y e b a v u r d u l a r . Telepinu trenler ve s i h i r l i szlerle f k e d e n ve " k t l k " t e n a r n d r l d . Yatan Telepinu sonunda t a n r l a n n arasna
7

geri d n d ve hayat yeniden ritmine kavutu. Telepinu, "fkelenince" "gizlenen," yani evredeki d n y a d a n kaybolan b i r tan rdr. D n e m s e l olarak len ve ditilen b i t k i t a n n l a n snfna ait deildir. Yine de "kaybolmas" k o z m i k hayatn b t n d z e y l e r i n d e ayn ykc sonulara, felaketle re yol a m a k t a d r . Zaten "kaybolma" ve "epifani," yeraltna ini ve y e r y z n e ge r i d n a n l a m n a da gelmektedir (kr. Dionysos, 122). Ama Telepinu'yu b i t k i t a n r l a n n d a n ayran, o n u n ar tarafndan " b u l u n m a s " ve " c a n l a n d m l m a s ' m n du r u m u daha da ktletirmesidr: T a n n ancak a n n d r m a ritelleriyle y a t t n l a b i hr. Telepinu'nun kendine zg nitelii, b t n lkeyi ykma u r a t m a tehlikesi ta yan eytani "fke"sidir. Bir bereket t a n n s m n kendi yaratmna, hayatn b t n b i i m l e r i n e kar kaprisli ve akld kzgnl sz konusudur. Tanrlarn b u e likili karakterine ilikin benzer anlaylara baka yerlerde de r a s t l a n m a k t a d r ; bunlar zellikle Hinduizmde gelitirilecektir (kr. iva, Kali). Telepinu'nun rol n n frtna ve g n e t a n n l a r y l a baz t a n n a l a r a da - y a n i k o z m i k hayatn eitli kesimlerini y n e t e n tannlara- verilmi olmas, b u m i t i n b i t k i l e r i n b y m e sre-

u evirileri kullanyoruz: A. Goetze, AWFT, 126-128; Gterbock, Mythologies of (he An cient World, s. 144 vd ve Vieyra, Les Religions d Proche-Orient antique, s. 532 vd. Aynca kr. Theodore Gaster, Thespis, s 302-309 Trkesi iin bkz. Thespis, Eski Yaktndcgu'da Ritei, Mil ve Drama, ev. Mehmet H Doan, Kabala, 2O0|. Benzer yattrma rimelleri rahip tarafndan yaplr; bkz Gaster'm evirdii metin, Thespis, s. 3H-312, 179

DNSEL INANI.AE VE IJUNCLER TARH - 1

cinden daha k a r m a k hr dramaya g n d e r m e yaptn kantlamaktadr; gerekten dc b u mit, yaratln kendi yaratclar taralndan yok edilmesinin anlalmaz g i zemini y a n s t m a k t a d r .

45. E j d e r h a y Y e n m e k Yeni Yl b a y r a m n d a (purctJi), frtna tanrs le ejderha (illuyankaf arasndaki sava anlatan mit, ritel tarznda s y l e n i r d i . lk karla

mada frtna tanrs yenilebilir ve d i e r tanrlara kendisine y a r d m etmeleri iin yakanr. Tanra nara bir ziyafet hazrlar ve ejderhay davet eder. n c e d e n b i r l m l n n , H u p a i y a ' n m y a r d m n istemitir, Hupaiya, tanrann kendisiyle

yatmas kouluyla, b u n u kabul eder; tanra da raz olur. Ejderha o kadar oburca yer ve ier k i , yeniden deliine inemez ve H u p a i y a onu bir iple balar. O zaman frtna t a n n s ortaya kar ve karlkl d v m e d e n ejderhay l d r r . M i t i n bu versiyonu peri m a s a l l a r n d a i y i bilinen bir olayla sona erer: Hupaiya nara'nn evinde oturmaya balar, ama kendisi yokken pencereden b a k m a m a s konusunda onu uyaran tanray dinlemez. Karsyla o c u k l a r m g r r ve Inara'yp y a l v a r p , evine gidebilmesi iin kendisini b r a k m a s n ister. Metnin gen ama H u p a i y a ' n m l d r l d tahmin edilmektedir. i k i n c i versiyon b u noktay akla k a v u t u r u r : Ejderha frtna tanrsn yene rek o n u n kalbini ve gzlerini alr. O zaman tann yoksul bir a d a m n kzyla evle nir ve ondan bir olu olur. Bu ocuk b y d n d e ejderhann kzyla evlenmeye karar verir. Babas tarafndan eitilen gen adam einin evine girer girmez, frt na tanrsnn kalbini ve gzlerini isteyip b u n l a r ele geirir. "Glerine" yeniden kavuan frtna t a n r s , ejderhayla "deniz kenannda" yeniden karlar ve onu yenmeyi baarr. Ama olu e j d e r h a n n kzyla evlenirken ejderhaya bal kalmaya ant imitir ve b a b a s n d a n kendisini de s a b r a k m a m a s n ister. "O zaman frtna t a n n s hem ejderhay hem de k e n d i ' o l u n u l d r d . "
9

kalan k a y p t r ,

Bir tann ile ejderha a r a s n d a k i d v i y i bilinen bir mitsel-ritel izlegi olu turur. T a n n n n nce yenilip sakat kalmasyla i l g i l i k o u t l u k l a r , Zeus ile dev

Typhon'un kavgasnda da bulunur: Typhon, Zeus'un el ve ayak tendonlanm kes meyi baarr, onu omzuna alr ve Kilikya'da bir maaraya tar Typhon, tendon-

lar b i r ay postunun iine saklar, ama Hermes ve Aigyptos sonunda bunlar bu-

Tam karl "ejderha," "ylan" olan llluyanka ayn zamanda bir zel isimdir. " ev. Goetze, ANET, s, 125-126; Vieyra, Laba, Les digiosdu Prode-Oriet iinde s. 526 vd. 180

M U T L E R N VI: KENANLIIJVKIN HN

Kr. Zeus yeniden g c n kazanr ve devi yere serer. lnmas bilinen bir motiftir. Ama Hitit

10

Yaamsal bir o r g a n n a ejderha, birok

versiyon u n d a k i

kozmogoni mitinde veya d n y a egemenlii iin verilen kavgalarda rastlanan deh et uyandrc t r d e n bir canavar deildir (kr. Tiamat, Leviathan, Typlon v b ) . Folklorik y k l e r d e k i ejderhalar ayrt eden baz izgiler onda grlmeye balan mtr bile: llluyanka n m akl kttr ve ok o b u r d u r . " n c e yenilgiye urayan frtna tanrs (baka yerlerde de d o r u l a n a n bir izlek) sonunda kendi k a h r a m a n l sayesinde deil, bir insann (Hupaiya'm veya

i u m i bir k a d n d a n yapt erkek evladn) yardmyla zaferi kazanr. Geri her i k i versiyonda da bu insan kiilii n c e d e n tanrsal kkenli b i r gle d o n a t l m tr; Tanra n a r a ' n t n sevgilisi veya frtna tanrsnn o l u d u r . Her i k i r n e k t e de, farkl nedenlerle de olsa, y a r d m c insan, kendisini aa y u k a r t a n r l a m a n s t n g tarafndan yok edilir. Hupaiya n m , lnara'yla b i r kez yattktan sonra, aile sinin y a n n a , yani insan toplumuna geri d n p onlarla yaamaya h a k k yoktur; n k tanrlk halini paylat in b u n u dier insanlara da aktarabilir. Bu ksmi "folklorikletirme"ye karn, tlluyanka m i t i merkezi b i r rol oynu yordu: Yeni Yl b a y r a m k a p s a m n d a rite b i i m i n d e s y l e n i y o r d u . Baz metinler i k i kart grup arasnda yaplan ve Babil'deki akitu trenlerine benzeyen, ritel bir kavgadan sz etmektedir.
12

Marduk'un Tiamat a kar m c a d e l e s i n i anlatan mitte

ok ak olan kozmogoniyle ilgili anlam burada yerini dnya e g e m e n l i i iin re kabete brakr ( k r . Zeus-Typhon). Zaferi tanrnn kazanmas l k e n i n i s t i k r a r n ve refahn salar. Mitte, "folklorikleme" s r e c i n d e n n c e , "ejderhann saltana t n n hayatn k a y n a k l a n n tehlikeye d r e n "kaotik" bir d n e m olarak sunuldu u varsaylabilir (jejderha "potansiyelli" ve karanl o l d u u kadar, k u r a k l , kurallann askya a l n m a s n ve l m de simgeler).'
1

4 6 . K u m a r b i ve E g e m e n l i k H u r r i - H i t i t "teogonisi," yani b a r o l n d e " T a n r 13

10

Apollodons, Btbhotheca, 1,6, 3. Bkz. Gaster tarafndan evnlen merin (KUB XVII 95, III 9-17), a.g.y., s 267 vd. Aynca kr. O. R. Gumey, The Hittites, s, 155. Bir baka metin tanrlar meclisi tarafndan "yazglann belirlenmesinden sz eder; k, Gumey, a.g.y., s 152; ayn yazar, "Hiltte Kings hip," S, 107 vd. H u n i metlennin y. M 1300e doru gerekletirilmi Hitite evirileri sz konusudur. Hurri teogoni bilgileri daha eski Smer ve Kuzey Suriye gelenekleriyle olan badatrnacl gsterir.
181

" Bkz, Gaser, Tfespis, s. 259-260.


12

1 3

nlNbiiL INANIAR VE DNCELER T A R H I

larn Babas" Kumarbi'nin yer ald mitler zinciri srad b i r ilginlie sahiptir, i l k b l m - " G k y z Krall"- ilk tanrlarn art arda gelilerini aklar. Balan gta A3lu krald ve tanrlarn en n e m l i s i olan Anu ona secde edip hizmet edi y o r d u . Ama dokuz yl sonra A n u ona saldrd ve yendi. O zaman Alal yeraltna snd ve yeni h k m d a r n hizmetkr Kumarbi oldu. Dokuz yl sonra bu kez Kumarbi Anu'ya saldrd. A n u g k y z n e d o r u uarak k a m a y a balad, ama Ku marbi onu takip etti, ayaklanndan yakalad ve " k a m " m s r d k t a n sonra yere frlatt." Kumarbi g l y o r ve kazand baardan dolay seviniyordu; ama A n u , onu hamile braktn syledi. Kumarbi aznda kalan paray t k r d , ama AnuYun erkekliinin b i r b l m bedenine girmiti ve Kumarbi tanrya hamile k a l d . Metnin d e v a m n d a ciddi b o l u k l a r vardr; ama Anu'nun " o c u k l a r " m n , en bata da frtna tanrs T e u p ' u n Kumarb'yle savap onu tahtndan i n d i r d i k l e r i tahmin edilmektedir. Sonraki b o l m , "UllikumiTii'nin arks," Kumarbi'nin Teup'a kaptrd

krall yeniden ele g e i r m e k iin harcad a b a l a n a n l a t m a k t a d r . T e u p ' u yene bilecek bir rakip yaratabilmek iin tohumlaryla b i r kayay dller. Bu b i r l e m e n i n r n , insan b i i m i n d e tatan bir yaratk, U l l i k u m m i olur. Denizden yar ya rya dar km bedeniyle yeri ve g tayan dev Upelluri'nin (Atlas'n Hurriterdeki benzeri) omzuna yerletirilen U l l i k u m m i yle b i r hzla b y r k i ba ge erer. O zaman T e u p denize ynelir ve dev kayayla a r p r , ama y e n i l i r . Metinde b y k b o l u k l a r vardr, bununla birlikte olaylar dizisini yeniden olu turmak m m k n d r . U l l i k u m m i butun insanl yok etme tehditleri savurur ve telalanan tanrlar t o p l a n p Ea'ya b a v u r m a y a karar verirler. Ea n c e Enlil'e, son ra da Upeluri'ye gider ve t a t a n bir devin T e u p ' u l d r m e y e karar verdiini du yup d u y m a d k l a r n sorar E n l i l ' m cevabn k a y p o l d u u iin bilmiyoruz. Upel-

l u r i ise ok nemli s o n u l a r olacak bir ayrnt aktanr. "Yer ile gk benim zeri me ykseltildiinde ben hibir ey b i l m i y o r d u m . Yer ile gk b i r bakla a y r l d nda da ben hibir ey b i l m i y o r d u m . imdi sa o m z u m aryor, ama b u tannn m k i m o l d u u n u b i l m i y o r u m . " O zaman Ea "eski t a n r l a r d a n "babalann ve de delerin eski depolarn a m a l a n " m ve onlann g k l e yeri birbirinden ayrd b a getirmelerini ister. U l l i k u n m i ' n i n ayaklan kesilip sakat braklr; ama dev

kaya hla babas K u m a r b i ' n i n g k y z kralln kendisine miras braktn s y -

14

lk evirmenler szcn "dizler" olarak evrilmesini nermilerdir. Her iki terim de erkek reme organ iin kullanlan daha yumuak iiadelerdir. 182

HU T L E R N VE KEN ANLI LAW N IMN

leyerek v n m e k t e d i r , Sonunda T e u p tarafndan yere serilir. Bu mit b i r o k a d a n o k dikkate deerdir. ncelikle ierdii baz arkaik e ler gze a r p m a k t a d r : Kumarbi'nin tahtndan indirdii tanrnn cinsel o r g a n n yutarak kendi kendini dllemesi; bir tanrnn bir kaya ktlesiyle cinsel b i r l e m e ye girmesi ve b u n u n sonucunda insan yapl tatan b i r canavar domas; b u dev kaya ile H u r r i Atlas' Upelluri a r a s n d a k i ilikiler, Birinci b l m , i l k t a n r l a r n ayrt edici zellii olan Kumarbi'nin ift cins iye tliliine b i r g n d e r m e olarak yo rumlanabilir ( k r . r n e i n Tiamat, Zurvan). Bu durumda egemenlii geri dnl mez b i r b i i m d e ele geiren T e u p bir gok tanrsyla (Anu) erdi bir tanrsal var ln o l u d u r . " Bir k a y a n n i n s a n s t bir varlk tarafndan d l l e n m e s i n e gelince, benzer b i r mite Frigya'da da rastlanmaktadr: Papas (= Zeus), Agdos a d n d a b i r ta dller ve b u ta hermafrodt bir canavar olan Agditis'i d o u r u r . Ama t a n r l a r Agditis'i idi edip, tanra Kybele'ye d n t r r l e r (Pausanias, V l l , 17:10-12), Tatan insanlann d o u u n u anlatan mitler o k daha yaygndr: Bunlara Anado lu'dan Uzakdou'ya ve Poliezya'ya kadar r a s t l a n r Herhalde i l k insanlann top raktan gelileri h a k k n d a k i m i t izlegi sz konusudur; b u izlege gre i l k insanlar bir u l u toprak tanras tarafndan d o u r u l m u t u r . Baz t a u n l a r n ( r n e i n M i t h ra) da, her sabah daglann zerinde parlayan g n e gibi b i r kayadan kt d n l r . Ama b u m i t izlei b i r g n e tezahrne indirgenemez.
10

Petra genit-

r\x"m {dourgan ta), talarda ikin o l d u u varsaylan mucizevi erdemlerle b i r arada, Yeryz Ana n n kutsalln g l e n d i r d i i sylenebilir. Daha nce g r d m z gibi ( 34), kaya ktlesinin kutsall en o k "megalit" dinlerinde yceltil m i t i r . U l l i k u m m i ' n i n g tayan devin omzuna yerletirilmesi b i r rastlant deildir, n k dev ta da bir zolumna universofis^ olmaya h a z r l a n m a k t a d r . Bu nunla birlikte, megalit dinlerine zg b u motif, daha geni bir balam iine otur t u l m u t u r : Tanrsal egemenlik m i r a s iin verilen sava.

4 7 . T a n r K u a k l a r A r a s n d a k i a t m a l a r - H u r r i / H i t i t metni i l k kez evri-

'

Baz mitolojik paralara gre, Kumarbi'nin "iinde" bulunan tanrlarn onunla tartklan ve bedeninin hangi deliklerinden dan kabileceklerim renmek istedikleri anlalyor (kr, Guterbock, Mythologies aj the Ancient World, s, 157-158). Nitekim kayadan henz tkan Mithra once Gne'le dvr; zaferi kazanr ve Gne'in nlar saan kursunu alr. Ama ksa bir sre sonra iki tanr el skarak dnstluklanm kularlar.

1 6

Evrensel stun - n . 183

DNSEL I f ^ N L A R VT. MJNCl L ER TARH - I

lir evrilmez, bir yandan Byblosh Philon'un tantt biimiyle Fenike teogonisi, dier yandan da Hesiodos'un naklettii anlatyla olan benzerlikler gze a r p m t . Philon'a g r e ,
17

Ok egemen tanr E l u n ' d u (Yunancada Hypsistos, "En Yksek")

H u r r i / H i t i t mitolojisinde Alalu'ya denk d y o r d u . O n u n Bruth'la b i r l e m e s i n d e n Uranos (Anuya karlk gelir) ve Ge (Gaia) d n y a y a geldi. Bunlar da dort o u l d o u r d u l a r ; birincisi E (veya Kronos) Kumarbi'ye denk d m e k t e d i r . Uranos

eiyle ettii bir kavgann a r d n d a n kendi o l u n u yok etmeye alr, ama El rste kendine bir testere (veya mzrak?) dver, babasn kovup h k m d a r o l u r .
l e

So

nunda Baal ( d r d n c kua temsil eden b u tanr, T e u p ' u n ve Zeus'un karl d r ) egemenlii srad bir ekilde s a v a m a d a n ele geirir. Ugarit edebiyat kefedilme ey e kadar, Philon'un aktard bu sylencenin ger ekliinden k u k u duyuluyordu, Ama tanr kuaklarnn b i r b i r i n i izleyii Kenan mitolojisinde d o r u l a n m a k t a d r ( 49). Hesiodos'un (g 83) yalnzca - U r o n o s , Kronos ve Zeus tarafndan temsil e d i l e n - k u a k t a n sz etmesi, Philon (Sanchoniaton) versiyonunun geree u y g u n l u u n u bir kez daha d o r u l a m a k t a d r ; nk b u versiyonda Uranos'tan (= A n u ) nce Elyun'un (= Alalu) h k m s r d belir tilmektedir. T a n r s a l egemenlik m i t i n i n Fenike versiyonu H u r r i m i t i n d e n tre m i veya ondan ok etkilenmi olabilir, Hesiodos'a gelince, onun da Yunanis tan'da ya Fenikeliler araclyla ya da d o r u d a n Hititlerden renilmi ayn sy lenceyi k u l l a n d t a h m i n edilebilir. Bu m i t i n hem "zellemi" hem de badarnac niteliini vurgulamakta ya rar var ve b u d u r u m yalnzca Hurri/Hicit versiyonuyla da snrl k a l m y o r (bu versiyonda ok sayda S m e r - A k k a d unsuruna r a s t l a n y o r ) .
19

Ayn ekilde

Emtna

Eij'tede: 1) Bir dizi tanr kua, 2) "gen" tanrlarn "yallar'a kar sava ve 3) Marduk'un zaferi ve bylelikle h k m d a r l ele geirmesi yer alyor. Ama

Mezopotamya mitinde zaferin kazanld sava bir kozmogoniyle, daha d o r u bir ifadeyle insanlarn tanyaca biimiyle evrenin yaratlmasyla s o n u l a n y o r . Bu

Philon'un Fenihe Tarifti'ni baz paralan Eusebeios ve Porphyrios tarafndan korunmu ve akanlmtr. Philon kendisinin, "Troya savandan nce" yaam Fenikeli bilge Sanchonatonn yaztann zetlediini belirtmektedir. Kr Clemen, Die phniksche ReUgon, s. 28. El ancak 32 yl sonra Uranos'u idi etmeyi baanr. Hurri/Hitit ve Yunan mitlerinde birlik te gereklesen iki eylem, babann hadm edilmesi ve egemenliin ele geinlmesi burada birbirinden aynlmtr. Kr. tannlarAnu, Itar ve belki de Alalu nun isimleri; bir Babil listesinde Anu'nun atalar arasnda Afala diye bir tann saylmaktadr; Guterbock a.g.y., s, 160, 184

HITITLERIN VF. KENANL1LAGIN DN

mit, b i r tann ile bir e j d e r h a n n d v n , a r d n d a n da yere serilen rakibin para l a n m a s n ieren kozmogoniler dizisinin iine oturuyor. HesiodosYm Theogo-

ia'snda d r a m n banda kozmogoni b l m -Uranos'un idi edilmesiyle G n (Uranos) Yerden (Gaia) a y n l m a s - yer alr ve aslnda egemenlik savan ba latr. H u m / H i t i t mitinde da ayn durumla karlalr: Kozmogoni, y a n i G n Yerden ayrlmas uzun sre n c e , "eski tanrlar" anda gereklemitir. Ksacas, b i r b i r i n i izleyen tanr k u a k l a r n n evrensel egemenlii ele g e i r m e k iin yaptklar atmalar anlatan b t n mitler bir yandan zaferi kazanan en son tanrnn yceltilmi k o n u m u n u d o r u l a r k e n , d i e r yandan da d n y a n n mevcut yapsn ve insanln iinde b u l u n d u u d u r u m u aklar.

48. B i r K e n a n Panteonu:

U g a r i t M 3000'den ksa zaman n c e , Filistin'de

yeni bir uygarlk, eski t u n a uygarl ortaya kt: Bu uygarlk, i l k Sami yer leimine iaret eder. Kitab Mukaddes'te kullanlan nitelemeyle, onlara "Kenanllar" ad verilebilir, ama b u sonradan k o n m u b i r i s i m d i r .
20

galciler yerleikle-

ir, t a r m yapar, b i r kent uygarl gelitirirler. Blgeye yzyllar boyunca baka g m e n l e r de szar ve k o m u lkelerle, zellikle de Msr'la alveriler oalr. M 2200'e d o r u eski t u n uygarl yeni bir Sami h a l k n n , Amoritlerin ortaya kyla yklr. Yar-gebe savalar olan Amoritler d n e m d n e m tarmla u r a m a k l a birlikte, esas olarak o b a n d r . Bir uygarln b u ekilde sona erii ayn zamanda y e n i bir an da balangcdr. Suriye ve Filistin'in Amortiler (Smercede MAR.TU, Akkadada A m u r r u ) tarafndan istila edilmesi, ayn d n e m e d o r u Mezopotamya ve Msr'da g z l e m l e n e n daha geni bir hareketin parasdr. Bu ha reketi, kentlerin ve ekili t o p r a k l a r n zenginlii karsnda ararak ve b y l e n e rek Suriye lnden dalga dalga gelen ateli ve " v a h i "
11

gebelerin zincirleme

saldrlar o l u t u r m a k t a d r . Ama b u topraklan fethederken yerlilerin varolu b i i m i n i benimser ve uygarlarlar. Belli bir sre sonra o n i a n n soyundan gelenler, e k i l i t o p r a k l a r n s m r l a n n d a gebe hayat s r e n baka " b a r b a r l a r n silahl akn larna kar kendilerini savunmak zorunda kalacaklardr, israil oullar M I I . binyln son yzyllarnda Kenan'a girmeye balaynca ayn sre yinelenecektir.

M II, binym ortasndan nce metinlerde Kenan'dan sz edilmez: R. de Vaux, Histoire ardente d'Isral, c. 1, s. 58. M 111. binyil sonunun Mezopotamya edebi metinlerinde, MAR.TUar "buday tanmayan," "ne ev ne de kent bilen," "kaba dallar" olarak anlatlmaktadr. R. de Vaux tarafndan alntlanan metinler, a.g.y., s. 64. 185

HINSEI. NANLAR VI; DNCELER TARH II - I

Suriye-Filislin kylarnda gelien tarma dayal bereket tapmlaryla gebe o b a n l a r n gk ve yldz tanrlarnn egemenliindeki dinsel ideolojisi arasndaki

gerilim ve senbiyoz, I b r a n l e n n Kenan'a yerlemesiyle birlikte yeni bir y o u n l u a ulaacaktr. Birok kez sembiyozla s o n u l a n a n b u gerilimin m k e m m e l bir r nek konumuna ykselecei sylenebilir; n k kozmik dinselligin eski ve sayg deer geleneklerinin karsna yem bir dinsel deneyim t r burada, Filistin'de ortaya kmtr. 1929'a kadar Sunye-Kenan d i n i h a k k n d a k i bilgiler t s k i Ahit'ten, Fenike ya ztlarndan ve baz Yunan yazarlarndan (zellikle M O I . - I I , yzyllarda y a a m Bybloslu Philon, ama ayn zamanda M 11. yzyldan 5amosatal Lukianos ve M V, yzyldan Panopoloslu Nonnos) s a l a n y o r d u . Ama Eski A h i t putperestlie kar y r t l e n polemii yanstr; dier kaynaklar ise ya k o p u k kopuk ya da ge tarihlidir, 1929'dan beri Suriye'nin kuzey kysnda bir liman sitesi olan Ras

a m r a ' d a , eski Ugarit'te y r t l e n kazlarda ok sayda m i t o l o j i k metin ortaya k a r h m t r . Bunlar M X I V . - X I I . yzyllarda yazlm, fakat daha eski m i t o l o j i k dinsel kavramlar ieren metinlerdir. imdiye dek zlen ve evrilen belgeler Ugarit d i n i n i ve mitolojisini anlayabilmemiz iin h e n z yetersizdir. Tatsz b o luklar anlatlar b l m e k t e d i r ; s t u n l a r n ba ve son b l m l e r i paraland iin, m i t o l o j i k olay sralamas z e r i n d e bile g r birliine v a r l a m a m a k t a d r . Bu par al duruma k a r n , Ugarit edebiyat paha biilmez bir d e e r d e d i r . Yine de Ugarit dirimin hibir zaman btn Kenan'n dini olmadn hesaba katmak gerekir. Ugarit belgelerinin asl iigin y a n , belli b i r dinsel ideolojiden b i r d i e r i n e geiin aamalarn y a n s t m a l a r d r . El, panteonun n d e r i d i r . Ad Sami dilinde "tann" a n l a m n a gelmektedir, ama Bat Samilerinde kiilemi bir tanrdr. "Gl," "Boa," "Tanrlarn ve insanlarn b a b a s , "
21

Ona

"Kral," "Yllarn babas" gibi

isimler de verilir. "Aziz," "merhametli," "ok hilge"dir_ M X I V . yzyla an b i r dikilitan, z e r i n d e bir tahta o t u r m u , g r k e m l i , sakall, z e r i n d e uzun bir elbise bulunan ve tac boynuzlarla s s l e n m i bir adam olarak g s t e r i l m i t i r . kadar kozmogoniye ilikin hibir metin b u l u n a m a m t r .
3-1 23

Bugne

Bununla birlikte y l

dzlarn kutsal evlilik yoluyla yaratlmas, Kenan kozmogoni anlaylarn yans tan bir olgu diye yorumlanabilir. N i t e k i m 52 n u m a r a l m e t i n ("Kibar ve gzel

Ab, "baba" unvan en yaygn sfatlardan biridir; kr. ah adm, "nsanln babas;" bkz. M. H Pope, l in the Ugaritic Texts, s. 47 vd, F. A. Scbaelfer, The Cuneiform Texts of Ras Shumra-Ugant, Levha XXXI, s. 60, 62. Oysa k Bat Sami yaztlarnda El'e "Yerin Yaratcs" denir; bkz. Pope, WdM, c. I , s. 280.
186

HTITLURIN

VC KZ A LL M DN N NIA N

t a n r l a n n d o u u " ) i k i k a d n Aerat ve Anat', Sabah Yldzna ve A k a m Yld z n a hamile b r a k a n El'i betimler." Kendisi de "El tarafndan d o u r u r m u " Ae5

rat'a "Tanrlarn Anas" adi verilir (no. 51); Aerat y e t m i tanr d o u r u r . Baal d nda b t n tannlar, i l k ift olan e l - A e r a t i n s o y u n d a n d r . O n u gl bir tanr, "Yeryznn Efendisi" olarak tantan sfatlarna ve kur ban treni listelerinde a d n n hep bata yer a l m a s n a karn El, mitlerde fiziksel adan zayf, kararsz, ihtiyar, olacaklara boyun emi birisi gibi g r n r . Baz tanrlar ona k m s e y e r e k d a v r a n r . Baal de i k i eini, Aerat ve Anat' elinden alr. Demek k i yceltici sfatlarn daha nceki, El'in gerekten panteonun n d e r i o l d u u bir donemi yanstt sonucuna varmak gerekir. Yaratc ve evrenin i k t i d a r m elinde tutan eski bir t a n r n n yerini daha canl ve evrensel bereket alannda " u z m a n l a m " g e n b i r tanrnn almas sk rastlanan bir g r n g d r . Birok r nekte yaratc t a n n iies otiosus'a d n r ve y a r a t m n d a n giderek uzaklar. K i m i zaman yerini baka b i r t a n n n n almas, tann k u a k l a n veya o n a n n temsilcileri

arasndaki bir a t m a n n sonucudur. Ugarit mitolojisinin ana izlekleri yeniden oluturulabldig l d e , metinlerin bize Baal'n s t n konuma ykseliini anlat tklar sylenebilir. Ama zor ve hile yoluyla elde e d i l m i b i r ykseli sz konu sudur k i b u d u r u m eitli anlamlara ekilebilir. Baal, El'in oullar arasnda sayld halde (nk El b t n tanrlarn baba syd), "Dagan'm olu" ad verilen tek t a n n d r Ad "tahl tanesi" anlamna gelen
JS

Dagan'a M G I I I . binylda Yukar ve Orta Frat blgelerinde t a p l y o r d u .

Bununla

b i r l i k t e Baal'in balca kahraman o l d u u Ugarit m i t o l o j i k metinlerinde Dagan hibir r b l oynamaz, Baal ("Efendi") cins ismi onun kiisel ismi o l m u t u r . Ayrca b i r de zel ismi v a r d r : Haddu, yani Hadad. Ona "Bulutlann Svarisi," "Yerin Prensi, Efendisi" denir. Sfatlarndan b i r i "Gl," "Egemen" a n l a m n d a Alyan'dr. Bereketin kayna ve temel esidir; ama kz kardei ve ei Anat'n hem

Bu mit, her yedi yllk dngnn balangcnda yaplan bir rimelin ilk rneidir, bu da El'tn eski bir tarihte de toprak bereketinin yaratcs olarak grldn kantlar, daha sonra bu saygn ilev Baal'e geecektir; k. Cyrus H Gordon, "Canaante Mythology," s. 185 vd; Ulf Oldenburg, The Conflict between 0 and Baal in Cmwaniie Religion, s. 19 vd; Cross, Caaae Myth, s 21 vd Ayn blgelerde Anat ad da bulgulartmtr Dagan'm olu Baal'i Amortiler tantm olabilir; bu konuda bkz. Oldenburg, a.g.y., s. 151 vd. Bu durumda yerel bir "Baal"Hadad'a eklemlenmi olmas gerekir, nk eski Kenan dini, Samikrin bu mehur frtna ve dolaysyla bereket tanns olmakszn dnlemez. Aynca kr. Cross, Gaauite Myth and Hebrew Epic, S. 112 vd. 187

DNSEL NANLAK VF. DStlNCELEE TARH -1

ak, h e m sava tanras olmas gibi, ayn zamanda savadr da. O n l a r n yann daki
digeT

m i t o l o j i k kiiliklerin en n e m l i l e r i , "Prens Deniz, Naib Nehir" Yan

ve " l m , " Mot'tur; bunlar en st iktidar ele geirmek iin g e n tanryla rekabet ederler. Ugarit mitolojisinin b y k b i r b l m El ile Baal a r a s n d a k i atmaya ve Baai'in e g e m e n l i i n i dayatp s r d r m e k iin Yam ve Mot'la yapt d v l e r e ayrlmtr,

49, Baal E g e m e n l i i Ele Geiriyor ve Ejderhay Y e n i y o r o k ciddi hasar g r m bir metne g r e , " Baal ve reks Sapan D a ' n d a k i saraynda bulunan El'e b a s k n yapar ve onu smsk balayp yaralamay baarrlar. Anlalan y e r y z n e "bir ey" d e r , bu da "tanrlarn babas"nn idi edilmesi olarak yorumla nabilir. Bu varsaym, yalnzca egemenlik iin yaplan benzer atmalarda Uranos ve Hurri/Hitit tanrs Anu da idi edildikleri iin deil, El b i r daha asla stn k o n u m u n u yeniden ele geirmeyi denemedii iin de akla y a k n g z k m e k t e d i r . Hatta Baai'in Mot tarafndan ld rl d n r e n d i i n d e bile El bu ie kalk m a z / n k eski D o u d a byle bir sakatlk, k u r b a n egemenlik k a v g a s n n d
8

nda brakr. Zaten El'in gezegen-tannlan yaratarak erkekliini kantlad 56 n u m a r a l m e t i n d n d a , Ugarit belgeleri onu daha ok iktidarsz bir tann olarak gsterir. Bu da onun boynu eik ve kararsz tavrn ve Baai'in, karsn elinden ald olgusunu aklar. El'in elinden Sapan Da'ndaki tahtn alan Baal onu dnyann teki ucuna, "Nehirlerin kaynana, u u r u m l a r n dibine" s n m a k zorunda brakr, artk E l ' i n barna oras o l a c a k t r .
29

El szlanr ve y a k n l a n n d a n y a r d m dilenir. Onu i l k

duyan Yam olur ve ona gl bir iecek verir. El onu kutsar, ona yeni bir ad ve rir ve halefi olarak duyurur. Ayrca ona bir saray dikmeyi vaat eder, ama b u ara da Baal'i t a h t n d a n k o v m a s iin de onu kkrtr. Yam ile Baal arasndaki d v anlatan metinde baz b o l u k l a r n yaratt ko p u k l u k l a r vardr. imdi egemenlii Yam ele geirmi gibidir, El tanrlartr o-

Sz konusu olan, ilk kez C. Vitolleaud'mm yaynlad VI AB tabieudir; kr. Oldenburg evins, s. 185-186. Cassuto, Pope ve Oldenburg {s. 123), bu metnin Baalin saldns ve El'in tahtndan dyle ilikili olduu yorumunu yapmlardr. Aerat'a seslenir: "Oullarndan birini bana ver ki, onu kral yapaym" (Cyrus Gordon, Ugaritic Maual, 49:1:16-18; Oldenburg, a.g.y., s, 112). Da gksel bir simge olduuna gre, egemen bir tanrnn onu yitirmesi devrilmesi an lamna gelir. 188

HITITLKKIN VI; Ki->l AN ULARIN DN

uyla birlikle b i r dan z e r i n d e d i r ; tabii buras artk Sapan Da deildir, Baal, Yam'n b u l u n d u u konuma k i b i r iinde ykseldiini ve b u nedenle yok olacan aklayarak ona hakaret ettii iin, Yam habercilerini g n d e r i r ve Baal'in teslim olmasn ister. Tanrlar ylar ve Baal onlar azarlar: "Kaldrn balarnz tanrlar, k m e y i n dizlerinizin stne, ben de imdi Yam'm habercilerini k o r k u t a c a m ! "
30

Ama El habercileri kabul eder ve Baal'in onlarn klesi o l d u u n u ve Yam'a bir ha ra deyeceini aklar. Baal o l d u k a t e h d i t k r bir g r n m sergilemi olsa gerek k i , El habercilerin onu hi zorluk e k m e d e n yakalayabileceklerini de ekler. Ama b u arada A n a t i n da yardmyla Baal Yam'la kapmaya h a z r l a n m a k t a d r . (Bir ba ka tablete gre, Yam Baal'i tahtndan k o v m u ama Anat'a y e n i l m i t i r " ) . T a n r s a l demirci "Koar-ve-Hasis" ("Usa ve Kurnaz") ona i k i sihirli grz yapar; bunlann zelui k u l l a n a n n elinden bir ok gibi frlamalardr. Birinci grz Yam'n omzuna isabet eder, ama Yam devrilmez. kincisi tam alnna gelir ve "Prens Deniz" yere yapr Baal onu l d r r ve Tanra Athtart cesedi paralayp p a r a l a n deiik
3

yerlere d a t m a s n s y l e r . ' Yam hem "tanr" hem de "eytan" olarak tantlmaktadr. O, "El'in s e v d i i " o l u d u r ve bir t a n n olarak panteonun dier yelerine yapld gibi ona da adak lar sunulur. Dier yandan o bir su canavan, yedi bal bir ejderha, "Prens De niz," yeralt s u l a r n n temel esi ve epifanisidir. D v n m i t o l o j i k anlam ok y n l d r . Bir yandan mevsimler ve tarm imgelemine g r e , Baal'in kazanmas y a m u r u n denize ve yeralt sularna kar kazand zaferi simgeler; evrensel ku ral temsil eden y a m u r ritmi, denizin ve felaketlere yol aan su b a s k n l a r n n kaotik ve ksr b y k l n n yerini alr, Baal'in zaferiyle birlikte mevsimlerin d zenine ve istikranna duyulan g v e n ste kar. Dier yandan su ejderhasna k a r verilen kavga g e n bir t a n r n n a m p i y o n ve dolaysyla panteonun yeni egemeni

G. R. Driver, Canaanite Myfis and Legends, s. 79 (Metin III B:25). Aynca bkz. Les Religions du Proche-Oi'iiitt antique, s. 386; Cross, a.g.y., s. 114 vd. "El'in gzdesi Yam' ezmedim mi? Byk tann Nahar' yok etmedim mi? Tannin'in ( Ej derha) burnuna halkay takmadm m? Ben onun burnuna halkay taktm! engel ylan, yedi kafal Gl Yarat yok ettim!" (Oldenburg evirisi, s. 198; k. ANET, s. 137), Bu metin Yam'n Baal karsnda kazand ilk zafere gnderme yapyor, bunu Yam'n u rad bozgun izliyor (burada Anat sayesinde); bu da iyi bilinen bir mitolojik izlee denk dyor: Ylan trnden bir canavar karsnda ianrmn nce yenilmesi, sonra bunun rvannda zaferi kazanmas, Gordon, Uganic Manual, 68: 28-31, ev. Caquot ve Sznycer, (cd. Labat) les Religions du Pracle-Orie antique iinde, s, 389. 189

1 IN S E L L N A K C U R V E D U S N L E R TARHT -1 . 1

olarak ykseliini yanstr. Son olarak b u b l m n satr aralarnda i l k d o a n ev ladn (Yam), babasn (El) idi edip tahtndan indiren gaspdan ald da seilebilir.
33

intikam

Bu tr dvler r n e k o l u t u r u r , yani sonsuza dek yinelenebilirler. Bu neden le Yam, Baal tarafndan " l d r l m " olmasna karn, metinlerde yine k a r m z a kacaktr. Zaten b u tr bir "dngsel varolua" sahip olan tek tann deildir. leride greceimiz gibi, Baal ve M o t da benzer b i r varlk b i i m i n i paylamakta drlar.

50. Baal'in S a r a y Ejderhaya kar kazand zaferi kutlamak iin, Anat, Baal onuruna bir len verir. Daha sonra tanra sarayn kaplarn kapar ve cinnet ge irerek muhafzlar, askerleri, yallar l d r m e y e koyulur; dizlerine kadar y k selen k a n n iinde beline k r h a n l a n n kafalarn ve ellerini t a k m a k t a d r . Bu b l m anlamldr."
11

Koutlar Msr'da ve zellikle de H i n t tanra Durga mitolojisi ve


35

ikonografisinde b u l u n m a k t a d r .

Kan d k m e ve yamyamlk, arkaik bereket tanr

alarnn ayrt edici nitelikleridir. Bu adan baklnca, Anat m i t i D o u Akde niz'den Ganj vadisine kadar uzanan eski tarm uygarlnn ortak u n s u r l a r iinde snflandrlabilir. Bir baka b l m d e Anat z babasn, El i san ve sakaln kan iinde b r a k m a k l a tehdit etmektedir (metin 'nCV.Oldenburg, s. 26). Baal'in cansz bedenini b u l d u u n d a Anat bir yandan d v n m e y e , dger yandan l n n "etini baksz yemeye ve k a n n b a r d a k s z imeye" b a l a d
5 6

Anat'a bu kaba ve kan iici

tavr y z n d e n - b a k a ak ve sava tanralar iin de sz konusu o l d u u gibi erkek sfatlan da atfedilir ve hatta ift cinsiyetli olarak kabul edilirdi. Metin, yeni bir b o l u u n a r d n d a n , Baal'in Anat'a hediyeler y k l e n m i haber ciler g n d e r d i i n i anlatyor, Baal bu savatan tiksindiini b i l d i r i y o r , Anat'n si lahlarn b r a k m a s n ; barn ve tarlalara bereketin gelmesi iin adaklarda bulun-

Bu motiE hakknda, bkz Oldenburg, a.g.j., s, 130 vd.


M

Kan hayatn oz olarak kabul edildii iin, bu katliamn Suriye'nin ge biten ya2 mev siminin ksrlndan >c mevsimin bereketine geii amalayan bir riel olarak grlebilecei nerisi geirilmiur; kr. Gray, The Legacy f Canaan, s. 36. Metin Caquot ve Sznycer iaraSmdan evrilmitir, s. 393-394. Bize kadar ulaan Msr miti ank ilkel evresinde deildir: bkz. 26. Marvin Pope'un da Czennde durduu, Durga ile kurulan yaknlk (kr. son olarak MdW, c. 1, 5. 239), daha nce Walter Dostal tarafndan da gndeme getirilmiti, "Ein Beitrag," s. 74 vd, Virolleaud tarafndan yaynlanan metin, "Un nouvel pisode du mythe ugaririque de Baal," s. 132 vd; kr. Albright, Yahweh and the Cods ojCanaan, s. 131 vd. 190

i 5

3 0

HITITUIRIN V E K E M A N L A R I N DN

m a s n istiyor.

T a n r l a r n ve insanlarn y a m u r u n yaklatn anlayabilmeleri

iin yldrm ve g k g r l t s n yaratacan bildiriyor. Anat ona b u t l e r i n i tutaca konusunda g v e n c e veriyor. Bununla birlikte h k m d a r olmasna karn Baal'in ne saray ne de tapna vardr. H a l b u k i dier tanrlar bunlara sahiptir. Baka bir deyile, Baal egemenli ini ilan edebilecek kadar g r k e m l i b i r t a p n a k t a n yoksundur. Bir dizi b o l m sa rayn y a p m n anlatr. Terslikler eksik olmaz. Gerekten de Baal E' tahttan i n d i r m i t i r geri, ama saray yapabilmek iin yine de o n u n iznine m u h t a t r : Dava sn s a v u n m a s iin Aerat' g n d e r i r ve "Tanrlarn anas," Baal'n artk " y a m u r b o l l u u verecek" ve "sesini bulutlara katacak" o l m a s n ver. El b o y u n eger ve Baal, Koar-ve-Hasis'i sarayn yapmakla g r e v l e n d i r i r . Balangta Baal, Y a m i n ieri girebilecei korkusuyla, konutuna pencere yaplmasn istemez. Sonunda b u n u da kabul eder.
37

T a n r n n ejderha k a r s n d a k i zaferinden sonra b i r tapmak-saray

dikilmesi

o n u n s t n konuma y k s e l m e s i n i n ifadesidir. Tanrlar T i a m a t ' n yenilgiye ura m a s n d a n ve d n y a n n yaratlmasndan sonra, Marduk onuruna t a p m a k - s a r a y i n a ederler ( k r . 21). Ama Baal mitinde de kozmogoniye likin b u simgesellie r a s t l a n m a k t a d r . Tapmak-saray bir imago mimdi o l d u u iin, onun y a p m b i r an lamda kozmogoniye denk d m e k t e d i r . Aslnda su "kaos"u karsnda zafer kaza narak, y a m u r l a n n r i t m i n i d z e n l e y e r e k Baal b u g n k ekliyle d n y a y "olutu rur.

5 1 . Baal M o t ' l a K a r l a y o r : l m ve Hayata D n Saray tamamlannca Baal Mot'la, "lm"le karlamaya hazrlanr. Mot o k ilgin bir tanrdr. O da haliyle El'in o l u d u r ve yeraltnda h k m srer; ama l m n Yakndou'da b i l i nen tek kiiletirilme r n e i n i (bu ayn zamanda b i r t a n r l a t r l m a d r ) temsil

eder. Baal "tanrlar yalanabilsin ve insanlarn, topraklann kala balklarnn k a m doyabilsin" diye artk yalnzca kendinin insanlarn ve t a n r l a r n kral o l d u u n u

Pencereler bulutlatn arasndaki aklklar simgeleyebilir; Baal yamurlan bu aklklar dan gnderiyordu. Ugari'eki tapnann damnda bir pencere vard, yle ki yamur suyu bir dikilia zerinde tasvir edilmi tannnn yzne dyordu; kr, Schaeffer, t.g.y., s. 6, Levha XXXII, Resim 2. Ama bu smgesellk ve kubbelerdeki pencere aklklar daha karmak konulardr; kr. A. K. Coomaraswamy, "The Symbolism of the Dome." Loren R. Fisher, "El tr yarat"tan farkl bulduu "Baal tr yarat'lan sz eder; krs. "Creation at Ugarit," s. 320 vd. 191

DNSEL NANLAR V E DNCELER TAK HI - I

bildirmek zere Mot'a haberciler g n d e r i r .

Baal habercilenne d n y a n n snrla

rn g s t e r e n i k i daa d o r u y n e l m e l e r i n i , onlar k a l d r p yerin altna inmeleri n i emreder. Mot'u plerle kapl bir alanda, a m u r u n iine b a t m tahtnda otu r u r k e n b u l a c a k l a r d r . Ama fazla y a k l a m a m a l a r gerekir, yoksa M a t o n l a r dev

gibi azna alp yutar. Baal, kavurucu scaklarn neden o l d u u l m l e r d e n de M o t ' u n sorumlu o l d u u n u u n u t m a m a l a r n ekler, M o t , Baal'n y a n n a gelmesini bildirerek habercileri geri g n d e r i r ; n k , d i ye aklar, Baal Yam' l d r d ; i m d i yeraltna inme sras ona geldi.'
10

Bu haber Mot,

Baal'in g v e n i m yitirmesine yeter. Haberci!eriyle u n u iletir: "Selam ey

El'in olu, ben senin k l e n i m , hep sana aitim." o k sevinen Mot, Baal'in yeral tna indiinde g c n y i t i r i p yok olacan aklar. Oullarn ve rzgar, bulut, y a m u r kortejini de yanna almasn emreder ve Baal buna da boyun eer. Ama yeraltna inmeden n c e , hi d o u r m a m gen bir inekle iftleir ve b i r olu olur. Baal kendi giysisini oluna giydirir ve onu El'e emanet eder. En b y k teh like a n n d a Baal'in ilk b i i m i n e , kozmik boa haline d n d sylenebilir, ayn zamanda yeryzne bir daha d n e m e m e olasln da hesaba katarak halefini de gvenceye almaktadr. Baal'in. nasl l d n , d v t e m y e n i l d i i m , yoksa Mot'un d e h e t verici varlnn m onu yere sermeye yettiini bilmiyoruz. Ugarit m i t i n i n ilgin y a n , g e n frtna ve bereket tanrs ve panteonun en son n d e r i olan Baal'in yeraltna nip, orada Tammuz ve d i e r b i t k i tanrlar gibi l m e s i d i r . H i b i r b a k a "BaalHadad," ne Mezopotamya'da taplan Adad ne de H u r r i tanrs T e u p benzer b i r son yaamamtr. (Ama daha ge b i r tarihte M a r d u k da her yl "daa kapatld iin yok oluyordu"). Bu yeraltna inite Baal'e tamamlayc b i r o k yeni saygnlk y k l e m e istei seziliyor: Su kaosuna kar zafer kazanan ve dolaysyla evrene egemen olan, hatta kozmogoniyi salayan a m p i y o n ; frtna ve tarm bereketi tan rs (Dagan'm, "tahl tanesi'hin olu o l d u u n u hatrlatalm); ama ayn zamanda egemenliini b t n dnyaya (dolaysyla yeraltna da) yaymaya kararl b i r hkmdar-tann. Her ne olursa olsun bu son giriimin a r d n d a n El ile Baal a r a s n d a k i ilikiler deiir. Ayrca kozmik yap ve r i t i m l e r de gncel biimlerine kavuurlar. Metin yeni b i r b o l u u n a r d n d a n tekrar baladnda, i k i haberci El'e Baal'in cesedim b u l d u k l a r n bildirirler. El yere oturur, giysilerini paralar, barn dver ve y3 5

Gordon, UfanUc Mctuol, Vll. 50 2", Driver, Gaauitt Myllts aitti Lcgetls, 5. 101 Gordo, a.g.y., 67.1: 1-8, ev. Oldenbtrg, a.g.y., s. 133. 192

H1TITLER1N VE

KENAN Ut ARN DN

zn yrtar; ksacas Ugar'te uyguland ekliyle yas

ritelini
41

ilan eder. "Baal

ld!" diye haykrr, "nsan kalabalklar ne olacak i m d i ? "

El birden h n c n d a n

ve i n t i k a m isteinden k u r t u l m u gibidir. Gerek b i r evren egemeni tanr g i b i d a v r a n m a k t a d r ; Baal'in l m y l e evrensel h a y a t n tehlikeye girdiini fark etmek tedir. El, e i n d e n Baal'in yerine oullarndan b i r i n i kral ilan etmesini ister. Ae rat " k o r k u n " A t h a r i seer, ama o tahta ktnda onu igal edebilecek kadar b y k olmadn anlar ve kral olamayacan kabul eder. Bu arada Anat cesedi aramaya gider. Cesedi b u l d u u n d a onu omzuna alr ve kuzeye ynelir. Cesedi g m n c e , hatr saylr miktarda davar kurban ederek ce naze l e n i n i hazrlar. Bir sre sonra Anat Mot'la karlar. Onu tutar ve "bir b akla keser; kalbura atp alkalar; atete kzartr; d e i r m e n d e tr; tarlalara eker ve kular onu yer."' Mot'a bir demet tahl gibi davranan Anat b i r t r cina
2

yet riteli gerekletirmektedir. Bu l m turu genellikle b i t k i tanrlarna ve ruh larna z g d r .


43

M o t ' u n daha sonra yemden hayata d n m e s i n i n nedeninin b u ta

rmsal t r d e k i cinayet olup olmad da sorulabilir. Ne olursa olsun, Mot'un l d r l m e s i Baal'in yazgsyla ilikisiz deildir. E l d n d e Baal'm yaadn ve " g k t e n ya yadn ve sel yataklarndan bal akt n" g r r (bunlar Kitab Mukaddes'teki imgeleri hatrlatyor, kr. fiezekiel

3 2 ; H ; E y b 20;17). Katla katla gler ve oturup dinleneceini aklar; nk "anl Baal y a a m a k t a d r , Yeryznn Prensi v a r d r . "
44

Ama nasl k i Yam hayata

geri d n m s e , M o t da yedi yl sonra yeniden belirir ve Anat'n kendisine yaptk larndan, ayrca Baal'in egemenlii elinden a l m a s n d a n y a k n r . ki rakip yeniden kavgaya balar. Kaprlar, yabani k z l e r gibi birbirlerine tos v u r u p tepik atar lar, ylanlar gibi birbirlerini srrlar; sonunda Baal stte Mot altta yere yuvarla nrlar. Ama g n e tanras apa Mot'a El'in uyarsn aktanr ve d o v u s r d r mesinin bir faydas olmadn syler. Mot da buna boyun eer ve Baal'in ege menliini tanr. Ancak k s m e n anlalabilen birka baka b l m n a r d n d a n Anat, Baal'in ebediyen Kral olaca ve " k z n sesi ceylan sesine, a h i n i n sesi de sere

DriveT, ag.y., s. 109; Caquot ve Sznycer, Relgios iu Proche-Orient, (ed. Labat), iinde, 5. 424-25. Driver, s. 111; Caquot ve Sznycer, a g.y., s. 430. Mot'un bir "hasat ruhu" olarak grlmesi gerektii de nerilmitir, ama onun "lm"e ili kin zgilen fazla belirgindir; yeraltnda veya lde oturmakta ve dokunduu her ey ykma uramaktadr. Driver, a.g.y., s. 113. 193

DINSEL

A A VE D N E E T RH -1 NNLR C L R A

sesine b e n z e d i i zaman" bir bar a balataca haberini alr.

52. K e n a n D i n s e l B a k Baz yazarlar b u m i t i

bitki b y m e

srecindeki

l m ve her yl yeniden beliri olarak yorumlayabileceklerini sandlar. Ama Su riye ve Filistin'de yaz mevsimi bitkisel hayatn " l m " n e yol amaz; tam tersine yaz, meyve mevsimidir. iftiyi korkutan kavurucu scak deil, uzun s r e n ku raklktr. Demek k i M o t ' u n zaferinin Eski Ahit'te de y a n k l a n g r l e n yedi yllk kuraklk d n g s n e denk d m e s i daha akla yakn g r n m e k t e d i r (Tekvin 4 1 ; Sa muel 24:12 v d )
w

Ama m i t i n ilgi alan, b i t k i b y m e

ritmiyle

olas ilikilerinin dna taar.

Aslnda b u d o k u n a k l ve k i m i zaman grkemli olaylar bize tanrsal v a r o l u u n z g ! bir b i i m i n i gsterirler; bu yle bir varolma tarzdr k i , yenilgiyi ve

" l m " , g m l e r e k (Baal) veya paralanarak (Mot) "yok olmay," sonra az ok d n e m s e l bir b i i m d e "yeniden ortaya \k"lar\ ierir. H e m k o p u k k o p u k hem de d n g s e l b i r b i i m d e s r e n b u varolu t r b i t k i b y m e s i d n g s n yne ten tanrlarn hallerini hatrlatr. Bununla b i r l i k t e , hayatn olumsuz y n l e r i n i , kart ritimlerin birleik sistemi iinde birletirmeyi hedefleyen yeni b i r dinsel

yaratm soz konusudur. Son tahlilde, b t n yenilgileri ve zaferleriyle birlikte, Baal'in kavgalan ona

gk ve yer z e r i n d e k i egemenliini salar; ama Yam denizde h k m s r m e y e de vam eder ve M o t da yeraltndaki ller diyarnn efendisi olarak kalr. M i t l e r Ba al'in nceliini ve buradan hareketle evreni ve insan toplumunu y n e t e n kuralla n n ve hayatn srekliliini ortaya k o y m a k t a d r . Yam ve Mot'un temsil ettii

"olumsuz ynler" de varlk gerekelerini b u olguda bulurlar. Mot'un El'in olu olmas ve zellikle de Baal'in onu yok etmeyi b a a r a m a m a s , l m n "kurallara uygunlugu"nu g s t e r m e k t e d i r : Son tahlilde l m h a y a t n onsuz olmaz koulu dur" Baal ile Yam arasndaki d v anlatan m i t herhalde Yeni Yl b a y r a m n d a ve

Driver, s. 119. Kr. Cyrus Gordon, "Canaanite Mythology," s, 184, 195 vd; M. Pope, H/iM, c. 1, s. 262 264. Gcn, insanlann hayata duyduklan gzleri kapal aktan alan bir baka byk lm tannsna, Mara'ya yalnzca Budhist mitolojide rastlanr. Ama doal olarak Upaniadlar sonras dnemin Hint bak asna gore, hayat-cinsellik-lm-hayata geri dn dn gs kurtulu yolundaki en byk engeli oluturmaktadr (bkz. bu kitabn ikinci cildi). 194

MTITLEKN

VE KENAN L1LA1UN

DN

Baal-Mot amasn anlatan da hasat mnasebetiyle t r e n b i i m i n d e s y l e n i y o r du; ama b u g n e dek bilinen hibir metinde b u olgulara d e i n i l m e m e k t e d i r . Ayn ekilde t a p m i i n d e n e m l i bir rol oynad bilinen k r a l n da b u mitsel-ritel se n a r y o l a r n d a Baal'i temsil ettii varsaylabilir; ama b u g r h e n z t a r t m a l d r . Kurbanlar tanrlara sunulan besinler olarak kabul ediliyordu. Kurban sistemi Es k i Ahit'teki sisteme benzer g r n m e k t e d i r : Kurban yaklmasn, "bar" veya "ruh birlii" k u r b a n veya adan ve kefaret k u r b a n n ieriyordu. Rahiplere verilen ad, khnm, Ibranicedekiyle (hohen) aynyd. Rahiplerin yan sra rahibelerden (ferine) ve " k u t s a n m " kiilerden (kadeUm) de sz edilmektedir. (Kitab Mukaddesle b u terim kutsal fahielii ifade eder, ama Ugarit metinleri

hibir benzer anlam behrtmezler). Son olarak da k h i n rahipler veya peygamber lerden sz edilir. Tapmaklarda sunaklar vard ve tanrlarn tasvirleri ya da tannsal simgelerle sslenmilerdi. T a p m , kanl kurban trenlerinin d n d a , d a n s l a r ve ileriki tarihlerde peygamberleri fkelendirecek orji t r eitli jestleri de ie riyordu. Ama belgelerdeki b o l u k l a r n Kenan dinsel y a a m h a k k n d a ancak yak

lak tahminlerde b u l u n m a m z a izin verdiini unutmamak gerek. Elimizde hibir dua bulunmuyor. Hayatn tanrsal bir ba olarak kabul edildiini ama n s a n n y a r a n h m i t i h a k k n d a hibir bilgimiz yok. Bu t r b i r dinsel bak yalnzca Kenan'a ait deildi. Ama buradaki b a k n n e m i ve a n l a m , Kenan'a giren Israiloullarnn insan k a r m a k b i r t a p m etkinlii ne s r k l e y e n ve orji t r ardklarna k a r n ycelikten yoksun olmayan b y l e b i r evrensel kutsallk tryle k a r l a m a ! a n nedeniyle, sonradan artt. Hayatn kutsallna i n a n srailliler tarafndan da paylaldna g r e , hemen b i r sorun g n d e m e geliyordu: Byle bir i n a n Kenan dinsel ideolojisiyle b t n l e t i r i l m e d e n nasl k o r u n a c a k t ? Kenan dinsel ideolojisi, g r d m z gibi, b t n h a y a t n sim gesi, balca t a n n Baal'in aralkl ve d n g s e l v a r o l u tarz etrafnda o d a k l a n m zel b i r teoloji gerekli klyordu. A m a Yahve b u v a r o l u b i i m i n i p a y l a m y o r d u (zaten E l de b u hali p a y l a m y o r d u , ama baka k k d r c deiimler geir m i t i ) . Aynca Yahve t a p m de belli sayda kurban ieriyor, ama Yahve t a p m davranlarnn kendisini snrlamasna izin vermiyordu: M m i n i n itaat ve g v e n araclyla isel d n m yaamasn istiyordu ( 114), ileride greceimiz gibi ( 60), srailliler b i r o k Kenan dinsel unsurunu biliyoruz,

z m s e d i l e r . "Ama b u etkilenmelerin kendisi a t m a n n b i r y n y d : Baal kendi silahlaryla yeniliyordu. Btn yabanc g r u p l a r n , hatta H u n i l e r ve daha sonra Filistinliler gibi Sami olmayanlarn bile Kenan'a geldikten ok ksa bir sre sonra

195

DNSEL A A VE D N E E T RH -1 NNLR C L R A
kendi dinleri h a k k n d a k i her eyi u n u t t u k l a r dikkate alnrsa, Yahve ile Baal ara s n d a k i b u m c a d e l e n i n bu kadar uzun b i r s r e devam etmesi ve b i r o k uzlama ya ve sadakatsizlie k a r n Yahveciligin zaferiyle sona ermesi, insanlk a s n d a n olaanst b i r s r e olarak deerlendirilecektir."
411

R. de Vaux, Hislaire ancienne 'hrai, c. I , s. 147-148. 196

E L E T R E L KAYNAKA

43. Hititlerin tarihi ve kltr zerine, kr. A Goetze, Kieasien {2. bask, 1957), O. R Gurney, The Hittites (Harmondsworth, 1952; 2. bask, 1954; son bask, 1972). Huniler hakknda, krs. E, A. Speiser, "The Hurnan Participation in the Civilisation of Mesopotamia, Syria and Palestine" (Cahiers d'Histoire Mondiale, I . 1953, s 311-327); F Im para ti, i Hurri ti (Floransa, 1964); R. de Vaux, "Les Hurrttes de l'histoire et les Hontes de la Bible" (Revue Biblique, 74, s. 481-503). Hitit v yazs metnlen ve bunlann 1956'e kadar yaymlanm evinleri iin, bkz, E. La roche, "Catalogue des textes hittites," Revue Hittite et Asifliiique, XIV, 1.956, s. 33-38; 69 116; XV, 1957, s. 30-89; XVI, 1958, s. 18-64 En nemli metinler A Goetze (ANET, s, 120-128, 201-211, 346-364, 393-404), H. Gterbock, E, Laroche, H Otten, M. Vieyra ve dier yazarlar tarafndan evrildi; bu evirilenn kaynakas iin: Gumey, a.g.y., s. 224. En son Franszca evin Maunce Vieyra'ninkidir: Les Religions du Proche-Orient iinde (1970), s. 525-566. Hitit dininin genel anlatmlan iinde, u almalan sayalm: R. Dussaud, "La religion des Hittites et des Hountes," E. Dhorme ve R. Dussaud (d.), La religion de Babylome iinde, s. 333-353, H. Gterbock, "Hittite Religion," Forgoiien Religions iinde, V. Ferm (ed.) (New York, 1950), s. 81-109; ayn yazar, "Hittite Mythology," S. N. Kramer (d.), Mythologie s of theAncient WorW iinde (1961), s. 141-179; H. Otten, "Die Religionen des Alten Kleinasien," Harufituch der Orientalistik Bd. VIII, 1964, s 92-116, Maunce Vieyra, "La religion de l'Anatolie antique," Histoire des Religions iinde, l , s, 258-306, Giuseppe Furlani'nin La Religione degli Ritim (Bologna, 1936) adl kitab, yazar (Gterbock'un vard hkme gre, "Hitt. Rel.," s. 109) yalnzca o dnemde saylar az olan Hitit metni evirilerine ulaabilmi olsa da, hala yararldr. Aynca bkz. E. Laroche, Recherches su'- les noms des dieux hittites (Paris, 1947); ayn yazar, "Tessub, Hebat et leur tour," fouinai of Cuneiform Studies, I I , 1948, s. 113-136, ayn yazar, "Le panthon de Yaztlikaya," ayn dergi, VI, 1952, s. 115-123. Hitit tannlannm ve mitlerinin zet bir anlatm iin, kr. Einar von Schuler, WtiM, 1, s. 172-176 (tanrlar ve tanralar), 196-201 (gne tannlan), 208-213 (frtna tanrlar) Kraln dinsel rol hakknda, bkz. O. R Gumey, "Hittite Kingship," S. H. Hooke (ed.), Myth, RtuaJ and Kingship iinde, (Oxford, 1958), s. 105-121. Riteller hakknda, bkz. B. Schwanz, "The Hittite and Luwian Ritual of Zarpiya of Kizzuwatna,"JA05, 58, 1938, s, 334-353; M . Vieyra, "Rues de purification hittites," RHR, 119, 1939, s. 121-153; H. Otten, Heihilische Totenri ttle (Berlin, 1958). Yeni Yl bayram (purulli)
hakknda, bkz. Volkert Haas, Der Kult von Nenk: Ein Betrag zur hethitischen Religiongeschichte

(Roma, 1970), s. 43 vd. Orduya, bir bozgunun ardndan yaplan arnma riteli arkaikliyle dikkat eker, bir in sann, bir tekenin, kk bir kpein ve bir domuz yavrusunun kurban edilmesini ierir. Bu kurbanlar ikiye kesilir ve ordu bu yanm paralarn arasndan geer. Kr O. Masson, "A pro197

DNSEL NANLAR VE DNCELER T A R H - i

pos d'un rimel hittite pour la lustration d'une arme," RUR, 137, 1950, s. 5-25; Gumey, The Hittites, s. 151. Yahve'nin brahim'le anlama yaparken istedii kurbanla benzerlie dik kat ekilmitir (Tekvin 15:9-18). Kurbanlann iki yans arasndan rituel geie birok halkta rastlanmaktadr; bkz Frazet, Folklore m the Old Testament (Londra, 1919), 1, s. 393-425; aynca kr. T Gaster, Myth, Legndand Custom in the Old Testament (New York, 1969), kay naka ekleri iin s. 363 vd. Bu kaynakaya u almalarn da eklenmesi gerekir; ] , Hennin ger, "Was bedeutet die rituelle Teilung eines Tieres in zwei Hlften?" Biblica 34, 1953, s. 344 353; Ad. E. Jensen, "Beziehungen zwischen dem Alten Testament und der nilotischen Kul tur in Afrika," S. Diamond (ed.). Culture m Histoy iinde, (New York, 1960), s. 449-466. Dua hakknda, bkz. O. R. Gurney, Hittite Prayers (1940) ve E. Laroche'un belirlemeleri, "La prire hittite: vocabulaire et typologie" (Annuaire, Ecole Pratique des Hautes Etudes, V. Section, c. LXX11, 1964-65, s. 3-29). 44. H. Otten, Die Ueherliejningerc es Telepinu-Myihtis (Mt), d. Vorderasiatiscfvaegyptistfien Gese lisch a/i, 46,1, Leipzig, 1943) adl eserinde mitin eitli versiyonlarm zmlemitir. Kar latrmal yorum iin, T. Gaster, Thespis (gzden geirilmi ikinci bask, New York, 1961), s, 295 vd. Aynca bkz, Gtiterbock'un zmlemesi: "Gedanken ber das "Werden des Gottes Telipinu," Festschrift Johannes Friedrich (Heidelberg, 1959), s, 207-211; ayn yazar, "Hittite Mythology," s. 144-148. Ba kahramann frnna tanrs olduu versiyona gre, byk gne tanns "bin tann"y lene davet eder, ama yiyip imelerine karn, tannlann ne alklan ne de susuzluktan ge er. lk habercilerin urad baarszln ardndan, frtna tannsnn babas kendi babasn aramaya gider ve "tohumtenn ryp, her eyin kmmas"na yol aacak bir gnah kimin ilediini sorar. Byk baba cevap venr: "Senin dnda kimse gnah ilemedi!" (Gterbock, "Hittite Mythology," s. 145-146). Gaster, Teiepm'ya ve bereket tanrlarna ilikin mitsel-ritel senaryoanndaki birok or tak unsuru ortaya kard; kr, Thespis, s. 304 vd, 45. Uluyanka hakknda, bkz. son olarak kan, A Goetze, Kleinasien, s, 139 vd ve E, V, Schuler, WdM, 1, s 177-178. Miti nakleden metnin banda yle bir giri vardr "Nerik (kentinin) frtna tannsnn kutsal adam (= rahibi) Kellasin szleri yledir: Aadakiler, gn frtna tanrsnn puruUi bayramnda sylenmesi gerekenlerdir: Szlen sylemenin zaman geldiinde (yan bayramn kutlanaca anda): 'lke gelisin ve zenginlesin, lke korunsun ve eer lke geliir ve zen ginleirse, puruili bayram kutlanr' " (ev. M. Vteyra, "Les religions d'Anatolte," s. 288; kr. Goetze, ANET, s. 125). Karlatrmal yorum iin, Gaster, Thespis, s. 256 vd. 46. Kumarbi hakknda, bkz. H. G. Gterbock. "The Hittite version of the Human Kumarbi Myths: Oriental Forerunners of Hestod," American/ouma I of Archaeology, 52, 1948,s. 123198

HITITLERIN VE KENAN ULARN DINI

124; ayn yazar, "Hittite Mythology," s. 155-172, H . Otten, Mythen vom Coite Kumarbi (Ber lin, 1950); P. Meriggi, "I miti dt Kumarbi, il Kronos Humco," Athenaeum, zel say 31 (Pavia, 1953), s. 101-115; C. Scott Littleton, "The 'Kingship m Heaven' Theme" Caan Puhvel (ed.). Myth and Law Among the ldo-Europeans, Univ. of California Press, 1970, s. 83-121). s, 93 100. Ullikummi hakknda, bkz. H. G. Gterbock, The Sting of Ulhhummi (New Haven, 1952). H . Baumann, Das doppelte Geschlecht (Berlin, 1955) adl zengin ama kark kitabnda, megalit gelenekler, ift cinsiyetlilik ve gkle yerin ayrlmasna ilikin kozmogoni izlei arasn daki ilikileri doru grmtr. Topraktan doan insanlar miti hakknda, kr. Dinler Tarihim Giri, s. 239'daki kaynak a. Bu izlege zellikle de Kafkasya'da ok bol rastlanmaktadr; kr. A von Lowts of Menar, "Nordkaukasische Steingeburtsagen," AKW, XIII, 1901, s. 509-524. Tanrsal varlklann bir petra genetrc'ten (= Glu Tanna= matrix mudO douunu nakleden mitler hakknda, kr, R. Eisler, Weltmantel und Himmelszelt (Mnih, 1910), 11. s. 411, 727 vd; M. Eliade, Forgerons et Alcfu'mistt, s. 44 vd, 191.

47, Byblos'lu Philon'un Historian tes Phoinifees I Fenike Tnhi] adl eserinin dine ilikin par alan Carl Clemen tarafndan evrildi ve yorumland; Dre phnikische Religion narh Philo von Byfclos (Leipzig, 1939), W. G. Lambert'in yaymlad ve evirdii bir iviyazs metni be tanr kuann birbirlerini kanl bir biimde izlemesini betimler; oullar babalann ve annelerini ldrr, anneleri ve kz kardeleriyle evlenir ve srayla egemenlii gaspederler. Bu metinde Hesodos'un Theogon/a'syla baz benzerlikler fark edilmitir; kr. W. G. Lambert ve P. Walcot, "A New Babylonian Theogony and Hesiod." Kadmos, 4, 1965, s, 64-72; aynca bkz. C. Scott Littleton, a.g.y,, s. 112-114. Stig Wikander tann kuaklanyla ilgili Hitit ve Yunan mitlerinin iran'daki bir koutunu gn na kartmtr. Kaynak yakn tarihlidir (Firdevs'nn 976'ya doru yazd ehname), ama kahramanlar-Cemid, Dahhak, Feridun-mitolojik Yiraa, Azi, Dahka, Thrataona ki iliklerinin bir anlamda "tarihsellelirilmi" versiyonlarn sunmaktadr. Sonu olarak "tanrsal egemenlik" miti Hint-Avrupa geleneinin btnleyici bir paras olarak kabul edilebilir. (Kr. Sig Wikander, "Histoire des Ouranides," Cahiers du Sud, 36, 1952, s. 8-17). Ama dier HintAvrupa halklannda bu mit bulgulanmam$tr Scott Littleton, Babil anlatlann (Etiuinii FIi ve Lambert'in evirdii para) tann kuaklanyla ilgili btn mitlerin son kayna olarak grme eilimindedir; kr, "The 'Kingship in Heaven' Theme," s, 109 vd.

48. Filistin'in erken tun andan sonraki tarihi hakknda, bkz. P. Garelfi, Le Proche-Ori ent Astaliifue les origines aux invasions les Peuples de ht Mer, Paris, 1969, s. 45 vd; B. Mazar, "The Middle Bronze Age m Palestine" (Israel Exploration Journal iinde [Kuds], 18, 1968, s. 65-97); R de Vaux, Histoire ancienne d'Isral, des origines 1 'installotion en Canaan, Paris, 1971, s, 61-121 (mkemmel kaynakalar). Amoritler hakknda, bkz. S. Moscati, ! predecessor! d'israele. Sindi sulle pi antiche genti se-

199

DNSEL NANLAR VE DNCELER T A R H -1

mitiche in Siria e Palestina (Rema, 1956); I. J. Gelb, T h e Early History of the West Semitic Pe oples," journal of Cuneiform Studies, 15,1961, s. 27-47; K. M. Kenyan, Amontes aid Canaanites, Londra, I960; R. de Vaux, a.g.y , s. 64 vd. Tel Hariri'de (eski Mari) yaplan kazlarda, Akkadanm "eski Bakl" lehesinde yazlm binlerce tablet gun na karlmtr. Bu tabletler baz tannlann, ncelikle de Ana, Daar, Addu'nun isimlerini vermektedir. Ama mitolojik metinler bulunamad iin, temel dinsel inanlar ve kavramlan bilemiyoruz. Amuttu kavmine ismini veren taun olan Araum, "(topra ilemek iin) dizlerini bk meyi bilmeyen, e yiyen, hayat boyunca bir evi olmayan ve ldkten sonra gmlmeyen bir adamdr;" metni alntlayan R. de Vaux, s. 64, Sonraki binyl boyunca. Roma mpara torluundan in'e kadar byk kent uygarlklan iin tehlike oluturan "barbarlar" (Cer menler, Avadar, Hunlar, Mogollar, Taatlar) hakknda benzer niteleme kalplar kullanlacak tr. Bu Amoritlerin, Kitab Mukaddes'te soz edilen Amoritler ile hibir ilikisi olmadn be lirtelim. "Kitab Mukaddes, Filistin'in srail ncesi dnemindeki nfusunun bir blm iin Amurru adm kullanmtr" (de Vaux, s 68). Kenan uygarl ve dini hakknda, bkz. j . Gray, TJe Ciinauiies, Londra, 1964; ayn ya zar. The Legacy ojCanaan (2. bask, Leiden, 1965); Margaret S. Drawer, Ugarit (= Cambridge Ancient History, c. 11, bol. 21, b; 1968; mkemmel kaynakalar); R. de Vaux, a.g y-, s. 123 vd; Marvin H. Pope ve Wolfgang Rolling, "Die Mythologie der Ugariter und Phnizier," WdM iinde, 1, s 219-312; O Eisseldt, "Kanaanisch-ugaritische Religion," Handbudl tr Orienta listik iinde, VIII, 1, Leiden, 1964, s. 76-91; A. Jirku, Der Myhus der Kanaaner, Bonn, 1966; ] . C de Moor, "The Semitic Pantheon of Ugarit" (Ugaril-Forsciiungen iinde, 11, 1970, s. 167 228); H. Gese (H. Gese, Maria Hofner, K. Rudolph, Die Religion Altsynens, Altrabiens und der Mandaer iinde, Stuttgart, 1970), s. 1-23,2; F. M. Cross, Canaantte Mytk and Hebrew Epic (Cambridge, Mass., 1973). 195'e kadar baslan Ugarit metinleri C H . Gordon taralndan evnmyazi olarak yaym
land: Ugaritic Text-book, Roma, 1965; kr. ayn yazar, Ugaritc Literature. A Comprehensive

Translation 0/ (he Poems and Prose lexis, Roma, 1949; ayn yazar, "Canaanite Mythology," S N. Kramer (ed.). Mythologies of the Ancient World iinde, s. 183-215, Bavurulan dier eviri ler: H. L. Ginsberg, "Ugaritic Myths, Epics and Legends," ANFT, s, 129-155; G. R. Driver, Ca naanite Myths and Legends, Edinburgh, 1956; A. Jirku, Kanaandische Mythen und Epen aus Ras Schamra-Ugarit, Gttersloh, 1962; A. Caquot ve M. Sznycer, "Textes Ougaritiques" (R. Labat (ed ), Les Religions du Proche Orient. Textes et traductions sacrsfeobyion/ens,oiigaritiques, hitti tes iinde, Paris, 1970, s. 350-458). Ugarit dini ve mitolojisi zerine hatn saylr bir edebiyat mevcuttur. Bu konudaki temel kaynaka u eserlerde kaydedilmitir: M. H, Pope ve W, Rolling, a.g.e. ; I L H. Rowley, Worship in Ancient Israel its Forms and Meaning, Londra, 1967, s. 11 vd; Georg Fob re r, iso ry oj Isra elite Religion (1968, lng. ev., New York', 1972), s, 42-43; R, de Vaux, a.g.y., s. 136 vd. El ve panteondaki rol hakknda, bkz,. O. Eisseldt, El im uganl/schen Pantheon, Leipzig,

200

HITI L E R N VE KENANL1LAR1N DIN!

1951, M . Pope, El in lite Vgaritic Texts, Leiden, 1955; D i l Oldenburg, The Conjlic Between t i and Ba'alin Canaanite Religion, Leiden, 1969, zellikle 5. 15-45, 101-120, 164-170. Simdi bkz. F. M. Cross, Canaanite Myth and Hebrew Epic, s. 20 vd (Oldenburg'un tezinin eletirisi, dipnot 51), Aynca kr. C, F. A. Schaeffer, The Cuneiform Texts of Rus-Shamra-Ugant, Londra, 1939, S, 60 vd; ayn yazar, "Nouveaux tmoignages du cuite de El et de Baal Ras Shamra-UgariL et ailleurs en Syne-Palestine" (Syria, 43, 1966, s. 1-19): Kazlarda bulunan El simgesi boga hey kelcikleri Tannsal isim olarak 1 (e!) hakknda, bkz. J. J. M, Roberts, The Earliest Semitic Pant heon (Baltimore ve Londra, 1972), s. 31 vd, "Demek ki, Eski Akkada U isminin bu tanr hakknda oluturduu imge, insanlann mululuguyla ilgilenen ve zellikle de ocuk dour ma konularnda etkin, yce ama cana yakn bir tanr ponresidir. Bu niteleme, Sam Dnyasinn geri kalanndaki El hakknda bildiklerimizle byk lde uyumaktadr" (a.g.y, S. 34). Dagan hakknda, bkz. Ed Dhorme, "Les avatars du dteu Dagon," RHR, c. 138, 1950, s. 129-144; Net Oldenburg, The Conflict...., s. 47-57.

49. Baal hakknda, bkz. Arvd S. Kapelnd, Baal m he Ras Shamra Texts, Kopenhag, 1952; Hassan S. Haddad, Baal-Hadad. A Study of the Syrian Storm-God (yaymlanmam tez, Chicago niversitesi, 1%0); U. Cassuto, "Baal and Mot i n the Ugaraic Texts," Israel Exploration jour nal, 12,1962, s. 77-86; W. Schmidt, "Baals Tod und Auferstehung," ZRGG, 15, 1963, s. 1 13; Ulf Oldenburg, The Conflict s. 57-100, 122-142, 176-177; M. Pope ve W. Rlling, Wo*M iinde, I , s. 253-269 (belli bal metin evirileri ve yorumlar, kaynakayla birlikte, s. 268-269), J. C. de Moor, The Sesonal Pattern in the Ugaritic Myth of Ba'lu (= Alter Orient und Altes Testament, 16), Neukirchen-Vluyn, 1971 ve zellikle F. M. Cross, Cananife Myth and Hebrew Epic, s. 1'2 vd (Baal ve Anal), 147 vd (Baal ve Yahve'nin tanrsal tezahrleri), Baal'in Aerat'] karmasnn ardndan ilk tann iftinin ayrld u sahneden anlalmak tadr: Baal, bir saray istemek zere Aserat' El'in yanna gonderince, El "sevinten srar" ve sotar: Tannlan douran niye geldi?.,.. Yoksa El'e duyduunuz ak tn sizi tasalandryor?" Ama Aerat onu kk grerek yant verir: "Bizim Kralm;, Yargcmz 'APiyn Ba'al'dr ve onun stnde hi kimse yoktur" (Ugaritic Manual, 5 1 ; ev. Oldenburg, s. 118). Ancak da ha sonra. Baal Aerat'n 77 olunu yok edince (Ug. Man., 75. Oldenburg, s. 119), tanna El'e yaknlar ve onu intikam almaya kkrtr. Yam, ylan biimindeki ejderha (ianrin) Lotan'a, Eski Ahit'in Leviathan'ma benzer. Kr Me^mur 74:14 "Leviathan'm balarn ezdin." Yuhanna'mn Vahiyi'nde (12 3 vd) "yedi bal, on boynuzlu, kzl renkli biyuk bur ejderha'dan sz edilir. Yam hakknda bkz. Gray, a.g.y., s. 26 vd, 86 vd; Oldenburg, s 32-34, 134-137 ve T Gaster'm karlatrmal incelemesi, Thespis.s. 114 vd. Koar-ve-Hasis hakknda, bkz. Gaster'n yorumlan, a.g.y., s. 161 vd. 50. Tanra Anat hakknda, Baal'i ileyen eserler dnda, bkz. Arvid S. Kapelrud, The V-

201

D N S E L NANLAR VE DUNCELF.R T A R H I

oient Goddess Anat in the Ras Shamra Texts, Oslo, 1969; M. Pope, WdM, I , s. 235-24-1; WolfgangHelck, Betrachtutgen zur grossen Gln un den iltr verbundene Goteite (Mnih ve Vi yana, 1971), s. 151 vd, 200 vd, Anat ve Durga arasndaki benzerlikler konusunda, kr. Walter Dostal, "Ein Beitrag zur Frage des religiosen Weltbildes des frhesten Bodenbauer Vorderasiens" (Aehv Jir Vlherkunde, XII, 1957, s. 54-109), s. 74 vd. Anar/in "yamyaml" (Baal'in cesedini yer) hakknda, bkz. Charles Virolleaud, "Un no uvel pisode du mythe ugaritique de Baal" (Comptes-rendus de l'Acadmie des Inscriptions e t Belles-Lettres, 1960, s. 1B0-86) ve Michael C. Astour'un gzlemleri, "Un texte d'Ugarit r cemment dcouvert et ses rapports avec l'origine des cultes bacchiques grecs," RHR, c, 154, 1963, s. 1-15; ayn yazar, Heflenosemitica (Leiden, 1964; dzeltmeler ve ek notlarla yeni bask, 1967), s. 170 vd; W. F. Albright, Yohveh and the Gods of Canaan (New York, 1968), s. 131 vd. Anat-Atarte ilikileri hakknda, kr. J.J. M. Roberts, Te Earliest Semiiic Panthon, s 37 vd; Wolfgang Helck, Betrachiungen, s, 155 vd. Tanna Atane, Anat'n glgesi gibidir ve nere deyse hibir rol oynamaz. "Yeni bir mitolojik metin ona nemini iade etmi ve sava karak teriyle, adaletin ve hakkn koruyucusu roln vurgulamtr" (R. de Vaux, a.g.y., s. 145; Charles Virolleaud'nun yaymlad bir metni. Le Palais Royai d'Ugarit, c, V ve W. Hernann'm yorumunu, "Astar," Mtt. jiir Orient/orschurcg, 15, 1969, s. 6-55, kaynak olarak kullanmakta dr.) Saray-tapmagn kozmolojik simgeselligi hakknda, bkz. M. Eliade, Le Mythe de l'ternel retour (yeni bask, 1969), s. 17 vd; ayn yazar, "Centre du Monde, Temple, Maison" (Le symbolisme cosmique des monuments religieux: iinde. Srie Orientale Roma, XIV, Roma, 1957, s. 57-82); Ananda Coomaraswamy, "The Symbolism of the Dome," ludion Historien! Quar terly, 14, 1938, s, 1-56, Loren R, Fisher, "Cration at Ugarit and in the Old Testament," Ve lus Tesiameiiium, XV, 1965, s, 313-324; ayrca krs. U, Cassuto, "Il palazzo di Ba'al nella tavolalIAB di Ras Shamra," Orientalia, zel say 7, 1938, s. 265-290; A S. Kapelrud, "Temple Building, a Task for Gods and Kings," Onentalia, 32 (1963), s, 56-62. 51. Mot hakknda, bkz. son olarak kan Oldenburg, a.g.y., s, 35-39; M. Pope, W.d.M iinde, L s, 300-302; Cross, a.g.y., s. 116 vd. Aynca kr. U. Cassuto, "Baal and Mot in the Ugaritic Texis," isr! Exploration Journal, 12, 1962, s. 77-86. Athtar hakknda, krs. J. Gray, "The Dsert God Attr i n the Literatre and Religion of Ca naan," JNES, 8, 1949, s. 72-83; A Caquot, "Le dieu Athtar et les textes de Ras Shamra," Syria, 35,1958, s, 45-60; Oldenburg, a.g.y., s, 39-45. 52. Ugarit'teki Baal tapm hakknda, bkz. Kapelrud, Baal in the Ras Shamra Texts, s, 18 vd; ayn yazar, The Ras Shamra Discoveries and the Old Testament (Norman, 1963); aynca kr. J. Gray, "5acral Kingship in Ugarit," Ugaritica VI iinde (Paris, 1969), s. 289-302. Bereket tapmlanna zg arkaik unsurlara ok sk rastlanmaktadr: ta falluslar, plak tanra imge202

H1TITLEHIN VE KF_NANUL\K1N DN

leri, boga biimli Baal; baz rahipler hayvan masklar ve boynuzlar takyorlard (kr. Schaeffer, a.g.y s. 64, Levha X, ek. 2). karlan gnahlann kefareti olarak erkekler ve kadnlar (ve kral ve kralie) tarafndan yaplan kamusal kurban trem hakknda, bkz. A. Caquot, "Un sacrifice expiatoire Ras Shamra," RHPR, 42, 1962, s. 201-211. R. de Vaujc'nun da belirttii gibi, a.g.y., s. 146, Kenan ve israil kurbanlarnn "ortak bir riteli vard; rnein Karmel DaYnda Baal peygamberleri ve llyas yakmalk kurban ayn bi imde hazrlarlar, 1. Krallar, 18." Kenan tapm hakknda, bkz. son olarak kan, Fohrer, History of Israelite Religion, s. 57 vd, yakn tarihli kaynaka bilgilerini iermektedir. Yahve ile Baal arasndaki atma hakknda, bkz. daha aada kaydedilmi kaynaka, 60. Keret ve Agat-Danel manzum destanlar ve onlann Yunanca koutlan hakknda, kr. Cyrus A Gordon, The Common Background of Greek and Hebrew Civilisations (New York, 1965), s, 128 vd (Yazar Keret destann "Troyal Helena motifinin bilinen en eski rnei" olarak kabul etmekledir; Hint-Avrupa kkenli bu motif Hindistan ve Yunanistan'da bulgulanmtr, ama Mezopotamya ve Msr'da bilinmemektedir; s, 132 vd). Bu sorun hakknda, aynca bkz. Michael C, Astour, Hellenosemitica (2. bask, 1967), bu yazar Suriye-Filistin dn yasyla Yunan dnyas arasndaki karlkl alverileri ve benzerlikleri, corafi koullar ve onlann kendilerine zg siyasi mzalanyla aklamaktadr. "Her iki alan da kzlm, corafi adan paralanm, merkezi bir ekseni olmayan topraklard. Bu da benzer devlet oluumlanna ve i dzenlere yol at ... Yunan ve Bat Sami dnyalar, dandan gelen bir imparator luk tarafndan fethedilmedikleri surece birleme ve merkezileme yetisinden yoksun, kk devletletden oluan ortak bir ember oluturdular" (s. 358-359).

VII.

BLM

"SRAL OCUKKEN..."

53. T e k v i n ' i n l k i k i B l m srail d i n i tam anlamyla kitapl b i r dindir. Bu yazl klliyat, k u k u s u z o l d u k a eski szel gelenekleri temsil eden eitli yalar da ve y n e l i m l e r d e - m e t i n l e r d e n olumakla birlikte; sz konusu gelenekler, yz yllar boyunca ve farkl ortamlarda yeniden y o r u m l a n m , dzeltilmi ve kda dklmtr.
1

Modern yazarlar israil d i n i n i n tarihini ibrahim peygamberle bala

trlar. G e r e k t e n de gelenee g r e , IsrailoguHarnn atas olmak ve Kenan lkesi n i sahiplenmek zere T a n n tarafndan seilen kii odur. Ama Tekvin'in i l k onbir b l m , yaratltan tufana ve Babil Kulesi'ne kadar, b r a h i m ' i n s e i l m e s i n d e n n ceki mucizevi olaylan anlatrlar. Bu b l m l e r i n y a z m n n , Pentatok'deki d i e r b i r o k m e t n i n y a z m n d a n daha y a k n tarihli o l d u u bilinmektedir. Dier yandan en nemliler a r a s n d a saydabilecek baz yazarlar, kozmogoni ve k k e n m i t l e r i n i n (insann yaratl, l m n k k e n i vb) srail'in dinsel bilincinde i k i n c i l b i r r o l o y n a d n iteri s r m l e r d i r . zetle syledikleri, Ibranilerin i l k balangcn m i tolojik ve masals olaylarn anlatan k k e n l e r i n tarihinden ok, "kutsal tarih"le, yani Tanr'yla ilikileriyle ilgilendikleridir. Bu, belli bir d n e m d e n itibaren ve zellikle de belli bir dinsel sekinler grubu iin d o r u olabilir. Ama buradan hareketle, b t n arkaik t o p l u m l a r heyecanlan d r a n kozmogoni, i n s a n n yaratl, l m n k k e n i ve baz dier y c e olaylar gi b i sorunlara sraillilerin atalarnn ilgisiz kaldklar sonucuna varmak iin bir ne den y o k t u r . G n m z d e , "reformlar"dan 2500 yl sonra bile, Tekvin'in i l k b lmleri b r a h i m peygamberin miraslarnn hayal g c u n u ve dinsel dncesini

Pentatk'un, yani Kitab Mukaddes'in ilk be kitabnn (Tora) kaynaklan ve yazm, gn deme hatn saylr sorunlar getirmitir. Bizim konumuz asndan, kaynaklarn u terimler le beiinildini hatrlatmak yeterli olacaktr Yahveci kaynak, nk bu en eski kaynak (M X. veya IX. yzyl) Tann'ya Yahve adm verir; Ebhimri kaynak (biraz daha yakn tarihlidir, "Tann"y Elohim olarak adlandnr); Ruhban kayna (en yakn tarihlisidr; rahip lerin eseri olan bu kaynak, tapm ve Yasa zerinde durur) ve Testiyeti kaynak (bu kay nak yalnzca Teriiye kitabnda bulunur). Bununla birlikte ada Eski Ahit eletirilen asndan, men zmlemesinin daha karmak ve aynntl olduunu ekleyelim. Aksn belnmedike, alntlar Kuds Kitab Mukaddesi'nden yapyoruz. 204

-ISRAIL O C U K K E N .

beslemeyi s r d r m e k t e d i r . Bu nedenle biz m o d e m ag ncesi gelenei izleyerek, a n l a t m m z a T e k v m ' i n i l k b l m l e r i y l e balyoruz. Bunlarn daha ge tarihlerde yazlm olmalar b i r sorun k a r m a z ; nk i e n k arkaiktir ve aslnda b r a h i m d e s t a n n d a n daha eski anlaylar yanstmaktadr. Tekvin u m e h u r b l m l e alr; "Balangta Tanr (Elohim) g ve yeri yaratt. Yer b o t u , y e r y z ekilleri y o k t u ; engin, karanlklarla kaplyd. Tanr'nn Ruhu sularn z e r i n d e dalgalanyordu" (1:1-2). zerinde yaratc bir tanr n n s z l d g i l k okyanus, o k arkaik bir imgedir. Bununla birlikte ve herhalde
1

Tevrat m e t n i n i n yazan Enuma Elis'te anlatlan mitten habersiz olmasa da, dipsiz sularn zerinde uan tanr izlegne Mezopotamya kozmogonisinde rastlanmaz

(aslnda i l k okyanus b r a n i c e d e teiim szcyle ifade edilir ve bu s z c k etimo l o j i k adan Babil dilindeki timai'la ayn k k t e n gelmekledir). Gerek anlamda yaratl, yani "kaos"a (tl v bh) dzen verilmesi T a n n k e l a m n n gcyle gerekleririlir. T a n r , "k olsun" dedi ve k oldu (1:3). Ve yaratln b i r b i r i n i izleyen aamalar hep T a n n ' n n szleriyle gerekletirilir. "Su kaosu" kiiletirilmez ( k r . Tiamat) ve b u n u n sonucunda kozmogoniyle i l g i l i bir kavgada "yenil mesi" gerekmez. Bu Tevrat anlats zgl bir yap gsterir: l ) Sz'le 2) " i y i " bir d n y a n n ve
3

3) " i y i " ve T a n n ' n n kutsadg bir hayatn (hayvanlar ve bitkiler)

yaratlmas

(1:10, 2 1 , 31 v b ) ; 4) kozmogoni ii son olarak i n s a n n yaratlyla talanr. A l tnc ve son g n d e T a n n der k i : "nsan kendi suretimizde, kendimize benzer ya ratalm. Denizdeki balklara, g k t e k i kulara, evcil hayvanlara, srngenlere,

y e r y z n n t m n e egemen olsun," vb (1:26). Hibir olaanst baar (MardukTiamat t r n d e b i r dv),* kozmogonide veya antropogonide hibir " k t m s e r " unsur (dnyann eytani bir i l k varlktan - T i a m a t - hareketle o l u m a s , insann

baibhs K n g u ' n u n k a n n d a n ekillendirilmesi) g r l m e z . D n y a "iyi"dir ve insan

Birok szl gelenekle yaratc, bir kus biiminde hayal edilmitir. Ama lk simgenin "katlama's soz konusudur; Tanrsal ruh su ktlesini asmtr, hareket etmekle zgr dr; dolaysyla bir ku gibi "uar." "Ku"un arkaik ruh imgelerinden bili olduunu hatr latalm
3

Tanrlarn yaratc szne baka geleneklerde de, yalnzca Msr teolojisinde deil Polinezyallarda da rastlandn ekleyelim. K Eliade, Aspecis du myile, s, 44 vd, Ama ejderha (nni) veya Rahab ya da Leviathan denen ylan biiminde bir canavara kar kazanlan zaiere deinen ve hem Mezopotamya, hem de Kenan geleneklerini hatrlatan baka metinler de vardr (krs rnein Mezraurlar 74:13 vd; Eyb 2;12 vd). 205

D N S E L NANLAR V E DNCELER T A R H - I

imago dd'dir {Tanr'nn suretidir}; yaratcs ve m k e m m e l rnei gibi da cen nette oturur. Bununla birlikte, Tekvin'in fazla gecikmeden altn izecei gibi, ha yat T a n r tarafndan k u t s a n m olmasna k a r n zahmetlidir ve insanlar artk cen nette y a a m a m a k t a d r . Ama b t n bunlar atalarmzn b i r dizi hata ve g n a h n n sonucudur, t n s a n n varolu koullarn onlar deitirmitir. Bayaptnn geirdi i h u bozulmada T a n r ' n n hibir s o r u m l u l u u y o k t u r . U p a n i a d l a r sonras Hint d n c e s i n d e de g r l d gibi, insan, daha d o r u bir ifadeyle insan t r kendi davranlarnn sonucudur.

Yahveci bir b a k a anlat (2:5 v d ) daha eskidir ve y u k a r d a zetlediimiz r u h ban metninden ak bir b i i m d e farkldr. Artk g n ve yerin yaratlmas deil, T a n r ' n n (Yahve) yerden kabaran b i r suyla verimli kld b i r l sz konusudur. Yahve insan (.dm) balktan ekillendirmi ve "burnuna y a a m s o l u u n u " fle yerek can vermitir. Sonra Yahve "Aden'de b i r bahe d i k m i , " " i y i meyve veren, gzel agalar"n her t r n yetitirmi (2:8 vd) ve b u baheye "baksn ve ilesin diye" i n s a n oraya yerletirmitir (2:15). Daha sonra Yahve hayvanlar ve k u l a r yine topraktan y o u r d u , o n l a n d e m ' i n yanma getirdi ve d e m onlara isim ver di.
5

Sonunda Yahve dem'i uyuttu ve onun b i r kaburga k e m i i n d e n

Havva

p b r a n i c e riavvdh etimolojik a d a n "hayat" a n l a m n a gelen kelimeyle ayn kkten t r e m i t i r ) adn alan k a d m b i i m l e n d i r d i . > Yorumcular, daha basit olan Yahveci anlatnn "biimler" d n y a s n n karsna "su kaosu"nu deil, l ve hayatla bitkilerin b y m e s i n i n karsna da k u r a k l k o y d u u n a dikkat ekerler. O halde b u k k e n m i t i n i n b i r l blgesinde d o m u olmas akla y a t k n g r n m e k t e d i r . lk i n s a n n balktan yaratlmasna gelince, da ha nce de g r d m z gibi ( 17), b u S m e r ' d e bilinen b i r izlektir. Benzer mit ler, eski Msr ve Yunanistan'dan "ilkel" halklara kadar d n y a n n aa y u k a r her yerinde b u l g u l a n m t r . Temel d n c e ayn g r n m e k t e d i r ; nsan b i r hammad deden (toprak, tahta, kemik) b i i m l e n d i r i l i r ve yaratcnn s o l u u ona can v e r i r . Birok r n e k t e yaratcsyla ayn b i i m d e d i r . Baka bir deyile, bir S m e r mitiyle ilgili olarak belirttiimiz gibi, insan "biimi" ve "can"yla bir anlamda yaratcs n n varolu halini paylar. "Madde"ye ait olan yalnzca bedenidir,
6

Burada arkaik ontoloji anlayna zg bir nitelik sz konusudur: Hayvanlar ve bitkiler ancak kendilerine bier isim verildii andan itibaren gerekten varolmaya balamaktadr (kr. Elade, Mythes, rives el mystres, s. 255'te bir Avustralya kabilesi rnei). Birok gelenekte, lnce "nY'un gksel yaraucsmn yanna dndn ve bedenin yere (topraa) geri verildiini ekleyelim, Ama insan yapsyla ilikili bu "dalizmin," Tevrat 206

I S R A I L OCUKKEN.

}Kadnn d e m ' d e n alman b i r kaburga k e m i i n d e n yaratlmas, i l k insann erdiiiigini belirten b i r zellik olarak yorumlanabilir,/ Baz midros'lann ak

tardklar dahil, baka geleneklerde de benzer anlaylar b u l g u a n m t r .

Erdii

insan m i t i o l d u k a yaygn b i r inanc y a n s t m a k t a d r : M i t o l o j i k atada tammlanan insan m k e m m e l i y e t i , ayn zamanda bir btnlk olan birlii k a p s a m a k t a d r . Baz

Gnostik ve H e r m e s i s p e k l a s y o n l a r tartrken, ift cinsiyeti iliin n e m i hak k n d a b i r karara varabileceiz, ^ r d i i i n s a n n i l k rneinin, b i r o k k l t r n pay lat bir kavram olan tanrsal ift cinsiyetlilik o l d u u n u b e l i r t e l i m . ' / - ^ ^ U '
U J

5 4 . K a y p Cennet, K a b i l ve K a b i l D r t kola ayrlan ve yerin d r t b l g e s i n e hayan tayan nehriyle, d e m ' i n b a k m a s ve ekip b y t m e s i gereken aalaryla cennet bahesi, Mezopotamya imgelemini a r t r m a k t a d r . Tevrat anlats bu r n e k t e de belli b i r Eabil g e l e n e i n d e n y a r a r l a n m olabilir. Ama i l k i n s a n n ya ad ilk cennet m i t i ve i n s a n l a r n zor eriebildii "cennet gibi" bir yer m i t i F rat ve Akdeniz'in dnda da b i l i n i y o r d u . Btn "cennet"ler gibi, Aden
8

de dn

y a n n merkezinde, d r t k o l l u nehrin kt yerde bulunur. Bahenin ortasnda hayat aac ve iyiyle k t y bilme aac y k s e l i y o r d u (2:9). Yahve insana u buy r u u verdi: "Bahede istediin aacn meyvesini yiyebilirsin. Ama iyiyle k t y bilme a a c n d a n yeme; n k ondan y e d i i n g n kesinlikle l r s n . " (2; 16-17). Bu yasaklamada baka hibir yerde bilinmeyen b i r d n c e ortaya kyor: Bilginin varaiiissoi deeri. Baka b i r ifadeyle, bilme insan v a r o l u u n u n yapsn k k t e n de itirebilir. Bununla b i r l i k t e ylan H a v v a ' n n akln elmeyi b a a n r . Ona "Kesinlikle l-

yazarlan ve Yakndou'da onlann ada olan insanlarn ou tarafndan reddedilmitir. Yeni antropolojik kavraylar ancak olduka ge tarihlerde daha cretkr bir zm nerecektir. Tannlann ift cinsiyetlili zt iftlenn birliiyle ifade edilen ok saydaki "btnlk/birlik" formlnden biridir: dii-erkek, grnr-grnmez, gk-yer, k-karanlk, ayn zaman da iyilik-ktlk, yaratma-yok etme vb. Zrlatlan oluan bu iftler zerine dnce yrtlmesi eitli dinleri, hem lannsallgn elikili varolu durumu, hem de insanlk durumuna yeniden deer yklenmesiyle ilgili cretkar sonulara gtrmtr. Szck tbraniler tarafndan "zevk" anlamna gelen 'edenle ilikilendirilraitir. Iran kkenli pairi-daeza (cennet) terimi daha ge dnemde ortaya kmtr. zellikle Yakndou ve Ege dnyasnn yakndan bildii kout imgelerde bir Hayat Aacnn ve can veren bir kay nan yamnda duran bir Ulu Tanna veya canavarlar ve griffonlar tarafndan korunan bir Hayat Aac grlr; kr. Eliade, Dinler Tarihine: Giri, S 104-108. 207

DNSEL NANLAR vi= DNCELER TAKIMI - 1

mezsiniz!" der, " n k Tanr biliyor k i , o agacm meyvesini yediinizde gzleri niz alacak, iyiyle k t y bilerek tanrlar (Trke eviride "Tann"l gibi olacak snz." (3:4-5). O l d u k a gizemli olan b u b l m saysz yoruma kap a r a l a m t r . Fonda g r n e n l e r i y i bilinen mitolojik bir simgeyi h a t r l a t m a k t a d r : plak tanr a, mucizevi aa ve onun bekisi ylan. Ama zaferi k a z a n p hayat simgesini (mu cizevi meyve, genlik emesi, hazine vb) ele geiren b i r kahraman yerine, Tevrat anlats d e m ' i ylann kalleliinin saf k u r b a n olarak sunar. Ksacas, Glgam'nki gibi baarsz b i r " l m s z l e s i n e " giriimiyle k a r karyayz ( 23); n k bir kez her eyi bilip, "tanrlara" eit olunca d e m (Yahve'mn s z etmedi i) Hayat Aacm kefedebilir ve l m s z olabilirdi. Metin ak ve kesin bir dille k o n u u r "Tanr Yahve dedi k i : 'dem iyiyle k t y bilmekle bizlerden b i r i g i b i
1

oldu! Artk hayat aacna uzanp meyve a l m a s n a , y i y i p l m s z olmasna izin verilmemeli]'" m a h k m etti. Biraz nce d e i n d i i m i z senaryoya - p l a k tanra ve b i r ejderha tarafndan (3:22). Ve T a n r ifti cennetten kovup, yaamak iin almaya

korunan mucizevi a a - d n e c e k olursak, T e k v i n i n ylan son tahlilde bir hayat veya genlik simgesinin "bekilii" r o l n baaryla yerine getirmitir. Ama bu arkaik m i t Tevrat anlatlarnn yazan tarafndan k k t e n deitirilmitir. I d e m ' i n ^ "erginleme s n a v n d a k i baarszl" yeniden yorumlanarak, fazlasyla hak edil m i bir ceza olarak sunulur: taatsizlii onun Lucifer'inkine benzer k i b r i n i , Tanr'ya benzeme isteini ortaya k a r y o r d u ^ Bu, yaratlann yaratcsna kar ile yebilecei en b y k g n a h t . Bu " i l k g n a h " t j bu kavram i b r a n i ve H r i s t i y a n teolojilerinde o k b y k sonulara y o l aacakt. Byle bir " d " g r , ancak T a n r ' n m "her eye kadirlii" ve kskanl etrafnda odaklanan b i r dinde kendi ni kabul ettirebilirdi. Bize aktarld biimiyle Tevrat anlats, Yahveci tektanrclm giderek b y y e n otoritesini g s t e r m e k t e d i r . ' T e k v i n ' i n 4.-7. b l m l e r i n i yazanlara gre, b u i l k g n a h cennetin y i t i r i l m e s i ne ve i n s a n n varolu d u r u m u n u n d n m e s i n e yol amakla k a l m a d , ayn zaman da insanln bana bela olan b t n felaketlerin de bir anlamda k a y n a m olu turdu. Havva "topra eken" Kabil'i ve "koyun oban" Habil'i d o u r d u , i k i kar d e k r a n l a r n g s t e r m e k iin adaklarn - K a b i l toprak r n l e r i , Habil de sr s n n ilk d o a n y a v r u l a r n - s u n d u k l a r n d a Yahve Kabil'in deil, Habil'in ada-

"D" mirinin her zaman Tevrat'taki yorumuyla anlalmadn da ekleyelim. zellikle Helenistik adan itibaren ve Aydnlanma'ya kadar saysz tefsirle daha gz pek ve bir ok kez daha ozgun bir dem mitolojisi gelitirme ynnde denemeler yapld. 208

'SKAIL O C U K K E N .

m b e e n d i . ok kzan Kabil "kardeine saldrp onu l d r d " (4:8) O zaman T a n r , "Artk d k t n k a r d e k a n n imek iin azn aan t o p r a n ianeti altn d a s n " dedi; "lediin toprak bundan byle sana r n vermeyecek. aylak aylak dolaacaksn" (4:11-12). Bu b l m iftilerle o b a n l a r arasndaki a t m a n n anlatm ve obanlarn r t u l u bir b i i m d e vlmesi olarak da okumak m m k n d r . Bununla birlikte Ha b i l s z c "oban" ifade ederken, Kabil " d e m r c t " a n l a m n a gelir. O n l a r n at
n

Yeryznde

m a s baz hayvanclk t o p l u m l a r n d a k h hor g r l p , k h sayg gsterilen ama her zaman k o r k u l a n b i r i olan demircinin b u eliik deerler y k l durumunu yan s t r . "fDaha n c e de g r d m z gibi ( 15), demirci "atein efendisi" olarak ka
1

b u l edilir ve r k t c by glerini elinde bulundurur. Her ne olursa olsun, Tevrat anlats iinde k o r u n m u sylence, oban-gebelerin "sade ve an" varolu u n u n yceltilmesini ve iftilerle kent sakinlerinin yerleik hayatna kar dire nii yanstr. K a b i l b i r kent kurucusu olur (4:17) ve Kabil'in soyundan gelenler den b i r i , "tun ve demirden eidi kesici aletler yapan" b t n demircilenn atas olan Tuval-Kabil'dir (4:22). Demek k i lk cinayet bir anlamda teknoloji ve kent uygarlm kiiliinde simgeletien adam tarafndan ilenmitir. r t l biimde ifade edilen, b t n tekniklerin " b y " k u k u s u taddr.^

55. Tufan'dan n c e ve Sonra Kabil'in ve d e m ' i n n c olu it'in soylar n z e t l e m e n i n konumuz asndan bir yaran yok. Mezopotamya, Msr ve H i n distan'da bulgulanan, i l k atalann inanlmayacak kadar uzun yaayabilmesi gelene i uyarnca, d e m it'in babas o l d u u n d a 130 yandayd ve 800 yl sonra oldu (5:3 v d ) . it'in ve Kabil'in soyundan gelenlenn hepsi 800-900 yl yaadlar. lgin b i r olay tufan ncesi b u ada n e kar; " T a n r ' m n o u l l a n " olan baz ilahi var lklar i n s a n l a r n kzlaryla birleir ve "eski a k a h r a m a n l a r " olan o c u k l a r do ar (6:1-4). B y k olaslkla "cennetten k o v u l m u melekler" s z konusudur. Daha ge tarihli bir kitapta (Hanok 6-11) o n l a r n y k s ayrntlaryla anlatlacaktr, Nite

ama h u d u r u m , soz konusu m i t i n daha nceden b i l i n m e d i i n i g s t e r m e z .

k i m eski Yunanistan ve Hindistan'da da benzer inanlara r a s t l a n m a k t a d r : Bilinen z a m a n l a r n b a l a m a s n d a n nce ("tarihin afanda"), yani her k l t r n kendine zg k u r u m l a r yerletirilmekteyken etkinlik gsteren "kahramanlar"m, yan-tanrsal kiiliklerin adr b u . Tevrat anlatsna dnecek olursak, Tanr insanlarn Kr. Eliade, Forgerons et Alciim/stes, s. 89 vd. 209

D N S E L NANLAR VE DNCELER TARtrli -1

yan 120 ylla snrlamaya cennetten kovulan meleklerin l m l l e r i n kzlaryla b u b i r l e m e l e r i n d e n sonra karar vermitir. Bu m i t izleklermin (Kabil ve Habil, tufan ncesinin i l k peygamberleri, "Tanr o u l l a n ' n m y e r y z n e inii, "kahra manla r " n d o u u ) k k e n i n e olursa olsun, Tevrat yazclarnn b u m i t l e r i , ste l i k Yahve'ye b i r suru insana benzetici zellik y k l e m e l e r i n e k a r n , nihai Tekvin metninden k a r m a m a l a r anlamldr. Bu an en n e m l i olay tufand "Yahve bakt, y e r y z n d e i n s a n n yapt

k t l k ok, akl fikri hep k t l k t e " (6:5). T a n n insan yarattna p i m a n oldu ve o n u n t r n y o k etmeye karar verdi. Yalnzca N u h , k a n s ve oullaryla (Sam, H a m ve Yafet) o n l a r n eleri k u r t u l a c a k t ; n k " N u h d o r u b i r i n s a n d . .. ve Tanr yolunda y r d " (6:10). N u h Yahve'nin kesin talimatlarn izleyerek gemi sini ina etti ve iini b t n hayvan t r l e r i n i n temsilcileriyle doldurdu. " N u h alt y z y a n d a y k e n , o yln i k i n c i aynn onyedinci g n enginlerin b t n kaynakla r fkrd, g k l e r i n k a p a k l a r ald. Yeryzne krk g n krk gece y a m u r ya d" (7:11-12). Sular e k i l d i i n d e , gemi Ararat D a n a oturdu. N u h gemiden kt ve bir kurban sundu. "Yahve bu gzel kokudan h o n u t oldu" ve yatp, b i r daha asla "insanlar y z n d e n y e r y z n b i r daha lanetlemeyeceim" diye ant iti (8:21), Nuh'la ve o n u n soyundan gelenlerle bir antlama yapt ve bu ahdin belirti si T a n n ' n n g k k u a [Trke eviride "yay"] oldu (9:13). Tevrat anlats, Glgam destannda nakledilen tufanla baz ortak noktalar gsterir. Tevrat m e t n i n i yazan kii Mezopotamya versiyonunu biliyor olabilir ve ya daha y k s e k b i r olaslk, O r t a d o u ' d a tarihi hatrlanamayacak kadar eski za manlardan beri k o r u n m u arkaik b i r kayna kullanmtr. Daha nce de b e l i r t t i imiz gibi ( 18) tufan m i t l e r i o k y a y g n d r ve esas olarak ayn simgeselligi paylarlar: Yozlam bir d n y a y ve insanl, onlar yeniden yaratabilmek, yani balangtaki b t n l k l e r i n i yeniden k a z a n d r m a k iin k k t e n yok etme gereklili i. Ama b u d n g s e l k o z m o l o j i k yaklam daha S m e r ve Akkad v e r s i y o n l a r n d a d e i m e y e b a l a m t r . Tevrat anlatsnn yazcs, tufan felaketinin yeniden yo r u m l a n m b u halini bir kez daha ele alr ve yorumu daha ileri b i r noktaya gt rr, Onu "kutsal tarih"in bir b l m konumuna ykseltir. Yahve insann ahlak n n b o z u l m a s n cezalandrr ve felaketin k u r b a n l a r n a z l m e z (oysa Babil versi yonunda tanrlar kurbanlara zlr: k r . Glgam destan, tablet XI:116-25, 136 37). Yahve'nin ahlak temizliine ve itaate verdii n e m , Musa'ya vahyedilecek "Yasa"nm i l k habercisidir. Dier b i r o k mucizevi unsur gibi, tufan da sonradan eitli alardan srekli olarak yeniden y o r u m l a n m ve deerlendirilmitir.

210

S R A L OCUKKEN.

N u h ' u n oullar yeni bir insanln atalar oldular. O zamanlarda herkes ayn dili k o n u u y o r d u . Ama bir g n insanlar "gklere eriecek b i r kule" yapmaya ka rar verdiler (11:4). Bu son "eytani" b a a n oldu. Yahve "kentle kuleyi g r m e k iin aa i n d i " ve anlad k i bundan byle " d n d k l e r i n i gerekletirecek, hi bir engel t a n m a y a c a k l a r M (11:5-6). O zaman d i l i kartrd ve insanlar artk birbirlerinin ne d e d i i n i anlayamadlar. Daha sonra Yahve onlar " b t n yeryz ne" datt "ve onlar da" o zamandan beri Babil diye bilinen "kentin y a p m n durdurdular" ( 1 1 7 - 8 ) . Bu r n e k t e de, Yahveciliin bak asndan yeniden y o r u m l a n m eski bir m i t izleiyle kar karyayz. n c e , baz ayrcalkl varlklarn (alalar, kahramanlar, efsanevi krallar, a m a n l a r ) bir aa, bir m z r a k , bir ip veya oklardan oluan b i r zincir yardmyla ge ktn anlatan eski gelenek sz konusudur. Fakat somut olarak ge k, i l k balangtaki m i t ann sonunda k e s i l m i t i . " Baka m i e r daha sonralar eitli yaplar araclyla ge t r m a n m a g i r i i m l e r i n i n urad

baarszlklar nakletmektedir. Tevrat yazcsnn, tarihi handanamayacak kadar eski b u i n a n l a r d a n haberi olup olmadn bilmeye olanak yok. Ama her ne olur sa olsun, benzer b i r simgesellikle ykl Babil zigguratlanna yabanc deildi.

Gerekten de zigguratn tabannn d n y a n n gbek deliinde, tepesinin de g k t e o l d u u kabul edilirdi. Kral ya da rahip bir zigguratn katlarn t r m a n r k e n r i t e l (yani simgesel) olarak ge eriirdi. Ama Tevrat yazcsnn s z c k l e r i n gerisin deki anlama bakmadan ele ald bu i n a n , ona gre hem basitletricydi hem de kutsal deerlere b i r saldryd: Bu nedenle k k t e n yeniden y o r u m l a n d , daha do ru b i r ifadeyle kutsallndan ve m i t olma zelliinden a r n d n l d . u n u vurgulamakta yarar var: Miras k a l m ya da baka yerlerden alnm a T kaik malzemelenn seilmesi, elenmesi ve deersizletirilmesine y n e l i k uzun ve k a r m a k bir almaya k a r n , T e k v i n i n son yazclar geleneksel t r d e b t n b i r mitolojiyi k o r u m u l a r d r : Tekvin, kozmogoni ve i n s a n n yarathyla balar, atalarn "cennet"teki v a r o l u u n a deinir, " d " (cennetten kovulma) d r a m n ve bunun insan kaderindeki kanlmaz s o n u l a r n ( l m l l k , y a a m a k iin al ma z o r u n l u l u u vb) anlatr, i l k insanln giderek b o z u l d u u n u ve bunun tufann da hakl gerekesini o l u t u r d u u n u hatrlatr ve yine b i r mucizevi olayla sona erer: Yeni bir "eytani" tasarnn sonucunda d i l b i r l i i n i n k a y b o l m a s ve tufan

Ge yaplan bu yolculua gnmzde amanlar "ruh olarak," yani esnk bir kendinden geme iinde girimektedir. 211

I N S t U N A N l A R V E DNCELER TAKUSI -1

sonras i k i n c i insanln y e r y z n e dalmas. Bu m i t o l o j i n i n t o p l a m , tpk arka i k ve geleneksel k l t r l e r d e o l d u u gibi, b i r "kutsal tarih" o l u t u r u r : D n y a n n k k e n i n i ve ayn zamanda insanln gncel durumunu aklar. braniler asn dan ibrahim'den sonra ve zellikle de Musa'yla birlikte b u "kutsal tarih" k u k u suz r n e k a l n m a s gereken bir tarihe d n m t ; ama b u d u r u m T e k v i n i n i l k onbir b l m n n m i t o l o j i k yapsn ve ilevini geersiz klmaz. Birok yazar, srail d i n i n i n hibir m i t "icat etmedii" olgusu zerinde dur m u t u r . Bununla b i r l i k t e , "cat etmek" terimi bir tinsel yaratm belirlisi olarak ani alyorsa, tarihi h a t r l a n a m a y a c a k kadar eski mitolojik geleneklerin seimi ve eletirisi de yeni bir " m i t i n , " baka bir deyile d n y a y a ynelik, yeni ve r n e k oluturabilecek b i r dinsel b a k n ortaya karlmasna edeerdir, srail'in dinsel dehas Tanrt'mn seilmi halkla ilikilerini o zamana dek bilinmeyen trde b i r "kutsal tarih"e d n t r m t r . G r n r d e yalnzca " m i l l i " bir nitelik tayan bu "kutsal tarih," belli bir andan itibaren b t n insanlk iin ders alnacak bir r n e k olarak ortaya kar.

56. l k Peygamberlerin D i n i T e k v i n i n o n i k i n c i bab bizi yeni b i r dinsel dn yaya sokar. Yahve' Avtam'o yle der; "lkeni, akrabalarn, baba evini b r a k ,
?

sana gstereceim lkeye git. Seni b y k bir millet yapacan, seni kutsayacak, sana n k a z a n d r a c a m , bereket kayna olacaksn. Seni kutsayanlar kutsayacak, seni lanetleyeni lanetleyeceim. Yeryzndeki b t n halklar senin kutsanacak" (12:1-3). B u g n k biimiyle bu metnin, anlatt olaydm yzyllar sonra kaleme alnd kesin olarak anlalmakladr. Ama A v r a m i n "seilin esi "nd e ki r t l dinsel an lay, M I I . bnylda Y a k n d o u ' d a i y i bilinen i n a n ve .adetlerin b i r uzantsdr. Tevrat anlatsn f a r k l l a m a n . T a n r n n kiisel mesaj ve bunun s o n u l a r d r . nceden kendisine bavurul m a n i a s n a karn. Tanr b i r insana g r n m e k t e ve ona i n a n l m a z vaatlerle birlikte b i r dizi talep y n e l t m e k t e d i r . Anlatya g r e , Av ram ona itaat eder, daha sonra T a n r , olu Islak' kurban etmesini istediinde de itaat edecektir. Burada yem t r d e bir dinsel deneyimle kar karyayz: Musa'dan sonra anlald biimiyle "brahim'i iman;" b u iman biimi zaman iinde Yahu dilie ve Hristiyanla zg dinsel deneyim haline gelecektir. araclnla

Doal olarak burada ve daha nce alntlanm bun blmlerde "Yahve" adnn gemesi bir ana kron iz madr, nk bu isim daha ge bir tarihte vahiy biiminde Musa'ya inecek tir. 212

"SRAIL O C U K K E N .

jfJu s y l e n e n l e r z e r i n e , b r a h i m Keldanler'in Ur e h r i n d e n ayrld ve Mezo p o t a m y a ' n n k u z e y b a t s n d a k i Harran'a geldi. Daha sonra g n e y e d o r u gt ve b i r s r e ekem'e yerleti; daha sonra kervanlarn Filistin ile Msr arasna gtr d (Tekvin 13:1-3). i b r a h i m ' i n y k s , olu lshak, torunu Yakup ve Yusuf u n se rvenleri i l k Peygamberler a denen d n e m i o l u t u r u r . Eletirel bak i l k Pey gamberleri u z u n sre efsanevi kiilikler olarak kabul etti. Ama yarm y z y l d r , zellikle de arkeolojik b u l u l a r sayesinde, baz yazarlar i l k peygamberlerle i l g i l i anlatlarn tarih seli iini en azndan k s m e n kabul etme eilimine girmilerdir.

Tabii b u sylediimiz Tekvin'in 11.-50, b a b l a n n n "tarihsel belgeler" o l u t u r d u u a n l a m n a gelmez k u k u s u z . Konumuz asn dan lbranilerin atalar olan A p i r u l a r m eek yetitiren ve ker vanlarla ticaret yapan kiiler m i , ' yoksa yerleikleme srecine girmi k o y u n o
3

banlan m o l d u k l a r n bilmemiz ok da n e m l i d e i l d i r .

14

t i k Peygamberlerin

detleriye Y a k n d o u ' n u n toplumsal ve hukuksal k u r u m l a n arasnda belli benzer likler b u l u n d u u n u h a t r l a t m a k yeterli olacaktr. lk Peygamberlerin Mezopotam ya'da kaldklar sre iinde b i r o k m i t o l o j i k gelenei renip uyarladklar da ka bul edilmektedir, i l k Peygamberlerin d i n i ise, "babann ianrs" lapmyla ayrt e d i l i r . " Bu tanr, " b a b a m n / b a b a n n / b a b a s n m tanrs" olarak tecelli eder veya ona bu ekilde b a v u r u l u r (Tekvin 31:5; vb). Bu t r d e n dier ifadeler bir zel i s i m ierirler, b u zel isimden nce k i m i zaman "baba" szc de yer alr: "bra

h i m ' i n tanrs" (Tekvin 31:53), "baban ibrahim'in tanrs" (26:24; vb), "tshakin tanrs" (28:13), "atam b r a h i m ' i n / b a b a m l s h a k i n t a n n s " (32:9 vb) veya "bra h i m , lshak ve Yakup'un tanrs" (32:24 v b ) . Eski D o u d a b u ifadelerin k o u t b i imlerine r a s t l a n m a k t a d r .
10

" Albright birok almasnda bu sav ileri srmtr; bkz. son olarak kan Yahweh and tin' Gods of Canaan, s. 62-54 ve birok yerde.
1 4

Bu, baka yazarlarla birlikte R. de Vaux'nun savdr, Histoire anamne d'Isral, c, 1, s, 220 222, Bu zgl nitelie dikkati ilk ekme onuru Albrecht Al "a aittir; bkz. Der Goii der Vter (1929). M XIX. yzylda Kapadokya Asuriulan "babamn tants'n (veya babann/babasnn tannsf n) tank gsterirler. Bkz. Ringgren'de alntlanm kaynaklar, La religion d'Isral, s 32; Fohrer, History of Israelite Religion, s. 37; R. de Vaux, Histoire ancienne d'Isral, c, I, s. 257-258. Daha aynntl bir yorum iin kr. Cross. Canaanite Myth and Hebrew Epic, s 12 vd. 213

1 5

1 6

DNSEL NANLAR VC DNCELER T A R H - [

"Babann tanrs" i l k bata en y a k n d a k i a t a n n t a n n s d r ve oullar da onu ka b u l eder. T a n r kendini bu ataya gstererek bir tr akrabal d o r u l a m olmak tadr. O bir tapmaa deil, elik ettii ve k o r u d u u b i r grup insana bal bir g ebe t a n n s d r . "Kendine inananlara vaatlerde bulunur."
17

Belki de daha eski olan

dier isimler, "shak'm k o r k t u u " diye evrilen, ama aslnda "lshak'm atas"n ifade eden pahad yihk
c

ve "Yakup'un kalesi (veya koruyucusu)" anlamnda ^atrr

\ja aqnW'tur (Tekvin 31:42, 53). Kenan lkesine giren i l k Peygamberlerin karsna tanr El tapm kt ve "babann tanrs" t a p m de sonunda onunla z d e l e t i r i d i .
18

Bu z m s e m e , i k i

tanr t r arasnda belli bir yapsal benzerlik b u l u n d u u n u d n d r y o r . Her ne olursa olsun, ;bir kez El'le zdei etirildikten sonra, " b a b a n n tanrs" ailelerin ve kabilelerin tanrs olarak sahip olamayaca evrensel boyutu elde etti. Bu, lk Pey gamberlerin m i r a s n zenginletiren bir sentezin tanh tarafndan da d o r u l a n a n i l k rneidir. Ama rnekler bununla kalmayacaktr. Birok b l m d e , o k ksa b i i m d e de olsa, t i k Peygamberlerin dinsel ibadetle r i n i nasl yaptklar betimlenmektedir. Ama b u b l m l e r i n bazlar anlattklar olaylardan daha ge tarihli bir d u r u m u yanstmaktadr. Bu nedenle Tevrat'ta anla tlan ibadetleri; eski o b a n k l t r l e r i n e , ncelikle de islam ncesi Arap kltrle rine zg ibadetlerle karlatrmak yararl olacaktr, Tekvin'e g r e , t i k Peygam berler kurban kesip adyorlar, sunaklar yapyorlar ve zeytinyana buladklar talar dikiyorlard. Ama anlalan rahipsiz ve bazlarna g r e sunak da kullanma dan, yalnzca krsal hayata zg kanl kurban (zebaf) sunuluyordu: "Her adak sa h i b i s r d e n ald k u r b a n n k e n d i kesiyordu; kurban yaklmyor, k u r b a n kesen ve ailesi tarafndan topluca y e n i y o r d u . "
19

De Vaux, s. 261. "Vaat izleg Tekvn'de sk sk yinelenir. eitli biimlerde ortaya kar: is tikbal veya toprak vaadi, veya her ikisi birden" a y. lk Peygamberlerin yklerinde 'el eki ve bir isimden oluan zel isimler saylr: El Ri, (Gren El [Trke eviride "Beni gren Tanr"], Tekvin, 16:13), El addai ("Da'n El'i, 18:1 vd); El 'Olam ("Olumsuz El," 21:33); El Beyi (31:13 vb). Kr de Vaux, s. 262 vd; Ringgren, s. 33 vd; Cross, s. 44 vd. R. de Vaux, a.g.y., s. 271. "Orta Arabistan'da kurban, tannnn varln simgeleyen dikilmi bir tan onunde kesiliyor, kan tan zerine dklyor veya tan dibine kazlm bir ukura yaylyordu. Bu tr kurbanlar zellikle gmen Araplann ilkbahann ilk aynda bereketi ve srnn refahn salamak iin kutladklan bayramlarda sunuluyordu. Muh temelen, srail'in yar-gebe obanlar olan atalar da benzer bir bayram kutluyorlard," a.y. 214

"MALOCJKKEN.,."

Dikili

talarn massebah Imezbah] i l k anlamlarn k a r m a k kolay d e i l d i r ,

n k dinsel b a l a m l a r Farkl farkldr. Bir ta y a p l m bir ahde tanklk edebi l i r (Tekvin 31:45, 51-52), mezar yerine kullanlabilir (35:20) veya YakubYm y k s n d e olduu gibi teofaniye de aret edebilir./Yakup b a m b i r taa y a s l a m uyurken tepesi ge erien bir merdiven g r d ve "ite Yahve karsnda duru

y o r d u " ve ona bu lkeyi vaat etti, Yakup u y a n d n d a zerine bam koyup uyu d u u ta d i k t i ve o yere "Beytel," " T a n r ' n m evi" adn verdi (Tekvin 28:1-22). D i k i l i talar K e n a n l i a n n tapmamda da bir r o l oynuyordu; bu nedenle daha sonra Yahvecilik tarafndan m a h k m edildiler. Ama ayn det islam ncesi Araplarda da vard ( k r . dipnot 19), b u nedenle s r a i l o u l l a n n m atalar tarafndan da paylal m olmas akla yalan g r n y o r . "
2

57. b r a h i m , " i m a n n B a b a s " srail'in dinsel tarihinde hattn saylr bir r o l o y n a m i k i ritel, ahit k u r b a n ve tshak'n kurban edili y k s d r , t i k i d o r u dan Tanr tarafmdan b r a h i m ' e b i l d i r i l m i t i r (Tekvin 15:9 v d ) . Henz d o u r m a m bir inek, bir kei ve bir koun ikiye b l n m e s i n d e n o l u a n bu ritein ben zerlerine b a k a yerlerde de r a s t l a n m a k t a d r ( m e g i n Hititlerde, k r . 43). Ama belirleyici unsur, gece teofanisidir: " G n e b a t p karanlk k n c e , d u m a n l b i r mangalla alevli b i r meale g r n d ve kesilen [ikiye b l n m ] hayvan paralar n n a r a s n d a n geti" (15:17) "O g n " Tanr "Avran'la bir ahit y a p t " (15:18). Bur ahit bir "szleme" deildir. Tanr b r a h i m ' e hibir k o u l dayatmamakta, yalnzca kendisi t a a h h t vermektedir. Eski Ahit'te bir baka rneine rastlanmayan b u r i tel Yeremya'nn z a m a n n a kadar uygulanmtr. Birok yazar b u ritelin i l k Pey

gamberler anda bilindii iddiasna kar k m a k t a d r . Geri kurban t r e n i Yahveci b i r erevede anlatlmtr, ama teoloji asndan yeniden y o r u m l a n o n u n ilkel niteliini yok edememitir, Tekvin'de b i r tek kurban treni ayrntsyla betimlenmektedir: lshak'm kur ban edili y k s (22:1-19). T a n r b r a h i m ' d e n o l u n u kendisine yakarak kurban etmesini olak) istemiti ve i b r a h i m tam onu kurban etmeye h a z r l a n y o r d u k i , lshak'm yerine b i r k o i n d i r i l d i . Bu b l m saysz tartmaya yol amtr. Bu

lk Peygamberlerle ilgili anlatlar baz kutsal aalardan sz eder: megin More Meesi (12:6) ve Mamre Meesi (13:18 vb) lk Peygamberlerin bu agalanna tapnlmas son radan sknt yaratmaya balad ve bu tapm, "tepelerdeki, bol yaprakl her aacn altn daki" (Tesntye 12:2) Kenan tapm yerlerinin mahkm edilmesiyle birlikte yasakland. 215

DNSEL NANLAR VE DUNCE1 ER TARH - i

arada 'oio teriminin alt kez yinelendiine dikkat ekilmitir. Ancak bu kurban t r , kabileler kesin olarak ye rleikl etik ten sonra, Kenanllardan alnm o l m a l dr.
31

Ayrca "gemiin y c e tilmesi" nden de sz edildi. Bununla birlikte Tek

v i n i n b i r s r pis y k de ierdiini unutmamak gerek; b u da, yazclarn gele neklerin yceMmesinden ok, aslna sadk bir ekilde aktarlmasyla
22

uratklarn g s

teriyor" (italikler bana a i t ) .

Kayna ne olursa olsun bu b l m , "tbrahm i m a n n " Eski Ahit'tek d e n n an lamn benzersiz bir gle yanstyor. b r a h i m o l u n u kurban etmeye hazrlanr ken, zaferi kazanmak iin b y k olunu kurban eden Moa kral Mea ( I I . Krallar 3:27) veya zafer kazanrsa d n t e kendisini karlamaya kacak i l k kiiyi, bu

nun kendi kz, tek ocuu olabileceini d n m e d e n , yaklan kurban olarak Yahve'ye sunmaya sz veren Yeftah gibi (Hkimler 11:30 vd), kesin bir s o n u beklentisi de yoktur, i l k doan ocuun kurban edilmesi riteli de sz konusu deildir, zaten b u rituel daha ge tarihlerde renilmi ve IsrailouHarnda hibir zaman y a y g n l a m a m t r , ibrahim kendisini Tann'sma "iman"la bal hissedi y o r d u . Tanr rm ondan y a p m a s n istedii davrann anlamn " k a v r a m y o r d u , " halbuki ilk d o a n bebeklerini bir tanrya kurban edenler bu rtelin a n l a m n n ve b y s e 1-dinsel g c n n tamamen farkndaydlar. Dier yandan i b r a h i m kendi T a n n ' s n n kutsallndan, m k e m m e l l i i n d e n ve g c n n her eye yeteceinden asla p h e duymuyordu. Dolaysyla kendisinden beklenen davrann bir evlat katli g r n m n d e o l m a s n n tek nedeni, insan i d r a k i n i n g s z l y d . D i e r b t n insanlar iin bir cinayetten hibir fark olmayan bu hareketin anlamn ve deerini yalnzca Tanr b i l i y o r d u . Burada, kutsaln diyalektiinin zel b i r rneiyle kar karyayz: "kutsal olmayan," i l k yapsn koruyarak (kutsal bir ta yine de bir ta olarak kalyor) "kutsal"a d n m e k l e k a l m y o r , "kutsallatrma" insan akl tarafndan idrak edi lebilecek b i r ey olmaktan da kyor: ^Evlat k a t l i ( i l k d o a n bebeklerini kurban edenlerde o l d u u gibi) belirli bir sonucu hedefleyen bir ritele dntrlmez,

i b r a h i m bir n t e l yapmaz ( n k hibir a m a c yoktur ve davrannn a n l a m bile

*" De Vaux, Histoire ancienne d'Isral, s 270 "Eski olduklar kuku gtrmeyen metinlerde (bu konuya) ilk deinmeler. Hkiraler ana tanhlenmektedir."
2 1

H. H. Rowley, Worship HI Ancient Israel, s. 27. Aslnda metinler Yakup'un oullarnn yaptklan ibadet hakknda tazla bir bilgi vermez, ama onlar omuszlatran birok yk ak tarlr; rnein imeon ve Levi'nin ekem ehrinde balarndan geenler (Tekvin, 34) veya Yahuda ile Tamar'm yks (Tekvin, 38).
216

"SRAL OCUK K: N

ona yabancdr); dier yandan " i m a n " b i r cinayet ilemedii konusunda ona g vence verir. b r a h i m ' i n hareketinin " k u t s a l l n d a n k u k u d u y m a d , ama bu kutsalln "nitelii anlalamaz," dolaysyla bilinemez o l d u u sylenebilir. "Kutsal'i bilebilme konusundaki b u olanakszlk (nk "kutsal" tamamen

"kutsal olmayan"la zdelemitir) zerine gelitirilecek d n c e abas hatr sa ylr sonulara y o l aacaktr. l e n d e greceimiz gibi, " l b r a h i m iman" Tapnan ikinci kez yklmas ve devletin yok o l m a s n d a n sonra, Yahudi halknn trajik ta rihlerinin b t n snavlarna k a t l a n m a s n salayacaktr. Ve baz Hristiyan d

n r l e r de onlarn i m a n n n paradoksal ve son tahlilde "tannamaz" niteliini, an cak o k ge tarihlerde, XIX. ve XX. yzyllarda, b r a h i m rnei zerine dnce y r t e r e k yakalamlardr. Kierkegaard, nianlsnn hayal edilmesi olanaksz b i r b i i m d e kendisine geri verilecei umuduyla ondan vazgeiyordu. Ve Leon Chestov gerek iman iin bir tek kesin kan gerektiini, b u n u n da "Tanr iin her ey m m k n d r " o l d u u n u aklarken, b r a h i m ' i n deneyimini biraz daha bastletirerek aktarmaktan b a k a bir ey y a p m y o r d u ,

58. M u s a ve M s r ' d a n k srail d i n i n i n balang d n e m l e r i , T e k v i n i n 46.-50. bablarnda, k'ta ve Saylar kitabnda anlatlmtr. ouna d o r u d a n T a n r ' n m y o l at b i r dizi olay s z konusudur. En n e m l i l e r i m hatrlatalm; Yak u p ve oullarnn Msr'a yerlemesi; birka yzyl sonra, israil o u l l a r n n i l k d o a n bebeklerinin l d r l m e s i n i emreden b i r firavunun balatt bask; karde lerinden b i r i n i d v e n bir Msrl askeri l d r d k t e n sonra Musa'nn (katliamdan mucize eseri k u r t u l m u ve firavunun saraynda yetitirilmiti) bandan geenler. zellikle Midyan l n e ka, "alevli a"nn g r n m e s i (Yahve'yle i l k karla mas), T a n r ' n m ona h a l k n Msr'dan k a r m a grevini vermesi ve T a n n ' n n ad n n Musa'ya bildirilmesi; firavunu boyun e m e y e zorlamak iin Yahve'in y o l a t on felaket; Israilogullarmn yola k ve Kzideniz'den geileri, onlara y o l vermek iin yarlan deniz sularnn pelerindeki Msr sava arabalar ve askerlennin zerine k a p a n m a s ; Sina Daginda T a n r ' n m g r n m e s i , Yahve'nin halkyla yapt ahit ve vahyin ieriini ve t a p m kapsayan b u y r u k l a r n bunt izlemesi; son olarak, lde k r k yl boyunca y r y , M u s a ' n n l m ve 'Yeu komutasn da Kenan lkesinin fethi E l e t i r m e n l e r yzyldan uzun b i r s r e d i r , bu Tevrat anlatl a nndaki "mitolo j i k " ve "folklorik" unsurlar ve tortular ktlesi iinden "geree benzeyen" ve do-

217

DNSEL INANCIAR VE DNCELER T A R H -1

iaysyla "tarihsel" u n s u r l a r seip ayrma ura iindedir. " Ayrca M s r l l a r n ,


2 5

K e n a n l l a n n ve dier Yakndou halklarnn siyasal, kltrel ve dinsel tarihine ilikin dilbilimsel ve arkeolojik belgeler de kullanlmtr. Bu t r belgelerin yar d m y l a , Y a k u p n Msr'a y e r l e m e s i n d e n ( M X V I I I . - X V I I . yzyl) "k" ve Kenan lkesine giri anlatlarnda yankLanna rastlanan, b i r o k y a z a r n M X I I . yzyla tarihlen d irdii olaylara varncaya dek farkl brani g r u p l a r n n tarihinin aydmlatlabilece, kesinletirilebilecegi, hatta yeniden oluturulabilecei umulu yordu. sel
1 +

Tevrat d belgeler, k' ve Kenan'n fethini en azndan k s m e n tarih ereveye oturtmaya mutlaka katkda bulunmutur megn 19.

bir

Hanedandan baz firavunlarn askeri ve siyasi d u r u m l a r n a ilikin bilgilere daya narak, Msr'dan k iin o l d u k a kesin tarihler nerilebilrmiir. Kaz sonular n, ncelikle de baz Kenan sitelerinin ykl tarihlerini dikkate alarak srailogull a n n n Kenan'a girilerinin evreleri s a p t a n m t r . Ama b u zamandtzinsel akma larn ve karlkl bantlarn ou hl tartmaldr. Az sayda u z m a n n g r birliine varabildii bir t a r t m a d a tavr almak bize d m y o r . srail d i n i asndan birinci derecede n e m tayan baz olaylar tarihsellik k a p s a m n a sokma i l e m i n i n , u m u l d u u kadar, b a a n l olmadn belirt mekle yetinekm. Tabii b u d u r u m sz konusu olaylarn tarihsel o l m a d k l a r n asla kantlamaz. Ama tarihsel olaylar ve kiilikler paradigmatik snflandrmalara g re yle biimlendirilmitir k i , r n e k l e r i n o u n d a o n l a r n i l k ve z g n "gerekli ine" u l a m a olana zaten y o k t u r . Musa adyla bilinen kiinin "gereklii"nden k u k u duymak i m bir neden yoktur, ama y a a m y k s ve kiiliinin zgl iz gileri h a k k n d a bilgi sahibi deiliz. Sonradan karizmatik ve mucizevi bir kiilik haline geldii iin, h a y a t , N i l N e h r i n i n kamlar arasna braklan p a p i r s t e n b i r sepet iinde l m d e n mucizevi bir b i i m d e k u r t u l m a s n d a n balayarak, bir o k baka " k a h r a m a n " n y a a m y k l e r i n d e k i kalb izlemektedir (Theseus, Perse us, Agade'li Sargon, Romulus, Kyros vb), M u s a ' n n ve ailesinin d i e r yelerinin isimleri Msr d i l n d e d i r . Bu isimlerde

"Mit niteliinden arndrma" almas grece basitti (on felaket veya Kztldemz'den gei gibi "mucizeler" zaten "tanhsel" olaylar olarak kabul edilemezlerdi). Buna karlk Tevrat metinlerinin olas tarihselligin yorumlamann ok hassas ve g bir i olduu onaya kt. Tahliller sonucunda, farkl dnemlerde ve farkl teolojik bak alarndan yaplm bir ok yazm olduu ortaya kmt. stelik birok edebi trn etkileri de tanmlanabilmit i Yazcnn belli bir edebi trn (saga, nuvella, ataszleri vb) kalplann kulland ke fedilince, bit olayn grnrdeki larihselligi gvenilmez hale geliyordu. k, 12:40'a gre Israilogullan Msr'da 430 yl kalmtr. 218

-ISRAIL O C U K K E N .

"dogma, olu" a n l a m n a gelen msy n e k i b u l u n m a k t a d r ; bu anlamda Ahmosis ve ya Ramses'le k a r l a t n l a b i lirler (Ra-messes, "Ra'nn olu"). Levi'nin o u l l a r n dan Merari'nin ad, Msr dilinde M r r y ' d i r ("ok sevilen"); Harun'un t o r u n u Pinhas Msr dilinde P'-nksy'dit ("Zenci"). G e n Musa, A m o n t a p m m m yerine g n e (M

tanrs Aton'a y n e l i k "tektanrcl" geiren Akhenaton " r e f o m u " n u da

1375-1350) r e n m i olabilir, t k i din a r a s n d a k i benzerliklere dikkat e k i l m i tir


2 5

A t o n da "tek tanr" ilan edilmitir; Yahve gibi, "var olan her eyi yaratan" olarak, Akhenaton "reformu"nun "egitim"e verdii nem

t a n r odur; son

Yahvecilikte Tora'ya verilen rolle karlat nla bil ir. Dier yandan M u s a ' n n Akhe naton "reformu"nun b a s t r l m a s n d a n i k i k u a k sonra iinde b y d Ramses t o p l u m u n u n ona ekici gelmesine olanak yoktu. Kozmopolitizm, dinsel badatrmaclk (zellikle Msr ve Kenan tapmlar arasnda), " o r j i " t r n d e n baz uygu lamalar (her i k i cinsiyetten fahielik), hayvanlara " t a p n m a , " b t n bunlar "baba larn d i n i " iinde yetitirilmi birisi iin tiksinti u y a n d r a c a k eylerdi. Msr'dan ka gelince, b u n u n tarihsel bir olay yanstt kesin gibi gzk mektedir. Bununla birlikte b t n h a l k n deil, yalnzca b i r grubun, daha kesin b i r ifadeyle M u s a ' n n ban ektii bir g r u b u n g sz konusudur. Dier grup lar az o k bar b i r b i i m d e Kenan lkesine szmaya zaten b a l a m l a r d . Sonra dan g ya da "k," I s r a i l o g u l l a n n n b t n kabileleri tarafndan kutsal tarihle r i n i n b i r b l m olarak sahiplenildi. B i z i m k o n u m u z asndan n e m l i olan, M sr'dan kn Paskalya kutlamasyla i l i k i l i n d i r i l m e s i d i r . Baka b i r deyile, g ebe o b a n l a r a zg ve srail oulla t n n atalan tarafndan binlerce yldr uygula nan arkaik b i r kurban treni yeniden deer k a z a n m ve Yahveciliin "kutsal tari hi" iine katlmtr. Kozmik dinsellikle u y u m i i n d e k i bir rituel ( o b a n halklarn ilkbahar b a y r a m ) tarihsel b i r olayn anlmas olarak y o r u m l a n m t r . Kozmik

t r d e dinsel yaplarn kutsal tarihin olaylarna d n t r l m e s i , Yahveri tektanncln ayrt edici niteliklerinden b i r i d i r ve Hristiyanlk da b u zellii benimse yip s r d r e c e k t i r ,

59. "Ben, B e n i m " Musa, kaynbabas olan Midyanl k h i n Yitro'nun s r s n

rnein bkz. Albright, From the Stone Age to Christianity, s. 218 vd, 269 vd; ayn yazar, The Biblical Periodfrom Abraham to Ezra, s. 15 vd Ama baka yazarlara gre bu benzerlik ler ikna edici deildir; kr. Ringgren, la religion d'hrael, s. 51, Fohrer, History oj Israelite Reiigion, s. 79.

DNSEL NANLAR VE DNCELE I! T A R H -1

g d e r k e n , l n tesine v a r d ve "Tann'nm da" Horev'e ulat. Orada "bir al dan y k s e l e n alevler"i g r d ve kendisine adyla sesleniidiini iitti. Biraz sonra, T a n r "ben b a b a n n T a n r s , b r a h i m ' i n T a n n ' s , shak'n Tanr's ve Yakupun T a n r ' 5 i y m " diye k e n d i n i tantt (k 3:6). Bununla birlikte Musa t a n r s a l l n bilinmeyen bir ehresiyle, hatta yeni b i r tanryla karlatn hissetmiti. Israloularn gidip b u l m a ve onlara "beni size atalarnzn Tanr's g n d e r d i " deme b u y r u u n a u y m a y kabul etti. Ama "Ad nedir diye sorabilirler, o zaman ne diye yim?" dedi (3:13). O zaman T a n r yle dedi: "Ben, benim" ('rfyeh 'er 'efyef). Ve Musa'ya srail oulla rina u szlerle seslenmesini b i l d i r d i : "Bent size 'Benim' g n d e r d i . . . . " (3:14). Bu isim etrafnda ok fazla t a r t l m t r .
26

T a n n ' n m yant olduka gizemli

dir: Kendi v a r o l u biimini ima etmekte, ama kiiliini aa k a r m a m a k t a d r . Tek sylenebilecek olan, T a n n ' n m a d n n , modern b i r ifadeye b a v u r a c a k olur sak, varlkla var o l a n n b t n l n artrddr. Ama Yahve ibrahim'in ve

dier lk Peygamberlerin T a n n ' s o l d u u n u aklar ve b u k i m l i k b u g n de ibra h i m ' i n mirasn benimseyen herkes tarafndan kabul edilmektedir. Aslnda "baba n n tanrs" ile Musa'ya g r n e n t a n r arasnda belli b i t sreklilii ortaya kar mak m m k n d r Daha nce de belirtildii gibi, "nce Yahveciligin obanlann

arasmda d o g m a s ve lde gelimesi olgusu s z konusudur, Saf Yahvecilige d n ldeki duruma d n olarak sunulacaktr: Peygamberlerin 'gebe l k s ' b u olacaktr."
17

" B a b a n n tanrs" gibi Yahve da belirli b i r yere bal d e i l d i r ; ay

rca b i r g r u b u n n d e r i olarak Musa'yla zel bir ilikisi vardr. Ama farkllklar da a n l a m l d r . "Babann tanrs" isimsizken, "Yahve" gizemini ve aknln onaya koyan bir zel isimdir. Tanryla m m i n l e r i arasndaki ili kiler deimitir; Artk " b a b a n n t a n r s " n d a n deil, "Yahve'nin h a l k ' n d a n sz edilir. b r a h i m ' e verilen vaatlerde (Tekvin 12:1-3) mevcut olan tanr tarafndan seilme d n c e s i kesinlik kazanr: Yahve lk Peygamberlerin soyundan gelenlere " h a l k m " der, onlar, R. de V a u ' n u n deyiiyle, Yahve'nin "kiisel m l k ' d r . "Ba b a n n t a n r s " m n El le b i r l e t i r i l m e s i srecinin d e v a m n d a , Yahve de onunla z de letiri mi tir, Yahve El'den kozmik yapy a l m ve kral u n v a n da El'den

Bkz Ringgen tarafndan kaydedilmi son kaynakalar, s. 43 vd; Fohrer, a.g.y., s. 75 vd; de Vaux, Histoire ancienne d'Isral, s. 321 vd; Cross, Canaanite Mytfi and Hebrew Epic, s. 60 vd, R de Vaux, a.g.y,, s. 424, Devam eden blmde bu yazann ztmlem elerin i kul lanyoruz, s 424-431. 220

' K l i A L OCUKKEN.

Yahve'ye g e m i t i r . "Yahvecik El'in dininden, bene" e'iolm'den o l u a n t a n n n m maiyeti f k n n i de a l d . "


20

Dier yandan Yahve'nn sava nitelii tam anlamyla

m m i n l e r i n i n koruyucusu olan " b a b a n n tanrs" r o l n n bir uzantsdr. Vahyin z O n Emir'de y o u n l a m t r (k 20:3-17; k r . k 34.10-27). Metnin b u g n k hali Musa ana ait olamaz, ama en n e m l i emirlerin ilkel

Yahvecik d n c e s i n i yansttna k u k u yoktur. On E m i r ' i n i l k maddesi olan, "Benden baka t a n r n olmayacak!" terimin dar a n l a m n d a b i r t e k t a n n c h g n sz konusu o l m a d n kan d a m a k t a d r . Baka tanrlarn varl inkar e d i l m e m i t i r . Kzldeniz'den getikten sonra s y l e n e n zafer ilahisinde, Musa haykrr: "Var m senin gibisi ilahlar a r a s n d a , Yahve?" (k 15:11). Ama mutlak sadakat isten mektedir; n k Yahve "kskan b i r T a n r " d r (k 20:5). Sahte tanrlara kar m c a d e l e l d e n ktktan hemen sonra, Peor'da balad. Orada Moavh kzlar, sr a i l o g u l l a n n k e n d i tanrlarna yap t k l a n kurban trenlerine davet ettiler. "srail halk yiyeceklerden yedi ve o n l a n n ilahlarna tapt" (Saylar 25:2 v d ) , bylece Yahve'yi fkelendirdiler, israil asndan, Baal Peor'da balam bu m c a d e l e hl srmektedir. kinci emrin, "Kendine hibir tasvir y a p m a y a c a k s ' i n a n l a m m kavramak ko lay deildir. Burada s z konusu olan putlara t a p n m a m y a s a k l a n m a s d e i l d i r . Putperest t a p m l a r m allm nesneleri olan tasvirlerin, tanry b a r n d r a n b i r zarftan b a k a b i r ey olmad biliniyordu. B y k olaslkla, bt e m i r i n satr ara larndaki d n c e , Yahve'yi bir t a p m nesnesiyle temsil etmenin y a s a k l a n m a s n k a p s y o r d u . Yahve'nin nasl k i "ismi" yoksa, "tasviri" de o l m a m a l y d . Tanr baz ayrcalkl kiilere d o r u d a n , insanlarn geri kalanna ise yaptklaryla grn

yordu. Y a k n d o u ' n u n insan ve hayvan b i i m i n d e veya kozmik bir b i i m d e teza h r eden dier tannlarmdan farkl olarak, Yahve yalnzca insan biimli olarak ta savvur edilmitir. Ama k o z m i k tezahrlere de b a v u r a b i l m e k t e d i r ; n k btn d n y a o n u n yaratmdr. Yahve'nin insan biimli o l u u n u n i k i l i b i r y n vardr. Bir yandan Yahve yal nzca insana zg nitelik ve kusurlar gsterir: acma ve k i n , sevin ve keder, af ve i n t i k a m (bununla birlikte O, Homeros t a n n l a n n n zaal ve k u s u r l a r n gster-

De Vaux, a.g.y., s. 428. "Ama 151'n Yahve'ye yumuakln ve acma duygusunu da ver diini sylemek pek doru olmaz; nk Yahve balangta zalim ve iddetli bir tanr grnts vennektedir k'n muhtemelen daha eski tarihli metninde (34:6), Yahve kendini "acyan, ltfeden tam" olarak tanmlamaktadr," a.g.y., s 429. 221

DNSEL NANLAR VE DNCELER T A R H - ]

mez ve baz Olympos sakinleri gibi g l n duruma d r l m e y i kabullenmez). Dier yandan Yahve, t a n r l a n n o u n d a g r l d gibi, insanlk halini yanst maz: Bir ailesi deil, gksel b i r maiyeti v a r d r Yahve yalnzdr. M m i n l e r i n d e n ,

D o u l u b i r despot gibi, mutlak itaat beklemesi olgusunu da yine insana yakn b i r zellik olarak m d e e r l e n d i r m e k gerekir? Daha ok mutlak m k e m m e l l i k ve te m i z l i k y n n d e insanlk d b i r istek sz konusudur. " t e k t a n n c d i n i n pey gamberlerinin ve misyonerlerinin ayrt edici nitelikleri olan h o g r s z l k ve banazlk Yahve'de i l k rneini ve gerekelerini bulur. Yahve'nin iddeti de insan yaps erevelerini krar. K i m i zaman "fkesi" yle aklddr k i , Yahve'nin "eytana i n a n m a s " n d a n sz edilebilmitir. Kukusuz bu olumsuz izgilerin bazlar daha ge bir d n e m d e , Kenan lkesinin igal edilme sinden sonra sertletirile ektir. Ama "olumsuz izgiler" Yahve'nin i l k yapsna aittir.j Aslnda y a r a t t n d a n mutlak farkl, "tam anlamyla teki" (Rudolph Otto'nun garz, ndere si) nlan tanrnn yeni ve en g r k e m l i ifadesi sz konusudur.j elikili "vasflar"m b i r arada varoluu, baz davranlarnn akldh Yahve'yi insani lekteki b t n " m k e m m e l i y e t lkuleri"nden farkllatnr. Bu adan ba kldnda Yahve, H i n d u i z m i n baz tanrlarna, r n e i n iva'ya veya Kali-Durga'ya benzer. A m a arada n e m l i b i r fark vardr: Bu H i n t tanrlar ahlak tesinde d i r ve varolu tarzlar bir r n e k o l u t u r d u u iin, m m i n l e r onlara y k n m e k t e duraksamazkr. Oysa Yahve en b y k n e m i , ahlaki ilkelere ve g n l k hayattaki ahlaka verir: O n Emir'in en az bei bunlardan sz eder. Tevrat anlatsna g r e , Msr'dan ktktan ay sonra Sina l n d e b i r teofani meydana geldi. "Sina d a n n her y a n n d a n duman t t y o r d u ; nk

Yahve d a n s t n e ate biiminde inmiti. Dadan ocak d u m a n gibi duman k yor, b t n d a iddetle sarslyordu. Boru sesi gitgide ykselince, Musa k o n u t u ve T a n n gkgrlemeleriyle onu yantlad" (k 19:18-19). O zaman Yahve, da n dibinde duran IsrailouHarna g r n d ve Ahit Yasas'n tebli ederek onlarla bir ahit yapt; b u yasa O n E m i r l e balyor ve ibadetle i l g i l i b i r o k kural ieri yordu (k 20:22-26; 21:24-26).
30

Daha sonra Musa Yahve'yle yine g r t ve

"ehadetin i k i levhasn, Allah'n eliyle yazlm ta levhalar" ald (31:18; k r . bir dier versiyon, 34:1-28). Mendenhall, Ahit Yasasnn s l u p asndan biimi nin M 11. binylda yaam Hitit h k m d a r l a r n n Anadolu'daki vasallaryla yap-

Krs. botrer, J-isiory of Ismthte Rdigion, s. 78 vd. Btn bu metinlenn daha ge tarihlerde yazldm veya dzenlendiini ayrca belirtmeye gerek yok. 222

-ISRAIL O C U K K E N .

t k l a n a n l a m a l a r hatrlattn saptad.

Ama bu i k i a n l a m a k m e s i arasndaki

benzerlikler gerek olsa da, pek belirleyici g r n m e m e k t e d i r Israilogullarnn lde geirdikleri krk yl boyunca y a p t k l a n ibadet hakkn da kesin hibir e y bilinmemektedir. k (26; 38:8-38) l tapnan ayrnt syla betimlemektedir: Sz konusu tapnak, daha ge tarihli b i r anlatya gre Yasa l e v h a l a n n n iinde b u l u n d u u (Tesniye 10:1-5; vb) ehadet S a n d n n veya Ahit Sandg'nn sakland Toplanma adrdr. Bu anlat b y k b i r olaslkla gerek bir d u r u m u y a n s t m a k t a d r . T a p m adrlar veya ilerinde tatan p u t l a r n tan d tahtrevanlar islam ncesi Araplarda da g r l r . Metinler s a n d k ve adrdan bir arada s z etmemektedir'ama tpk Araplarda o l d u u gibi, herhalde s a n d k ad n n iindeydi. Eskiden " b a b a n n t a n r s n n yapt gibi, Yahve de halkna reh berlik ediyordu|. S a n d k bu g r n m e z varl simgeliyordu; ama iinde ne bulun d u u n u bilmeye olanak yoktur. Anlatya g r e , Musa Moav b o z k r l a n n d a Eriha'nn karsnda ld. Yahve ona Kenan lkesini gsterdi: "lkeyi sana g s t e r d i m ama oraya gitmeyeceksin" (Tes niye 34:4; k r . Saylar 27:12-14). Bu l m de efsanevi ve paradigmatik Musa k i iliine u y m a k t a d r . Bu adla t a n n a n kiilik h a k k n d a yalnzca, o n u n Yahve'yle s rekli yinelenen dramatik b u l u m a l a n y l a n e kt bilinmektedir. Musa'nn ara clk ettii vahiy onu hem esrimeye giren ve Tanr'yla k o n u a n bir peygamber, hem de bir " b y c " yapmtr; Levi rahiplerine rnek o l u t u r a n ve tam b i r karizmatik n d e r olan Musa, bir kabileler grubunu bir millet ekirdeine, israil

h a l k n a d n t r m e y i baarmtr.

60. H k i m l e r D n e m i n d e

D i n : Bagdatrmacln lk A a m a s Yentm

y n e t i m i n d e k i Musa'nn grubunun Kenan'a girdii M O 1200 tarihinden Saul'n kral ilan edildii M 1020'ye kadarki d n e m e Hakimler a denmesi konusunda g r birliine varlmtr. H k i m l e r ; komutanlar, d a n m a n l a r ve h u k u k adamlanndan o l u u y o r d u . Baka airetler Yahvecilii b u d n e m d e , zellikle de baz parlak zaferlerin a r d n d a n kabul ettiler; nk Yahve savaa d o r u d a n mdahale etti. Yeu'ya gvence verdi: "Onlardan korkma; onlan eline teslim ediyorum!" (Yeu 10;8). N i t e k i m Yahve g k t e n , d m a n n binlercesmi bir anda l d r e n " i r i

C, E. Mendenhall, Law and Covenant in Israel and die Ancient East (1955). Bu varsaym dier yazarlarn yan sra Albright tarafndan da kabul edildi, Yivei and the Gods o\ Canaan, s, 107 vd. 223

DNSEL NAN!-AR VE DNCELER T A R H -1

i r i dolu yadrd" (Yeu 1 0 : 1 1 ) . Kenan kral Yavin'e kar kazanlan zaferden son ra, Debora ve Barak T a n r ' n n fkesini arkya dkcler: "5eir'den ktnda

Yahve . . . y e sarsld, g k l e r d e n y a m u r b o a n d , evet bulutlar eriyip su oldu" ( H k i m l e r 5:4 v d ) . Ksacas Yahve'nin Kenanllarn Lannlanndan daha gl oldu u ortaya kar. O n u n a d n a yaplan sava kutsal bir s a v a t r :
32

Erkekler kutsan

mtr (liddes, "ayinle kutsallatrmak") ve ritel temizlie u y m a l a r gerekir. Ga nimet ise " h a r a m " d r , yani yaklan kurban olarak Yahve'ye sunulur ve tamamen y o k edilir. Ama yeni b i r v a r o l u s l u b u n a u y u m salayan Yahvecilik evnlir ve d e i i r . n c e b t n o b a n t o p l u m l a n tarafndan yceltilen deerlere kar bir tepki g r lr. Yael, gebelerde o k kutsal olan konukseverlik yasasn haince i h l a l eder: Bozgundan sonra kaan Kenanl k o m u t a n adrna davet eder ve onu uykusunda l d r r (Hakimler 4 : 1 7 v d ) , Musa z a m a n n n tanabilir tapna k u l l a n l m a z hale gelir. Artk kutsal tapmaklar ve alanlarda ibadet edilmektedir. Ama t a h m i n edilebilecei gibi asl n e m l i s o n u l a r a , Kenan diniyle etkileim yol aar. stelik b u etkileim M V I I . yzyla dek srer. Yahve ile El'in birleti rilmesinin a r d n d a n , El tapmna ait olan Yahvecilik ncesi tapmaklar ve birok
35

Kenan tapna Yahve'ye a d a n r .

H k i m l e r anda Yahve ile Baal'in birbirine ka

r t r l m a s ise daha da artcdr. Yahvecilie olan ta anlatyla n l ailelerde bile iinde baal sz g e e n isimlere r a s t l a n m a k t a d r . M e h u r G t d y o n ' u b j ^ a d da Yerubbaal, "Baal kendini savunsun" (Hakimler 6:32). Bu da "Tanr. Efendi" anla m n a gelen baal s z c n n Yahve'nin bir sfat gibi anlaldn veya Yahve'nin y a n sra Baal'e de t a p m l d g m d n d r m e k t e d i r . '
3 1

Herhalde balangta Baal

gerek b i r v e r i m l i l i k u z m a n , "toprak tanrs" olarak kabul edilmiti. Baal tapm ancak daha ge bir tarihte lanetlenip, dinsizliin r n e k kant haline geldi. ,

Kenan kurban sistemi b y k o l u d e benimsendi. Kurban treninin en basit bi imi kutsal bir y*y:e eitli adaklar b r a k l m a s n d a n veya zeylinya ya da su sa-

G, von Rad, Der heilige Krieg n alien Israel (1951), zetleyen Ringgren, La religion d'hrael, S. 6 0 - 6 7 ] "Yasak" anlamna gelen minin szc, "kutsal" anlamna gelen bir kiklen tremitir. Ringgren bunu tan Israilogullanna zg bir grng olarak deerlendirmek tedir; ama A. Lodsve Albright yalnzca Samilerle de snrl kalmayan baka rnekler ver mektedirler; kr. Rowley, Worship in Ancicn Israel, s 56 ve dipnot 7. Bu tapmaklarn listesi iin bkz. Fokrer, a.g.y., s. 111-113. Taprtlar aras bada t rrmclk hakknda bkz. G. W. Ahlstm, Aspects ojSyncretism in Israelite Religion, s, 11 vd; Rowley, a.g.y., s. 58 vd, Krj, Ringgren, a.g.y.. s. 56; Fobrer, s. 10.5. 224

"1SKA11. OCUKKEN.

larmdan o l u u y o r d u . Sungular T a n n iin bir besin kayna olarak g r l y o r d u ( H k i m l e r 6:19). Israiloullar, Yahve'ye sunulan b i r adak olarak y o r u m l a d k l a r , yaklan k u r b n olak) u y g u l a m a s n a b u d n e m d e baladlar. Ayrca tarmla iliki l i o k sayda Kenan ibadetini ve hatta orji n i t e l i k l i baz ritelleri de benimsedi ler.
15

z m s e m e sreci daha sonra, krallk d n e m i n d e younlat ve i k i cinsiyet

ten kutsal fahielik sz konusu oldu. Tapmaklar Kenan rneklerine gre ina edildi ilerinde bir sunak, mezbah'lift (dikili talar), aera'lar (ayn ad tayan Kenan tanrasn simgeleyen tahta direk ler), su veya zeytinya s a l a n iin testiler v a r d . Ritel nesnelerinden en nem l i l e r i n i sayalm; t e r a / m l e r (tasvirler veya maskeler) ve f/od'lar ( i l k halinde, tas v i r z e r i n e yerletirilmi b i r elbise). Tapmla grevli personel, k o r u m a s n st lendii t a p m a k l a r n etrafnda r g t l e n i r d i . lk srada rahipler ve Levililer yer alrd: K u r b a n l a r sunarlar, fallsfftve ejod yardmyla Yahve'nin radesini anlamaya alrlard. Rahiplerin ve Levililerin yan sra, kahinlere veya falclara da (ra'eh)

da r a s t l a n m a k t a d r , ama o n l a r n vasflan zerine yeterince bilgi sahibi deiliz. Falclar, peygamberler (nbiim) gibi tapnaklara bal deillerdi. Bunlarn en i y i bilinen r n e i Balam'dr (Saylar 22-24): D n d e veya u y a n k k e n Yahve'yi g r r ; Israiloullarn lanetleyebilm.esi iin o n l a n grmesi gerekir. Esrime vasfna

sahip b u tipe d i e r g e b e toplumla nnda da rastlanr (rnein A r a p l a r d a k khin).


36

"Peygamber"in (nb) ilevi o k daha n e m l i y d i ; b u konuya ileride dneceiz ( 116). imdilik, t s r a i l o g u l l a n n n esrime n i t e l i k l i p e y g a m b e r l i i n i n k k l e r i n i n Kenan dinine u z a n d n ekleyelim, Gerekten de Baal tapm nbtim'i
37

ieriyordu

(bkz. 1. Krallar, 18:19 v d ; I I . Krallar 10:19). Ama burada Msr d n d a k i eski Ya k n d o u ' d a olduka yaygn b i r esrime deneyimi t r sz konusudur. S m e r l e r ' ' g k y z n e giren adam" bilirler; b u niteleme a m a n l a n n k i n e benzetilebilecek bir esrime y o l c u l u u n u belirtir. Mari'de M X V I I I . yzyla ait metinler pilum'lardan ("cevap veren") veya muhhm ve m u J h i u m l a r d a n , r y a l a n n d a veya

r y e l e n n d e tanrlardan gelen cevaplar alan erkek veya k a d n l a r d a n s z eder. Bu

Fohrer, s. 106; Ahlstrm, s 14 vd. .1, Pedersen, "The Role played by Inspired Persons among the Israelites and the Arabs;" J. Lindblom, Prophecy in Ancieni Israel, s. 86 vd. fikz, A. Haldar, Association of Cull Prophets Among the Ancient Semites, s. 91 vd, kaynakay la birlikte. 225

fi!'NSja NAMCA Vii IJSNCELEN T<$R(.JI i

pium veya murlfm'lar niltiim'lere denk der. Onlar da srail'in peygamberleri gibi, daha o k ksa kehanet cmleleri kullanr ve k t haberler ya da h k m d a r n baz eylemlerine kar eletiriler sz konusu o l d u u n d a bile, mesajlarn krallara gnderirler. Daha fethin ve kolomzasyonun i l k yzyllarnda bile, hem derin hem $ ok ekilli b i r Kenan etkisi fark edilir. Gerekten de Kenanhiarn rituel sistemi, kut sal tanian ve tapnaklar benimsenir; ruhban snf Kenan r n e k l e r i n e gre r glienir; rahiplerin s n i n e ve bereket riteleriyle badatrn acla tepki g s t e r m e k t e gecikmeyecek peygamberler de bir Kenan etkisinin rndrler.

Ama peygamberler en saf Yahveciiigi savunma iddiasndadrlar. Bir adan hakl drlar; ama digcr yandan, peygamberlerin anlatt Yahvecilik, o kadar iddeili b i r b i i m d e lanetledikleri Kenan d i n i n i n vt: k l t r n n en y a r a n a oktan zmsemitir. unsurlarn

Kr Utdhlotu, s. 29 vd, s. 85 vdve Fohrer, s. 225 vd; bu yazarlar Babil ve Asur'dan baka rnekler de vermektedir. 226

ELETREL KAYNAKA

53. israil'in eski tarihi konusunda zellikle u eserlen kullandk: M. Noth, Geschichte Isra els (Gttingen, 1950, gzden geirilmi 2. bask, 1954), J. Bright, A History o/ Israel (Phila delphia, 1959) ve R. de Vaux, Hjsfoire ancienne d'Isral Des origines l'installation en Canaan (Paris, 1971); bu son eserde hayranlk uyandran eletirel kaynakalar yer almaktadr. Ayrca bkz.: W. F. Albright, Archaeology and the Religion of Israel (2. bask, Baltimore, 1946); ayn ya zar, The Biblical Period from Abraham to Ezra (New York, 1963); R. de Vaux, Les institutions de l'Ancien Testament, 1-11 (2, bask, Paris, 1961, 1967); Otto Eissfeldt, The Old Testament. An Introduction (New York, 1965, Almanca 3. baskdan yaplm ev., 1964, ek kaynakalarla birlikte, s, 722-785);). Pedersen, Israel, its Life and Culture, I-IV (Kopenhag, 1926, 1940); G. von Rad, Old Testament Theology, I (NewYork, 1962; Almanca zgn metin, 1957); M Noth, Die Ursprnge des alten Israel im lichte neuer Quellen (Kln-Opla^sn, 1961); Tlie iMe and the Ancient Near East. Essays in honor of W. E. Albright, yay C. Ernest Wnght (New York, 1968), s. 85-139 (E. Wnght: Filistin arkeolojisi zerine), 265-299 (zamandizn sorunlan). srail'in dinsel tarihi konusunda hatr saylr miktarda eser bulunmaktadr; son 10-12 yl iinde yaymlanm kitaplar arasnda en yararllar unlardr: Y. Kaufmann, Tle Religion of Is rael (Ibraiceden eviren ve ksaltan M Greenberg, Chicago, 1960), H. Ringgren, La religion d'Isral (Paris, Payot, 1966; Almanca bask, 1963); W. Eichrodt, Reigonge schichte Israels (1969); G. Fohrer, History of Israelite Religion (Nashville, 1972; Aim, bask, 1968). Kozmogoni metinleri Jean Botro tarafndan evrilmi ve yorumlanmtr: "La naissance du monde selon Israel," Sources Orientales, 1 (= La naissance du monde, Paris, 1959), s. 187 234. Kitabt Mukaddes'teki kozmolojik bilgiler hakknda, bkz H Gunkel, Schpfung und Chaos in Urzeit und Endzeit (2. bask Gttingen, 1921), zellikle s. 29 vd; V. Maag, "Jahwds Begegnung mit der Kanaanische Kosmologie," Asiatische Sludien/Etudes Asiatiques, 18-19, 1965, s 252-269. Tefevi'in en son kan yorumlu evnleri iinde, uzman olmayan okuyucunun en kolay ulaabilecei: E. A. Speiser, Genesis (New York, 1964). nsann yaratl konusundaki mitler m, k, daha yukanda belirtilen kaynaka, 17. 54. Aden ve cennet miden hakknda, k. P. Humbert, Etudes sur Je rcit du Paadis et de la chute dans la Genese (1940); W. Andrae, "Der kultische Ganen" (Die Welt dez Orients, 6, 1952, s. 485-494); G, Widengren, The Kingand the Tree of Life in Ancient Near Eastern Religi on (1951); A Dammron, La mythologie sumrienne et les premiers chapitres de la Gense (1959); Theodor H. Gastet, Myth, Legend and Customs in the Old Testament (1969), s. 24-37, 332-334 (kaynaka); F. F. Hvidberg, "The Canaanite Background of Genesis l - l l l , " Vetus Testamentum, 10, I960, s. 285 vd; j . Coppens, La connaissance du bien ei du mal et le pch du Paradis (Analecta Lovanesis Biblica et Orientalia, 1958) Hayat Aac ve Bilgi Aac hakknda, bkz, Eliade, Dinier Tarihine Giri, s. 286 vd, Gaster, 227

DNSEL INANLAI VK DSNOILLI "lAKlrtl - I

a.g.y., s. 337-338. Kabil ve Habil hakknda, bkz. Gaster. 5. 51-55, 341-342 (kaynaka). Metalrji rilelleri ve simgeselliklen hakknda, bkz. M. Eliade, Forgerons el Alchimistes (Paris, 1956), s. 57 vd; toplumsal dzen ve demircilerin byusel gleri hakknda, kr. a.g.y.. s. 81 vd. "Kabil'in nian" hakknda (Tekvin, 4T5), kr. Frazer ve Gastcr'n sayd kar las innal malzeme Gasler, a.g.y., s. 55-65, 344-345 (kaynaka). 55. "Tann'nn oullan'nn "insann kzlan"yla birlemesi hakknda, kr. C. E. Closen, Die Simde der Shne Gottes' (Gen. Vi, 1-4), liona, 1939, Gasler, a g.y, s. 351-352 (kaynaka); B. S. Childs, Uyth and Realily m the Otd Testament (Naperville, 1960), s. 49 vd; G. A. Cooke, The Sons of (die) God(s)," Zeitschrift/ur die Aktes tarnen (liehe Wissenschaft, 76, 1964, s. 22 47. Tufan hakknda, kr. 18'deki dipnotlar; Gaster, a.g.y.. s 352 (kaynaka); A Parrot, Dluge et Arche de Not (1952); C. Lambert, "Il n'y aura jamais de dluge (Gense IX; 11)," Nouvelle Revue Tiiiologitme, 77, 1955, s. 581-601, 693-724. Babil Kulesi hakknda, bkz, Gaster, a.g.y., s. 360-361 (kaynaka); A Parrot, La Tour de Babel (1953). Ziggurat stmgeselligi hakknda, kr. Eliade. Le mythe de l'ternel retour (yeni bask, 1969), s. 25 vd; G. Widengren, "Aspetti simbolici dei templi e luogli di culto del vcino Oriente antico," Numen, V i l , 1960, s. 1-25. Gkyzne ykselme mitleri hakknda, kr. Fliade, Religions Australiennes (Payot, 1972), s, 40 vd; ayn yazar, "Notes on ille Symbolism of the Arrow," s. 468 vd. A. Borst'un Der Turmbau von Babel; Geschichte der Meinungen ber Ursprung und Vielfalt der Sprache und Vlker, I-VI, Stuttgart 1957-1963, adl eseri bat tarihinin soy ktne ait efsa nelere ilikin ok geni bilgiler veren bir ansiklopedidir. 5 56. M 11, binyhn gebe Samileri hakknda, bkz Joseph Henninger, "Zum Frhsemitisc hen Nomaden tum," Viehwiitschn/t und Hirtenkultur. Etnagraphische Studien iinde (Budapete, 1 9 ^ s. 33-68), zellikle 44-50 (ilk Peygamberler), 50-53 (Mari metinlerinde gebeler). Habnlar ve branilerle ilikileri hakknda, bkz. R. de Vaux. Histoire ancienne d'hral, eletirel kaynaka, s. 202-208 ("Habiru-Apn batdaki Sami gruplanndan birini, 'Amortileri' veya 'n-Aramileri' ifade eden etnik bir terimdi; biz de lk Peygamberleri onlara baladk;" s, 208). Aynca bkz. Albnghl, From the Stone Age s. 238 vd; ayn yazar, rahvef and the Gods o} Canaan, s. 75 vd; Fohrer, Hisory o{ Isralite Religion, s. 30 (dipnot 8-10, kaynakalar). lk Peygamberlerin tarihi konusunda, bkz. R. de Vaux, s. 245-253. "Babann tanrs" ko nusunda, bkz. Albright, All, Der Gott der Vter, 1929 (= Kleine Schriften zur Geschichte des Volltes Israel, i , 1953, s. 1-78); ng, ev. de mevcuttur: Essays on Old Testament ffstory and Religion, ev. R, A. Wilson, New York, 1968 (s. 1-100). Onun tezlerinin tartlmas, Fohrer. a.g.y,, s. 36 vd; R. de Vaux, s. 256 vd; Ringgren, s, 29 vd. "Babann tanrs" ile l ve El ile Yahve arasndaki ilikiler ksa bir sre nce F. M. Gross tarafndan yeni bir bak asndan zmlendi. Caaanite Mythand Hebrew Epic (Cambridge, Mass., 1973), s. 1-76, 228

"1SIM1L COOJKKh'N.

El acldai adnn yommu hl tannmaldr. Bu ismin, Akkadada "dag" anlamna gclcn Sad ile akraba bir szckten tretildigi aklamas nenlmtir: O zaman, bu szck "Dal (El)" anlamna gelecektir; aynca kr. Ringgren. s. 34-.15. Ama bu ismin etimolojik kkenini kuzeybat Sami dili iinde aramak daha yerinde olacandan, en son I bran ic e'de ki aday/adeh nerilmitir: O zaman ismin anlam, "Ovann veya Tarlalarn veya Bozkrn El'" olmakta dr (R de Vaux, s. 264, kaynakayla birlikte). Elin bilindii ilk Peygamberlere ilikin yklerde Baal'e hi deinil memesi dikkat ekici dir. Bu da, llyksoslardan nceki dnemde Kenan lkesine giren Is rail oullanln aralarnn Baal tapuluyla karlamadn gstermektedir; bu tapm Ugarit'te M 2. binyln ortasna doru, belki biraz daha erken bir dnemde nem kazanmtr: kr. R de Vaux, s. 266. Bu nunla birlikte, daha nce de iaret ettiimiz gibi (k. 48, dipnot 26). muhtemelen yerel bir frtna ve tanmsal bereket tanrs vard, ama Baal girdikten sonra onun ad unuuldu. lk Peygamberlerde "put" tapmyla ilikili hibir bilgi yoktur. Ama Rahel babas Lavan'n evini terk etmeye hazrlanrken onun tera/i":'terini, ev putlarn alar (Tekvin, 31:19); Lavan bu putlara "ilahlarm" demektedir (31:30). Tera/im'lerin anlam konusunda, bkz. A. R. John son, Die Culiie Propfet in Ancient Isral (2 bask, 1962), s, 32 vd; Rowley, Woiship in Ancien! Zsrae, 5. 19 vd. Her ne olursa olsun, Rahel'in hareketi Yakup'un dini konusunda bir bilgi oluturamaz. Aynca bkz. Ringgren, s. 38-39. Snnete gelince, herhalde lk Peygamberler dneminde uygulanyordu Kkeni bilin memektedir; kr R. de Vaux, Les institutions de l'Ancien Testament (Paris, 2, bask, 1961), s. 78-82; E. Isaac, "Circumcision as a Covenant Rite," Anthropos, 59,1964, s. 444-456. Snne tin Msrllardan alnd ileri srlmtr, ama Msr'n her yerinde uygulanmyordu. Dier yandan M III. binyln bandan itibaren bu Sdee Kuzey Suriye'de rastlanmaktadr. Dola ysyla lsrailogullannn atalan belki de bu deti daha Kenan lkesine gelmeden nce ren milerdi. "O srada [snnet) hal ilk anlamn, yani evlilie ve kabilenin ortak hayatna erginleme anlamn koruyordu; Tekvin. 34:14-16'da da bu anlaudadtr; ancak daha sonra Tanr ile kavmi arasndaki antlamann (ahdin) iareti haline gelmitir; Tekvin 17'nin din ada m yazcs bu antlamay ibrahim dnemine tar" (R. de Vaux, Histoire ancienne d'Isral, I , 273; en yakn tarihli kaynaka dipnot 94 ve 96'da kaytldr) Arkaik toplumlarda bir erginlenme riteli olarak snnet hakknda, kr. Eliade, Naissances mystiques (Paris, 1959). s 54 vd. 57. Kanl kurbanlar hakknda, bkz, R. de Vaux, Les Sucnfces de l'Ancien Tesinmcnt (Pans. 1964), s. 7-27; ayn yazar, Histoire ancienne d'Isral, s. 270 vd. Orta Arabistan'n detleri hakknda, bkz. J. Henninger, "La religion bdouine pr islamique" (F. Gabrieh (d.), L'antica sociel beduin iinde, Roma, 1959), s 135-136, ayn yazar, "Les ftes, de printemps chez ks Arabes et leurs implications historiques" (Revista do Museu Pauisfa, Sao Paolo, zel say 4, 1950, s. 389-432),

229

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARH 1 -1 1

58. Musa figr son zamanlarda olduka ilgine baz yorumlara konu olmutur, bkz

t.

Auerbach, Moses (Amsterdam. 1953); H. Gazelles, Mose, l'homme de l'Alliance (1955), H, R Rowley, From Joseph fa Joshua (Oxford, 1950); ayn yazar, "Moses and the Decalogue," BfRL, 34, 1951, S, 81-118. Aynca krj. R. Smend, Das Mosebild von Heinrich Ewald bis Marim Noth (1959). Musa'nn vahiyi konusunda, bkz. R de Vaux, Histoire ancienne, s. 305 vd. Msr'dan k ve Paskalya'yla ilintili eitli anlatlar konusunda, kr Fohrer, ffisi. of Isr He!., s. 68 vd; R. de Vaux, institutions, 11, s, 383-394 (ve kaynaka, s. 46T-468); ayn yazar, Les sacrifices de l'Ancien Testament, s. 7 vd. Msr'dan k, 1-15'te sunulan anlat zerinde Paskalyann etkisine zellikle J. Peder sen dikkat ekmiti: Israel Its Life and Culture, 1U-V (1940), s. 384-415, 728-737; G von Rad ve S, Mowinckel bu kuram eletirmi ve deitirmiti; kr. Fohrer, s. 68 vd. Belirttiimiz gibi ( 58) k itibaryla hayvanclkla uraan toplumlann ilkbahar bayra m olan Paskalya'mn kutlanmas, Msr'dan kn ntel biimde anlmas olarak akland; baka bir deyile, kozmik dinselliin ifadesi olan dnemsel bir tren sonunda "tarhselletirldt." Dier yandan, Msr'dan ku mucizevi olaylar, yani Kzldeniz'den gei ve Msr or dusunun yok olmas, zamanla iki farkl yoruma kavuturuldu. En eski [anklkta (Msr'dan k, 15:1-10), firavunun askerleri Yahve'nin soluunun yaratt dalgalara gmlmlerdi. Denizin ortadan ikiye yanlmasndan ise ancak daha sonra, Mezmurlar'da sz edilecektir; "Denizi yanp geirmiti onlar, b duvar gibi ayakta tutmutu sulan" (Mezmur 78:13; kr. Mezmur, 77:17-20). Bu durumda Kzldeniz "mucizesi" yaratlla, yani Yahve'nin deniz caravan Rahav ve Le viathan karsnda kazand zaferle ilkilendiriliyordu: "Rahav' paralayan, deniz canavar nn bedenini deen sen deil miydin? Denizi, engin sulann derinliklerini kurutan, kurtulanlann gemesi iin denizin derinliklerini yola eviren sen deil miydin?" (Isaya, 51:9-10). Hem Msr'dan k hem de Kenan'n fethi (ve daha sonra, yukarda deindiimi? Tesniye-laya metni tarafndan habet verilen srgn edilenlerin geri dnuu) bir anlamda kozmogoni ese rinin bir yineleniini oluturmaktadrlar (kr. Cross, Grcaante Mjth and Hebrew Epie, s. 100 vd). Ama sonu olarak iki bak as -"tarihsel" ve "kozmolojik" birbirini tamamlamakta dr. Tam anlamyla "tanhsel" bir olay olan Kenan'n fethi de Tanr'nn iidir, nku Israiloullartnn zaferini Yahve salar 59. Law and Covenant m Israel and the Ancient Near East (Pittsburgh, 1955) adl kitabnda, G. E. Mendenhall, Ahit Yasas'n fiit krallarnn Kk Asya'dak vasallanyla yaptklan ant lamalara benzetmitir. Byle bir antlama (kraln adn ve unvanlann belirleyen ve iki taraf arasnda o zamana dek varolan ilikileri hatrlatan) bir giri blmnn ardndan, vasala da yatlan zel koullan, belgenin bir tapmakta saklanmas ve dnemsel olarak trenle okun mas konusundaki belrlemelen, tank tannlar listesini ve son olarak da lanetleme ve kutsa ma ifadelerini enr. Bu lez kabul eden Albright, ounluu kervanclk yapan ilkel fbranler iin antlamalarn ve szlemelenn gereklilii zerinde durur: kr. Yahmh and the Cods of Ca naan, s. 107 vd, kaynakayla birlikte. Mendenhall'un eletirileri R de Vaux tarafndan kay dedilmitir: Histoire, s. 410, dipnot 141. R de Vaux, Musa'nn yar-gebe grubunun Hint 230

"SRAL OCUKKEN.

krallarnn antlamalarn nasl renmi olabileceini soruyor Dier yandan iki metnin yap lar arasnda farkllklar vardr, rnein en sondaki ane demeler-kutsamalar Ahit Yasos'nda eksiktir. Aynca zel koullar genellikle art kipiyle ifade edilirken -"u olursa...."- Ahit, ack ve tanlmaz iEadeler kullanr. R. de Vaux'nun gzlemine gre, Hitit krallannm yar-barbar halklarla yaptklar antlamalar klasik rneklere uymamaktadr. Demek ki birok "antlama omei" tr sz konusudur (a.g.y, s. 413). Yahveci geleneklerin olumasnda Kade Barnea vahasn rol konusunda, bkz. T. J. Meek, Henrew Origins (New York, 1936; yeni bask, 1960), s. 119 vd; R. de Vaux, Les Institu tions de l'Ancien Testament, II, s. 228 vd; Ringgren, a.g.y., s. 49 vd. Yalve'nin Sina'dak teza hrlerini oluturan volkanik unsurlar j . Koenig tarafndan zmlenmitir: "Le Sinai, mon tagne de feu," RHR, 167, s. 129-155; ayn yazar, "Aux origines des thophanies iahvstes," ayn kaynak, 169, 1966, s, 1-36. Ama Cross, "Sina'dak vahiy"in Baal'inkine benzeyen tarz da, "tannnn frtna araclyla tezahr" olduunu gstermitir; kr. Canaanite Mylf and Hebrew Epic, s. 147 vd. Aynca bkz. G, E. Mendenhall, The Tenth Generation: The Origins oj the Biblical Traditions (Baltimore, 1973), s. 56 vd. Baal Peor olay konusunda, bkz. a.g.y., s. 105. 60, srailogullarmn Kenan'a yerlemesi uzerine son zamanlardaki baz kuramlar (ve zel likle Y. Kaufmann, A. Alt, M Noth, W. F. Albright ve G. . Mendenhall'n kuramlan) R. de Vaux tarafndan zmlenmitir: Histoire ancienne, s. 444-454. Aynca bkz. R. Smend, fdkwehneg und Stammebund (Gttingen, 1963) Yahveclik ve Kenan dini arasndaki atma zerine, bkz. R, Hillmann, Wasser und Berg; Kosnische Verhindngslirien zwschen dem Kanaanischen Wettergott und fahve (tez, Halle, 1965); j . Maier, "Die Gotesvors tel lung Altisraels und die Kanaanische Religion," Bbel und Zeitgemsser Glaube, 1, iinde, 1965, s. 135-158; T. Worden, "The Literary Influence of the Ugaritic Fenility Myth on the Old Testament," VT, 3, 1953, s. 273-297; Fohrer, a.g.y s. 103 vd; R. de Vaux, Histoire, s. 147 (dipnot 99, kaynaka); badattrmaclk hakknda, bkz. G. W. Ahlstrm, Aspects of Syncretism in Israelite Religion (Lund, 1963). R Dussaud, Les origines cananennes du sacrifice Israelite (1921, gncellenmi 2, bask, 1941) hal ok yararl bir eserdir, Ayrca bkz. Rowley, Worship m ancient fsrae!, s. 61 vd ve s. 65, dipnot l'deki kaynaka, tsrail oul lan hibir zaman insan kurban etmeyi kabullenmedi ler; M VII. yzylda bulgulanan ocuk kurbanlan dardan gelen bir etkiyi yanstmaktadr; k, de Vaux ve Eissfeld, zetleyen Rowley, a.g.y , s. 65, dipnot 1, Eski Yakndou'da ve tsrailoullannda peygamberlik hakknda, bkz A. Haldar, Associati on of Cult Prophets Among the Ancient Semites (Uppsala, 1945); J. Lindblom, Prophecy in Anci ent Israel (Philadelphia, 1965; Oxford, 1962); bu iki eserde zengin kaynakalar bulunmak tadr. Aynca bkz. J. Pederson, "The Role Played by Inspired Persons Among the Israelites and the Arabs" (Studies in Old Testament Prophecy - Robinson Festschrift, 1950, s. 127-142); A. Lads, "Une tablette indite de Mari, intressante pour l'histoire ancienne du prophtisme smitique," a.g.y., s. 103-110; A Malamat, "Prophetic Revelation in New Documents from

231

r>1NSf;L

V E DSNLF.K TARIHL -1

Man and the Bible," Vetus Testamentum, Suppl, XV, 1966, s, 207-227; G. Fohrer, Studien za> nltiesUamentlichen Prophtie, 1949-1965 (1967).

232

vm.

BLM

HlNT-AVRUPALILARIN DN: V E D A TANRILARI

6 1 . H i n t - A v r u p a h l a r n n t a r i h i Hint Avrupallar tarih sahnesine k o r k u n y kmlarla ktlar. M 2300-1900 arasnda Yunanistan, Kk Asya ve Mezopo tamya'da o k sayda kent y a m a l a n d ve yakld. M 2300'e d o r u Troya, Beycesultan, Tarsus ve Anadolu'daki dier y z kent ve yerleim merkezi de bunlara katld. Belgeler H i t i t , Luv, M u a n n i a d verilen kavimlerden sz etmektedir. Ama A r i d i l i k o n u a n unsurlar baka igalci ordular iinde de bulgu l a n m tr. H i n t - A v r u p a l halklarn etrafa dalmas birka yzyl once balamt ve yaklak i k i binyl boyunca s r d . riler M 1200'e d o r u , Hindistan'daki Ganj vadisine girmiler, iranllar Pers lkesine salam bir b i i m d e yerlemiler, Yunanistan ve Ege adalar Hint-Avrupallarnt. Birka yzyl sonra, H i n d i s t a n ' n , italya y a r m a d a s n n , Balkan y a r m a d a s n n ve Karpat-Tuna blgelerinin, Orta, Kuzey ve Ba t Avrupa'nn. Vistl'den Baltk denizine ve Atlas okyanusuna kadar Hint-

Avrupallamas ya t a m a m l a n m ya da o k ileri b i r aamaya v a r m t . Bu belir gin s r e - g , yeni t o p r a k l a r n fethi, y r e sakinlerine n c e boyun e d i r i l m e s i , sonra da asimilasyonu- ancak XIX. yzylda son b u l d u Buna benzer b i r baka d i l ve k l t r yaylmas rnei b i l i n m i y o r . Yzyl akn bir s r e d i r , bilginler Hint-Avrupallarn anavatann belirleme ye, n t a r i h l e i n i zmeye ve g o a a m a l a r m a y d n l a t m a y a u r a y o r . Anavatan

Avrupa'nn kuzeyinde ve o r t a s n d a , Rusya b o z k r l a r n d a , Orta Asya'da, Anado lu'da v b a r a n d . Bugn, Karadeniz'in kuzeyinde, Karpatlar ile Kafkasya arasnda kalan blgelerin Hint-Avrupallarm anavatan olarak s a p t a n m a s konusunda gr

birliine v a r l m t r . ' M V . ve I I I . binyllar arasnda, t m l s {kurgan) k l t r ad verilen k l t r , Karadeniz'in kuzeyinde gelimitir. M 4000-3500 arasnda

b u k l t r n batya, Tisza'ya kadar yayld fark edilmektedir. Bir sonraki binyl boyunca, kurgan k l t r n n temsilcileri Orta Avrupa'ya, Balkan y a r m a d a s n a ,

baz hayvanlar (kurt, ay, kaz, sombalgi, yabanans, balans) ve aalar (kayn, grgen, mee ve st) iin ortak bir soz daan bulunmas, lman iklime sahip bir blgeye iaret etmekledir. 233

D I N S E L INANLAR V E D N C E L E R TARIHI -1

Transkafkasya'ya, Anadolu'ya ve Kuzey iran'a (y. M 3500-3000) girerler;

I I I . binylda A v r u p a ' n n kuzeyine, Ege belgesine (Yunanistan ve Anadolu kylar) ve D o u Akdeniz'e ularlar. Marja Girabutas'a gre, kurgan k l t r n b i i m l e n diren ve tayan halklar, n - H i n t - A v r u p a l l a r d a n ve d a l m a n n son aamalarnda da Hint-Avrupaidardan bakas olamaz. Ne olursa olsun, Hint-Avrupa k l t r n n k k l e r i n i n neolitik aa uzand kesindir, hatta mezoitik aa kadar da u z a n y o r olabilir. Dier yandan b u klt r n o l u u r k e n , kendinden s t n Yakndou uygarlklarndan etkilendii de kesin dir. Sava arabasn ve maden k u l l a n m n ,
1

bir Anadolu k l t r n d e n

(Kura-

Araksas k l t r ) a l m l a r d . M IV, binylda, Bal kan-Akdeniz blgesi halklarn dan etkilenmenin sonucu olan heykeller g r l r . Kilden, mermerden veya kay mak t a n d a n yaplm b u heykeller, oturan bir tanray temsil etmektedir Kullanlan ortak sz dagan H n t - A v r u p a h l a r n tarmla uratn, sr (ayn zamanda domuz ve b y k olaslkla koyun) yetitirdiini ve yabani ya da evcilletirilm at da tandklarn g s t e r m e k t e d i r . Hint-Avrupa halklar tarm r n l e rinden hibir zaman v a z g e e m e m i olsalar da, daha ok b i r hayvanclk ekonomi si g e l i t i r m i l e r d i r . o b a n gebelik, ailenin ataerkil yaps, talan basknlarna d k n l k ve fetihlere ynelik askeri r g t l e n m e , Hint-Avrupa toplumlarnn

ayrt edici izgileridir. Kurganlarla (ev b i i m i n d e yaplm ve zengin sslemeleri olan mezarlar) o k daha yoksul mezarlar a r a s n d a k i ztlk, olduka k k l bir top lumsal farkllamaya iaret etmektedir. Kurganlara b y k olaslkla yalnrzea ef lerin cenazeleri k o n u y o r d u . Bizim k o n u m u z asndan, b u varolu tarznn - s a v a ve fetih amalarna g r e gl b i r b i i m d e yeniden r g t l e n m i oban g e b e l i i n - zgl dinsel deerle rin kn ne l d e tevik ettiini ve kolaylatrdn saptamak n e m t a y o r . T a r m t o p l u m l a r n n y a r a t m l a r n n b i r o b a n toplumunun dinsel zlemlerine tam u y m a d aktr. Dier yandan, hibir oban t o p l u m u iftilerin ekononi-

sinden ve dininden tamamen bamsz deildir. stelik Hint-Avrupallar gleri ve fetihleri srasnda srekli olarak tarmla u r a a n yerleik halklara b o y u n e d i r m i ve onlar asimile etmilerdir. Baka b i r deyile H m t - A v r u p a l l a r , ayrk, hatta elikili dinsel yneliler arasndaki sembiyozun yaratt tinsel gerilimler le, tarihlerinin o l d u k a erken bir d n e m i n d e tanm olmaldrlar.

"Bakr" ve "balta" iin kullanlan terimler Smercedir; bu terimler, Avrupa dil gruplar (Cermenik, ttalk-Kelt dilleri, lllyna-Trak dilleri, Grek-51av dilleri) aynhnadan nce aln mtr. 234

HNT-AVRUPALILARIN DN: VEDA TA

62. t i k Panteon ve O r t a k D i n s e l S z D a a r O y a p l a n yeniden oluturulabilir. Elimizde ncelikle ksa, ama deerli bilgiler b u l u n m a k t a d r , inceleme " t a n n " y ifade eden terimler (Latmcede dets, Sansk Ltovca diewas, eski Cermen dilinde tivar) ve balca lupiter) iinde, Hint-Avrupa d i l i n i n deiwos, "gk" k i ncesi gksel kutsallkla, yani k ve " a k n l k ' l a nda, egemenlik ve yaratcln i l k manasyla,

u y u m l u g z k m e k t e d i r , tak ( t a n n s ) tam a n l a m y Dyauspitar, Yunan tanrs Zeus Pater, lllyria t a n n s ter, iskit t a n n s Zeus-Papaios, Trak-Frig tanrs Zeu G k ve hava hiyerofanderi baat b i r r o l oynadj g r l t s n e verilen isimle anlmas da artc c Thor; Keklerde Taranis (Tanaros), Baltk'ta Perkna: k i de daha Hint-Avrupa d n e m i n d e gk tanrs - d egemeni o l d u u iin y c e t a n n - frtna tanrlar ka t: Bu olaya dinler tarihi iinde o l d u k a sk rastlanl rattg atein de gksel kkenli o l d u u kabul edilm rupa dinlerinin z g n bir unsurudur; n e m l i Veda 1 MIS, Litovca ugnis, eski Slavca ogni s z c k l e r i n d e ayn ran n t a r i h t e n itibaren s t n bir konuma ykseldi^ dilinde Srya, Yunancada Helios, eski Cermen d i l i n i ce, hepsi g n e a n l a m n a gelmektedir) Ama farkl 1 lkle de Yakndou dinleriyle temas k u r u l d u k t a n sot reketli b i r tarih y a a m t r . Yer ise (*GH EM)* Gk;
5 [

Yunancadaki ifeos szc ayn dizi iinde yer alman ifade eden bir kkten tremitir; kr. Litovca dvesiu, "so "soluk;" dua, "ruh " Demek ki ifeos, "tann" szcgnr den hareketle gelitii varsaylabtlir. * ran'da ate tanrsnn ad tar'dr; ama tapmn daha deil *agni dendiini gsteren bilgiler bulunmaktadr; Mdmerbund, s. 77 vd.
5

Aynca gnein temsil ettii kutsallk. Yunan-Dou bad teolojik ve felsefi yeniden yaratma olanak vermitir; c netliinin yaylmas karsnda son kaybolan kozmik ta 235

DNSEL INANLAR VE D N C E L E R TARIHI -1

olarak kabul ediliyordu; ama Yeryz Ana dinsel dncesi H i n t-Avrupallarda daha ge tarihlidir ve b u d n c e y e snrl bir alanda r a s t l a n m a k t a d r .
6

Bir d.:tt:

k o z m i k unsur olan r z g r n , Litovcada Wejopatis, "Rzgrn Efendisi," ran'd Vayu ve Hindistan'da Vyu diye tan n l a t irildii g r l m e k t e d i r . Ama b u son k: r n e k t e , k o z m i k epifanilerden daha fazlas sz konusudur; Bunlar, zellikle ranllarn Vayu'su egemen tanrlarn z g n izgilerine sahiptir. H i n t-Avrupallar z g l bir mitoloji ve teoloji g e l i t i r m i l e r d i . Kurban t r e l leri y a p y o r l a r ve sz ile a r k n n ( " K A N ) byse!-dinsel d e e r i m b i l i y o r l a r d . M e k n k u t s a m a l a r n ve yerletikleri topraklan " k o z m i k l e t i r m e l e r i n i " s a l a r a z kavramlara ve ritellere sahipliler ( b u mitsel-ritel senaryo eski Hindistan, R o c a ve Keklerde bulgulanrnrr). Ayrca bu n t e l l e r d n y a y d n e m s e l olarak (trene katlan i k i grup a r a s n d a k i ritel kavga yoluyla) yenilemelerine de olanak t a r y o r d u (bu r i m e l i n Hindistan ve r a n ' d a izleri kalmtr). enliklere insanlarn ya n sra tanrtlann da katldklar kabul ediliyor ve onlara sunulan kurbanlar yak lyordu. H i n t - A v r u p a l l a r t a p n a k y a p m y o r l a r d ; b y k olaslkla tapm ak ha vada ve etraf evrili, k u t s a n m b i r toprak parasnda y a p l y o r d u . Bir dier z g n isarer, gelenein rnda yaz kullanmnn szl aktanm ve Yakndou uygarlklanyla karlatkla i

yasaklanmasdr.

Ama d o a ! olarak, i j k Hrt-Avrupa glerini (Hititler, H i n t - l r a n l l a r , Yunan lar, taiikier) sonunculardan (Cermenler, Bairk Slavlar) ayran yzlerce yl nede

niyle, ortak miras tarihsel d n e m i n sz d a a r n d a , teolojilerinde ve m i t o l o j i l e rinde her zaman ayri edilememektedir. Dger yandan, hibir gelenein d e i i m g e i r m e d e n sonsuza dek s r p g i t m e d i i de u n u t u l m a m a l d r . Bu d e i i m l e r ya yeni tinsel y a r a t m l a r n ya da etkilenmelerin, sembiyozun veya elenip gitmenin rndr. Sz d a a r , muhtemelen ntarilten itibaren balayan bu farkllama ve yeni b u l u l a r s r e c i n i y a n s t m a k t a d r . En anlaml r n e k , ortak Hint-Avrupa dilinde "kutsal" a n l a m n a gelen zgl bir terim b u l u n m a m a s d r . Dier yandan ran d i -

dugu sylenebilir. * Kelimenin yeniden yapandnlm biimi, herhangi bir yazl kaynakta dorulanmad ve aslnda dilbilimsel yaplandrmann
a

bir rn

olduunu

vurgulamak

(yazar

taralndan) bir yldz imiyle gsterilmitir - y n . Daha ileri tarihlerde. Batda insann bir yeryz varl olarak (Gl-f MON) gksel vadklan karsna yerletirilirken, Douda insann akll yaratk olarak (w NU) hayvanlarn kart
c

olarak gsterildiini de ekleyelim, kr, Devoto, Origini iuio-europee, 5. 264 vd 236

HNT-AVBUPAI.il ARIN DN' VKDA TANR U R !

tinde, Lancede ve Yurancada ikier l e r i m bulunmaktadr-. Avesta dilinde spenta/yaozdta (kr. Got d i l i , fcifii/veii); Latince, sace/simcius; Yunanca, hicros/hagios.

"Bulgulanan b u s z c k iftlerinden' her b i r i n i n incelenmesi, tarihncesinde ift y n l b i r kavTam g n d e m e getirmektedir: Ynlerden b i r i o l u m l u d u r , 'tanrsal varlkla y k l olan' a n l a m n tamaktadr; dieri olumsuzdur, ' i n s a n l a r n dokun m a s yasak olan' ifade etmektedir." Ayn zamanda, yine Benveniste'e g r e , "kur
1

ban"! ifade edecek ortak b i r terim de y o k t u . Ama b u y o k l u a "karlk, eitli d i l lerde ve o u n l u k l a her b i r i n i n de kendi iinde, kurban eyleminin eitli biimle rine denk d e n b y k bir ifade eitlilii gze a r p m a k t a d r : Sa (Sanskrite juho, Yunanca spentl); trenle yaplan szl taahht (Latince vnvco, Yunanca cuchomai); ritel len (Latince daps); t t s l e m e (Yunanca ifu), k ritueli {Latince usrro)." "Dua" s z c n d e ise, terminoloji i k i farkl kkten hareketle o l u m u
8

t u r * Ksacas farkl Hint-Avrapa halklar, ortak n tarihlerinden itibaren, dinsel geleneklerini srekli yeniden yorumlama eilimi iindeydiler. Bu s r e gler s r a s n d a younlat.

63. B l m l H i n t - A v r u p a d e o l o j i s i eitli Hint-Avrupa

mitolojilerinden

kalan paralar n e m l i bir kaynak o l u t u r m a k t a d r . Geri b u paralar farkl ala ra ait o l d u k l a r gibi, bize de ayrk ve farkl deerlere sahip belgeler araclyla ulamlardr: ilahiler, ritel metinleri, manzum destanlar, teoloji yorumlar,

halk efsaneleri, t a r i h y a z m l a n , Orta ve Kuzey Avrupa halklarnn

Hristiyanl

k a b u l n d e n sonra Hristiyan yazarlar tarafndan k a y d e d i l m i ge tarihli anlatlar. Yine de b t n b u belgeler d e e r l i d i r , n k b i r o k dinsel k a v r a m n i l k hallerini korumakta veya ( b o z u l m u halde de olsa) onlan y a n s t m a k t a d r l a r . Max Mller ve tilmizlerinin anlad biimiyle "karlatrmal m i t o l o j f ' n i n abart ve batala-

E. Benvenste, Le vocabvlarc dcs sl/tiios~mdo-turo\ee>\ne5,c. I I , s. 179. Din konusunda ise. "Her yerde ve her an var olan bu gereklii ayn bir kurum olarak alglamayan HnAvrupallann bunu ifade edecek ayn bir terimleri, de yoktu," a.gy., s. 265 religio romafne arclatyue (2. bask, 19-74), s. 131-146. Georges Dumezl Hin t-Avrupai ilan n kutsaln sz daarn birok kez tahlil etti; bkz. son kan La

E. Benveniste, a.g.y s. 223. Yine de Eric Hamp ksa sre nce "kurban" iin kullanlan or tak terimi yeniden oluturablmitir; kr, J!ES, c. I , 1973, s. 320-322. z g n Hitit-Slav-Baltk-Enueni (-Cermen?) dillen diyalekt topluluu, Hitiledeki mulli"dua etmek" terimine akraba biimler gsterirken, ran dili, Keke ve Yunancada *j>hwe:d!-"dua etmek, istemek" kknden tremi terimler bulunmakladr; Benvenste, a.g.y., s. 245 237

DNSEL NANLAR VE DNCELCE T A R H - ]

r, bu malzemeleri k u t l a n m a m z engellememelidir. Yeter k i malzemenin belgesel deeri hakknda yanlgya d l m e s i n . Rig Veda'da bulgulanan b i r m i t M I I . binyldan daha ge tarihli olamaz; oysa Titus-Livus, irlanda destan veya S n o r r Sturluson'da k o r u n m u anlatlar zamandizin asndan o k daha gentir. Ama bu t r anlatlar Veda miliyle her noktada u y u m iindeyse, o n l a r n ortak Hint-Avrupa niteliinden k u k u duymak, hele b u kesime mnferit bir olay deilse ve bir sis tem iinde eklemleniyorsa zordur. Georges Dumezil, Hint-Avrupa m i t o l o j i l e r i n i n ve dinlerinin karlatrmal

incelemesini k k t e n yenileyen bir dizi eserde bunu k a n t l a m t r . Burada onlar z e t l e m e k s z konusu olamaz. Ama u k a d a r n syleyelim: Fransz bilginin ara trmalar, Hint-Avrupa t o p l u m u n u n ve d i n i n i n temel yapsn ortaya k a r m t r . T o p l u m u n snfa b l n m e s i n e rahipler, savalar, hayvanclar/iftiler- ilevli b i r dinsel ideoloji denk d y o r d u : Bysel ve hukuksal egemenlik i l e v i , sava g c n tanrlarnn ilevi, son olarak da bereket ve ekonomik refah tanrla r n n ilevi. Tanrlarn ve t o p l u m u n b y l e u b l m e ayrl en i y i Hint-lranllarda g z l e m l e n m e k t e d i r . Eski Hindistan'da brlimana'lar (rahipler, kurban tren

lerini y n e t e n l e r ) , ftairiya (askerler, cemaatin koruyucular) ve vaiiya (reticiler) toplumsal snflarna Varuna ve Mtra, Indra ve ikiz tanrlar Nsatyalar'a (veya Aivin'ler) denk der. M O 13S0'e d o r u bir Hitit kralnn Kk Asya'dak y a r Hintllerin (Mitanniler) bir efiyle yapt a n l a m a d a , ayn tanrlar ayn srayla saylmtr: Mitra-(V)anma (bir dier eitlemesi Uruvana), Indra, i k i Nsatya. A y m ekilde Avesta da rahipleri (tlm, van), savalar (sava arabalarnda sava anlar, rathae-sar), hayvanc-iftileri (vsirj./suyct) b i r b i r i n d e n ayrr; tek

fark, iran'da b u toplumsal b l n m e n i n bir kast sistemi halinde katlamanasdr. Herodotos'a gre ( I V , 5-6), ranl skitler de u snfa b l n m t ve d o r u d a n Iskitler'in soyundan gelen Kafkasya Osetlerinde bu gelenek XIX. yzyla kadar srd. Kekler, t o p l u m u druidler (rahipler, h u k u k u l a r ) , askeri aristokrasi (Jlaith, tam karl "erk," Sanskritede katr) ve b airig, inek (b) sahibi, zgr adamlar (di ri) olarak ayrrlard. Dumeztl'e gre, R o m a ' n n k u r u l u u n a ilikin mitsel, ama hayli t a n h s d e t i r i l m i anlatlarda da benzer b i r toplumsal b l n m e ayrt edilebil mektedir; lupiter tarafndan korunan kral Romulus; sava teknisyeni E t r s k Lucumon; kadnlar ve zenginlikleri getiren Tatius ve Sabinler. C a p i t o l ' n lu tanr grubu - l u p i t e r , Mars, Q u i r i n u s - bir anlamda Roma toplumunun tannsal, gksel d z l e m d e k i rneini o l u t u r m a k t a d r . skandinav dinine ve mitolojisine de ben-

238

Hl NT-AV RU HALILAR IN EINI: VEDA TANRILARI

zer bir l egemendir' Egemen l a n n Odin, a m p i y o n Thor ve berekete h k m e den Frey. lk ilevin i k i b l m e veya tamamlayc eilimlere ayrlmasn bysel ege menlik ve hukuksal egemenlik- Varuna ve Mitra ifti ak bir biimde yanstr. Eski H i n t l i l e r iin, Mitra " d n e n , ak, dzenli, sakin, i y i niyetli, dinsel g r n m y l e " egemen t a n n ve Vanna da "saldrgan, karanlk, e r m i , iddetli, kor k u n , sava g r n m y l e " h k m d a r d r .
10

Ayn i k i paralla zellikle

Ro-

ma'da ayn ztlklar ve ayn tamamlayc deiimlerle rastlanr; Bir yanda Lupercus'larla - k e n t iinde plak halde k o u p , yoldan geen kadnlar d o u r g a n kl mak iin onlara kei derisinden krbalarla vuran g e n l e r - gerek anlamda rahip ler olan Flamen'ler a r a s n d a k i ztlk; dier yanda Roma h m ilk i k i kralnn farkl yap ve tavrlar: K o r k u n lupiter iin i k i t a p m kuran Romulus ve Fides Publica tapman k u r u p , i y i niyeti salayp yeminleri kaydeden b u tanraya zel b i r ballk vazeden Numa. Romulus-Numa ztl ilke olarak Lupercus'lar-Flamen'ler ztlyla r t r ve dier yandan da Varuna-Mitn k u t u p l a m a s n a her noktada denk der, Hintlilerde ve Romallarda tanrsal e g e m e n l i i n i k i y n n tahlil eden Geor ges D u m z i l , farkllklar da d o r u b i r b i i m d e v u r g u l a m t r . Gerek Vedalar

Hindistan'nda gerekse Roma'da ayn Hint-Avnpa yaps g r l m e k t e d i r , ama i k i "ideolojik alan" t r d e deildir. "Romallar tarihsel olarak d n r k e n , H i n t l i l e r masals b i i m d e d n m e k t e d i r . Romallar mfi, Hintliler evrensel adan dn mektedir." Romallarn ampirik, g r e le ti rte i , siyasi, h u k u k i d n m e b i i m i karsnda, H i n t l i l e r i n felsefi, mutlak, dogmatik, ahlaki ve mistik d n c e s i yer a l m a k t a d r . " Baka Hint-Avrupa h a l k l a r n d a da "ideolojik alanlar" a r a s n d a ben zer farkllklar ayrt edilmektedir. Daha once de sylediimiz gibi, elimizdeki belgeler A r i dili k o n u a n farkl halklarn tarih iindeki zgl ifadelenni olutur m a k t a d r . Ksacas balangtaki t o p l u l u u n dinsel d n c e ve u y g u l a m a l a r m de

il, ancak H i n t - A v r u p a ideolojisinin genel yapsn yakalayabiliriz. Ama b u y a p , Hint-Avrupallara zg dinsel deneyim ve s p e k l a s y o n t r konusunda bize b i l g i vermekte, ayrca A r i dili k o n u a n halklarn her birine ait zgl yaratcl deer lendirmemize de olanak tanmaktadr. Tahmin edilebilecei gibi, en b y k yapsal ehilik nc ilev konusunda b u l g u a n m a k t a d r ; n k bolluk, bar, bereketle ilikili dinsel ifadeler zorunlu
1 0

G. Dumzil, Mitra-Varuna (2. bask, 1948), s. 85. G. Dumzil, Servin.! et ki Fortune, s. 190-192. 239

1 1

DNSEL NANLAR Vf. DNCELEK TAKIHI - I

olarak her grubun corafyas, ekonomisi ve tarihsel durumuyla balantldr. kinci ilevi o l u t u r a n fiziksel gce, zellikle de d v l e r srasnda g kullan m n a gelince, Georges D u m z i l b u konuda Hindistan (Hint-Avrupallar zamann da), Roma ve Cermen d n y a s arasndaki belli sayda u y u m a y aydnlatmtr.

r n e i n gerek anlamyla erginleme snav, b y k olaslkla, gen savann rakibe veya kafal bir canavara (belki de bu canavar bir kukla temsil ediyor du?) kar d v m e s i n d e n o l u u y o r d u . rlandal kahraman Cuchulainn'in kar dee kar k a z a n d kavgay ve Horatius'un Cunatus'la d v n konu alan anlatlarda da benzer b i r senaryo seilmektedir. Her ks de kafal canavarlar l d r e n lndra ve ranl kahraman Thrataona m i t l e r i iin de ayn ey geerlidir. C u c h u l a n n ' d e ve Horatius'da zafer, t o p l u m iin zararl ve ritelle ruhtan kovul m a s gereken "lgn biv fke" (jurer, K e k e / e r g ) u y a n d r r . Ayrca lndva'daki " g n a h " mit izleinin benzerlerine de s kandna vya'dak kahraman Starcatherus d e s t a n n d a ve Yunanistan'daki Herakles mitolojisinde r a s t l a n r .
12

Byk olaslkla

bu mitsel-rituel izlekleri ortak Hint-Avrupa d n e m i n i n b t n m i t o l o j i s i n i ve sa va tekniklerini k a p s a m y o r d u . Ama halklarn dald alann i k i ucunda, H i n distan ve rlanda'da k o r u n d u k l a n n saptayabilmek n e m l i d i r . Anlald kadaryla, b l m l ideoloji tutarl ama esnek bir sistem olutu ruyor, b u sistem o k sayda tanrsal b i i m , dinsel d n c e ve uygulamayla eitli ekillerde t a m a m l a n y o r d u . Farkl Hint-Avrupa d i n l e r i m incelerken, bu farkllk larn saysn ve n e m i n i d e e r l e n d i r m e olana bulacaz. b l m l ideoloji n i n , ortak d n e m d e gelitirilmi de olsa, o k sayg duyulan baz k a v r a m l a r , r nein yaratc, egemen ve baba olarak g k tanrsn b i r kenara braktna veya k k l bir b i i m d e yeniden y o r u m l a d n a inanmak iin elimizde geerli nedenler var. Dyauspitar'n yerinden edilip, o n u n yerine V a r u n a ' n n geirilmesi ise (bunun zlerine Rig Veda'da r a s t l a n m a k t a d r ) o k daha eski bir sreci y a n s t m a k t a veya onun uzantsn o l u t u r m a k t a d r .

64. r i l e r H i n d i s t a n ' d a H i n t - l r a n kabileleri, ortak d n e m l e r i n d e , kendilerini "soylu (insan)" a n l a m n a gelen b i r terimle, Avesta dilinde airya, Sanskritede arya

Bu gnah, dinsel dzen, sava lk, bereket alanlarndaki ilevle ilikili olarak i lenir; bu da ilevlilk varsaymm dorular. Herakles mitolojisinde ortak bir Hint-Av rupa motifinin tanmlanablmesnin anlaml olduunu da ekleyelim, nk Yunanis tan'da blml ideoloji, Ege kltryle sembiyozun bir sonucu olarak, olduka er ken bir tarihte dalmtr. 240

HlriT-AVHUTAUUHiN DN VTDA TANRILARI

ile a d l a n d n y o r l a r d . riler, M I I . binyln banda Kuzeybat Hindistan'a sz maya b a l a m l a r d ; d r t veya b e yzyl sonra "Yedi Irmak," sapta
1

tindhamh

b l g e s i n i , ' yani Yukar I n d s , Pencap havzasn igal e t m i l e r d i . Daha nce de belirttiimiz gibi ( 39), igalciler baz Harappa kentlerine s a l d r m ve onlar y k m olabilirler. Veda metinlerinde, I n d s uygarlnn takipileri veya b u uy garlktan hayatta kalanlar olarak tanmlanabilecek dasa veya dasyu'lara kar veri len savalardan sz edilir. Bunlar, siyah tenli, "burunsuz," barbar d i l i n i k o n u a n ve fallus t a p m n (siso deva) vazeden kiiler olarak betimlenir. Zengin s r l e r i vardr ve tahkim edilmi yerleimlerde (pur) otururlar. n d r a ' n m - l a k a b puran-

ara, "kaleleri y t k a n ' d r - yzlercesine saldrp ykt b u "kaleleri'dir. Savalar ilahiler y a r a t l m a d a n nce yaplmtr; n k a n l a n gl b i r b i i m d e m i t o l o j i b i i m i n e b r n m t r . Rig Veda da bir dier d m a n halka deinir; nekleri a lan ve Veda t a p m n reddeden Pttni'ler. Ravi Nehri kysndaki H a r i y p i y ile Harappa'nm ayn yer olmas m m k n d r . Ayrca Veda metinleri "cadlar"m oturdu u harabelerden de (arma, armana) sz eder; b u da rilerin yklm kentleri b l genin eski sakinleriyle zdeletirdiini g s t e r i r .
11

Bununla birlikte yerlilerle sembiyoz o l d u k a erken b i r d n e m d e balar. Daha ge tarihli Rig Veda k i t a p l a r n d a dsa szc, yenilen D s a ' l a n n yazgsna iaret eden bir b i i m d e , "kle" a n l a m n a gelmektedir; ama anlalan, boyun edirilen halkn dier yeleri uygun b i r b i i m d e A r i toplumuyla btnletirilmitir. r n e in ef Dsa, Brahmanlan k o r u d u u iin v l r .
35

Yerlilerle evlenmeler dilde de

izler brakr. Veda Sanskitesi baka hibir Hint-Avmpa dilinde, hatta ran d i l i n de bile rastlanmayan b i r dizi sesbirime, zellikle de kafa sesiyle karlan n s z lere sahiptir. Bu n s z l e r , b y k olaslkla efendilerinin d i l i n i r e n m e y e alan yerlilerin telaffuzunu y a n s t m a k t a d r . Ayn ekilde Veda sz d a a r n d a , ok say da A r i kkenli olmayan s z c k k o r u n m u t u r . stelik baz mitler de y e r l i kken lidir.
1 6

En erken d n e m d e n balayarak bulgulanan bu rklar, k l t r l e r ve dinler

aras sembiyoz sreci, riler Ganj vadisine d o r u ilerledike g kazanacaktr. Veda d n e m i H i n t l i l e r i tarmla da u r a y o r l a r d , ama asl ekonomileri hay-

Bu isim Avesta'da da bilinmektedir; Haptahindu.


! 1

B, ve R Alchin, TTe B'rth oj indimi Civilzalon, s. 155. Dnyal dmalann demonlara, "hayaletlere veya "byc'lere dnmesi sk rastlanan bir grngdr; bkz. M. Eliade, Z mytfe de Ytternel retor, s. 51 vd _ RigVedaVllI,46,32. Bkz. M. Eliade, Le Yoga, s. 348 vd, 409 vd. 241

1 5

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARH [ - i 1

v a n a l k t . Sr hayvanlar para ilevi g r y o r d u . St ve st r n l e r i n i n yan s ra, sr eti de tketiliyordu. At ok deerliydi, ama yalnzca savalarda, talan iin yaplan a k n l a r d a ve krallk ritellerinde kullanlyordu ( k . 73). rilerin kentleri y o k t u ve yazy da bilmiyorlard. M a d d i k l t r l e r i n i n basitliine k a r n , m a r a n g o z l a r n ve t u n ileyenlerin b y k bir saygnl v a r d . Demir ancak M
17

1050'ye d o r u kullanlmaya b a l a n d . Kabileler, rc ad verilen askeri efler tarafndan y n e t i l i y o r d u . Bu kralckfar m iktidar halk meclisleriyle (soblfl ve amili) dengeleniyordu. Veda d n e m i n i n sonuna d o r u , toplumun drt snf halinde r g t l e n m e s i t a m a m l a n m t . Top lumsal snflar ifade eden varna terimi "renk" a n l a m n a gelir: Bu da H i n t toplv m m u n temelini o l u t u r a n etnik o u l l u u n iaretidir. lahiler Veda d n e m i n d e k i hayatn yalnzca baz y n l e r i n i aa karr. Anla tm genellikle ksadr: riler m z i k ve dans sever; flt, lavta ve harp alarlar. Sarho edici ikilere, soma ve sur'ya d k n d r l e r ; s u r a ' n n dinsel bir anlam da yoktur. Zar o y u n u o l d u k a yaygndr; Rig Veda'nn b i r ilahisi tamamen bu oyuna ayrlmtr.
13

Birok ilahi farkl ri kabileler arasndaki atmalara deinir. En

m e h u r kabile olan Bharata'lar, krallar Sudasin k o m u t a s n d a , kendilerine kar b i r l e m i on prensi y e n m i l e r d i . Ama Rig Veda tarihsel veriler b a k m n d a n o l duka yoksuldur. Baz Veda kabilelerinin isimlerine - r n e i n Bharata'lar- daha sonraki edebiyatta da rastlanr. Veda d n e m i n d e n en az b e , alt yzyl sonra ya ratlm Mahbhrata, K u r u l a r ile kuzenleri Pndava'ar arasndaki b y k sava

anlatr. P u r n a ' l a r m korunan anlatya gre, bu sava M 1400'e d o r u , y a r m a d a n n merkezindeki Madhyadesa'da gereklemiti. Bu da rilerin Ganj vadisinin de ilerisine kadar szdklarn gsterir. Byk teoloji eseri 5atapaiha Brhmana ya

zld srada, M 1000-800 arasnda, Kosala ve Videha eyaletleri Arilemiti. Rmyna ise ri etkisinin g n e y e d o r u yayldn gsterir.

rilerin hasmlar nasl rnitolojiletirilmi, detnonlara ve byclere d n t u r l m s e , t o p r a k l a r n fethi srasnda girilen savalar da akn b i r g r n m e b r n d r l m , daha kesin bir ifadeyle lndra'nn Vrtra'ya ve dier "eytani" var lklara kar dvuleriyle zdeletirilmitir. Daha ileride, b u tr r n e k savala rn kozmolojik s o n u l a r n tartacaz ( 68). imdilik yeni bir topran igali n i n Agni'ye a d a n m bir sunak (garhapatya) dikilmesiyle m e r u l a t r l d m be-

Bu maddi kltr betimlemesini, aletlerin biyusel-dinsel deerlerinin ve bu aletlerin her birine ait mitolojilerin oluturduu "kout dnya"yla tamamlamak gerektii aktr. Rig Veda X, 34. 242

HINT-A VEU PALI LA RN DN: VEDA TANKI LAKI

lirtelim.

1 9

"Bir grhapatya

yaplnca, oraya yerleildtgi (avasyat)


10

sylenir ve ate

s u n a n yapanlarn hepsi y e r l e m i t i r . " '

Ama A g n ^ e a d a n m bir sunak d i k i l

mesi yaratln ritei d z l e m i n d e taklidinden baka bir ey deildir. Baka bir deyile, igal edilen toprak daha nce "kaos"tan "kozmos'a ritei araclyla biT "biim" alr ve gerek olur. Aada greceimiz g i b i . Veda panteonuna erkek tanrlar egemendir. Adlar bilinen b i r k a tanra daha o k silik roller oynar: tanrlarn anas, anlalmas g A d i n ; afak tanras Usas; kendisine gzel bir ilahi de a d a n m gece tanras Rtri.
21

dntrlmken,

O halde U l u T a n n a ' n n H i n d u i z m iindeki egemen k o n u m u ayr b i r an

lam k a z a n m a k t a d r : U l u T a n r a n n b i r yandan Brahmanclk-d dinselligin ka z a n d zaferi yansttna k u k u yoktur; ama d i e r yandan da Hint dncesinin yaratc g c n n b i r iaretidir. Veda metinlerinin, askeri aristokrasiye hizmet

eden sekin bir ruhban snfnn dinsel sistemini yansttn tabii k i dikkate al mak gerekir; herhalde t o p l u m u n geri kalan - y a n i o u n l u u o l u t u r a n veuiya'lar ve sudra'lar i k i binyl sonra Hinduizmde karlalacak d n c e ve inanlarn benzerlerini paylayordu
2 1

lahiler Veda d i n i n i n b t n n y a n s t m a z ; onlar n

celikle d n y e v i iyiliklerle, salk, uzun m r , b i r o k erkek evlat, hayvan b o l l u u, servetle i l g i l i bir dinleyici kitlesi iin h a z r l a n m ! a r d r . " Demek k i daha ile ride yaygnlaacak baz dinsel k a v r a m l a r n daha Vedalar anda ortaya ktklar dnlebibr. Yukarda d e i n d i i m i z H i n t zeksnn yaratc gc zellikle, Hindistan'n

rileme5, daha ge bir tarihte de H i n d u l a m a s m a yol aan sembiyoz, z m s e m e ve yeniden d e e r y k l e m e s r e c i n d e belirir; n k binlerce yllk bu s r e , Brahmanlarm Vedac "vahiy" (sntti) temelinde gelitirdikleri dinsel sistemle diyalog iinde gerekleir. Son tahlilde, H i n d i s t a n ' n dmsel ve kltrel brg Vedalar a n d a k i ritelcilerin ve air-filozoflarn etkisiyle gerekletirilmi uzun b i r

sentezler dizisinin sonucudur.

Kr. A K. Coomaraswamy, The Rfgvedu as Land-nma-bk, 5. 16, M . Eliade, Lz nyihe de

Vtemei retour, 5. 22, Salapatha Br. V i l , 1, 1. 1-4.


R i g V e d a X , 127 Kr. Louis Renou, Religin; ojAnctent India, s. 6. Bu d u r u m , Horneros d n e m i n d e k i Yunan d i n i n i n d u r u m u n u h a t r l a t m a k t a d r : iirler, ev rensel berekete ve r u h u n l m d e n sonraki v a r o l u u n a ilikin nyste r a l a ra az ilgi d u y a n ya da b u konularla h i ilgilenmeyen bir askeri sekinler grubuna sesleniyordu; oysa ayn ysteria'lar o n l a r n elerinin ve u y r u k l a r n n dinsel etkinliini y n l e n d i r i y o r d u .

243

DNSEL INAN.LAK VIMMJSUNCE-l.EI! TARIMI - I

65. V a r u n a , tik T a n r ; Deva'lar ve Asura'lar- lahiler Veda d i n i n i n en eski b i i m i n i yanstmaz. H n t - A v r u p a gk tanrs Dyaus tapm i i n d e n silinmir. Ar lk ad "gk" veya " g n " a n l a m n a gelmektedir. Gksel kutsalln k i i l e t i r i l m e sini ifade eden szck, sonunda doal bir grngy anlatr hale gelmitir. G k t a n n l a r n n tarihinde o l d u k a sk g r l e n bir sre sz konusudur: Dier tannlar karsnda s i l m e k t e ve deus oosus'a d n m e k t e d i r l e r . Bir gk tarLSi ancak kendisine egemen tanr olarak tapld lde i l k saygnln k o r u m a y baa rr.
y

Bununla birlikte Veda airleri "Her eyi Bilen Gk" hala h a t r l a m a k t a

25

ve

"Gok Baba"y, DyauspitaT anmakladrlar."" Dyaus zellikle i l k tann D y v p r i h i v ' d e , " G k ve Yer"de m e v c u t t u r '
2

iftinde,

O l d u k a erken b i r d n e m d e , tam bir egemen tann olan Varuna, Dyaus u n ye r i n i alr. O n u n Evrensel Kral, sanra/ konumuna y k s e l m e d e n nce geirdii aa malar i y i b i l i n m e m e k t e d i r / Varuna'dan zellikle asilin unvanyla sz edilir ve
8

bu unvan baka tanrlar. rnein Agni iin de k a l l a n l r / " Aslnda Asuralar en es k i tanr ailesini oluturuyorlard."
10

Veda metinleri tanrlar (deva) Asmalarla kar

karya getiren atmaya g n d e r m e l e r yapar. Bu atma Vedalar s o n r a s d nemde, kurban mysieriii'sn ileyen eserler olan BraJmizitlfli' iinde uzun uzun anlatlp y o r u m l a n a c a k t r . Tanrlar zaferi, kurban trenine sahip olmayan Asuralar' tndra'mn arsyla terk eden Agni sayesinde kazanacaktr.
31

Ksa bir sre

sonra Devalar, kurban t r e n i n e ilikin Sz' de (Voc) Asurala'n elinden aldlar. O zaman ndra, Varuna'y da k e n d i krallna gemeye a r d .
3

D e v a l a r n Asu-

ralar'a kar kazand zafer, tndra'mn Dasyulara kar zaferiyle ozdeletirildi; Dasyu'lar da en derin karanlklarn iine a t l m l a r d .
!S

M i t t e k i b u atma, i l k Tanrlar grubuna kar n d r a y n e t i m i n d e k i "gen tatn l a r " n savan yanstr. Asuralar'n gerek "bycler" diye n y a p m a s ' ve
1

2 t

Kr. Dinler Tarihine Giri, 5 B5vd. Atharva Veda, I , 32, 4. Atharva Veda VI, 4, 3, RigVedal, 160 Rg Veda VII, 82, 2 Atharva Veda I , 10, 1 vb. Atharva Veda V I , 100,3. RigVedaX, 124; V. 5, RgVedaV, 5 Atharva Veda IX. 2, 17; ks. Rig Veda VII, 99, 4; vb. Atharva Veda 111,9,4, VI, 7 2 , 1 . 244

2 3

2 6

2 7

2 8

2 9

1 0

31

3 2

1 3

1 4

HlNT-AVKUPAULARIN DN!. VOIA TANRILARI

sudra'larla zdeletirilmesi,

mutlaka rler

ncesi yerli halklarn

tanrlarn

temsil ettikleri a n l a m n a gelmez. Vedalar'da asura unvan hangi tann iin olursa olsun, hatta Dyaus ve ndra iin hile bir sfat olarak k u l l a n l m a k t a d r (tndra'ya "Asralar'm H k m d a r " ad v e r i l m i t i r ) .
35

Baka bir deyile, sura terimi i l k d u

r u m u n , zellikle de d n y a n n gncel d z e n i n d e n nceki d u r u m u n zgl kutsal glerine g n d e r m e y a p m a k t a d r . "Gen tanrlar," Devalar da bu kutsal g l e r i sahiplenmekten geri k a l m a m l a r d r ; bu nedenle onlar da asura sfatndan faydala nabilme ktedir. "Asuralar a m n , Devalar y n e t i m i n d e k i gncel d n e m d e n once geldiini vurgulamakta yarar var. Birok arkaik ve geleneksel dinde o l d u u gibi, Hindis tan'da da balang andan gncel aa gei kozmogoni lleriyle aklanr: Bir kaos "half'nden d z e n l i bir dnyaya, "kozmos'a gei, n d r a ' n n i l k ejderha Vrtra'yla d v n anlatan mitte de, b u kozmogoni arka plan karmza kacak ( 68). Aslnda i l k t a n r , gerek b i r asura olarak Varuna; Vrtra ile zdelelirilmiti. Bu z d e l e t i r m e , tanrsal ift-birlik gizemi z e r i n e bir dizi irek s p e k l a s yon yaplmasna olanak tand.

66. V a r u n a : Evrensel K r a l ve B y c : Rta ve M y a V e d a metinleri Varuna'y egemen tanr olarak sunar: D n y a y a , tanrlara (devalar) ve insanlara h k m e der. "Nasl k i b i r kasap hayvan derisini gererse, o da, Gne'e hal olsun diye Yer' ekip g e r m i t i r . . . . " "neklerin iine s t , gnllerin iine zeky, s u l a r n iine atei, g k y z n e gnei, d a m s t n e soma'y" o koymutur.
36

Evrenin ege

meni olarak gk tanrlarnn baz sfatlarna da sahiptir: v/svadrsata'dr, yani "her yerden g r l e b i l i r , "
3,

her eyi b i l i r
40

38

ve yenilmezdir. Yldzlar iin kullan


39

lan mitsel ifadeyle, "bin g z l u ' d r .

Her eyi " g r d " ve hibir g n a h gzn

den k a m a d iin, ne kadar gizlenmi olursa olsun insanlar onun huzurunda kendilerini "kle g i b i " hissederler.'
11

"Korkun h k m d a r , " gerek bir " b a efen

disi" olarak, b y l glere sahiptir ve k u r b a n l a r n uzaktan balayabilir veya y i -

3 5

AtharvaVedaVI,B3,3. RigVedaV, 85,1-2. Rig Veda Vtll, 41,3. Atharva Veda IV, 16, 2-7. Rig Veda IV, 16,2-7. Rig Veda V/1,34, 10. Rig Veda I , 25,1 245

3 S

3 7

3 8

3 9

4 0

4 1

DNSEL INANLAE VE DNCELER T A R H -1


j

ne uzaktan balarn z p kurtarabilir. Birok ilahinin ve rttelin konusu, insan "Varuna'nn baglan"ndan korumak veya k u r t a r m a k t r .
42

Elinde b i r iple tasvir edi

lir ve t r e n l e r d e o n u n balad her eye, bata d m l e r e , "Varuna tarz" denir. Bu grkemli becerilerine k a r n Varuna, Vedaiar anda inie gemitir. r nein halk tarafndan sevilme b a k m n d a n Indra'nm o k gerisinde kalmtr. Ama o o l a a n s t b i r gelecee sahip olacak i k i dinsel kavramla ilikilidir: rta ve ma ya. " U y u m s a l a m a k " fiilinin gemi zaman k i p i olan rta s z c d n y a n n dze n i n i ifade eder; hem evrenin, hem dinsel trenlerin hem de ahlakn dzeni sz konusudur.
43

Rta'ya seslenen ilahi yoktur, ama b u terim metinlerde sk sk geer

(Rig Veda'da 300'den fazla). Yaratln rta'ya uygun olarak gerekletirildii be l i r t i l i r , tanrlarn rta'ya g r e d a v r a n d k l a r , r t a ' n n hem evrensel r i t i m l e r i hem de ahlaki davranlar ynettii yinelenir. T a p m y n e t e n de ayn temel ilkedir, "rta'nn yeri" g n en y k s e k k a t n d a veya ate s u n a n d a d r . Varuna da r t a ' n n "evinde" yetitirilmitir ve o n u n ria'y sevdii ve rta'ya ta nklk ettii b i l d i r i l i r , Varuna'ya "Rta Kral" denir ve gerekle zdeletirilen bu evrensel kuraln o n u n iinde "kurulu" o l d u u sylenir. Kanunu ihlal eden Varu na'ya kar sorumludur ve g n a h , hata ya da cehalet sonucunda bozulan dzeni hep ve yalnzca Varuna yeniden kurar. Sulu, kurbanlar araclyla k e n d i n i affet tirmeyi umar (zaten b u k u r b a n l a r s u n m a s da bizzat Varuna tarafndan b i l d i r i l i r ) . Btn bunlar onun evren egemeni tanr yapsn ortaya k a r m a k t a d r . Varuna za manla bir deus otiosus'a d n e c e k , zellikle ritelcilerin bilgilerinde ve dinsel folklorda yaayacaktr. Bununla birlikte yalnzca evrensel d z e n d n c e s i y l e ili kileri bile, ona H i n t tinsellii tarihinde n e m l i bir yer s a l a m a k iin y e t e r l i d i r . " t i k bakta rta'nn bekisinin ayn zamanda my'ys da y a k n d a n bal o l m a s

elikili g r l e b i l i r . Ama V a r u n a ' n n evrensel yaratclnn ayn zamanda "b yyle ilikili" b i r y n de o l d u u hesaba katlrsa, b u b i r l i k t e l i k anlalr bir hal alr. My teriminin "deimek" a n l a m n a gelen my k k n d e n tredigi konusun da g r birliine varlmtr. Rig Veda'da mya, " i y i k u r g u l a r n y k m veya i n Images et Symboles, s. 124 vd. H. PeteTSSon, "Varuna" isminin kkenini, Hnt-Avrupa diline ait bir kok olan uer'le ("balamak") aklamtr. "Aa yukar ayn szckle ifade edilen ayn kavramn hem Mezopotamya ve Suriye'nin yan Hintlilen hem de her trden inanca sahtp ranllar nezdindeki ayrcalkl yerini grn ce, daha nceden Hint-Iranllann dnce ve aklamalanmn da temelini oluturduu kesinlik kazanyor" (G. Dumzil, "Ordre, fantaisie, changement," s, 140), Klasik dilde rta teriminin yerine, grkemli yazgsn ilende ele alacamz hamm szc geecektir, Rig Veda'da, rlamon szc 96, dharman szc ise 54 kez geer. 246

42

4 3

HINT-AVRUF ALLARIN DN!; VtDA TANR1LAF1

kar y n n d e d e i i m i , eytani ve aldatc deiim ve ayn zamanda b o z u l m a n n b o z u l m a s " a n l a m n a gelir.


4

Baka bir ifadeyle, k t ve i y i m y ' l a r v a r d r . Kt

mayfl'Iar hileler ve b y l e r , zellikle de Ylan Vrta'nnkiler gibi eytani t r d e d n m b y l e r i d i r . Vrta, mayin, yani b y c , m k e m m e l bir D z e n b a z ' d i r * Bu tr bir my k o z m i k d z e n i bozar, m e g i n g n e i n hareketim engeller veya sula r esir eder vb. yi my'lar ise i k i t r l olur: 1) Sava m a y a l a r , n d r a ' n n eyta n i varlklarla boy l t n d e kulland " k a r - m a y a l a r ; ' * ' 2) Egemen tanrla rn, ncelikle de Varuna'nn ayrcal olan, biimler ve varlklar yaratan my, Bu kozmolojik my, rra'yla edeerli kabul edilebilir. Nitekim metinlerin b i r o k b l m g n d z ve gecenin b i r b i r i n i izlemesi, g n e i n hareketi, y a m u r y a m a s ve yaratc m y d r m b i r sonucu olarak ra'y gerektiren baka g r n g l e r i anla trlar, Demek k i myfl'nm i l k a n l a m klasik Vednta'dan y, 1500 yl nceye ait Rig Veda'da y a k a l a n m a k t a d r : "istenmi, d e i i m , " yani bozulma - y a r a t m ya da y k m a n l a m n d a - ve " b o z u l m a n n b o z u l m a s . " Felsefi my k a v r a m n n - k o z m i k y a n l s a m a , gerekdlk, [var] olmama h a l i - k k e n i n i n hem "deiim," kozmik k u r a l a n n b o z u l m a s , dolaysyla bysel ve eytan dnm d n c e s i n d e , hem de my's araclyla evrenin dzenini yeniden salayan Varuna'nn yaratc gc dncesinde b u l u n d u u n u i m d i d e n belirtelim. O zaman my h m niye kozmik _yanliamayi ifade etme noktasna geldii anlalyor; n k en b a n d a n itibaren eitli anlamlara ekilebilen, hatta elikili deerler yklenebilen bir kavram sz konusudur, Yalnzca kozmik d z e n i n eytani b i r b i i m d e b o z u l m a s n deil, tan rsal yaratcl da ifade etmektedir. Daha ge bir tarihte, Vedna'ya g r e , ev renin kendisi y a n l s a m a r n bir " d n m , " baka bir ' ifadeyle gereklikten yoksun bir deiimler sistemi haline gelecektir. Varuna'ya^dnecek olursak, onun varlk tarznn - k o r k u n h k m d a r , byc ve balarn efendisi- ejderha Vrta'ya artc bir biimde ya k m a t n imaya ola nak tandn belirtelim, isimleri arasndaki etimolojik akrabalk konusunda ne

1 5

Kr. Dumzil, "Ordre, fantaisie, changement," s 142 vd, kaynakayla birlikte. eserinde kullanlmtr. Pek ok dil ve kltrde muadilleri bulunan bir kahraman, hatta bir anti kahraman ifade eder yo.

* Dzenbaz (trickster): Jenm ilk kez D. G, Brintcn'urt Myths oj the New World (136) isimli

4 6

"MyiJtlere kar mydlar kullanarak zafer kazand;" bu, birok metinde kullanlan bir ana temadr (Bergaigne, La religion Vdique, c. I l l , s. 82). ndra'nn "byleri" arasnda ilk sray biim degiurme gc alr; kr. Images et Symboles, s. 131 vd; G. Dumzil, ag.y., s 143-144. 247

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARIMI I

d n i s e dnlsn,'

her ikisinin de sularla, ncelikle de " t u t u l m u sularla


4fl

likili o l d u u n u saptamakta yarar var ("Byk Varuna denizi gizledi. . . . , " ) . Ge ce (tezahr etmeyen (varlk}), " Sular ( M k u v v e (varlk}, tohumlar), "akmlk" ve
4

"davranmamak" (egemen tanrlarn ayrt edici zellikleri) bir yandan her

trl

"ba"la, dier yandan da ejderha Vrtra'yla hem mit hem de metafizik d z l e m l e r d e b i r u y u m iindedir. leride greceimiz gibi, ejderha Vrtra da sulan " t u t m u , " " d u r d u r m u " veya "zincirlemiti." stelik Varuna, Ylan A h i ve Vrtra ile zd eletirilmi t i r .
30

Atharva Veda'da Mahbhrtitdda

( X I I , 3, 57), Varuna "engerek" diye nitelenir. Ama Varuna asl

ylanlarla zdeletirilir. "Denizin Efendisi" ve " n a g o l a r n kral" diye anlr; za ten okyanus da "nga'larn yaad yeri'dir."

67. Y l a n l a r ve T a n r l a r . M i t r a , A r y a m a n , A d i t i Varuna'nn bu o k a n l a n d ve o k d e e r l i yaps b i r o k adan n e m l i d i r . Ama asl d i k k a t i m i z i e k m e s i gere ken z t l a n n birlii konusundaki r n e k niteliidir. Gerekten de bu nitelik, siste matik felsefenin k o n u l a r n d a n b i r i haline gelmeden ok nce, Hint dinsel d n cesinin ayrt edici zelliklerinden b i r i n i o l u t u r m a k t a d r . okdegerlilik ve ztla n n birlii yalnzca Varuna'ya zg de deildir. Daha n c e Rig Veda (1, 79, 1) A g ni'yi "fkeden lgna d n m ylan" diye niteliyordu. Aitareya Brhmana ili,

36), A g n i g r n r b i i m d e ne ise (pratyaksa) Ylan A h i Budhnya'nm da g r n m e z b i i m d e o o l d u u n u (paroksend) aklamaktadr. Baka b i r ifadeyle, Ylan Ale'in sanal b i r hali, k a r a n l k l a r ise tezahr e t m e m i ktr. Vjctsiineyi Samft'da (V, 33), A h i Budhnya ve G n e (Aja Ekapad) ozdeletirilmtir. G n e afakla b i r l i k te ykselince " A h i ' n i n derisinden k u r t u l d u u g i b i . . . . Geee'den k u r t u l u r . " ekilde, tanr Soma, "tpk A h i gibi, eski derisinin dna s r n r , "
5 3 52

Ayn

Satapatha

Brrmno, Soma'y Vrtra ile zdeletirir ( I I I , 4, 3, 13; vb), Aditya'larn da ba-

Kr. Images et Symboks, s. 128 vd. Rig Veda IX, 73, 3. Rig Veda'n baz blmlerinde (rnein l , 164, 38), Varuna tezahr etmeyen, sanal ve ezeli-ebedi varlk olarak grlyordu. Bkz. Coomaraswamy'mn bir araya getirdii referanslar, "Angel and Titan," s. 391, dipnot. Mahljhdrata., 1, 21, 6 ve 25, 4. Yine Martrjhras'nrL baka blmlerinde kral Varuna en stn ngalardan biri olarak deerlendin!ir ve Veda kaynaklarnda da rastlanan mit ylanlan arasnda saylr; kr. G. Johnsen, "Varuna and Dhrtartra," s 260 vd. Sat. Br., 11, 3,1,3 ve 6 Rig Veda IX, 86, 44 248

HINT-AVMJPAU SARIN DNV VEDA TANHAI

langtta ylar o l d u k l a r ifade edilir. Eski derilerini atarak - b u , l m s z l e eri tikleri a n l a m n a gelir ( " l m ' yendiler")- tanr, deva o l m u l a r d r .
54

Son olarak.

Sat. Br. ( X I I I , 4, 3, 9) "Ylanlar'm bilgisi (sarpa-vdya) Veda'dr" aklamasn ya par,


55

Baka b i r deyile, tanrsal reti paradoksal bir b i i m d e en a z n d a n balan

gta "eytani" bilgiyle zdeletirilrriitir. Kuku yok k i , ylanlarla tanrlarn birletirilmesi. Devalarla Asuralar'm Praj p a t i ' n i n ocuklar o l d u u ve Asuralar'm y a m n daha b y k o l d u u konusunda Brhadranyaka U p a n i a d ' d a da grlen (1, 3, 1) d n c e n i n bir anlamda uzants dr. atan figrlerin ortak bir soydan gelmesi, balang ann b i l t k - b t n l n y a n s t m a k iin kullanlan g z d e izleklerden biridir. Indra ile Vrtra arasnda k i m e h u r kavga m i t i n i n teolojik y o r u m l a r n incelerken bunun g r k e m l i rnek lerinden biriyle karlaacaz. Mtra'nm rol ise, Varuna'dan soyutland zaman, ikincil d z e y d e d i r . Veda'da ona a d a n m bir tek ilahi vardr/* Ama h k m d a r l n bar, i y i niyetli, huku
1

k i ve ruhban y n l e r i n i c a n l a n d r a r a k , Varuna'yla birlikte h k m d a r l k sfatlarn paylar. A d n n da ifade ettii zere, tpk Avesta'daki Mitra gibi, k i i l e t i r i l m i "Szleme"dr, insanlar a r a s n d a k i anlamalar kolaylatrr ve insanlarn t a a h h t lerini yerine getirmesini salar. G n e onun g z d r ;
57

her eyi g r r ,

hibir

ey g z n d e n k a m a z . Dinsel d n c e ve etidnlikteki n e m i , zellikle hem antite zi hem de tamamlaycs o l d u u Varunayla birlikte anldnda ortaya kar. En eski d n e m l e r d e bile tannsal e g e m e n l i i n m k e m m e l bir ifadesi olarak hatr sa ylr b i r rol oynayan Mitra-Varuna ifte ismi, daha sonralar her t r a t m a h ift ve b i r b i r i n i tamamlayan ztlav iin r n e k ifade biimi olarak kullanld. Aryaman ve Bhaga, Mitra ile b i r l e t i r i l m i t i r . Birincisi riler toplumunu ko rur; zellikle k o n u k s e v e r l i i o l u t u r a n vasflar ynetir ve evliliklerle i l g i l e n i r . Ad "pay" anlamna gelen Bhaga, zenginliklerin d a t m n salar. Aryaman ve Bhaga, Mitra ve Varunayla (ve k i m i zaman da baka tanrlarla) birlikte, Adityalar g r u b u n u ya da tanra A d i t ' m n , " B a l a n m a m ' i n , yan z g r T a n r a ' n n oulla rn o l u t u r u r . Bu tanrann yaps Max Mller'den bu yana bol bol t a r t l m tr. Metinler onu y e r y z , hatta evrenle zdeletirir; akl, genilii, z g r l -

* Paneavimia Br., XXV, 15, 4.


5 5

Bu konu hakknda, kr. M. Eliade, Mephiuophttes et l'andogynti, s. IDS vd. Rig Veda 111, 59. Taitt. Brail, 111, 1,5,1. 249

5 6

57

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARH -1

g temsil eder.

Byk olaslkla A d i t i , tamamen unutulmasa da niteliklerini ve

ilevlerini o u l l a n olan Adityalar'a aktaran bir U l u Ana'yd.

68. i n d r a . a m p i y o n ve Y a r a t c Rig Veda'daki en p o p l e r tanr l n d r a ' d r , V a n m a y a seslenen 10, Mitra, Varma ve Adityalar'a birlikte seslenen 35 ilahi var ken, ndra'ya seslenen ilahilerin says yaklak 250'dir. O tam b i r kahraman, sa valar iin m k e m m e l b i r r n e k , D s y u ' l a n n veya D s a ' l a n n r k t c h a s m y d. m e z l e r i , Marullar Hint-Iran gen sava t o p l u l u k l a r n (marya) m i t o l o j i k d z e y d e yanstrlar. A m a indra ayn zamanda yaratc ve bereket salayc, haya tn b o l l u u n u n , k o z m i k ve biyolojik enerjinin kii 1 etirilmi halidir. Yaratl glerinin ilkornegi s o m a n n hi b k m a y a n tketicisi olan n d r a , kasrgalar bala tr, y a m u r l a r yadrr ve her trl rutubete h k m e d e r .
5 9

Rig Veda'daki en n e m l i m i t i de o l u t u r a n merkezi ndra m i t i onun Vrtra'ya, sulan "dagm u k u r u n d a " tutan dev ejderhaya kar, kazand d v anlatr. So ma sayesinde g kazanan indra, ylan vaja'syla ("yldrm") yere serer,

Tvatr'm rste d v d u g u b u silahla ylann ban yarar ve sulan serbest b r a k r ; sular da " b g u r e n inekler gibi" denize d o r u akar.
60

Bir t a n r n n bir su veya deniz canavaryla d v m e s i , bilindii gibi, olduka yaygn b i r mit izlegidir. Re ile Apophis, S m e r t a n n s Ninurta ile Asag, Marduk ile Tiamat, Hitit frtna tanrs ile ylan Illuyankas, Zeus ile T y p h o n , ranl kahra man Thraetaona ile bal ejderha Azhi-dahka arasndaki mcadeleleri hatrla yalm. Baz r n e k l e r d e (rnein Marduk-Tiamat), tanrnn zaferi kozmogoninin n k o u l u n u oluturur. Baka r n e k l e r d e hedeflenen yeni b i r an balamas ve ya yeni b i r egemenliin k u r u l m a s d r (kr. Zeus-Typhon, Baal-Yam). Ksacas b i r su canavarnn -potansiyelin ve "kaos"un o l d u u kadar, "yerli" olann da simge s i d i r - l d r l m e s i y l e kozmik ya da kurumsal yeni bT "durum" var olur. Btn b u m i t l e r i n z g n ve ortak bir zellii a m p i y o n korkusu veya i l k yenilgidir. Marduk ve Re kavgadan n c e duraksama geirirler; ylan Illuyankas once tanry sakatlamay b a a n r ; T y p h o n Zeus'un t e n d o n l a n n kesip almay becerir. ha Brshmana'ya Satapat-

gre ( I , 6, 3-17), Vrtra'y fark edince, indra m m k n o l d u u ka-

J, Gonda, Some Observations on the Relations between, "Gods" and "Powers" s. 75 vd. Ona sahasramuka, "bin hayal" denir (Rig Veda VI, 46, 3); "tarlalann efendisi" (Rig Veda 8, 21, 3) ve "yerin efendisi" (Atharva Veda XII, 1, 6), tarlalara, hayvanlara ve kadnlara bereket getirendir; kr. Dinler Tarifime Giri, s. 102. RigVedal, 32. 250

HINT-AVRUPAULARIN DN: VEDA TANRI [A I _K


dar uzaa kaar ve Markandeya b i r halde karmza kar
6 1

Purana'da

"korkudan h a s t a l a n m " ve b a r ister

Bu m i t i n doac y o r u m l a n z e r i n d e d u r m a m z a gerek yok: Vrtra'ya kar ka zanlan zafer ya frtnann balatt y a m u r , ya d a s u l a r n n k u r t a n l m a s (01denberg) ya da sulan dondurarak "hapseden" souu g n e i n yenmesi (Hilleb randt) olarak deerlendirilmitir. M i t okdeerli o l d u u n a gre, iinde kukusuz doac unsurlar da b u l u n m a k t a d r ; n d r a ' n m zaferi, baka y o r u m l a r n yan s r a , ksrla ve sularn Vrtra tarafndan "hareketsizletirilmesi'nin sonucu olan l me kar hayatn zaferiyle de edeerdir. Ama m i t i n yaps kozmogoni n i t e l i k l i dir. Rig Veda'da ( I , 33, 4) t a n n n m kazand zaferle gnei, g ve afa yarat t sylenir. Bir baka ilahiye g r e , gk kubbeyi sabitletirdi ve vajra'y
62

n d r a d o a r d o m a z G k ile Yer'i a y r d ,

frlatarak sulan karanlklarda tutan Vrtra'y

paralad. Yer ve G k aslnda t a n r l a n n ebeveynidir ( I , 185, 6); ndra hem en g e n (111, 38, 1) hem de d o a n en son tanrdr; n k o G k ile Yer'in kutsal evli liine son verir. "Gcyle bu i k i d n y a y , Gok ve Yer'i yayd ve g n e i n parla masn salad" (VI1, 3, 6). Bu yaratc b a a r s n d a n sonra, indra Varuna'y evren egemeni ve rla'nra bekisi olarak atad (rta alt d n y a d a gizli k a l m t ) .
63

ileride greceimiz gibi ( 75), d n y a n n yaratln bir fik madde'den hare ketle aklayan baka Hint kozmogoni trleri de b u l u n m a k t a d r . Yukanda zetle diimiz mit b u snfa dahil deildir, nk burada belli t r d e b i r "dnya" zaten mevcuttu. G e r e k t e n de G k ve Yer o l u m u ve tanrlar d o u r m u l a r d , ind ra'nm tek yapt k o z m i k ana-babasn birbirinden a y r m a k ve Vrtra'y y l d r t m layarak hareketsizlie, yani bir
6 4

ejderhann

varolu

biimiyle

simgelenen

"potans iye lie" son vermek o l d u

Baz geleneklere g r e , tanrlar "biimlendi

ren" Tvatr (Rig Veda'da rol aka b e l i r t i l m e m i t i r ) kendine b i r ev y a p m ve Vrtra'y da bu konut iin bir t r dam ve duvarlar gibi yaratmt. Vrtra tarafm-

Gerkten de indra Vrtra'ya haberciler gnderdi ve bu haberciler aralarnda "dostluk" ve "uzlama"y salad. Ama ndra, Vrtra'y hileyle ldrerek szlemeyi bozdu ve bu onun byk "gunafTyd; kr. Dumzil, Heur et ttiiferti" du guerrier, s. 71 vd, Hint mitinin bir dier zgl izgisi: Onayetten sonra, ndra korkuya kaplr, yerin snnna kadar uar ve "incecik bir biime briinerek" bir lotus ieinin iine saklanr (Mahbhrata, V, 9, 2 vd; bu tema daha nce Rig Veda I , 32, 14'te grlmt). Rig Veda X, 113, 4-6. Rig Veda I , 62, 1 tndTa, "blnmemi, uyanmam, en derin bir uykunun iine gmlm, uzanm uyuyan" Vrtra ile karlar (Rig Veda IV, 19, 3). 251

D I N S E L INANLAR V E DNCELER T ARH - I

dan sarlm konutun iinde G k , Yer ve Sular v a r d ,


w

Indra, Vrtra'nn "diren-

ci"ni ve ataletini krarak b u i l k m o n a d ' ' p a r a l a r . Baka bir deyile, d n y a ve ha yat ancak biimsiz bir lk Varln l d r l m e s i y l e d o g a b i l m i t i r . Bu m i t , saysz eitleme 1 e tiyle birlikte, o l d u k a yaygndr ve yme Hindistan'da F u r u a ' n n t a n r lar tarafndan p a r a l a n m a s ve Prajpati'nin kendini kurban etmesinde hep b u m i t i bulacaz. Bununla birlikte Indra kurban trem yapmaz, bir sava olarak r n e k d m a n , "direncin" ve ataletin b e d e n l e n m i hali olan i l k ejderhay l d r r . Mit okdeerlidir; kozmogoniye ilikin a n l a m n n yan sra, "doac" ve "ta rihsel" deerler de i e r m e k t e d i r , lndra'mn kavgas, rilerin Dsyulara (nitekim rnek

onlara da vridnt deniyordu) kar s r d r m e k zorunda kaldklar savalara


1

oluyordu. "Bir savata zafer kazanan, Vrtra'y gerekten l d r m olur." " Eski d n e m l e r d e Indra ile Vrtra arasndaki kavga, d n y a n n yenilenmesini salayan Yeni Yl b a y r a m l a r n n mtsel-ritel senaryosunu o l u t u r u y o r d u herhalde, * Bu
1

t a n r n n y o r u l m a k bilmez bir a m p i y o n , orji t r glerin ve evrensel bereketin epifanisi bir yaratc o l m a s n n nedeni, hayat ortaya karann, oaltann ve ye nileyenin iddet o l m a s d r . Ama ksa b i r sre sonra Hint s p e k l a s y o n u bu m i t i tanrsal i k i - b t u n l l g u n y a n s m a s , dolaysyla nihai gerein giz perdesinin

kaldrlmasn hedefleyen eski m e t i n y o r u m c u l u u n u n b i r rnei olarak kullana caktr.

69. Agni, Tanrlarn B a r a h i b i : Kurban A t e i , k , Z e k Evde y a k l a n ate in daha Hint-Avrupa anda da tapm iinde nemli b i r r o l v a r d . Burada sz konusu olan, b a k a b i r o k i l k e l toplumda da geni lde b u l g u l a n m , tarihncesine ait b i r dettir. Veda'da, tanr A g n i tam anlamyla atein kutsalln temsil eder, ama b u kozmik ve ritei kutsal hiyerofan ilerle snrl kalmaz. ran'da ayn ilevi s t l e n m i t a n r Atar'm Ahura Mazda'nm olu olmas g i b i ,
m

o da Dyaus'un

Bu kozmogoni anlayn yeniden oluturmaya zellikle Norman W. Brown gayret etmi tir. i.eibnz felsefesine gre, "bileiklere giren yaln, yani blnmeyen tz" - n . Mitrflyari-Samfrt, II, 1, 3. Kuiper, "The ancent Aryan Verbal Contest," s. 269. Vedalar a Hindistan'ndaki hitabet yanmalan da direni glerine (vrtai) kar verilen ilk mcadeleyi yineliyorlard. air kendini ndra'ya benzetir: "Ben hasunlanmn katiliyim, tek bir yara almam, sa salimim Indra gibi" (Rig Veda X, 166, 2; kr. Kuiper, s. 251 vd). Yasna, 2, 12; vb. 252

HINT-AVRUI'AIJ]ARIN DN' VHDA TAN 11 ARI 11

oludur.

Gk'te "doar," oradan imek b i i m i n d e aa iner, ama ayn zaman

da suda, aata, bitkilerde de bulunur. Ayrca gnele de zdeletirilmitir. A g n i hem atele ilikili tezahrleriyle hem de kendisine zg tanrsal vasflar la betimlenir. "Alevden salar," "altn enesi," kard g r l t ve yaratt kor k u d a n s z edilir. "A gzl b i r boa gibi aa la r m z e r i n e saldrdnda, kapkara bir iz kalr a r d n d a . . . . "
71

0 , G k ile Yer a r a s n d a k i "habercfdir ve kurbanlar tan

rlara o n u n araclyla ular. Ama Agni ncelikle rahibin ilk ve ideal rneidir; ona kurban trenini yapan rahip ya da "barahip" (purohita) denir. Bu nedenle ona seslenen ilahiler Rig Veda'nm b a n d a yer alr. lk ilahi u dizelerle balar: "Barahip, kurban treni tanrs, bizi a r m a a n l a r a doyuran adak sunucu A g n i ' n i n ar ksn s y l y o r u m . " Agni sonsuza dek gen kalr ("yalanmayan T a n r , " ) , nk
72

her yeni atele tekrar doar. A g n i , "evin efendisi" (grthaspati)

olarak, karanlklar

kovar, cinleri uzaklatrr, hastalklara ve b y c l e r e kar koruma salar. Bu ne denle insanlarn A g n i ile ilikileri, d i e r taunlarla o l d u u n d a n daha y a k n d r . "Arzulanan iyilikleri h a k a datan" odur ( I , 58, 3). G v e n iinde ona y a k a r r l a r : "Bizi i y i yollardan servete g t r A g n i . . . . insan yoldan k a r a n hatalardan b i z i k o r u ,,, bizi hastalklardan koru. Yorulma nedir bilmez muhafzlarnla bizi her zaman k o r u A g n i . . . . Bizi k t n n , ykcnn, yalancnn ya da talihsizliin eline terk etme" (1, 187, 1-5; ev. jean V a r e r m e )
73

Agni, dinsel hayatn her a n n d a var olmasna karn - n k kurban atei hatn saylr bir rol o y n a r - n e m l i b i r mitolojiye sahip deildir. D o r u d a n onunla ilikili az saydaki m i t a r a s n d a en m e h u m , atei gkten getiren Mtarisvan m i tosudur
74

A g n i ' n i n g r n r d e belirsiz, ama n e m l i bir kozmolojik rol v a r d r .


73

Ona b i r yandan "Sularn cenini" ad verilir (pam garhliiif ) ve sulann, yani Analar'm rahminden fkrd hatrlatlr (X, 9 1 , 6). Dier yandan i l k sularn iine girdii ve onlar dlledii kabul edilir. Burada k u k u s u z arkaik bir kozmolojik

anlay sz konusudur: Yaratln b i r ate unsurunun (ate, scaklk, k, semen virtle) su temel unsuruyla (Sular, potansiyeli i kler; soma) birlemesi sonucu olu7 0

Rig Veda i , 26, 10. RigVedal, 58, 4 RigVedal, 52, 2 Cesetlerin yakl m asnda ki rol yznden Agni'ye "et yiyici" ad da verilir ve kimi zaman kpee ve akala benzetilir. Tek kt zellii budur, Ama ba^ka metinlerde Mtanlvan'n habercisi bizzat Agni'dir; kr. J. Gonda, (.es Rel. Dc
VInde, c. 1, s. 89.

7 1

7 2

7 1

7 4

7 1

Rig Veda 111,1. 12-13.

253

DINSEL INANLAR VE

DNCELER

TARIHI -

m a s . Agni'nin baz vasflarna (scakl, yaldzl rengi - n k a l t n d a n bir bede ni o l d u u s y l e n m e k t e d i r - sperm g c ve yaratc gleri), Hiranygarbha (Altn
76

Cenin) ve Prajapati etrafnda gelitirilen kozmogoni s p e k l a s y o n l a r n d a da rastla nacaktr ( 75). lahiler Agni'nin tinsel yeteneklerinin altn izer: O, b y k b i r zekaya ve n g r y e sahip b i r rsi'dir. Benzer speklasyonlar gerek lleriyle deerlendire bilmek iin, ate, alevler, scaklk konusunda yaplan "yaratc imgelem" ve d n c e al t imlalaryla ortaya karlm saysz imge ve simgeyi de dikkate almak gerekir. Btn bunlar zaten t a r i h n c e s i n d e n aktarlan bir miras o l u t u r u y o r d u . Hint dehasnn katks, hatrlanamayacak kadar eski zamanlara ait bu keifleri ge litirmekten, birbirine eklemlemekten ve s i s t e m l e t i r m e k t e n ibaretti. Atele ili k i l i b u balang imgelerinin bazlarna daha sonraki felsefi s p e k l a s y o n l a r d a ye niden rastlanacaktr; alevlerin "oyunu"ndan hareketle aklanan tannsal yaratc oyun k a v r a m (tl ) buna bir rnektir. Ate-(k)-zek zdelii ise b t n dnya da y a y g n d r . i
77

Agni'nin Hint' d i n i ve tinselligindeki n e m i en i y i bu noktada anlalmaktadr:

Kozmik-biyolojik saysz dnceye ve speklasyona yol a m , oul ve farkl d z l e m l e r i n tek bir temel ilkeye indirgenmesini hedefleyen sentezleri kolaylatr mtr. Kukusuz bylesi dleri ve dnceleri besleyen tek H i n t tanrs Agni deildi, ama o b u konuda en n safta yer almaktadr. Daha Vedalar anda tejas'te, "atele ilikili enerji, gz kamatrc parlaklk, etkililik, g r k e m , d o a s t g " vb'le ozdeletrilmiti. lahilerde, bu g c balamas iin ona y a k a r d r (A V, V I I , 89, 4 ) .
7S

Ama z d e l e m e , z m s e m e ve d a y a n m a dizisi - H i n t dnce

sine z g s r e l e r - o k daha genitir, Agni veya onunla ayn ileve sahip olan m u a d i l i G n e , tnan'te ve semen v'rcele zdeletirmeyi hedefleyen phih-

sophoumena i i n d e yer alr, " scakln" artrdmasna ynelik riteller ve riya zet sayesinde, Agni ( k i m i zaman dolayl yoldan da olsa) "ile a t e i m i n (tapas) ve Yoga u y g u l a m a l a r n n dinsel deer kazanmasyla da d a y a n m a iindedir.

70. T a n r Soma ve " l m s z l k " k i s i Kendisine a d a n m 120 ilahiyle So ma, Veda panteonunun nc tanrs g r n m n d e d i r . Rig Veda'nn b t n b i r RigVedalV, 3,1;X, 20,9. Kurban atei zerine dinsel tefekkr Zerdt inancnda da nemli bir rol oynar (kr, 104). Kr. Gonda, "Gods" and "Powers,"s. 58 vd 254

HNT-AVRUPALILARIN DlNl: VEDA TANRILARI

kitab, IX. Kitap, Soma'ya, pavamna

somaya, ''aydnlanmakta olana" ithaf edil

mitir. Soma r n e i n d e , ritel gerek nesnelerini bitki ve bu bitkiden yaplan i k i - ayn ad tayan t a n r d a n ayrmak, A g n i r n e i n d e o l d u u n d a n daha da g tr. Soma mitleri kayda deer deildir, i l e r i n d e en nemlisi s o m a n n g k s e J k kenini anlatr: "Ge kadar uan" b i r kartal, "dnce hzyla" ileri atld "ve t u n t a n kalenin kapsn krp a t . "
79

Ku b i t k i y i alp yeryzne tad. Ama so


00

ma'mn dalarda yetitii kabul e d i l i r ;

bu da g r n r d e b i r elikidir;

nk

da d o r u k l a r akn d n y a y a aittir, gkle zdelet irilmi t ir. Zaten baka metin ler soma'mn " d n y a n n g b e k deliinde, d a l a r d a , "
81

yan Gk ile Yer arasnda


2

geiin m m k n o l d u u D n y a n m Merkezi'nde yetitiini kesin olarak aklar."

Soma, tanrlara genelde atfedilen allm vasflara sahiptir: O n g r l , zeki, bilge, muzaffer, c m e r t vb'dir. Dier tanrlarn dostu ve koruyucusu ilan edil mitir; ncelikle de Indra'nm dostudur. Aynca ona, k u k u s u z rituellerdeki ne

m i n d e n t r , Kral Soma da denir. Avesta'da sz g e m e y e n ayla zdeletirilme si, ancak Vedalar sonras d n e m d e ak bir biimde bulgulanabilmektedir. B i t k i n i n ezilmesiyle ilgili b i r o k a y n n t hem k o z m i k hem de b i y o l o j i k terim lerle b e t i m l e n m i t i r : A l t t a k i tan kard b o u k g r l t , g k g r u l t u s y l e z deletirilir; szgete kullanlan y n , bulutlar temsil eder; kan su b i t k i l e r i b y t e n y a m u r d u r vb. Ezme ilemi cinsel ilikiyle de zdeletirilir. A m a b t n b u b i y o - k o z m k bereket simgeleri, son tahlilde Soma'mn "mistik" degerme bal dr. Metinler, b i t k i n i n satn alnmas ve zellikle de ikinin h a z r l a n m a s ncesin de ve srasnda y a p l a n trenler zerinde durur. Rig Veda'dan itibaren soma kur ban t r e n i , en yaygn tren, "kurban t r e n i n i n r u h u ve merkezedir (Gonda), lk yzyllarda Hint-riler tarafndan hangi b i t k i kullanlm olursa olsun, daha son ra b u b i t k i n i n yerini baka botanik trlerin ald kesindir. Soma/haoma, "lm-

Rig Veda, VIII, 100,8. Som'nm sfat olan Maujavata, soma'mn yetitii blgenin Mcavat Da olduunu belirtir (Rig Veda X, 34, 1). Iran gelenei de finoma bitkisinin bulunduu yer olarak dalan gstenr (Yasna 10, 4; Yat 9, 17; vb). RtgVeda X, 82, 3. Yacur-Veda metinlerinde, Soma'mn tannlar tarafndan kurban edilmesine sk sk deinilir; yalnzca Mitra bu trene katlmay reddetmiti; ama sonunda o da ikna oldu. Bu blmde bir kken mitinin izleri seilebiliyor; bir lk Varl kurban ederek "lmszlestnci" iecein yaratlmas. Tannlar tarafndan gerekletirilen bu ilk cinayet, soma bit kisinin rituel biiminde eziliyle sonsuz kez yinelenmektedir. 255

DNSEL INANLAR VE DSNCE hK TARIHI -1

s u z l k " (amrtd) ikisinin H i m - l r a n dilindeki ifadesidir; anlalan, iecei matilu'nun, "bal e r b e t f n i n yerini almtr.

Hint-Avrupa,

Soma'nm b t n erdemleri iilmesinin yaratt esrime deneyimiyle

uyumlu

dur. M e h u r bir ilahide ( V I I I , 48) yle denir: "Soma itik, l m s z olduk; a v a r n c a , tanrlar b u l d u k . Ey l m s z , l m l l e r i n acmaszl veya k t l ne zarar verebilir bize artk?" (3. d r t l k ) . "Hayat suremizi" uzatmas iin somaya yakardr; n k o "bedenimizin bekisidir" ve "dermaszlklar, hastalklar kap gitti" (ev. L. Renou). Soma, d n c e y i uyanr, savann cesaretini k r k l e r , cin sel gc artrr, hastalklar iyiletirir Rahipler ve taunlar tarafndan ortaklaa

iildiinde, yeri ge y a k l a t n r , hayat g l e n d i r i r ve uzatr, bereketi salar. G e r e k t e n de esrime deneyimi yaamsal d o l u l u u , snrsz z g r l k duygusunu, varlndan belki de haberdar bile olunmayan fiziksel ve tinsel glere sahip o l u n d u u n u ortaya karr. Tanrlarla ortaklk, hatta t a n n i a r n dnyasna aidiyet hissi, " l m s z l n , " yan ncelikle sonsuza dek uzatlm eksiksiz bir hayatm kesinlii buradan kaynaklanr. u n l ilahide (X, 119) k o n u a n k i m d i r , tanr m yoksa kutsal iecei bir dikite bitirmi, esrime i i n d e k i insan m? "Be kabile (insan kabileleri) d n p bakmaya bile d e m e z gibi geldi bana - soma i m e d i m m i ben?" K o n u a n kii b a s a n l a r n sayar: "Boyumla ge egemen o l d u m , geni yer y z n e egemen o l d u m . , . . Bu yere iddetli darbelerimle v u r a c a m . . . Kanatlanmdan b i r i n i ge i z d i m , b i r i n i buraya, aaya i z d i m . . . . Ben b y m , b y k , buludara kadar y k s e l d i m - soma i m e d i m m i ben?" (ev, Renou).
85

Taprt iinde z g n b i t k i n i n daha sonradan yerini alan dier bitkiler zerinde d u r m a y a c a z . n e m l i olan, b u soma deneyimlerinin Hint d n c e s i iinde oyna d r o l d r . B y k olaslkla bu tr deneyimler rahipler ve belirli sayda kurban sunucusuyla snrlyd. Ama onlar ycelten ilahiler, zellikle de yol atklar yo rumlar sayesinde h a t n saylr bir yank buldular. Tannlarla paylalan, tan ve m u t l u l u k verici b i r v a r o l u u n srrna erilmesi, i l k iecek ortadan kaybolduktan uzun s r e sonra da H i n t maneviyatn u r a t r m a y a devam etti, O zaman b y l e b i r v a r o l u a baka aralarla eriilmeye alld: Riyazet veya orj t r a n h k l a r , tefekkr, Yoga teknikleri, mistik ballk. Biraz ileride greceimiz gibi ( 79), arkaik Hindistan b i r o k esrik insan t r tand. Ayrca mutlak z g r l k a r a y , bir dizi y n t e m ve phitosophoumena'ya yol at; bunlar da, Vedalar anda hi d -

"llah, bir kurban treni srasnda airin tannsal iecei yudumladktan sonra neler hisset tiini ifade etmesini istedii tann AgniYin azndan sylenmi gibidir" ( L Renou, Hymes specuSatifs da Vida, s 252) 256

H[NT-AVKUP Al JLAR!N DN. VEDA TANRILARI

n l m e m i yeni b a k alaryla s o n u l a n d . Daha sonraki b t n b u gelimelerde tanr Soma daha o k silik bir r o l o y n a d ; teologlarn ve meta fizikilerin asl i l g i sini e k e n o n u n ifade ettii kurban trenine ilikin kozmolojik ilke oldu.

7 1 . Vedalar a n d a k i B y k T a n r : R u d r a - i v a ve V i n u Veda metinle ri ayrca belli sayda t a n r d a n da sz eder. Bunlarn ou n e m l e r i n i yava yava yitirecek ve sonunda unutulacak, bazlar ise sonradan benzersiz bir konuma eri ecektir. Unutulanlar arasnda, G n (Dyaus) kz, afak tanras Uas'; Rz grn ve benzerleri "nefs" ve "kozmik ruh"un tanrs Vyu'yu; frtna ve y a m u r mevsimi tanrs Parjanya'y; g n e tanrlar S r y a ve Savtr'i; giderek kaybol makta olan ( t a p m neredeyse yok o l m u t u ) yollarn bekisi ve llerin rehberi, Hermes'e de benzetilen eski o b a n tanrs P a n i ; Dyaus'un oullar, daha ge ta rihli edebiyatta kendilerine n d e gelen bir yer salayan o k sayda m i t ve desta n n k a h r a m a n l a r ikiz Asvmler'i (veya N s a l y a l a r ) ; Stig Wikander'm H i n t - A v r u pa t r "erkekler cemiyeti"nin mitsel r n e i olarak y o r u m l a d , "gen adamlar" (marya) grubu Marut'lan ( R u d r a ' n n o u l l a n ) hatrlatalm. i k i n c i kategori Rudra-va ve V i n u tarafndan temsil edilmektedir. Onlar Ve da metinlerinde mtevaz bir yer tutar, ama klasik d n e m d e U l u T a n r l a r olacak l a r d r . Rig Veda'da Vinu insanlara kar i y i niyetli ( I , 186, 10), Vrtra'ya k a r kavgasnda G k ile Yer arasndaki b o l u u yayarak y a r d m ettii n d r a ' n n dostu ve mttefiki bir tanr olarak g r n r ( V I , 69, 5), Bu b o l u u kendisi admda aar ve n c a d m l a t a n n l a n n katna e n i r ( I , 155, 6), Bu m i t Brhmanalar'da-

k i bir ritelin de esin kayna ve gerekesidir: V i n u kurbanla zdeletirilir*" ve k u r b a n sunan rahip o n u n u a d m n n t e l b i i m i n d e taklit eder, tanryla zdeleir ve ge eriir ( I , 9, 3, 9 v d ) V i n u hem (evrenin d z e n l e n m e s i n e olanak ve ren) snrsz uzay b o l u u n u , hem hayat y c e l t e n yararl ve mutlak egemen ener j i y i hem de d n y a y destekleyen k o z m i k ekseni simgeler gibidir. Rig Veda ( V I I , 99, 2) o n u n evrenin s t b l m n n p a y a n d a s o l d u u n u b e l i r t i r .
85

Brhmanalar,

V i n u ' n u n Prajapati ile Vedalar andan b e r i bilinen ilikileri z e r i n d e durur. Ama ancak daha ge bir tarihte, ikinci kategoride yer alan U p a n i a d l a r ' d a (bunlar Bhagflvitii Giifl ile ada olduklanna gre, y. M IV. yzylda) V i n u tektan-nc

Satapama Br., XIV, 1,1,6.

Bkz. J. Gonda, Vnuism andivaam, s. 10 vd. Kurban trenlerinde kullanlan direk, yapa, ona aittir; ama ypa ayn zamanda dnya ekseni'nin bir benzeridir. Aynca kr. Gonda, As
pects ofVinuism, s. 81 vd.

257

IMSEI. INfNlAK V- MiNCELHl 'IftUHI -1

yapya sahip b i r s t n tanr olarak yceltilir. H m dinsel yaratclna zg bu sre z e r i n d e daha ilende duracaz. Rudra yapsal anlamda tam aksi trde bir tanrdr. Tanrlar arasnda dostu yoktur, eytani fkesiyle d e h e t e d r d ve h a s a h k l a n y l a , felaketleriyle k r ma uratt insanlan sevmez. R u d r a ' n n salar r g l , " ten rengi koyu kahve
8

rengi ( I I , 33, 5), k a r n siyah, srt ise k r m z d r . O k ve yayla s i l a h l a n m t r , hayvan postlar giyer ve g z d e m e k a n olan dalarda dolar. Birok eytani var lkla ortaktr. Vedalar a s o n r a s n n edebiyat tanrnn bu u u r s u z niteliini daha da vur gular. Rudra ormanlarda ve cengellerde yaar, "vahi hayvanlarn efendisi" diye a n l r " ve ri toplumuna uzak d u r a n l a r korur. Dier tannlar d o u d a y a a r k e n , Rudra kuzeyde (yani Himakyalar'da) oturur. Soma kurban t r e n i n d e n d l a n m tr ve Rudra "ya yalnzca topraa atlan besin adaklar (hali) veya baka taunlara yaplan a d a k l a r n artklar ve zarar g r m kurban treni adaklan s u n u l u r ,
38

Bir

ok sfat b i r i k m i t i r . iva ("nazik"), Hara ("yok edici"), amkara ("kurtarc"), Mahdeva ("byk tanr"). Veda metinlerine ve Brhmanalar'a g r e , Rudra-iva, m e s k n olmayan, vahi

yerlerde yaayan eytani glerin (veya en a z n d a n elikili deerler y k l gle rin) bir t e z a h r n andrr; kaotik, tehlikeli, n g r l m e z her eyi simgeler; kor k u u y a n d n r , ama gizemli b y s yararl amalara da y n l e n d i r i l e b i l i r (o "he kimler hekimi"dir). Rudra-iva'tun k k e n i ve i l k yaps zerine oka t a r t l m tr. Bazlar Rudra-Srva'y, ri olmayan unsurlarla y k l (Lommel), gizemli vrfirya ilekeleri snfnn tanrs (Hauer), k i m i l e r i de hem i m , hem bereket tanrs olarak g r m t r (Arbman). Vedalar a R u d r a - S v a s n d a n , Svetsvatara-Upaniad'da onaya kt biimiyle yce tanrya uzanan d n m n aamalarn b i l m i yoruz. Z a m a n n ak iinde R u d r a - i v a ' m n - d i e r tanrlarn da ou g i b i - "halk" dinsel liginden, A r i veya ri olmayan dinsellik anlaylarndan b i r o k unsuru

z m s e d i i kesin gibi g z k y o r . Ama dier yandan Veda metinlerinin bize Rudra-va'n " i l k y a p s f n i aktardn d n m e k tedbirsizlik olur. Veda ilahileri n i n ve B r h m a n c eserlerin aristokrasi ve rahiplerden oluan b i r sekinler grubu iin yaratldn ve ri t o p l u m u n dinsel h a y a t n n n e m l i bir b l m n n bu me tinlerde kat bir b i i m d e g r m e z d e n gelindiini hep aklda tutmak gerekir. Bu-

RgVcdal, H , 1, 5. Sat. Br. XII, 7, 3, 20. Sat. Br. I , 7. 4,9 258

HINT-AVRUPALIt-ARN DN; VfLDA TANRILARI

mmla birlikte iva'nm Hirduizrair y c e tanrs konumuna y k s e l t i l m e s i , onun " k k e n i ' y l e -ister ri olmayan b i r k k e n d e n , ister halk k k e n i n d e n g e l s i n - ak lanamaz. Burada b i r yaratm s z konusudur ve b u y a r a t m n z g n l hakknda; mitlerin, ritellerin ve tanrsal b i i m l e r i n srekli yeniden y o r u m l a n m a s ve onla

ra yeni d e e r l e r y k l e n m e s i s r e c i n d e ortaya kt haliyle Hint dinsel diyalekti ini z m l e r k e n b i r h k m e varacaz.

259

ELETREL KAYNAKA

6 1 . Hin t-Avrupallarn ana vatanna ve glerine ilikin incele mel erin ve ncelikle de varsa ymlarn tarihi P. Bosch-Gimpera, Les tndo-iiuropeens (ev. R. Lan tier. Pans, 1961), s. 2 1 - 9 6 ve G. Devoto, Ogiii indeuropee (Floransa, 1962), s. 8-194'le hatrlatlmaktadr. Bu iki eser de ne t, m kaynakalar yer almaktadr. 0- Schrader'in Reallcxihon der imlie rnasc lie Altertumsnurule (2. bask A. Nehring tarafndan yaymbnd, Berlin-Leipzig, 1917-32) adl eserinin yerme henz bir yenisi konmamtr, Aynca bkz, A. Nehring, "Studien zur indogermanischen Kultur u. Urheioat," W. Koppers ve dierleri. Die lndogerma\cn-und Germanenjrage iinde (Salzbug-Leipzig, 1936), s. 7-229. En son arkeolojik kazlarn dkmleri iin, bkz. Marija Gimbulas'm almalar The Pre History of East m Europe 0 9 5 6 ) ; Bronze Age Cf lures in Central and Eastern Europe (.Lahey. 1965); "Prom-Indo-European Culture: The Kurgan Culture During the Fifth, Fourth and Third Milleuia B.C.," George Coidona (ed.), Indo-European and Indo-Europcans iinde (Phila delphia, 1970), s. 155-197; "The Beginning of the Bronze Age in Europe and the lndo-Europeans: 3500-2500 B.C"J1E5.1, 1973, s. 163-214; "The Destruction of Aegean and East Mediterranean Urban Civilization Around 2500 B.C." R. Cropland ve A. ISirchall (cd.). Bronze Age Migrations in the Aegean iinde (1973), 5. 129-139. Korner L. Thomas, "New Evi dence for Dating the Indo-European Dispersal in Europe" (Indo-European and Indo-Europerms'. s. 199-251), Him-Avrupallarn yayln daha erken tarihlere almay neriyor (radyokarbon lmleri onlarn M 2470 veya 2600'e doru Hollanda'da bulunduklarn ortaya karyor). Ward H Godenough, "The Evolution of Pastoralisin and Indo-European Ori gins" (a.g.y., s. 253-265), Hinl-Avrupallarm ana vatan olarak Polonya'nn dogu blgelerini ve Ban Ukrayna'y saptyor. Ayrca bkz Paul Friedrich, "Proto-Indo-European Trees" (a.g.y., s. 11-34); T. Burrow, "The Proo-ldoaryans," JRAS, 1973, s. 123-140; M . M Winn, "Tho ughts on the Question of Indo-European Movements into Analolia and Iran," JJES, U, 1974. s. 117-142 (VI 3000'c doru Anadolu ve iran'da yaayan Hint-Avrupa gruplar ze rine) asya'daki 1 lint-Avrupal lar zerine eletirel kaynaka iin. M. Mayrhofer, Die IndnArier ini Allen Vorderasien (Wiesbaden, 1966); kr. Xlayrhofer, i!j, V I I , 1964, s. 208 vd; ayn yazar. D/e A n t r i m Vimferem Orient-En My tJts? (Viyana, 1974) Tmuluslerin (kurgan) dinsel ilevi, mcgalt uygarlklannkiyle karlatnlabilecek, gl bir alalar lapmna iaret etmek tedir (kr. 35).

S 62. Max Mulkr'in kuramla konusunda, bkz, Richard M. Dorson, "The Eclipse of Solar Mythology" (Thomas A. Sebeok (ed ), Myth. A Symposium iinde, Philadelphia, 1955, s. 15 38). Leopold von Schroder, Arische Religion (1-11, Leipzig, 1914, 1916) hal yararl bir eser dir. Birinci ciltte yazar Hinl-Avrupa Yce Varlklarn, ikinci ciltle ise kozmik taunlar (Topak. Gne, Ate vb) tantr. Yaymlanacak uncu cilt ise ruh kavramn ve alalar tapn inceleyecekti Nasyonal-sosyalist ideolojiden dorudan ve dolayl olarak esinlenen ok geni kllya iinden, omek olarak Fried rich Cornelius, ndugcnnanischc Relgonsgeichitkte (Mti260

l-HNT-AVRUPAl.il Ali IN niNf VI-A TANRILARI

nth, 1942) saylabilir, j . W. Hauer' Glauhensgeschiche

der riilogermtje (Sugart,

19371

adl eserinin birinci cildi (eserin yalnzca bir cildi kmtr) aslnda bir dizi bamsz inceleme den olumaktadr. Hint-Avrupa tinselliinin rk yorumunun eletirisi kin. Die Indogermanen-und Germanenfrage balyla derlenen ve W. Koppers tarafndan yaymlanan (Wiener Beitrge zur Kulturgeschichte und Linguistik, IV, Salz brg-Leipzig, 1936) eitli katklaa ve Wilhelm Schmidtin Rassen i Vlker in Vorgeschichte u, Geschichte des Abendlandes (l.uzem, 1946) adl eserinin nc cildine (zellikle s. 275-318) baklabilir. Hint-Avrupa dinsel sz daar zerine bkz. G. Devoto, Ortgim nturopee, s. 295 vd ve E. Benveniste. Le vocaEuiare des instil niions indo-eurapeennes (Pans, 1969), 2, cilt. lieus terimi nin derinlemesine bir zmlemesi iin, k. C, Gallavotli, "Moriologia di [liais," SMSR, 33, 1962, s. 25-43, Iran ate tanrs uzerme, k. Stg Wikander, Der ansehe Mnnerbund 1938). s. 76 vd ve ileride 104. Eric Hamp (Benveniste, a.gy., I I , 223 vd'na kar) "kurban" iin ortak bir Hint-Avrupa teriminin bulunduunu kantlad; kr. "Religion and Law Irom Iguvium" (JfES". I , 1973, s. 318-323), s. 322. Daha ge doneme ait bir gelime tannsal enerjiyi llerin ruhiaryla birletirir; kr. zel likle Cermenlerde balangta "agnlan, yakarlan" anlamna gelen
GHAV, GI-HJTO

(Lund,

kk so

nunda tanr dncesini ifade etmeye balad. "Havada serbest kalan," yani bedenin yakl masyla kurtulan anlamna gelen W E L O , "ruh" teriminin ortaya k da daha ge dneme ait

gibi gzkmektedir; kr. Devoto,

Origni, s. 295-316.

Hint-Avrupallar ile Samiler arasndaki belirleyici bir farkll vurgulamakta yarar var. Ya zya verilen deer. Herodotos (1, 136), Perslerin oullanna yalnzca sey rettiklerim nak leder: Ata binmek, ok atmak ve doruyu sylemek. Asur kral V. Asurbanpal'in yllklarn dan bir blme gre, Sami hkmdan ata binmeyi (ve sava arabas kullanmay), ok atmay ve "Nabu'nun bilgeliiyle birlikte ustalarn geleneklerini izleyerek yaz yazma sanatn" re nir; kr. G. Widengren, Numen, I , 1954, s. 63, dipnot 311; aym yazar. Re lig/on spidomenologie (Berlin, 1969), s. 570 vd. Aynca bkz. G. Dumzil, "La tradition druidique et l'criture: le Vivant et le Mort" (RUR, 122, 1940, s 25-133).
riyle yazclarn byk bir saygnla

Szl gelenee

dayal Hint-Avrupa dmiearasndaki bu kkl

sahip olduklar

"Kitapl dinle"

farkllk, Zerdt ruhban kendi kutsal kitab olan Avesla'y yaymlamaya karar verince or taya glkler kard; nk Sasaniler dneminde bile (III -VII. yzyllar), yaz eytan ii olarak grlyordu; kr A. Bausani, Fersin religiosu (Milano, 1959), s. 20 vd. Aynca bkz. G. Widengren, "Holy Book and Holy Tradition in Iran The Problem of the Sassanid Avesta," F. F. Bruce ve E, G, Rupp (ed.), Holy Book and Holy Tradition iinde, Manchester, 1968, s. 36 53.

63. Georges Dumezl'n eserlenne en elvenl giri, L'Idologie

tripartie des

indo-Eump(Brksel,

ens'dir (Brksel, 1958). 190'fl kadar olan kaynaka Hommages Georges Dumzil

1960), s. U-23'te kaytldr. Dumzi'm eserlerinin zamandizinsel btr tantm ve kendisine yneltilen eletirilerin zmlemesi iin: C. Scott-Lttleton, Tfe New Comparative Mythology:

261

DNSEL NANLAR Vb" DNCELER TARH - I

An ArlhtjMgicoi Assessmet of ihe Thories of Georges Dum&i! (Berkeley ve Los Angeles, 1966). Jaan Puhvel (ed.), Myt and Law Among the ndo-Empeuns (Univ. of California Press, 1970) ve G. 1, Larson (ed.), Myll m do-furopMi Alifuty (Univ. of California Press, 1974) adl kitaplarda Dumzil'in kavranlan zerine belli sayda inceleme yaymlanmtr. Aynca bkz. j . F, Richards, Alf I-ii liebeltet, J. Gonda, C. Scot-Ltdeton ve David M, Knipe'm The Joumal ofAsian Studies, 34, 1974,s. 127-168'deki makalelen. Richard Bodus, "Socit ath nienne, sagesse grecque et ideal indo-europen" (L'Antiquit Classique, 41, 1972, s. 453 486), Yunan olgularnn nda Dutnezit'e ait e blnme kavramm parlak bir biimde ncelemir. ciltlik Jupiter, Mars, Quirin ts'un (Paris, 1941-45) ve Mitra-Varuna. Essfli sur deux repr sentations indo-europennes de la souveraineihin (1940; 2. bask, 1948) yeni basklann bek lerken, Aspecis de la jonction guerrire chez les nde-Europens 'in (1956) batan yazlm hali olan Heure! mafeur du guerrier (Paris, 1969), L'hritage indo-europen Rome (Paris, 1949), Servius et la Fortune (Paris, 1943) ve Mythe et Epope, (Paris, 1968, 1973) okunabilir. Mythe et pope'nin birinci cildinde (s. 31-257), G Dumzil, Stig Wikander'in Mahblidrafo'da blml emann varlna ilikin kantlamasn gelitirir. Wikander'in "La lgende des Pandava et le fond mythique du Mahbhrata" (Jeligior odi Bibel iinde svee, VT, s. 27-39) balkl makalesi, Dumzil tarafndan Jupiier, Mars, Quirinus IV (1948) iinde evrildi, s. 37-53. Mitan tanrlar hakknda, bkz. G. Dumzil, "Les Trois fonctions' dans le Rig Veda et les dieux indiens de Mitani" (Acadmie royale de Belgique, Bulletin de la Classe des Letties, 5. dizi, c. XLVtl, 1961, 265-298). V. M. Apte'a gore, Rig Veda'nm ilk dokuz kitabnn yazld d n e m d e n itibaren, "toplu mun rahipler, savalar, hayvan yetiuricilerinden olutuu dnlyor ve bu gruplar he n z insan isimlerinin kendilerinden tredigi soyut adlar, kavram isimleri olan brahmana, ftatya ve viiya olarak anlmasalar da, etkinliin temel ilkelerini bltrerek tanmla yan hiyerarik bir sistem meydana getiriyorlard: brahman 'grnen ya da grnmeyen gere in blmleri arasndaki mistik bantlar ilmi ve bunlann kullanl;' fesairu, 'g;' vaiSya, hem 'kyllk' hem de 'rgtl yerleim alan;' ve oul olduunda, viiah, "toplumsal ve ye rel gruplamalanyla btn halk' " (G. Dumzil, L'idologie tripartie, s. 8, V. M. Apte, "Were Castes Forrnulatedin the Age of the Rig Veda'," Buil. ojthe Deccan College, Research Institute, I I , s, 34-46'mn zeti). Georges Dumzil ilk Roma krallar silsilesinde de blml emay bulur; 1) Romulus, rktc hkmdar (Varuna turu), 2) Bilge Huma, laprfilarn ve yasaiann kurucusu (Mitra tr), 3) Tullus Hostilius, yalnzca sava (hidra; Mars); 4) Ancus Marcius, bar kral, Romallar kitlesi ve zenginlik onun dneminde geliti (Quirinius); kr. Dumzil, Heur et malheur du guerrier, s. 15 vd.

64, nlerin Hindistan'a gni hakknda, bkz.: K, Jettmar, "Zur Wnderungsgeschichte der Tramer" (Die Wiener Schule der Vkerfiutide, Fesischii/i zum 25 jhrigen Besiad, Viyana, 1956, s. 327-349); P. Bosch-Gimpera, "The Migration Route of the indo-Aryans," J7E5, 1, 1973, s, 513-517. Aynca bkz. East and West, 21, no. 1-2, 1971, s. 14 vd. Hindistan'daki en eski Ari kltr "R. C. Majumdar tarafndan yaymlanan toplu eser His262

HINT-AVRUPAULARIN DN. VLJA TANRI W RI

tory and the Culture of the Indian People, c. 1: The Vedic Age'de incelenmitir (Londra, 1951; mkemmel kaynakalar). Indus uygarlnn nihai ykmnda Alilerin rol u almalarda tartlmtr. Sr Morti mer Wheeler, The Indus ivilizati'on (3. bask, Cambridge, 1968), s. 132 vd; R Heine-Geldem. "The Coming of the Aryans and the End of the fiarappa Culture," Man, 56, 1956, s. 136-140; Bridget ve Raymond Allchin, The Birth of Indian Civilization (Baltimore-Maryland, 1968), s. 154 vd; Walter A. Fairservis jr.. The Roots of Ancient India (New York, 197), s. 345 vd. Aynca kr. G. D. Kumar, "The Ethnic Components of the Builders of the Indus Valley Civilization and the Advent of the Aryans," JIES, I , 1973, s. 66-80. Topraklann igaliyle ilgili riteller iin, kr. Ananda K, Coomaraswamy, The Rig Veda as Lntf-idma-Bk (Londra, 1935). Dn diziyi kapsayacak ekilde-Rig Veda, Yacr-Veda, Sanaveda, Atharvaveda- ilahile rin greli zamandizini, okullar ve yazmalarla karlatrmalar L. Renou tarafndan zl bir bi imde sunulmuum L'Inde classique, c. 1 (Paris, 1947), s. 270 vd. Farkl Veda metinlerinin evirileri Nurvin J. Hein tarafndan kaydedilmitir; Charles J. Adams (d.), A Header's Ciride to the Great Religions iinde (New York ve Londra, 1965), s, 49-50. Jean Varenne ise Franszca evirileri saymtr: Le Veda, premier livre sacr de l'Inde (Paris, 1967), c. I , s, 36-38. En nemli Franszca eviriler unlardr: Louis Renou, Hymnes et prires du Vda ( 1938); La posie religi euse de l'Inde antique (1942), Hymnes spculatifs du Ve'da (1956) - ve Le Veda, c, l-II'de ya ymlanan Jean Varenne'in evirileri. Ayrca bkz. Victor Henry, Les livres VII XII de l'Athsrva Vda (Pans, 1892-96); P. E, Dumont, L'agnihotra (Baltimore, 1939). K. F. Geldner, Der Rig-Veda, 3 eilt (Cambridge, Mass. 1951) de vazgeilmez bir eviridir. Veda dinine ilikin yorumlann tarihi iin, bkz. L. Renou, Religions of Ancient India (Lond ra. 1953), s. 7 vd. A, Bergaigne, La religion vdique d'aprs les hymnes du Rgveda, 1-111 (Paris, 1878-97) hla benzersizliini koruyan bir eserdir. Maurice Bloomfield, The Religion of the Veda (New York, 1908); A. A. Macdonell, Vedic Myhology (Strasbourg, 1897); H. Oldenberg, La religion du Veda (Fr, ev. 1903); A Hillebrandt, Vedisehe Mythologie (2 bask, Breslat, 1929); A. B. Keith, Te Religion and Philosophy of the Veda and UjwnisJtads, 2 cilt (Cambridge, Mass. 1925) hal bavurulup faydalanlabilecek eserlerdir. Religions of Aciet du, s. 1-45'te, Luis Renou Vedaclgm ksa bir tarihini sunmutur. Aynca bkz, ayn yazar, L'Jnde classique, s, 314-372; Le destin du Veda dans l'Inde (= Etudes vdiaiies, c, VI, I960). En son kan ve ok zengin bir kaynakaya sahip eser: J. Gonda. Les Religions de lnde. I : Vdisme et hindouisme ancien (Fr. ev. Payot, ] 962), Ayrca bkz,: J. Gonda, Tlie vision of the Vedic Poets (Lahey, 1965); ayn yazar, Lofea; World and Heaven in the Veda (Amsterdam, 1966), P. Horsch, Die vedisehe Gtf- und Sloka-Literatur (Bern, 1966). 65. Vedalar anda devalar ve asura'lar hakknda, T. Segersed, "Les Asuras dans la religi on vdique'e (RHR, 55, 1908, s. 157-203, 293-316) hala bavurulabilir; ama genel tezi Asura'lann Hindistan'n ilk sakinleriyle zdeletirilmesi- tammaldr. Aynca bkz. P von 263

DNSEL IJJfNl.AR Vf. DNCELER TARH! - i

Bradke, DySus Asara, Ahara Mazda ud die Asuras (Halle, 1885) Von Bradke'ye gre, asara szc Rig Veda'da 71 kez yer almaktadr (57 kez tekil, 4 kez ift ve 10 kez de oul ola rak); szcn oul halde kullanld 10 kezden 8'nde devalara dman bir anlam var dr; buna karlk tekil olarak kullanld tnda, yalnzca 4 kez bu dmanca anlama rastlan maktadr (a.g.y., s. 22). Aynca hkz. Hentan Gntert, Der arisehe WeltfeRig ud Hetiad (Hal le, 1923), s. 101 vd. Devalarla Asuralar arasndaki evrensel egemenlik atmas, ilk kez Brd/manular'da geni lde anlatlmtr; kr, Sylvain Levi, 1^ doctrine du sacrifice dans les BrcSfmnuas (Paris, 1898), s. 27-61. Devalar-Asuralar atmasnn kozmogoniyle ilikili anlam konusunda, kr. F. B. J. Kuiper, "Basic Concept of Vedc-Religion," HR, 15, 1975, s. 107-120. Varuna-Vrtta. zdelii konusunda, kr. Bergaigne, Rel. Vdique, III, s. 113, 128, 147. Dewlnr-Asu'altir iftinin me tafizik bir yorumu iin, bkz. A. K. Coomaraswamy, "Angel and Titan: An Essay m Vedc Onthology," JAOS, 55, 1935, s. 373-419. 66. Vanana hakknda, bkz. Dinler Tarihine Giri, s 85 vd, 32 ve Images et Symboles (1952), s. 124-130'daki kaynakalar; unlan ekleyin: G. Dumzil, Mitra-Varuna (2. bask, 1948), zellikle s 83 vd, 116 vd; J. Gonda, Les Religions de l'Inde, 1, s. 93-106; H. LOders, Varuna (Gttingen, 1951-59), zellikle c. 11: Varuna nd das Rta. Rtn hakknda, kr. en son kan kaynaka, J, Gonda, a.gy, s. 98, dipnot 3 Rta'nn karsnda etik dzlemde anta, "kargaa," "yalan" ve kozmik dzlemde de nirrti, "erime, dalma" yer almakladr. Aynca bkz. H. de Glasenapp, La philosophie indienne (Fr ev. Payot, 1951), s. 33. ndra'nn yaygnlamas karsnda Varuna'nm "geri ekilmesi" konusunda, bkz. L. Renou. Religions ojAncient India, s. 20 vd, Vedalar anda my hakknda, kr. G. Dumzil, "Ordre, fantaisie, changement dans les penses archaques de l'Inde et de Rome" (Rev. Et. Latines, 32, 1954, s. 139-162), zellikle s. 142-150, zengin bir belge kulliyatyla birlikte. u eseri de ekleyin: J. Gonda, Four Studres m the Language oj the Veda (Lahey, 1959), s. 119-194; ayn yazar, Change and Conlimity in Indi an Religion (1965), s. 164-197. A. Bergaigne, La religion vdique, III, s. 80 vd. kendi mayalar na sahip dier tanrsal varlklar inceledi, Agm, Soma, Tvatri vb; aynca kr. /mages et Symbo les, s. 130 vd. Dfanmmn misel kkeni hakknda, kr. Paul Horsh, "Vom Schpfungsmythos Weltgesetz," Asutische Studien, 21, 1967, s. 31-61, Vanna-Vrtra arasndaki yapsal uyum ve genel anlamda ylan-tatnlann ayn tzden gelmelen konusunda, kr. Images et Symboles, s. 128 vd; Mphistophis et l'Androgyne, s. 111 vd; A. Coomaraswamy, "Angel and Titan: An Essay in Vedic Onthology" {JAOS, 55, 1935, s 373-419). Kuiper, Rg Veda'da, ggti ve yeri kozmik bir eksenle ayakta tuttuu dnlen Varuna'nn, daha ilende Ylan ea'nn stlenecei ileve sahip olduunu gstenr; kr. Uj, 8, 1964, s 108, 116, 118. Maiitrrata'da Varuna'nn ylanlarla zdeletirilmesi hakknda, k. Gsta johnsen, "Varuna and Dhnarstra" (1IJ, 9, 1966, s. 245-265), zellikle s. 260264 zum

HINT-A VGU PAU IA El N DINt VlillA TANRILARI

261. g 67. Varutia'nm okdegerliligi bir istisna deildir, krs. !.. Renou, "L'ambigut du vocabula ire du Rgveda,"JA, 231, 1939, s. 161-235; ayn yazar. Religions o) Ancient india, s. 20 vd. Soma'nin okdegerliligi hakknda, kr. Eliade, Mephisiopftfts et l'Andmgyne (1962), s. 1 10. ndra-Vrtra "kardelii" konusunda, bkz daha ileride, 68 Mitra hakknda, krs. H. Gnten, Der arische Wehknig und Heiland (Halle, 1923), s. 49 vd, 120 vd; G. Dumzil, Mitra-Varuna, s. 79 vd, kaynaka da bulunmaktadr; j Gonda, Les Religions de l'Inde, 1, 103 vd, kaynaka da bulunmaktadr; ayn yazar, The Vedic God Mitra (Leiden, 1972). Aryaman hakknda, kr. P. Thene, Der Fremdling im Rg Veda ( 1938); ayn yazar, "Mtra and Aryaman" (Tansactons oj the Connecticut cudemy of Arts and Sciences, 1957, c. 41, s. I 96); G, Dumzil, Le troisime souverain, essai sure dieu ndo-ranieu Aryaman (Paris, 1949), ay n yazar. Les Dieux des indo-Europcns (1952), s. 40-59; aym yazar. L'idologie tripartie des Indo-Europens (Brksel, 1958), s. 68, 108-118. Aditi ve Aditya'lar hakknda, kr. G Dumzil, Desses latines et mythes vdiques, 1956, s. 90 vd;J. Gonda, Some Observations in the Relations Between "C-ods" and Towers" rn the Veda (Lahey, 1957). s. 76 vd; ayn yazar. Les Religions de fTilde, E, s. 104 vd, kaynakayla birlikte. 68. Indra zerine ozl bir tantm iin, bkz. J. Gonda, Les Religions de linde, l , s, 70-81 (kaynakayla birlikte); H. Lommel, Der arische Kriegsgptl (Frankfurt a. M., 1939); G, Dum zil, fieur ei malheur du guerrier (1969), zellikle s 63 vd, 112 vd; E. Benveniste-L. Renou, Vrtra et Vrthranga, tude de mythologie indo-iranienne (1934). Indra'mn kozmogoniyle ilgili rol zerine, bkz. Norman W. Brown, "The Cration Myth oftheRgVeda"(7AOS,62,1942, s. 85-98); M. Eliade, Le mythe de l'temel retour, s. 40 vd; Stella Kramrisch, "The Triple Structure oF Cration in the Rg Veda" (HR, 2. 1960, s. 140 175, 256-285), zellikle s. 140-148; F B ] Kuiper, "Cosmogony and Conception. A Qu ery" (HR, 10,1970,3. 91-138). zellikle s. 98-110. ampiyon-tann ile ejderha arasndaki dv kanosunda, bkz Eliade, Le mythe de l'ter nel retour, s 68 vd; Theodor H. Gaster, Tlespis (New York, 1950), s. 141 vd; j . Fontenrose, Python (Berkeley ve Los Angeles, 1959); F. R. Schrder, "Indra, Thor und Herakles," Zeit. f. deutsche Philologie, 76 [1957], s. 1-41; V. lvanov ve V. Toporov, "Le mythe indo-europen du dieu de l'orage poursuivant le serpent; reconstruction du schma" (Echange et communi cation. Mlanges C. Lvi-Strauss, Paris. 1969). ndra-Vrtra kavgasnn omek oluturma ilevi hakknda, kr. F. B. j . Kuiper, "The Anci ent Aryan Verbal Contest" (Uf 4, 1960, s 217-281). Marutlar hakknda, bkz, Stig Wikan der, Der ansehe Mnnvbund (Lund, 1938), s. 75 vd. mdra'nm "dlleyci" yn zerine, kr. J. j , Meyer, Trilogie ni (indischer Machte und Feste der Vegetation (Zrih, 1937), zellikle I I I , s 154 vd (zellikle daha ge tanhli gelimeler sz konusudur); J, Gonda, "The Indra Festival According to the Atharvavedns" QA05, 87, 1967, s. 413-429). 265

DNSEL 1NAN.LAR VE DNCELER TARLHL -1

n d r a ' y Bah'yla (Tvatr'n .olu) veya Namuci'yle kars karya getiren b a z k o u m i t ten t a r t m a d k . G. D u m z i l R o m a l l a r d a , Yunanistan'da ve s k a n d i n a v y a ' d a da a y n senaryo yu b u l m a k t a d r ; k r . Hcw et malheur du guerrier, s. 33 v d . 63 vd. Indra ile V n r a a r a s n d a k i

m e k kavga daha sonra o l d u k a g z pek b i r yoruma y o l at; tanrsal okdegerlilik ve ift k u t u p l u l u k k o n u s u n d a k i Veda anlay da b u y o r u m u n zeminini hazrlamt. ampiyon

T a m , e j d e r h a n n "kardei" o l d u ; n k e j d e r h a y da yaratan n d r a ' n m b a b a s Tvatr'd. N i t e k i m mite gre, Tvatr o l u n u bir soma k u r b a n t e n i n e davet etmeyi u n u t m u t u . Ama

kurbana y a k l a m a y b a a r a n Indra, soma'y zarla ele geirdi. o k f k e l e n e n b a b a s , tanrsal i k i d e n genye k a l a n atein z e n n e a t p haykrd- "nan ve tndra'mn rakibi o l ! " Ate z e r i n e d k l e n b u soma k a l n t s n d a n V n r a d o d u (Taitt. Sam. I I , 4, 12 ve 5, 1 v d ; Kausitaki Br, XV, 2-3), A m a o k g e m e d e n V n r a i k i tanry, A g n i ve Soma'y yuttu ve d i e r taunlar da b u n d a n r k t . Panie k a p l a n Tvatr lndra'ya y t l d m m t verdi, bylelikle o n u n kesin zaferi kazanma sn salad. Saitpatfa BrShmana (1, 6, 3) o k anlaml b i r aynnty naklediyor: Yenilen V n r a lndra'ya u terimlerle seslendi: "Bana vurma, n k sen b e n i m eskiden o l d u u m haldesin." Bu t r mitler ve o n l a r n teolojik y o r u m l a r , "lannsal tarihin daha ai ak. dolaysyla daha az bilinen bir ynn onaya karrlar. Tanrsalfgn, anlam yalnzca erginlenenler, yani gelenekleri bilen ve retiyi anlayanlar iin ak o!- " hr
1

tir 'gizli larihi"nin sz konusu olduu bile sylenebilir. Vedalar'n "gizli tanhi" bir yandan Deva lar ile AsuraWin ayn kandan geldiklerini, bu iki insanst varlk snfnn lek ve ayn temel unsurdan ktn ortaya koyar; dier yandan da srasyla ya da ezamanl bir biimde iyi myeli ve korkun, yaratc ve ykc, gnee veya denize ait (yani grnr ve grnmez) vb olarak g rnen tanrlarn denndeki yapsnda gizli comadenla oppaatorvm'v [ztlann birlii] gn na kan. Bu konuda da. Hini dncesinin dnyay aklayacak bir lek ilke bulma, zlann birbirini gtrd ve elikilerin birbirini yok ettii bir bak asna ulaabilme konusunda harcad a balar sezilmekledir" (Elinde. Mephs/apheles el l'Andoync, s 115).

Bu sorun h a k k n d a ayrca bkz. Conrado Pensa, "Considerazioni sul tema della b i p o l a r a nelle reiigioni indiane" (GHnjrajmaryarili, Studi in Oore di Giuseppe Tcei, Napoli, 1974, s. 379-409).

69. Agni'ye seslenen ilahiler L Renou t a r a f n d a n evrilip y o r u m l a n d : Etudes vdiques e i panitennes, c. X I I - X I V (Paris, 1964-65), Agni h a k k n d a , Bergaigne, Oldenberg, Hillebrandt, A. B Keith, M a c d o n e l (Vedic Mythology) ve G o r t d a ' n m eserlerindeki ilg b l m l e r e b a v u rulacaktr, Hint-Avrupa a n l a y l a n n d a ev ateinin kutsall h a k k n d a , k. S c l r a d e r - N e h r i n g , Reailexihon, 1, s. 495 v d ; 11, s. 239 v d , 475 vd. H i n t - l r a n l l a r d o kutsal ate t a p m h a k k n d a , bkz. Stig VVikander, Eeuerpriester in Kleina sien undJran ( L u n d , 1946). zellikle Vedalar s o n r a s d n e m d e "erotik ate" olarak A g n i h a k k n d a , bkz. W e n d y Do niger O'Flaherty, Asce lcisin and Eroticism in the Mythology of Siva (Oxford, 1973), s. 90-110.

266

HINT-AVRUP ALILAR[N D1NL VtiLlA TANRIl Alii

70. Soma'ya adanan ilahler L. Renou tarafndan evrilip yorumland: Etudes vdiques el paninieiines, c. VIII ve IX (Paris, 1961) Aynca bkz. S. S. Bhawe, The Soma Hymns oj the Rgveda, l-ll (Baroda, 1957-1960). Soma bitkisine ilikin, Rgveda dan yakn tarihli yazlara kadar btn bilgiler, Hillebrand, Vedische Mythologie'de (c. 1, 2. bask) bulunmaktadr; ayrca kr. Wendy Doniger OTlaherty, "The post-Vedic History of the Soma Plant," R. Gordon Wasson, Soma, Divine Mushroom oj Immortality iinde (New York, 1968). s. 95-147. R. G Wasson bu eserde balangtaki soma bitkisinin Amamla muscana adndaki mantar olduunu kantla maya almakladr; kr, F B. J. Kuiper'in bu eser hakkndaki deerlendirmesi, OJ, XII, 1970, s, 279-285 ve Wasson'm yant, ayn kaynak, s. 286-298 Aynca bkz, John Brough'un eletirisi: "Soma and Amanita muscaria" (BSOA5, 34, 1971, s. 331-362) ve Paul e mieville, T'oung-Pao, 56, 1970, s, 298-302 (soma'nn Budizm ncesi in'e yaylmasyla ilgili veriler). Tann Soma hakknda, kr, Bergaigne, Oldenberg. A B. Keith ve Gonda'n eserlennde ilgili blmler, Aynca k. N. J. Shende, "Soma in the Brhmanas of the Rgveda," JAS Bombay iinde, 38,1963, s. 122 vd; j . Gonda, "Soma, Amrta and the Moon" (Change and Continuity in Indian Religion iinde, Lahey, 1965, s. 38-70). Somann alnmas konusunda, kr David M. Knipe, "The Heroic Theil: Myths from Rg Veda IV and the Ancient Near East" (f)R. 6, 1967. s. 328-360), zengin bir kaynakayla bir likte, Hint-Iran soma/haotna tren usullerinin ortak nitelii zerine, kr. V. Henn'nn inceleme si, "Esquisse d'une liturgie indo-iranienne" (Caland, Agnitoma iinde, 1907, s. 469 vd); J. Duchesne-Gullemin, La religion de liran ancien (1962), s. 95 vd; ayn yazar. Symbols and Va lues in Zorotstrianism (New York, 1966), s. 84 vd. A. E.Jensen Soma 'run dier tanrlar tarafndan ldrlerek kurban edilmesini, Denw t r bir tanrnn arkadalar tarafndan kurban edilmesine (tam anlamyla yaratc bir kurban) benzetir; kr. Myifes ei culies che2 les peuples primitifs (Fr. ev. 1954), s. 197 vd. 7 1 . Uas hakknda, bkz. L. Renou, Eludes vdiques et pSniniennes, 111: Les hymnes l'Aurore du Rgveda (Paris, 1957); A. K. Coomaraswamy, The Darker Side aj Dawn (Smithsonian Miscallaneous Collections, c. 94, no. 1, Washington, 1935), s. 4 vd; G. Montesi, "11 valore cosmico dell'Aurora nel pensiero mitologico del Rig Veda" (5MSR, 24-25, 1955. s. 111-132) Vyu hakknda, bkz. Stig Wikander, Vayu (Uppsala-Leipzig, 1941). Srya ve Asvin'ler hakknda, kr. D P. Pandey, Sya (tez, Leiden, 1939); Gonda, Rel. de l'de, I , s. 116 vd. RudTa hakknda, kr. E. Arbman, Rdra (Uppsala, 1922); J. W. Hauer, Glaubetgeschichte der ndo-Germoten, I , s. 174-298; W. Wst, Rudra (Mnih, 1955); Gonda, Rel. de finde, l , s. 106-112; ayn yazar, Vinuism and Sivaism. A Comparison (Londra, 1920). s. 1-17 Vedalar anda Vinu hakknda, bkz. J. Gonda, Aspects of Early Vimism (Utrecht, 1954); ayn yazar, Rel. de l'Jnde, 1, s 112 vd; F. B. J. Kuiper, "The Three Strides of Vinu," bddogicdi Studies'in Honor oj W, Norman Brown (New Haven, 1962), s. 137-151. 'Vinu et les 267

IMN-SEL NANLAR VE DNCEL.EH TAKM - [

Maruts travers la rforme zoroasrienre" adl makalesinde (JA, 241, 1953, 1-25) G. Dum zil bir yandan Vinu ile kan tanns Ranu, dier yatdan da Mirut'larla Fravasi'ler arasndaki ilikileri ne ckanr, Aryaman hakkmdii, bkz. G, Dumzil, Le Troisime Soavcmin (Paris, 1949).

268

IX. BLM

GAUTAMA BUDHA'DAN NCE HNDSTAN: KOZMK KURBAN TRENNDEN TMAN-BRAHMAN ZDELNE

72. V e d a R i t e l e r i n i n Y a p s Veda tapnnda tapmak yoktu; riteller

ya

k u r b a n s u n a n n evinde ya da otla kapl yakn bir arazide yaplyor, otlarn zeri nde ayn ate yaklyordu. Bitkisel sungular st, tereya, tahllar ve pastalar d. Ayrca kei, inek, boa, ko ve at da kurban ediliyordu. Ama Rig Veda dne minden itibaren, soma en nemli kurban kabul ediliyordu. Riteller i k i kategoride snflandrlrd: Evde yaplanlar (grfya) ve toplu t renle yaplanlar (sratjf.ii). lk kategoride yer alan ve evin reisi tarafndan (grhapa-

ti) yaplanlar gerekelerim gelenekte b u l u n u y o r d u (smti, "bellek"). Buna karlk, toplu trene k o n u olan riteller genellikle rahipler tarafndan g e r e k l e t i r i l i r d i .
1

O n l a r n yetkesi, ezeli ve ebedi gerein onlara d o r u d a n v a h y e d i l m i olmasna ("iitsel vahiy," sruti) dayanr. zel riteller iinde, evdeki atein beslenmesi ve

tarm bayramlar d n d a , en n e m l i l e r hamilelik ve d o u m l a ilgili "kutsama" ve ya "adamalar (samskara), delikanlnn Brahman eit meni tun yanna verilmesi

(U-panayana), d n ve cenazelerdir. O l d u k a basil trenler sz konusudur: Kur banlar ve bitkisel sungular, "kutsamalar" iin de evin reisi tarafndan
:

mrlda

nlan dualar eliinde gerekletirilen rimel hareketler. Btn "kutsamalar" iinde en nemlisi hi k u k u yok k i upanayana'd\r. Bu r i -

tel, arkaik toplumlarda, ergenler iin d z e n l e n e n erginleme trenlerinin bir ben zendir. Upanayana a d n n i l k kez geligt Atfarva Veda, X I , 5, 3'te e i t m e n i n er-

Rahipleri saylan deiir. On nemlisi Joir veya "ada dken"dir (k. Avesta dilinde zadlar, "rahip"), daha ge bir tarihte kelimenin tam anlamyla ilahi soyleyicis olacakr. Kurban treninin sorumluluu dlvoyt'dadr: Haeke eden, ateleri besleyen, aletleri kullanan vb odur. Adnn liade ettii kutsal gcn temsilcisi olan brahman (cinsiyeti belir li! meni i tr), tapnm sessiz gzetc isidir. Alann merkezine oturan bu gerek "kurban lreni hekimi," ancak bir hata yaplrsa mdahale ederek, gerekli kefaretin denmesini salar cretin yarsn iahman alr, bu da onun nemini dorular. " Kurbanlann atee altlan blm Agni tarafndan tanrlara iletilirdi. Gen kalan rimele katlanlarea yenir, bylece onlar da tanrsal besinden psy aln olurlard. 269

DNSEL NANLAR VI; DNCEI.IIR TARH -1

kek ocuu b i r cenine d n t r p onu gece k a r n n d a tad aklanr. patha Bmhmana


3

Sata-

u belirlemeleri yapar: E i t m e n elini o c u u n omzuna yerle olarak yeniden doar.

tirdii anda hamile kalr ve o c u k n c gun bir brakma


4

Atharva Veda, uptnov'fl.n ilemini gerekletireni " i k i kez d o m u " (dvi-jfl) diye niteler ve ileride srad bir yazgya sahip olacak b u terim i l k kez burada ortaya kar. Haliyle i k i n c i d o u m tinsel niteliktedir ve daha sonraki metinler b u temel nokta z e r i n d e durur. Manu Yasalan'na gre (11, 144), meze Veda szlerini ile ten (yani brahman) ana ve baba olarak kabul edilmelidir: Brahman'n g e r e k baba s, biyolojik babas deil e i t m e n i d i r ( I I , 146); gerek d o u m , ' baka b i r deyile l m s z l e d o u m svitri formlyle salanr ( I I , 148). E i t m e n i n yannda ge irdii b t n r e n i m d n e m i boyunca, renci (brahmacrin) baz kurallara uy

mak z o r u n d a d r : H o c a s n n ve kendisinin yiyeceini dilenerek bulmak, b a k i r l i s i n i korumak vb. Toplu tren alaylaryla gerekletirilen riteller b y k , ama t e k d z e bir yap nn dinsel t r e n u s u l sistemini o l u t u r u r . Tek bir sistemin ayrntl betimlemesi yzlerce sayfa tutar. B t n irauta kurban trenlerini burada zetlemeyi denemek bouna bir aba olur. Bunlarn iinde en basiti olan agnihotra ("atee sunulan adak") afakta ve g n e batarken yaplr ve Agni'ye adak olarak st s u n u l m a s n dan o l u u r . A y n c a kozmik ritimlerle i l i n t i l i riteller vardr; "Yamur ve yeni ve i l k yavrulama rtelleri

ay" kurban trenleri, mevsimlik trenler (c&turmsya) (grayana).

Ama Veda t a p m n a ait esas kurban trenleri, soma trenleridir. Agnis-

toma ("Agni'ye vg") ylda bir kez, ilkbaharda yaplr ve hazrlk ilemleri dn da, g n l k "sayg" dan (upasa) oluur. Hazrlk ilemleri iinde en n e m l i s i ,

k u r b a n sunacak olan kiiyi, yeniden domasn salayarak kutsayan difd'dr. Bu erginieyici ritelin a n l a m n ileride deerlendireceiz. Soma sabah, le ve a k a m ezilir Dglenk ezme ilemi srasnda cretler (dahsin) datlr: 7, 2 1 , 60 veya

1000 inek ya da k u r b a n s u n a n n b t n mallar. B t n tanrlar davet edilir ve n-

XI, 5,4, 12-13. XIX, 17.


yeniden ele alnmtr. Soyadn terk eden m e z , " B u d h a ' u n olu" (sakyaputto) o l u y o r d u . K.

' B t n Hindistan'da g r l e n bir kavram s z k o n u s u d u r ve Budizm t a r a f n d a n

Eliade'dak rnekler, Ncassances n\y;Cqei, s. 114 v d ; Gorda, Change and Continuty, s 4 4 7


vd.

270

GAUTAMA ISUDHA'DAN NCE IHNlUSTAN

ce tek tek, sonra hepsi b i r arada lene katlr.

Bilinen baka soma kurban trenleri de vardr: Bazlar bir g n a m a z , bazlanysa en az o n i k i g n . b i r o k kez b i r yl ve kuramsal olarak da o n i k i yl s r e r . Ayrca soma trenleriyle birletirilmi ritel sistemleri vardr; bunlardan b i r i ,

m z i k , danslar, dramatik destanlar, diyaloglar ve m s t e h c e n sahneler eren (ra hiplerden b i n salncakta sallanr, bir cinsel birleme gerekleir vb) mahvra-

ta'dtr ( " b y k sayg"). Vajapeya ("zafer ikisi") 17 g n d e n 1 yla kadar s r e r ve tam b i r m itsel-ritel senaryo o l u t u r u r
1

17 sava arabasna b a l a n m atlann ya

r, t r e n s e ! olarak kutsal diree t r m a n a n kurban suntcusuyla einin "gnee trman," vb. Kraln k u t s a n m a s (rjasya) da, soma kurban sistemi ime katl

mtr. Bu r n e k t e de hareketli b l m l e r e rastlanr (Kraln b i r inek s r s n e yap t b a s k n n taklidi; kral bir rahiple zar atar ve kazanr v b ) ; ama ritel esas ola rak h k m d a r n mistik yeniden d o u u n u amalar ( 71). Bir dier t r e n sistemi de, istee bal olarak gerekletirilse de, soma kurban treniyle b i r l e t i r i l m i t i r ; agnkayana, "ate (suna tulalarnn) istifi." Metinler, eskiden b i r i insan be

kurban l d r l d n belirtmektedir. Daha sonra i l k tula sras k u r b a n l a r n ka falarnn etrafna r l y o r d u . Hazrlklar bir yl s r y o r d u . Be sra halinde y lm 10.800 t u l a d a n o l u a n sunak, k i m i zaman k u r b a n s u n a n n ge m i s t i k ykseliini simgeleyen bir k u b i i m i n d e yaplyordu. Agnkayana H i n t dncesi

a s n d a n belirleyici etkiye sahip kozmogoni speklasyonlarna y o l at. Bir insa n n l d r l m e s i Prajpat'nn k e n d i m kurban etmesini yineliyor ve s u n a n yap m evrenin yaratlmasn simgeliyordu (g 75).

73, En s t n K u r b a n T r e n l e r i : ASvamedha

ve Pumamedha

En n e m l i ve

m e h u r Veda riteli "atn kurban edilii," osviitneiiia'dr. Bu t r e n ancak zafer ka z a n m , dolaysyla "evrensel h k m d a r " saygnln hak etmi bir kral tarafn dan yerine getirile biliyordu. Ama kurban t r e n i n i n s o n u l a n b t n kralla yay lyordu; nitekim asvameciho'nn g n a h l a r temizlediine, b t n l k e d e bereketi ve refah saladna inanlyordu. Hazrlk trenleri aamalar halinde bir yllk b i r sreye yaylr, b u s r e zarfnda seilmi sava at, dier y z otla birlikte serbest

* Bu baka ritel olan pavargya da ok erken bir donemde agnstoma ile btnletirilmilir, ama bu herhalde yamur mevsiminin ardndan gnein glendirilmesini amalayan zerk bir riteldi. PruvargynYun ilginlii zellikle mysteria niteliinden ve pj'mn, baka bir deyile bir ikonayla simgelenen bir tannya tapnmann bilmen en eski biimi olmasn dan kaynaklanr. Kr. j . A. van liuitenen, TJe Pmvargya, s, 25 vd, 38 ve birok yerde. 271

DNSEL NANLAR Vli DNCELER TAKINI - 1

braklr. Drt y z gen erkek, onun ksraklara yakla mam a sna dikkat eder. Ger ek anlamyla ritel u g n s r e r . kinci g n , baz belirli trenlerin ardndan (ksraklar ata gsterilir, at bir sava arabasna balanr ve prens onu bir su b i r i kintisine g t r r vb), o k sayda evcil hayvan kesilir. Sonunda artk k e n d i n i kur ban etmeye hazr tann Prajpati'yi canlandran sava at b o u l u r . Arkalarnda

100'er nedimeyle d r t kralie cesedin etrafnda d n e r ve b i r i n c i e a t n l s n n yanna uzanr; z e r i n e b i r pelerin r t l r ve cinsel b i r l e m e y i taklit eder. Bu s rada rahipler ve kadnlar a r a s n d a m s t e h c e n akalar yaplr. Kralie ayaa kalkar kalkmaz, at ve dier kurbanlar paralanr. nc g n d e baka riteller yaplr ve sonunda rahiplere onursal cretler (hina) lieyi veya nedimelerini de alrlar. At k u r b a n treninin H i n t - A v a p a kkenli o l d u u n a k u k u yoktur. Bu trenin izlerine Cermenlerde, ranllarda, Yunanlarda, Latinlerde, Ermenilerde. Massagetesler'de, Dalmayallarda rastlanr. Ama bu mitsel-rituel senaryo yalnzca Hin distan'da dinsel hayat ve teoloji speklasyonlar i m d e bu kadar n e m l i bir yer t u t m u t u r . Byk olaslkla, aivamedha balangta bir ilkbahar b a y r a m , daha datlr; ayrca rahipler d r t kra

d o r u s u Yeni Yl m n a s e b e t i y l e yaplan bir riteldi. Yapsnda kozmogoni unsur lar yer a l m a k t a d r : Bir yandan at evrenle (= Prajpati) zd eletirilmitir ve kur ban edilmesi yaratl eylemini (yani yaratln yinelenmesini) simgeler. Dier

yandan Rig Veda ve Brahmana metinleri, a ile i l k sular arasndaki ilikileri vur gular. Ama Hindistan'da sular tam anlamyla kozmogoni tzn temsil ederler. Dier yandan bu k a r m a k ritel irek t r d e bir mysteia da o l u t u r u r . "Aslnda

asvamedha her eydir ve Brahman olup da aivtvnedha hakknda hibir ey bilme yen, h i hibir ey bilmiyor demektir; o bir Brahman deildir ve y a m a l a n m a y hak eder".' Kurban treni b t n evreni yenilemeye o l d u u kadar, b t n toplum sal snflar ve r n e k m k e m m e l l i k l e r i iinde b t n vasflan yeniden kurmaya yneliktir." Kraliyet g c n n ihsatr) temsilcisi olan, ayrca Yama, Aditya (gne)

ve Soma ile (yani egemen tanrlarla) zdeletirilen at, bir anlamda kral ikame etmektedir. Kout b i r senaryoyu, puramaiia'y z m l e r k e n de b u tr zmse-

Sat. B r . X I I I , 4, 2, 17.

* Kurban, treni srasnda bir rahip unlan syler: "Brahman kutsallk iinde doabilsin!. . Prens kraliyet grkemi iinde, kahraman, oku, nianc, yenilmez sava arabalarna sahip bir sava olarak doabilsin. nek stl, koum boas gl, at hzl, kadn dourgan, as ker muzaffer, gen adam soz sylemekte hnerli doabilsin! Bu kurban sunan kah raman, bir oul sahibi olabilsin! Parjanya bize her zaman diledgimizce yamur versin! Bizim iin bol buday yetisin! vb" (.Vjasaeyi SamhM, XXII, 22). 272

GAUTAMA BODHATJAN NCE HNDSTAN

me ve ikame y n t e m l e r i n i dikkate almak gerekir; nitekim "insan k u r b a n t r e n i , " asvamedra'ya o k benzer. Bu t r e n d e hayvan k u r b a n l a r n dnda, 1000 inek veya 100 at karlnda satn alnan bir Brahman veya bir katrya da kurban ediliyor

d u . O da b i r yl boyunca serbest braklyor ve l d r l d k t e n sonra kalie onun cesedinin yanma u z a n y o r d u . Puruamedha, salamasyla n l y d . Byle bir kurban t r e n i n i n g e r e k t e n yaplp y a p l m a d s o r g u l a n m t r . Puruamedra b i r o k srattastra'da yuran yalnzca Snkhdyana betimlenmitir, ama k u r b a n n l d r l m e s i n i b u avamedha'yh eriilemeyen her eyi

ve Vartana'dr. Dier t r e n usulleri eserlerinde, insan s

son anda serbest braklr ve onun yerine bi hayvan l d r l r . Purusamzdha


9

rasnda, m e h u r kozmogoni ilahisi Puruc s rkta'mn sylenmesi anlamldr. Kur b a n n Purua-Prajpati ile zdeletirilmesi, k u r b a n s u n a n n da Prajpati le z delemesine y o l aar. Cermen geleneinde puraametiia mitsel-rtel n u n a r t n b i r k o u t u n u n b u l u n d u u gsterilmitir:
10

senaryo

Bir m z r a k l a yaralanan ve

dokuz gece boyunca D n y a Agac'na asl kalan Odin, bilgelii elde etmek ve b y ustaln kazanmak iin "kendi kendini, yine kendine kurban eder."
11

X I . yz

ylda yazan Bremenli Adam'a g r e , b u kurban t r e n i Uppsala'da dokuz ylda b i r yinelenir ve dokuz adamla baka hayvan kurbanlar a s d t r d . Hint-Avrupa k k e n l i bu k o u t l u k puruatnedta'nn s z c n gerek a n l a m n d a u y g u l a n d v a r s a y m n inandrc klyor. Ama kurban k u r a m ve u y g u l a m a s n n srekli yeniden yo r u m l a n d Hindistan'da, insan k u r b a n l a r n l d r l m e s i sonunda s o t e r y o l o j i k bir metafizii y a n s t m a y a balamtr.

74. R i t e l l e r i n E r g i n l e y i c i Y a p s : Kutsama (dlkf) ve K r a l n (rjasyd)

Kutsanmas

Bu sreci daha i y i anlamak iin, sTaut ritellerinin erginleme n-

v a r s a y m l a n aydnlatlmaldr. Bir erginleme treni adayn " l m n " ve "yeni den d o u u n u " , yani daha s t n bir varolu biimine d o u u n u gerektirir. Ritel b i i m i n d e " l m , " simgesel b i r " l d r m e " veya yine simgesel regressus ad uterum'Ia ' salanr. Bu i k i y n t e m i n edeeri il ii, "kurban edilerek olme"nin "cenin
c

haliyle" zdeletirildigini gsterir. Satapatha

Brflfmaa'da akland gibi ( X I ,

RigVeda,X,90. Kr. james L. Sauve, "The Divme Vctm;" Cermence ve Sansknte kaynaklardaki insan kurbanlanna ilikin birbiriyle uyumlu btn blmler bu eserde almtlanmjtr Hvaml, 138.

1 0

11

* Ana rahmine geri dn -n. 273

DNSEL INANIAli VE DONCELH! TARHJ -1

2, 1, 1), "insan kez d o a r : Birincisinde an ne-ba basn dan, ikincisinde kurban s u n d u u n d a ... n c s n d e l d ve atein zerine y e r l e t i r i l d i i n d e ; aen

s t n d e yeniden var olur." Aslnda o k sayda "lm" sz konusudur; n k " i k i kez d o m u " her linsanl hayat boyunca belli sayda srauia kurban t r e n i gerek letirir. Kutsama, dk, her t r d e n soma kurban treninin vazgeilmez hazrlk a a m a sn o l u t u r u r , ama baka gerekelerle de y a p l r ,
12

K u r b a n sunan ve dfes'y al upa-

makta olan kiinin, daha n c e erginleyici regressus ad uterum'u yaadnda, nayana's

sayesinde " i k i kez d o m u " hale geldiini hatrlatalm. Dihs srasnda verdikleri k i i y i

da ayn cenin haline b a v u r u l u r . Gerekten de "rahipler daay

cenine d n t r r . O n u suyla slatrlar; su, erkein t o h u m u d u r . . . . Onu zel b i r a m b a r n iine sokarlar: z e l ambar, dikj'y y a p a n n yerletirildii ana r a h m i d i r . zerini b i r elbiseyle rterler; Elbise, cenin kesesidir. .. Y u m r u k l a n kapaldr; ana k a m n d a o l d u u srece ceninin de y u m r u k l a n kapaldr" ... v b .
u

Kout me

tinler de ritelin cenin ve d o u m l a ilikili niteliini vurgular. "Dkita (yani H'y yapan) tohumdur." '' "Dkita b i r cenindir, elbisesi ceninin klfdr,"
1

vb.

1 5

Bu rigressus ad uientm'un nedeni srekli hatrlatlr: "nsan gerekte doma I I I , 6, 7 ) .


16

mtr. Ancak kurban treniyle doar" (Mait-Sam,,

Her kurban t r e n i n d e yinelenen mistik nitelikteki b u yeniden d o u , k u r b a n sunana tanrlarla zdeleme olana verir. "Kurban sunan tannsal dnyada ger ekten d o a c a k t r . "
17

"Kutsanan kii taunlara yaklar ve onlardan b i r i

olur."

18

Ayn eser, yeniden d o m a k t a olan kurban sunan kiinin uzayn drt b i r k e s i n e y k s e l m e s i , yani evrene egemen olmas gerektiini belirtir. " Ama &k l m l e
1

12

Kr. Naissances mystaues, s 115 vd, Gonda, Changc and Cantinuity, s. 315 vd. Rig Veda ifai'y yok sayar gibidir; ama bu tren usulleriyle ilgili metinlerin Veda dininin btnn temsil etmediklerini unutmamak gerek; kr. Gonda, s. 349. Trene Aharva Veda'da rast lanmaktadr (XI, 5, &> BraTmacSrin, dilts/ta, yani flk^'y uygulayan diye nitelenmektedir. Aitareya Brhmana, I , 3 Mait ray art-SarhM, 111, 6, 1. TaiUitya-Sam., I , 3, 2 Butun bu erginlenme ritellermin haliyle miLsel bir rnei bulunmaktadr: Sz (Vc) le Kurban (Yajiia) arasndaki birlemeden dehet verici bir canavarn domasn engellemek iin, Indra cenine dnr ve VcYn rahmine girer (Sat. Br., Ill, 2, 1, 18 vd). Sat.Br.,Vll,3,l,12. A.g.y., 111.1, 1,8. Ag.y., V I , 7 , 2 , 11 vd. 274

1 1

i +

15

1 6

1 7

10

19

GAUTAMA BUDHAT1AN NCE HNDSTAN

de zdeletirilir. "Kurban sunan kendini adadnda i k i n c i kez l r . " kaynaklara gre, "dikita k u r b a n d r , "
21

Baka

n k "kurban gerekte k u r b a n s u n a n n
23

k e n d i s i d i r . " " zetle, "erginlenen tanrlara sunulan k u r b a n d r . "


1

Bunun r n e i n i

tanrlar vermiti: "Ey A g n i , kurban et kendi bedenini!":' "Bedenini b y t e r e k kurban et k e n d i n i ! " n k "kurban ile tanrlar Kurban'a kurban sundular."
25 26

Demek k i rituel b i i m i n d e bir l m , hem tannlar katma u l a m a n n hem de b u d n y a d a d o p d o l u bir varolu edinmenin n k o u l u d u r . Vedalar anda kurban yoluyla elde edilen ve zaten geici olan " tan rs ali ama," h a y a t n ve insan varolu u n u n deer yitimine uratlmasna y o l a m y o r d u . Tam tersine ge, tanrlarn katma b y l e ritel b i i m i n d e ykseliler araclyla hem k u r b a n sunan hem de b t n t o p l u m ve doa k u t s a n m ve y e n i l e n m i oluyordu. Bir avamedha kurban

treniyle hangi sonularn elde edildiini g r m t k ( k . y u k a r d a , dipnot 5). Pagan d n e m Uppsala'sndaki insan kurban etme u y g u l a m a s n n amalar da,

muhtemelen k o z m i k yenilenme ve krallk i k t i d a r n n glenmesiydi. Ama butun bunlar yaratln yinelenmesini hedefleyen ve k u r b a n s u n a n n " l m m , "ce

n i n olarak ana rahminde b y m e s i n i " ve yeniden d o u u n u kapsayan ritellerle salanyordu. H i n t kralnn k u t s a n m a s , rjasya, benzer bir senaryo ieriyordu. Merkezi t renler Yeni Yl civarnda yaplyordu. n c e bir yl dik$a, sonra kutsal y a s r m e ilemi, sonra da b i r yl kapan trenleri yaplyordu. Anlald kadaryla,

rjasya evreni onarmaya y n e l i k bir dizi yllk t r e n i n ksaltlm halidir. Kra ln merkezi b i r r o l v a r d , n k tpk r a u t a k u r b a n n sunan rahip gibi, o da bir anlamda evrenle b t n l e i y o r d u . Ritelin farkl a a m a l a n srayla gelecekteki h k m d a r n cenin haline gerileyini, rahimde b i r yl kaln ve hem Prajpati hem de evrenle zdeletirilen Evren Egemeni olarak m i s t i k yeniden d o u u n u

Jaim. Upatiad Brah., li, l , 3 Ayncakr. Gonda tarafndan alntlanm metinler, a.g.y., s. 385
n

Ta/tt. Sanl/ta, VI, 1,45. Ait. Brah., II, 11. Sat. Br., 111,6, 3, 19 Kurban sunan, yeryzndeki yeniden douunu salamak iin, ev deki atee "kendini tohum biiminde frlatr" (bu eylem, kum taneleriyle temsil edilir) ve gklerde yemden dou amacyla kurban sunamdaki atee kendini frlatr; kr, A Coomaraswamy nin alntlad metinler, "Atmayajna; SelE-Sacrifice," s. 360.
,

2 1

2 3

I +

RigVeda,Vl,ll,2, Snt.Br,, X,81,5. Sat. Br.. X, 90, 16 275

2 5

1 6

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARH -1

canlandryorlard. Gelecekteki h k m d a r n "cenin d n e m i , " evrenin olgunlama s srecine denk d y o r d u ve b y k olaslkla kken olarak ekinlerin olgunlamasyla ilikiliydi. Ritelin i k i n c i a a m a s n d a , h k m d a r n yeni bedeninin oluu m u t a m a m l a n y o r d u : Ya kraln Brahmanlar kastyla veya halkla m i s t i k evliliin den (bu evlilik sayesinde onlarn rahminden d o a b i l i y o r d u ) ya da eril sularla d i il sularn veya altnla - a t e i s i m g e l i y o r d u - suyun b i r l e m e s i n d e n elde edilen simgesel b i r beden sz konusuydu. n c aama bir dizi ritelden o l u u y o r ve bunlar sayesinde kral dnya zerinde egemenlik h a k k kazanyordu: Baka bir deyile, hem evreni ahsnda temsil ediyor hem de Evren Egemeni olarak yerini alyordu. H k m d a r kolunu k a l d r d n d a , b u jestin kozmogoniyle i l i n t i l i b i r anlam vardr: Axis mundimn ykseliini simgeler. Kutsal y a s r l r k e n kral tahtn z e r i n d e , kollarn y u k a r kaldrarak ayakta durur: Yerm gbeine - y a n taht, d n y a n n m e r k e z i - sabitlenm i evren eksenini temsil eder ve ge dokunur. Su serpme, y e r y z n e bereket getirmek iin - k r a l tarafndan temsil edilen d n y a ekseni boyunca g k t e n aa inen sularla ilikilidir. Daha sonra kral d r t ana y n e d o r u birer a d m atar ve simgesel olarak g o k k r e n i n baucu noktasna ykselir. Bu rimellerin ardndan,

kral m e k n m d r t y n ve mevsimler z e r i n d e egemenlik kazanr; b a k a b i r de yile, m e k n - z a m a n evreninin b t n n e egemen o t u r .


!?

Bir yanda ritel b i i m i n d e l m ve yeniden d o u ile, dier yanda kozmogoni ve d n y a n n yenilenmesi arasndaki y a k n iliki fark edilmektedir. Btn b u d nceler, i m d i tartacamz kozmogoni mitleriyle u y u m l u d u r ve Brhmana-

k r ' n yazarlar tarafndan kendilerine zg, k u r b a n lsz b i r b i i m d e ycelten b a k a s n d a n gelitirilecek ve birbirlerine eklemlenecekkvdiv,

75. K o z m o g o n i l e r ve M e t a f i z i k Veda ilahileri, d o r u d a n ya da yalnzca ima lar yoluyla, o k sayda kozmogoni anlatrlar. O l d u k a yaygn ve farkl k l t r d zeylerinde b u l g u i a n m mitler sz konusudur. Bu kozmogonilerin her birinin

"kkeni"ni ayr ayr aramak b o u n a bir aba olur. riler tarafndan g e t i r i l d i k l e r i varsaylabilecek m i l l e r i n bile, daha eski ya da daha "ilkel" k l t r l e r d e k o u l l a n b u l u n m a k t a d r . Dier b i r o k dinsel dnce ve inan gibi, kozmolojiler de eski d n y a n n her yerinde t a r i h n c e s i n d e n aktarlm bir m i r a s o l u t u r u r . Bizim ko numuz asndan n e m l i olan, baz kozmogoni mitlerine H i n t l i l e r i n getirdikleri

Kr. J C. Heesterman, Tte Ancient Indian Royal Consecraiion, s. 17 vd, 52 vd, 101 vd. 276

GAUTAMA BUDHA'DAN NCFI HNDSTAN

yorumlar ve y k l e d i k l e r i yeni deerlerdir. Bir kozmogoninin eskilii konusunda, o n a rastlanan i l k belgelerden hareketle h k m vermemek gerektiini hatrlatalm. En arkaik ve yaygn mitlerden b i r i olan "kozmogoniye yol aan {suya} d a l , " Hindistan'da olduka ge bir tarihte, zellikle Destan ve Purnalar araclyla halk iinde b e n i m s e n m i t i r . Vedalar a airlerinin ve teologlarnn tutkuyla balandklar kozmogoni

t r l e r i n i n says esas olarak d r t t r . Bunlar yle sralayabiliriz: 1) lk sularn d l l e n m e s i yoluyla yaratl; 2) lk devin, yani P u r u a ' m n paralanmas yoluyla yaratl; 3) H e m varlk hem y o k l u k olan b i r b i r l i k - b t n l k t e n balayarak yara tl; 4) g k ve yerin ayrlmas yoluyla yaratl. Rig Veda'mn m e h u r ilahisinde (X, 121), H r a n y a g a r b h a ("Altn Cenin") ola rak tasavvur edilen tann, sularn zerinde s z l r ; iine dald sulan dller ve onlar da ate tanrs Agni'yi d o u r u r l a r (7. d r t l k ) . Atharva Veda (X, 7, 28) A l tn Cenin'i Evren Diregi'yle, skambha'yls. zdelettrr. Rig Veda (X, 82, 5) Sulara

atlan i l k tohumu "Evrensel Zanaatkar" Visv a karmanla ili k ilendirir; ama cenin imgesi, tam anlamyla ok y n l bir teknisyen olan b u tanrsal kiilikle bada maz. Bu r n e k l e r d e , A k n Cenin'i i l k sularn z e r i n d e u a n yaratc tanrnn tohu m u olaTak sunan b i r balang mitiyle kar k a r y a y z .
28

Rituelci bir bak asndan kkten yeniden y o r u m l a n m i k i n c i kozmogoni izlegi, yine m e h u r bir ilahide bulunur: P u r u a s k t a . ^ i l k Dev P u n a ("insan") hem kozmik b t n l k (1.-4. d r t l k l e r ) hem de erdii varlk olarak g s t e r i l i r . Aslnda (5. d r t l k ) P u r u a , yaratc kadn enerjisi Virj' retir ve daha sonra onun tarafndan d o u r u l u r .
30

Gerek anlamda yaratl, k o z m i k bir k u r b a n n so

nucudur. Taunlar "lnsan" kurban eder; O n u n paralanm bedeninden hayvanlar, t r e n usulleri, toplumsal snflar, yer, gk, tanrlar trer. "Onun az Brahman oldu, i k i k o l u ise Savalar, bacaklar Zanaatkarlar oldu, ayaklar ise Hizmetkr lar" (12. d r t l k , ev. Renou). Bandan gk, ayaklarndan yer, aklndan ay, gz lerinden g n e , azndan lndra ve Agnt, s o l u u n d a n r z g r vb t r e d i (13.-14. drtlkler). Son d r t l k t e de (16) bu k u r b a n n r n e k ilevi v u r g u l a n r : "Kurban ile tanr-

Akn Cenin imgesi klasik ag Hindistan'nda sulann yaratt kozmik yumurtaya dne cektir (bu yeni imgeye daha nce Upaniadlar'da da rastlanmaktadr: Ktha Up., IV, fi; Svetsvatara, T, 4, 12). Rig Veda X, 90. Vrj bir tr akt'dr. Brhdaranyaka Upanad'da (IV, 2, 3) Purua ile evlenir. 277

D1N5EL NANLAR VE DNCELER T A R H - I

lar, Kurban'a kurban sundular;" baka b i r deyile, Purua bem kurban t r e n i n i n k u r b a n hem de kurban treni tanesiydi. Evren, hayat ve insanlar P u r u a ' n n be deninden km olsalar da, Purua'nn yaratltan nce var o l d u u ve sonra da var olaca, b u ilahide aka b i l d i r m e k t e d i r . Bir baka ifadeyle, P u r u a hem a k n , hem ikindir; bu paradoksal varlk tarz Hint kozmogoni tanrlarna z g d r (kr. Prajpati). Koutlarna in'de (Fan-ku), eski Cermenlerde (Ymir) ve Mezo potamya'da (Tiamat) rastlanan b u m i t , arkaik t r d e bir kozmogoni anlayn yan stmaktadr: tnsanbiimli bir tanrsal Varln kurban edilmesi yoluyla y a r a t l . Puruashta sayr speklasyona y o l amtr. Ama nasl k i arkaik toplumlarda

mit her t r l yaratnn i l k ve m k e m m e l r n e i m o l u t u r u y o r s a , b u ilah de b i r erkek ocuun d o u m u n u izleyen ritelierden birinde, tapnak k u r u l u trenle

rinde (zaten t a p n a k da Puna'ya benzetilerek yaplr) ve a r m d m c yenilenme r i tuellerinde sylenir."" ' RigVeda'nm en m e h u r ilahisinde (X, 129), kozmogoni b i r metafizik olarak

sunulur. air kendine. Varln, VaT Olmayandan nasl kabildiini sorar; nk balangta "ne Yokluk ne de Varlk vard" ( 1 , d r t l k , 1). "O srada ne l m ne de l m s z l k vard" (yani ne insanlar ne de tannlar). Yalnzca "Bir" (ne eril, ne diil) denen a y r m a m ilke vard. "Soluk y o k t u , Bir, k e n d i gcyle soluyordu." "Bunun (dnda), b a k a hibir ey yoktu" (2. d r t l k ) . "Balangta k a r a n l k l a n n s t n k a r a n l k l a r r t m t , " ama scaklk (riyazetin yaratt scaklk, lapas)

"bolukla r t l " (yle anlalabilir: i l k sularla evrili) "Bir", "potansiyel"i {bf)-baka bir ifadeyle " c e n i n " - ortaya kard Bu filizden ("potansiyel") stek

(kama) geliti ve ayn istek "Bilincin (manas) i l k tohumu (refas) oldu." Bu, Hint felsei d n c e s i n i n temel tezlerinden b i r i n i nceden g n d e m e getiren artc b i r n e r m e d i r . airler, d n m e yoluyla, "Yokluk iinde Varln yerini kefet meyi bildiler" (4. d r t l k ) . Daha sonra " i l k tohum," "yukar" ve "aa" diye b i r eni ve b i r diil ilkeye b l n d .
3 2

Ama " i k i n c i l yaratl"n, yani g r n t l e r dn

y a s n n yaratlna ilikin bilmece z l e m e m i t i . T a n r l a r sonra d o d u l a r (. d r t l k ) , demek k i d n y a y yaratan onlar deildi. air szlerine bir soru iaretiy le son verir: "Bunu yalnzca g k kubbenin en s t n d e n d n y a y izleyen b i l i r " (baka bir ifadeyle, o "ikincil yaratl"n k k e n i n i b i l i r ) - yoksa o da bilmez mi?" Bu ilahi, Veda s p e k l a s y o n l a r n n eritii en y k s e k noktay temsil eder. Yara-

Metnlere gndermeler iin bkz. J. Gonda, Vsnmsm and Sivaistn, s. 27. Kr. RgVeda,X, 72,4. 278

GAUTAMA BUVJHA'DAN ON GE HNDSTAN

tl tanrlarn da a k n , bilinemez - " B i r , "

" O " - bir yce varlk beliti, Upani-

adlar'da ve baz felsefi sistemlerde gelitirilecektir. Rig Veda'nm Ptrua's g i b i (X, 90), Bir de evrenden nce vardr ve d n y a y kendi v a r l n d a n s u d r yoluyla yaratr; ama b u n u yaparken de akn olma niteliini yitirmez. Daha sonraki Hint s p e k l a s y o n u asndan temel n e m e sahip b u d n c e y i aklda t u t a l m : H e m bi lin hem de evren dl yaratc istein (kma) birer r n d r . Burada Smkhya-Yoga felsefesinin ve B u d i z m i n i l k t o h u m l a r n d a n biriyle karlayoruz. D r d n c kozmogoni izlegine gelince - g k ve yerin ayrlmas ya da ra'nn, Vrtra'mn bedenini keserek p a r a l a m a s - b u mit Puntaskta'ya Ind-

yakndr;

D n y a n n yaratln (veya yenilenmesini) salamak iin bir " b t n l n " iddet kullanlarak b l n m e s i sz konusudur. Izlek eskidir ve artc yeniden y o r u m lamalara ve uygulamalara aktr. Daha once g r d m z gibi ( 68), i l k ejder hay yldrmla vuran ve p a r a l a y a n Indra'nm yarat edimi, b i r evin y a p m n d a n hitabet yarna kadar o k farkl eylemlere r n e k o l u t u r m a k t a d r . Son olarak da d n y a y bir heykeltra, b i r demirci veya bir d l g e r gibi b i i m lendiren tanrsal bir Varlk, "Evrensel Zanaatkar" V s v a k a r m a n tarafndan gerek letirilen yaratla g e l e l i m ,
31

Ama dier dinlerde i y i bilinen bu mit m o t i f i , Veda

airleri tarafndan Purusasfia'mn m e h u r ettii kurban-yaratl izlegine balan mtr. Kozmogonilerin o u l l u u , teogoni ve insann kkenine ilikin anlatlarn

o k l u u y l a u y u m iindedir, Rig Veda'ya g r e , tanrlar i l k ift, gk ve yer d o u r m u veya tanrlar i l k su k t l e s i n d e n ya da y o k l u u n i i n d e n kmlardr. Her ne olursa olsun, o n l a r n varoluu d n y a n n yaratlndan sonra balamtr. Ge ta rihli bir ilahi
35

tanrlarn tanra Aditi'den, sulardan ve yerden d o d u k l a r m anla

tyor. Ama tanrlarn hepsi l m s z deildi. Rig Veda, b u vasf Savttri'den (IV, 54, 2) veya Agni'den aldklarn ( V I , 7, 4) veya soma ierek kazandklarn (IX, 106, 8) belirtiyor, hidra l m s z l riyazet, tapas yoluyla elde etti (X, 167, 1) ve Atharva Veda b t n dier tanrlarn da l m s z l ayn ekilde kazandklar n aklyor ( X I , 5, 19; IV, 1 1 , 6). Brhmanalar'a rerek l m s z o l m u l a r d . gre, tanrlar baz kurbanlar ve

Daha Rig Veda'da, tarlann oulluunu bir tek tanrsal ilkeye indirgeme ynnde bir eilim fark edilir: "Aslnda Bir'den baka bir ey olmayana, heyecanl airler oul der" (1, 164, 46). RigVedaX,81. Rig VedaX, 63,2. 279

DNSEL NANLAR VE DNCELER TARH - 1

insanlar da ilk ift G k le Yer'in soyundan gelmektedir. M i t o l o j i k atalar tan^ n Vivasvat'm olu Manu'dur; i l k k u r b a n sunan Manu, i l k i n s a n d r .
36

Bir dige

versiyon, m i t o l o j i k a n a - b a b a y Vivasvat'm ocuklaryla. Yama ve kz k a r d e i Yami'yle zdeletirir (X, 10). Yukarda g r d m z gibi, Purusasktc ise (X, 90. 12) insanlarn k k e n i n i (yani drt toplumsal snf) kurban edilen i l k devin or g a n l a r n d a n hareketle aklar. Balangta insanlar da kurban yoluyla lmsz

olabiliyorlard; ama tanrlar bu l m s z l n yalnzca tinsel nitelikte o l m a s n a , yam insanlarn ona ancak l d k t e n sonra eriebilmesine karar verdiler. ' l m n
3

k k e n i n e ilikin baka mitolojik aklamalar da b u l u n m a k t a d r .

Mahcibhrata'da,

Yer bir insan kitlesinin a n y u k u altnda okyanusun dibine g m l m e tehlikesi iindedir ve Brahma l m yeri rahatlatmak iin getirir
3 8

T a n r l a r n ve insanlarn d o u m u n a , l m s z l n kaybedilmesine veya ele geirilmesine ilikin b u mitlerden bazlarna baka Hint-Avrupa halklannda da rastlanr. Zaten b i r o k geleneksel k l t r d e benzer mitler b u l g u l a n m r . Ama bu mitler yalnzca Hindistan'da, yeni b i r dinsel b i l i n c i n uyan asndan bu denli belirleyici olan kurban tekniklerini, tefekkr y n t e m l e r i n i ve s p e k l a s y o n l a n or taya karmtr,

76. Brhmanalafda

K u r b a n r e t i s i Pm'ujjsfe'ta, Brhmanalar'da

gelitirilen

(y. M 1000-800) k u r b a n k u r a m n n y o k k n o k t a s n ve reti asndan hak llk zeminini o l u t u r u r . P u n a ' n m kendini tannlara verdii ve evreni yaratmak iin l d r l m e s i n e raz o l d u u gibi, Prajpati de kozmogoni iini t a m a m l a d k t a n sonra, " t k e n i p " l m uykusuna dalacaktr. Brkmancar'm sunduu ekliyle

Prajpati, alimlerin s p e k l a s y o n l a r n n bir yarats gibi g r n s e de, arkaik b i r yapya sahiptir. "Yaratklarn Efendisi" diye de bilinen Prajpati, k o z m i k Byk Tannlara y a k n d r . Bir anlamda Rig Veda'nm " B i r i n e (X, 129) ve Visvakarman'a da benzemektedir, ama esas olarak P u r u a ' n m uzantsdr. Zaten Prua-Prajpati zdelii metinlerce de d o r u l a n m a k t a d r : "Puna Prajpati'dir; P u r u a Yl'dr."
39

Balangta Prajpati t e z a h r e t m e m i , yalnzca tinsel dzeyde var olan Birlik-B t n l k ' t . Ama istek (kma) o n u oalmaya, r e m e y e i t t i .
4 0

Riyazet (tapas, l a m

Rig Veda X, 63, 7. SatapathaBr.,X,4, 3, 9. Mahbhrata VI, 52-54, XH, 256-258. Jnim. Br.,11,56; kr. Satapatka Er., V I , 1,1,5. Satapdtna Br. V I , 1,1. 280

GAUfAMA BUDHATJAN NCE HNDSTAN

s z c k karl "scaklk, ate") yoluyla a n b i r dereceye kadar "snd" ve su dur yoluyla y a r a t t ; ' b u ilem, baz ilkel kozmogonilerdeki gibi terleme veya to
4

h u m salglanmas olarak da alglanabilir. nce brahman',

yani l b i l g i y i

Veda kitab), sonra da Sz'den hareketle sulan yaratt. Sular araclyla r e m e k isteyince o n l a r n iine g i r d i , bir yumurta geliti ve k a b u u y e r y z oldu. Daha sonra gklere yerlesinler diye tanrlar ve yeryzne yerlesinler diye Asmalar yaratld v b (a.g.y., X I , 1, 6, 1 v d ) ,
4;

Prajpati d n d : "Aslnda, k e n d i m i n bir benzerini, Yl' yarattm" Bu neden le "Prajpati Yl'dr" d e n i r ,


43

Kendi benliini (atman) tanrlara vererek, kendisinin

bir baka benzerini, yani k u r b a n yaratt ve bu y z d e n insanlar, "Kurban Prajpati'dir" der. Ayrca Prajpati'nin k o z m i k bedenindeki eklem yerlerinin (parvam), yln be mevsimi ve ate s u n a n n b e tula dizisi o l d u u b e l i r t i l i r .
44

Prajpati'nin, evren, dngs zaman (yl) ve ate suna ile b u l zdeleme si, Brahmanct kurban k u r a m n n b y k yeniliini o l u t u r u r . Bu yenilik, Veda r i telin b i i m l e n d i r e n anlayn gerilemesine iaret eder ve U p a n i a d l a r ' n yazarla rnca gerekletirilecek keiflere yolu aar. Ana fikir, "snma" ve yenilenen "sal glamalar" yoluyla yaratan Prajpati'nin giderek erimesi ve sonunda t k e n m e s i dir. ki kilit terimin -tapas (riyazet atei) ve vsrj (her y n e dalan s a l g ) - dolayl veya r t l cinsel yan anlamlar olabilir; n k Hint dinsel d n c e s i n d e riyazet ve cinsellik y a k n d a n ilikilidir. M i t ve imgeleri, kozmogoniyi biyolojik terim

lerle y a n s t m a k t a d r ; d n y a ve hayat varolu biimleri nedeniyle, vadeleri dolun ca t k e n inektedirler."' Prajpati'nin tkenii arpc imgelerle ifade edilir;

"Prajpati canl varlklar salgladktan sonra, eklem yerleri ayrld. Prajpati ke sinlikle Yd'dr ve eklemleri de g n d z ile gecenin i k i birleme n o k t a s (yani afak ve g n b a t m ) , dolunay ile hilal ve mevsimlerin balanglardr. G e v e m i lemleriyle ayaa k a l k a m y o r d u ve tannlar onu agnhotra ek-

(riteli) ile, eklemlerini

Kullanlan lerim "frlatmak, iz drmek" anlamna gelen s; kknden tretilmi vsrj'dir; vi- her yne dalmay ifade eder. Baka metinlere gre gk cnun kafasndan, hava gsnden, yer de ayaklarndan km t (kr. Gonda, Les Religiom de l'lnde, c. I , s. 226). Bu, hi kuku yok ki Purua'mn kur ban edilmesinin bir etkisidir; ama dier yandan bu iki tann arasndaki yapsal benzerlii de dorulamaktadr. A.g.y., XI. 1,6, 13. Satapathallr., VI, 1, 2. Benzer anlaylann arkaik kltrlerin, ncelikle de paleolilik an ifti kltrlerinin belirgin niteliklerini oluturduu bilinmektedir. 281

DNSEL NANLAR VE DOSUN ELER T A R H -1

s a l a m l a t r a r a k iyiletirdiler."

Baka bir ifadeyle, Prajpati'nin k o z m i k bedeni

n i n yeniden o l u u m u ve yeniden eklemlenmesi kurban treniyle, yani agnicayan a ' n n kutlanaca b i r kurban suna ina edilerek gerekletirilmitir ( 72). A y n eserde u da belirtilir (X, 4, 2, 2): "Bu Prajpati, Yl, 720 g n ve geceden olu u r ; b u nedenle sunakta 360 evre d u v a r ta ve 360 tula bulunur." "Eklemleri ayrlan b u Prajpati, (imdi) n m z d e y a p l m duran u ate s u n a n n ta ken disidir." Rahipler s u n a o l u t u r a n tula sralarn dizerken, Prajpati'yi o n a n r , onu "toplarlar" (samsfrri). Ksacas, her kurban treni ilk yaratl eylemini yineler ve dnyann ertesi yl da srmesmi gvence altna alr. Braimanalar'da kurban t r e n i n i n i l k anlam budur: "Eklemleri ayrlm,"

d n g s e l Zaman'm (Yl) etkisiyle " t k e n m i " evreni yeniden yaratmak. Kurban treni araclyla yani rahiplerin y c e etkinlii sayesinde dnya hayatta tutul m u , b t n l ve bereketi k o r u n m u t u r Bu, kozmogoninin her yl (ya da d

nemsel olarak) yinelenmesini isteyen arkaik d n c e n i n yeni b i r u y g u l a m a s d r . Ayn zamanda ritellerin belirleyici n e m i n e inanan B r a h m a n l a r n gururu da bu radan k a y n a k l a n m a k t a d r ; n k "afakta rahip ate adan sunmasa, g n e do m a z d . " ' Brahma nal ar'da, Veda tanrlar ya yok saylm ya da kurban t r e n i n i n
1

b y l ve yaratc g l e r i n i n b u y r u u n a s o k u l m u l a r d r . Balangta t a n r l a r n l m l o l d u k l a r iddia e d i l i r ;


18

onlar kurban treni araclyla

tanrlar

ve

l m s z l e i r . ^ O andan itibaren her ey; tanrlarn k k e n i ve z, kutsal g, i l i m , bu d n y a d a i y i y a a m a k ve teki dnyada " l m e m e k , " ritelin gizemli g

c n d e y o u n l a r . Ama kurban treni d o r u bir b i r i m d e ve inanarak yaplmal dr; etkisi konusundaki en k k bir kuku felaketlere yol aabilir. Hem

kozmogoni, hem teogoni hem de l m s o n r a s koruyuculuk bilgisine ilikin b i r anlay olan b u ritel retisini i y i aktarabilmek iin, Brhmanalar'm yazarlar

m i t l e r i veya mit p a r a l a r m oaltr, onlar yeni bak asndan yeniden y o r u m lar ve hayal r n bir etimolojiden, bilgece yaplm bir imadan, bir bilmeceden yola k a r a k yeni mitler retirler.

77. E s k a o l o j i : K u r b a n T r e n i Y o l u y l a Prajpati ile z d e l e m e Ama ok erken bir tarihte yeni bir dnce g n y z n e kt: Kurban t r e n i Prajpati'yi

4 6

Satapaiha Br.,1, 6,3,35-36. TuU Sam., V l l l , 4, 2, 1 vb,

" Satapatha Br. U, 3, 1, 5.


1 B

A.g.y., VI, 3, 4, 7; VI, 3,10, 2; vb. 282

GAUTAMA BUDHA'DAN NC HNDSTAN

onarmakla ve d n y a n n s r m e s i n i salamakla kalmaz, ayn zamanda yok edilemez bir tinsel varl, "kii"yi, (man\ da yaratabilir. Kurban t r e n i n i n hedefi yalnz

ca kozmogoniyle i l i n t i l i bir hedefi ve eskatoojik bir iievi yoktur, aym zamanda yeni b i r v a r o l u biimi edinilmesini de salayabilir. Kurban treni yneticisi ra h i p , ate s u n a m (agnicayana) yaparken, Prajpati ile zdeleir; daha d o r u s u Prajpati ve rahip d o r u d a n ritel eylemi iinde zdeleirler: Sunak Prajpati'dfr ve ayn zamanda treni y n e t e n rahip de bu sunak olur. Ritelinin b y l gcy le, kurban trenini y n e t e n rahip kendine yeni bir beden ina eder, ge ykse lir, orada i k i n c i kez d o a r
50

ve " l m s z l e " eriir. ' Yani l d k t e n sonra haya


5

ta, " l m s z l e , " Zaman' aan bir varolu biimine dnecektir. n e m l i olan ve h t e l i n de a m a c budur "tam" (sarva), den sonra da k o r u m a k t r / ' ' Kurban t r e n i n i yneten rahip, Prajpati'y "yeniden bir araya getirirken" {samdha, samskri), aym b t n l e t i r m e ve birletirme ilemini kendi benlii ze " b t n l k l " olmak ve b u hali l m

rinde de g e r e k l e t i r m e k t e , baka b i r deyile "tam" o l m a k t a d r . Tanr kurban t reniyle kendi "kiisine" (atman) nasl yeniden k a v u u y o r s a , kurban rahibi de ken di b e n l i i m , kendi tman'm ina eder." tman'm " r e t i l m e s i " bir anlamda

kozmogoni eseriyle dalan ve tkenen Prajpat'nin yeniden b i r l e t i r i l m e s i n e benzer. Ritel davranlarnn toplam, t a m a m l a n m ve b t n l k l o l d u u za man, "kii"yi, alman o l u t u r u r . Bu, ritel etkinlii araclyla kurban r a h i b i n i n

psiko-fizyolojik ilevlerinin t o p a r l a n d ve birletirildii a n l a m n a gelir; o n l a r n t o p l a m tman' o l u t u r u r " ve kurban rahibi tman' sayesinde " l m s z " olur. frrafman' elde ederek kazan anda r t l b i r Hem

Tanrlar- da l m s z l kurban treni araclyla

m l a r d r . " Dolaysyla brahman ve atman, daha Brhmanalar b i i m d e zdei etirilmi t i r ,


56

Bir baka zdeleme dizisi de b u n u dorular:

Prajpati hem de ate suna, Rig Veda ile bir t u t u l m a k t a d r . Rg'in heceleri suna n tuglalanyla zdeletirlmitir. Ama brahman da Rig'in 432.000 hecesine denk o l d u u n a gre, o n u n da Prajpati ile ve son tahlilde kurban rahibiyle, yani

5aiipatJiiiBr\,Vll, 3, 1, 12. Ag.y., X, 2,6,8. Kr. Gonda, Les Religions de tinde, I , s. 236 vd. Kausitaki Brhmana IH, 8. Aitareya Br., 11,40, 1-7. Satapatha Br. XI, 2, 3, 6. Kr. Lilian Silbum, Instant et Cause, s. 74 vd. 283

DNSEL NANLAR VE DNCELF.R TARH -1

o n u n atman'yla

z d e o l d u u sonucuna varlr. zdeliinin nedeni, ayn etkinliin sonucun

P r a j p a (Brahman) ve tman'm

da ortaya k m a l a r d r : "Yeniden ina," birletirme; ama malzemeler farkldr: Praj pat i-Brahman iin s u n a n tulalan, atman iin organik ve psikolojk-zihinsel i l e v l e r .
58

Ama arman'in "inasnda" m e k olarak k u l l a n l a n n son tahlilde b i r

kozmogoni m i t i o l d u u n u vurgulamakta yarar var. Farkl yoga teknikleri de ayn ilkeyi uygular: Beden d u r u l a r n n , soluk allarn, psikolojik-zihinsel " y o u n l a t r l m a s " ve "birletirilmesi." Benlik (atman) ile brahmon arasndaki zdeliin kefi U p a n i a d l a r ' d a bkp usanmadan kullanlacak ve eitli b i i m l e r d e deerlendirilecektir ( 80). i m d i l i k Brrma/aar'da brahman n kozmik kurban surecini ve bunun geniletilmesi yo luyla evrenin s r m e s i n i salayan gizemli gc ifade ettiini ekleyelim. Ama Vedalar'da da brahman d n l m ve o zaman da t k e n m e z , deimez, her t r l v a r o l u u n temeli ve birincil ilkesi diye aka a d l a n d r l m t . Atharva Veda'daki b i r o k ilahide (X, 7, 8; vb) b r a h m a n ' n skambha ( s z c n tam karl: payanda, dayanak, temel direk) ile zdeletirilmesi a n l a m l d r ; b a k a bir ifadeyle Brah man, hem evrensel eksendir hem de ontolojik temel olarak d n y a y ayakta tu tandr. "Ruhun (atmanvat) dir."
39

etkinliin

sahip o l d u u , soluyan her ey shambha'nm

iinde

"insanda b r a h m a n ' bilen, s t n varl (parametkin.

Efendi) bilir ve s

t n varl bilen shambha'y

b i l i r . N i h a i gerei yaltmak iin nasl b i r aba evrenin direi, dayana, temeli olarak kabul terimi Veda metinlerinde de

h a r c a n d g r l y o r ; Brahman,

ediliyor ve b t n b u kavramlar ifade eden pmtith

geni l d e kullanlmtr. Brahman {rahip) b ra hm an 'la z d ele t i r i l m i t ir; n k o evrenin yapsn ve k k e n i n i bilmekte, n k b t n b u n l a r ifade eden Sz' bilmektedir; n k Vc, Sz, herhangi bir kiiyi Brahman'a d n t r e b i l i r (daha n c e Rig Veda'da belirtilmitir, X, 125, 5) "Brahman'n d o u u d h a r m a ' n n eze-

Satapaiha Brhmana'daki bir baka metin (X, 6, 3, 2), insann kalbindeki "Aitm Purua"y bir pirin veya dan tanesi diye betimler -ama bu arada onun gkten, havadan, yerden ve her eyden daha byk olduunu da ekler: "Ruh'un bu benlii benim benliimdir, l dmde bu benlik benim olacak." Bu metin nemlidir, nk bir yandan Purua Brah man'la (cinsiyeti belirsiz) ozdeletrilmekte, dier yandan tman-brahman denkleminin salamas yaplmaktadr. Kr. L. Silbum, a.gy., 5. 104 vd. Atharva Veda. VII, S, 2. Atharva Veda, X, S, 43. 284

GAUTAMA BUDHA'DAN ONCE HNDSTAN

li/ebedi bedenle niidir" ( M a m , I , 9 8 ) .

61

zel b i r eser kategorisi, Amnyakaar Brhmanalar'm

(szcn tam karl

"ormanc"),

kurban sisteminden (karma-kanda),

Upaniadlar'n aklad me

tafizik b i l g i n i n {jnna-handa) Aranyakdiar,

ncelligine geii izlememize olanak vermektedir. Onlardaki

k y l e r d e n uzakta, o r m a n n iinde, gizlice retilirdi.

retiler artk vurguyu ritellerin somut gerekliine deil, kurban t r e n i n i n z nesi olan tman'a {benlik] yaparlar. Aranyaka'lar'a g r e , tanrlar insann iinde

gizlidir; baka b i r deyile, Veda s p e k l a s y o n l a r n n temelini o l u t u r a n makrokozmos-mikrokozmos bants a n k kozmik tanrlarla insan bedeninde bulunan tan rlar arasndaki benzerlii ortaya k a r m a k t a d r .
62

S o n u olarak " k u r b a n n isel-

letrilmes" (kr. 78) a d a k l a r n hem "i" hem de "d" tanrlara sunulabilmesin i salamaktadr. Nihai a m a , farkl tanrsal-kozmik dzeylerle, insann organlan ve psiko-fizyolojik levleri a r a s n d a k i b i r l e m e d i r (samhita). o k sayda benze (jpvajMt-

tirme ve zdeletirmenin a r d n d a n u sonuca varlr: "Benlik b i l i n c i man), Gne'le bir ve ayn e y d i r . "
63

Upaniadlar'n yazarlar b u gz pek denkle

m i gelitirecek ve b t n l e t i r e c e k t i r .

78. T a p a s Riyazet T e k n i i ve. D i y a l e k t i i Riyazetten, tapas'tan b i r o k kez sz ettik, n k riyazetle salanan bu ritel "smma"ya, b u "scaklk" veya bahsedi

"ate"e d e i n m e d e n en n e m l i Hint tanrlar, mitleri veya

rimellerinden

lemez. Tap, "stmak," "kaynar olmak" k k n d e n gelen tapos terimi Rig Veda'da aka yer a l m a k t a d r
6 4

Bir Him-Avrupa gelenei sz konusudur, n k k o u t bir

b a l a m d a , k a h r a m a n l k t r n d e k i ritellerde de "an scaklk" veya "fke" (me nos, furor,/erg, wut) r o l o y n a m a k t a d r .


fi5

eitli psiko-fizyolojik tekniklerle, r n e

in a n biberli bir yiyecekle "i5mma"ntn ilkel k l t r l e r i n otaclarnda ve b y clerinde de g r l d n ekleyelim.


66

Bysel-dinsel " g c n " elde edilmesine

gl bir i scaklk elik eder; b u "gcn" kendisi de "scaklk," "yank," "ok

Bkz. Eliade, Le Yoga, s. 125 vd. Kr. dier metinler, ] . Gonda, N O M I M Bramnan, s. 52. Kr. Aitareya Aranydha, I, 3, 8; II, 1, 2; 111, 1, 1; vb. Snkhyana Aranyaka, VU, 2 vd; VI, 2 vd; vb. A/. An. III, 2, 3; Snkh. Ar., Vltl, 3-7 Kr. rnein VIII, 59,6; X, 136,2; 154, 2. 4; 167, 1; 109, 4; vb. Kr. Eliade, Le Yoga, s. 114, dipnot 1 Dtger metinler J. Gouda, Noies o Brahman, 52'de bulunabilir. Birka rnek iin bkz, Eliade, Le Chamanisne (2. bask), s. 369 vd. 285

DNSEL NANLAR V E DONCELEK TARH -1

scak," vb anlamlara gelen terimlerle ifade edilir. Bu olgular, tapas t r riyazetin arkaikligini ve hatr saylr yaygnln vur gulamak iin hatrlattk. Yoksa b u sylediklerimiz Hint riyazetinin n kkenli o l m a d n asla g s t e r m e z . Hint-Avrupallara, zellikle de Vedalar ann H i n t l i lerine eitli deerler ykledikleri tarihncesi teknikler miras, kalmt. En eski alardan g n m z e dek, d n y a n n baka hibir yerinde hibir rituel "sn-

m a ' n n , Hindistan'da tapas'm k a z a n d boyuta eriemediini hemen belirtelim. Ekinleri "piiren" ve y u m u r t a l a r n kuluka d n e m l e r i n i t a m a m l a y p k r l m a sn salayan scaklkla; cinsel tahrik ve zellikle de orgazm ateiyle ve i k i tahta u b u u n birbirine s r t l m e s i y l e y a k l a n atele ilgili imgeler, simgeler ve m i t l e r , riyazet "snmas"nn r n e i n i veya benzerini o l u t u r u r . Kozmogoni, d i n , metafi zik gibi b i r o k d z l e m d e tapas "yaratc"dr. Daha nce de g r d m z g i b i ,

Prajpati d n y a y tapas yoluyla "snarak" yaratr ve bunu izleyen t k e n i , cinsel y o r g u n l u u a n d r r ( 76). Potel d z l e m i n d e tapas "yeniden d o u m u , " yani bu d n y a d a n tanrlar d n y a s n a , "kutsallk-d" alandan "kutsal" alana geii olanak l klar. Ayrca riyazet, irek b i l g i n i n gizemlerinin tefekkre dalan kiide iin iin ilemesini salar ve ona d e n n gerekleri gsterir. (Agni, fapasvm'i,

d u r u g r yetenei k a z a n d r a n "kafa scakl"m salar). Riyazet, ibadet edenin varolu biimini k k t e n deitirir, ona korkutucu ve baz durumlarda da "eytani" bir hale d n e b i l e n i n s a n s t bir "g" v e r i r .
67

En

n e m l i kurban t r e n l e r i n i n hazrlk safhalar, erginleme t r e n i , bralmacarin'in rakl tapas' ieriyordu. Tapas esas olarak o r u tutarak, a k a m atein yannda oturarak, g n e i n altnda durarak, daha ender olarak da s a r h o edici maddeler alarak gerekletirilir. Ama "snma" s o l u u n tutulmasyla da elde edilir; b u da, Veda riteliyle Yoga u y g u l a m a l a r arasnda gz pek bir b e n z e t i r m e y e y o l aar. Bu b e n z e t i r m e , zellikle Brhm analar n kurban konusundaki s p e k l a s y o n l a n sa yesinde m m k n o l m u t u r . o k erken bir d n e m d e kurban treni, tapas'la zdeletirildi. Tanrlarn

l m s z l yalnzca kurbanla deil (g 76), ayn zamanda riyazetle de elde ettik leri akland. Veda tapmamda tannlara soma, erimi tereya ve kutsal ate sunu l u r k e n , riyazet u y g u l a m a s n d a onlara bir "i kurban" sunulur, b u kurban torenin-

Sanskritede sknet, ruh huzuru, tutku yokluu, skntlarn gemesi anlamna gelen santi tenmi, balangta "atei, fkeyi, hummay," yan eytani glerin yaratt "scakl" sndrme anlamn da kapsayan Sam kknden tremitir; kr. D. J. Hoens, inti, zellik le s. 177 vd. 286

GAUTAMA BUDHA'DAN NCE HNDSTAN

de, salarn ve ritel nesnelerinin yerini fizyolojik ilevler alr. Soluk alp ver me ou zaman "kesintisiz sa"yla zdeletirilir. luma yoluyla] atee sunulan kurban"dan soz edilir
68

P rndgrih D ra'd an, yani "[so Bu "i kurban" k a v r a m , zen

gin s o n u l a r a sahip b i r yeniliktir; en srad ileci ve mistiklerin bile Brahmanclk ve daha sonra da H i n d u i z m b n y e s i n d e kalabilmesine izin verecektir. D i e r yandan ayn "i kurban" "ormanda oturan" Brahmanlar, yani "evin efendileri" toplumsal k i m l i k l e r i n i terk etmeden ileci (sannysi) uygulanacaktr.
70

gibi yaayanlar tarafndan da

S o n u olarak tapas farkl d z l e m l e r d e gerekletirilen b i r dizi benzetirmeyle b t n l e t i r i l m i t i r . Bir yandan - H i n t d n c e s i n i n zgl eilimine uygun ola r a k - kozmik yaplar ve g r n g l e r insan bedeninin o r g a n l a r ve ilevleriyle ve ayrca kurban treni elenyle (sunak, ate, kurban kesme, ritel aralar, tren usul formlleri vb) z d e letiri mi tir, Dier yandan -daha tarihncesi alarda bile b t n bir mikrokozmos-makrokozmos denklikleri sistemini gerektiren (rz grla zdeletirilen soluk v b ) - r i y a z e t , kurban treniyle benzetirilir. Hatta baz riyazet biimleri, r n e i n s o l u u n t u t u l m a s kurban t r e n i n d e n bile s t n kabul edilir; onlann s o n u l a r n n kurban t r e n i n i n "meyvelerinden daha deerli oldu u aklanr. Ama b t n b u b e n z e t i r m e ve zdeletirmeler, ancak onlan ortaya k a r a n diyalektik anlalrsa geerli olabilir, yani gerek ve dinsel a d a n etkili ha le gelebilir. S o n u olarak k a r m z d a bir yandan benzetirilmi, dier yandan da deiebi len b i r hiyerarik dizi iinde snflan d irilmi b i r sistemler grubu var. Kurban t reni, riyazet ile zdeletriliyor, ama belli bir andan itibaren en n e m l i s i bu t r zdeletirmelerin hakllk zeminini o l u t u r a n i l k e n i n anlalmas oluyor. ok erken b i r d n e m d e , Upaniadlar'la birlikte, anlay, bilgi (jnna) s t n bir konu-

Gerekten de yle denir: "nsan konutuu srece soluk alamaz ve o zaman soluunu sze kurban eder; soluk aldka konuamaz ve o zaman szn soluk almaya kurban eder. Bunlar iki srekli ve lmsz kurbandr; insan onlan uyurken ve uyankken hi aralksz adar. Dier btn kurbanlann bir sonu vardr ve eylemin doasna katlrlar (kar man). Bu gerek kurban bilen eskiler aglotra sunmazlard" (Kauptki-BrhtnanaUpanad. I I , 5). andogya-Up., V, 19-24'e gre, gerek kurban soluk kurbanlardr: "Ne olduunu bilmeden agnthotra sunan ,., kurbann kl iinde sunan kiiye benzer" (V, 24, 1). Vaikhcbasasmartasutra, II, 18. Aranyaha risalelerinde onlarn dinsel konumu (olduka karanlk bir biimde de olsa) yan stlmtr. 287

DIH5EL NAN'AR VE D N C E L E R TAHIH1 -1

ma ykselecek ve kurban sistemi beraberinde getirdii m i t o l o j i k teolojiyle

bir

likte dinsel nceliini yitirecektir. Ama "anlay"n s t n l zerine k u r u l u bu sistem de, en azmdan t o p l u m u n baz kesimlerinde s t n l n k o r u m a y baara mayacaktr, r n e i n yogin'ler riyazete ve "mistik" haller deneyimine belirleyici b i r n e m vereceklerdir; baz "esrikler" veya tanrc sofuluk (hhak) yandalar

ise, Brahmanc ritelcilii ve Upaniadlar'n metafizik s p e k l a s y o n l a r n o l d u u kadar, riyazeti (tapas) ve yoga tekniini de reddedeceklerdir. n s a n deneyiminin farkl d z l e m l e r i a r a s n d a (fizyoloji, psikoloji, rtel etkin lii, s i m g e s e l l e t i r m e , "mistik deneyim," vb) saysz benzerlik, zdelik ve ba nt kefetmeye ak bu diyalektik belki Hint-Avrupa n t a r i h i n d e n , en azmdan Vedalar a n d a n beri i b a n d a y d . Ama sonraki d n e m l e r d e daha hatr saylr b i r rol oynamaya davet edilecekti. Greceimiz gibi, b e n z e t i r m e diyalektii "ya ratc" o l a n a k l a r m zellikle dinsel ve metafizik kriz anlarnda, yani geleneksel b i r sistem geerliliini yitirdii ve o n u n deerler d n y a s yklmaya baladnda sergiler.

79. i l e c i l e r ve Esrikler: Muni, Vrtya

Rituel ileler Veda t a p m n m ayrlmaz farkl

b i r paras olmakla b i r l i k t e , eski metinlerde neredeyse h i d e i n i l m e y e n

t r d e ileci ve esriklerin varln da g z d e n k a r m a m a k gerekir. Bu ileci ve es riklerden bazlar "sapkn" olarak nitelenmeeler de, ri toplumunun ularnda y a y o r l a r d . Yerli katmanlara m ait o l d u k l a r n a , yoksa yalnzca Veda gelenei n i n d n d a gelien baz ri kabilelerinin dinsel k a v r a m l a r n m yansttklarna karar vermek fiilen olanaksz olsa da, "yabanc" olarak kabul edilebilecek bakala r da vard. r n e i n b i r Rig Veda ilahisi ( X , 136) uzun sal (fcesin), "kahverengi k i r l e r " giyinmi, " k u a k diye rzgar s a r m " (yani plak) ve iine "tanrlarn g i r d i i " bir ileciden (mum) sz eder. Adam haykrr: "Esrimenin sarholuu iinde rz

garlarn s t n e bindik. Siz l m l l e r bizim bedenimizden baka bir ey g r e m e z siniz" (3. d r t l k ) . Muni havada uar, o r z g r - u n s u r u n (Vta) at ve Vyu'nun

(Rzgr tanrs) dostudur. G n e i n d o d u u ve batt y n d e k i i k i okyanusta ya a r . " "Apsaraslar'n, Gandharvalar'm ve vahi hayvanlarn izinden gider ve onla rn d n c e l e r i n i anlar" (6. d r t l k ) . "Zehir k a b n d a n Rudra'yla birlikte ier" (7 d r t l k ) . Bu t i p i k bir esrime rneidir; M i m i n i n ruhu bedenini terk eder, yar-

5. drtlk; kr Atl Veda, XI, 5, 6; vb. 288

GAUTAMA BUDf A'DAN NCE HNDSTAN

tann varlklarn ve vahi hayvanlarn d n c e l e r i n i bilir, " i k i o k y a n u s l a oturur. Rzgrn atma ve gvdesine ald tanrlara ilikin g n d e r m e l e r , amanlga yakn bir t e k n i e iaret etmektedir. Vedalar, b y k olaslkla baz ileci ve b y c l e r i n t a n n l a t n h m rnekleri

n i temsil eden m i t kiilikleriyle (Ekavrtya, B r a h m a c r i n , Vena v b ) ilikili baka sradanlkstu deneyimlere de deinirler; n k Hindistan'n tinsel tarihinde " i n s a n - t a n r " egemen b i r motif olarak k a l m t r Vriya'lar ad verilen b u gizemli

grubun i l k m e g i herhalde Ekavrtya'dr; bu grup, ivac edeciler, " m i s t i k l e r , " y e g a n l a r n nclleri veya A r i olmayan bir h a l k n temsilcileri olarak yorumlan mak istenmitir. Atharva Veda'nn b t n bir kitab onlara ayrlmtr (XV), ama anlalmas g bir metindir. Bununla birlikte v r t y a ' l a n n riyazetle u r a t k l a r ( b h yl ayakta dururlar v b ) , soluk d i s i p l i n i m b i l d i k l e r i (soluklar eitli kozmik blgelerle zdelerilmiti: A V , XV, 14, 15 v d ) , bedenlerini makrokozmosla benzetirdikleri ( 1 8 , 1 vd) anlalmaktadr. Ama b u tarikat nemliydi, n k y e lerini yeniden Brahmanc toplumla b t n l e t i r m e k iin vrStyastoma zel bir kurban treni o l u t u r u l m u t u . " Vmtyastoma'ya ad verilen

katlan baka kiiler de mgaha ritelde

v a r d ; b u n l a r n balcalar ilah okuyucusu grevim yerine getiren bir ve bir f a h i e y d i


71

Yln en uzun ve en ksa gnleriyle

ilikili

bir

( al av rai 11), fahie mgadha'yla veya bir brahmacrte irdi.


7 4

rimel b i i m i n d e iftle-

Brahmacrin de k o z m i k lekte alglanan b r kiiliktir. Erginlendikten sonra bir siyah antilop postuna b r n e n uzun sakall Brahmacrin, D o u Okyanu

sundan Kuzey Okyanusu'na y o l c u l u k eder ve " d n y a l a r yaratr;" " l m s z l n b a r n d a k i b i r cenin "diye yceltilir; krmzlar giydiinde tapas yapar,
75

Ama (ilk

Hindistan'da sk sk g r l d z e r e , y e r y z n d e k i "temsilcisi" brahmacrin dilei bakir k a l m a k t r ) fahieyle ritel b i i m i n d e birleiyordu.

Cinsel birleme baz Veda ritellerinde r o l oynuyordu ( k r . aSvomedha). Kut sal bir evlilik olarak g r l e n eler aras b i r l e m e y l e ; ' ya evrensel bereketi ya da
0 7 2

Vrtyalar bir sank takyorlar, siyahlar giyiniyorlar ve omuzlarna bin siyah bin beyaz iki ko postu atyorlard; alametleri ucu sivri bir sa, boyunlarnn etrafnda bir tak ve kirii kanlm bir yayd. Kurban trenlennde, bir at ve bir katr tarafndan ekilen bir arabay mekn olarak kullanyorlard.

7 3

Ath.VedaXV,2. Metin ve kaynaka gndermeleri im bkz. Le Yoga, s 111 vd Erkek eine "Ben Gm, sen Yersin!" der (Brhad. Up , VI, 4, 20) Hamilelik tannlar adna 289

7 4

" Ath. Veda XI, 5,6-7.


7 6

DNSEL NANLAR VE DNCELER T A R l i t - I

" b y l b i r korunma" salamay a m a l a y a n orji t r cinsel birlemeyi

birbirin

den a y r m a k gerekir. Bununla birlikte her i k i r n e k t e de riteller, hatta insan k i iliinin veya hayatn yeniden k u t s a l l a t n l m a s m a y n e l i k olarak gerekletirilen deyim yerindeyse "kutsamalar" s z konusudur. Daha ge tarihlerde Tantraclk, cinselliin b i r k u t s a k aracna d n t r l m e s i n i hedefleyen ayrntl bir teknik gelitirecektir. A r i toplumunun ularnda yaayan ama o u n l u u sonunda Hinduizmle b tnleecek eitli ileci, b y c ve esrimeci snflar konusundaysa elimizde ok az bilgi var. Bu konuda en zengin kaynaklar daha g e tarihli olsa da i l g i n l i k l e r i azalmyor; n k kesinlikle daha eski b i r d u r u m u y a n s t y o r l a r . r n e i n Vaikhnasasmftastm'dz uzun bir ileciler ve ermiler listesi yer alyor; bazlar

uzun salar ve yrtk elbselen ya da aa k a b u u n d a n giysileriyle ayrt ediliyor; dierleri plak yayor, inek sidii ve tezekle besleniyor, m e z a r l k l a r d a y a y o r lar vb, bir grup da yoga yapyor veya bir tr n-Tantraclk uyguluyor.'" Sylediklerimizi, en eski zamanlardan beri farkl riyazet b i i m l e r i n e , esrime deneyimlerine ve byusel-dinsel tekniklere rastlandn belirterek zetleyebili riz. o k sayda baka k l t r e zg esrime deneyimlerinin ve birka ilkel yoga u y g u l a m a s n n yan sra, "klasik" t r d e baz ile uygulamalar ve amanlga y a k n k i m i motifler de fark edilebiliyor. D n y a d a n elini eteini ekenlerin savundukla r l m sonras k o r u y u c u l u k bilgilerinin, tekniklerin ve d a v r a n l a r n k a r m a k l ve ayrkl sonraki alarda da d m n a d a n artacaktr. zetle, esrime y n temlerinin aka getirici soma ime ve baka sarho edici maddeler alma deneyimi ne dayand ve b u n u n uzantlar olduklar, bylelikle baz mistik sofuluk b i i m lerinin ncllerini o l u t u r d u k l a r sylenebilir; riyazet ve ileci disiplinler se y o ga tekniklerinin gelitirilmesini hazrlar. U p a n i a d l a r d n e m i n d e n itibaren, kendini tamamen m e d t a s y o n a verebilmek in toplumsal hayat terk edip "orman"a yerleme d e t i n i n yaygnlatn da be l i r t m e k gerekir. U z u n s r e d i r b u alkanlk r n e k b i r davran haline g e l m i t i r ve modern Hindistan'da da s r d r l m e k t e d i r . Ama balangta ne "esrimeci," ne ileci ne de yogac vasflara sahip kiilerin "ormana" ekilmesi herhalde olduka artc b i r yenilik o l u t u r m u t u . Aslnda, toplumsal hayatn terk edilmesi gele-

gereklein "Vinu hazrlasn rahmim; Tvan ekillen olutursun," vb [a.g.y., VI, 4, 21). Kr. Le Yoga, s. 254 vd. Bu rnekte, btn dnyadaki tanm toplumlannda yaygn olan detler soz konusudur. Kr! LeYoga, s. 143 vd. 290

G ALTTAN A RUDHA'DAN CINCE H I N D I S T A N

neksel dinde derinlemesine b i r k r i z i ortaya koyuyordu. Byk olaslkla b u k r i z , kurban treni evresindeki B r a h m a n c speklasyonlarn a r d n d a n patlak vermiti.

8 0 . U p a n i a d l a r ve Risi'lerin A r a y : n s a n K e n d i D a v r a n l a r n n "Meyvel e r i " n d e n N a s l K u r t u l a b i l i r ? B rahm an a I ar 'd a Veda tanrlar k k t e n deer y i timine ugratlrken, Prajpat n e karlmt. Upaniadlar'n yazarlar b u sreci s r d r p tamamladlar. Ama daha da ileri gittiler: Mutlak g sahibi kurban t reninin de deerini d r m e k t e d u r a k s a m a d l a r . Baz U p a n i a d metinleri, tman

z e r i n e medilasyoua girilmeden yaplan kurban treninin eksik kaldn ileri s rerler.


79

a n d o g y a U p a n i a d ( V I U , 1, 6), "davranlarla (.karman) kazanlan dnya

nasl lecekse," ayn ekilde kurbanla elde edilen d n y a n n da leceini kesin b i r dille ifade eder. Maitri Upaniad'a gre (1, 2, 9-10), k u r b a n n n e m i zerine ha yaller kuranlar acnacak d u r u m d a d r ; nk h a y r ilerinin gklerde kendilerine salad gzde yerde o k m u t l u olduktan sonra, yeniden y e r y z n e d n e c e k veya daha aadaki bir d n y a y a ineceklerdir. Gerek b i r rii iin artk ne tanrlar ne de ritelleri n e m l i d i r . Onun l k s , U p a n i a d l a r ' n en eskisi olan Brhadranyaka

tarafndan aktarlan duada (1, 3, 28) hayranlk u y a n d r a n bir biimde ifade edil mitir: "Beni var olmayandan (asat) varla (sat) g t r , beni karanlktan a g tr, beni l m d e n l m s z l e gtr!" U p a n i a d l a r ' d a patlak veren tinsel krize, kurban t r e n i n i n "gleri" zerine y r t l e n d n c e abalar y o l a m olmaldr. Prajapati'nin k u r b a n n erdemiyle yeniden o l u u p k e n d i "kiisine" (tman) k a v u m a s gibi, kurban rahibinin de r i -

tel d a v r a n l a r (lniTrin) araclyla psiko-fizyolojik ilevlerini " b i r l e t i r d i i n i " ve kendi "Benhgi"ni ina ettiini g r m t k ( 77). Brrma/jaar'da harman teri m i , ritel etkinliine ve onun ( k u r b a n sunan, l d k t e n sonra tanrlarn dnyas na eritiine g r e ) yararl sonularna iaret eder. Ama ritelin " n e d e n - s o n u " s reci zerinde d n l d n d e , her eylemin snrsz b i r neden-sonu dizisi iine katld, b u n u n tek nedeninin de her eylemin bir sonu salamas o l d u u n u n k e fedilmesi kanlmazd. Karman'daki evrensel nedensellik yasas bir kez kabul edildikten sonra, kurban t r e n i n i n kurtarc, selamete erdirici etkileri z e r i n e k u r u l u kesin g r l e r ykld; n k "ruh"un l m d e n sonra Gk'te var o l m a s , kurban s u n a n n ritel etkinliinin bir sonucuydu. Ama onun b t n hayat boyun ca gerekletirdii d i e r t m davranlarnn r n l e r i nerede " g e r e k l e i y o r d u ? "

Maitri Up. I , 1. 291

D N S E L NANLAR VR DNCELER T A R H -

O halde, d o r u y a p l m rimel etkinliinin d l olan l m d e n sonra m u t l u l u k verici v a r o l u u n bir sonu olmalyd. Peki ama o zaman bedenden ayrlan "ruh'a (atman) ne oluyordu? Hibir durumda onun tamamen yok olmasna olanak yok t u . Geride daha hayatta gerekletirilmi saysz davran kalyor ve bunlar belli "sonular" olmas gereken sonsuz sayda "neden" o l u t u r u y o r l a r d ; baka bir de yile bu sonular burada, y e r y z n d e k i yeni bir varoluta veya b a k a bir d n y a d a "gereklemeliydi." S o n u k e n d i l i i n d e n ortaya kyordu; Yeryz d bir teki d n y a d a , l m s o n r a s n d a k i m u t l u l u k veya mutsuzluk verici b i r v a r o l u t a n ya r a r l a n d k t a n sonra, r u h yeniden bedenlenmek z o r u n d a y d . Bu, " r u h g u " (UmaStifi}, satnsetra) yasasdr ve bu yasa bir kez kefedildikten sonra H i n t dinsel vc fel sefi d n c e s i n e , hem "Ortodoks" hem de heterodoks akmlara (Budizm ve Caynaclk) egemen o l m u t u r . Samsam terimi yalnzca Upaniadlar'da grlr. retinin "kkeni" ise b i l i n memektedir. R u h g n e inan, b o u n a b i r abayla, ri olmayan u n s u r l a r n etki siyle aklanmaya allmtr. K k e n i ne olursa olsun, bu keif v a r o l u hakkn da k t m s e r bir g r asn ne k a r m t r . Veda a insannn l k s - 1 0 0 yl y a a m a k v b - artk zaman a m n a u r a m t r . Hayat kendi iinde mutlaka "ktl" temsil etmez, ama b u n u n k o u l u hayal karman balarndan kurtulma n n b i r arac olarak k u l l a n m a k t r . Bir bilgeye yakan tek ama k u r t u l u u n , moksa h i n (edeerli dier birka terimle [muhli vb] birlikte H i n t d n c e s i n i n anah tar szckleri arasnda yer alan bir terimdir) elde edilmesidir. Madem k i dinsel ya da dind her davran (karman), ruhgn (inmsra)

g l e n d i r m e k t e ve kalclatmnaktadr, k u r t u l u ne kurbanla, ne tanrlarla kuru lan yakn ilikilerle, hatta ne de ile veya hayr ileriyle salanabilir. Rsi'ler, e k i l d i k l e r i inzivalarda, kurtulmak iin baka yollar aryorlard. Daha nce Vedalar'da ve B rhm analar 'da da yceltilen, liig'nin l m sonras koruyuculuk deeri z e r i n e d n c e abalaryla nemli bir keif yapld. Tabii k B r h manalar 'm ya zarlar ritel ilemlerinde rtl olarak bulunan benzerlikler konusundaki (irek) bilgiyi kaynak alyorlard. Brahmanalar'd, g r e , insanlar "ikinci lm"e m a h k m eden, kurban treninin gizemleri konusundaki cehaletti. Ama f'ler daha da i l e n gittiler; "irek bilgi"yi n t e l ve teolojik b a l a n m d a n kopardlar; artk "irfann", gerekliin derindeki yaplarn ortaya kararak mutlak hakikati yakalayabilecei dnlyordu Byle bir " i l i m , " insanlarn (Brahman al ar'da " erginlenmeyen -

ler"in) payna d t tasavvur edilen "cehalet'l (avidya) sonunda tam anlamyla yok edecekti. Kukusuz metafizik t r d e n bir "cehalet" sz konusuydu, nk bu

292

lj AUTA MA 1UDHATMN NCti HNDSTAN

cehalet g n d e l i k deneyimin ampirik gereklerine gre deil, nihai gereklie g re belirlenmekteydi. Hint felsefi sz daarnda avidya terimi, "metafizik t r d e cehalet' anlamnda n e kmtr, Avidya nihai gereklii gizliyordu; "irfan" (gnosis) hakikati, dola ysyla gerek olan onaya k a r y o r d u . Belli bir g o r u asndan, bu "bilmeme" "yaratcyd"; nsan v a r o l u u n u n yaplarn ve dinamizmini y a r a t y o r d u . sayesinde insanlar sorumsuz b i r v a r o l u iinde, davranlarnn (karman) Avidya sonu

larm bilmeden yayorlard. T u t k u l u aratrmalardan ve zaman zaman ani ilham larla a y d n l a n a n duraksamalardan sonra risiler, kiimtn'n "birinci nedeni'ni ve dolaysyla r u h g n n k k e n i n i ve dinamizmini avidya iinde tanmladlar. (karman)

e m b e r artk t a m a m l a n m t ; Cehalet (avidya) "nede-sonu" yasasn

"yaratyor" veya g l e n d i r i y o r , karman da kesintisiz yeniden bedenlenne dizisi cezasn (samsra) veriyordu. Neyse k i irfan (inana, vidya) sayesinde bu cehennemi

e m b e r d e n k u r t u l u (moka) m m k n d , ileride greceimiz gibi, baka gruplar veya okullar, yoga tekniklerinin veya mistik sofuluun da kurtarc erdemleri o l d u u n u ileri s r y o r l a r d . Erken bir donemde Hint dncesi k u r t u l u a gtren farkl "yollan" (morga) b e n z e t n n e y e k o y u l d u . Bu aba birka yzyl sonra BJcgttvai-Gii'da ( M O IV. yzyl) aklanan m e h u r sentezle s o n u l a n d . Ama henz yeterince s ist e mle t irilme m i olsa da, Upanadkr z a m a n n d a gerekletirilen b i r keif olan avidya-karman-i.ams.3ra yazgsal dizisinin ve bunun d e r m a n olan

"irfan," metafizik nitelikteki bilgi (jnna, vidya) sayesinde k u r t u l u u n (moksa) ke finin, daha sonraki Hint felsefesinin zn o l u t u r d u u n u i m d i d e n belirtmekte yarar var. En nemli gelimeler k u r t u l u yollarna ve paradoksal b i r biimde bu k u r t u l u t a n yararlanaca d n l e n "kii"ye (veya "nrac"ya) ilikindir.

8 1 . t m a n - B r a h m a n z d e l i i ve " k " D e n e y i m i nce r/silerin niyetini ve z g n l n kavrayabilmek iin, sreci bilerek b a s i d e t i r d i k


0

En eski Upani-

adlar'da, " b i r o k farkl y n t e m ayrt edilmektedir. Bununla birlikte b u farkllk lar z e r m d e fazla durmaya gerek yoktur; n k Brah/flct/a'rr'da egemen olan z m s e m e ve b e n z e t i r m e sistemi Upaniadlar'da da geerliliini korumaktadr.

Merkezi sorun ak ya da r t l b i i m d e her metinde yer almaktadr. Sz konusu olan, i l k Varl, Bir/Btn' fark etmek ve anlamaktr; d n y a y , hayat ve insa n n yazgsn yalnzca o aklayabilir. O, Rig Veda'dan beri, m e h u r ilahinin (X, Yani nesir Upaniadlar ian Erili ad aran yaka, ndogya, Aitoreya, Kautki, Taittiriya, Bunlar byk olaslkla M 800-500 arasnda yazlmlardr. 293

8 0

DNSEL 1NAN1.AI VE DCDNCFJ.RR T A R H - I

129) tad ekam'yin

- " B i r " (cinsiyetsiz)- zdeletirilmiti. Brhmanalar

ona Praj-

pati veya Brahman adn verir. Ama bu skolastik eserlerde, lk Varlk kozmik kurbanla ve ritel kutsallkla ilikiliydi. Kiiler o n u , irfann y n l e n d i r d i i b i r meditasyonla yakalama urana girdiler."
1

lk Varlk tasavvur edilemez, snrsz, ezeli ve ebedidir; hem Bir, hem Bt n ' d r , d n y a n n "yaratcs" ve "efendisi"dir. Kimileri o n u g n e t e , ayda, szde vb b u l u n a n " k i i ' d e (purua), bakalar ise d n y a y , h a y a t ve b i l i n c i ayakta tutan

"snrsz (varlk)" t a aryorlard. lk Varla verilen isimler arasnda, en bandan itibaren ne kan Brahman oldu. ndogya Upaniad'n m e h u r bir b l m n d e (111, 14, 2-4), Brahman " b t n d n y a " olarak betimlenir, ama yine de tinsel nite liktedir; "hayat onun bedenidir, biimi k, r u h u uzaydr;" b t n davranlar, istekleri, k o k u l a r ve tatlar vb iinde barndrr. Ama ayn zamanda "bir dar ta nesinden, bir hardal tanesinden daha k k olan ve benim y r e k t e bulunan at man'imdir" ve bununla birlikte "yerytznden daha b y k , havadan daha b y k , b u d n y a l a r d a n daha b y k t r . " "Btn davranlar, b t n istekleri iinde barn dran . . . b t n b u d n y a y iinde b a r n d r a n ... b u benim y r e k t e k i i m a n imdir; bu Brahman'dr. l d m d e ben de onun iine g i r e c e i m . "
S

Yajnavalkya da "ye

rin iinde oturan, ama yerin bilmedii, bedeni yer olan ve yeri ieriden denetle yen" varlktan s z eder ve onu "i denetleyici, l m s z c t / n a l a zdeletirir.
e

Tpk Rig Veda'daki (X, 90) Purua gibi, Brahman da hem ikin ("bu d n y a " ) , hem akn bir varlk olarak ortaya kar; hem evrenden ayrdr hem de k o z m i k gereklikler iinde her zaman mevcuttur Ayrca atman olarak nsann y r e i n d e yaar, b u da gerek "Benlik" ile evrensel Varlk arasnda zdelik o l d u u n u gste rir. N i t e k i m l n c e , "bilenin" tman' Brahman'la birleir; dierlerinin, a y d n l a n yasasn izlemeye devam edecekler

m a m olanlarn r u h l a r , r u h g (samsra)

dir. l m d e n sonraki v a r o l u u n y e r y z n e d n m e d e n s r d r l m e s i zerine b i r -

Bununla birlikte Upaadlar'daki railerin Vedalar andaki "faklar'in ve air-filozoflann ardllan olduklarn unutmamak gerekir. Bir adan Upamadlar'n ana sezgilerinin sistemli olmayan bir biimde Vedalar'da da bulunduu sylenebilir. rnein "tin" = "tan r" = "gerek" = "jk" denklemi. K, Gonda, The Vision oj the Vedic Poels. s. 40 vd, 272 vd. " Ayn Upaniad'n birhnka blmnde (VI, 1-15), bir hoca, olr vetakccu'ya evrenin vc tnsann lk Varlk tarafndan yaratln aklar; Yaratltan sonra. Varlk kozmik bl gelerin ve insan bedeninin iine yerleir, o su iinde erimi bir tuz tanesi gibidir. Atman in sann iindeki tannsal tz temsil eder. Ve ders u mehur ifadeyle sona erer: "Sen O'sun (tut tvi asi), Svetaketvt!" Brhadranyaka Up., III, 7, 3. 294

UAUTAMA UUDI lA'DAN NCE HNDSTAN

ok kuram ayrt edilmektedir. Bazlarna gre, "be a t e ' l n irek simgeselligini anlayanlar,
84

"imein d n y a s n a varncaya kadar eitli kozmik

blgelerden yani "tinden

geerler. "Tinsel bir kii"yle orada karlarlar (purua rnnasah,

d o m u olan") ve b u kii o n l a n Brahman'n dnyalarna kadar g t r r . Orada uzun s r e yaayacaklar ve bir daha geri d n m e y e c e k l e r d i r . Bu kuram farkl mis tik sofuluk okullar tarafndan deitirilerek yeniden ele alnacaktr. Ama baka yorumlara g r e , t m a n ' n l m d e n sonra evrensel Varhk'la (Brahman) b i r l e m e si, bir anlamda "kiiye ait olmayan bir l m s z l k " o l u t u r u r : 'Benlik' i l k kayna na, Brahman'a karr. tma/-Brahman zdelii zerine medilasyonlarn b i r " m a n t k y r t m e " zin ciri deil, "tinsel bir alma" o l u t u r d u k l a r n belirtmek gerek. Kendi Benliinin y a k a l a n m a s n a bir "i k" (aniah-jyotih) deneyimi elik eder ve k hem r-

man'm hem de B r a h m a n ' n en m k e m m e l imgesidir. Kukusuz eski b i r gelenek sz konusudur; n k Vedalar andan beri g n e veya k, Varln, T i n i n , l m s z l n ve d l l e m e eyleminin epifanileri olarak kabul edilir, Rig Veda^a gre ( I , 115, 1), G n e her e y m hayat veya tman', l m s z l e i r , a ular ve tanrlar b u l u r l a r .
s

benliidir.

03

Sama ienler

Ama der Cndogya Upaniad

( I I I , 13, 7), "bu g n ve her eyin tesinde, daha yksei olmayan en y k s e k d n y a l a r d a panldayan k, aslnda insann iinde parldyan kla (atah ayndr."
87

purua)

Brhadaranyaka Upaniad' da (IV, 3, 7) atman, i n s a n n y r e i n d e , "y

rekteki k" suretinde bulunan "kiiyle" zdeletirilir. "Bu d u r u varlk kendi be deninden y k s e l i p en y k s e k a eriince kendi b i i m i n d e g r n r . odur. O l m s z ve korkusuzdur. O Brahman'dr." *
81

Atman

Kurban treni atelerinin teki dnyann. Parjanya'nn, bu dnyann, erkein ve kadnn yaplanyla benzei iril m esi sz konusudur; kr. Brii. Up. VI, 2, 9-15; G*ind Up. V, 4, 1-10, 2. Satapalha Br.'da (VIII, 7, 2, 16-17) "Ik dllemedir" (jyolir prajananan) denir. O "dlleyici gtr" (Taiit. Som., VII, 1, 1, 1), Ktj, Siade, MephisiopJeles et VAndfogyne, s. 27; Eltade, "Spirit, Light and Seed," s. 3 vd. Rig Veda V I I I , 48, 3. Cndogya Upaniad (111, 17, 7) Rig Veda'dan iki dize alr, bu dizelerde "Gk'tcn daha yukanda prldayan Ia" dnceyle dalp gitmekten sz edilir ve yle eklenir: "Karan lklarn tesindeki bu ok yce a dalp giderek, tannlann iinde bir tanr olan Gnee eriiyoruz." t kla evrentesi k arasndaki zdeliin bilincine vanlmasna, "gelikin fzyoloji"nin iyi bilinen iki grngs elik eder bedenin stlmas ve mistik sesler iitil mesi (o.g.y.. 111,13, 6).
1

ndogya Upaniad VIII, 3,4. Mundaka Upamad'da da (11, 2, 10). Brahman "saf, k295

DNSUL NANLAR Vli n O S U N C B - H T A R H -1

82. B r a h m a n ' n k i H a l i ve M a d d e i n d e "Tutsak O l a n A t m a n " m G i z e m i kta deneyimlenevek alglanan (man-Brahman zdelii, rrsi'nin hem yarat ln hem de kendi varolu b i i m i n i n gizemini zmesine y a r d m eder. insann fearman'n tutsa o l d u u n u , ama dier yandan da l m s z b i r Benlie sahip o l

d u u n u bildii iin, Brahman'da da benzer b i r d u r u m b u l u n d u u n u sezer. Baka bir deyile, B r a h m a n ' n g r n r d e birbiriyle uyumsuz i k i varolu biimi olduu nu anlar: "Mutlak" ve "greli," "tinsel" ve "maddi," "kiisel" ve "kisiz," vb.

Brihadaranyaka Upaniad'da ( I I , 3, 3) Brahman insana i k i ayr suret iinde g r n r ; bedensel (ve l m l ) ve l m s z . Orta evre U p a n i a d l a r ' ,
a9

-daha nce R i g

Veda'da da bulgulanan- b u eilimi daha sistemli bir b i i m d e , k o z m i k b t n l ve bilinci bir tek ilkeye indirgeme noktasna dek gelitirirler. Ktha Upaniad

(zellikle I I I , 11 vd) o l d u k a z g n b i r kozmolojik ontoloji yaklam sunar: Ev rensel T i n (purua) en sttedir; onun altnda hem "tinsel" hem de "maddi" alana

katld anlalan "tezahr e t m e m i " (.avyakla) yer alr; daha da aada Byk Benlik {manan atma), madde iinde tezahr eden T i n bulunur; onu giderek aa inen dzlemlerde d i e r bilin biimleri, duyu organlar vb izler. Svetsvatara U p a n i a d ' a gre (V, 1), ( l m s z l salayan) bilgi ve l m l l k l e zdeletiri len cehalet t k e n m e z ve sonsuz Brahman'n iinde gizli olarak bulunur. Bu yeni b e n z e t irmeler sistemi, makrokozmos ile mikrokozmos a r a s n d a k i es k i b a g l a n l m n yeniden y o r u m l a n m a s n gerektirir. Bu kez 'ii, Brahman'n para doksal yaps zerine meditasyon yoluyla kendi "varohsal durumunu" anlamaya alr. D n c e i k i k o u t d z l e m d e s r d r l r . Bir yandan, yalnz d u y u l a r n ve alglarn deil, psikolojik-zihinsel etkinliin de "doal" g r n g l e r kategorisinde yer ald kefedilir (Maitri Upaniad'da taslak halinde ortaya konan b u keif, zellikle Samkhya ve Yoga "felsefeleri" tarafndan gelitirilecektir), d i e r yandan, T i n ve Doga'y (prakrti) i l k Varln, Bir/Btn'n i k i hali olarak g r m e eilimi
0

(daha nce Rig Veda'da da g r l m t , X, 90, 3) b e l i r g i n l e i r . " Dolaysyla ren ve hayat, lk Varln b u i k i halinin bileik etkinliini temsil eder.

ev

lann gi"dr. Baka rnekler iin bkz. Erliade, "Spirit, Light and Seed," s. 4 vd ve J. Gonda,
The Vision of the Vedic Poets, s. 270 vd

En nemlileri: Kalha, Prasna. Mailr, Mdkya, SvetaSvatara ve Mundflka'dir yazldklarn belirlemek gtr; MO 500-200 aras olabilir.

Ne zaman

Bu konu H. Von Glasenapp tarafndan baaryla ortaya konmutur, M phdobophe indtvnne,s. 131, 296

G AUT AMA fi UD A'DAN NC HNDSTAN

K u r t u l u esas olarak bu " g i z e m i n ar k m asnda yatar; Br/Btn'un paradok sal t e z a h r n n r t s b i r kez i n d i r i l d i k t e n sonra, k o z m i k s r e c i n arklarnn d na klabilir. Farkl b a k alarna gore, bu kozmik s r e tanrsal bir "oyun" (Uft), bilmemeden kaynaklanan b i r yanlsama (mya) veya insan mutlak z g r l aramaya zorlayan bir "snav" (moka) olarak kabul edilebilir. " Her eyden
1

n e m l i s i , i l k Varln iinde i k i elikili halin paradoksal b i r - a r a d a - v a r o l u u n u n insan v a r o l u u n a bir anlam k a z a n d r m a y a olanak vermesi (bu v a r o l u da en az d i eri kadar p a r a d o k s a l d r , n k bir alman " b a r n d r m a s n a " karn, karman yasa s tarafndan y n e t i l m e k t e d i r ) ve ayrca k u r t u l u u olas k l m a s d r . Nitekim,

Brahman ve o n u n d a v u r u m u olan maddi yaratl ile n h g ana y a k a l a n m tnan a r a s n d a k i benzerlii anlayarak, korkun avidya, karman, iamsra dizisinin

kalc olmayan ve rai ([an tsa I nitelii kesjedlir. K u k u s u z ona evre Upanadlar' bu yeni keifleri farkl alardan ilemekte dir, B r a h m a n ' n i k i hali k i m i zaman ozdekten (tanrnn kii le t irilmeyen lali) s t n , kiisel bir t a n r y temsil ettii eklinde yommlanmaktadiT, kiisel purusa'y ilkeyi,

"kiisel olmayan" hallerinden (avyahta, tam karl "tezahr e t m e m i " )

daha s t n b h konuma yerletiren Ktha U p a n a d ( l , 3, 11) bu y n d e anlalabi lir.


9 1

Svetsvatara daha da anlamldr, n k Mutlak Varlk (Brahman) evresinde "l

ki s p e k l a s y o n l a r kiisel bir tanrya, Rudra-iva'ya ballkla birletirir.

Brahman" ( I , 12). b t n doada ve hayat b i i m l e r i n d e ikin Tanr ( I I , 16-17), d n y a l a r n hem yaratcs hem de ykcs olan Rtdra'yla zdeletirilir ( I I I , 2). Doaya (prakrti) gelince, o, Efendi'in (Rudra-iva) may's, b t n bireysel var

lklar zincirleyen yaratc " b y " d r ( I V . 9-10). Dolaysyla, k o z m i k yaratl ya bir tanrsal s u d r ya da bir "oym" (lil) olarak anlalabilir Cehaletin k r ettii

insanlar bu oyuna gelir. K u r t u l u Sanklya ve Yoga ile, yani felsefi k a v r a y ve psiko-f2yolojik meditasyon teknikleriyle salanr ( V i , 13) Yoga u y g u l a m a l a r n n ,
y l

. olan

eski Upaniadlar'n egemen k u r t u l u y n t e m i

irfann yanma, b i r k u r t u l u y o l u olarak y k s e l t i l d i i n i vurgulamak gerek, Ktha U p a n i a d ' d a , irfan t r d e meditasyonun y a n n d a , Yoga u y g u l a m a s n da tantr ( I I I , 13). Svelivatara, M n d k y a ve zellikle de M a i t n U p a n i a d ' d a baz yoga tek-

lilun bu yorumlar daha iieriki tarihlerde yaygnlaacaktr. Mundaka'da da (II, 1, 2), jimusn'mn yeri, "deimez"in, aksarahun, yani pralrilhm st Cin dedir; krs. Glasenapp, a. 123. Bununla birlikte Svetsvatarc'nn ayn edici nitelii va'ya ballktr; ks. l-e You, s. 127 128. 297

DNSKL tNANCj\R VE D5NCHIJH TrtKIHI -1

nikleri daha kesin bir b i i m d e sergilenir. lk U p a n i a d l a r ' d a kaydedilen aratrmalarn ve keiflerin ne y n d e gelitikle ri bylece g r l y o r . Bir yandan tinsel i l k e y i (atman), organik ve psikolojik-zi-

hinsel hayattan a y r m a k iin uralm, d o a n n (prakriti) d r t l e r i iine katlan b u i k i n c i t r d e n dinamizmlerin giderek "deeri d r l m t . " Brahman'la zdeleebilen, yalnzca psikolojik-zihinse deneyimlerden arnan Benlik'ti ve dola ysyla yalnzca o l m s z k a b u l edilebilirdi, Dier yandan b t n V a r l k ' k (Brah man) doga arasndaki ilikiler z l m e y e ve z m l e n m e y e alld, t i k Yoga eserlerinde, Benliin psikolojik-zihinsel deneyimden koparlmasn s r d r e n ileci teknikler ve meditasyon y n t e m l e r i gelitirilecek ve birbirine balanacakt. Benliin varolu b i i m i n i n (atman, purnsa) ve d o a n n (prakriti) yaplaryla dina

m i z m l e r i n i n kesin olarak z m l e n m e s i , S m k h y a felsefesinin hedefini o l u t u r u r .

298

ELETREL KAYNAKA

g 72. L. RenoLi ve j . rJiflozat, L'Inde Classique 1 (1949), s. 345-372'de Veda rituellerinm ak ve zl bir betimlemesi bulunmaktadr. Daha gelikin incelemeler: A. Bergaigne. Iz Religion, 1, s. 121 vd; A. B. Keith, Religion and Philosophy of the Veda, I (1925), s. 252-379; J. Gonda, Les Religions de l'Inde, I (1962), s. 129-209. Alben HiHebrandt'n Rituolliteraiur adl kitab (Strasbourg, 1897) hal vazgeilmez bir eserdir. Ayrca bkz. K. R. Potdar, Sacrifice in the RigVeda (Bombay, 1953) ve zellikle R. N. Dandekar (ed.), Sautalosa: Encyclopedia of Vedic Sac rificial Ritual (Poona, 1962). 5oma kurban treni hakknda, bkz. W. Caland ve V. Henry, L'Agisioma, 2 cilt, (Pans, 1906-07). Hayvanlarn kurban edilmesi zerine, bkz. E. Mayrhofer-Passler, "Haustieropfer beiden ndo-iranem und den anderen indogermanischen Vl kern," Ar. Or, 21,1953, s. 162-205. Pravnrgya hakknda, bkz. J. A. B. van Buitenen, Provaigya, an Ancient Indian Iconic Ritual (Poona, 1968). Upanayana treni hakknda, kr. J. Gonda, Chande and Continuity, s 264 vd, 459 vd (Mo dem Hinduizm iinde). H. S, Converse, agicayana riteliyle Kimuzi-ve-Siyah seramiklerle ayrt edilen yerli kltr arasndaki belii benzerlikleri incelerken (sunan 10.800 tula kullanarak insa edilmesi; hal buki Vedalar ann nlcri tula kullanmyorlard; piirme teknii; Asura'larla zdeletirilen "Dogulular"a yaplan gndermeler; vb), bu kurban trnn Ari kkenli olmadn dn yor; bkz. "The Agnicayana rite: Indigenous Origin?" (HR, 14,1974. s. 81-95). Hv rituellen bile (grhya) Hindu tapmn yapsn gstermektedir; "Vedac" nitelikleri ol duka yzeyseldir ( L Renou, Religions of Ancient India, s. 39), Dkin'lar, rahiplere armaan edilen kurban balan konusunda, bkz. J C. Heesterman, "Reflections on the Significance of the dksina," lif, I I I , 1959, s. 241-258. Kr. s. 257: "Dkin ritelde temsil edildii biimiyle evrenin dngsel deviniminin maddi olarak da vurumudur." Aynca bkz J Gonda, "Gifts and Giving in the Rgveda." VisfvesF Varanm! indological journal, 2, 1964, s. 21-30 ve bunun ran'daki karl iin A Lommel, "Zaratushtra's Priesterlohn," Festsin/t/Sr Willibald Kirfel iinde (Bonn, 1955), s. 187-196. 73. Aivamedha hakknda, bkz. P. E. Dumonl, L'Asvanetiha. Description du sacrifice sofenel du cheval fans le cuite vdique (Paris, 1927); j . Gonda, Les rel de l'Inde, 1, s. 203 vd; ayn ya zar, Ancien! Indian Kingship from the Religious Point of View (Leiden, 1966, Once Numen, 1II-IV, 1956-57'de yaymland), s. 110 vd; C. D. d'Onofno, "Le 'nozze sacre' della regiua col cavallo" (SMSR, 1953-54, 24-25, s. 133-162, zellikle s, 153 vd), Hint-Avrupahlarda at kurban konusunda, bkz. W Koppers, "Pferd e o pier und Pferdekull der Indo-Genna nen" (Wiener Beitrrtge zur Kulturgeschichte und Linguistik, IV, 1936, s. 279-409); Jaan Puhvel, "Aspects of Equine Functionality" (Myth and Law among the idoEuropeans, Berkeley, 1970, s. 159-172) Purusamedha hakknda, bkz. W. Kirfel, "Der ASvamedla und 299 der Pu rusa med ha"

DNSEL INANIAR VL DSNCELKK TAlilHI - I


;

(Festschrift W. Sdwnbnng, Hamburg, 19:>1), s. 39-50; James L. Sauve, "The Divine Victim: Aspects of Human Sacrifice in Viking Scandinavia and Vedic India" (Myth and Uu\ Among the Indo-Europeans, Berkeley, 1970, s. 173-191). 74. Dfs'nm erginlenme simgeselligi hakknda, bkz. M. Eliade, Nissua's mystiques (1959), s 113 vd Trenin betimlemesi: A Hllebrand, Rilullleratr, s. 157 vd; A. 11. Keith, 7'Iie Religion and the Philosophy of the Veda and rjpaushoiis, 1, s. 300 vd. }. Goda, Change and Continuity in Indian Religion (Lahey,'1965), s. 315-402'de Veclalar andan modem Hinduluga kadar dif'y ok ustaca zmlemitir. Rjasya hakknda, bkz. A. Hillebrandt. tug.y., s. 143 vd; A 1 . Keith, Rel and Pl/f, 1, s. 3 340 vd, P. V. Kae, History of Dharmasdstra, 11 (Pooua, 1941), b. 1214 vd; J. Gonda, Ancient l\dian Kingship from ihe Religious Point oj View, s. 79 vd ve zellikle, J C. Heesterman, Tle An cient tu&ttt Royal Consecration (Lahey, 1957). ntanh alarnda, rjasya muhtemelen ylda bir kez. evreni yenilemek amacyla kutlanyordu. Yapsyla, mevsimlik Hint enlikleri snfna, uiscva'ya yakndr. Herhalde eski alarda halk bu trenlerde daha nemli bir rol oynuyor du. Yazarn cesur ve derinlemesine yorumu nedeniyle, Ananda Coomavaswamy'nin "Atmayajna" Self-Sacrifice" adl incelemesine (HJAS, 6, 1942, s. 358-9S) bavurmaya deer 75. Hindistan'da kozmogoniye yol aan suya dal miti olduka arkaik bir biimde korun mutur, nk Sularn dibine dalp Yeri kaldran bir Hiyul: Tanr'dr. Brlunu'iolor'da dibe dalan yabandomuzu biimine giren Prajpal'dir. R mayana'da, bu rol Brahma'ya der; V15nu-Purna'da yaban domuzu Brahm-Viu ve Bhgavata Purno'da V'nu'nun bir ovalara'sidir (bkz, Klade'daki referanslar. De Zatnioxis Gengis-Khan, Paris, 1970. s. 117 118). Ama bu kozmogoni miti ancak Destan'dan ve Furinalardan hareketle yaygnlar. Ay rca Ariler ncesi dneme ait baz Muda veya on-Munda unsurlan da ieriyor olabilir; kr. a,g.y., s. 119 vd. Hint kozmogonileri hakkndaki zengin edebiyat iin en son km u yaymlara iaret edelim: Norman W. Brown, "The Creation My lb o i the Rig Veda," JAOS, 62, 1942, s 85-98; Stella Kramrish, "The Triple Structure of Creation in the Rig Veda," IIR, 2, 1962-63, s. 140 175, 256-291; F. B. [ Kuiper, "Cosmogony and Conception: A Queny," UR, 10, 1970, s 91-138; Hans Penner, "Cosmogony as Myth in the Vishnu Purana," HR, 5, 196, s 283 299. Ayrca bkz Sanskrite metinler sekisi, eviren ve yorumlayan Anne-Mane Esnoul, La Naissance du monde iinde (Paris, 1959), s. 331-365. Kozmogoni dnceleri dzeyinde tak-, "dlger" terimi hakknda, bkz, L. Renou, tudes sur Je vocdbulatre du Rgvcda. Premiere serle (Pondchery, 1958), s. 23 vd. Mkemmel rnek Puruaskta hakknda, bkz. J. Gonda, Vnuism and Sivasm (Londra, 1970), s. 27, Hint-Avrupa koutlar hakknda, bkz Guntert, Dirimselle Weltkonig u>\d ieiland (Halle, 300

GAUTAMA BUDIIA'DAN NCT: HNDS" AN

1923), s. 315-343; F. R. Schroder, "Germanische Schopfungsmythen" (Gcmumisck-Romaniseh Moiu&xhtifl, 19, 1931. s. 1-26, 81-99); Bruce Lincoln, "The Indo-European Myth of Creation," HR, 15, 1975, s. 121-145. Veda tanrlarnn douu ve olumsuzluun ele geirilmesi konusunda, bkz. A. B. Keth, Religion and Philosophy, s. 82 vd. Karlatrmal bir inceleme iin, bkz. G. Dumzil, Le Feslin i'immortalit (Paris, 1924). nsann kkeni ve mitolojik ata hakknda, bkz. Arthur Christensen, Les Types du premier homme el du premier roi dans l'histoire lgendaire des Iraniens, 1-11 (1917, 1934); G. Dumzil, Mythe et Epopee, i l (1971), S, 234 vd; O. HOfler, "Abstammungstraditionen" (Rcallexilton der germanischen Altemmskunde, I , s, 1B-29). Hindistan'da, tinsel bit" "lmszlk" kazanlmas uruna, bedende lmszln yitiril mesi tanrlarla insanlar arasndaki ilikilerde de belli sonulara yol at: Baz anlatlara gre, balangta tanrlar kendi bedensel bimleriyle aa inip insanlarla karlayorlard (k Tatrya Sanhit, III, 5, 2; Kthaka Sam. XXXVII, 17. PancavinSa Br XV. 5, 24). Bu, olduka yaygn arkaik bir anlaytr. 76. Bir dier anlatya gre, Prajpati'mn kendisi de tapas'm rnyd: Balangta Var Ol mayan (asai) "dnce" (manas) oldu; dnce snarak (afpyaiu) duman, , ate;i ve so nunda Prajpati'yi dourdu (Tiif. lir. 11, 2, 9, 1-10). Salapatha r.'da (XI, I . 6, 1), Var Ol mayan, ilk sularla temsil edilir. Rig Veda, X, 61, 7'de Gk-baba'nn kz Salakla yaad ensestten sz edilir. Rrahmanaar'da, kzn arzulayan Prajpati'dr (Salapatha Br, 1, 7. 4). Ona bir geyik biiminde yaklar (A/[t. Br, III, 33, 34); hatta ona sahip olmaya alr, ama tannlar bunu engeller ve Prajpa ti'mn topraa den tohumu bir gl yaratr (Ail. Br. XIII, 1-10), bu mit izleginin nemi ko nusunda, bkz. Wendy D. O'Flahery, "Ascesm and Sexuality in he Mythology of Siva." II. Blm, UR, 9 11969], s. 9 vd. Yaratltan sonra Prajpati'in "tkenmesi" ve "eklemlerinin dalmas izlei kozmogo ni iinden sonra Tacirinin "yorgunluu"ou ne karan Gneydou Avrupa folklorik des tanlarna benzetilebilir; kr. M. Eliade, De Zaimexis Gengis-Khan, s. 92 vd. Prajpati hakknda, bkz. Sukumari Bhatracharji, The Indian Theogony (Cambridge, 1970), s 322 vd'de evrilmi ve yorumlanm metinler ve Gonda'mn deerlendirmeleri: Les Religions de l'Inde, i . s. 227 vd. Mitin karlatrmal bir zmlemesi iin, bkz. A W Macdo nald, "A propos de Prajpati," JA, c. 240, 1952, s. 323-338. Brhma^fllai" dneminde kurban treni iin, Sylvain Levi, La doctrine du sacrifice dans les Brahmanas (1898) hala vazgeilmez bir eserdir, Aynca bkz. A. K, Coomaraswamy, Hinduism and Buddhism (New York, 1943), s. 19 vd. 77, Brahman hakknda, bkz. L Renou ve L. Silbum, "Sur la notion du brahman," JA, 237, 1949, s. 7-46 ve Eliade, Le Yoga, s. 376'daki kaynaka. Buna eklenecek almalar L. Re nou. "Le passage des Brhmana aux Upanisad,"]AOS, 73, 1953, s. 138-144; Lilian Silbum, 301

INSEL NANLAR vil DOSNCIELtU T A R H -1

nsimi! el Cause (Paris, 1955), s. 50 vd; J. Gonda, Notes on Brahman (Utrecht, 1950); ayn ya zar, Les Religions de l'lnde, 1, s, 45 vd, 237 vd; G. Tcci. Storia della josaja Indiana (Ban, 1957), s. 279 vd. Hini dncesinin tarihinde Brahman kavram hakknda, Surendranal Dasgupta, 5. Radhakrishnan, E. Fraunwalder vb yazarlarn Tarihier'ine ve Karl H. Potter, Bibliography oj Indian Philosophies'e (Delhi-Pata-Varanas. 1970) bavuracaz. Aranyalio'lor hakknda, kr. A. B. Keith, Religion and Philosophy, s. 490 vd; J. N. Farquahar, An Outline oj the Religious Literature oj India (Oxford, 1920), s. 30 vd; J. van Buitenen, "Vedic and Upanishadic Bases of Indian Civilization," J. W, Elder (ed.), Chapters in Indian Ci vilization iinde (Dubuque, Iowa, 1970), (, s. 6 vd 78. Tapas hakknda, bkz. Eliade, Le Yoga, s. 113-118 ve s. 377'deki kaynaka. Buna ek lenmesi gereken: Chamcey Y. Blair, Heat in the Rig Veda and Allwrva Veda (New Haven, 1961); D. j . Hoens, Snti. A Contribution to Ancient Indian Religious Tenninoiogy (Lahey, 1951); M. Eliade, Le Chanansne (2. bask), s. 323; J. Gonda, Lcs Religions de l'lnde, 1. s. 223 vd, 309 vd, 338 vd (kaynakayla birlikte); W. D. O'Flaheny, Asceticism and Eroticism in the Mythology oj Siva (Londra, 1973), s, 40 vd. 79. Uzun sal (feesin) ileci (muni) zerine, bkz. Eliade, l.e Yoga, s. 110 vd; Gonda, Religi ons, 1, s. 223 vd; W. Wust. mni (PHMA, Mitteilungen zur idg, vorn ein niich irido-irwnisehen Wort hunde, say 7, Mnih, 1961, s. 24-65). Vrtya'lar hakknda, bkz. J. W. Hauer, Der Vrtya. Untersuchungen ber die ichVahmaiiische Religion altindien (Stuttgart, 1927); Eliade, Le Yoga, s. 112-113; W. Wust, vrata-, a.g.y., s. 66-75. Hauer, vrlyalann gizli erginlenme rituellen bulunan, nlern nc kuvvetlerine ait bir tarikat temsil ettiklerini dnyordu, J. C. Heesterman'a gOre Vr.tya'lar srmta 6, 1962-63, s. 1-37). Eski ve ortaa Hindistan'm da ki ileciler hakknda, kr. David N. Lorcnze, The KSpolikas and Kdlmulhas (Univ. of California Press, 1972), s, 187 vd. 80, Belli sayda Upaniad Fransvzcaya evrildi; liste iin bkz, Jean Varenne, Le Veda, 1, s. 37-38. u evirileri, hatrlatalm. Emile Senart (Erhadranyaha, 1930; itndogya, 1934), Louis Renou (Knlh, Kem, isa, Kau;itafei), J. Maury (Mundalia), E. Lesimple (Mndltya, Talttinya), L. Silbum (Ailareya, 5veiasvaEaa), J. Bousquet (Prasna), A. M. Esnoul (Mitri), B. Tubini (B ahnalidu, Kcivalya vb), J, Varenne (Gauapaii, Mainryana, Pi'flfiag/iiholra). J. Varenne, Le Vida, i l , s, 14-704'te iyi bir seki bulunmaktadr. Ayn yazar Lcs Upanislads du roga'y (Sanskriteden evrilmi ve notlanm, Pans, 1971) yaymlad. S. Radhakrishnan on Upaniad, 145 sayfalk uzun bir girile birlikte yaymlad, evirdi ve yorumlad: The Principal Upansads (New York, 1953). ritellerinin ncs saylabilecek bir kurban trem tr uyguluyorlard, kr. "Vrtya and Sacrifice" (f/J,

302

GAUTAMA IBJDUA'DAN ONCE HNDSTAN

Eletirel kaynaka iin: M. Eliade. \ Yaa, s. 379-380 ve j . Gonda, Lcs Religions de l'In de, i , s. 232, 239. u almalara iaret edelim: R D. Ranade, A Constructive Survey of Upanishadic Philosophy (Poona, 1926); 1-1. Oldenberg, Die Lehre der Upanisliaden und die An/ge des Buddhismus (Gtngen, 1915); S. N . Dasgpta, Indian idealism (Cambridge, 1933), s, 20 vd; Walter Ruben, Die Philosojjhen der Upanishadcn (Bern, 1947); J. Gonda, Les Religions de Tin de, 1, s 239 vd. Upaniadlar, drt Veda'mn ekleri gibi kabul edilmektedir; dolaysyla onlar da vahiyin (iruii) parasdr, "Bilginin dala Rig Veda'da bysel-dinsel bir deere sahip olduu kesin dir. Brahma nal a r'da ise lmszl kurban "bilimi" salyordu: Tanrlarn dnyas "yalnzca bilenlere aittir" (Satapatha Br, X, 5, 4, 16). Ama Upaniadlar'da kurban "bilitii"nin yenni B)akman bilgisi alr; nk "kurbanlar okyanusun ortasnda dolanan ve her an batabilecek teknelere benzerler" (Murdafea Up. 1, 2, 7).

8 1 . lmden sonra teki dnyadaki varolu hakknda Vedac ve Brahmanc kavramlar hem kannak hem de kanktr. Soma'ya seslenen mehur bir ilahi (RV, IX, 113) ruhun "s rekli gm parladg yere, gnein de yerini ald o dnyaya" yerietirilme isteini gzler n ne s e r e r ; . Yama'nmolduu yere .... gkyzU arazisinin bulunduu yere .. sulann ebe diyen gene olduu yere, ey Soma, beni de bu yerdeki bir lmsz yap " (ev. Jean Varenne).
1

Ge yolculuk, yeri ge balayan kpr, kpry bekleyen iki kpek, ruhun sorguya e kilmesi hem eskia Hindistan'nda hem de iran'da rastlanan motiflerdir: Muhtemelen HintIran birlik dnemine dek uzanmaktadrlar (kr. 111). Yama'nm -sonunda ne kan bir dier anlatya g r e - hkm srd yeraltnda kalmak, her trden gnahkarlarn kaderi dir. "Gnesizler ad verilen bu dnyalann stleri rtldr ve zifiri karanlktr; ruhlarn l drenler can verdikten sonra oraya giderler" (isa Up. I , 3). Metinler Satapatha Brahmana'dan itibaren, belli azaplan betimliyor. 21 cehenneme ilikin betimlemeler zaman iinde giderek dramatikleiyor. Gnahkarlar yrtc hayvanlar ve ylanlar tarafndan paralanyor, epey u ralarak kzartlyor, testerelerle kesilip a ve susuz braklyor, kzgn zeytinyanda kaynat lyor veya tokmaklarla kemikleri unufak ediliyor, demirden veya tatan kplerde kalplan yorlar vb. Ama bln bu aclardan sonra da, bu azaplar yaayanlarn skntlan sona ermi yor: Hayvan bedenlerinde yapacaklar ruhglerine elik edecek eitli korkular da tanma ya hazrlanyorlar. Cehennemin karl, onun aksi olan gkyz cennetinde bulunmaktadr. Destanlar Maibhrata ve Mmayana- ve Puraalar zellikle be byk tannya ait be gk katn betim lerler, Aadan yukanya doru, rakkaseler ve mzisyenlenn yer ald lndra'nn G; Tann'nn ailesiyle birlikte hkm srd va'nm G; her eyin akndan yapld ve nilfer lerle kapl su. birikintileri serpsttnlmi Vinu'nun G; rakkaseleri ve ateli mmideriyle Krina'mn G; son olarak da ruhlann gk perileryle elendii Brahma'nn G. Altndan ve mcevherlerden saraylar, cennet baheleri, ok gzel kzlann arklanna ve rakslanna e lik eden mzik usanmadan betimlenir durur, Bu Hindu cennet izleklerinden bazlan Budist yazarlar tarafndan yeniden ele alnacaktr, Brdfmanaiar'da "yeni lm" (jiunamrtyu), yani belli adaklar gerekletirmemilerin ruh303

D N S E L NANLAR VE DUUNCH-Uk TARH t -1

lanr bekleyen nihai, "ikinci lm" dncesi belirginleir. Bununla birlikte sonunda iiirma kavram, "ikinci lm" yeni bir bedenlerime biiminde yeryzne dnle ozdelelirir. Upaniadlar'a gre, lenlerin ruhlar "Manes yolundan" (pitrySa) veya ay yolundan giderler. Ruhlar bir kez aya vardktan sonra, erginlenme niteliinde bir sorgudan geirilirler; gerekli yantlan bilemeyenler yeniden domak zere yeryzne derler. "Bilenler" ise gne yolu da denen "tanrlar yolu"nran (dcvaya) geerek tanrlarn yanna giderler. Knuilak Up. (I, 2-7) u bilgileri verir: Ruhlar tanrlar dnyasndan Brahman'n dnyasna giderler ve orada eitli erginlenme snavlarndan geerler. Brahman yeni gelene sorar "Seti kimsin?" ve yeni gelenin u yant vermesi gereklidir: "Sen ne isen ben de oyum" Brahman der ki: "Peki ben kimim?"-"Gerek," diye yant verilmelidir" (I, 6). Sonunda Brahman ona yle der: "Benim arazim olan yer artk senindir" (1, 7). Ksacas, birinci yol yeni bir bedenlenmeye alrken, ikinci yol tanrlann dnyasna erimeyi salar. Ama Brahman'n akn dnyasna ulamak iin, ruhun daha baka erginlenme snavlanndan da gemesi gerekir. Baka bir deyile, lmden sonra olaslk vardr' 1) Ruhun yeni' bir bedenlenmeyle yeryzne geri dnmesi; 2) Cennette, tanrlarn yannda kalma; 3) Ruhun Brahman'la zdelemesi Upaniadlar' yazarlanna gre, gkyz cenneti geicidir ve belli bir sre sonra ruhlar yeryzne geri d np yeniden bedenlenmeye zorlanrlar Dolaysyla tek gerek kurtulu olana, irfan ve meditasyon sayesinde lm sonrasnda Brahman'la zdelemektir. " k" hakknda, bkz. M, Eliade, Miphistaphilts ct l'Androgyne, s. 27 vd; ayn yazar, "Spnt, Light and 5eed" (HR, XI, 1971, s. 1-30), zellikle s 3-16; j . Gonda, TVe Vision oj the Vedc Poets (1963), s. 268 vd. 82. Brahman'n iki hali hakknda, kr 11. de Glasenapp, La plosoplie indienne (Fr, ev Payot, 1951),s. L31vd. "Bedensel" ("lml") ve "bedensiz" ("lmsz") Brahman elikisi, baz Veda tannlannn okdeerlilii ve Hint dncesine gre tannsallg tanmlayan ztlann birlii zerine speklasyonlann bir uzantsdr; krs. daha yukarda 68'in ek notlar. Kozmik "oyun" hakknda, bkz. Ananda K Coomaraswamy, "La," JA05. 1941, s. 98 101.

X.

BLM

ZEUS V E YUNAN DN

83. T e o g o n i ve T a n r K u a k l a n A r a s n d a k i M c a d e l e l e r Zeus u n ismi bde doasn imaya koymaya yetmektedir: O tam b i r Hint-Avrupa gk tannsdr

(kr. 62). Theokritos, Zets'un hl k i m i zaman parlayp, k i m i zaman da ya m u r halinde aa indiini yazabiliyordu ( I V , 43). Homeras'a g r e , "Zeus'a, bu lutlar arasndaki engin g k d t . " Zets'un u n v a n l a r n d a n pek ou onun hava
]

tanrs yapsn vurgular: Ombrios ve Hyetios (Yamurlu), Urios (uygun rzgar lar g n d e r e n ) , Astrapios (yldrmlar y a d r a n ) , Brontn (grleyen) vb. Ama Ze us, g k y z n n kozmik bir g r n g olarak kiiletirilmesinin o k tesine geen bir anlam tar, O n u n gksel nitelii, hem egemenliiyle hem de farkl yeryz tanralaryla yapt saysz kutsal evlilikle d o r u l a n r . Bununla birlikte, ismi ve (zorlu kavgalarn a r d n d a n ele geirdii) e g e m e n l i i dnda, Zeus eski Hint-Avrupa gok tanrlarna, r n e i n Veda tanrs Dyaus'a ben zemez. Yalnzca evrenin yaratcs olmamakla kalmaz. Yunanlarn lk T a n r l a r grubu inde bile yer almaz. N i t e k i m Hesiodos'a g r e , balangta yalnzca Kaos (Abis) vard, sonra onun i i n d e n "geni b r t " Gaia (Yer) ve Eros kt. Daha sonra Gaia "bir varlk ya ratt kendine eit: Drt bir yann saran Uranos'u, Yldzl G k ' . "
2

Hesiodos

Uranos'u, "aka s u s a m , beraberinde geceyi de tayp Yer'e yaklaan ve onu sa ran" b i r varlk olarak betimler Bu k o z m i k kutsal evlilikten* ikinci tanr kua,
3

U r a n o s ' m evlatlar dnyaya geldi; A l a erkek Titan ( i l k i Okeanos, sonuncusu Kronos) ve alt dii Titan (ilerinde Rheia, The mis, Mnemosyne vard), tek gzl Kyklop ve Hekatonkheir {Yz Kollular).

llyada, 15, 192. [yada ve Oiysseia iin Trke evirileri kullanlmtr, ev. Azra Lria-A Kadir, 5ander Yaynlan, stanbul, 1981; Theogpia iin ise Azra Erhat, Mitohji .Slzlig'nde (9. basn, Remzi Kitabevi, 2000, stanbul) bulunabilen blmlere bavuruImuur -i-l Hesiodos. rhegnia, 118 vd. Hesiodos, a.g.y.. 176 vd. Ama daha nce Gaia tek bana Dalar, Nympha'lan ve ksr Deniz'i (Ponos) dourmu tu, Hesiodos, a.gy., 129 vd.
I

305

DNSEL tNANU AR VE DNCELER TARH II -1

Balang alarna zg, lsz ve k i m i zaman canavarlar yaratan bir d o u r ganlk sz konusudur Ama Uranos "ilk g n d e n itibaren" o c u k l a r n d a n nefret et ti ve onlar Gaia'nn bedenine saklad. Sonunda sabr taan tanra b y k bir tr pan retti ve ocuklarna seslendi. "Benden ve bir deliden olan oullar . . . bir ba b a n n canice azgnln cezalandracaz, o sizin babanz da olsa, b u iren ileri yapmaya n c e o balad." Ama dehete d e n oullarndan "hibiri b i r tek sz et medi," yalnzca Kronos bu grevi stlendi. Ve "Yer'n bedenine girme arzusuyla kendinden g e m i " Uranos yaklatnda, Kronos trpanyla onun erkeklik uzvu
3

n u kesti. Gaia'nn zerine akan kandan i n t i k a m tanralar olan Erinys, Devler, D i b u d a k Nympha'lan dnyaya geldi, Uranos'un denize d e n ve etraflar beyaz bir k p k l e evrelenen cinsel o r g a n l a r n d a n A p h r o d t e d o d u .
6

Bu y k gok ile yerin ayrlmasn anlatan arkaik m i t i n o k iddetli bir versi yonudur. Daha once de saptadmz gibi ( 47), geni lde yaygnlam ve farkl k l t r d z e y l e r i n d e bulgu l a n m bir m i t sz konusudur Uranos'un h a d m

edilmesi, d u r m a k s z n s r e n ve son tahlilde bou b o u n a yaplan ( n k baba, ye ni d o a n o c u k l a r topraa "saklyordu") bir dlleme eylemine son v e r i r . Evren
7

egemeni bir tanrnn olu, tarafndan sakatlanmas ve o u l u n bylece onun ardl olmas H u n i , H i t i t ve Kenan teogonilennin egemen izleini o l u t u r u r ( 46 vd). Anlalan H e s o d o s b u dou geleneklerini b i l i y o r d u ;
8

n k onun Tfeogona's

tanr k u a k l a n arasndaki atma ve evrensel egemenlik iin verilen mcadeleye o d a k l a n m t r . G e r e k t e n de Kronos, babasnn erkeklik g c n yok ettikten son ra, onun yerine geti. Kz kardei Rheia ile evlendi ve b e ocuu oldu: Hestia, Demeler, Hera, Hades, Poseidon. Ama Gaia ve Uranos'tan, yazgsnn bir g n "oghmtm darbeleri altnda can vermek" o l d u u n u r e n d i i i i n , Kronos ocuk9

l a n n d o a r d o m a z y u t u y o r d u . Byk bir hayal krkl yaayan Rheia o zaman Gaia'nn d n dinledi: Zets'u douraca g n Girit'e gitti ve ocuu ulal maz bir magaTaya gizledi. Daha sonra koca bir ta bezlere sard ve Kronos'a onu verdi, Kronos da onu yuttu (478 v d ) .

Askhylos, frag. 44 Nauck.


6

Theo., 188 vd. Uranos'un hadm edildikten sonra ilevsizlet lnes, yaratc tanrlann kozmogoni ilerini bitirdikten sonra ge ekilip dem otiosis haline gelme eilimini, biraz sen bir biimde de olsa yanstr; bkz. Eliade, Dinler Tarifline Giri, 14 vd, f

Son olarak km yaynlar iinde bkz. M. L. West, Hes/od's Theogony, s. 18 vd; P. Walcot, Hesiod and the Near East, s. 27 vd. Theogonia, 461 vd. 306

'

ZEUS VE YUNAN D M

Zeus b y y n c e Kronos'a erkek ve k z kardelerini kusturdu. Daha sonra Ura n s ' n zincire v u r d u u , b a b a s n n kardelerini de k u r t a r d Bunlar da k r a n l a r

n n iareti olarak o n a g k g r l t s ile y l d r m hediye ettiler. Eh'nde byle si lahlar bulunan Zeus a r t k "hem l m l l e r i hem l m s z l e r i " ynetebilirdi.
10

Ama n c e Kronos'a ve Titanlar'a b o y u n e d i r m e k gerekiyordu. Sava balayal on yl o l m u t u ve hl sonucu belli deildi; o srada Gaia'mn tlerini dinleyen Ze us ve gene tanrlar, Uranos'un yeralt derinliklerine hapsettii y z k o l l u devL aramaya gittiler. Ksa bir sre sonra Titanlar yere serildi ve Yz K o l l u l a r n bek ilii altnda Tartaros'a g m l d . '
1

Titanomakhia

(Titanlarla tanrlarn sava} betimlemesi (zellikle

700 v d ) , Dolaysyla

kozmogoni ncesi bir aamaya gerileme izlenimi u y a n d r m a k t a d r

Zeus'un Titanlar'a - l s z g c n ve iddetin b ed en len mi h a l i - kar kazand zafer, evrenin yeniden dzenlenmesiyle edeerlidir, Zeus b i r anlamda d n y ay yeniden y a r a t m a k t a d r (kr. Indra, 68). Ama b u yaratl i k i kez daha ciddi teh likelerle karlaacaktr. U z u n s r e baka bir kaynaktan alnd d n l e n , ama Tfeogom'a'nn son e d i t r n n zgnln kantlad b i r b l m d e (820 -880. d i zeler),
12

Gaia ile Tartaros'un olu olan Typhon a d n d a bir canavar Zeusa meydan

okur. "Yz ylan ba ykselir o m u z l a r n d a n karp k o r k u n kara dillerini, h u e j der kafalarndaki gzlerde ate alev saar kara kalar altndan," v b . yldrmyla v u r u p Tartaros'a a t a r .
14 1 3

Zeus onu bilme

Sonunda, Homeros ve Hesiodos'un


15

d i k l e r i ve i l k kez Pindaros'un sz e t t i i

bir b l m olan Gigflttmacria'ya

{devlerle tanrlarn sava} g r e , Uranos'un kanyla dllenen Gaia'dan kan dev ler, Zeus'a v e k a r d e l e r i n e kar ayaklandlar. Apollodoros'un belirttiine gre,

Gaia devleri T i t a n l a r n i n t i k a m n almak m d o u r m u v e devler bozguna ura d k t a n sonra Typhon'a hamile k a l m t .


16

Zeus'un s t n l n e kar Gaia'mn k u r d u u entrikalar, kozmogoni eserine veya yeni bir d z e n k u r u l m a s n a kar i l k Tannlar'dan birinden gelen engelleme-

10

Theagonia, 493-506. Thtagoma, 617-720. West, Hesfd's Theogony, s. 379 vd. Tieojpnit, 824 vd. Apollodoros, Bibi., I , 6, 3, yere serilmeden nce Typhon'un Zeus'un tendon lann almay baardn anlatr; bu motif Hit mitinin bir blmn anmsatmakladr: Frtna tanrs ile ejderla tliuyankas'n kavgas; kr. 45. Aynca bkz. West, a.g.y., s. 392.

LL

1 3

L1

15

Nemea, 1,67 B(l)l 1, 6, 1-3. 307

1S

DNSEL [NAN1AR vr; P N C L l . L K TAK1III - I

ler oltaya koyuyor ( k r . Mezopotamya'da ki tanrlar kavgas, 21)

Bununla

birlikte, Zeus egemenlii k o r u m a y ve bylelikle tann hanedanlarnn iddet yo luyla b i r b i r i n i n yerini almasna kesin bir son vermeyi Gaia ve Uranos sayesinde baarmtr

84. Z e u s ' u Zaferi ve E g e m e n l i i Zeus, Typhon'u yere serdikten sonra, kozmik blge z e r i n d e k i egemenlii kura ekerek paylatrr. Okyanus Pose-

idoria, Yeralt Hades'e ve Gok Zeus'a der; toprak ve Olympos ise hepsinin or tak m a l d r .
18

Daha sonra Zeus bir dizi evlilik yapar. lk ei Metis'tir

(Temkin), ilende

ama Athena'ya hamile kalnca Zeus onu yutar; n k Gaia ile Uranos'un

"zalim kalpli, insanlarn ve tanrlarn kral olacak bir o l u n u n " doaca kehane tine inanmtr.'
11

Demek k i Zeus u n egemenlii, ilk iftin uyars sayesinde kesin

g v e n c e akma alnr. Ayrca Mets'i de bylelikle ebediyen kendi bedenine k a t m olur


2 0

Athena ise bir baha darbesi sayesinde babasnn a l n n d a n dar k a r .

J1

Zeus daha sonra dii Titan The mis (Eitlik), Eurynome, tvlnemosyte (Zeus'a dokuz Musa'y d o u r m u t u r ) ve son olarak da Hem ile e v l e n i r . " Ama Hera ile evlenmeden n c e Demeter' sever, o da Persephone'yi ve ikiz tanrlar Apollo ile A n e m i s i n annesi Leto'yu d o u r u r (910 vd). Bunun dnda Zeus'u, genellikle yerle ilgili birok tanrayla ilikisi olur (Da, Europa, Semete vb). Bu b i r l e m e ler, frtna tanrsnn yer t a n n a l a n y l a kutsal evliliklerini y a n s t m a k t a d r . Bu ok saydaki evlilik ve erotik macera hem dinsel hem de siyasi bir anlama sahiptir. Zeus, hat ulan amaya cak kadar eski zamanlardan beri taplan Helen ncesi dne m i n yerel tanralarna sahip olarak, onlarn yerine g e m e k t e ve bylece, Yunan dinine kendine zg niteliini k a z a n d r a c a k sembiyoz ve birleme srecini balat maktadr. Zeus "un ve Olympos tanrlarnn zaferi kendini, bazlar Helen ncesi d n e m e ait arkaik tanrlarn ve t a p m l a r m y o k olmas seklinde g s t e r m e m i t i r . T a m tersi ne o k eski zamanlardan kalm mirasn bir b l m sonunda Olympos dinsel sis-

Ama Gaia'nn fkesi, Zeus'u iddetine ve zalimliine bir tepki olarak da yorumlanabilir. llyaa, 15, 1