CEST2011 – Rhodes, Greece

Ref no: 348/31-12-10

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΜΙΑΣ
ΠΡΩΤΟΤΥΠΗΣ-ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ
Γ.-ΦΟΙΒΟΣ ΣΑΡΓΕΝΤΗΣ, Ν. ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ και Θ. ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ
1

National Technical University of Athens
Zografou Campus: Heroon Polytechniou 9, 15780 Zografou,Greece
e-mail: fivos@itia.ntua.gr
EXTENDED ABSTRACT
In order to discuss the environmental impacts of human activity, scientists believe that it’s
possible to encapsulate them with models and equations. But societies, economies and
their environmental aspects are extremely complicated and unpredictable. It is practically
impossible to calculate their evolution with determinative models as we ignore many other
stochastic parameters which are included in the capitalist economy and make the
environmental science an “equivocation of a sophism”.
Nevertheless we feel that the blind and catastrophic way of the devouring capitalist growth
leads our natural habitat to a certain future disaster. Moreover, we know that in order to
prevent environmental disasters we have to find ways to avoid their genesis. This can be
approached by not choosing a way of living based in greed and overconsumption in the
developed world and the first step for this scope comes from the general education of
people in young ages.
This paper presents some basic ideas for the creation and education in sustainable living
of a prototype-temporary kids-community. The main issues of the project are: Human,
nature and civilization.
The presented pillars of this activity are: the model of co-existence of the kids, their main
activity for the creation of their world by earth architecture, a disciplined life in the area
and the ecological footprint of the activity.
This activity can also be seen as a social experiment of a possible way to approach
sustainable development with economic and ecologic issues on a larger scale.
Keywords: society, overconsumption, autonomy, education, earth building, economy,
ecology
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ακόμα ότι η εξέλιξη της ανάπτυξης/κατανάλωσης όπως
σήμερα την εννοούμε στα πλαίσια της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας της αγοράς
καθώς και τα ορατά σε όλους κοινωνικά/περιβαλλοντικά προβλήματα που
δημιουργούνται μπορούν να προσδιοριστούν/αναλυθούν και να αντιμετωπιστούν μέσω
τεχνολογικών λύσεων/εφαρμογών. Αισιοδοξούν δηλαδή ότι είναι δυνατή η μελλοντική
επιβίωση του ανθρώπινου είδους επί της γης στα πλαίσια μιας λογικής αντίφασης:
Συνέχιση της εφαρμογής του σημερινού αδηφάγου μοντέλου καπιταλιστικής ανάπτυξης
εντός των ορίων μιας σταθερής και αειφόρου ισορροπίας, τα οποία «αιδημόνως»
αποφεύγουν να ποσοτικοποιήσουν.

Ορισμένοι άλλοι όμως υποστηρίζουν (Ξανθόπουλος 2010) ότι η ιστορική αλήθεια και η
ωμή καθημερινή πραγματικότητα αναδεικνύουν μια παρακμιακή εικόνα και απαισιόδοξη
προοπτική: «Η πολιτική και οικονομική ζωή των οργανωμένων κοινωνιών μας πάλλεται
διαχρονικά στο χαοτικό και εφιαλτικό ρυθμό των επιθετικών ατομικών και συλλογικών
φιλοδοξιών, με κινητήριο μοχλό έναν εκρηκτικό συνδυασμό απληστίας και αλαζονείας
που δυστυχώς χαρακτηρίζει το ανθρώπινο είδος, τουλάχιστον από την εποχή που
άρχισαν να παράγονται πλεονάσματα γεωργοκτηνοτροφικών αγαθών».
«Οι δυνάμεις της παγκόσμιας αυτοκρατορίας της σημερινής καπιταλιστικής αγοράς
ισχυροποιούνται συνεχώς, καθοδηγούν ή υποτάσσουν με αυξανόμενη συχνότητα και
τμήματα της εκάστοτε πολιτικής εξουσίας. Χρησιμοποιώντας και τα ωραία επιστημονικά
επιτεύγματα στις τηλεπικοινωνίες και την πληροφορική, η «Αγορά» προωθεί ασύστολα
τον ολοκληρωτισμό της υπερκατανάλωσης, υπερφορτώνει με ανοησίες το μυαλό μας,
διεγείρει τις ταπεινές περιοχές του εγώ μας, παραποιεί την πραγματικότητα και αδυνατίζει
τις αντιστάσεις μας».
«Οι περισσότεροι από τους οικονομικά εξασφαλισμένους, συμμετέχουμε στην
κατανάλωση των ζημιογόνων για το περιβάλλον και την ψυχική μας υγεία, άχρηστων επί
της ουσίας, δημιουργημάτων της εκάστοτε μόδας και ευτελίζουμε τον ελεύθερο χρόνο μας,
μέσα στο υπαρξιακό κενό, τη διανοητική αποβλάκωση, τη βύθιση σε βολικές αλλά
ανούσιες μέχρι παραλυσίας, καθημερινές συνήθειες».
«Προσπαθούμε να μη βλέπουμε ότι αυξάνεται συνεχώς γύρω μας ο αριθμός των
«ανθρώπινων απορριμμάτων», των συνανθρώπων μας που περιθωριοποιούνται διότι
αποκλείονται από το κοινωνικοοικονομικό γίγνεσθαι, αλλά και των «ανθρώπινων
υπολειμμάτων», αυτών που επίσης περιθωριοποιούνται διότι ξεζουμίστηκαν από το
παραγωγικό σύστημα και πετάχτηκαν ως άχρηστοι χωρίς την εξασφάλιση συνθηκών
αξιοπρεπούς διαβίωσης».
Για να μη συνεχιστεί αυτός ο κατήφορος ένας πρώτος προφανής στόχος είναι να
εκπαιδευτούν οι πολίτες του μέλλοντος για να κτίσουν και να ζήσουν με ένα εναλλακτικό
μοντέλο ανάπτυξης. Η εργασία αυτή προτείνει μια πρότυπη εκπαιδευτική δραστηριότητα
που μπορεί εάν επιτύχει, να αποσπάσει τους πολίτες του μέλλοντος από τις δαγκάνες της
καταναλωτικής και αχόρταγης Αγοράς.
Προτείνεται δηλαδή ένας κοινωνικός πειραματισμός, η δημιουργία μιας εκτός του
κρατούντος συστήματος κοινότητας από παιδιά κατά την διάρκεια ενός καλοκαιρινού
κατασκηνωτικού κύκλου. Στόχος είναι να χτίσουμε το πρόπλασμα μιας διαφορετικής
ζωντανής νησίδας, εκτός των στερεότυπων του μονοδιάστατου κόσμου της αγοράς,
ικανής να αποδείξει ότι μπορεί να επιλέξει και να υλοποιήσει στην πράξη μια
ισορροπημένη ποιότητα ζωής, καλύπτοντας αυτόνομα και υπεύθυνα τις ατομικές και
συλλογικές ανάγκες της.
2. ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΔΡΑΣΗ
2.1. Οι ανάγκες των παιδιών
Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει εθιστεί σε πολλές και ποικίλες ανάγκες. Από τη σκοπιά της
περιβαλλοντικής διαχείρισης, η κάλυψή τους προκαλεί ήδη και τα κυριότερα
περιβαλλοντικά προβλήματα αφού οδηγεί (κατά κανόνα) στην «υπερκατανάλωση» μη

ανανεώσιμων φυσικών πόρων, που όχι μόνο αφήνει πίσω της δύσχρηστα απορρίμματα
αλλά μας παρασύρει και στη χρήση φανταχτερών και άχρηστων σκουπιδιών.
Ζητούμενο λοιπόν είναι η κάλυψη των ουσιαστικών αναγκών των νέων ανθρώπων, έτσι
ώστε,
• να δομήσουν τη συνείδησή-τους και
• να επιζήσουν.
Όπως εύστοχα αναδεικνύει ο καθηγητής Θ.Π. Τάσιος: « ... στα παιδιά και στους εφήβους
προσφέρομε Παιδεία (δηλαδή Καλλιέργεια και Εκπαίδευση) - για τη Συνείδηση και για το
Στομάχι, αντίστοιχα. Ας σημειωθεί ότι οφείλουν να ικανοποιούνται αμφότερες ετούτες οι
ανάγκες του Είναι συγχρόνως Αυτοεπιβεβαίωση και Αυτοσυντηρησία». Καθορίζει δε ότι
νοείται ως καλλιέργεια η αξιολογική ικανότητα και καλλιτεχνική ευαισθησία και ως
εκπαίδευση, η απόκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων (Τάσιος 1993, Τάσιος 2007).
2.2. Η προετοιμασία των παιδιών
Για να βρουν εφαρμογή οι παραπάνω παρατηρήσεις πρέπει να εκπαιδεύσουμε το νέο
άνθρωπο έτσι ώστε να έχει καθολική μάθηση «mathesis universalis» και ορθολογική
σκέψη, δηλαδή τις βάσεις για την ανθεκτική στο χρόνο προσέγγιση και επίλυση των
προβλημάτων του.
Η ολιστική και ρεαλιστική αυτή προσέγγιση των πραγμάτων (σε πρώτο επίπεδο) είναι η
καλύτερη ατομική άμυνα ενάντια στις κρατούσες σήμερα αρχές του «homo economicus»
(ανθρώπου της αγοράς) και στον τρόπο ζωής που προσφέρει η άπληστη και αλαζονική
όψη της αυτοκρατορίας της αγοράς.
Για να προετοιμαστεί η δράση των παιδιών, υλοποιήθηκε αρχικά ένας κύκλος διαλέξεων
για την προετοιμασία τους, έτσι ώστε να είναι δυνατή «…η ανάπτυξη των ανθρώπων,
αντί για την ανάπτυξη των σκουπιδοπροϊόντων … μια αληθινή δημοκρατία που θα
συνεπαγόταν τη συμμετοχή όλων στη λήψη αποφάσεων, μιαν άλλη οργάνωση της
Παιδείας, ώστε να διαπλάθονται πολίτες ικανοί να άρχουν και άρχονται, σύμφωνα με την
έκφραση του Αριστοτέλη...» (Καστοριάδης 2000)
Οι διαλέξεις απαίτησαν σχετική έρευνα, καλλιτεχνική επεξεργασία σχημάτων και
διάρθρωση του λόγου, έτσι ώστε οι προτάσεις να διαμορφώνονται απλά και κατανοητά,
χωρίς έκπτωση των νοημάτων τους.
2.3. Στόχος των διαλέξεων
Στόχος των διαλέξεων είναι να ωριμάσουν την ιδέα της συμμετοχής στο «χωριό του
κόσμου», ένα εργαστήριο όπου, με την υπόθεση ότι τα παιδιά θα πάνε να ζήσουν σε ένα
συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, θα τους ζητηθεί να καθορίζουν: Τους όρους της
συνύπαρξής τους, τις χρήσεις της γης, τις υποδομές, τη διαχείριση των αποβλήτων, το
οικολογικό αποτύπωμα και το οικονομικό αποτύπωμα κάθε δραστηριότητας, δηλαδή να
αποκτήσουν σφαιρική περιβαλλοντική συνείδηση (Oram 1998).
Το εκπαιδευτικό σύστημα σήμερα, δίνει ποικίλα ερεθίσματα, πλην όμως δεν προτείνει ένα
συνολικά καλύτερο και ασφαλέστερο κόσμο. Διατηρώντας-ίσως κάποια ενοχικά
σύνδρομα όπως ότι τον καλύτερο κόσμο θα τον ανακαλύψει ο κάθε άνθρωπος με την
δική του αξιολογική ικανότητα, δεν συμπεριλαμβάνει στο πρόγραμμά του ορισμένες
διαχρονικές οικουμενικές αρετές (όπως η δημοκρατία, η αλληλεγγύη και η αυτάρκεια) οι
οποίες θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αυτόν (Bonnett 1999, Sauvé 1996).

Πολιτική συνείδηση: Έχει αποδειχθεί ότι δημοκρατικά ελλείμματα έχουν παραδώσει τον
κόσμο στην κυριαρχία της παγκόσμιας Αγοράς και των περιβαλλοντικών προβλημάτων
που αυτή δημιουργεί. Πρέπει λοιπόν, με κάποιον τρόπο, ο άνθρωπος, να μάθει από παιδί
ν’ αποφασίζει ο ίδιος για την διαχείριση του μικρού κόσμου του και να αντιμετωπίζει τα
όποια θετικά και αρνητικά οφέλη των αποφάσεών του.
Η δημοκρατία είναι ένα κοσμικό σχήμα διακονίας της κοινωνίας μέσα από ένα πλέγμα
εξουσιών και αποφάσεων που διαθέτουν τη σύμφωνη γνώμη της πλειοψηφίας και πρέπει
ο πολίτης να ξέρει πως να βγει από την (πεπερασμένη) ιδιωτεία του για να υπηρετήσει
καλύτερα τον εαυτό του και το κοινό καλό. Μόνο αν τα παιδιά καταλάβουν τις μορφές τις
εξουσίας σαν κάτι το οποίο τα αφορά (χωρίς απαραίτητα να τους ανήκει), μπορούν να
αντιληφθούν τις επιπτώσεις της και να «σχηματιστούν» στην (δημοκρατική) κοινότητά
τους.
Παρ’ όλες τις δυσκολίες εφαρμογής τους, στο κοινωνικό πρόπλασμα που προτείνεται, τα
δημοκρατικά χαρακτηριστικά είναι κρίσιμο να καλλιεργηθούν έτσι ώστε τα ίδια τα παιδιά
να έχουν την διαχείριση των προκλήσεων της κοινότητάς τους.
Αλλά οι ευθύνες μερικές φορές βιάζουν, δεν είναι πάντα κατάλληλοι οι δάσκαλοι και η
πειθαρχία είναι δύσκολο να αναζητάται στην παιδική ηλικία. Έτσι δεν μπορούμε να
ζητάμε από τα παιδιά που είναι εκ φύσεως άτακτα να γίνουν κυβέρνηση, μπορούμε όμως
να ζητήσουμε να θέσουν τα ίδια τους κανόνες που θα τους διασφαλίζουν τις επιλογές
τους.
Ζητούμενο είναι λοιπόν ο τρόπος να συνδυαστεί ένα καθεστώς «μεγάλων» με μια
συμμετοχή «μικρών», ώστε όλη η δύναμη να μη μετατίθεται (απαραίτητα) στα παιδιά
αλλά να την ψηλαφήσουν και να στοχαστούν πάνω της.
Αλληλεγγύη: Η συλλογικότητα και η ανάδειξη των αξιών που προασπίζουν τα
συμφέροντα της ομάδας και η αλληλεγγύη των μελών της κοινότητας είναι προϋπόθεση
για την πρακτική επιβίωσή της.
Ζητούμενο λοιπόν είναι να καλλιεργηθεί η Ύψιστη αρετή των πόλεων-κρατών της
κλασικής Ελλάδας: «…ο συλλογικός, αλληλέγγυος αγώνας και η ατομική θυσία για την
κοινωνία της πόλης, πέρα και πάνω από ιδεολογικούς δογματισμούς ή δεισιδαιμονίες».
Αυτάρκεια: Η αυτάρκεια ενός κοινωνικού σχηματισμού και του κοινοτικού προπλάσματος
που διαπραγματεύεται η παρούσα εργασία, δεν έχει να κάνει μ’ ένα ολοκληρωμένο
κλειστό κύκλωμα παραγωγής, αλλά με το γεγονός ότι το σύστημα αυτό έχει την
ικανότητα να παράγει, με γνώμονα τις ανάγκες του.

Κατανοώντας τα δεδομένα της σημερινής οικονομικής και πολιτικής πραγματικότητας και
βλέποντας τις ολέθριες συνέπειες της καθολικής και βαθιάς επικράτησης της απληστίας,
της αλαζονείας και του κυνικού εγωκεντρισμού, διαπιστώνεται ότι πρέπει να υπάρξουν
πρακτικά επιχειρήματα μιας νέας, σαφούς κοινωνικοοικονομικής πρότασης η οποία θα
απαντά με ρεαλισμό στα καθημερινά μας προβλήματα γιατί μόνον έτσι θα κοπούν, οι
δεσμοί εξάρτησης από τις νέες «αξίες» και κυρίως από τις πρακτικές της παγκόσμιας
Αγοράς.
Ως προς το ηθικό σκέλος των μέσων και των προτεραιοτήτων της παραγωγικής
διαδικασίας, επέρχεται ήδη από τις αρχές του 6ου μ.Χ. αιώνα μια μείζονος σημασίας
παρέμβαση της ιδεολογικής εξουσίας: Αναδεικνύονται από τον άγιο Βενέδικτο, τόσο η
χειρωνακτική εργασία ως χριστιανική αξία ισάξια της προσευχής, όσο και ο κανόνας της
οικονομικής αυτάρκειας, δηλαδή της παραγωγής όλων των βασικών αγαθών διαβίωσης
στα εκκλησιαστικά ή μοναστικά κτήματα. Δημιουργούνται έτσι οι ανθεκτικότερες, σε
περιόδους κρίσεων των κοσμικών εξουσιών, αποκεντρωμένες και αυτάρκεις
παραγωγικές δομές που ταίριαζαν και στο προρωμαϊκό ιστορικό παρελθόν της Ευρώπης.
Σήμερα ο Bauman μας καλεί να διαφοροποιηθούμε από την καταναλωτική κοινωνία της
σημερινής όψιμης και ρευστής νεωτερικότητας που δημιουργεί τα ανθρώπινα
απορρίμματα, την κοινωνία «του ρευστού φόβου» που τρέφεται από την ανασφάλεια, την
εγκατάλειψη των μη εχόντων από το κράτος πρόνοιας, τον εφιάλτη της ατομικής
οικονομικής καταστροφής και συνακόλουθα εκτρέφει τη βουλιμία της αγοράς και θεωρεί
αναγκαίο να επανέλθουμε στην πρώτη νεωτερικότητα της κοινωνίας των παραγωγών.
(Bauman 2007, Bauman 2008)
3. ΤΟ ΠΕΔΙΟ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ
3.1. Πώς δραστηριοποιούνται τα παιδιά σήμερα
Γενικά, οι δράσεις διακοπών των παιδιών από την αστική τους καθημερινότητα
λαμβάνουν χώρα σε μορφές «παιδικών πόλεων» οι οποίες έχουν όλες τις σχετικές
ανέσεις και λειτουργίες μιας μικρής πόλης ενώ το παιδί λειτουργεί εξουσιαζόμενο από
τους «μεγάλους». Έτσι, ένα παιδί, από τη μια σύγχρονη πόλη πάει σε μια άλλη της ίδιας
δομής και προσαρμόζεται, στις δράσεις που θα του επιβληθούν.
Σε πολλές περιπτώσεις γίνεται προσπάθεια μιας εναλλακτικής διαχείρισης του χρόνου
των παιδιών (με δραστηριότητες στη φύση κ.α.) αλλά μολονότι έχει διαπιστωθεί η
σύνθετη προσέγγιση (περιβαλλοντική, πολιτική, αισθητική, κ.α.) που απαιτείται για την
ολιστική περιβαλλοντική εκπαίδευση των παιδιών (Palmer 1998, Αναστασιάδης 1998,
Φλογαΐτη 2007), μέχρι σήμερα δεν έχει διαμορφωθεί το ζητούμενο κοινωνικό πρόπλασμα
που θα την εμπεριέχει.
3.2. Αρχικές συνθήκες της πρότυπης παιδικής κοινότητας
Το πεδίο της δράσης προδιαγράφεται ως ένας αγρός ο οποίος, με τις κατάλληλες
καλλιέργειες και υποδομές, θα έχει προετοιμαστεί έτσι ώστε να μπορεί να καλύψει
(στοιχειωδώς) τις ανάγκες διατροφής των παιδιών. Στο πεδίο αυτό θα υπάρχει μια
αποθήκη με υλικά και πόσιμο νερό.
Στην αποθήκη θα υπάρχουν,
• κατάλληλα διαμορφωμένη ξυλεία και υλικά για κατασκευές



αγροτικά εργαλεία
μαγειρικά σκεύη, γεννήτρια, συσκευές μαγειρικής με γκάζι και ορισμένα καύσιμα
ποδήλατα, επιλεγμένα παιχνίδια και καλλιτεχνικά εργαλεία (πηλός πινέλα και
χαρτιά) κ.α.

Στον αγρό,
• θα καλλιεργούνται κηπευτικά προϊόντα
• θα υπάρχουν οικόσιτα ζώα και μελίσσια
Ο αγρός αυτός σχεδιάζεται έτσι ώστε να είναι, όσο το δυνατόν, κλειστό και
αυτοδιαχειριζόμενο σύστημα, γιατί ο άνθρωπος αναπτύσσει περιβαλλοντική συνείδηση
μόνο όταν έρχεται αντιμέτωπος με τα σκουπίδια που ο ίδιος παράγει.

3.3. Δράσεις της πρότυπης παιδικής κοινότητας
Οι δράσεις των παιδιών καθορίζονται από την αντίληψη ότι τα παιδιά θα πρέπει να
μπορέσουν να ζήσουν με αυτάρκεια στο χώρο που θα ορίζουν και για να γίνει αυτό θα
πρέπει να συντονιστούν για να παράγουν το συλλογικό διακύβευμα της
επιβίωσης.
Εξ αρχής, πρέπει να γίνουν κατανοητές στα παιδιά οι αντιξοότητες και οι δυσκολίες του
εγχειρήματος έτσι ώστε να αξιολογήσουν και να επιλέξουν συνειδητά τη συμμετοχή
τους σε αυτό το εγχείρημα. Τα ίδια τα παιδιά θα έχουν συντάξει το πλαίσιο των
δράσεών τους στο «χωριό του κόσμου» δηλαδή στο εργαστήριο του τελευταίου κύκλου
των διαλέξεων (βλ. σχετικά παρ. 3.3.).
Αρχιτεκτονικές δράσεις: Τα παιδιά θα πρέπει να υλοποιήσουν της υποδομές του
χώρου που θα ζήσουν, Στα πλαίσια αυτά πρέπει να δημιουργήσουν τα καταλύματά τους,
την υποδομή, τους κοινόχρηστους χώρους και ότι άλλο μπορεί να είναι απαραίτητο για
την μικρή κοινότητά τους (Σαργέντης 2010).

Αγροτικές-κτηνοτροφικές δράσεις: Τα παιδιά θα πρέπει να ζήσουν με περιορισμένους
πόρους και με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αυτάρκεια. Έτσι θα πρέπει να αναζητήσουν
την τροφή στον αγρό και να φροντίσουν για τη φυσική ανανέωσή της, (αειφορία).
Διαχείριση του περιβάλλοντος: Στόχος της δραστηριότητας είναι να γίνονται διακριτές
οι «είσοδοι» και οι «έξοδοι» στο σύστημά τους. Για να συμβαίνει αυτό, τα σκουπίδια θα
παραμένουν στο χώρο που θα ζουν τα παιδιά έτσι ώστε να πρέπει να τα διαχειριστούν
ενώ η κατανάλωση ενέργειας θα καθορίζεται εξ’ αρχής από συγκεκριμένους πόρους.
Παράλληλα, ενδεχόμενες ανάγκες οι οποίες θα πρέπει να καλυφθούν από την ευρύτερη
«αγορά» θα αξιολογούνται και θα αποτιμώνται από το σύνολο των παιδιών για την
διερεύνηση των χαρακτηριστικών τους.
Παιχνίδια και ψυχαγωγή: Τα παιχνίδια των παιδιών θα διαφέρουν ουσιαστικά από τα
παιχνίδια της αστικής καθημερινότητας, ενώ παράλληλα θα δραστηριοποιούνται σε
δράσεις πολιτισμού και ψυχαγωγίας.
3.4. Η επίβλεψη της δράσης της πρότυπης παιδικής κοινότητας
Η σπουδαιότητα της πειθαρχίας, ως στοιχείου αναπόσπαστου του δημόσιου βίου και της
ομαλής κοινωνικής διαβίωσης των πολιτών, είχε επισημανθεί από την αρχαιότητα. Ο
Αριστοτέλης, διδάσκει ότι «η θέσπιση κανόνων δικαίου και η ύπαρξη εντεταλμένων
αρχών, για την εφαρμογή τους, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την αποτελεσματική
και χρηστή διοίκηση των πολιτών».
Επειδή το παιδί, συχνά αντιλαμβάνεται την αυτοργάνωση ως αταξία, αυτό το κοινοτικό
πρόπλασμα θα έχει συγκεκριμένο πρόγραμμα που θα έχει συνταχθεί από τα ίδια τα
παιδιά (καθορισμένο στο «χωριό του κόσμου» βλ. σχετικά παρ. 3.3.) το οποίο θα
επιβλέπεται από ενήλικες-παρατηρητές του χώρου, δηλαδή: μια κατάλληλα εκπαιδευμένη
ομάδα η οποία θα υπάρχει ισότιμα, μαζί με τα παιδιά ως υποσύνολο της κοινότητάς
τους, επιβλέποντας τους κανόνες ασφαλείας της.
Στα πλαίσια λοιπόν αυτού του εγχειρήματος πρέπει να «μικρύνουν» οι μεγάλοι και να
«μεγαλώσουν» οι μικροί. (Rickinson 2001)
4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Ζητούμενο απ’ αυτό το κοινωνικό πείραμα είναι να επιτευχθεί η οργάνωση, η πειθαρχία
και η κοινοτική αντίληψη των παιδιών μέσω της δημιουργίας του συλλογικού οράματος
(παραγωγής του συλλογικού έργου της αυτόνομης επιβίωσης) που εν γένει αντιτίθεται
στις επικρατούσες σήμερα «αξίες του ατόμου». Αυτό θα εξαρτηθεί από την προετοιμασία
των παιδιών, τα βιώματά τους, το πως τα παιδιά θα αντιληφθούν την πραγματικότητα
που θα αντιμετωπίσουν και αν-τελικά θα μπορέσουν να συνυπάρξουν σε ένα
πραγματικό, άρα δύσκολο φυσικό περιβάλλον που θα απαιτεί από αυτά χειρονακτική
εργασία, συναισθηματική ωριμότητα, πολιτική αντίληψη κ.α. χαρακτηριστικά.
Βέβαιο είναι ότι η καταναλωτική κοινωνία της Αγοράς έχει εμποτίσει τα παιδιά με
απληστία, αλαζονεία και κυνικό εγωκεντρισμό και το εγχείρημα τούτο στηρίζεται σε μια
τελείως διαφορετική νοοτροπία, η οποία, είναι αμφίβολο πώς και πόσο θα μπορούσε να
τα επηρεάσει, μολονότι μπορεί να υπάρξει ως έναυσμα (αφετηρία) για μετέπειτα
προβληματισμό τους.
Περιμένοντας εναγώνια την αφύπνιση της κρίσιμης μάζας που θα γεννήσει το «συμβάν
της Ιστορίας» για την ανατροπή αυτής της αυτοκαταστροφικής και αδιέξοδης πορείας μας

υπό την επικυριαρχία της Αυτοκρατορίας της Αγοράς, ελπίζουμε ότι το προτεινόμενο
εγχείρημα, που έχει ήδη δώσει θετικά δείγματα κατά την πρώτη φάση της πιλοτικής
εκπαιδευτικής προετοιμασίας του σε μια ομάδα παιδιών, μπορεί να ξυπνήσει τις
παλαιότερες και ξεχασμένες σήμερα μνήμες των οικολογικά ισορροπημένων αειφόρων
κοινωνιών. Σε κάθε περίπτωση η υλοποίηση των σχετικών δράσεων θα οδηγήσει στην
αυτοβελτίωση και την απαλλαγή των αρχικών υποθέσεων από πρακτικά λάθη και
θεωρητικές ουτοπίες, απαραίτητο βήμα για την καλύτερη θεμελίωση της εφαρμογής του.
ΑΝΑΦΟΡΕΣ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.

Αναστασιάδης Π., Γ. Κιμιώνης, Ε. Νικολουδάκη-Σουρή, Ν. Παπαδογιαννάκης, Η. Ρεράκης,
Προσεγγίζοντας την περιβαλλοντική εκπαίδευση, εκδ. Έλλην, 1998.
Καστοριάδης Κ., Η Ανοδος της Ασημαντότητας, εκδ. Υψιλον, Αθήνα 2000
Ξανθόπουλος Θ., Αστική Δημοκρατία και Αυτοκρατορία της Αγοράς, URL: http://itia.ntua.gr/
en/docinfo/938/2010.
Ξανθόπουλος Θ., Ελληνική παιδεία Δοκίμιο εξορθολογισμού και ανασυγκρότησης, εκδ.
Gutenberg - Γιώργος & Κώστας Δαρδανός, Αθήνα 2005.
Τάσιος Θ. Π., Παιδεμός Παιδείας, εκδ. Λύχνος, Αθήνα 1993.
Τάσιος Θ.Π., Γιατί άραγε να θέλομε, να δασκαλεύομε τα παιδιά μας;, Το Βήμα, Κυριακή 2
Σεπτεμβρίου 2007.
Σαργέντης Γ.-Φοίβος, Ν. Συμεωνίδης, Σχέδια για τη γη, εκδ. eco-dome.gr, Αθήνα 2010.
Σαργέντης Γ.-Φοίβος, Ν. Συμεωνίδης, Η γη ως υλικό, εκδ. eco-dome.gr, Αθήνα 2010.
Φλογαΐτη Ε. - Λιαράκου Γ., Από την περιβαλλοντική εκπαίδευση στην εκπαίδευση για την
αειφόρο ανάπτυξη, εκδ. Νήσος, 2007.
Bauman Z., Ζωή για κατανάλωση, εκδ. Πολύτροπον, Αθήνα 2008.
Bauman Z., Ρευστός Φόβος, εκδ. Πολύτροπον, Αθήνα 2007.
Bonnett M., Education for Sustainable Development: a coherent philosophy for environmental
education?, Cambridge Journal of Education, Vol. 29, No. 3, 1999
Oram Μ., The Effectiveness of Environmental Education: Can We Turn Tourists into
‘Greenies’?, Progress in tourism and hospitality research, VOL. 3, 295–306, 1997
Palmer J., Environmental Education in the 21st Century, Theory, Practice, Progress and
Promisse, RoutledgeFalmer, London 1998
Pilon A. F., Living Better in a Better World: An Ecosystemic Approach for Development,
Sustainability and Quality of Life, School of Public Health, University of São Paulo, São Paulo
2011.
Rickinson M., Learners and Learning in Environmental Education: a critical review of the
evidence, Environmental Education Research, Vol. 7, No. 3, 2001.
Sauvé L., Environmental Education and Sustainable Development: A Further Appraisal,
Canadian Journal of Environmental Education, 1, Spring 1996.