You are on page 1of 256

Genel Y a y n : 1405

ORTAYU
AVRUPA VE
BANKASI KLTR 2007


GRSEJ YNETMEN
BAYRAM
DZELIi
ERKAN IRMA!(
UYGULAMA
BANKASI KLTR YAYINLARI
TRkiYE BANKASI KLTR YAYINLARI'NDA
I. BASKI: 2000 ADET, MART 2008
ISBN 978-9944-88-285-9
BASK!
SENAOFSET
(0212) 613 38 46
YOLU 2. B BLOK 6. KAT NO: 4NB7-9-II
34010
BANKASI KLTR YAYINLARI
NO: 144/4 BEYOGLU 34430
TeL. (0212) 252 39 91
Fax. (0212) 252 39 95


Avrupa ve Biz
TRKiYE
Kltr
Suna K r a ' a

nsz.. . ....................................................................... 1X

Kltr ve Trkiye.. . ............ 1
Genel . . ......... 1
i
Sreci ve Tepki.. . ................................... 23
II
Trk'n Gznde ...33
Nedeni ve . .. .36
Dnemi .. . .... .49
.... 53 ve Siyasal Muhalefet
III
ve Paralanan . . ........ 61
N
Millet Sistemi ve .................................................................... .75
V
ve Hukuk .. . .. 85
VI
Avrupa ile ve Gelecekte Siyasi . ..... 103
Avrupa ............................................. 141
Avrupa Uyum ................................................ 143
VII
Tarihi Sre Avrupa ile Sorunu ........ 145
19. Asra Kadar ..................................................... 145
Modern Zamanda Avrupa ................................. 160
20. . .............. 164
VILI
Avrupa Siyasi ..
IX
- Sorunu .
Kltrel
Yeni
Avrupa Siyasi
Avrupa Kltr ve Trkiye
Roma Kltr ...
Tipin Tip Var
Medeniyeti ve
Sonu
ve Demokrasi Sorunu ..
Bibliyografya .
Dizin
. ... 179
. ... 179
...... 182
. .... , ............................. 187
........... 197
....................... 209
. ........... 216
......... 218
....... 224
. ... .229
. .... 237
...... 240
nsz
Trkiye' de hemen btn partilerin stnde
politika Avrupa hatta Avrupa
olmak kuvvetle teliiffuz edilemez, Avrupa
olarak siyaset yoluna bile bugnk hkmet evre-
-lerinde zere, AB yolunda nemli tavizler vererek
Gerekte de bu konuda ne ciddi bir siyaset
ne de ciddi sloganlar
Medyada Avrupa ancak bir slupla ele
yor. Genelde AB ciddi bir ierikle yrtlemiyor.
AB iin de sylemek gerekir. tahliller
ki AB sadece bir iktisadi birlik, bir
siyasi ortak hareket teye kltrel bir oldu-
halde; Trkiye, Avrupa ile kltrel tarihini inceleme-
ye Bu kitapta bir denemesi sz konusudur.
o zamanki TC Merkez
Genel Mdr olan okul ve dostum Dr.
Mehmet zdemir'in mali brokrasimizin
bu konuda konferanslar vermeye Bu seminerler bila-
hare zerlerinde derlerken yeniden ele al-
mak ise zamana bu zaman uzun srd. ko-
uzun bir sre iinde derlenip gerekir.
X AVRUPA VE Biz
Ortak Pazar'a Trkiye, moda de-
yimle lkelerdendi. ve Trki-
ye'nin konusunda umutsuzdu. elektrik-
siz bir Trkiye'den bahsediyoruz. 40 iinde Trkiye bir
geirdi. Ne var ki kltrel sanayi ve ticaret ka-
dar dengeli AB lkelerinin ise, bu alanda bizden ok da-
ha uzak bir yerde Geen sre iinde Trkiye
kamuoyu, kamusal ve zel kurumlar aradaki
min hep ihmal ediyorlar.
Bu Suna ithaf ediyorum. Bu-
nun tesinde bir nedeni var; disipliniyle, dosya-
hakim Trkiye sanayiinin iinde
izleyen ve ciddiyetle kaydeden bir endstri duayenidir. Ko grubu-
nun kltrel hayattaki da byk lde onun ka-
ve takibiyle
mid edelim, bu yaratacak bir deneme olur.

Mart, 2007

Kltr ve Trkiye
Genel
Bugn, Trkiye'de Avrupa denen iktisadi ve siyasi
mun kltrel boyutu ok az Kltr bir hayat tar-
ve ifade gre, Avrupa ve
Trkiye bir uyum iinde midir? hal ve gelecek
bu uyum sorununun icab eder. Oysa toplumu-
muzda hem idare edenler, hem de idare edilenler, Avrupa
sadece iktisadi refah, serbest ve
bir evreler de insan gibi kurumlar
mekte olup; nemli sorunun herkes
ta, belki de Avrupa
keyfiyeti, bir dini inan veya iimizdeki dini uyum
sorunu olarak ele "Bunu reform
zmleriz" deniyor. Oysa laik Trkiye'nin dini ideolojiden ok,
dinlerin kltrel miras ve kltrel tortu ile sorunu
Dini miras bir hayat biiminin kltrel sonucudur. ta-
bazen belli belirsiz ihsas bu dnyada "bizimkin-
den" ethik var yine evreler
2 AVRUPA VE Biz
dan halde; bizim bu sy-
lemin zerine bu konuyu tabu haline getirmesi bir de-
ve tutumudur. byle bir takdir-
de, kendileri iin ve var ileri
srdkleri da tabi ve muh-
temelen sylemek mmkndr.
Avrupa pragmatik bir var:
Trkiye muhta iktisadi hamleyi iin
engellerin istiyor. Bu nedenle de Avrupa Birli-
ile iktisadi bu safhada Trk idari
kadar akademik da ok etmektedir.
Meseleye bu Trkiye'nin Avrupa ile so-
bir lde denebilir. Mesela hukuki mev-
bu dnyaya uyumu bu iddia ile-
ri srlebilir. gerektir ki Trk hukuk Avrupa
ile, sadece yeni olan eski sosyalist
Avrupa halk cumhuriyetlerinin durumu hatta bir
lde ye Yunanistan' dan daha fazla iindedir.
Trkiye 19. beri hukuk sistemini
Romanize ederek Avrupa ile hukuki ve
1926'da Medeni Kanun'un kabul ile bu sre
Daha Tanzimat'la, Ticaret Kanunu (18S0 Ti-
caret-i Bahriye Kanunu (1863 Ceza Kanunu 1840 ta-
rihli kanun 18S8'de 1810 tarihli metnine gre yeni-
den dzenlendi); ceza usul ve idari sahada Avrupa benzeri karar-
name ve nizamnamelerle bir hayli yol ve hatta 1293 ta-
rihli Esasi de (1876) bu srecin bir sonucudur.
Trkiye tarihinde sanayi medeniyetinin temelleri eskiye
ve bir her teknolojik
bilgi birikimi ve usta bir mhendislik temelleri zerinde
Trkiye ile Avrupa temel sorun
ve teknolojik bilgi ve uyum de Trkiye'nin Avru-
pa ile btnyle kltrel kltrel tercihler gibi
sorunlar biimlenmektedir. Kltrel ve kltrel bi-
imlenme birok yerde teknolojiden ve sanayi medeniyetinin
3
olan alt unsurlardan Yani Ziya Gkalp'in kendi
dahi tenkit edilen hars ve medeniyet sun'idir ve
uygulanabilecek bir Bununla birlikte sa-
nayi medeniyetinin kendisi de kadar niversal ana hatla-
ra sahip Sanayinin renkleri,
bilinci de her lkenin tarihi
ve tarihi kltrel ki sa-
nayinin karakteri, bnyesinde byk lde niversal ba-
da kltrel toplumun bilincinin eseridir.
Kltrel objektif (en soi) ve olu-
. tayin etse de, onun ve toplumun bilincinin
mesi ile kltrel somut var olur. Kltrel evre ve
bir toplumun kltr (pour soi)
yoktur; nk onun tarifini grnmn saptayamayan bir
toplum kltrel bilince de ve .ortada o
topluma has bir kltr yoktur. Tabii byle bir ideal durum mutlak
anlamda var olamaz. Ancak bir lde bu
kltrel bilin o kltr saptamak, ve
mmkn olur. Bu benimseyemeyen bir toplu-
mun, maalesef de her toplumda bulunan lisan ve
din gibi iki temel unsurun yeterince
lam temellere oturamaz. Zira lisan ve din bir toplumu top-
lumlardan iki nemli kimlik tayin edici unsur olsa da,
o lisan ve dinin, toplumun tarihi rol, et-
toplumsal kurumlar ve renkler toplum yeleri tara-
toplum dnyaya yeterli diren ka-
zanamaz. Her zaman her toplumun kltrlerle
ama durumda bu halin olumlu
ve sentezlerle yerine, yerli zede-
lenmesi, ve yenisi ile ikame edilememesi gibi
olur. Toplumlar dinamizmlerini yitirebilir ve kendilerini yeniden
retecek ve isabetli kltrel
Tarih bilgisi ve bilinci olmadan bir toplumun kltrel
son derecede zordur. n planda bugnk
Trk toplumunun mensup blgesinde
4 AVRUPA VE BIz
medeniyetinin ne bilmek gerekir. Hemen belirte-
lim ki tarihin Akdeniz'in do-
ve fark, temel bir medeniyet
rasyonel, irrasyonel gibi temel
ra ve sun'idir. Bundan
veya geri kal-
yeteneksiz gibi tasnifler de ok ilgintir. Zi-
ra bu gibi tasnifler, bugnk Avrupa'dan nce, Akde-
niz'in eseridir. Bir rnek verelim: M.S. 11.
(1055-1056 demek ki Seferleri'nden
40 sene evvel, nemli (ama trnn tek olma-
yan) bir kitap, Kitdb't-Tabakat ve'[ Umem Endlsl Said
bin Ahmed el-Andulusi kaleme ve 1930'larda
nl oryantalist Regis Blachere Livre des
Categories des Nations Burada
el-Andulusi diyor ki; "Medeniyete hizmet eden kavimler Eb-
raniyyun Hintliler, ve
tabii ve temel olarak
ilgin, iki kesim tercme ve kltrel kosmos veya ak-
kltrasyonun bilincinde. es-Siniyyun ve el-Etrak
var; nk inlilerve Trkler pratik millet-
lerdir. Ticaret de nk in'den bir sr
geliyor. Trkler de at getiriyor, bir sr silah fakat bun-
medeniyete yoktur, "zeki iki millet" diyor. Bunun
ve cenuptaki zenciler ele daha
rusu bugnk iin "me-
deni nedeniyle manevi nokta ve ge-
esprileri yoktur, diyor. Bu ta-
bii basit bir pekala determinist bilimsel bir
tasniftir; dikkat edilmektedir. Montesquieu ve Vico 7-8
sonra daha iyisini sylemiyorlar.
Said bin Ahmed Kitab't-Tabakat ve'{ Umem, Kahire (tarihsiz); R_
Blachere, Livre des categories des nations, Paris, 1935; B. Lewis, The Muslim disco-
very of Europe, New York, 1982, s. 68.
5
Bu tasnif ve tasvirde dikkatimizi eken ilk husus, ne Mslman
ne de Arap nk medeniyeti kuran ka-
vimler diye Mecusi, putperest,
yan, Yahudi vs. dir. Demek ki burada bir adam bir medeniyet
O "Medine"nin, medeniyetinin et-
kurulan rgy, tarihi olarak tespit Haldun
(1332-1406) bir mddet sonra bir tarih

On-
dan nce Cami't-Tevarih3 bir dnya tarihi yaz-
tarih yazan bir kadro, ilerinde inli ve Avrupa-
bile vardL) Haldun bahisleri
Yahudi hahamlann Yahudi tarihine ait olaylar
dahi Zira haham Flavius Josephus gibi laik Yahu-
di tarihilerin birok Sonra Msl-
man yazar gibi bir dahinin Kitab'l-milel ve'n nahal ad-
dinleri gayet objektif ve anlatan bir eseri
Demek ki Said e1-Andulusi gibileri iin, bu gibi eserlerden
elde edilecek bilgi de Burada bilimsel bir kategorizasyon
ve hkmler de buna gredir.
Akdeniz blgesinde bugn bizim Eurocentris-
me benzeri da uygar-
kendi kendi referans medeni-
yetleri tasnif etme Bunu Avrupa da
ama trl Wrzburg
nl ressam Tiepolo'nun alegorik bir tavan res-
mi var. 17. asra ait bu resimde drt Avrupa b-
tn btn btn kubbenin tam or-
yer yani, dnya Avrupa merkezlidir ve Avru-
pa'dan Yine 18. nl filozofu Voltaire, tarihi drt
safhaya ve drt birincisi Yunan; ikincisi Ro-
ma -bunlar yksek ncs Rnesans
fethi ile meydana ve gayet
Haldun, Mukaddime, Trke tre. Mehm -d Sahib Efendi,
tanbul, 1275 (1859), c. 1-2.
Cami't-Tevanh, Histoire Generale du Monde, c. I, ed. Quatremere, Pa-
ris, 1836; c. II, ed. Blochet, Paris, 1911.
Tiepolo, ve 1752153, Wrzburg Sarayr'ndan tavan {reski, 19 x 30,5 m.
8 AVRUPA VE Biz
gln bir izah var ki, bu tip her zaman kalan
bir rnektir. Dahilerin bazen okuyucuyu hayrete d-
oluyor. Sanki Fatih'in askerleri bir gi-
riyor, br alimler kitaplarla gidiyorlar ve Rne-
sans byle Bu garip tasvir Voltaire'indir; fakat daha gari-
bi, bizim okul da bunu
bul'un fethiyle Rnesans diye uzun zaman
Rnesans daha henz ve mahiyeti bir husus-
tur ve (fakat 18. tarih felsefesi budur).
Drdnc safha ise, Rnesans'tan sonra gelir ve Voltaire, XIV:
Louis [Le Siecle de Louis XIV] ele "lke-
de ilimIer, sanatlar, hukuk o dereceye ki
bundan sonra Fransa'dan kam onun esinle-
necektir" der. Tarih felsefesi deyimini bu eserde teleolo-
jik (gai) yorumla, tarih izgisi yani tarihi ade-
ta XIV. Louis kilitleniyor. Bu ethnocentrisme (milli-
yet merkezli bir Eurocentrisme'in (Avrupa merkezli
ve dnya eseridir. Voltaire tipi "tarih felsefesi"
ve bencilik, 19. tarih felsefesi
ile Hegel'in tarihi kademelendirmesinin son
Prusya devletidir. Bundan sonra Prusya'dan daha stn bir kuru-
tarihinin doruk odur, insanlar
adeta onun iin Demek ki bir zamanlar, ok masum,
ok tarih ve toplum gzlemleriyle yani
bizim mensup medeniyette blgeci tutum, za-
manla Avrupa'ya da, ama bir siyasi ve medeniyeti misyonla (!) be-
raber ve Avrupa' da bu her zaman 18. yz-
bu beri bize de telkin
edilen, "Alem aya gidiyor, biz yerimizde da
etkisini gsterir. 1972'de Paris Akademisi Mousnier
bir beyanname ortaya koyar: "Avrupa her zaman de-
ve her an Bu ise, bizim ilerleyen ve
bilincimiz devam eder: "Akaderniye gre
btn blmleri bir atalet, hareketsizlik iindedir."
Yani "Biz bizim o kafa
9
btn gaflet iindedir, uyku iin-
dedir, yatarlar" diyor. Barbar ok buna dik-
katinizi ekerim; nk eski
ara in'e da bu eski "bar-
bar" diyecek hali olamaz, o mmkn fakat bir
ce uyuyan, ilerlemeyen eski Asya medeniyetlerinin
durgun ve toplumlar ... Seyyah Chardin: "Avrupa hare-
ketlilik, Asya ise atalettir" diyordu.
4
Evvela bir progress (ilerleme)
fikri ortaya ancak bu ilerleme blm tarihte
sadece Avrupa'ya mal edildi.
Nitekim, 1842'de Tennyson bir "Locksley
Hall" Asya tarihinin ve
le ifade eder: "Better fifty years of Europe, than a cycle of
hay." elli senesi, bir evrimine, yani in'in b-
tn uzun tarihine bedeldir.] Ona gre medeniyetin
muna yani in'in yoktur. Avrupa'da hare-
ket ve ilerleme halindedir, diyor.
5
Olduka kstaha grnen, fa-
kat zaman zaman se-
kin evrelerinde bile taraftar bulan bir yorumdur bu. Mamafih
merkezleri nne geen dinamik
blgeler iin, bu zihniyet de sorgulanmaya
Tennyson kendini tekrarlayan monoton in tarihi ile de-
ilerleme gsteren renkli mukayese ediyor ve tabii
ikinciyi tercih ediyordu. Tennyson'u bilmeyen progressist, ya-
ni ilerlemeci nc dnya fikri bir
tesadf bu fikir n planda belirli bir ama sadece
okul modern kahvehane, kulp ve edebi mahfil
kltrnn etkisi ile
Rnesans'tan beri hem hem
iki lke Rusya ve Trkiye'dir. ve olgu-
su ile biimde ilk defa yz yze gelen iki lkeden biri Tr-
kiye ve onun dikkat ederseniz "Rusya" diyorum. Avru-
Michel Deveze, I'Europe et le monde la {in du XVTIIeme siecle, Paris, 1970, s. 3.
B. Lewis, "Other Peaple's History", American Scholar, c. 59/3, 1990, s. 397 vd.
10 AVRUPA VE siz
sadece bir kulb olarak grme bir nok-
Rusya fakat, her
Haydi, 18.
ama 19. ve 20. insan "Niye?" diye soruyor; nk siz
Mendeleyev'siz bir kimya misiniz? Loboevski olma-
dan bir matematik, acaba Tolstoy, Dostoyevski olmadan bir ede-
biyat misiniz? Rus geen
bir Pek brleri dzeylerinde olmasa da aykovski, hat-
ta "Gl denen Rimsky-Korsakov, Borodin, Glinka,
Mussorgsky, Glozunov vs olmadan bir musiki misiniz?
19. boyunca belki Rus resmi olmadan resim
niz; ama, 20. Chagall ve Rus avangard-
olmadan dnya resmini misiniz? Oysa Avrupa me-
deniyetinin, kltrnn biri olan bir kltr ve halk
dahi, pekala
18. bu stnlk duygusu Avrupa'ya gerek ik-
tisadi; fakat -n planda- sulh ve savunma bir
de fikrini de Sze,
", diye
Mesela daha 1683'te William Penn, ve
Gelecekteki zerine Bir Deneme" de bunu sylyor:
"Bir Avrupa Parlamentosu ve
ve Rusya da bunun iinde olacak" diyor. Yani daha realist
ve Protestan zaman bunu bu
fakat Fransa'da Abbe de Saint-Pierre'in, yani bir ra-
hibin bir deneme var, 1713 tarihli, "Avrupa'da Ka-
Sulhun Bir Proje" Bu projeye gre bir
senato kurulacak ve bunun emrinde bir ordu olacak, NATO
gibi bir 24 adet devlet yedir, Trki-
ye'nin sz konusu bile
Yine 1735'te, fakat sonra Bourbonlar devrinde
panya olan Kardinal Alberoni siyasi vasiyetini Trkle-
rin tamamen Avrupa'dan zerine kuruyor; fakat ondan
ok daha evvel Emeric Cruce 1623'te
le Nouveau Cynee projesinde, Venedik'te bir Avrupa meclisi
11
Trklerin de buraya za-
manda Papa'dan sonra ikinci yere sahip ileri s-
rer. Yani Trkleri araya, hatta alacak bu tip bir
ce Avrupa'da var. temsilen birin-
sz konusudur; fakat br de ne de olsa byk bir kuvvet-
tir. Bylece Mslmanlar ve kuvvetler bir kurul-
teklif ediliyor, bunun iin onlara, Fransa ve Al,
man nce yer veriliyor. Bu bir De-
mek ki Avrupa'da daimi iki ama yine
larda iv. Henri'nin Duc de Sully de on devletten
bir Avrupa devleti projesini ileri sryor ve Rusya ile
Trkler yok iinde.
6
gibi, bu tip Avrupa projeleri pek eskidir ve
hemen hepsi ile birlikte Rus-
da da aksine Trkiye'yi iine
iin, ki
17. ve 18. boyunca ok ilgin gsterir. Mesela
bir ele Bu rnek bir halk resmidir. Avusturya, Viya-
na Etnografya Mzesi'nde milliyetleri gsteren 18.
ait bir tablodan sz Bir kyl resmi, gibi.
Tabloda milliyetler var, var, Galli
var, Alman, Macar, Rus (Moskovi)
var.? ilgin ve cbbeli bir tip duruyor; "Trk ya-
hut fark yok, bu bilgisizlik o hatta
zamanlara kadar ok Bugn bile bir Trke Avrupa ky-
lleri veya halk hatta cahil, bizim
"Sizin de Noel'iniz Ocak diye
sorulabilir.
Avusturya birbirine n-
k kendinden Mesela bu tabloda res-
medilen karakterleri ele ok
Seha Meray, Devletler Hukukuna c. 1, A.U. SBF Yay., Ankara, 1968, s. 25-30.
tarihilecinden Omelijan Pritsak "Rus" Avrupa ve Trkler ara-
"Moskovi"in de bugnk Byk Rusu syler, ki bu
halk resminde de tabir geer.
12 AVRUPA VE BIZ
13
18. ait
Avusturya halk resmi:
"Avrupa'da Bulunan
ve zelliklerinin
Tasviri"
14 AVRUPA VE Biz
FRANSIZ ALMAN
Hali Tavn Gururlu Hoppa Hilekir yerinde
Kar..kteri Harika Sevimli ve ok iyi Sevgi dolu
ve zellikleri
ve Dikkatli Keskin
zeki
zelliklerin Erkeke ocuka Herkes Her yerde
gibi
Bilimi Dini Din hukuku Laik hukuk Dnyevi
bilimler bilgi
Giyimi Edepli Srekli Edeplice Takliti

Kt Asil Dalavereci Cimri Msrif Huzursuz
zellikleri
ve A1nn iki
iktidar
Kendi Kt Secere Sara

lkesi Bereketli iyi Sevimli ve Bereketli

Dikkatli Yenilmez Deniz

Allah Herkesten Biraz: daha Ay gibi
ve iyi iyi yerinde
ibadeti
Yneticilerini Bir Bir hal Bir bunu, bir onu
hkmdar

Meyveler
mevcut olan
Vakit geirme Oyunla Dalaverayla Gevezelikle
biinDeri
Hangi Fil Tilki Arslan At
hayvana

Hayah Banyolla Manasnrda ierken Denizde
biter
15
iSVELi POLONYALI MACAR RUS TRK
(MOSKOF) VEYA

Uzun boylu Kyl gibi Sadakatsiz Hiddetli
kuvvedi Nisan

Zalim Daha da beter TamMacar Gen bi:!"
gibi
vermeyen Daha da az Hiyok stn

Orta Kan iki Son derece ve
kaba
Gzel dillerde Latince bilir Yunanca Ucuz
sanatlarda bilir
Deriden Uzun etekli Bol renkli Krkl gibi
Farfara Hain Bsbtn Daha da
hain hain
Lezzetli Asalet Dayak Kendini
yiyecekler sever
Nilcri, (Gm) iek Ispazmos ksrk Zafiyet
gszlk
Meyve ve Buz dolu Dnya
dolu gzeli
Yorucu yaramaz
(zahmerli) (tembel)
Gayretli bir Her Dinden Onun gibi
biri
zgUr yoneticilik birini Sevilmeyen Bir gnll Bir mustebit
birini
Maden Krk Her ve
zarif
Yemekle gsz Uykuyla Hastalanmakla

kz Ay, Kurt Kedi
Toprak ustnde Alurda Karda
16 AVRUPA VE BIz
vs. deniyor. hafif geveze, Al-
man, mesela: ok yrekli, ahmak yerine gre;
iin "iyi giyinir, iyi ama biraz karakteri
gvenilmez" deniyor. gelince, "kuvvetli, iri fa-
kat gaddar, ahmak, kaba" diye gidiyor; grlen bir tip
iin daha sylenmiyor, ky-
ldr" gibi; Macar iin de benzer var. Macar iin daha az
diyor, Rus iin hi yok diyor. Mesela burada bir ba-
samaklanma zaman; Trk ya da ok
memleketi ok gzeldir, grnr, tam bir tan-
Moskof'un aksine aptal falan lm dahi
la deniyor. Moskof ahmak, Trk diye gs-
teriliyor.
Bu ulusal tiplerin, gelince; mesela, vakur,
bir biraz hafif tertip. gi-
bi giyinir -ki de var- deriden Mos-
kof tamamen krkler Trk yahut (!) gi-
Demek ki Trkler onlar bizimkini,
garip biimde nitelendiriyoruz.
Bu tiplerin dinine zaman; ok ilgintir ki Trk'n di-
ni ok kt bir bir dindir! Rus'unki de ona
bir kilisesi tarifi iin bu tipik
bir halk resminde bile, gryorsunuz ki; bilhassa Do-
Ruslar, Trkler, Ortodoks ve ale-
mi;
yen ve ne garip, Philhellenisme (Yunan
severiik) dahi Avrupa'da, b-
tn halk ve kendinden saymaz.
yerine gre Rus, hatta Trk'ten de ok daha hakir g-
rlen bir tiptir. IS. ve bu tablonun ar-
Rusya hepimizin malumudur. Byk Petro
dnemi bu tabii hibir zaman Rus-
hala hi demek ki
(!) sadece biz Trkler Mamafih 19. Rus kltr Ba-
bu tabloyu bir lde
17
nce olan bir eylemdir. Hibir
toplum, kltrel otori-
te bu gibi devrimlerle kolay kolay ka-
bul edemez, itiraf etmek gerekir ki bu en ve kolay oldu-
lkelerden biri uzun bir zamanda
yor olsa da- Trk toplumu nl 19. Rus
Surikov'un "Strelitzlerin tablosu dahi gster-
mektedirvaziyeti; bir sabah "Strelitziy" "Tfekiler",
Rus bizim Yenieriler gibi, Byk Petro'ya
(Byk Petro Avrupa'dayken, gemicilik vs. isyan eder-
ler. ar dner dnmez, derhal bir idamla, Kremlin Meycla-
hepsini asar. Modern iinde kendisi ve maiyyeti
orada, Strelitzler ve aileleri br tarafta grlyor; ar,
Aleksey'i bile reformlan iin idam ettirmek zorunda
Milli dahimiz Ahmed Cevdet Tarih'inde Strelitzlerin yok
edilmesini 1826 ile "Strelitzler
ur kesildiler Rusya diyor. Kremlin Mey-
sahahla bu gerekten. devamla; "Oysa
yenierilik devlet-i aliyye'nin kalbinde seretan [kanser 1 idi.
ile btn idare ve art arda dzenlemeler icab et-
ti" diyor.
8
Askeri idare, maliye, hukuk
art arda yenilikleri tarihi, seimi olma-
yan uygulama ve tarihidir.
18. eski Rusya ile yeni Rusya ne kadar gaddar
bir ve iindedir. burada ki
bu yaratan neden sz konusudur. Avrupa, 18. yz-
hissettirmektedir. daha nceden de his-
settiriyor. Nereden hissettiriyor? Muhtelif Mesela Ber-
nard Lewis'in tasviridir: III. Murad'a, i. Elizabeth'in ilk
Elisi E. elilik Levant Com-
pany Onun kimse-
yi fazla ilgilendirmiyor. Onu getiren ve limanda demirli duran ge-
A. Cevdet Tezakir, (yay. C. Baysun) T.T.K., Ankara, 1967. s. 217-219, A. Cev-
det, Tarih-i Cevdet, c. 1, 1309, s. 291.
18 AVRUPA VE Biz
mi ise, altst ediyor. Gemi zerine tasvirler var. 16. yz-
sonunda, Devleti'nin gryor ki birileri bir
yerden geliyor ve gemileri 16. okyanus g-
ren gemiler bir bir de Hollan-
koca Onun iin Venedik kalyonuna, Os-
kalyonuna benzemez bu gemiler ve
ok ilgisini Eli E. ge-
tiren gemi, tarihi Mustafa Selaniki Efendi'nin dikkatini
Gemi, sefirden de, Levant Company'den de daha ok ilgi ekiyor.
9
Bernard Lewis'in bu askeri teknoloji
ile beri ilgilenir tarihi-
ni tespit bunun iin zordur. Askeri ihtiyalar ile her za-
man diri Selaniki Efendi geminin gvertesi ve top
sz ediyor (83 adet kk top).IO
Top ve tfekleri nceden grp adamlar, muhare-
be grrler, yenilirler. Onun iin fen ve
renmek gerekir. 17. teknik
n gremedi. 17. Avrupa teknolojisi siliiha
sa bile, henz Avrupa askeri nk 17.
bilhassa Orta Avrupa'da (Rusya henz hi sz konusu
harp dzeni, asker bizimki ile
mukayese edilir durumda Yani ordusu her an d-
zenliydi, gc yksekti; ama Viyana
sonra ve bilhassa 18. Barok dzeni iin-
de grld ki, askeri dzeninin gereklidir. Rus-
ya bu btn devlet
pek yaramasa da donanma kurarak, byk grl-
tyle Gerekten de Rus hibir zaman fazla

18. refonu aksine grltszce
grltl refonu 19. tehir edildi. Bir kere asker ye-
B. Lewis, "The West and the Middle East" Foreign Affair5, 7611, s. 114-
116.
10 Mustafa Selaniki, Tarib-i Selanik;' 1281/1864.
19
iin, iyi zabit iin okul kuruldu. Orada mate-
matik, trigonometri, modern bilimler Sonra
bu daimi orduyu beslemek iin maliyeyi dzenle-
mek zorunluydu. Btn bu kademe kademe oluyor ve
ilerledike, ile daha ok temasa geiliyor ve gryor-
lar ki orada bir stnlk var, bu durmak zo-
Reddederek mmkn o hal-
de kabul ederek nk bu sonunda 19. yz-
hukuki ve idari kadar gidiyor.
Son Trklere has bir olay niversal
bir olay ve bu yzden mukayeseli bir tarih yapmak
Byk Petro'nun grlen Trkiye'de ve
bazen kendine zg benzer olaylarla Japonya ve
in'de sryor. in, ok vaktinde ve bir mo-
geiremiyor. 20. Japonya beceriyor.
nk temelleri daha eski. tahakkmne reformlar
lde direniliyor.
yor; da giriyor; nk gmrk ko-
namaz, Rusya ve bizim 19.
bir 18. aynen bizdeki veya kar-
hepsi var. Birisi veznini reddedi-
yor, "Rusa diye. br oturuyor, Rusa Fran-
ok fakirdir diyor. Bu ok budalaca grnyor; nk o de-
virde klasik devrini gibi. 17. yz-
Akademisi daha Rusya'da yle bir
yok. 18. kurulan Rus Akademisi henz etkinlikte de-
Bir garbzede gln bir tip; mesela yksek sosyetenin koketle-
rinden "Prenses Kurakin" diye bir drst Avrupa di-
li halde, szckleri mebzulen Rus-
aya Kimse pek bir II Bizde
sre ... bu bir dzen iin-
de heyecanla devam ediyor. "ok demez de, "ok amu-
11 Hans Rogger, National Consciousness Century Russia, Harvard
Press, 1960, s. 50-51.
20 AVRUPA VE Biz
sant" veya "ok demez de, "ok anxietli'm yksek"
der veya cmleler kurulur. Lks terzide
ca, bir dil ve gln rnekler-
le her kesimi bu dili taklit eder; ama kepaze bir taklitilik
bir diren de sz konusudur.
18. mesela, Prens erkaskiy gelen ecnebiler-
le Rusadan dil "nk Avrupa' da
kendi dillerinde Biz de burada byle diyor.
Benzer tepkileri da grmek mmkndr. Milliyetili-
lde tarih ve dile yklenme srecine, mesela bizim ce-
miyetimizde 100 sene evvel Ahmed Vefik ve Sa-
mi'de de Yunanca, dilleri ve Farsa bilirler. De-
rnek ki bir sz konusudur ve byk sz konu-
sudur. O kadar sz konusudur ki trajik misal bu-
nu ifade eder Byk Petro, sadece Tfekileri (Strelitziy)
idam etmekle biliyorsunuz, kendi da idam et-
mek zorunda Aleksey Petrovi kendisine iin,
eski Rusya bir iin, orta-
dan
Rusya'da bu olurken, Rusya'ya?
Vakanvis devletimizin res-
tarihisi, Byk Petro 1724'te zaman;
ld." diyor. bir yere gmdler, ve devle-
te ve getirdi" diyor Tarih-i Nai-
ma. Bir kere herkesin "Byk Petro" bizim
memlekette "Deli Petro" dur. Hkmdara hareket et-
meyen bir ar gibi ok ilgin ki bu tabiri bugn birta-
Rusya tarihileri ve Alexandre Benningsen gibi Ruslar dahi
ok buluyodar. Profesr Benningsen bir Rus asilzadesidir,
Trk-Rus tarihisidir. nl bir O ma-
kalelerinde: "Petro'nun en iyi Trk-
lerdir, ona deli derlerdi" diyor. Tarihi mesela, Meh-
med bizim Byk Petro devrinde bykeli, B-
yk Petro'nun o byk trenler, askeri geitler, balolar, fa-
lan hepsini tek cmleyle tarif ediyor: ... "
21
757 arie Yelizaveta Rusya'ya giden El-
i Efendi ise, bir sahibi; Yirmi Sekiz elebi
Mehmed Efendi gibi opera tarif ediyor: "Hanende ve
sazendeler usul-i garibe ile velvele perdaz"
fakat bir otuz sene sonra Mustafa Rasih ki byk
Katerina'ya eli olarak messeselerini
ciddi bir tarif ediyor. 12 tarihinin o dnemiyle
onu ok enteresan bir kaynak olarak
bir boyuttan gzlenip tarif ediliyor" diyorlar.
dnemde Viyana'ya giden sefirimiz ve Berlin'e giden sefi-
rimiz Ahmed Resmi Efendi, o lkeleri ok tarif
ediyorlar. medeniyetinin bu sefaretnamelerde orta-
ya konuyor. Demek ki
tasvip, fikirler, sregitmektedir.
12 i. "Refonns of Petrine and the Ottornan Mind", Journal of Turkish
Studies, Harvard Universicy, 1987, s. 45 vd.
Sultan Gral1diik Niko/a'nll1 ziyaretini lade etmek zere Beylerbeyi Sarayl'na
Kaynak: The IlIustrated London News, 13 1878. Kubilay
Sreci ve Tepki
fikri, ve tepkiyi ve da birlikte
getirir. Bu niversal bir Her toplumda bu kaos kendine g-
re ama benzerlikler de Avru-
ve 18. ve bilhassa 19. bu toplumla-
ortak problemi haline gelmektedir. ki
bilhassa ynetici yani toplumun sekinle-
rinin
Burada ok ilgin vardu ve bu biim-
lerinin ne ne Ortodoks bu-
lunur, onlar herkes iin geerlidir. Mesela, Rusya'da Slavyanofil-
lerden, yani Slav ve kendi dini ve ananeleriyle
bu savunan Panslavistlerden Konstantin
Aksakov'un "Dnelim, Dnelim Mazimize" diye bir
Aksakov, Byk Petro ncesi Rusya'ya
dndrmeyi amalamaktadu. Nedeni de Byk Petro'dan sonra
ruhunu
cesidir.
Tabii hemen her ok dzgn, gllk
olmuyor. "Toplumsal messeseler gibi, yerine
24 AVRUPA VE Biz
getirilenler de hi i olmuyor. Toplum
benzemez; ok, so-
nularla Herkes bilir ki 18.-19.
bit yandan tipi ilmin, orduda re-
te taraftan ok fakir son derece
kt bir sisteminin ve her evvel de adaletsiz bir zi-
rai bir lkedir. Rusya'da
da serflik, hibir yapmadan, bazen Knez Vo-
rontzov'un gibi, 80.000'i, 100.000'i bulan toprak
klelerini tasarruf eden son derece geri ba-
zen aratacak bir toplum Byle bir toplumda o za-
manki duruma, sorunlara deva arayan insanlar iki kategori
Birinci zmre: "Az taklit
edemedik, hukuk adalet
mali iktisadi taklit edemiyoruz" derken; di-
de, "Efendim, byle rezaletlere girdik, budur" de-
mektedir. Mihaylovski ve Aksakov gibi ciddi
bilgili adamlar da gze 19. Trkiye'si, hat-
ta bugnn Trkiye'si gibi ... ki bu kavgalar, bizden
100 sene evvel yola Rusya'da da sryor. As-
biz de yani bugnn Trkiye'sini, 19. bir
Trk 'veya herhangi bir grse,
kendisini "Hayret, bizim milletle-
rinden birinin dilini ama kim bunlar?"
hi yok.
Trkiye ok ama buna hala burada bile bu tar-
ve Rusya'da bile bugn belirli
denen olaylarla bu girdaba komnizm
denen da bunun bir sonucu ve memleketin bu
hale ediyorlar; nkhepiniz biliyorsunuz, duyu-
yorsunuz, anda Ruslar hi i bir cemiyet
a evinden ldrl-
br taraftan para
m adaletsiz olan bir toplum var Rusya'da. "Bu
nedeni nedir?" zaman zmreler ra-
SRECi VE TEPKi 25
"Slav ruhunu, ruhunu, itidalini yani
bir toplum" diyor. Onun iin bu kavga
hibir zaman bitecek gibi
ok ilgin bir btn Avrupa ve Ba-
ortak bir isim "Frenk" yahut "Frank". Hibir
Eski Rusya metinlerine Franklardan, yani
lardan sz eder. Rusada "Alman" "Nem-
ze" dir. Toplumda ba-
bu yeni gruba "felaketzede" der gibi, "garpzedegi" der-
ler. "Garpzedegi", yani felaketine
lar hali ve ... Bu terim literatrde, szde ve
siyasette ok bir kelimedir ve her zaman iin de
ma bizdeki ezbercilerin gibi: "Efendim Japonlara
kimonosunu kendi adetleriyle ama lo-
komotifi slubuyla yrmyor. Hi yle Hi kimse
lokomotifi Lokomotifi da kimono-
sunu zerinde O bir efsanedir.
19. ve 20. Japon nce gzn ameliyat
ettirerek benzemek iin gzn
ameliyat ettirmek bugn kolayolabilir; ama 50-60 evvel bunun
tam bir sylemeye lzum yoktur. Bu ameliyat-
lar halen devam ediyor. da burun ameli-
bizde de ... Sevseler de, sevmeseler de Japon-
lar Garb dinlemeye Japonlar halen opera-
iyi fakat brn taklit etmeye adetlerini
etki-tepki dnemleri Me-
sela, Harbi yrtenlere diyorlar, byledir ama, ge-
leneki samuray zmresidir bunlar. Harbi yrten
Hideki Tojo ve kastediyoruz.
benimseyen gruplar ve kadar benimseme-
yenler ve da grlyor. Te-
zatlar bizim tarihimizde de biimde grlr. Bizim tarihi-
mizin ilk milkim elilerinden Mustafa Sami Efendi Bunun
kaleme bir de Avrupa Risalesi var. Efendi, Paris'te
lik, Viyana'da ve en son Tahran'da sefirlik
26 AVRUPA VE Biz
Hep grevlerinden azledilip geri gelirdi. Devrin vakanvisi Ahmed
Ltfi Efendi, onun azlini kendi rf ve adetlerimizi nne gelene
ktleyip, gnlden vmesine, bu mealdeki l-
sz szlerine garibi, bu Garb eli-
liklerdeki ikameti de dahil, ne burada ne de Avrupa'da hibir Garb
dilini Bu farazi Garb ve farazi Garb
Garb lkelerini biimde
benimseyen veya da Mustafa
harice kaarak Yeni mu-
halif siyasi grubu ve ihtilalci Ali Suavi ise, med-
rese Garb hukuku, Latin alfabesi, Avru-
pa ve radikal
lere sahiptir. Hangisinin dillerini daha iyi bilmiyoruz.
ve dillerinin drdn, iyi ve pekiyi derecelerde bi-
len Sami, Ahmed Vefik Maarif Mnif Pa-
gibi zevat ise, ne Garb ne de girmeden e-
viri yapmak ve ansiklopedi ve lfrgat mrlerini geir-
ve saltanata
Garb dillerini ve radikal yapan
tipini en hicvedenlerden biri, ilerde
Arap eyaletlerini paralayan
verecek Mark Sykes' Sykes, muhtemelen
mensup pozitivist ve bir kaymakamla
sonra, yamalak etkilerinden" sz
ediyor. Sir Mark Sykes "hr zgrlk" gibi bil-
meden kullanan bu radikal memur iin byle diyor. br taraftan
blgede (Palu) Ermenileri ifsad eden, dnya hak-
bilgilerverip (misyonerler-
. den) ediyor. Mteakib olaylar, bu yaratanlar,
lanlar ve cereyan Sykes pek da
maz. kltr ve da dar bir evrenin
bir grnmle illzyon halinde
13 Mustafa Sami Efendi, Avrupa 1256/1840.
14 Sir Mark Sykes, The Caliphs' Last Heritage, Londra, 1915, s. 365-366.
SRECI VE TEPKI 27
iin lks olarak gryordu. Nitekim
Mark Sykes'a benzer bir tutum iinde olan nl hukuku A. Bat-
bie, Napolyon dneminin sansr ncesi sansr)
Fransa iin olumsuz; fakat bunu iktibas eden Rusya ve
iin uygun bulur.
te yandan refahla, kltr ve gnlk
ise sefaletle mukayese. etmek moda
Genelde iki cemiyetin ve kltrn
sefaletten nefret ettikleri lde
oka okunan bir risale Tccarzade Hil-
mi'nin eseriydi. bu n-
l kendini bir Avrupa'da
daha mrnn belirli bir sonra yerlere
geziler ve gre, ve
modelleri nermektedir. Dikkati eken husus, gzlem-
lerinin kabul gren veya bolca tekrarlanan gzlem ve ne-
riler Bu gibi gzlem ve fikirleri da ne
tr. Hilmi'nin aile" her
nce belirli semtlerinde ortaya zengin brokrat
veya tababet ve gibi serbest meslekle geinen aile tipidir.
Eski tip aile ise, byk kesiminde fakir ai-
lesidir. Fakir iin aile fertlerin-
den ailenin, bir klt-
rel seyir sosyolojisinin mevzuudur; ama herhal-
de Hilmi'nin portre ve kompozisyon ile bu gibi ai-
lelerin byk lde bir

bilmeden sevenler gibi, hi grmeden ve bilmeden
nefret eden; birey ve aile iin tasvirlerde bulunanlar da var-
Her iki grubun olabilir; ama
lular, kaleme seyahatnamelerden de
zere, bu yzeyden
A. Batbie, Traiti de Droit public et administratif, Pans, 1885, s. 187.
16 Tccarzade Hilmi Felaketlerimizin
tanbul, 1332/1916.
28 AVRUPA VE Biz
uzun bir sre. Temelleri uzun zamanda
zamanda olup bitmiyor. Japonya iin tek-
rarlanan 1854'te Commodore Perry gemiler
limana tehditkar biimde Japonlar da "Hay-
di deyip Bu bir efsane. Japonya, 16.
yzYJlda ieri; nk ticari kapa-
sitesi,dengesi msait buna, ama ithal edilen fakir hamule-
nin her zaman kitap Bu konuya ehliyetle
Seluk Esenbel'in Japon-
ya'da 16. beri babadan IrS1 olarak geen bir mter-
cimlik var, byle bir dal, meslek var,17 Bunlar kitap eviriyor. Her
eviriyor. Botanik, kimya, bilhassa. O evri-
liyor, ona gre kadavra da kesiliyor ve anatomi Mesela
Rusya'da o kadavra Trkiye'de ise hi

ok bilirsiniz; Byk Petro 17. sonunda
Hollanda'ya (bu, bir bir devlet reisinin normal ge-
zisi ok. uzun bir ikametti) orada messeseleri tet-
kik etti. Hatta Byk Petro, kendisi gemi
ve kalfa berat O kadavra bugn-
k gibi kesilmezdi; yani mikrop mefhumu henz bugnk gibi bi-
linmiyardu. Fenol ve cesedi ediyordu
cerrahiar. Bilhassa Hollanda, tarihinde Bologna'dan sonra ana-
tominin en blgelerden biriydi. da en fenn1-
sini (o iin bu fen afyonla veya fakirleri
ucuz olsun diye dpedz iirip ameliyat yap-
ar ve maiyyeti geerken
ceset kokuyor; maiyyetindeki Rus bayarlar, burun-
tutuyorlar. Petro onlara "O alim ceset zerinde
siz burnunuzu tutuyorsunuz, ce-
sedi size." Mesela, 18. Rus-
ya'da kadavra zerindeki anatomi Trkiye'ye
17 Seluk Esenbel, "Japon Modeli ve Toplum ve Bilim,
25/26, s. 25 vd.
SRECi VE TEPKi 29
19. Mekteb-i sayesinde geldi. Japonya ise, bunu
16. beri gibi. ilminin
Japonya'da "Hollanda bilimi"ydi. Onlar Biz
ne zaman 19. ve olarak B-
tn Japon, ve za-

Demek bu sabaha olacak bir
nk bir kere dnya zede-
lenmesi sz konusu, direnme sz konusu ve o diren da
saparak sz konusu. Mesela hu-
kuk reformuna ok nceden 19. Buna
Romanizasyon srecini ancak 1926'da Trki-
ye'de hukukun Romanizasyonu tamam bir sre. Bir top-
lum, ticaret hukukunu, i ticaretini, denizcilik hukukunu, deniz ti-
caret hukukunu alabilir, hatta ceza hukukunu alabilir.
Devleti ceza ama ceza hukuku olan
"ukubat" ile Avrupa ceza prensipleri, ikisi bir arada yrd; bu
bir Avrupa Kanunu'nun
kabul gndeme gelince, bunu nlemek iin hukukunun pa-
Mecelle kodifiye etti, ama aile hukuku-
na hi elini sremedi; nk hassas konudur. Japonya ise, Osman-
ve Rusya'ya gre bu konuda daha abuk 1894'te,
hem de bizim gibi Kanunu'nu ok daha so-
yut, daha iyi hukuk bilmeyi gerektiren bir ifa-
deye sahip olan Alman Kanunu'nu iktibas Biz
1926'da Alman Kanunu'nu tercme ve adapte etseydik
epey glk ekerdik. Bizim o zamanki hukuk bilgileri
buna msait
1926'da bize Prof. Hirsch veya Prof. Schwarz gibilerinin gelme-
si de sz konusu Henz Almanya'daki Hitler felaketi
ufukta iin biz o profesrlerin oradan gelip bi-
ze hukuk bilemezdik. Hukuk denen dal baya-
zordur. Oysa Japonya bu daha evvel 19.yzyl-
sonunda bu Romanizasyon srecini Demek ki
konusunda, "Biz ananemizi koruruz, ananemizi koru-
30 AVRUPA VE Biz
yarak gibi yorum veprQjeler maalesef yrmyor.
reetesi O kadar basit btn kompar-
birlikte gerekiyor. Bunun iin
topluma bir ynlendirme ve hareket vereceksiniz, na-
btn bunlar Bu sorunlar
Trkiye'nin gndeminde, o gnden bugne hep var oldu-
gibi, bundan sonra da var
bizim iin var olan mesele Avrupa iin yok mudur?
Yani Almanlar, onlarla birlikte
lar, derken bir araya gelecekler, bir ha-
Bu mmkn olacak? btn Av-
rupa kilise ile devleti ama "kilise ile devleti
diye Katoliklik, ve hele Polan-
hatta tamamen? Bunlar na-
olacak da Protestan ve kltrn iine
la, Almanla veya Macaristan iin Katoliklik nedir?
Fransa iin nedir? Fransa iin mevcut olan Katoliklik, Macarlar ve
iin nk Polonya ve Macaristan
Katolisizmsiz Demek ki benzer problemler dnn
gibi, bizim da mevcuttur.
kusuz mezhebierin birbirine konumu ile ay-
Bu bir arada gerekten gzellik mi, yok-
sa yaratacak?
Trkiye'yi ok telaffuz edilir.
TrkiYe'yi kendi iinde grmyor; biz de kendimizle
birlikte grmyoruz. bunu ok bir
syleyip ifade ediyorduk; bugn daha bir ifade edi-
yoruz. Bugn bizim iin hala geri kurum-
ama ve
da tabu addediyoruz. bunlar bu yola
girdik, "Avrupa ile diyoruz. Bu, garip bir tu-
tumdur. Trkiye bu konudaki
-Trke tabiriyle
grmemektedir. Yani itici bir tutum iindedir, bu bir deve po-
ve ilgin bir Trkiye'nin tarihinde
SRECi VE TEPKi 31
resmen 70 bir devresi sz konusudur; fakat
ma sorunu, hi yok ki ok daha eskidir. Bu
eski meselenin ortaya nemlidir.
"Frenk" dnya, bizimle birlikte
da "Frank" dnya, giriyor bizim iimize bunun
zerinde gerekmektedir. Evvela gelmek iste-
di, yani takdirde, lkeyi istilii edecek-
ti. O takdirde, son derece nemli bir meseledir.
Meselii III. Ahmed devrinde bir olay var: Barutu
gl1eyi sonra top birdenbire ok kirleniyor. Barut
dolduruyor iini ve byle birka sonra iideta
namlu, onu temizlemeniz yoksa ters patlama olabilir. Bunu
temizleyeceksiniz! temizleyeceksiniz o tun dkme-
nin zerindeki barut yle her temizleyemiyor; bir
tek var dayanabilen, domuz Bu, byk bir me-
sele oluyor. Ordusu'nun domuz temiz-
leriz?" diye mesele gruplar. Bu, yecuzu, layecu-
zu -caizdir, caiz kesmek iin o caiz-
dir diye fetva isteyen adam: "Camiierin hangi
diye soruyor. Onlar da domuz
Burada mesele sadece domuz bir var. Ya-
ni 15. byk tophanelerinden birini meydana
getiren, tersanelerinden birini kuran devletin, niza-
sz konusu. yaratan domuz
ok, bu nizam
Cerrah asker telef diye. Eskiden cer-
rah yok muydu, ama, o cerrah Ordu
iin yeni tip cerrah onu imtihan edeceksiniz, ona
gre diploma vereceksiniz, bu gayrimem-
nun hale getiriyor. Yobazlar matbaaya Peki ama, yete-
rince okuyan olsa, kitaplar Venedik'te gelir (Viyana ve Ve-
nedik'te o zaman Arap harfli matbaalar var ve Trke kitap
Nitekim Ermeni Mehitaristleri Arapa
Trke eski harflerle, getirilip buraya
O gelir de kitap gelmez mi? Mesele o Mesele, kitap
32 AVRUPA VE sIZ
okunmuyor zaten; el yetiyor, bir eserden 50 kopya olsa
-en yksek talep de odur- oradan oraya bir okuyup,
50 dinliyor ve maksat oluyor. O toplumda her eve k-
tphane kurup, kitap doldurmak diye bir yok bugnk
gibi. Yahudiler, Ermeniler matbaa da bir mi
parlak bir netice mi 200-300 senede birka dua kita-
ve edebi kitapla ka kalem ve ka
adet .. Nitekim Rusya'ya matbaa 16.
girdi; ama ne kitap okuma 18.
Dernek ki kitaba talep yoktu. Bu gereki bir

girerken, nokta-
diyaloglar ki kitaplara kadar Hat-
ta ok ilgin diyaloglar ecnebi dil kadar Me-
sela, 17. Jacob Nagy Harsabanydiye bir Macar geliyor ve
Trke El yazlY0J:; Trke iin kaleme
-Latince!Trke- ve Trkenin Latin harfleriyle
ilk kitaplardan biri bu ... Mesela "rt
ayuptur" diyor.!' Burada diyalogun Trkesi-
nin pek ve bugnkne gryoruz. Dernek ki
giyrnekten bir kltr her-
kesin dikkatini
Buradaki terslikten veya "Siz byle temizlenirsiniz,
biz byle abdest "Sen bunu yersin, ben bunu yerim"den
ile bir kltr var ve bu ok
niversal bir Alman'a
Rus bizde de yledir. ok ilgin bir 20.
olan Rusya, zannedersiniz ki
Hala nefret duyuyorlar, duyu-
yorlar, duyuyorlar. Mesela, 20. nl Rus ya-
Kuprin'in Yama tiyatro eseri bir genelevde geer. Genele-
vin patronu bir Alman Rusya'ya
18 Gyrgy Hazai, J. Nagy-Harsabany, Das Turkische im XVII Jahrhundert,
1973.
SRECI VE TEPKI 33
biridir. O kt Alman ve bozuk genelev sakin-
lerine gnlk direktifi verir: "Ben size disiplini Ruslar
aptal ve tembel bir millettir, disiplin yoktur, size disiplini
byle ok der. Kuprin onun ilgin bir bi-
imde; hala olarak belirtir;
ama bir yandan da kinini kusar. Rusya hala kendini
olarak grmektedir. yledir. Hala iki dnya birbirine ve bu
bazen komediye, hicve varacak ifade edilmektedir.
Onun iin Tanzimat zaman, bilhassa Ah-
med Midhat Efendi'de byledir, byledir,
byledir, byledir" btnyle grrs-
nz ve Felatun Bey'le Efendi'nin bu iki tip i-
zilir. Birisi yapan, terbiyeli bir dinine ve ananesine
br alay konusudur. Mesela,
Tanzimat devrinin biri, Midil-
lisi" denen Kamil Bey, Fuad
Daire Belediye Reisi" Belediye Onun
ile ok alayedilir. "Les affaires sant devenues faurchet-
te: veya "Ol babda irade efendimindir; cette par-
te irade man seigneur" gibi evirileri alay konusudur. Bu Kamil
Bey, sahte, kt olarak gsterilen tiplerdendir.
Demek ki 18. 19. bile bu
tr ikirciklenmeler; bu tip dklmeler
Trk'n Gznde
vesikalar zerinde biliyorsunuz Os-
Devleti'nin Rusya lm bi-
risidir. Bu, Trk cemiyetinde ister istemez bir yumu-
meydana tarih Iiteratrmzde
nokta Mustafa fakat ondan daha be-
teri Fuad Bunlar sefaret her ver-
dile!: Tabii ki bunlar mesnetsiz 1853'te
giriyorsunuz Rusya ile ve o sizi destekliyorlar.
Geri iin desteklediler; fakat gryor ahalisi:
34 AVRUPA VE
Gencecik ocuklar gemilere biniyor, oraya sevk ediliyor, gelmiyor
ya da sakat geliyor. Yani "o gavur", ilk defa bizimiin len, bizim
birlikte onlarla birlikte len, onlarla bir_O
likte sakat dnen adam. Trk kamuoyunda "ga-
vur" diye ve "Frenk" denen bu insana bir
ma meydana Bu ok ilgin bir nk on-
dan sonra yan yana tavizlerin verilmesi sz konusu
oluyor. Bu taviz sadece devlet dzeyinde adeta bir
kontrat sistemiyle, sosyolojik bir kontrat sistemiyle btn kavim,
btn bir veriliyor.
bizi ok nceden beri incelemeye Biz ise
Nadir istisna Evliya elebi'dir. Bu ok gerektir, ya-
ni Evliya elebi'yi zaman sayfalar grr-
snz." Bir kere her birinin konusunda rnekler veriyor. r-
neklerle Bavyera lehesini kaydediyor. Evliya elebi'nin o
kadar iyi ki, bize bir sr Kafkas lehelerini
Bugn Kafkas leheleri neredeyse. Filologlar drt
Arap harfleriyle yazmasa; nk
sesliler iin her zaman veremiyor fonetik kay-
kelimelerin ... Bavyera lehesiyle cmleler Evliya'da
var. devlet sisteminin tarifi var. Mesela, ok il-
gin bir birlikte Viyana'ya Eli Mehmed Pa-
(Beylerbeyidir) ada girilecek, arabayla girilecek tar-
Kayzer'in "Araba ona bi-
neceksiniz" diyorlar. Beylerbeyi diyor ki: "Bizde arabaya
biner, biz ada gelelim"; brleri, "ada geer
den" diyorlar. Cevap: "Bizi alakadar etmez". Sonra sefaret heyet-
leri doyuruluyordu, biliyorsunuz. Bilhassa bizde ve Avustur-
ya' dan gelen elilikleri beslemek, getikleri iin
bir ykt. Tabii da veriliyordu. yetkililer:
te bu kadar yemek gelecek" deyince, "Yok bu yetmez" deniyor.
"O zaman bu vermek iin merkezden izin
diyorlar. kap yemek iin soru-
19 Evliya elebi, Seyahatname, Istanbul, 1896-1938.
SRECi VE TEPKI 35
yorsunuz? Ne nakis bir biz nce kaleyi fetheder, sonra
haber veririz" diyor. Bu ilgin bir
belirli merak tesinde ciddiyetle ince-
lemedi. Mslman iin Mslman blge da-
r'l-harb'dir ve orada harbidir. Onlar ieride
gayrimslimden de ierideki gayrimslim Belir-
li vergilerle, mkellefiyetleri himaye edilir. Halbuki
teorik olarak bir harbi ldrlmelidir, da
Bunun ancak "aman" (garanti 'izin) alarak gelen harbi
iin sz konusudur. Dikkat edin gelen ister sefir, ister ister
tccar olsun stat fark etmez.
Bu sz konusudur; arada bir ahit-
name aman verilecektir dedik. Bu harbi
bir memlekette bir Mslman veya elinin bu-
da mmkndr; fakat sz konusu
dir. bunun hukuki vechesini Tam aksi-
ne Endlsl hukukulardan "En iyi ve
adil idare edilen bir lkede (kefere lkesi; kfr de de-
nir) en zalim ve kt idare edilen lkesinde
"20 bir kural ve ictihad bu; nk iyi mu-
amele yerde erirler (asimile edilirler). Hu-
kuku'nun, Endls'n sonra kural, Msl-
lkede "G edin" diyor ve Msl-
manlar elden lkeden daima g eder. Ne zaman bu lkeler-
de nk devrinde
kolonilerdeki Mslman hkmran lkele-
rindekini neredeyse kat be kat 19. dnyada 300
milyon Mslman ve
oturanlar bunun drtte biri bile 200 ksur mil-
yon insan, Hindistan, Endonezya, Afrika, Rusya gibi harbi
lkelerde, kolonilerde Ancak bu zamanda biz
maya, zerinde ve bu tabii
bir Son derece fevri, hamasi bir siya-
20 B. Lewis, The Discovery of Europe, New York, 1982, s. 67.
36 AVRUPA VE Biz
si sylemle ortaya bir tasviri sz konusu. Ama
Trkiye, yani 19. -sadece
da
ikinci kategori lkelerden Japonya ve Rusya'dan
budur; nk onlar veya
bizden daha iyi inceleyip
ve btn ok iyi Bizde ise, bu
bu ihmalin, bu nakisenin, bugn de devam sylemek mm-
kndr.
Nedeni ve
Trk konmadan ve zerinde za,
ruri sebeplerden tr Bu srele ve iine
girilince (yani Bu
da ideolojik tutum alan ortaya
Trkiye'de ve sol, sermayenin, ve
ok bir kltrel sei-
min, bir hayat seiminin ve mmasili olan
dnya ise askeri bir impara-
torlukta, askeri nedenlerle bir ve
hareketi de buna gre
Hi yok ki -okul da
Viyana olay, bizim tarihimizde ok nemli
bu Birincisi, ilk defa toprak neti-
celenen en uzun harpti. Sonra, zerinde durulmayan bir hu-
sus, bizim ricat etmeyi pek bilmezlerdi. Ricat, Machia-
velli'de de Eski Roma ordusundan budur. Mac-
hiavelli, disiplinli ordu mefhumu zerinde dururken, Roma ordu-
eder, ki nk ricat etmeyi bilir-
lerdi. Burada parantez aarak bir yerde sa-
zaman, mesela, Barbarlar dedikleri o zamanki Ger-
manya'daki, Galya'daki topluluklarla gidiyorlar; durum,
konum ne kadar msait olursa olsun, glerine aniden
evvel, "castra" dedikleri ku-
SRECi VE TEPKi 37
rarlar, hendekler kazarlar, tahta perde ile hemen
evirirler, hendekler ricat iindir.
yere vermek iindir. Bunun ok rnekleri Me-
sela, Galya'da Julius Caesar'a dediler,
nce castra kurulsun" dedi; "ncelikle
edeceksiniz." Hakikaten grld ki gizlenen
art kuvvetleri Onlar Roma imha edebilirler-
Bu tedbiri gstermeyen bir komutan, mesela Quintius Varus,
Kuzey Almanya'da Heruskler'in [Arminius]
hcumuyla feci bir yenilgiye
Bizim ise gc yksekti, bilirdi,
Machiavelli de belirliyor; ama ricat bilmezlerdi. Hakikaten
15. Balkan geitlerinde bizim
bir ricat bozgundur o.
Ta ki ll. Varna II. Murad orduyu Hunyadi
yenene kadar etkileri sren bir
bozgundur. de, Viyana Bozgun oluyor;
nk ricat etmeyi bilmiyor ordu. Bu eksiklik Balkan
kadar srer. Ordu ricat etmeyi bilmez. defa ricat etmeyi
Gazi Mustafa Kemal harp tarihi-
mizdeki byk dzenli ekilmeyi
Ricat etmeyi bilmeyen ordu, Viyana
da Avusturya-Alman stn bir durumdayken
ok byk bir bozguna elimizden koca koca eyaletler
bir sonradan alabildik; ama biliyorsunuz,
Mukaddes yenildik ve Trk
eski bitti ondan sonra. Bunun bizim imza-
var: 1699 Karlovitz-Karlofa, 1718 Pasaro-
vitz-Pasarofa gibi ... Bunlar, Avusturya ve Rusya
daki 1699'da genellikle Avrupa

bu iki zerinde gerekir.
O gne kadar milletler muahedeler,
muahede ahitnamedir; yani tek muahede-
de ise sz konusudur. Bu, da
38 AVRUPA VE siz
grlmez, yani byle bir mefhum sz konusu bizim
devletler hukuku Biz ahitnameler veririz, yani
birisi ile bile adeta tek bir atiyede bulunuruz veya
tek bir sz veririz. bir muahede messe-
sesi bu ile Bu 1699'un ruhu iin de sz konu-
sudur. Bu ile devlet-
lerle, gayrimslim devletlerle beynelmilel hukuk iinde
ve yeni bir dnyaya Bu, bizim iin
gibi, onlar iin de byledir. burada hakla- .
bilirken, meyyideleri, tarif eden, ona uyumu ta-
rif eden, ne ne hu-
kuku; fakat Hugo Grotius'un yeni laik
hukuk, Romanist hukuk sz konusudur: de iure Belli ac Pacis'in
Hugo Grotius'un ve btn o dnemin laik zih-
niyetli Roma hukuk iinde or-
taya devletler hukukunun prensipleri sz konusudur. Bu ne-
ye istinat ediyor? Bu hepinizin gibi, 1648 Westphalia
Hepinizin malumudur ki Westphalia
uzun sren Otuz sonunda
Almanya, Avusturya ve Bohemya' da o zaman Protestanlar ve
Katolikler bir Bu korkun sa-
ordulara sivil halktan taraftar yoktur. hangi taraf
gelse milletin d kopar. Yani Katolikler dahi Katolik ordulardan
ekinir; nk gelirler, ne mal ne
ne can ortada. Protestanlar da herkesin ordular. Bir
tek, harbin ikinci ve son kendi dzeniyle
hepsinin stnde bir yer
Harpte btn' Avrupa ok bir
harptir. Otuz her ezbere bilen tarihi var
Kim nerede, ne iin belli D-
ki Fransa ve bile bu ve bunun so-
nucunda 1648'de bir Westphalia imzalan-
Buna gre prensipler ortaya bu sadece iki
zamanda diplomatik tespiti-
dir. Yani bir memleket diplomat yollayacak, diplomat
SRECi VE TEPKI 39
kabul edecek, elilerin muafiyeti ne olacak, bu konular dahi ilk de-
fa burada tespit Bundan sonraki
safha 1815 Viyana Kongresi'dir. Orada da yine diplomatik temsi-
lin, diplomatik muafiyetlerin ana ve tespit edil-
Bugn diplomatik sistem ona istinaden ve birbirimi-
zi temsil ediyoruz. Sonraki de ama temel iki
tespit
ki 1699 Karlofa Muahedesi'nde
bir beynelmilel dip-
lomasi ve temsilin kabul oldu. Bu ok nemli. Biz
bu arada bykeli bunun iin
bir daha Bizim o devirlerde ikamet elisi
viiki
Ama ikamet elisi gndermesek de, gelen elilere ona g-
re muamele ediyorduk. Bundan byle klasik devrindeki
eli kabul ve protokol sona eriyor, hemen sona ermiyor tabii;
ama sre Eliye bir lde diplomatik muafiyet
yorsun, vergilerden muaf tutuyorsun. Yedikule'ye eli ka-
patmak daha bir sre devam etti. Bunu biz bizden evvel
Bizans Bu iki eliye ve ge-
lene zerinde duyma hibir
yoktu. o ykmllk Bu ok nemli bir Geri
bundan sonra da byle bir vak'a 1711 Prut
bizdeki ilk mukim elisi Pyotr Tolstoy'u, yani b-
yk yazar Tolstoy'un dedesini hapsettik; ama ve zorunlu
bir uyum Bilhassa Pasarofa ile (1718) b-
yk lde Westphalia diplomatik sistemi iine girdik.
Burada dikkatinizi ekecek bir olay var.
bundan byle belirgin lde hem hem misyoner-
lerin, hem ve
Bu bizim tarihimizdeki en ilgin olaylardan birisidir. Diplomatlar
geliyorlar, sadece konsolosluklar her
yerde faaliyet gsteriyorlar. en mhirn bir
tercman kadrosu bu tercmanlar genellikle
yerli Rumiardan, Ermenilerden ve Yahudilerden himaye edilen bir
40 AVRUPA VE Biz
oluyor. Yoksa herkesin yok. Nihayet bir
konsolos ka tane evrak evittecek? Bir yapar onu; ama
konsolosun 19 tercman kadrosu var. Demek ki
konsolos yerlile.rden 10 adam tr vergiden
muaf tutulan, her yere girip bir grup. iinden yk-
selenler var, gerek dragoman olan mesela, bir Ermeni Mouradgea
D'Ohhson var, (Murat Tosunyan) sonradan D'Ohhson ismini ala-
rak Trkiye'deki elisi bile oldu ve nlbir tari-
hi ok nemli bir tarihtir bu. Bunun iindeki bu-
gne kadar gibi, da Mesela, o kitapta
ileri srlen biri, hiliifeti fet-
hinden sonra, "Emanet-i Mukaddese ile birlikte efsane-
sidir. Bu D'Ohhson'un kendi
beynelmilel durum bu uydurup onun sokanlar,
bizim brokrasisidir; nk yle icab ediyordu. Biliyor-
sunuz, Kaynarca Btn dnyada
muadili bir halife yaratmak, devletin geliyordu. Byle
bir onu beslemek yolunu setiler; nk
belirli belirli
buralar eline Oradaki Ms-
lmanlar zerinde otorite ile bir nevi devam
ettirebilmek iin bu areyi Bu parantezi aarak
sylemek istiyoruz: istemez yeni bir dnyada, yeni bir siste-
min olarak Eskisi gibi

18. Avrupa tarihinde Modern ve merke-
ordular yenilenmek zo-
Avusturya'da Prens Eugen'in (Von Savoyen)
ordular; bu zamanda en iyi generalleri var. Bunlardan
biri Suvorov; Tuna Ruslarla muharebe yer-
lerde Kalesi'ni kaybettik. Kafkasya'da gerilemeler var. Ora-
lardaki hami, protektor kabileleri,
21 Mouradgea D'Ohhson, Tableau general de L'Empire Othoman, 2 cilt, Paris,
1787.
SRECi VE TEPKi 41
yoruz; blge elden Avusturya
yenilgilerimiz oluyor.' byk bir
devam ediyor, zaman zaman Ali gibi hakikaten
byk komutanlar ortaya fakat ordunun komuta heyeti-
nin teknik talim ve
nemlisi talim, teknik bilgileri gerisinde kal-
ayan beyan grlyor.
Asker bir toplum ve tarihteki rolmzn askerlik-
teki bir gerektir ve tarihi toplumsal bir zellik-
tir. karakter gibi, da kendileri-
ne gre Bu toplumun tarihi ve toplum-
sal zelliklerinden biri de budur. Onu kabul ederseniz, toplum bi-
limci olarak da idareci olarak da daha rahat edersiniz. Demilitari-
zasyon gibi itimai nirengi noktala-
Trk ve Trk maalesef
timimizin dikotomiler (dikoto-
minin tercmesi, bir utan uca
gibi ki Her
ve her yerde belirli model ve izgi zerinde olmaz.
Gerekli de Mhim olan zgn
kabullenip ona gre izgimizi tespit etmektir.
Mhendislik ile toplum son
derece tehlikeli bir Maalesef bizim gibi, okuma yazma-
ve eken lkelerde, kafa-
byle toplum fikirleri sokulur ve model-
leri; yani kaynaklanan modelleri
safha ve kipte biim bir toplum olarak buna
nuz. aileden ekirdek aileye mesela
men bir gzlem). Bundan mesela, ilko-
kullarda bize; orta zaman yahut R-
bizden eksik, geri, bilgisiz diye bir
laf. Evet, belki eski Yunan filozofu lise talebeleri
gibi cebir bilmiyordu (cebir daha biliyorsunuz
Mslman devrinde ortaya ama bu EskiYu-
orta zaman yahut
42 AVRUPA VE Biz
bizden bilgisiz demek Bilgilerini niteye ve vursan,
Farab!, sonra Leonardo da Vinci bilgisiyle Rne-
sans hem ressam, hem mimar, hem
hem mzisyen, hibiri olmasa mzik eserleri bun-
dan mhendistir. Uaklardan, helikopterlerden
askeri kprler, kanallar, gemi modelleri ve yap-
hatta bize de davet edilmesi sz konusu byle
modellerine Trk mnevveri, zannediyor
ki bu noktadan noktaya ve gerekli bir
buradan buraya gitmeniz bir de-
da olabilir; ama her ilerleme
muhakkak zellik ilerlemeleri ve bu
zellikleri de belirgin karakteri yoktur.
Bir toplumun tarihi iindeki yani venture de- .
dikleri, (gzel bir kelimedir bu) byle bir
kimyev! reaksiyona, mesela, sodyumla klorun reaksiyona girip tuz
onun gibi bir veya demiri
okside olup gibi olaylara benzetilemez. Onun
iin bu tip sakat, pozitivist modellerini

bu toplum demek ki temelde askeri bir toplum. Tarihi
ynden de askeri bir rgtlenmesi var. gebesinde bu
zellik var. da ilave edelim. Gebeler de birbirine benzemez
zaten. Bizde bir umumi deyimi, daha bir slogan var-
"Gebeyiz" denir. Sular niye borular niye
Efendim "Gebeyiz" deniyor. 1000 senedir oturu-
yoruz; gebe mi Sonra gebelikle her izah edemezsin;
nk gebelikten fark Deve gden gebeler
Arab-(urban), son derece de dinamiktir, kent Ara-
benzemez. Mesela, Trablusgarb'da Araptan son-
ra biraz uzakta Gadames gidin (vaha nerede bu
Arapla br dersiniz. grup son derece
ll, vakur, kompleksi yok. zgn, kltrel rnleri var. Gele-
neksel var. Pandomimler o l n-
k lde onun bir dinamizm, onun bir
SRECi VE TEPKi 43
l var, o kadar siniyor. lde denizde ya-
gibi bir yani denizcinin zihniyet ve tutumu gibi o dahi
ll, cesur, ve bilir ve lden
de insanlar; mutlakaoraya dnmek Trk de
mesela At gebesi trl bir Gebe var-
kei ve koyunla geinir, o bir trl gebedir. fa-
kir ve iktidar sahibidir. Bir de bir gebe
miz ingeneler. Tarih boyunca tamamen izole hibir
kilde gebeler zaten istemezler- yer-
an olur giderler. Bugn yer zaten
hirlerin malum, dknt ve sefil hayat zo-
runda
Bir toplumunmazisinde bir gebelik rgtlenmesine sa-
hip keyfiyeti kendi halini anlamak da mhim-
dir. Maalesef Trk toplumu gebelik mazisini, askeri rgtlenme-
sini, dini itikat ve adetlerini, aile, boy, bilmi-
yor. gebeler askeri rgtlenmelerinin ve dinamik
itibariyle yeni intibak edebiliyor ve rgtsel bi-
imlenmeleri sayesinde fazla maruz kalmadan etkenler-
le Nitekim Trk toplumunun; fakat hassaten
devlet rgtnn Anadolu ve Balkan Avru-
tekniklerini aniden ve hatta bizzat
son tarihimizin bir ve giderek
tarihine bu zellik Trkler Orta Avru-
pa ve Balkanlar' da, Macaristan ve
dzeniyle (kk toplara dayanan tabur 15.
bunu Byk toplar iin askeri mhendislik
ve tophane gerekiyordu, 18.
Yeni toplar iin istihkamlar buna gre yollar olacak.
Bu orduda yaralanan asker telef edilemez, yaralanma
lmden ok. Askeri tekrardan muharebeye kazanmak iin askeri
At var, atlar iin bunlar
olan meslekler. Nitekim, dikkat ederseniz daha 18. kur-
maya ilk iki okul, Kara ve Deniz Mhendishaneleri-
dir; nk Tophane ve Tersane zaten
44 AVRUPA VE BIz
Tophane 19. Kubilay
Burada bir zihniyet de sz etmek gerekir.
Daha zihniyet zihniyet ve
ta birlikte bir var; bu, Trklere zg bir zihniyet ve dav-
Her toplum iin byle bir fark sz konusudur. Mekteplerde,
"Bu Trk milletinin te biri te biri memur, te biri asker
bir millettir" diye ticaretten, sanayiden an-
lamaz, hep gayrimslimlere yan gelip
lar, diye sylenir, byle iin
nk Trk ticaret ve sanayiden ok
Tam aksine sanayi tutkunu bir millettir, tabir bu-
buna, industriamani'si olan bir millettir Trkler; yani
derecesinde endstri Bu hassalan itibariy-
le tarihte ok zgn ilgin bir yerleri .
. 15. %95'i kyller ve gebelerden bir memle-
kette Tophane'yi kuruyorlar. Tophane'yi hi ge-
erken Muazzam bir tesistir. En son ilave 18.
ama esasen 16. da bu halindeydi. Sonra
takliden Tersane'yi kuruyor ve gittike bytyorlar. Bu b-
ytrne tutkusu o dereceye ki mesela, Tersane'nin
dabizim gayet gzel Biri
SRECi VE TEPKI 4s
Antoine-Ignace Melling, Tersanesi Kubilay
onun daha tesinde olan Sadabad Tersane
yecek; lengerhanesi, demirdkm merkezleri, baruthaneleri falan
diye, kendi heba ediyor. Sanayi
evre yapabilen bir milletiz ve bu hal bugn de devam
eden bir kurulacak diye, zerinde o
Sadabad falan heba edildi. Patrona Halil
ondan sonra bir daha denirse de bu
geri bir ama ondan sonra aralar yine ihya
edildi. Bugnk harabelerin nedeni Patrona Oralar
sanayiinin Yani orduya
fes Feshane ... Bu tarafta orduya ve brokrasiye
Yok lengerhane bunun iin hanedan
kendi III. Selim'in kuzeni II. Mahmud'un
Esma gidiyor. byle bir
tutum iinde bir memleket bu.
endstri, onun mhendishane tek-
nik okullarla mahiyeti
Talebenin yeni gelen hendese mhendislik okumak iin,
zaman okumak iin
bilmesi ve ile sadece
46 AVRUPA VE siz
matematik okunmuyor; de okunmaya
olan, Avrupa asker ve sivil memur
adam ama Rusya'da ve
hepsi "devrimci, dzen adamlar-
; nk bunlar ilk defa bir okuyor, ile
temasa geliyorlar. Bunlar ilk nce sistemin analizini
ve memur ve zabitin aksine, "devlete ve h-
kmdara olan yeminlerini" yoruma tabi tutuyorlar .. H-
kmdar iin mensubu halk iin verme .
benimsiyorlar; nk istiyorlar o cemiyeti.
devlette de dikkat ediniz, en insan malzemesi bunlar. Ara-
1825'te bu iki devletten Rusya'da, "Dekabrist" verilen Ara-
Bu, tahta gemesi
tur. i. Aleksandr ldkten sonra, Konstantin ar oluyor,
clus treni askerler meydanda, Anayasa!" di-
ye ("Slava Konstitutiya"). Etraftaki seyirci, cahil halk
da ne bilsin? Konstantin ya, "Konstitutiya" sz Kons-
tantin'e benziyor diye (onun formu gibi) bu gulguleyi herhal-
de arie'ye selam onlar da Tabii bir pa-
nik, bir katliam oldu. Zaten Konstantin bu olaya ok z-
lp, Polonya'ya ekildi, Polonya olarak orada (Polon-
ya o zaman Rusya'ya nce
"hasta adam" diyen ar i. Nikolay tahta geti.
Bizde ise Sultan devrinde faillerinden hi birine
idam verilmeyen bir Kuleli Sultan
Abdlaziz'in hall'i meselesi i. sonunda II.
1908
Bu surette sivil ve asker brokratlar
yapar; nk bu, devlet ve toplumun ileri gelmektedir.
Devlet st mstakil kontratlarla (akit) kuran. aristokra-
si yelerinden bir ynetici ibaret Halk iin
devlet, senyr mistik yce bir kuvvettir. Brokrat iin de bu
Bizde ilk nemli siyasi parti dahi devletle
ve Terakki bizim tarihimizin gerekten devrimci bir
cemiyeti ve ilk siyasi partisidir. benim tarihi olarak ok
SRECi VE TEPKi 47
bir parti ok sempatik bir d-
nem de fakat itiraf etmemiz gerekir ki ok zgn bir par-
tidir bu.) Sadece Trkiye tarihinde btn
btn Balkanlar ve ve Terakki gibi
bir parti bulunmaz. zaman, son dere-
ce ilgin bir siyasi Bu topluma ve
daha ilginci bu memlekette siyasi polisi kuran bir partidir. Yani on-
dan evvel byle siyasi parti, siyasi polis, milli emniyet falan gibi bir
yoktu imparatorlukta. Bunu, ve Terakki kendi saf-
kurdu. Neydi o? Mahsusa. O
Mahsusa, Birinci Cihan Harbi'ni gtrd,
"in'i
. bu adamlar oralara gittiler. Her yere girdiler ve da
korkuttular. Son zamanlarda Rusya grme
oldu. sefirin (Zinovev) korkusu,
ve ondan sonra Jn Trk hareketleri ... Rusya'da
birileri bir duyuluyor; hibir yapmasalar bi-
le, veriyorlar. Bu ilgin bir ve taktik. Yani
bir benzetmeyle; evi soymasalar bile, evi gibi, iki
mahalleyi gibi bir intiba geen
bu partinin Bu adamlar lrler, birbirlerini buakmaz-
lar, byle bir musunuz? Mesela, Celal Bayar,
Trkiye Cumhurreisi Demokrat Parti'yi genel
Bir (Mete Tunay) mlakatta,
iinde bir yerde "benim partim" Mete Tunay,
dedi. "Benim partim deyince, Demokrat Par-
ti'yi mi kastediyorsunuz?" diye O ise: "Ne mnasebet,
ben Celal Bayar De-
mokrat Parti, onun partidir. Genel ama o
Bu partinin rgtlenme biimi modern Trkiye
tarihinin itici glerinden biridir. olumsuz hareketleri,
ama da itiraf etmek gere-
kir ki Trk cemiyetini harekete geirmekte, rgtlemekte byk
Daha da ilginci bu hibirisi drst
partici de da da Jn
48 AVRUPA VE siz
Trklerin Avrupa'ya Paris'te sylemeyin. Bu
ilk yani Mektebi'nin bahesinde bu
cemiyeti zaman, daha hibirisi bilmiyordu ve
hibirisinin oraya de yoktu. eken insan-
da hibirisi drst
Geri Mustafa Kemal (Atatrk)
ve onlardan ama, biliyorsunuz en byk ce-
miyetini, tipi tipi bir l-
kesinde grmek ve Neresidir Selanik demeyin
(Selanik daha Selanik'te ara olan
opera, Bulgaristan'da orada Kendisi ta-
mamen sever, bilen, o konuda ok ince zevk-
leri olan biridir. Bugn ince bir alaturka mzik kltr olan
ok Sofya'da ilk zamanlarda Trk milletvekil-
lerinden Zmre ile Sofya bir icradan
sonra diyor ki: bizi Balkan niye
yendiklerini Bu ok ilgin bir sz; nk o medeniye-
tin, medeniyetin sokaktaki binalara ba-
karak olmaz; barlar, bu l kavranmaz. a-
iin l; "Taktik ve srekli temrindir, Bu s-
reci her an her insan O sahneleyen, icra eden, libret-
tosunu eviren herkes bunu yneten
sahneye teganni eden insanlar bunu, korosuyla solo-
suyla. O cemiyette bir l, denge ve hassasiyet Sofya' daki
askeri liderinin ifade keyfiyet budur. Bir
opera eserini icra eden cemiyet, birok topluca yapabilme ve r-
gtlenme kabiliyetine sahip demektir.
2l Ortayh, "Mustafa Kemal Atatrk'n Bulgaristan'daki Trk Tan"h
Kongresi, Ankara, 1989, s. 2041 vd.
ii
Dnemi
ithal edilebilirdi veya kendi bnyemiz
iinde de kadro
meyi ve bunun iin belirli lde ve
Cumhuriyet Trkiyesi, bu alanda rlen bir miras dev-
Bu zellik sadece Mekteb-i Mlkiye, Mekteb-i Sultan!
(Galatasaray) gibi okullarda fen ve tabii bilim Bay-
tar Mektebi, Mektebi, Mhendislik ve gibi
okullarda da grlr. Baytar Mektebi'nden iyi baytarlar, hatta
beynelmilel literatr ve tatbikata bulunanlar
pek kimse bilmez; fakat buradan Ziya Gkalp ve Mehmet Akif
gibi biri sosyolog, br mill! iki Trk
bilinir. Mehmet Akif bir ama bir edebiyat
irleri olabilir; ama Fars btn incelikleri ile bilen,
ve zevkle biriydi. Ankara'da
da, Sad! ve derslerini dinlemek iin Tacettin Der-
mebuslar ve zevat gidiyor ve Sad! ve Ha-
dinliyorlarP
23 Mahir Kitabevi Yay.,' 1990, s. 125.
50 AVRUPA VE Biz
memur ve zabiti, mektep bir
da iyi bilen bu kendisini
devlet ve milletin zabiti olarak grmektedir. Darbelerin
izah eden psikolojik unsur budur. Bu rgtl ve hare-
ketli gerekten de en iyi bilen kesimdir. Bir
zabit bir sene Yemen'de, iki sene Oradan kalkar,
eteci kovalar, Selanik'te
mir'i grr, Bulgaristan gider veya Adriyatik
Dra'ta veya Preveze'dedir. Orada grr, Arnavutu ve
grr ve gencecik bir olgun adam olur. Yani
daha sren bir -ki herhalde Trkiye'nin
en byk en byk
dir; Trk tarihinin herhalde en byk devlet da o
fakat olgun devlet ve nadir rastlanan
portrelerden birisi ancak byle bir hayat
Byle sekin ve devlet
ancak bu imparatorluk nk ok gen ya-
Bir sene Yemen'de, iki sene
Makedonya'da kalarak lisanlar kavimleri ta-
adetlerini (istese de istemese de)
yor, memur ne kadar bunlar da
tersine o kadar renklidir.
stndedirler. ciddiyeti
Ciddiyeti zaman, ister olsun ister
Cumhuriyet'te, sadakatle, kanun fikriyle y-
rtmeyi O yzdendir ki belirgin temsilcileri
Gndz, veya Cevat ve Fevzi akmak
olan bu bir insan, rejimi iinde
mtiyetin iinde ve cumhuriyeti tek
partiyi en sert bir btn bunlardan sonra de-
mokrasiye de Bu ok nemli bir zelliktir. By-
le bir ancak Trkiye'de ve Trkiye iinde ye-
bunun zerinde durmak gerekir. Esasen Tanzimat re-
brokrasinin eylemidir. Bu katip bu brokratlar,
bu askerler, yani devletin memuriyetleri
DNEMi 51
Mehmed Emin Ali
52 AVRUPA VE BIz
kalemde O kadar ki Sadrazam Mehmed
Emin Ali bizim tarihimizin en byk biridir.
Kendisi, en fakir birinin
dkkiin kapamak zorun-
da Bevvabzade, de-
Mehmed Emin Ali kalemde
tir. Yani 14 o kadar iyi
ki, edibi Lamartine'in
ibare "Mehmed Emin Ali son derece vakur ehreli,
fakat boylu bir adam; tabii Fransa'da iin
benimki kadar dzgn. "24 hi Fransa'ya gitme-
den,
Fuad espriler Paris ziyaretin-
de dillerde
iinde Ahmed Vefik gibi bir adam da var.
O, zaten mtercim bir ailede (dedesi Bulgarzade Yahya
ve Ruhiddin Efendi). fevkaliide iyi. Fransa'da
iin -Saint-Louis Lisesi'nde- iyi; ama
zamanda Arapa ve da iyi. Sami var. Hem Ar-
hem Trklerin milliyetisi, iki tarafa da temel eserler
ok iyi, Trkesi ok iyi. Yunan lisesin-
de Rumca biliyordu. ve
ok iyi biliyordu. Arapa ve Farsa da Demek ki by-
le cehd iinde tabirle challenge iinde) ve
iinde srklenen; ama yerine
bir bu. memuru ok lisan bilirdi; ama
bunu biimde bilen Sami iki (Ar-
navut-Trk) grameri, alfabesi, tiyatrosu, lilgat ve ansik-
lopedisini kaleme alan, bu alandaki doldurmaya didinen
adamlardan biriydi. nedir? Sami'dir. Bu-
gn Arnavutlar da Trkler de bu milli kl-
trlerinin temel biri olarak ona ulusal yer
veriyorlar.
24 A. Lamartine, Le Nouveau Voyage en Orient, Paris, 1854, s. 49.
DNEMI 53
ve Siyasal Muhalefet
Brokrasinin muhalefet muhale-
fetin ve rgtlenmenin iktidar iinde
bir bu memurla-
rm, mnaferet ve yneticilerin birbirleriyle rekabeti
diye yorumlarlar. byle bir Mesela, Ziya Pa-
Sadrazam Mehmed Emin Ali olan veya
Ahmed Cevdet ve Fuad buna rnektir; ama bu
izah da cemiyetinde muhalefet
olarak ortaya Yani memleketi aristokrat-
lar idare ederken, dzenle ykselen burjuvazi mu-
halefeti onlara muhalefet de sonucu
gibi kategorizasyonlarla bu tasvir eder-
ler. ki bu tip ve ortaya koymakta
fayda vardu. Bu, tarihi safbalara teleolojik bir yo-
rum yapmak gibidir. Bu gibi kavramlarla tarihe ilk an-
da vardu; yani Voltaire gibi, sonrakiler gibi
dikotomilerle cemiyetleri ve kolayla-
ama yorumlama da Bu yorumda, bilhassa ye-
ve metodik gibi bir
meziyet ama bu ynteme takdirde de
hakikatleri veya aksine gremezsiniz
ve politik d-
sarar.
herkesin malUmudur ki ihtilali bir bur-
juvazi bir ticaret bir sanayi Eski top-
rak yeni ama dikkat ederseniz
muhalefeti, muhalefeti yapanlar mutlaka bu
dan Byk lde yine eski aristokrasinin bu ye-
ni o okuyorlar. Montesquieu
bir burjuva Montesquieu eski aristokrasinin mensubu.
Rousseau'ya belki burjuva diyebiliriz, Cenevre Cumhuriyeti'nin
ideolojisinden ama adamlar Condorcet'den tu-
tunuz, d'A!ambert'e kadar, Diderot'ya kadar eski insan-
54 AVRUPA VE Biz
... Talleyrand, ki kendisi bir piskopostur, asildir, eski 'rejimin
Nihayet ihtilale ve soma biliyorsunuz
kadar geldi. ncesi okunan
tetkik Fransa'da o dnemde burjuvazinin kitap-
lar, Diderot'un ansiklopedisi Montesquieu okumuyorlar, on-
lar ne okuyorlar biliyor musunuz? Therese Philosophe gibisinden,
gayet pomografik romanlar ve kitaplar okuyorlar. Ya-
ni ykselen burjuvazi ile birlikte Fransa'da, mesela artan
pomografik bir var; bu tespit Burjuvalar
Para kazanmak kolay hayat yorucu, ciddi kitap okuyacak
hali yok. da aylak yeleri mmtaz yerle-
rini Bunun gibi bu teorilerin de her zaman yzde yz her
geerli gerektir. Biz mek-
teplerde yle ki konuya biraz pek geerli
grlr.
ileri-geri sz ediyoruz.
bunu sosyo-ekonomik zmrelere oturtma gayretindeler.
Trk tarihine zaman kimin muhafazakar, ki-
min devrimci tespit etmek de gtr. Mesela, "Ahmed
Cevdet muhafazakar kesimin temsilcisidir" derler. Evet ve ha-
... Trk dilindeki ekenlerdendir, soma il-
gin bir savunur. Ailesine mektup-
lara

aile hi yok-
tur ve de ki Trk tarihinde 15.
beri feminist Mihri olmak
zere, hep medrese Ahmed Cevdet Pa-
da yledir. Fatma Aliye bizdeki feministlerin
br Emine Semiyye da sosyalist parti
tur. Trk ok keskin ulara gt-
rerek mtalaa etmek her zaman ama
da bir gerektir ki muvafakat kadar muhalefet de
iinden Bunlar gazete bunlar siyasi ce-
Mbahat "Cevdet ve Aile ii Mnasebetleri", Ahmet Cevdet
t.E.F., 1986.
DNEMi 55
miyet bunlar Paris' e bunlar Paris'ten
affedilerek geri Hepsi mensuprur, daha
brokrat zmredir. Brokrasiye de her sosyal kkenden
adam
brokrasi bir geer,
hayat" zaman, olarak
zerinde gerekiyor. sadece
Trkiye tarihinde tarihinde de en ilgin olaylardan,
bir tanesidir; nk syleyelim, klasik de-
vir devri" -Abbasiye devri- ve Orta Asya'da Ti-
murlenk ve onun Bey sren klasik parlak
ilmi gelenek cemiyetinde dnemi bu
klasik ilmi parlak olarak devam hatta sadece de-
vam bir devir Bununla beraber
medrese ok olarak devam eder. Bunun zerinde
durmak Evet, bu medreselerden Muhammed el-Harez-
mi (9. Sina Razi
Bey (Ali oradan geldi zaten), Me-
sudi yok, yok, Haldun yok; ama ne var? Gayet iyi
bir medrese var. Bunu bu, bize bir gele-
nek devredecek. Hangi devredecek?
Konya'dan Antalya'ya gitmek zaman Akseki'den ge-
ersiniz. Sonra kervan gemez, umaz bir
beldecik .. Akseki ve
boyunca iki beldesi, adeta
Yani genler o cra yerlerden medreselere gidebilmek-
tedir, o fakir mevleviyyet payeli med-
rese burada ilmin, pek ok parlak ol-
masa da bir toplumla
Yani zeki brokratik
sistemin iine ekebilen gelenek, yeni Trkiye'de de l<"sintisiz ola-
. rak devam Uzak cra kasabalardan, kylerden
insanlar, erkekler, da oku-
yorlar, ykseliyodar, bir yerlere geliyorlar ve
gibi Trk da bu devam
56 AVRUPA VE BIz
ettiriyor. Bu ok nemlidir. okula en cra insan gi-
Medreseye eskiden herkes gelebilirdi, derecelerine gre
drt tarafta bir Bir gen en kasabadan
ykselebilir, medreseyi bitirebilirdi ve sivilokullarda
da devam Yani sivilokula, Mlkiye'ye, Bay-
tar Mektebi'ne, Orman Mektebi'ne ve muadili mekteplere
harc verilmesi icab etmez, tam tersine talebe-
nin cebine koyarlar, giydirirler, yedi-
rirler, okuturlar, O kadar ki inen
ocuk, nce byle bir okula gelir temizlenir, giydirilir, sonra okula
kaydedilir. Dedeniz eski zabitlere, memurlara biraz sorar-
derler ki: "Geldim Trabzon'un bir kynden, bile
yoktu, Okulu'na veya Kuleli'ye byle girdim." Bu sistem
ok ilgintir. da olmayan bir ve bununla yine achieve-
ment society liyakatil dayanan terfi sistemi, eski
cemiyetteki gibi devam etmektedir ve da bu toplumda
eski sistemi gibi meydana gelmemektedir.
Yani, sadece belirli hakim ordular; belirli zmre-
den hakim brokrasiler ortaya
Bu, ve Cumhuriyet Trkiyesi iin ortak ve mmtaz bir
zelliktir.
Tanzimat'ta her messese medrese ise gerilemekte-
dir, btesi ile, ile, itibariyle gerilemektedir
(Tek istisna olan Medreset'I-Kuzat, o devire uyum
tir). insanlar yeni okullara, sultanilere gidiyor, oralar-
dan mezun oluyorlar. Baytar Mektebi'ne, geliyorlar ve
buralara Mslmanlar gayrimslimler de geliyor. Hatta
gayrimslimlerle devlet ilgin kavgalar

Cemaat-
ler, talebesi olarak Rum cemaatinden kadar
Ermenilere de veya diye
isyan ediyorlar; nk imparatorluk te biri
deniyor; bu nedenle tahminen te bir talebe
26 (BOA), I-MV, Nr: 16519, Meclis-i Vali (12
Ramazan 1273/6 1857)_
DNEMi 57
gayrimslimlerden olacak. da kategorilere ka-
dar Rum, kadar Ermeni, kadar Yahudi, Sryani vs.;
da bizim kontenjan az diye. Bu okullardan
insanlar oluyor, dille
ruhla Bunlar laik bir gryor. ora-
da Kur'an da okutuluyor, din dersi de var; ama ok kuvvetli olmu-
yor, o konu ihmal ediliyor. Siz sabaha trigonometri -
zeceksiniz, kimya laboratuvara gideceksiniz,
ye' deyseniz gideceksiniz; o arada da ulema efendiler-
den biri gelecek, size diniyye ve tefsir-i Kur'an okuracak.
Bu pek yrmyor. Gelen efendinin de btn "Bu bece-
remediniz" diye hali yok. Onun iin bunlar laik okullar
oluyor ve din bilgisi az bilinen, az bir dal haline geliyor.
Onun br gayrimslim de gya kendi dinle-
ri ama o da tabii.
meyince bu mekteplere, Mslman ulema gibi, kilise men-
hahamlar falan da fakat gze batan husus,
mektepliye medreselinin muhalefeti girdi ve bu
gerilim bugne kadar
tarihi 1868'dir.27 Tanzimat ricali Mek-
teb-i denen bu okulu niye kurdu? Belli ki dil
mi grmek Bu Cizvitler, Lazaristler
yani Saint George rahipleri, Benediktenler, bir sr okul a-
millet bunlara yolluyor. bykleri
onu da biz O zaman
Galatasaray kuruluyor. Gzel Trke Trkiye tarihi
ten, Trk ve zamanda da dilini en iyi
yeni bir okul bu. Bunu bykleri
etmek gerekir ki Maarif byle bir panzehir kurum
Biz bu tarz bir okulu, ihtiya haline gelen
27 pek seviyor tarihlerini --nce iSOO't Ml-
kiyelder de yapar bunu; biz falan derler, bizimkiler de
600'e Siz, eski ktphanesine, es-
ki sahip en byk odur. Yani, o zamanki gibi gzel Trke
retin, gzel Biz, eski Mlkiye'yi devam ettirelim ne mutlu.
58 AVRUPA VE
tim iin veren niversi-
telerin hepsi Ne o kadar iyi insan-
lar, ne Trkeyi iyi bilinen "Trke"yi de unutuyor-
lar. biz maalesef
lizce zerinden giden Trk bir ila, panzehir olan
mektebi O Galatasaray nemli messesedir
ve bu okul zaman, Ermeni patriki, "Gideni aforaz ede-
rim" diyor; Rum patriki tepkiyi gsteriyor; hahamlar benzer
... Onu temsilcisi bile
sylyor. Yani "Latin cemaati ocuk diyor;
ama bir mddet sonra ki bu okul ok kuvvetli, herkes
oraya gidiyor ve Galatasaray btn "Trk
kadar Ermenisi, Rumu, (Ulah), Romeni,
Yahudisi ile, Devleti'nin,
bir
okuloldu. Bu ok nemli bir ve o kadar ki patrikin aforoz et-
mekle tehdit okuldan, sonunda bir Ermeni patriki bile
Ohannes Efendi Galatasaray talebelerindendir. 20. yz-
Ermeni cemaatinin Erme-
nilerinin patriki Demek ki, olan laik
her dalda, hukuk ve mlkiye
ve medreseler gerilerneye Niye bu laik okullar geli-
teknik yenilenme nedeniyle mi?
idari ynden ve zo-
Yani matematik gibi; cebir, fizik, kimya,
gibi, modern hukuku, modern modern
mali teknikleri Onun iin hukuk ve ml-
kiye mektepleri ve orada ok ilgin bir olay Hu-
kuk Mektebi maalesef olarak iyi rgtlen-
ve de hukuk sistemi gre tamamen
Romanize iin, eski ile yeni yan yana yrmek zorun-
Bu yzden ne oluyor, Medreset'l-Kuzat, Medresesi)
Hukuk Mektebi'nden daha iyi burslu oluyor.
LS Kevork Pamukcuyan, "Ohannes c. 2, s. 1063.
DNEMi 59
Ders eklektik biimde dzenleniyor ve brn geiyor;
nk hem hem hukukunu ve talebe-
Ieri ve burslu daha yetenekli ve oluyor.
Onun iin eskilerden sorabilseydiniz: "Medreset'l- Kuzat Hukuk
Mektebi'ne nazaraniyidir" denirdi. Fuat Kprl girdikten hemen
sonra terk etti Hukuk Mektebi'ni: para etmez" dedi. Tembel-
ders disiplini ve
Mlkiye o zaman Hukuk'tan daha iyi okuldu, niin? nk mali-
ye iktisat hukuku gerekli lde Yi-
ne burslu bir okuldu ve devam etti.
Bu ok nemli bir husustur.
te yandan medreseleri de tamamen
Onun zerinde Medreseler ki asra uymak la-
bir kozmografya, matematik, bile
ders koydular.
bul'da bir oldu -biz tarihiler, bunun tarihi portresini he-
nz tespit edemedik. Medrese var; hakikaten talebesi
muhta. Talebeler emsile ve okuyup hi-
bir son derece de sefiL. (O dnemlerle ilgili
Verdikleri orbalar o kadar ve etsiz, su gibi
bir ki, "Efendim, bu orbayla abdest bile
caizdir." Bunun zerine bir Cuma se-
iki medreseliler, bir
taraf "yecuzu" diye br taraf "Iayecnzu" diye
yor. "Yecuzu-caizdir; layecuzu-caiz bu, "yecuzu,
layecuzu" sebebini soruyor. Diyorlar ki: "Hnkanm,
verdikleri orba o kadar suyu ki
siz, etsiz ... Bu orba ile su gibi abdest almak caizdir, yok caiz de-
ne de olsa diyorlar).
19. mali ve ilmi kt olan medreseler de
var, fakat bir da var. Farsa
da var. Bu Farsa edebiyat tet-
kikieri o derece ileri ki eskiden beri
ve Sadi ve Sadi gi-
bi byk bu kadar ok fakat lii-
60 AVRUPA VE BIz
gat ve gramer bol miktarda
gibi Hukuk Mektebi gre, medreseli grevini
kaybetmesin diye "asra biz de ve Medreset'l-Ku-
zat ve bununla medreseleri bir
gidiyordu; nk eskiden- medresede belirli mfredat var; ama ders
yoktu. Filan hoca var, ondan ders ondan icazet
terfi edilirdi; ders koyuyorlar, bizim bugn
sabah 9-12, derslere girilecek, hoca gelecek,
programa dersleri grrsuz.
29
gi-
bi, Avrupa hukuku da burada Demek ki 19.
ve bu dneminin hukuki ih-
bir hukuk ders
bilimlerin medreseler de ayak uydurmaya
laik kurum-
ortaya gibi, medreseleri de bunun sonu-
cunda eklektik ve dalist kurum tipleri ortaya Yani bizim
Efruz Bey tipi, tip bir de o eski
iinde de gre ona gre yapan,
ona gre sistematize eden insanlar ortaya
yor. Bireylerin ikirciklenmesi kurumlar iin de sz konusudur. Bu,
Trkiye ok ilgin ynlerinden biridir. Zannedi-
yorum bundan sonra ve ikinci
bir vehesini, vehesini; yani milliyetilik ele al-
mak
29 Salnamesi, birinci defa, Dar'l-hilafet'l-Aliyye, 1334, s. 687 vd., ders prog-
(Medresetti'l-Kuzat).
iii
ve Paralanan
imparatorluk
dnemimiz birlikte yrmekte-
dir. Son Roma olan (Pax Ottoma-
na) hareketlerle ve ulusu duy-
gular hi yok, evvel emirde kimlik sorunuyla, yani
toplumdaki yeri ve ilgilidir. Kimlik, bu nemli olgunun et-
bir dokudur ve Avrupa'ya girecek Trkiye iin
nemlidir; ama insan toplumunda kimlik temel bir sorundur ve
iyi toplumda birok ve
halleder.
dnyada her tayin edebilir; davra-
dahi bir lde tayin edebilir. lke de sei-
lebilir; fakat elde olmayan bir hangi kimlikle dnyaya geline-
Mesela, Rus anne ve Arap babadan evlilik olan bir be-
bek bir kilisenin iin -ki yle vaka-
lar oluyor- sonunda mahalli makamlar bir yetimhane-
ye ve bir ocuk olarak byr. Belli lkede
lur, lke ama byle istisnalar ebe-
62 AVRUPA VE Biz
veynin bireyinki olur. hangi lkede, hangi aile
ile, hangi dille ve bir elinde de-
Kimlik lkedir, her anlamda Kimlik
tespit eder, insanlar bir araya yolunu tam da izeme-
dikleri bir tarih ve bir lke meydana Bu
durumda, devlete has organlar ortaya
Polis, ordu vs; mmkn Birey ola-
rak da kendimizi bu Bura-
da Trkler var, Trkiye var; ama, ben beynelmilel bir di-
ye infirad yoluna gidemiyorsunuz. Zira muhataplar beynelmilel
ve sizi Trklk iinde ele Hibir
de kimlik sahibi olmadan hayata devam edemezsiniz, mmkn de-
ve btn organlarla birlikte de bu
ne Bu takdirde, 20. son
hatta son 10 iki korkun dnya katliamlardan
sonra grdk ki, devletsiz bu be-
delini her zaman ok bir demek zorunda Bu-
nu Kafkasya' da, Bosna' da grdk. Hi arzu etmiyoruz; ama yle
ki bu facialar daha da grlecek. sorunu ile
gelen zaman bu
en byk tepki veya hi
ki milliyetler ethnicite Yoksa,
toplumunda "millet" demek, bugnk "nation" anla-
bir kelime bunu biliyoruz. Milleti bugn
kullananlar, "milli ve "milli gazete" diyenlerdir. Millet kav-
bir cemaate, bir inan grubuna hitap eden bir szdr. Onun
iin "nation" ve "national" olarak mutlaka ulus, ulusal,
deyimlermi
"Millet" aslen Arapa bir kelime ve "sz" demek. Bu sz anla-
millet, bir anlamda sz" ve sz
toplanan grup" geliyor. milel, m-
me gibi kelimeler ifade ediyor ve tarihin son Roma
olan toplumunda byle bir
bulunuyor. Roma Birincisi: Klasik Ro-
bir imparatorluktur. Yani bu nn
VE PARALANAN iMPARATORLUK 63
iinde en iinde en Bi-
zans En Avrupa ve
Balkanlar bu devletin ve izlerini ncs ise: H:i.-
la ortadan olan, bir anlamda hala ve prob-
lemleri Tarihte drdncs
yoktur, nk ve
dnya Buralarda etnik anlamda bir grup hakimiyeti
yoktur, dil hakimiyeti Yani te-
mel kurucu unsuru, ordusu, ordunun dili, brokrasinin dili Trk-
e halde, burada mhim olan ideoloji Trklk
mmetinden, milletinden olmak O kadar
ki zaman zaman bu Trklk stelik bu kmse-
me, bize mektepierde gibi, Saray evrelerinde
halk da mevcuttur.3
0
Vekayinamelere Trk-
men ile dl! Trke,
dil Trkedir; hi ordunun komuta dili
Trkeydi. Bu btn tarih boyunca byle Seluklu dev-
rinde katip Trk ve Trke halde, ulema
Arapa halde, orduda her zaman Trke
Bu Trk komutan ve askerlerin b-
yk lde Trk ileri geliyor. Mesela, son devir Os-
bile "Arabistan ordusunda hemcinslik
deniyor. Bu hemcinsiik, coethnicite demektir. Demek ki
Arabistan ordusunda, Arap artmaya "Anado-
lu'dan Trk asker getirilmesi emrediliyor."31 Yani iinde
Trk etnik unsurunun her zaman dikkat edil-

30 Mesebi benim orum, gibi patlama
yer fakir bir Anadolu orumlu ameleler hasa[
kadar Ankara gelirlerdi. orumlu amelelerden bi-
ri Etlik meyve yiyor, ihtiyar da "Aaa,
Trkler dedi. Yani Trk demek, kyl, Anadolulu falan demek. .. Ka-
ragz'de en ahmak, en laf anlamaz tiplerden biri Baba Himme['dir. "Trk" denir ona.
31 (BOA), Dahiliye, No: 14404,21 (19
1851).
64 AVRUPA VE Biz
Zaten bu milliyetilik konusunda bize mekteplerde
teorileri de unutmak gerekiyor byk lde; nk abes
ifadelere Balkanlar'a milliyetilik
Ondan evvel sanki yo ktu!
Eric Hobsbawm, bu Marksist sosyolog ve
nl tarihisinin milliyet konusunda ok ynl ve derin
Halbuki mesela Ernst Gellner'i zaman,
trl zengin ve hi gzlemler var; nk
kendisi ekoslovakya Yahudisi idi. Tabii milliyetler probleminin
ve bu lke-
lerini ve ekoslovakya'da da son olarak Avrupa niver-
sitesi'nde ld. O, bu daha iyi ele Sy-
lemek Milliyet konusunu literatr de her zaman
ok iyi Niye ok ilgin bir bi-
zim ve milletin dert ol-
bir yerdir; ama milliyetilik meselesini bilmez. Bu ok
garip bir nk Avrupa devletleri Almanya veya
giltere veya Fransa tarihi etnik unsurlardan
ama Almanya, Fransa, zaman ve Al-
manca olan
sz konusudur ve en bin seneden beri bu toplum-
lardaki tek unsur, o da lisan halde Yahu-
dilerdir Avrupa Yahudilerinin Av-
rupa Yahudilerinin lkeden bir dil
da yok dinleri hepsi bu. Avrupa bu-
nu dahi ve zere an-
tisemitizm; yani Yahudi byk bir problem Ba-
uzun zaman bir avu Yahudiyi Hala da etti-
syleyemem. tabiri ile prejudices,
rtld. Daha evvel herkesin
lik st Ama milliyet SOrununu hala ve teda-
vi gibi her tesinde bir
cemaat, her dil, her semtte bir din gi-
bi grlmez Avrupa'da ... meselesi
-yahut demeyin de, muhtelif kavimlerin birlikte
VE PARALANAN iMPARATORLUK 65
meselesi- Akdeniz Hindistan alt
Yani bunlar ilk geen toplumlar iin,
din ve dilleri iin bu meseleyi yedi bin sene bo-
yunca daha ok
Bugnk zaman, Firavun devrinden
Kobtlar arada gelmesine,
ne dini edebiyatta ve
dillerine de olsa sahipler. Kobt yahut hiyerogliften
sonra "dimetiki" denen Yunancadan bozma bir Kobt alfabesi al-
nce ok Yunanca kelime hatta zamanla
unutup Arapaya gemelerine bugn yz-
de onunu eden bu o
dili gnlk hayatta Arapa
ama, kilisede halii Kobta ibadet ediyorlar (geri o dili d-
rst iideta bir Trke metni bir Alman ve-
yahut bir oryantalistin, eline versen
okursa belki ondan daha uzak bir okuyorlar) ve bu sayede
de bir cemaat var. gibi,
sonraki BM Genel Sekreteri Butrus Gali de: "Ben
Kobt'um" diyor; "Ben Firavunlardan geliyorum" diyor.
Meselii Suriye'ye gidiyorsunuz, adam Arapa
yor ama, Ortodoks veya Katolik olsun, "Biz eski Asurilerden geli-
riz" diyor. Bizim gneydeki Sryanilerin bile bir byk kolu bili-
yorsunuz Suriye'dedir, patrik de Onlar da yle: "Biz
Asurilerden geliyoruz" diyorlar. Bunlar Aramidir ama, ne-
redeyse lmek zere olan bir dille kimliklerini koruyorlar.
Balkanlar'a zaman, her bir milli-
yet ve maalesef son zamana kadar Balkan tarihi bu her
etnik birbirlerini katletmeleri ile cereyan et-
mektedir. hakimiyetinin gn, blgede, kitle-
lerin birbirlerini katletme da 1912'nin
da dahi ordumuz, henz savunuyordu; yani gneydeki
Yanya henz elden ve savunma
Selanik'e ise Yunan girdiler Bulgarlar bir taktik ha-
Selanik'e kendileri girecektil ve Yunan ordusu-
66 AVRUPA VE siz
nun Selanik'e girer girmez ilk Yahudi mahallelerine sal-
Yahudi katline oldu. nk Selanik, brun Os-
tarihi boyunca en byk Yahudi idi. Orada, ne Bulgar-
lar yani Slav unsur, ne de Arnavut ve Trkten Mslman
unsur Hele Hellen unsur en az olan gruptu. Selanik'in
en unsuru Yahudilerdi. Bunlar, 1492'de ve
g ederek giren, byk lde
Selanik'e Sefarad denen Musevi-
ler. Bundan maada, 1661'de Sabetay Zvi zerine burada yo-
var. Malum, Sabetay Zvi beklenen Yahu-
di mesihi olarak ortaya fakat byk kavgalara sebebiyet ver-
di. Yahudi gre, ilan edildi. ilan
iin idam edilmesi, bunu da tab ge-.
rekiyordu. Bunu yapmamak iin bir yol buldular. Gya Sa-
betay Zvi Mslman oldu ve cemaati de Mslman oldu.
olarak "dnmeler" dememiz gere-
ken bu cemaat de Selanik
Yahudiler 17. Mesih bekleyen, bekleyen,
Mslman unsur ve da
bu karma bugn bu
grubu da hesaba Selanik Judaizm kltrnn ha-
kim bir ve Yahudileri katletmek-
le etnik Onun iin mecburen onlar da Trk,
Arnavut Mslmanlarla birlikte bu tarafa gmek zorunda
lar. Demek ki hakimiyetinin ortadan blgelerde
-bilhassa Balkanlar'da; blgesi bu kadar
milletler, etnik gruplar birbirlerini kesmeye Bu
nedir? Burada bir tarim ele
bugn Zeyrek'te bulunan Pantokrator Kilisesi -ya-
ni "Takdis Eden Kilisesi" ki byk bir bina olup ok harap va-
ziyertedir- fetihten soma Trk devrinde Molla Zeyrek Camii ola-
rak isim bu restore karar
veremedi. Cami olarak Mze mi olsun? Belli Bu
arada belirtelim, eski Bizans cami olarak
dekoratif
VE PARALANAN iMPARATORLUK 67
engel Mesel:i, Vefa' daki "Kilise Ca-
mii" da evredeki nfus ve erimesinden do-
bugn (nk bekir semti ve
camiye gidilmiyor), ama dklen mozaikleri bugn de grlen, bir
son devir Bizans eseridir. Zeyrek'teki Pantokrator gibi binalarda
eski etmek yerinde olur. Bu, Trk
nun ve hakimiyetinin alicenap karakterine uygundur. Mmkn
mertebe cami olarak muhafaza etsek de mze ve
eski eser olarak, veya buna mmasil olarak b-
yk Zaten gibi niversal
Roma olan bir memlekete
tutum da budur. 1453'n Noel'inde (eski takvimle 1454
bu binada yani Pantokrator Kilisesi'nde inzivada bulunan din ada-
son devirde ve kiliselerini
kalkan devlet siyasetine" (Floransa ve Ferrara konsillerinde byle
bir memleketin iinde
ok nefret eden ve 1204'teki Seferi'nde ok
iin, kin tutan kitlelerin lideri
"Trklerin Frenk'in diyen bir grup ve
Ghennadios (Skholarios) denen bu Fatih
Sultan Mehmed patrik tayin ediyor. Bu Ghennadios'un patrik ta-
yin edilme treni kendisine gsterilen iti-
bar, Bizans devrinde bile patriklere

Bylelikle
btn sadece Hellence
Yunanca unsurlar fakat Bulgarlar ve
Arnavutlar, Makedonlar ve ahalisi de bu kiliseye
ulusal kiliseler ortadan
hepsi Fener'in ruMni, idari, adli, mali otoritesine tabioluyor. Bu
ok nemlidir. Patrikhane 16. Fener'e Bahsetti-
Zeyrek, biliyorsunuz, Kemeri'nin hemen
semttir. Hali'e tepeden baka'; bir ye"r. Bu patrik-
haneyi buradaki kiliseden, ta Fener'e ittirenler, 16.
sonundaki ynetimdir. yrten Valide Sa-
32 F. Babinger, Mehmed der Eroberer und seine Zeit, Mnih, 1964.
68 AVRUPA VE Biz
fiye Sultan sylenir. Kimdir bu Safiye Sultan? ok asil Ve-
nedikli aileden gelen, Bafo ailesinden gelen bir Yani Ve-
nedik kendisi. Roma gibi, niversallik id-
bir kilise ve kilise bugn de kendisine
"kumenik" diyor. Bu terim "evrensel kilise" demektir. Patriki ta-
yin eden onurlu da onun rabi Kim-
dir o? Roma imparatorudur. Kayzer-i Rum, bunun Rumca da
"Vasileos"tur. Yani demek. Bu Vasileos,
tiyan olabilir, Mslman olabilir, ok fark etmez. O, Vasile-
os'tur. veya kt fark etmez ve bu kilise bu yzden ni-
versalisttir, kumeniktir, bunu bilmek
Yunan zaman, 1821-29 kilisenin
mzahareti son derecede Birta-
papazlar kitleleri ama yerel papaz
bunu merkezdeki patrikhaneye "Bizim kylleri ne
dersiniz?" diye sormuyor. Metropolit Ger-
manos gibi yerel metropolitler, piskoposlar var. Bunlar
yorlar, ayaklanmaya son anda Hydra zengin armatrleri-
ni ekiyorlar; fakat Fener'i hibir zaman iine eke-
miyorlar. Patrik V. Grigorios'u biliyorsunuz. Fener'in
ihanetinin tespitinden ok, II. Mahmud
dan btn o camiaya ve o isteyen bir
ahvalde politika, hikmet-i hkmet bu gibi tedbir- .
leri gerektirir; ama bu, patrikhanenin Yunan des-
nk Fener Patrikhanesi biliyor ki,
Bizans'ta bile hakim bir sahaya
sahip gerek "kumenik" bir kilise
Oysa 1829'dan sonra, Yunanistan 1831'de Atina'da
otosefal bir patrikhane kurarak bu darbe ve
nitekim de sonuta da Yunan kilisesi,
Yunan hemen sonra kendisini
olarak, bir patrikhane olarak (1831).
Fener'i Ortodoks patriklerin bir derece
var. Fener patriki birincidir. Her yerde Moskova,
Sofya, Atina, ve tevabnde onun dua ediliyor; ama
VE PARALANAN IMPARATORLUK 69
kilise ve mlk Yunanistan kilisesi ne
karar alma yetkisi, ve mlk ile Fener'den (oto-
sefal stat). Bir gvdenin gerek anlamda kazan-
iin tasarrufa sahip gerekir. Bugn, Yunan kili-
sesi kendi arazisine kendi sahip. Bu kilise
an patrikhanenin nfuzu oluyor. Btn o blgedeki met-
ropolitlerin, tayinini milli kilise Btn adli,
hukuki Milli kiliselerin Balkan lkele-
ri imparatorluktan; ama nemlisi Fener Patrikhanesi'nden
kumenik kilise klecektir. Fener Patrikhanesi
bugn sadece ve evresinde Trkiye'de nfusla
bir patrikhanedir ve Ege Trakya ve Gi-
rit buraya Aynaroz, ABD ve Avustralya da Fener'e
ama bu mahiyeti Daha da beteri, Fener Pat-
rikhanesi'nin mlk yoktur. Her kilise, mlkn ken-
di iin, patrikhane de sadece kendi kilisesinin (Aya Yar-
gi) ynetir ve brlerine sz geiremez (hakikaten geire-
miyor). Yani patrikhanede bir Metropolit-
ler birbirleri aleyhinedir. orada kilisenin ve
dnya hakimiyeti laik birbirinden ok
ve her Yunan milliyeti hareketinin iine kili-
seyi katarak tahlil da yoktur. Maalesef, memle-
ketimizde insanlar bunu iin, devletin iki ba-
bile bilgi ve yorumu birbirini tutmamak-
Bir dinlerseniz: Fener'deki patrikhaneyi Papa-
zannediyorlar. Hi ilgisi yok. Patrikin belki Moskova'da-
ki dualarda, Sofya'daki duada, Finlandiya Ortodoks Kilisesi'nde
zikrediliyor; ama Fener'deki patrik, bir kere Roma'daki papa gi-
bi uluhiyyeti olan bir ruhani Yani ve vekili
olarak dnyada, uluhiyyeti yok; ikincisi, Roma Kilise-
si gibi, ta Acapulco'dan, Afrika'ya, in'e kadar her pis-
kopos ve her ky zerinde
yok. Ortodoks dnya, kiliselerden Moskova-
Rusya bir patriklik, Ukrayna bunlardan kapmaya
Finlandiya Fener'e Estonya Fener'e ve Rus-
70 AVRUPA VE Biz
ya ile Fener hadise Grcistan Fener'e
zira onun br tarafta. Bulgaristan
Romanya Bizzat Yunanistan da Fe-
ner'den ta beri bir arhepis-
koposluk olup, bir ruhani cumhuriyettir. arhepis-
kopos devlet reisi gibidir. Bizans gibi ismi
mrekkeple
Avrupa ile konumuz olan patrikhanenin duru-
muna bu vesile ile zevat, Fener Patrikhanesi'ni
fazla halde Roma'daki papa ile mukayese edip,
efendim diyorlar: bir otonom blge Vatikan gibi,
turist gelir." Bizim brokrasimizin ve evrelerin tarih, kltr
ve din sadece turizm biliniyor. Bunun
bir hi sylemekte mahzur grmyorum,
leri aittir. Bu ise: "Efendim bunlar, Fatih Kay-
diyor. O kadar kolay bu koca pat-
rik Fatih olsa ne olur, olmasa ne olur?
biraz hizaya gelmesi Bu nemli bir kurumdur. Fa-
kat, bir kurum Avrupa ile bugnk
en mhimlerinden biri de budur. Bunun ne bil-
mekte fayda Kimileri gitsin diyor. Patrikhane git-
se ne olur? Yani Rusya kilisesi kuvvetleniyor, onlar er ve-
ya ge bir iddia edecekler. Rusya'dan kopmak isteyen Ukray-
na,."Fener'e diyor. Grcistan, "Fener'e
diyor. Estonya ile ama bunla-
cemaatleri kk. yesi ise 50 milyon. Uk-
Fener'e etsek, kon-
trol m Yoksa, Fener'i srp tamamen kontrol
Bu zaman
yrtebilirsin? Gene Kilisesi de kadimden bir devlet ri-
yasetidir. Bunu bilmek papazlar politikaya yenilerde
Bunu nleyemeyiz ve bu konuda propa-
ganda ile de taraftar Kilise ile olan Av-
ve AB'nin terk et-
mek son derece mahzurludur.
VE PARALANAN iMPARATORLUK 71
demek ki ortada bir Hellenizm var. Biz "Rum Ortodoks"
diyoruz, "Grek Ortodoks" diyorlar. Rum ile Grek
Rum ne demek? Roma. Bu ismi
Maalesef devlet dahi Grek Ortodoks Kilisesi
yorlar. ok "Roman-Orthodox Church" diye evirip Ro-
ma Ortodoks Kilisesi diye Bu kilise Roma mira-
kalan bir kurum ve cemaattir. Biz yle
devrinde. takip ederse-
niz, bulursunuz; nk onun gerisinde bin senelik bir
tecrbe ve kendisi Bu
-biliyorsunuz daha ilk yz elli bir Balkan impara-
olarak yani hakimiyet he-
nz Orta Anadolu'yu bile kapsamazken, Balkanlar'da btn Ma-
kedonya, klliyen Bulgaristan ve Kuzey Yunanis-
tan idi. Yani biz bir Balkan idik.
Arap lkelerini ve fethimiz 1517-1518'di. 1918'e kadar
oralarda drt ... Buna gre Bulgaris-
tan'daki, Makedonya'daki hakimiyeti ok daha uzundur. Hatta
yaparsak Erzurum'daki daha
uzundur; nk biliyorsunuz da itiba-
ren tam ilhak ettik.
Bir de hususiyetine bakmak Suriye
ve bir lde Filistin'in Arap lkesinde biz mese-
la rejimini, tipik arazi rejimierini ok uygula-
Halbuki Bulgaristan'da devletin me-
muru her an Bulgar Yani orada rejimi
de, arazi rejimi de, vilayet idaresi de; btn tipik messe-
seleri ok iyi Biz idaresinin tipik kesitini
renmek zaman; Suriye, ve hatta, ve
yurtluk sistemini takip vilayetlerinin def-
terlerini tetkikten ok, Anadolu ve hassaten Bulgaristan, Trakya,
tetkik etmeyi tercih ederiz; nk orada daha
iyi grrsnz imparatorluk brokrasisinin Bu ok
nemli Bunu iin sylyorum: Trkiye'de banka-
sistemini zaman, daki genel
72 AVRUPA VE Biz
merkezlerin tercih edersiniz, oradan daha iyi takip
edersiniz. zaman, herhalde
banka gibi, Adana gibi ticare-
tin, kredi, yer-
lere tetkiki anla-
mak iin
Bu parantezin zaten tekrarlamak ve bilmek gerekir ki
sistemi ierisinde daha gayrimslim ve gay-
ritrk unsurlar Bu, tarihi
devletlerinde muhtelif dini gruplar ve kavimler hep fa-
kat tarihte hibir dahi grlmeyecek
kilde, renkli bir arada tutup yrtmeyi bilen devlet, Os-
Btn adaletsizlik grltlerine, kyller gi-
bi bu byledir. Geleneksel ekonomiler-
de kyl ezilir. Kylnn fonksiyonu ezilmek Kyllere
adalet getirmek gibi sylemler, aittir. Tabii btn
nasihatnameleri byle sylemlerle doludur. Devlet-kyl
kisinde ilgin bir denge de ki bu imparatorlukta muh-
telif kylleri olarak Rum ve Bul-
gar kyl gibi, Trk kyl de Mslman kylnn du-
rumunda ne fark var? "Reaya silih deniyor. Trk
reaya silah mu? Kyl silah Bu
bir usuldr, ok nemlidir.
Buna askeri (ynetici zmre ki hepsinin asker ol-
gerekmez; nk ulema da, gayrimslim ruhban da o
dahildir; vergi vermeyen zmre demektir) lde hemen her
unsurdan Kimdir bu ynetici zmre?
askeri zmresi: Trk Trk Trk
Mslman mtevellisi, Arnavut Arap m-
tevellisi, Rum patriki, Yahudi patrikhanenin Logot-
het'i, Yahudi vilayetlerdeki voynuklar
ve ... 19. Meclisi yani Vilayet Mec-
lis-i zaman; Hanefi mfts,
mfts, Ermeni metropoliti, Ermeni-Katolik metropoliti, Erme-
ni-Protestan Rum metropoliti, Sryani metropoliti,
VE PARALANAN iMPARATORLUK 73
vilayetin Yahudi gibi bir listeyle Ta-
rihte bir ruhban bu ... da memurlar
ve vali olan zat ki bu kadar renkli unsur "Arbiter mun-
di hakemi" gr-
yor. rekaberten
mak istemese, reddeder, brlerinin yapmak istemese,
ele Klasik dnemde Rum patiikinin nce-
idarede. Daima protokolde nde gelirdi en sekin ce-
maatin olarak; fakat bu durum 19. br cemaatler
lehine ve Rum Ortodoks liderler protokolde stnlkleri-
ni kaybettiler.
33
19. bu icab ediyordu ve meseiii
valiler yerlerde iin Ermenileri ne
yleydi. her (Pesah)
da, Yahudilerin ocuk ldrp hamursuz denen
. Rumlar "Yahudiler bizim o-
atacaklar, ekmeklerine, hamursuza
katacaklar" diye Yahudi Yahudi dverler,
ldrrlerdi. Bu nedenle, devlet "Abes dava dinleme-
yin." diye fermanlar idare, olay iin gven-
lik tedbirleri Bu kadar milletin bir arada ynetilmesi son
derecede gtr. Uzaktan Amerikan Protestan misyonerleri gelir-
ler; gerekten Protestan yapmaya safdil ve
adamlar olup, Ermenilerin propaganda yapmaya ve Pro-
dndrmeye Trkler, Rumlar ve Yahudiler
bu mezhebe itibar etmiyor; ama Sryaniler ve Ermeniler ediyor.
Gregoryen Ermeniler bu sefer, "Ce-
maat elden gidiyor" diye kovmaya
veya faaliyetlerini nlemeye konsolosu ve by-
kelilik himaye eder. 19. ve lleri iinde
bu ynetmek, ok grlyor ki bu-
gnk ve hele bugnk hali-
ne yeniden
33 (BOA), Meclis-i Vala, nO- 83, 25 Safer 1273.
74 AVRUPA VE BIz
gerektiriyor. 400 sene hadisesiz ynetilen de
giliz manda idaresi 30 sene iinde bir cehennem veSiyonist-
ler Her iki taraf da idaresinde beklen-
meyecek bir zellik oldular. adaleti
ve hazin olaylara neden oldu. Yahudi art-
Araplar buna isyan edince, bu sefer Filistin limanla-
ilk gemi, 1947 Nazi toplama
dan a ve hasta 15 ocuklarla dolu bir
gemiydi. Filistin'e bu geminin iindekiler
. byk apta telef oldu. Bu 30 iinde, yani ynetimi-
nin tasfiyesinden sonra, yerli halk vergi meselesinden isyan
etti. vergi daha
yntemleri, geleneksel vergi toplama yntemleriyle
du. Mltezimin veya zaman ve zemine uygun tehir ve
mutedil sistemlerini On
idaresine. brklerden ok daha ol-
halde idareyi beceremiyorlar. cemaat onlara ade-
ta kenetleniyor ve On Ada Trkiye
Cumhuriyeti'ne istihbarat hizmetinde bulunuyorlar. vila-
yetlerini eden koloni devletlerin ilk retimi d-
blgelerde kimsenin haline anormal vergiler tat-
bik etmek Trklerden sonra gelenler, emik gruplar ara-
dengeye de dikkat O zaman sis-
teminin zerinde biraz daha ve dikkatli durmak gerekiyor
zannediyorum.
LV
Millet Sistemi ve
Millet sistemi gibi dile dine
Ermeniler millettir; ama hepsi Ermenice Er-
meni "Gregoryen" veya "Monofizit veya anti Kalkedon"
miz kilise, 451 deki konsilde, Roma kilise-
sinden Ulusal Ermeni kilisesine gruptur. Ermeni hal-
%70'i bu kiliseye Katolik Ermeniler de bir mil-
lettir (Katolik milleti). Oysa onlar da Ermenice 12.
beri kilisesinin etkisiyle Katolisizmi seen Ermeniler,
ukurova ve Ankara Ermenileridir. da yerlerin aha-
lisi Katoliktir. Bunlara "Katolik milleti" denir. Bir de, 19.
da Amerikan misyonerlerinin etkisiyle seen kk,
fakat iktisaden kuvvetli bir nc grup var. Ermeni
halde millettir. belirtelim: Bu sun'i bir ay-
da oturur; nk bilirler Ermeni
Katolikleri, "Ermeni misiniz?" diye hi olmaz-
"Biz Ermeni Katolikiz" derlerdi; iki toplum
da dnya ve hayat itibariyle de fark Buna kar-
Rum milleti, yani Rum Ortodoks zaman; bunun ii-
ne Yunanca girer, o inantaki Arap girer, Bulgar girer,
76 AVRUPA VE Biz
girer, Makedon girer ve Ortodoks Arnavut da gi-
rer. Bu, sonra ok byk bir sebebiyet
tur, ona Fakat bu da sun', bir birlik realiteye
bu da uyuyordu; nk ok uzun Bul-
gar ile Hellen unsuru birbirine gibi (nk hepsi haki-
katen benzer giyiyor, hepsi dinliyor ve icra edi-
yor), Balkanlar'da da birbirine ok benzeyen kavimler Ara-
birbirlerine ok benzerler. nl Yu-
nan bile Arnavutluk'tan Bundan Orto-
doks Rum mezhebe salik olan olan) son
derece gtr; yani bir Bulgar, Yunan mektebine gelir, Yunanca
ve kendini Hellen zanneder. Bu, ok
ilgin ve hazin bir durumdur. Ancak 18.-19.
Bulgar kimlik bilincini Arnavut'un Ortodoks
kendini Rum zannederdi. Mesela Arnavut'un Mslman
Trk'e ok kendini. Bugn hala ihtiyarlar, ora-
da "Ben Trkm" derler. Kim Arnavutluk
bilincini inatla Katolik Tarih bo-
yunca modern Arnavutluk gdenler hep onlar
Katolik Arnavutlar bulunca gerlerdi; ama orada
da Arnavutluk'un etnik olarak kavrar ve ulusal
gderlerdi. Buna 19. modern Arnavut
ve hi en unsur olan
Mslman Arnavutlar Mesela, Msl-
man Bulgar'a "Pomak" diyorsunuz. Mslman Bulgar, hibir za-
man "Bulgar" demez kendine. "Trk" der ve bu
bir unsurdur. Pomak yani Msl-
man; Arap harfleriyle Rumca yazarlar mevlitlerini ve duala-
bunlar da" "Trk" der kendine. din bir dnem,
tayin edici dile kimlik arka plana
O kadar ki milli mektepierini aan, Bulgar maarifini
Aprilof, kendini zannederdi. Neyse ki gen
ta Odessa'da orada ticaret yaparken, Venelin
Ukrayna tarihisi ile ahbap oluyor, Venelin diyor ki:
lar Rus Sizin de Helienlikle ne var? Siz
MiLLET SiSTEMi VE BATI n
Kendi sahip ol, telkinini ve Aprilof orada tet-
kikata tarihini. bir Bulgar milliyetisi
olarak mektepler amaya Hakikaten Bulgar maarif hare-
keti ok duyulacak derecede, o milletin tarihinde byk bir
haslettir; yani modern diye-
biliriz. Bu ok nemli bir husus. Bizde de ve bu me-
yanda Atatrk'n takdirini kazanan bir sistemdir Bulgar maarifi.
Balkan zamanda her milli bir
rndr ve bu yzden de byk Ortodoks Kilisesi paralanma-
ya
19. tarihi bir ynyle de kumenik kilise
miz Rum Ortodoks kilisesinin tarihidir. Bu par-
sonucunda modern milliyetler ve bugnk modern
Balkanlar ortaya Bugnn modern Avrupa
yeni problemli biri olarak belirmektedir.
Avrupa bundan Avrupa hi o
sahalara diyebilirsiniz; ama ki, mmkn
Bir kere Almanya, ile Fransa ve ile,
ile bir yere gryor bu Alman kamuo-
yu da Akdenizlileri istemiyor; bu lkelerle ne
olabilir, diye soruyor. Peki kimlerle yapabilir Almanya?
ekya ile; nk rgtl, retken, her uyum
lar. Macaristan da var, tarih boyu mttefiki olan,
sahip ... Nihayet Polonya tabii
var, lzum yok, Almanya nfusunun Avrupa Bir-
giren Polonya'ya rahata
Tabii Almanya, ekonomik pazar ve kltrel hayat olarak
Romanya'ya, Balkanlar'a sarkacak. Slovenya
zaten eldedir. Almanya buraya
Avrupa ister istemez Balkan problemine
cak ve Balkan problemine da on-
ok edecek, bunu bilmek biz o ko-
nunun zerinde duruyoruz.
Bugnn kumenlik Fener Rum Kilisesi'nin,
kumenik olmayan var. Roma Kilisesi gibi Roma
78 AVRUPA VE Biz
Kilisesi'nde, yoktur.
Alman dikkat Zaten nceki de idi.
Hibir zaman Katolik kilisesinde yoktur.
ca ama diye konmaz. Pa-
paz olan insan, milliyet meselesini unutur, asgariye indirir. (Polon-
ve Macarlar hari, onlar milliyet konusunda pek taviz ver-
mezler.) Bunu Rum-kumenik Kilisesi hep Yunanca
Yunanca kullanmakla metropolit
tayin ediyor. Hellenizmden taviz vermiyor. Bu yzden Filistin
Arnavudar gibi unsurlar da ondan Do-
kilisesinin kltrel da onun niversal bir kurum
na engeldir.
Hellen ruhban, Bulgar Balkan
olumsuz ynden
bulundu. Evvelee btn metropolider Hellen ve dil Yu-
Sadece ky Bulgar olup, bunlar birka Bulgar-
ca ve ilahiyi ocuklara. metropolit
mutlaka Hellen Bu durum, Bulgar ok sinirlendi-
riyordu ve Aprilof'un mektepleri zaman da
Hellen ruhban bu hareketi sabote ediyor, Bulgar mek-
teplerinin "Rus casusu" diye
ihbar idaresi orada ok
davranmasa -ki bizim idarenin bir
dir 0- ok byk facialar ve bu yzden kavgalar
Bir pazar gn Bulgarlar, Filibe metropolitini kilisenin
ldrdler ve iki cemaat bir
Bulg')rlar, Fener Ortodoks Patrikhanesi'nden
Bulgar kurmak istediler; ama Rusya bu saf-
hada Fener'in msaade etmedi. O zaman
Bulgarlar, "Biz Katolik oluyoruz" dediler ve bir Bulgar Katolik Ki-
lisesi ve stelik cemaati de artmaya Rusya ki
Katolisizm sayesinde Bulgarlar tesirine girecek,
Bulgar Kilisesi'nin Fener'den destekledi. te-
sir etti ve 1870'te mstakil bir kuruldu. oto se-
fal, zerk kilisesini Makedonya bir mddet sonra
MiLLET SiSTEMI VE BATI 79
Romenler otosefal kiliseyi Rum Orto-
doks patrikhanesi modern milliyetilik bu imparator-
lukta etmeye te yandan bir biimde bu
milliyeti hareketleri de n planda kilise Kilisenin
kk daima halkla yz yzedirler. Bunlar cahil pa-
Ortodoks kilisesinin bir papazlar fazla bilgili
yani onda dokuzu binde dokuz yz doksan dokuzu
bilgilerdir ve bunlar cemaate boyuna
Bu sayede berkitme yoluna giderler. Ciddi teolojik meseleler
zuhur zaman, halk zerindeki kaybederler; ama
basit ky milli dilde ibadetle, militan vaazlarla halk taba-
ve ulusal kltrn Kilise
sinin alt Katolik kilisesinden olarak
buyruk ve yerel politika ve iklime tabidir.
itikatlara, dayanan bu din
kitleleri lde de Bal-
kanlar'da milliyetilik hareketi Yoksa tarih-
ilerin, bilhassa da tarihilerin iddia gibi, 19.
da Balkanlar'da bylik bir burjuvazi ve o burjuvazinin
milliyeti ayaklanmalar. sz konusu
Milliyetilik, de tesirinde nk biz
biliyoruz ki var olduka, onun iindeki
ikinci unsur, Roma, (Rum) kilisesiydi; onun iindeki Hellen un-
surdu. Zengin Hellenler, Fenerli Beyler ve Hydra ada-
armatrleri okumaya gnderirler. Ve-
nedik'te, Viyana'da, Amsterdam'da, Londra'da Hellen kolonileri
Paris'te her yerde kiliseleri alemi
ile dillerini daki takip
ederler. iin de sz konusudur. iin
sz konusu sonradan Avusturya'ya
ise 16. beri Slav irredanrizmi iin
mesela Machiavelli'yi bilmektedirler. nk
Demek ki gelene kadar oktan bu
gibi fikirler, hafif tertip Bundan maada
bu kavimlerin tarihte byk imparatorluk-
80 AVRUPA VE Biz
Stefan dne-
minde Romenlerin Stefan zama-
malumdur;
varisi olma byk bir devleti yok
ise de bir devletleri Arnavutlar, ida-
re eden zmreler vezir-
leri iinde bilinen 27'si zbez Arnavut brkleri sayma-
ya lzum yoktur. bunlar tarihte kiliseleri, devlet hayat-
olan kavimlerdir. Herhangi bir nc
Asya ve kolonilerindeki insan-
lar gibi kolektif bilinleri geriye gitmeyen, tarihleri olmayan,
tarihleri ile olup, etnik kimlikleri tam olu-
topluluklar Bu kimlik yzndendir ki
kavimlerin idaresi hem zor hem fakat, imparator-
soma problemlerin gelme-
mektedir. Nitekim, Bosna-Hersek bunu gstermektedir.
1875'te cereyan eden olaylar,
bugn ok daha feci bir etnik halinde ortaya
Bu tip dair de kimse senet veremez.
Bulgaristan, ekinmektedir. Bu bir tu-
tumdur; nk -objektif olmak Bulgaristan Trkleri,
hani halk bir tabire gre, "Burnu yere de alma-
denen gururlu Byle bir idare etmek
ok zordur; hele kk bir devlet iin son derecede rktcdr.
Byle bir birlikte birlikte var br un-
sura duyup de niyeti yoktur. Bulgarlar, Trk-
lere sfli verseler de, onlar hala "St Bulgar" demeye de-
vam ediyorlar. Mesela, Libya'daki Trk Araplara duy-
muyor ve Arapa Trakya-
duymaz ve onunla Mesela,
bul da byle Bizantin bir hava Bulgaristan'da-
ki Trk de byledir. Onun iin burada byk problemler
gibi, sorun ok daha zmsz bir biim-
de Trakya'da Yunan idaresi ve kamuoyu bu konuda
Bulgarlardan ok daha bir iindedir.
MILLET SiSTEMi VE BATI 81
Ermenileri alanda bir cemaatti. Tarihte
ruhani idaresinde malumdur. Bunla-
biri Emiyazin'dir Erivan blgesi IV. Mu-
rad Han devrinde fethedildi, bir fazla Trk hakimiyetinde
Vaspuragan yahut Ahdamar Van'
Ahdamar sonra ncs, Sis bu-
gn Kozan olan yerdir (daha Kozan'la Sis yan
Ermeniler "Sis", Trkler ise "Kozan" der). Bugn bu
son ikisi, yani Ahdamar ve Sis yoktur.
Fatih, katogikosun zerinde bir de Bursa'dan
Metropolit Hovakim'i getirip, 1461'de, "Ermenilerin sen
patriksin" diyor, "iyi ama bizim en byk ruhani liderimiz Emi-
yazin'deki katogikostur" "O ruhani bizi ilgi-
lendirmez, biz seni biliriz." deniyor. et-
yani her milletin var. "Bu olarak sen'
vergileri verirsin, idare senden sorulur. Emiya-
zin'deki katogikos da sana tabidir, sana vergi verir." Bu diyalog fa-
razidir; Ermeni patrikinin tayinini izah iin Ger-
ekte, Emiyazin'deki katogikos ruhani liderdi; ama vergisini
tanbul'daki patrike verirdi; nk
Demek ki yle bir ki, bu yeleri olan
insanlar, iine Bu duruma laiklik diyorlar, hi yok.
Herkes dine ve yere aittir. Ermeni, Rum, Yahudi, Sryani
milletinin iine ve onun iin de: "Ben Ermeni ama
ben ok laikim, Allah benim iimdedir, yle papaz falan da
mam, ben o kiliseye de vergi vermem" diyemezsin. Rumlar
da da derece derece, her cemaat iinde de durum ve ykml-
lk geerlidir. Cemaatin iinde: "Bu papazlara yok ver-
ginizi vermeyin" diye fitneci ve nizam ilan edilir.
Patrik hazretleri, yahut onun bylelerini dvdrp, ieri
Daha ciddi durumda, Yenieri ve
da grevi, grevi millet
kuvvetleri, yneten ruhani otoritenin uygu-
lar. Sabetay Zvi diye biri ve havalisinde, her yerde, hat-
ta Avrupa'da dahi beklenen Musevi mesihi sela-
mete mukaddes devleti
82 AVRUPA VE Biz
Haharnlar ediyorlar: biri milleti ifsad edi-
yor" diyorlar. Madem onlar yle diyor, o zaman o adam
da verilir. Ahaliyi ifsad edenin Adeta Kuds'te-
ki Roma konsl Pontus Pilatus ve Senhedrin ve
daki olay Demek ki millet budur. Sen onun
iinde tebaa gereklerini yerine getirirsin, vergilerini verirsin
ve devlete o yolla onun iinde dinden di-
ne geilmez hari. Yahudinin
msaade edilmez. Efendim, mu-
dur? Muhtemelen En byk istisna, mezhebierin
daki Katolik, Gregoryen oluyor. Gregoryen ise Katolik olu-
yor. 19. birok yerde Ermeniler geiyor; ama
genelde, dinden dine geilmez. devleti bunu
Bu, ne anlamda bir ne de
anlamda laikliktir. Bu, bir" Consensus po-
puli"dir ve bunu Pax bir
bu ... Bu an, bunun yerine maalesef yenisi gelerne-
Avrupa'daki referanslarla modern millet kurula-
ve onun iin Balkanlar' da ve Kafkaslar' da daha ok kav-
galar olacak, o iine de Trkler daha ok
mmkn ve bu safhadan geilecektir.
bu yndeki direktifleri ne ne de ha-
kikati bilen direktiflerdir, realiteden Politika Demek
ki devlet siyasetinde ve da btn bu ve bi-
birbirine klasik millet
ve klasik dnemdeki
toplumunda devlet ve birey nedir? Bireyin, devlet ve ce-
maat konumu nedir? 19. klasik
mesela Fenerli Rumiar, Fransa'da,
ya'da okur ve mkemmel de bilir.
Hariciye demek olan divan terc-
yapar. Bu grevin talipleri artmaya Ermeniler de gi-
rer. Mesela 19. en byk iki divan
birisi Sahhak Ebro'dur, Ermenidir; br Aristarhi Bey'dir,
Rum'dur. Halbuki, bir evvel, Aristarhi'le-
rin, elinde olan, elinde olan bir mes'
MiLLET SiSTEMi VE BATI 83
lekti hmayun Derken, nce ihtida
insanlar girdi. MeseLi, Bulgarzade YahyaEfendi ve Ru-
hiddin. Bunlar Bulgar muhtemelen. eski ve yenisi ile iyi
biliyorlar, Mslman Mora sonra di-
van oldular. Kimdi Ahmed Vefik
Mkemmel Yunanca bilir, eskisi ve yenisiyle. da bilir ve
btn brokraside, onun kadir Hellen Yunanistan
adama az Kendisi okdilli biridir. Byle biri daha
kimdir? Arnavut Sami .. dillerini, eski ve ye-
ni mkemmel bilir. Geri Sicill-i
da zere, iki dil bilen
oktur; ama sadece veya yaz-
olarak Balkan dilleri vs. bilen pek Sami Bey
Arnavut milliyetisi ve bir Trk ikisi-
ne birden hizmet ediyor. Bize ilk Onlara ilk
bize ilk grameri, onlara ilk grameri ve ilk alfabeyi dzenledi. Bize
ilk kamus, szlk ve ansiklopediyi hediye etti. Daha nce
miz gibi bir yandan da muhtelif genleri ve MslIDan
Trklerin birlikte laik okullardan bir kimlikli
zmre ve kilise millet roln, bu la-
ik sayesinde kaybetmeye
yenilik budur. Ortaya brokrasi, merkezde olsun vilayetlerde
olsun, bir tr laik hayata girmesini
yandan merkezde ve sistemin alt ki-
lisenin alt toprak vs ile
bir milliyetilik var ki,
paralayan milli hareket bu imparatorluk
ken. Trkler Rumeli'den En son 1912 Bal-
kan bozgunu, belirtelim, bir para-
geri imparatorluklar paralanu,
bu; ancak, 1912-13'te Rumeli'deki
tir ki, bugnk Trkiye nemli bir da bu gmen-
lerden gelir. iin hznl bir perde
olan bu olay, Balkan devletleri iin bir sorun halinde de-
vam etmektedir ve Avrupa de gelecekte edecek so-
runlardan biri budur.
Nanuk K_al (1840-1888).

el

11tuhabbeti
yadig(}rtmdt'f: 28
300 (11 Ara"k 1884) Kemal
ROdosda
n
, (Haluk Oral

v
ve Hukuk

progress, yani ilerleme ve idea-
li ve onun meydana gelen ideolojik son yz
elli senenin temel Her evvel de
Avrupa ile olan ok nemli bir
geirmektedir. Bir devleti, bir toplumu ilk
defa olarak hukuk ile i ie gemektedir. Bunun ze-
rinde ok Trk teknik daha
eskiden iin olsa gerek, mhendislik konusunda nihai ba-
Trk tababet konusunda da
Bugn Trkiye mhendislik lkelerinden birisidir,
ok da tababet, hekimlik lkelerinden birisi haline gele-
cektir. Fakat Trk hukukuluk, ye-
terince parlak, bir icraat ve bugne kadar
hukuk Geri bunu hukukulara
zaman reddederler; ama benzer daHarda da byle bir
eksiklik sz konusudur, bunlardan biri de Trk Trk
toplumunun edebiyat kendini ifade ede-
memesidir. Trk ilimler ve tarih
kendisini Trkiye, finans
86 AVRUPA VE Biz
brokratlar, uzmaular olabilir ama, bu demek
ki, Trk iktisat ilmi kendini tamamla-
O sahada da
hepsinin nedeni da arz gibi,
1699 Karlofa, 1718 Pasarofa ve mteakib
bilhassa devlet yani hiLifet ma-
ile, adeta bir makamla tavsif eden 1774 Kk Kay-
narca birlikre, devletlera-
hukuk girmektedir ve bu hukuk ok kim-
senin bizde takdim gibi, hukuku nk
Trkiye' de byle bir yorumlama Bu de-
nen, denen evreler gibi kendisini ok Atatrk,
solcu, ilerici zanneden zmreler de nk
Trkiye'de tefekkr tarihiler ve toplum bilimciler hukuk,
bilhassa Roma hukuku bilmezler. Roma hukuku dal,
bugn bizim hukuk fakltelerimizde kerhen Elle-
rine gese ve hukuk da Roma huku-
kunun eski bir hukuk hukukun
ileri srmektedirler. Bu da safdil bir ifadedir; hukuK
hukuk ilmini; fizik, mhendislik gibi, belki bir yerde mzik gibi,
byle ok ve ilerleyen tekniklere dayanan bir zannedi-
yorlar ki ok
Hukuk, belirli, normlara dayanan bir bilimdir. Durgunlu-
iinde fakat esa-
btn ilkeler (principia), kurumlar (institutiones) kal-
nc hukuku Ulpia-
nus'u veya haleflerinden Tribonianus'u getirseniz ve
nl hukukusu, bu nl hukukusu Kelsen'le birlikte ken-
disine bir anonim problemi tevdi etsenizve Ulpianus ve
Tribonianus stadlar, bunu daha iyi zerlerse,
hukukta o anlamda bir ilerleme yoktur. Hukuk, kendi dura-
iinde olan, prensiplerinin ve yeni
yorurnuyla ve ictihadlarla bir ilimdir. Elbette ki hayata uy-
ma fakat hukukuluk kendi nde tutan bir
disiplindir.
GARBClLAR, VE HUKUK 87
da benzer bir karakter yani hibir za-
man gibi, 20. tarihileri ta-
rihilerden veya Arap tarihi ibni Haldun' dan veya idrisi' den,
yntem olarak da, olarak da, bilgi olarak da daha byk
adamlar Bunun zerinde gerekir; bu ok
nemli bir bizde insanlar, maalesef hukukun
ne iin bile Roma hu-
kuku iin byle bir yorum gre- hukuk ne
da bizde tam Hukukuluk itibariyle Ro-
manist hukuk sistemi ne ne Elbette ki
ve Bizim Mslman fa-
kihleri, Roma hukukunun teknikleriyle grrler. Onlar da
Roma hukukusudur. da Roma hukukusudur. Ade-
ta Roma hukukusu A. Ruiz'in "Volendo e
non volendo, sapendo e non sapendo; siamo tutti Romanisti ... "
Yani istesek de istemesek de, bilsek de bilmesek de hepimiz Roma
hukukusuyuz ... cemaat mensubu ve
tiyan olan insanlar, Roma hukukusu ama Roma hu-
kukunun gibi bir yoktur; bu mmkn de-
Aksi ifade iine su su
olur" kadar abestir.
Hakikaten, byk hukuk devrimi da, bilhassa ge
ve Rnesans'ta Roma hukuk ve prensiplerinin haya-
ta tatbikiyle Bu ilk nce
hukukta yeni yeni teamllerin ortaya g-
rrz ve bu giderek bir zamanda bulu-
nan bir kuvvetle -bu kuvvet Mslman da olsa hi fark et-
mez- i ie fringe tabiri evirip
iideta bir saaklanma meydana yani devletler
hukuku ve ticaret ant-
meyyideler ve yeni messeseler
Avrupa hukuki alanda i ie gemeye
ve bu, kadar da byk problemler
Bizde gene ok kesin bir fakat olmayarak ortaya
konan bir kanaati, bu nedenle ihtiyatla "Efendim is-
aa AVRUPA VE BIz
lam hukukusu bunu anlamaz, bilmez!" Hi de yle med-
resenin hukuk teknikleri, yorum
teknikleri bir hukukununkinden nk za-
ten MS 7. MS 8. MS 9.-10. byk
da bir tr Roma
teknik ve muhakeme itibariyle Bizde, hukuku-
nun kabulnde glkler; hukuk-
usu hukuku yani
hukuk ok kt ve dzeyin-
den ileri gelmektedir. bu yani
srece problemler byyecektir.Ama r-
nekler ve var ve bu nedenle, mit ediyo-
ruz. 19. aile hukukunun hemen he-
men hukukun her ile bir meydana gelmekte-
dir. Sadece ukubat ceza hukuku Ceza
Kanunnamesi'ni kabul halde, ve prensip-
leri de yrrlkte yani, kylnn biri ld-
ryor; maktuln isterse hukukuna gre diyet de-
nir; veya ceza kanunnamesine gre kaatil hapse ve kanun ne
emrediyorsa bu cezaya hkmedilmesi gerekir. Fakat, ceza kanun-
namesinin kamu grevlilerinin hkmleri, devlet
ve kamu hizmeti grenler iin amir hkmlerdir, mut-
laka tatbik O demektir ki burada ukubat sistemi
byk lde tard, hapis gibi cezalar gze
ve 19. da siyaseten katl memurun
lde lde hemen hemen tamamen-
ortadan gibi siyaseten
adam yoktur. Geri Midhat idama mahkum
fakat bu hkm srgne ve hapse tebdil Kendi-
si, dedikodulara gre (bunlar da olabilir) Taif'te
tir; ama takdir edersiniz ki, bu gizli suikast, bu gizli hibir
kilde bir hkm olarak, bir mahkeme olarak infaz
O takdirde rahata, son
siyaseten ortadan diyebiliriz. bu
dan zaman, idam
GARBClLAR, VE HUKUK 89
lde tatbikten sulara hasredildi-
kanun olan bir kanun devletidir. Almancada kanun
devleti ters bir kelimedir (Polizeistaat-polis devleti denir) ama bu
tabirle falaka devleti kanunun gvenin bulundu-
bir memleket kastedilir. bir kanun dev-
leti, bir hukuk devleti olarak mrn bana:
"Sosyalist parti kuruldu); laiklikten bah-
setmek (bahsediidi de); gsteri, kanu-
nu demeyin. Modern
miz bu bir
devlette kanunsuz, belirsiz
vergi olmaz, devlet hukuk adam
ldrmez vs ... temin devlet, kanun devletidir.
te, son Devleti bu alanda byk ve
aile hukuku hari, hukukun Romanizasyonu sreci de
yani ceza, ticaret, idare hukuku Avrupa sis-
temi bu memleketin iine ve arz gibi, bizatihi
medrese yani ulema yeni hukuk medre-
sesiyle (Medreset'l-Kuzat) Avrupa hukukunu
Programa zaman da Avrupa ya-
ve hatta nk ulema, byle bir impa-
ratorlukta memuriyete intisap edecek ve-
ya nizamiye mahkemelerine gireceklerdir. Hukukta bir ikilem
btn dini cemaatler iin bu byledir. Gidiyorsunuz pa-
veyahut kendi hukukunuza gre evleni-
yorsunuz, cezalar veriyorsunuz. Ondan
sonra gelip Nizamiye Mahkemesi'nde ticari halledi-
yorsunuz. Bu btn cemaatler iin byle. Yani,
ok nemli blmnde eskinin aksine mahkemeyi
Evlenip herkes kendi hcresine
gidiyor. Bylece, dalist bir hukuk sistemi, bylesine ikili ya-
sren bir cemiyet ortaya ve bunun zm, hepi-
nizin gibi 1926' da kabulyle mmkn
1926 devrimiyle, hukuku da
gre dzenlenerek Trkiye devleti hukuku tam Roma-
90 AVRUPA VE Biz
nize ama bu demek ki gibi, ru-
humuza ve cemiyetimize tamamen bir sisteme
Medeni
Kanun'umuzda da eski hukukumuzun messeselerinin
devam bir gerektir. Nitekim din bilgini ve
mctehidlerinden Fazlurrahman: "Medeni Kanun ok radikal bir
ama o da diye bir yorum ve de-
Medeni Kanun'da eski gelenek ve eski hu-
kuktan esintilerde Cevdet gibi mtebahhir ge-
en faaliyeti ve da
Parlamenter bir sistemden sz ortaya Anayasa ku-
rumu Anayasa, islam devletinde grlecek bir tatbi-
kat Roma devletinde de islam devletinde de Anayasa ol-
maz. Anayasa hepinizin gibi,
bir belgedir, lakin messesenin kendisi ihtilali ile il-
gili nk anayasal sistemden zaman, ingi-
liz hukukunun gz nne gerekir. ingiliz Par-
lamento ve Paris'te Mebuslar Meclisi'ne veya Lksem-
burg Senato'ya zaman, iki
nemli fark grlr. ingiliz, kalma
bir kilisenin iine Kilisenin i dekorasyonubile,
asra ancak fark eden son derece muhafazakar bir ve
bir Athena Pallas heykeli veya terazili bir adalet
Nemesis heykeli yoktur. Ne de duvarlarda "egalite, fra-
ternite" gibi sloganlar yer Britanya Meclisi, bir ky kurulu
gibi iinde az ama nemli
en zengin tarihli meclistir. ve oturum
usulleri okluk adet mesabesindedir. Bernard Lewis ve
Ercment Kuran'dan iki mukayesesini bir Hint
olan Mirza Abu Talib Han (zbek 19. ba-
parlamentoyu ifadeyi "Bunlar" di-
yor, burada yaparlar"; kanun yer onu pek
"Fakat" diyor, "bu nedenle, yeri-
. ne kendileri kanun yapmak gibi bir
sefiri ise:
GARBClLAR, VE HUKUK 91
millete tabi
sz ediyor. Bu ilgin bir evrimdir.
34
te yandan Ahmed Cevdet Pa-
bir slubuyla savunur. Cevdet g-
re: devletinin ama bir metin
dir, kodifikasyon yoktur ve sz konusu da
Vahiyin derece derece ve bir ictihada sz ko-
nusudur. 19. bunu ve ictihad-
lar btndr ve ictihad mmkndr. Cevdet
anayasa seven sistemine ters; ama
Anglosaksonlara nk Britanya yoktur. Bri-
tanya anayasal sistemi ise teamllerle, kurallarla (hatta
kanunlar da kadar iin;
yazmadan) Bunlar anayasal messeseler olup ve
izisi bile sz konusu Yani, Avam mensup-
17. parlamentoda istemernek
(!) gsterdikleri iin sadece bir sz var ortada, o andan itiba-
ren Avam ieri atmazlar. Par-
lamentoya geldikleri zaman, Lordlar giderler ve usul
avam yani mebuslar, halk
demeye oraya giderler. Bu keyfiyet bu kadar basit bir
protokolden ibaret Cmlenin malumu gibi avam
ve
mdahaleden uzak demektir. Bu kadar byk bir idari
prensip ve kurum, byle kk bir hareketle, ifade edilmek-
te ve sadece adetten ibaret gibi grnmektedir; yani benim by-
zaman bir
nnde gibi bir adetle ifade edilmektedir. yatan
ise, zorla elde edilen bir usul, bir anayasal messesedir. bin
tane anayasadan daha
Dikkat ederseniz, demokrasisinin ve
btn milletler iin ekicidir; ama sakin Anglosakson demokrasi-
34 B. Lewis, Islam and the West, Oxford, 1993, s. 43; ErcInem Kuran,
ve VIII. Trk Tarih Kongresi, c. 2,
Ankara, 1983, s. 1452 vd.
92 AVRUPA VE Biz
si kadar ve rnleri kendisi
tarihte kere ta dil etmek zorunda kalan bir mem-
lekettir. stelik bu da gibi sessizce
maddeler halinde mevcut eklemekten ok
hepsini bir de grltyle cumhuriyetleri
lar: "Birinci Cumhuriyet, Cumhuriyet, Cumhuri-
yet" diye. Bizim da: "Biz de diyorlar. Oy-
sa hukuki nizam ve refaha, cumhuriyetleri numaralamakla
tarihte gibi sessizce (bazen grltyle), ama de-
temelinden Rus kabi-
neye ederdi. niye etmiyor? edi-
Gayet gzel bir seimle Hannover iki kral
Hannover olan iki adet George
bilmiyor. Belki de bilmedikleri iin getirildiler.
diler de ... gibi kabine da girmediler.
bilmeyen bir insan iin dinlemesi ne kadar bir
lisan malum hatta, tahamml edilecek Bu ne-
denle her iki George da kabine girme-
yince de kabine messesesi Hukuk ve
yorumu bir rgdr.
hiliifeti de uygulama ve iidetlerle bir kurum-
dur. Halifenin, btn (!) lideri mi-
tosu iideta, devletler byle bir di-
ye bizim ol-
mayan da lideridir. Rusya'daki, Cava'daki,
Hindistan' daki her dsturu o kadar ki
Cava'dan gelen okutup bir de onlara
veriliyor; yani bugnk Endonezya'da pasapordu bir
koloni

Sonra gen adam oraya zaman, Os-
uyruklu olarak (bugnk Avrupa gibi;
nk biz 1856 Paris beri Avrupa yesiyiz)
35 Azmi zcan, Pan Devleti, Hindistan
1992, s. 135; i. "Le Panislamisrne Ottornan et le Califat", L'Autre Islam, No:
2, INALCO, Paris, 1994, s. 74.
GARBClLAR, VE HUKUK 93
bir statyle Mesela, Hollanda idaresi
adama. Biraz siyasi faaliyet gsterse, pek mani ola-
Hemen himaye ediyor; ka-
pitlasyon herkes iin geerli, kullanabilirsen.
messeselerinin ictihadla ve kurumlarla
izah edilmeye Kemal, Cemaleddin Afgani, Ra-
Rida bunu
insanlar ki: kaidesi
bu parlamentonun ta kendisidir." Lakin, sorsan desen ki,
"Tamam, var, da ama imam senin
uymak zorunda nk bir de mstebit diktatr ta-
var." Diktatr, mstebit olmak biliyorsunuz; yani
diktatr pejoratif, tahkir edici bir kelime olarak kul-
lanmaz. aksine, kuvvetli bir konsl, durumlarda
diktatr tayin edilir senato (SenatusAntonium dictato-
rem dixit). Bunun gibi mstebit de bir kelime
tek idare edebilme msbet bir Bu kelimeyi
tahkirane biimde kullananlar Jn Trklerdir. Nitekim, ha'l fetva-
Mehmed Ziyaddin Efendi, II. Abdlhamid iin
"mstebit" szn nk hukuku
dan bu sz geersizdir. Bunlara iin
szn gibi, yeni bir yorumlama yntemi ve
parlamento dahi byle ama kuru-
munda gayrimslimler ne parlamentosunun te
biri gayrimslim. Gayritrklk daha yksek oranda da, te biri
gerekten gayrimslim. Bu ok ilgin bir 1905'te Rus-
parlamentoyu Duma iinde sadece iki Msl-
man mebus biri Mftzadelerden, br
Sadri Maksudi (Arsa!) -o zaman ok gen bir Kazan mil-
letvekili olarak Rusya Yahudiler Rusya'da
ok bir kitle halde, Yahudi yoktu. Avusturya
parlamentosunda ise, Mslman yok; ama nemlisi, Yahudi
mebusu da yok. Oysa onlar da bir kitleydi. Demek ki
etnik dini kompozisyon olarak bir-
devletlerden daha renkli bir parlamentoya sahip
94 AVRUPA VE BIZ
Burada da demek kurul ve kurumu yeni bir yoruma
tabi gayrimslimler faaliyetine dahil ediliyor.
Mecliste gayrimslim ve Arap mebuslar taleplerde de bulun-
"Biz mebus seilmek iin Trke zorunda
diyorlar. "Niye olsun?" diyorlar. Ahmed Vefik
Suriye ilgin ve despot bir var: "Trke bilmi-
varsa gelecek drt kadar diyor.
Ama dikkat ederseniz, renklilik hakimdir ve bu stn-
de bir zellik dikkatimiziekmektedir. Burada gibi
sal yoktur. Demek ki Trk bir 150
boyunca, hibir ile kavga pa-
rale! olarak yani toprak sa-
hibiyle kyller gibi bir muhtevaya
Bu ok ilgin bir ve Balkan eyalet-
Ieri hari hemen btn Bulga-
ristan hari Yunanistan'da bile, bir politika izlemek, ba-
sonra ortaya bir ve ok ge devirlerde
dahi dan lkelerde, partiler mutlaka
zerinde ve yle Bu
bir zelliktir. Bunu ilk parlamentosunda da (1877),
de gryorsunuz. Demek ki burada gene b-
tn etnik dini bir ruhu Bu
brokrat bir
ruhudur, sekinlerinden sz etmek kavram olarak

Konuyu toparlayacak olursak: 1875 bir gn, Na-
Kemal'in Vatan yahut Silistre piyesi oynuyor millet so-
kaklara dklyor: "Vatan, millet, hrriyet" diye Zap-
tiye stlerine yryp, ne istiyorsunuz deyince, "Allah
versin" diyorlar. Sultan Abdlaziz'e veliaht Murad
Efendi'nin haber veren bir
olay. bu piyesin btn
replik ve diyaloglardaki kavramlara zaman, bir
gryorsunuz. kelimeler
Cumhuriyet. Hani Azeriler, "biz Respublika, siz de cumhu-
GARBClLAR, VE HUKUK 95
riyet dersiniz" diyorlar, sanki "cumhuriyet Trke mi?" diyorlar.
Evet, cumhuriyet Trkedir, niye Trkedir? nk cumhuriyetin
kk "cumhur", cemaat "people" "con-
gregation" bir Arapa kelimedir; ama o kelimeden
cumhuriyeti ve cumhuriyet rejimini treten Trklerdir. Binaena-
leyh mefhumun Trkler dolduruldu-
iin bu ok Trke bir kelimedir, br da bu-
radan Nitekim bunun tam Bu
anlamda Trkler bu kelimeyi 19. cum-
huriyeti ifade iin
Sonra, "Vatan yahut Silistre" diyor. Oradaki vatan Arapa bir
kelimedir Eski Araba, "Bu nedir?" diye za-
man, "Vatan" der, "evimdir, yerimdir, yazar or-
Arab!. Ah ey yani ey diye. Bu-
radaki hibir patria, pat-
rie dedikleri anlamdaki bizim bugn vatanla ol-
Bunu byle "vatan" yapanlar, Trklerdir.
Kemal'in kendisi hatta diye byk
bir vatandan sz ediyor. Bu Trke bir kelimedir. Bunu greceksi-
niz, tarihte de halen de grlr. Araplar buradan al-
bugn vatan szn. Mesela Arap
Demek ki bu Trkten geme bir
Sonra bte denklenmiyor, kriz var ortada: Crise financiere
tabirdir, bunu mali" diye, tamamen Arapa
kkten, ama haberi bile yokken treten Cevdet
onun bu. Sonra hrriyet, sonra tefrik-i kuvva (kuvvet-
ler Araplar iin bir ifade etmez, bunlar hep Trklerden
anayasal terimlerdir: mevzuat, meclis-i idare vs. saymakla
bitmez; yani yzlerce kavram byledir. Bir doktora bile
bu terminoloji zerinde; bir durum.
36

bizim bugn Arapa, Farsa, diye
kelimeler, bilhassa bu tip terminoloji, btn terimleri,
hukuk terimleri, hemen btn ceza hukuku terimleri
36 B. Lewis, The Politicaf Language of Islam, Chicago-Londra, 1988.
96 AVRUPA VE
byle Trk Kelime fakat
ma sre iinde hukuk messeselerinin incelenmesi
ve tercmesinden btn hediye kelimeler-
dir ve Trkiye, filo-
lojik hizmetlerde
byledir. Ondan sonra iktisat tabirieri;
yani iktisat kendisi byledir. nk iktisat
"okonomikos"tan; yani Yunancadan evrilme gzel bir Arapa ta-
birdir; "ilm-i menzil" denirdi. "Menzil" ev demektir, ev ilmi; yani
evi bilirsen, toplumu da idare etmeyi bilirsin. o de-
mekti. Fakat bunu bugnk iktisat, sis-
tem, tketim (istihlak), istihsal, rant; quasi-rente) gibi tabir-
lerle Trklerdif. Btn bunlar, Arapa
men, Trkenin sayesinde ve ondan sonra da
otomatikman btn Araplara hatta Hint'e kadar
kelimelerdir.
bu toplum, ok acayip edebiyattabir devrim
yor. etmeli ki iyi ve bir devrim ama ro-
man Tabii bu, mukayeseye dayanacak durumda ya-
ni Fransa'da Flaubert Salambo'yu Madame Bovarie'yi yaz-
Balzac var. Rusya'da Tolstoy Bizim ocuklara bu eser-
leri hala iyi eviriyle Tolstoy'un Anna
bizim Sami: "Trk milletinin
yok" diyor ve Talat ve Fitnat diye iptidai bir ro-
man taraf, btn klasik devri, modern roman-
tik devri, vs natralist tiyatro devri ehov'lar,
Ibsen'ler Sami: "Bu Arnavut milletinin
hi tiyatrosu yok" diyor, Arnavuta
yor, oynayacak adam yok. Arnavutlar icra etmeden nce Trkeye
evriliyor ve tabii bir Ermeni oynuyor: Osmani'de Gll
Agop ... bu Arnavutun piyesini ilk de-
fa Trke ve de Ermeni oynar. Trk evrilmeye, Av-
37 Ami Ayalon, Language and Change in the Arab Middle East, Oxford
Press, 1987.
GARBClLAR, VE HUKUK 97
Gll Agop.
"'Besa yahut Ahde Vefa" el
"'Besa"da rol alan Tiyatrosu
Kaynak: Metin And, Tiyatrosu,
Ankara, 1999.
98 AVRUPA VE Biz
rupa llerine uymaya ok etkili biimde izle-
yen itiraf etmek gerekir ki edebi kuvvetli bir dal ola-
rak; roman, tiyatro, deneme gibi geen, hem de ge-
en, iyi evrilse, beynelmilel dalda pekala bize yz
neticeler bir edebi trdr. Trk iin
Burada tabii tercmenin nemi ortaya
Mesela, Rusya'da zaman (Geri
neredeyse gibi ve ondan daha nce
veyahut Tolstoy, Dostoyevski Rusa bilinen bir
dildi ve gl adamlar bu dili biliyordu. Mesela, Prosper MerimiCe
gibi edebi olan, birok dil bilen bir adam
38
e-
virince tabii veya Edgar Anan Poe'yu nl
Baudelaire eviriyor, tabii Anan Poe da Bizim
Trk rnleri iin byle bir sz konusu
Daha evvel gibi, byk Alman evirmen Friedrich
Rckert, hibir zaman Trklerin bir eserine, yani divan
na el O demektir ki, Fuzuli ve Galip ve Baki gibi
bir ikisi hari, divan beynelmilel ilgiyi
bazen, "divan taklittir" diyenlere ok bu
sz diyenler de her zaman bilerek sylemiyodar; ama divan ede-
hakikaten Fuzuli, Galip gibi bir iki byk sima ha-
ri, boy Nitekim,
herkes Sadi, Firdevsi, Bahaddin-i Amili'yi evirip
halde, bizim edebiyat ilgi Mesela, Rckert'in el atma-
bir talihsizliktir. Sonra J. Hammer,39 bizim ok az ilgi-
eviriler ama gzel Daha ok
ve Arap Trklerin ilk defa
Gibb
40
Fakat o da Rckert ayannda kuvvetli bir
38 Prosper kamak iin, ben edebi tetkikaca gittim,
diyor. Oysa, falan yok. ieride oturuyor; ama o arada da ha-
kikaten zerine bir kicap
39 J. Hammer von Purgstall, Geschichte der Osmanischen Dichtkunst, 4 c., 1826.
abidevi sentezini edebi
ve Fars evirilerle
40 E. J. Wilkinson Gibb, A History of-Ottoman Poetry, c. I-VI, Londra, 1900-1909.
Trk divan ciddi olarak ele alan ve eviren 20.
\ GARBClLAR, VE HUKUK 99
20. daha kuvvetlidir; fakat halen
iyi mtercimler nk 20. Trkoloji
hele Trkoloji eskisi gibi kuvvetli adam-
lardan
Trk ifade gibi, 19. yz-
askeri alanda, idari alanda reformlardan ibaret -
Trkler, mziklerinde bile bir reforma gitme
Yani Trk bizim Arapa
"cehd", "chalienge" bir hesap-
meselesidir. Nitekim 19. Donizet-
ti ynetmeye Ondan sonra
bir alay Trk bestecinin ilgin ve dikkate besteledi-
biliriz. da kaybolup gidiyor, kimse bilmiyor.
biraz icra edilmesi Gehe bu Trk musiki
eserleri notaya dklp derlenmektedir; yani elimizdeki Trk
musikisi albmlerinin derlenmesi, da bu asra has bir

Gene bu edebiyat tarihleri ele ve veka-
yinameleri incelenip ktklenmeye Ondan evvel, "Si-
zin hangi tarih var?" zaman,
de'miz
41
var,

var, Hoca Saadeddin'imiz
43
var; ama
anlatan bir rehber yok efendim" denirdi. Bunun bile mu-
hasebesi 19. tesirleri bunlar. Ayine-i
Zref!i
44
eksik bir rehberidir. Ama ilkierdendi. Son-
ra Mehmed Tahir Bey45 ilk nemli derlemeyi yapar. Ondan
sonra tabii Franz Babinger, rehberini
derledi Ve maalesef orada (Nihayet vnlecek bir
eser, btn klasik Arap Geschichte der Arabischen
Schrifttums (GAS) diye bilinen rehberini yapmak bir Trke mah-
41 Ahmed Tarihi, Ali Bey
1332/1916.
42 Mehmed Cihan-nma, Tarihi, I-II, yay. faik Unat-Mehmed
Altay Kbymen, Ankara, 1949-57,
Hoca Saadeddin, Tac't-Tevarih, 1279/1862-1280/1863.
44 Karshzade Cemaleddin Meluned, Ayine-i Zre(a, Istanbul, 1314 (1898-99).
45 Mehmed Tahir, Mellifleri, 3 C., 1339-1340 (1923-24).
100 AVRUPA VE Biz
sustur. Fuad Sezgin Almanya'da ve bu byk eserle
ama Trk ve edebi-
iin yapan yok).
Trkiye, cemiyetinin m-
esseselerini, hukukta, idari alanda gibi kadar gei-
riyor, ok bilir ki 19. b-
yk devleti, devlet protokoln y-
netemez. gtremez. Onun iin daha ll. Mahmud'dan itibaren
kamaya Nitekim
bahe ile Beylerbeyi de hep yle gibi byk bir israf
mecburen Nihayet
19. byk devletlerden biridir. Byk devletlerden bi-
ri bykeli teati edilmesinden bellidir; o zaman her yere bykel-
i gitmez, sadece byk devletler bykeli teati eder-
lerdi. Byle bir lkede ve protokoln dnyaya

Trkiye'de zorunluydu. Bunun derecesini ananenin
kuvveti ve ve bilme seviyesi ta-
yin etti. ile, cemiyetteki
ise
bunu lde, kadrolar ve deneyler ya-
Binaenaleyh, bugnn Trkiyesi'nde en nemli
sorun olarak
bizdeki gibi tek yolda; yani geen Fransa,
bu da Anglosakson peronunda istenme-
yen sonular elde ederiz. Trkesi bozuk, kltr de
amalarla yamalak edinen bir sekinler grubu orta-
ya Nitekim yle dilleri kk olan
Latince ve Bu kendi dilimiz
ve iin de geerlidir. Arapa ve Farsa tetkikleri l-
mekte, eski Semitistik klasik dillerinin
gidilmemektedir. Arapa ve Ararnca gibi dilleri
bilmeyen din bilginleri olabilir mi? Latince, Yunanca biHneden
dilleri peki tarihi, hukuku ve
sosyal bnyesi zerinde ciddi tetkikler mu? Ruslar geen
GARBClLAR, VE HUKUK 101
Almanca, Latince
kayda Avrupa tarihleri ve edebiyat tetkikleri
kaleme Paul Vinogradov gibi tarihi tetkikleriyle
o lkeden dl alan Ruslar hassasiyeti Japonlar gs-
teriyorlar. Trk ise ne kadar yzeyseldir. Bu nedenle
orta bu ihtiyaca ynelik biimde yeniden
iyi Bunun ge-
zenginlikle bu toplumun kendi kaynak ve ananesini de da-
ha iyi muhafaza yoktur. Sathi
ve maalesef sathi Trk sathi olarak hayata devam edi-
yoruz.
Lozan imzalarken, 24 Temmuz 1923.
Vi
Avrupa ile ve Gelecekte
Siyasi
1963 Ankara ratifiye ve Byk
Millet Meclisi'nin tasdikine
evvel Lozan ve yrten ve
imzalayan devlet olarak, bu byk bir ilerleme
tarihi iin ok byk bir anlam ifade
bin ve
bizim de buna ok edebi bir dille ifade
Muhtemelen kendisinin ok heveskar
ki rahmete bunu en ede-
bi biimde kaleme Ama takdir edersiniz ki
nne konan kalma suhen be
suhen (kelimesi kelimesine) tetkik etmeden,rartmadan
deme verecek bir devlet byk bir
met bu "Onlar ortak, biz pazar, Trkiye ka-
pitalist cephenin ve hammaddecisi durumuna geliyor,
esir oluyor!" diye milliyeti grnml sol
Buna evreleri ve Planlama' daki memurlar
104 AVRUPA VE Biz
bunun iin ok gerekli ile-
ri ve lkede adeta byle bir iine Trkiye gi-
de biz sanki bu karar gibi
bir kavga
Mteakib heyetler geliyordu. Bu heyetler gezilere
yordu ve Trkiyesi'nde ne kadar byk farklar
ok ortaya Her
tenkit konusuydu; nezaket dini meseleleri kimse
vurmuyordu; ama ben ok iyi nk o zaman bu sa-
heyetlere ve yeti-
iin, Turizm ve Mlkiyeli ve ODT'l
lisan bilen genleri
En byk mesele ve "ok gibi
Trklerin dini olan ile gibi
o zamanki Ortak Pazar Komisyonu'nun yeleri, uzman-
ilk parlamenterleri ciddi ciddi Bunlar
resmen Zaten cevap "laiklik" ti. bir ger-
ek; muhataplar lkeyi niyetleri yoktu.
Trkiye bir kltrel entegrasyondan gemek Tarihi
bir bu kimsenin ilgisini ekmiyordu. Daha
bunu yoktu ve Trkiye'nin bu sadece dar bir
gruba Bu o devirdeki ve za-
bnyeli birka gazete ve mecmua gndeme getiriyordu.
Sol kesim ekonomik entegrasyon meselesini gayet st ge-
rekli verilerden uzak bir bir
"Onlar ortak, biz pazar." Meseleyi gtrenlerin ve ge-
reken bu konuda hibir yoktu ve ok bir
dnya bu yrtmeye Beynelmilel
rin motifleri Bunlardan biri de iktidara
de bu byledir. 1999 Trkiyesi terr
Bu kmsenecek bir olay nk dnyada
gerilla dzensiz harple edebilecek byk kuv-
vet ok
Birka iinde avdet eden terr eylemleri yine
AVRUPA ILE VE GELECEKTE SiYASf 105
Trkiye' deki toplum militarist gibi, devleti de ta-
bu olarak grr. Ulusun devlet denen ilahi
gelme bir kuvvete iindir ki, hem maddeten hem manen
gzn desteklemektedir.
det olarak 1929'u da, "kapitalist itimai ye-
ni multinasyonal dnya ekonomisinde
1995'lerin krizini Trkiye adeta syleyerek Her
ye Trkiye'de brokrasinin ve toplumsal bu gibi
krizler fazla etkilemektedir. O
zaman 1999'un Trkiye'ye trl bakmak
Bu nedenle pazar kapasitesine sahip,
lke gzden uzak
Sant Andard'da, 1991'de bir UNESCO
"Promotion of Social Science in
Europe"; "Avrupa'da Sosyal Bilimlerin iimizde Bal-
kanla, Rusya, Ukrayna gibi lkelerden gelen delegeler, bir de
ve Bu dikka-
timi iki olumsuz nokta Madde bir: "Promotion of Soci-
al Science" Avrupa'da
gerek anlamda bir promotion ve anlamdaki
ortalama Avrupa entelektelinin gerileme gryordu-
nuz. nemli bir nokta; bir lise ile bir Avru-
lise bir veya hatta
yolun dzeyde normal bir
-sokaktaki ortalama kk burjuvayla- bir Amerikan kk bur-
ok daha fazla gezen,
dnyaya bir toplum hepiniz tes-
lim edersiniz; fakat byle bir eski l-
ok sarih, renkli bir resim olarak da
Salonun biri, eski Sovyet blokundan gelen,
lizce ve bilmeyen delegelerle doluydu ve Mil-
letler'in dillerinden biri Rusa halde, Rusa siml-
tane tercme yoktu. bir delegeyi orada adeta sz
UNESCO biimde "Amasya
gibi Byk Avrupa'dan bahseden insanlar, o
106 AVRUPA VE BIZ
gelecekteki bilmem kata ka nfusuna daha
ve (belki de gereki) bir iindeydiler ve ni-
hayet son nokta, son gn Deus ex machina, sanki gkten
gibi, eski Lord Owen geti-
rildi. "El Senyor Owen" salonu Bir
Herhalde adam byle iin acele Son
oturuma prensesi ediyordu. Av-
rupa izdi; "Bizim, lkelere
var" dedi. Kime Polonya'ya
da komnizme Macarlar byle ... Bunun
bu bundan sonraki yeleri: Bela-Rusya, Ukrayna,
Romanya, Bulgaristan; hepsini

Rusya'dan hi bahsetmedi.
Suret-i katiyyede bahsetmedi. Trkiye'den bahsetti: "Size
syleyebilirim ki Trkiye Avrupa'ya giremez" dedi. Orada syledi
ve ondan sonra indi krsden gitti; orada bulunan Bozkurt G-
ven'le nne "Byle iin ok
ederiz, nk diplomatlar hep bizimkileri"
dedik. "Ha yle mi, siz de dedi. "Onu za-
ten size soracak dedik.
bu problemi her daim kltrel de ta-
bii. Kltrel olsa, Avrupa kltrnn ok nemli
eden bu
lar. Ama sorun bir yerde kltrel, nk iktisadi ve ba-
birlik yelerinden, meseiii Yunanistan'dan bile ok
daha uyumlu olan bir Trkiye'nin kltrel,
sz konusu Bu birlik bir
Byk bir grlt ve trenle trenler realitenin nnde
yryor. hepsini hesaba gerekiyor. Bu
Almanya yer sonra 80 milyonu bulan
nfusu ve Avrupa ve Rusya'daki 2,5 milyonu bulan
7,5 milyonluk ile; nk Avusturya, Alman-
iktisadi bir Bunu iin
46 ek Cumhuriyeti, Polonya, Macaristan, Romanya ve Bulgaristan AB'ye girdi.
da Trkiye'den once adayoldu ve
AVRUPA ILE VE GELECEKTE SiVASf 107
belirtiyorum: Hitler, "Mesut bir tesadf, annem beni Almanya
dnyaya getirdi, Alman Avusturya byk Alman
na mutlaka buna msaade etmese bi-
le" nk o zamanki Al-
manya ile iin pek gerekli Bugn ise, il-
haka zaten ihtiya yoktur. Bunlar entegrasyon
iki bayrak bir vatan haline Ama ge-
nellikle Avrupa iinde ve kltrel fark-
En basiti, alt komnikasyon ve transpor-
tu bir Yunanistan'la, bunu oktan temin eden
kandinav lkeleri, Norve hari, Danimarka, ve Finlandiya
bu iindedir. ek Cumhuriyeti, Polonya ve Macaristan
AB'ye girdi. ordusu umulan ok s-
tnde Almanya ve doldurdu. ekya Euromo-
ney geciktiriyor, ise uygulamaya .
geciktiriliyor. Romanya ve Bulgaristan yeni serbest
ve uygulamalar ince hesap konusu
ama, kltrel nfuz
hepsinin nne geiyor.
Bu iinde, daha tehlikelisi, etnik, hibir
problemi olmayan lkelerle, bunu derece derece bir
Belika gibi iki temel unsurun hem de
ciddi ve onulmaz biimde bir lkeyle, gibi bu te-
rrist krizi belli olmayanlar da bir yer-
de dir. ok uzun bir zaman insanlar, Bask modelinden bahsettiler.
Bask modelini Trkiye' de neren birka Bu ze-
ne ne de kanaatinde
nk Bask bizdeki etnik ve gerilim mo-
deline nerilmesi iin gzden geirilmesi gerekir. Basklar, nfusu
artmayan, son derece yksek ve 1920'li, hatta 1910'lu
lardan itibaren sanayi blgesini eden bir grup-
tur. Bugn dahi Bask demek; televizyonda,
ta, show business'ta, yeni sibernerik toplum n-
olan insanlar demektir. ki modelin her zaman ok iyi
son olaylardan da gene
108 AVRUPA VE Biz'
Btn bunlara Trkiye'de Avrupa mese-
lesini ele ne ne de Trkiye'nin iktisadi, i-
bnyesini yeterince ele syleyebiliriz.
Burada btn mesele iyi incelenmemesine dayanmak-
Avrupa iyi incelenmelidir. Oysa, niversitelerinde Avrupa
kltr ve sadece aktarma edebi-
ve gramer dayanan bir memlekette bunun ya-
ok bu lkelerin tarihi incelenmez, ta-
rihleri drst tercme bile bu lkelerin
incelenmez. Bu bizimkiy-
le olan da ele Bu lkelerin
hemen hemen hi bilmeyiz. niversitelerimizde Almanca,
ca, bilenler halde bu inceleyen uzmanlar
ve enstitler Nihayet, bu lkelerdeki
ele ve mesela Trkiye,
zerine en gln bilgilere rastlanan bir yerdir. Okul
Luther'in syleniyor! Lut-
her' e gelinceye kadar ka kere bundan kimsenin
haberi yok ve mesele ilk defa ge antikitede (yani 4.-5.
tercmelerindeki dzelten
tercmeden, Erasmus'tan kimse sz etmez. Niha-
. yet, bu memlekette ileri, fikirli, reforme
bir din olarak Katolikleri protestan-
lar bile bu lMa glerler. Dinde reform protestan-
tekelinde Katolik dnyada da reform daha eskiden
biz bu en nemli ynleri zerin-
de de tam bir fikir sahibi
da Trkiye dinamik
bir toplumdur. Avrupa
nfus Bizde de, Anadolu blgesinde o derece-
de nfus eksi blgelerde
dengede duruyor, Anadolu'da da ok azalacak; ya-
ni lm ve ngrleri bu merkezdedir, ama
lik bir gzleniyor. Her Do-
Avrupa blgesinde en dinamik nfusa sahibiz. 2030'lu
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SiYASI 109
Trkiye, fakat dinamik bir gen nfusa sa-
hip bir lke Bunun ve retimde
bir sorundur, ama bu lkeye en byk
layan bu zenginliktir. izelim: En byk potan-
siyeli bu zenginliktir. bu yoktur. Hi kimse
nfusunun te ikisi elli stne Avusturya
ile, bunun benzeri Macaristan'la bir
mizi, bu ne gibi
ni tasavvurlar
olursa -ki Almanya "Byk Reich" ister istemez bu-
na gitmektedir- Romanya gibi, Ukrayna gibi AB ile mzakereleri
devam eden lkeler gre; bizim bunlarla da na-
bir arada kimse ba-
ezbere gibi nfusu artma-
yan, ve retim kapasitesi lkelerle bir birlikiinde ya-
tasavvur edemeyiz. Trkiye bunu Bu ne kl-
trel ne iktisadi ve ne de retim mmkndr. Bu, Al-
Orta ve Avrupa'daki byk etkisi ile izah edile-
cek ters bir
En nemli unsur, Avrupa mazideki birikimle gein-
mesidir. Reprodksiyon, yeniden retim denen burada ge-
rilemesidir. Genellikle Avrupa niversiteleri, Amerika ni-
versiteleriyle, bir Anglosakson, Britanya niversiteleriyle,
hele hele ve Japon niversiteleriyle kabul etmez dere-
cede mal! iindedir, fiziki znt iindedir; problemler-
le Genel nfus niversitelere
yeni gelen genlerin talebeler son derece
da tensikata gidilmekte ve yerine
yenileri ihdas edilmemektedir. fark edersiniz: Avru-
pa bir ktphaneler lkesi yani Devletler'deki,
Japonya'daki ve ktphane hizmetleri, ktphane kul-
-ki enformasyon toplumu diye bura-
larda mmkn byk ktphaneleri kitap
mzeleridir. bir gibidir, kitap mzelerinde ve
hele gerek anlamda verimli
110 AVRUPA VE Biz
elde etmesi mmkn arkada derin kltrel
miras anane Mesela, sekiz bin talebeli bir Germa-
nistik Berlin'de, siz Trkoloji'de sekiz bin talebe ol-
musunuz? Korkun bir grnmdr! Ama
te yandan, Alman niversitelerinde Germanistik blmnden iki
idare eder. Mesela, Germanistik okuyan bir
veya kitlesinin ok fazla gerekli
nk bu bilimin temel oktan yani ne
Alman etimoloji ne diyalektolojiye, ne edebiyat tarihine
ok byk lde lzum yoktur. Liigatlar gramerler ta-
lehe tetkikleri Bizim gibi henz dil ve
edebiyat tarihini onun iin durumu
idare etmektedirler.
dallarda ise kalitesizlik su yzne
ve bunu maalesef ok zengin ve Alman
niversitelerinde de grmek mmkndr. Lise gittike ka-
litesini kaybetmekredir ve bu lkelerle bizim
bir gitmemiz, bizim ve imkanla-
grlmemektedir. Buna Trki-
ye'nin Avrupa ile entegrasyonunda avantajlar da Bunlar-
dan biri Asya'ya bir sanayi giden Trkiye'nin
hem hem de Avrupa'da ok kolay bir pazar yarata-
bu da hammadde ve
emek kalifiye
bu keyfiyetin hi yok ki sanayiciler ve ta-
ok ince bir Oysa Trk
sanayii bu gibi konularda yapmaz, plan-program bil-
mez ve vizyonu yoktur; yani bir memlekette, bir zmrenin sa-
yoktur: Bir evvela,
"Biz girelim Gmrk diye grlt yaparlar. Avrupa ile
gcn kaybedersin, girdikten sonra da, "Biz neleri kay-
bettik!" diye Bunu mesela
tekstil sanayiinde duyuyorsunuz. Peki
ama, kendi ve belirsiz taleplerinizle ve grltnzle pa-
gcn kaybederek bir lkeyi bir yere gtryorsunuz ve
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SIYAST 111
ondan sonra Bu ciddi bir tutum
dir. Byle bir dnemecin iinde Trkiye sanayiinin her ev-
vel hesap-kitap vizyon
gerekir ki bu bizde
Bundan siyasi ve kltrelliteratrmzde bir unsur da-
ha Avrupa ile tarihte bir yere
zerinde Bu ok bunun ze-
rinde durmak istiyoruz. Trkiye Avrupa'ya ilk defa
Trkiye Avrupa ile ilk defa bir macera Trkiye'nin do-
kuz yz tarihi Avrupa ile beraberdir; bunu kimse unutma-
lkemizin da "T urchia veya T urcmenia" diye
ilk ticari Avrupa ile
olan sayesindedir. Devlet ve askeri ya-
ister istemez Avrupa'ya reaksiyon, etki-tepki bi-
imlenmeler meydana ve Trkiye demek zaten "Avrupa
islam" demektir; yani Trkiye'nin dokuz
yz senelik tarihi budur. Kendini ona gre
ona gre ve bunun son yz elli senesinde de Trki-
ye, yesidir. Herkesin gibi Av-
kuzeydeki
savunmak iin bizimle birlikte Bu tabii, bir
ruhi da meydana sz edi-
yorum.Bir sr gen - Piemonte'li, geliyor
gemilerle, gidiyor ve dnmyor bir daha, veyahut sakat
olarak dnyor. Bu da tabii insanlann gnlnde "gavur"a
bir meydana ve onun o dnya
ile hukuki-kltrel bir Daha da nemlisi,
1856 Paris Avrupa Konserti'nden beri biz
o hukuken bir yesiyiz. nemli bir ve 1699 Kar-
lofa beri de biz o diplomatik norm-
lanna, diplomatik dzeyde ti-
caret ve seyrsefer konusundaki normlanna da kendimizi uyum-
ki bu ok uzun ve nemli bir Ama bu keyfiyet
ve nle-

112 AVRUPA VE siz
olan ncesinde Bykdere koyuna du-
rumdaki
':tll),; (:OMBINEJl .AN
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SIYASI 113
anakkale bir yerde, Koyu'ndaki
mttefik
Kaynak: The Illustrated London News, 9 Temmuz 1853 Kubilay
;,
",!"
,),lJo. """,C'_'"!;,&!. """:'''''-,W.
RENOB FLEE'.I.'S DAY

114 AVRUPA VE Biz
nk hepinizin gibi 1699 Karlofa temelde
ve Mslman devletler Hugo Grotius'un
Westphalia Romanist hukuk prensiplerini kabul
eden bir camia bir yani orada Gro-
tius'un veya
Roma hukukunun laik prensipleridir ve ni-
versal prensipler, messeseler, sistemi
tir ve o andan itibaren de Trklerin
bir iindedir ki, bu ok nemlidir;
sz konusudur. ki tek veri-
len ahitnameler bir muahede halini almakta, bir akit fikriyle
kaleme ki bu memlekete gelen diplomat
ve tccarlar tek inayetle akde dayanan bir
eylemle burada ve ticari gvenli-
bir bir kontrat
nerede ne ve ne gibi muafiyetleri bir
ticari akit konusu haline gelmektedir. Bu nemli ve 18.
itibaren bu memleket hukuken bu iindedir ve
Trkiye'nin Avrupa ile bir birlik iinde fikri de yeni bir
olay ta Rnesans'tan beri
Rnesans'tan beri Avrupa "Trkleri bu iine
nereye motifi
da dnmektedir. yle projeler ki Trk
bu birlikte olarak tayin etmektedir, bu ok nem-
li bir keyfiyet. Sulhun temini iin bunu 16. da-
hi grmek mmkndr. bir ynden de bakmak
Trkiye 19. hukuk
yani nce ticaret bilahare idare hukuku kl-
!iyat ierisinde ve de devletler hukuku yap-
reformlarla Avrupa'ya Romanist sistemin
iine ve 1926'da Medeni Kanun'un kabulyle Trk hu-
kuk sisteminin Romanizasyon sreci 1970'lere
kadar Trkiye, mesela Yunanistan'dan daha ok Romanize
tu ve Avrupa hukukunun iindeydi, Papandreu'nun ok g-
rlt koparan olmasa idi (o dnemde mecburen Avru-
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SiYASi 115
pa'ya da bu fark el'an devam edecekti. Bununla birlik-
te Trkiye'nin toplum daha ve ynelik bir
ideolojiyi benimsemesi, da bir sz konusu-
dur; ama da unutmamak gerekir ki ve Germen l-
keleriyle bizim istenen lde bir uyuma girmemiz asla mmkn
bunun zerinde nk bugn
etnik olmayan bir lkeler btn duru-
yani bunlar eski Vikinglerdir. Eski
sonra Macaristan iin byle bir sz konusu de-
ekler iin iin fakat zellik-
le lkeleri ve Macaristan beynelmilel platformda
ve etnik problemler sorununu en ok ne devletler-
dir; nk kendilerinin byle bir problemi yoktur. Rahata bunun
ve hassaten lkeleri bu ko-
nuda ok bir yorumla nclk elde etmek istiyorlar. Oysa
kendileri de bu alanda zemediler.
lara sorununuz nedir?" diye soru-
yu ediyor ve ondan sonra Gney Amerika'dan, Gneydo-
Asya'ya kadar her yerdeki etnik problemleri en ok gndeme
getiren lke rolne devam ediyor.
bu lkelerdeki hukuki Aile Hu-
kuku'ndaki ne Avrupa, ne Gney Avrupa lkele-
rinin ne de Trkiye'nin ilk anda uyum mmkndr. te
taraftan ok ki Avrupa henz
bir dnya Binaenaleyh bir girerken da he-
saba Bu iinde henz mali birlik
Maastricht'in mstakil bir
Merkez Maastricht'in blgeler hi-
mayenin tamamen ve sektrlerin tamamen serbest tica-
ret bir sorunu zlebilecek gibi

Bugnk bugnk bugnk
zirai alandaki talepleriyle Maastricht bnyesinin
mmkn ve da olmaz! Yani siz btn bir
zeytin retiminin ve buna sanayinin bir ve
116 AVRUPA VE siz
bunu onlar ben bile tasavvur etmek istemiyo-
rum; yani bu bir rengi, bir lezzeti kaybolur. Mesela, ge-
ne Yunanistan gibi henz ekonomisini
kamu enflasyonist
ortadan bir lkenin Portekiz'le birlikte
Maastricht bnyesinde velev bulunsalar dahi mmkn
Nitekim iin de geerli iin "Bu
yrmeyecek" dendi ve girilmedi. O zaman ortada bir sorun
tarihi ge antikiteden beri bir Av-
rupa ve bu iki nemli heyet, iki un-
sur sz konusudur: Birisi nk o
zaman tamamen Katolik bir Avrupa sz konusuydu; ikin-
cisi, kuzeyinden Charlemagne imparatorlu-
nk gneyi Endlsl elindeydi.
bugnk Ma-
caristan'a kadar, btn Polonya'ya kadar, btn Bohemya arazisi-
nin kontroln elinde tutuyor, belirli bir idareyi kuru-
yordu ve bu dnyadaki dili olan Latince
idi. Zira Roma Asya kesiminde Latince
Yunanca Hellenizm ortak grevini yk-
ama tabii Hellenizmin br eski kltrler ok
kuvvetli iin Sami diller, Sami kltrler ve Ermenice gibi
Aryen diller, Aryen kltrler de Hellenizm ortak
ma dili tesinde olarak o derecede hakim bir
unsur Halbuki bu kesiminde kabile
stnde Latinler byk bir kltrel rol
yani daha bu kavimler fetihleri sa-
yesinde tarih sahnesine ondan evvelki tarihleri de-
bir ki hukuki bununla ve
dinlerini tabii bu medeniyete borludurlar. Bu birlik bir
Avrupa'dan zaten sz etmek mmkndr ve bu Avrupa za-
manlarda ortaya defa 1956 ve 1960'la; yani Ade-
nauer ve Charles de Gaulle'n bir araya gelmesiyle
zamanlarda bu birlikten sz etmek mmkndr; bunun ideolojisi
de mhim sonra Napolyon
de yani bir Avrupa me-
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SiYASi 117
deniyeti Ondan evvelki Avrupa neydi? Ondan
evvelki Avrupa, idi. Voltaire XIV Louis Asr,
eserinde ok sylyor: "Bundan sonra btn Av-
rupa medeniyetini takip edecek."47
yle oldu; nk insanlar kendi dillerin-
den iyi biliyorlar. Prusya Friedrich'in son derece
halde, mesela askerlerin
sert direktifler vermek btn
Mesela Alman (V. Karl) hi Almanca
bilmiyor; Saksonya elektr Friedrich, onun uzaktan
hi Almanca yok. ok iyi, Fran-
ok iyi ve o zamanki dilleri bunlar, zaten o d-
nemin bir kltrel rol oynuyor, ondan son-
ra Fransa bunu ele
Napolyon'un bir Avrupa fikri var ve bir Avrupa
mu var; Napolyon ld, o kuvvet ama bu fikir lmedi,
yafetine kadar devam etti ve Avrupa sz
eden ve bunu ilgintir, Nazilerdir. Fransa ile
ilk de Gaulle ile Hitler'le
petain'indir. Yani ok bir Fransa ve Alman-
bir onlara
bnyenin, Anglosakson maymunlar ("ada may-
derlerdi onlara), bu iinde Latinlerin de
lar yerini bugn itiraf etmeden
gibi geri ve madenIerde
de o zaman ifade ediliyordu ve bu bizde hi
retilmez; hibir zaman ele Hitler Devrindeki
yani Fransa ve Almanya ile bu Benelks blgenin Avru-
pa bugnk Avrupa kadar
nemli Bunlardan biri, muhasebe sistemlerinin
yani Alman Fransa'ya mtekimil ve standar-
dize bir muhasebe ve bte sistemi bu-
nu bugn daha yapmaya ama,
47 Volraire, Xrv. Louis c. I-IV, MEB Yay., 1946.
118 AVRUPA VE siz
olarak Amerikan yntemleri hakim. Bu yntemleri de ok
getirebildikleri
teknik konularda ve ideoloji sratle
korumak gelir. nk Bol-
iptidai (i) onun
ideolojiye dayanan, ortak retime dayanan, ortak
letme tekaml ettirilen ortak tarih ve ideolojiye daya-
nan bir o zaman da sz konusudur. de bunu
ve nihayet 1950'lerden sonra bunu o zamanki
iinde kendisine hr Avrupa diyen grup
yor, bunun ncleri de sosyal demokrat partilerden nce muhafa-
zakar partilerdir; yani Adenauer, de Gaulle ve
yan onlar onlar gtr-
ve ok nemli hususlar o zaman
Ama bunun getirilen teklifler, bazen havanda su dvmek
kabilindendir.
Mesela bir rnek verelim: bir kltrel ilmi birlik ol-
dnyada gibi bir zehaba
lar ve biliyorsunuz "Erasmus Son derece
byk bir hayal bu; mesela bir Alman genci nce Nrnberg'de,
Kln'de vs oradan talebeleri gibi (ha-
ni "her "Omnea mea mecum porta"
deyip, her an, bir kat cbbe ve lilgatiyle gezen talebeler
gibi) Viyana'ya gidecek, Viyana'dan Roma'ya sarkacak, ondan
sonra dnecek Paris'te okuyacak; nihayet Rotterdam'dan mezun
olacak. Tabii olarak ... Btn Avrupa onun btn
dilleri biliyor. Bu, hayali bir olarak Bu program hi
yrmyor; yle istemekle olmuyor, bunun iin ok ciddi prog-
ramlar rafine bir niversite sistemi rafine bir ktp-
hanecilik rafine bir ve eski Avrupa li-
seleri ...
bir gerek: 1899'un dnyaya hkmediyordu. O
zamanki matematikileri her yerde takip
ediliyordu. Bugnk Fransa, rol ve sahip
Bugnk Almanya dzgnbir endstri yrtebiliyor; ama o
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SiYAST 119
bir evvelinin mhendisler, mucidIer, sanayii
Bu sadece iyi, belirli tutturan bir sanayi ve yz sene son-
ra ne bilmiyorsunuz. Devrimiz madem enformatik top-
madem bilgisayar kim retiyor bu kadar
yi? Herhalde Almanlar ve ok bir
teknolojik nc izleyici toplumlarla
Bu izleyici toplumla iktisadi n plan-
yani en byk partnerimiz Amerika,
geliyor. ki Trkiye'nin hibir bu
bilhassa iktisadi
i ie bir bnye ile hukuki da
kendimizi uyum iinde tutmak Bu, Trki-
ye'nin bugn iin bir yani Avrupa hukukunu bilmiyo-
ruz; ama te yandan kltrel dik-
kat etmemiz gerekir. Bnyesine girmek dnya
gerilemektedir, hatta geridir. Tabii bir nc dnya lkesi,
yani UNESCO'nun olan bir lke ve
dnya blm ama bu toplum kendisini retememekte-
dir. Yani hem Amerika'da ve gibi gen
nfusu yoktur, hem de gen nfusunu en iyi
dir. Bu hassaten bu noktada, Trkiye'nin kendisini bu
dnyadan uzak ynlere program-
takip etmesi gerekir.
Maalesef kendini retemeyen bu dnya, de sahip
bizim iin en nemli hususlardan birisi zannediyo-
rum budur. Bunun noktalarda Trkiye bu lkelerin
teknolojik olarak gerisinde gibi da nndedir
ve nne de herkes ok syler ve
bilir: Bugn bu memleketteki mhendislik birok Avrupa lkesi-
nin nndedir, buradaki mhendisin kapasitesi, rgtlen-
mesi ve birok Avrupa lkesinin nndedir, bunun rnek-
leri bilinmektedir. Bu mesela iin de byledir; "Hastaneye git-
tim de ameliyat olurken mikrop az lyordum" gi-
bi bu memleketteki belirgin
malar ve uzman kapasitesi, ve akademik kad-
120 AVRUPA VE Biz
rolar ynnden ndedir. Bu lkede dallarda, tekno-
lojide bu ok nemli bir zenginlik-
tir Trkiye iin. Ama hi ok geri dallar da
en -bir Avrupa bnyesine intibak etmek
istiyorsak bizim bu dallardan sz etmemiz gerekiyor- hukuk, filo-
loji ve tarih gelir. Maalesef Trk toplumu ve Trk
bu dallarda Avrupa'ya entegre olup da onlarla ya-
kapasitede sratle gerekiyor ve
bu kapanabilir. Bunlar zerin-
de herhalde en nemli unsuru meydana getirmektedir.
Btn bir konunun nemine etmek isti-
yorum. ok uzun bir "Trklerin Mslman
o yzden Trkleri gibi sloganlar tekrarlana-
gelir. Bu sloganlar zellikle muhafazakar
evrelerde iin Bilir bil-
mez her Trk de
nlyor. gerek ne budur, ne de brdr. Gerek ikisinin
Tarihi itibariyle Avrupa Msl-
man kuvvet ve Mslman dnya Trklerdir; nk daki
Endls hakimiyeti uzak mazide toplumun milli devlet
runa safhada oktan Araplardan ve Yahudilerden
ama tam o kadar gi-
den, bir tehdit ve o dnyada oturakalan Os-
Trklerdir. Trk za-
man gznde militan, fetihi, bir can-
yani zaman grnt, nefis
Hayyam'du: Araplar zaman da
matematiktir vs ... Binbir Gece ve Kur'an bi-
linmektedir. Arapa bir dildir. Avrupa oryantalizmi bir nebze
olsun bu olumsuz ynleri de ok fazla kimse-
yi etmez. Deve, harem gibi imajlar basit halk iin
fakat Trk demek bir ve bu militan bu fe-
tihi, bu (i) ama zamanda bu idareci, zmre Av-
kolay kolay silinmez, bu ele
hibir basit bir milliyetilik ve xenophobie
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SIYASi 121
bu bir problemdir, bunun zerinde durmak
Bu dnemin bir miras var ki bu
etmektedir, yani Tuna ve bir Bosna Balkanlar'da Arnavut-
luk Bulgaristan'da nemli bir Trk ve Mslman nfus
Her zaman iin kendimizi yerine koyarak d-
yani Bulgar devlet olsak, Bulgar profesr olsak
bu sorunlara Bu ok nemli; bir milyon Trk var
Bulgaristan' da ve bu Trklerin yle sizinle
ya falan da pek niyetleri yok. Hala evlenirken, verirken
ok az karma evlilik var. Mesela: da-
ki RumIarda gibi eski imparatorlukta kendileri-
ne gre var. Bosna Mesela, ok nemli bir keyfi-
yet: Laiklik dili
yorlar ama ruh ve Bir yerde b-
tn bunlar ok unsurlar ve nihayet ki
Almanya'da entegre bir proletarya var. Enteg-
re olmaya da niyeti yok. Bu ok nemli, korkutucu bir unsurdur.
Kendinizi o yerine koyun; entegre
olmaya da niyeti olmayan bir proletarya bulunuyor. Ta-
bii da niyeti yok. Problemler problemleri
kovalayarak ve hepsini birlikte dikkate almak
niyetle ve belirli bir sylemle bunu zmemiz
mmkn hepsi de halledilecek" sama-
var. Niye halledilsin? Onun iin zerinde
gerekiyor.
burada bir dokman vererek meseleyi kapatmak istiyo-
rum. Bir okul ansiklopedisinde (Musisches Lexicon)
maddesine Okul ansiklopedisi
bir hata ile giriyor: 654'te "Trkler fethedip
sonra, Farsa unutuluyordu. bu dili di-
riltti." gerekten o dili diriltti; ama 654'te fetheden
Trkler ve oraya getiren de Trkler o
tarihte haberleri bile yok Bu vahim okul ansik-
lopedisi ok bir nk bir yeri fethedip
lamize etmek Trkler gibi (!) Almanya'da
122 AVRUPA VE Biz
ve Orta Avrupa'da imaj budur, bunun kolay kolay
mmkn Maalesef memlekette sekin insanla-
kendilerini orta, alt orta ve ayak yerine ko-
yarak elde yani
diplomata nk diplomat
"Efendim" diyor, "Almanya'da bit-
Nereden ka ka
sun? Belki profesrler var; ama ortaokul
var Bu bir szdr; yani buna inanmak iin saf-
dilolmak size bir Avru-
pa iziyor. Kendi ve onlarla lokantalara
ve mehafile gre ... btn bir toplumu incele-
yen ve kendisini yerine koyarak edinen uz-
manlar yok. Maalesef kamuoyumuzu bunlar etkileyemi-
yor ve dallarda itiraf etmek gerekir ki, bu grevleri yerine ge-
tirmesi gereken gazetecilik Trkiye'de gerekli grevi her zaman
nk zannediyorum onlar da bu dnyaya
yeterince ve girgin Bundan ben en byk so-
run olarak, Avrupa incelenmesi meselelerinin o
ele zerinde durdum.
Zaten Avrupa meselesini onun zerin-
de mali iktisadi para
birok sorunu ediyorlar, el s-
remiyodar; fakat Avrupa bilinci bu byk bir
kat ok Yani, insanlar ve birtakun
meselii bir sylem "Ben Fran-
demiyor, "Ben diyor. Hatta syleyeyim:
olsun diye evlilikler var; yani de o
kadar gznzde bytmeyin, insan kendini
Yani "Ben illa Alman koca
veya iyi oluyor" diyen Alman var, var.
Byle evlilikler istatistikler gsteriyor; yani
her zaman evlilik ama bu
ta biliyorsunuz, sonra entelektellere
bugn ise insanlar bile bu
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SIYASi 123
yorlar. bu ilgin bir avunum, insanlar bir ne
edip dilleri bu ok nemli.
Bunlar hepsi belirgin grnniler ve bu ilerleme, bu tip bir b-
Avrupa'da Bonn'dan Berlin'e
zaman Almanya'da koptu, literatr bunu ele
"Bonn'dan Berlin'e gidersek ne olur? Almanya daha bir
toplum olur, gitmeyelim" dediler. olarak iin
Ren blgesinde, Ren dediler. Byle tezler
var; sosyolojide btn bunlar var; fakat maalesef bu dnya bunu
Balkanlar'la, tesindeki Trkiye ile yapmaya
Yani bu biz ama onlar hi tar-
bu ok hazin bir Jacques Delors'un
yorsunuz. Birka sene evvel: "Biz bu Mslmanlarla ne yapaca-
dedi. O mhim bence ok byk bir gaf daha
ok o zaman; ve gazetecilere: "Biz
bunlar bir bilmiyoruz" diyor. Yani
musunuz? Bunu diyen bakan, Avrupa Genel Sekreteri ...
kiyat ettlerinin lkesinde yani bunlar hepimizin
gibi en modern metotlarla Ha-
gzelim Voltaire'in diline insanlar ve onla-
byle diyor.
Alman lkesinden Kohl diye bir "Biz ne bi-
liriz?" diyor. 18. sonunda, bunu hi ekinmeden sylerim,
birok Mslman ulusal dile gre edebi daha kaliteli
bir Kur'an evirisi bir lkede bunu sylyor adam! Ha-
beri yok o mirastan, o byk oryantalist yani biz de
onlar da ediyorlar.
O vakit tabii, Avrupa ile meselesini sadece iki zmre
Birincisi diplomatlar ve ikincisi de bu en kesin

Bir nakille konuya girmeliyiz.
48
16. sonunda lS87'de,
sefiri Jacques Savari Senyr De
48 Markus Khbach, "Ein diplomatischer Rangstreit in Istanbul", Mitteilungen des st.
Staats Archiv 36/1983.
124 AVRUPA VE SiZ
Belgrad k u a t m a s (Sleymanname).
AVRUPA ILE VE GELECEKTE SiYASI 125
Lancosme- ile Avusturya sefiri Bartholomeus Pessen Ga-
en byk kilisesi olan San Francesco'da Pazar ayininde
ref kim oturacak diye kavga Burada bir paran-
tez Avusturya sefiri bir tabir; nk bunun o za-
man Alman Mukaddes Roma-Germen impa-
Geri ne imparatorluktur ne mukaddestir; sadece
devletikIerin,
mesinden stelik yzleri bulan, byk bir konglo-
Bunun Avusturya byk iin
bizim Avusturya diye Niye bilmiyorum,
ama hep yle Bu bir realiteyi ifade ediyor; Avus-
turya' fakat hukuken Almanya' O yzden
de bizim "tarihi Alman biraz bir nk biz bu
imparatorlukla 1791 ile
Biliyorsunuz Belgrad'a ve 18. boyunca
Avusturya ile Rusya hep mttefik olarak bizim 18.
boyunca biz Rusya ve Avusturya ile teke tek hi
Hep ikisi bu tarafta da
da belirtmeliyim: Avusturya ve en parlak aske-
ri dnemi 18. yani o dnemdeki askerleri, gene-
ralleri tarihte bir daha Prens Eugen gibi b-
yk komutanlarla Zaman zaman zaman
zamanmuharebelerde Belgrad iki kere elimizden
sonunda iki kere Muahedede tabii. Bir yerin
nedeni var, eline brnn de ta-
kati onu gsterir. okulda
18. okullarda Tabi-
i, devlet toprak kaybediyor; ama cemiyet kendisini yeniliyor ve im-
paratorluk 18. boyunca ve messeselerini
kabiliyetine sahip
1791'de, ihtilali iin Trk
kabiliyeti yoktu; koalisyon
Bunu da byle mesela; nk Trkiye'de tarih
senkronik olarak beslenemiyor. 1791'deki Ant-
nce, 1790'da Avusturya ile mtareke imza-
126 AVRUPA VE Biz
Ocak 1791'de, bir ay sonra Rusya ile
sulh ve bu, Avusturya ile son Ondan son-
ra tabii Birinci Cihan Harbi gene Al-
manya ve Avusturya ile ittifak sz konusudur ama, bizim tarihi Al-
man falan yoktur. Onu size sylemek istiyorum.
"Tarihi olabilir; nk Fransa ile ciddi
mttefikimizdir Fransa. 1914
Byk Harbi'nde ise anakkale'ye girmeyi denediler,
ama ve ondan sonra Balkanlar' da son za-
man hari hibir cephede Fransa ile gelmedik; yani
Birinci Cihan Harbi'nde Fransa ile ciddi olarak geldi-
cephe Gelibolu; yeniliyor ekiliyor ve son safhada Balkan-
lar'da var; ama orada da daha ziyade ve sa-
Bulgarlarla zorunda Romanya mtte-
fiklerin Almanlar ve Trkler
ti, kurtarmak iin Balkanlar'a
fakat buralarda Trk ordusunun savunmadaki rol o kadar
Zaten bizim Biz Birinci Cihan Sava-
ile Mezopotamya, Filistin, Sina ve Geli-
bolu cephelerinde ile, Galiya ve Rusya ile
fakat Birinci Cihan olarak sava-
geti. Son derecede g bir nk
19. en byk devletidir, en byk onlarda-
teknik fevkaladedir ve gster-
meseler de iyi askerdirler. Yani daha ok grltsn
bilirsiniz, halbuki iyi askerdirler; iyi Kendileri-
ne gre centilmen Demokratik bir ordudur
kadar. Byk Atatrk'n, hayran demeyelim,
tasvip model ordular Fransa ve Bunu da,
hibiri bile, muhtelif sohbetlerinde ifade
Bu konumu yznden Trkiye'de bir aleyhtar-
Bu tamamen Birinci Cihan Harbi'nde ortaya bir
Birinci Cihan Harbi'nin de tarihi Biz
bu gereksiz olarak da, efendim, "bi-
zi yle, kimse bir yerleri
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SIYASI 127
o ve iman bir arada yani kimse bizi gelip payla-
O noktada, "Harbe girmeyiz. savunuruz, bu-
nu diyeceksiniz. Bunu ve Terakki;
nk maluldrler. Bizim devlet idaremizdeki, daima bir byk
kuvvetin yer alma Geri byk kuvvetin
yer almak ok ustaca bir ama nereye ne kadar
bilmek ve mesela tarihte bunu
becerebilen iki adam geliyor. ok da sevimli tipler olmayabilir. Bi-
ri General Franco'dur. Malumunuz ieride ve
ile fakat Hitler, "Gel bizimle
mttefik ol" zaman yan Serserilerden, hapishane
ve maceraperestlerden bir "Mavi Tmen",
gnll bir tmen onu Rusya'ya.
Devleti gnll bir hibir yapma-
Yahudilerin bir memleketti; yani
ve Portekiz'i iki diktatr idare ediyor; ama ikisi de Yahudi-
lerin lkeydi ve harbin iinde Mihver devletlerine
yani Mussolini'nin
ittifakla byle dans etmeyi bilenlerden biri de Sultan
Abdlhamid'dir; yani Almanya bizim mttefikimiz,
ok iyi gidiyor; halbuki dnemi zaman gryor-
sunuz ki fakat iine
Mesela, Gazi Osman engellerden birisi. Sokmuyor Almanla-
ordunun i emberine. Halbuki bunu
Ordunun iine Alman soktular, bu ok tehlikeli bir ve
nitekim zorlamayla biraz gnll olarak harbe
Yoksa, Trk ordusu bir kimse gelip de bu mem-
leketi Devleti'nde buna direnecek bir ordu
Zaten, Birinci Cihan Harbi'nin sonunda da hepsinin takati
kimsenin bir yeri hali de yoktu; nk Bi-
rinci Cihan Harbi'ne giren devletler bir
Bu tahmininden daha uzun srecekti. 1914
nnde hangi topyekun ki? Byle bir mo-
del, Amerikan olabilirdi. Ama kurmaylar onu

128 AVRUPA VE BIZ
Balkanlar iin sylenebilir; ama orada ok byk
Balkanlar'da IL milleti
millete yani Bulgarlara Rum kilisesi RumIa-
ra Bulgar mektebi bu arada ldrIrd ve
onlar birbirini yedike, ve bir politi-
kayla idare ediyordu. byle bir Bir va-
tan iin kavga sebeplerini "Kiliseler
kanunu" kiliselerin kavga ettikleri mal tespit edil-
di. da Balkan devletleri tarihte ilk ve son defa
Bu olacak Bulgar, Yunan, hatta tarih-
te ilk ve son defa Balkan devletleri olarak grlmeye-
cek bir Ordumuz son derece Bunlar
dir. Trkiye'de amatr yazarlar iddia ediyor diye, ciddi
deniyor. Halbuki ciddi bir bu. Askerler siyasi
ihtilaf derdi, Balkan ok; Ka-
mil kabinesinin zafer grnmesini nlemekti. Ga-
rip gelse de byle politika nk serde var,
Jn Trklk var; politika daha nemli bir yerlerde
politika yznden ve birbirlerine kin tu-
tup emir dinlememeleri sz konusu; yani subaylar
miralaylara nem vermiyor. Orduya tamamen politika O
yzdendir ki Mustafa Kemal Atatrk ve zabitan, ordunun po-
litikadan ekilmesinin zerinde ve Trkiye
Cumhuriyeti'nde ok uzun zaman subaylar seim evresi-
ne subayolarak Sivil gidip rey verirler-
di ve politika bugn de Politika,
erevesinde Daha ok ultimatom verilir.
Bugn de politika, particilik erevesinde olmaz as-
rnehafilde. politika olarak
yani, Atatrklk, laiklik gibi sylemler bu anlamda politika sa-
Orduyu politika tutma Cumuhuriyet'i
son derece dikkat ilkelerden birisidir, oradan Bal-
kan bir anlamda topyekun cephe fa-
kat Avrupa bunun ve zan-
ki Trk ordusu da Onda da ok
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SIYASI 129
nk Balkanlar' dan sonra iki sene iinde ordu kendini
ve ordu gsterdi yeniden. Bunu da
iin de boyunca sivil politi-
ka ile askeri mehafil birbirinin nk asker-
leri Trklere duyarlar, bu ok bir durumdur; vesikalar-
dan da tahlil zaman, kuvvetleri ol-
mak zere ciddi evrelerin Trklere
nu; centilmen rakipler, iyi olarak kabul ettiklerini grr-
snz. Sivil mehafilin ise, politik ve
1919-1922 boyunca matbuatta da cemi-
yet da devlet da bunu grmeniz mmkndr;
yani bir diplomat devlet ederken as-
keri daha
Bizim Avrupa' da ne yerimiz var? nk bir tarih ya-
bu dokuz kapsar. en eski
dzenli Vatikan 1135 itibaren btn ra-
porlar, sistematik olarak Ondan
evvelki da ama para ve orada her safha-
da, her sayfada Trk haber almak mmkndr. Biz
henz tetkik iin tarihi de ama Trkler
iindedir. Kilise sizin ama ordu
nk asker olarak bakar size, ciddi olarak. Sivil
sektrle evreleriyle bugnk
da zaman bunu greceksiniz. Sosyalist Par-
ti'nin ve insan derneklerinin ev-
relerinin birbirini tutmayacak ve bu arada ok
daha ilgin bir Trkiye'yi mehafilinde tutan evre-
ler genellikle Yahudiler ve ateist evrelerdir; bu ok gariptir.
kk Galata'da, San Francesco kilisesindeki
Pazar ayini dnelim: Kilisenin bir yer-
de sekin bir loca var, "Senyr konumundaki zat burada oturur"
deniyor. Sefir Bartholomeus Pessen, "Almanya sefiri olarak ben
burada otururum; nk ben Mukaddes Roma-Germen
toru'nun sefiriyim, buradaki oturmak benim hak-
diyor. br de Fransa sefiri Jac-
130 AVRUPA VE Biz
ques Savari: "Orada biz otururuz" diyor ve Pazar gn br da-
ha kiliseye gelmeden evvel maiyyetiyle gidip oturuyor oraya, br
sefir geliyor: "Bu deliyle edilmez" deyip terk ediyor kiliseyi ve
kendi sefaretinin geiriyor. Ertesi hafta gene o 10-
caya istiyor, bu sefer Savari
Avusturya sefiri ieride; ahalisi ise, yerliler,
Musevisi, Trk seyrediyor yani "elin kafirle-
ri" kilisede yer iin kavga ediyorlar. Bu Mslmanlar iin de yerli
iin de ok bir olay, nk kimsenin onlar-
la ne organik ne de ruhi var; nk bu memleketin
iin zaten rezildir; gelip
kan iicidir, vs. "Frenk'in Trk'n
bir zamanlar. Bu, 1204 Seferi'nden sonra
sylenen bir sz.
Yakaya dnelim: Daha sonraki hafta kiliseyi Sad-
razam "Bu delilerle mi diye; fakat bunu bilme-
yen sefiri Savari gelip, diye gm gm yum-
rukluyor, tam bir bu kk size niye
Mekteplerimizde bizim diplomatik kendi-
mizi ve modern diplo-
masiye ge gibi kk episod bile
ezbere laflar gsteriyor; modern diplomasi
bir yerde 1648 Westphalia ile ku-
nk Almanya'da din derhal beynelmilel
bir halini ok uzun Otuz
okumak biraz psteki saymak gibidir: Bohemya Sa-
Saksonya diye safhada incele-
nir. 1648'de diplomatik kurallar tespit edildi ve bu tespit edilen
Devleti 1699'dan itibaren kabul edip uyuyor,
uymak zorunda; nk Karlofa zaman,
eski gibi tek ahitname veren,
ona gre bir devlet olmaktan Westpha-
lia prensipleri iinde bir muahedeyi ve y-
rttk. Bunu yrten Reislkttab Rami Mehmed o kadar
ehil bir ki, bundan sonra Devleti'nin diplomatik
AVRUPA iLE VE GELECEKTE 131
sistemini yrtecek adam iin, bir ara sadrazam da
tu. Devletin iinde birdenbire Reislkttab denen ne-
mi onun iin deniyor Reis efendiye, yok-
sa unvan olarak vezir-
kadar, kadar da
diplomasiyi temsil ve tespit eden 1815 Viyana Kon-
gresi'dir, 1856 Paris Bunlardan Viyana'ya
ama sistemi kabul ettik. Paris zaten taraflardan biriy-
dik; onun iin Trkiye'nin diplomasi
ge gibi okul efsanelerinin hibir yoktur. me-
sele, ge Avrupa medeniyetini Trkiye'de iyi
maktan gzde bytmektir. Daha nce sz ettik; ilk sefirle-
rimizden Mustafa Sami Efendi'nin -Tahran sefiriydi, mukim
eliliklerde olarak kaleme Avrupa
Risalesi buna bir gz gklere
hatta olmayan bir Avrupa fakat bu muhteremin
en byk hibir Avrupa dili bilmemesi;49 yani dilini bil-
bir medeniyetin neredeyse olmak gibi bir
var. Bu, Trklere ok bir tutumdur! mesela, Bi-
rinci Harp'ten sonra ismi geen (1879-
1919) Mark Trklerle ilgili tasvirlerde bu-
lursunuz. zere, kmseyerek bir kaymakam ti-
pi tarif eder. O kaymakam da pek devrimcidir ama, di-
li falan bilmez. so bu bir Buna dille-
rini halde ok bir politika izleyen in-
sanlar Trk toplumunda ve merkezlerini grmeden,
getirmek isteyenler Bunlar, bu
memleketin iki normal Trklere zg de-
Rusya'da da da
Avrupa ile hukuk 1699'da
lar. istemez diplomatik
muafiyeti beynelmilel hukuk devletler huku-
49 M. Fatih Bir Avrupa izlenimleri, 2002.
50 Mark Sykes, The Galiphs' Last Heritage, s. 315-316.
132 AVRUPA VE BIz
kunun ilkelerine iki taraf da uymaya bunu ok
bir grrsnz. Yerli brokrasi bu zaman zaman
ihliil etse, istemese de uymak zorunda Meselii, Ga-
1ata, daki voyvoda, sefaretin kapatmak istiyor, derhal
arkadan diye bir irade veya sefiri-
nin blgenin res-
mi" almak istiyor, nk resmi vergidir ve ona
ama o deniyor. hu-
kukla bugn gibi bir sreci Karlofa'dan
sonra 1856'dan beri rneklerini syle-
Avrupa devleti iin bunun imtiyazlar
da Bir nokta zerinde kesinlikle durmak gerekir;
kapitlasyonlar tek bir ykmllk onu ok yan-
Kapitlasyonlar bir siz bu-
nu takdirde br biz kulla-
yani ne oraya satacak var ne de bugnn ak-
sine orada grecek mteahhidimiz var; on-
lar iin Avrupa'da mahkeme Tabii byle bir durum
sz konusu bu
zaman, sadece br ortada ve kapitlasyonlar bi-
zim belii oluyor. Bu ama bunun tek olma-
bilmek
Nitekim II. Abdlhamid devrinde Panisliimist bir organizasyon
ve propaganda iin buna Hint'te, mese-
la Cava'da bir sr gence pasaportu veriliyor, bi-
zim tebaadan oluyorlar, o zaman oluyorlar.
S
! bizde-
ki kapitlasyon yararlanma gibi, onlara da Hollanda
idaresi mdahale edemiyor. Bylece bu genler Cava'da milliyeti-
lik elini sremiyor nk Avrupa devletle-
rinden birinin var Avrupa ile Trkiye'nin
de hep bunun zerinde
S1 Azmi zcan, "Sultan II. Abdlhamid ve Hindistan Sultan II. Abdl-
hamid ve Devri Semineri, 1994, s. 132-136. yazar, Panislamizm,
Devleti ve Mslmanlan, 1992, s. 80 ve 160 vd.
AVRUPA ILE VE GELECEKTE SiYASi 133
1735'te bir rahip olan Kardinal Alberoni -ki
Olivarez'den sonra en etkili tipidir tarihinin
ve son derecede mrai bir din Ama son derecede yete-
nekli biridir ve birisi Habsburglar br Bourbon-
lar tarihi devi Avrupa sz et-
Burada Trkiye'nin yeri yoktur tabii. Daha 1623'te Rusya
ve bir Avrupa sz edil-
Rusya ve siyasi bir fa-
kat elit siyasi nk halk bunu byle istemekte-
dir. Viyana Etnografya Mzesi'nde, Mete
Tarih ve Toplum dergisinde ilk defa bu kitap iin-
de de nceki blmlerde yer milletleri tarif eden bir halk
resmi var (bkz. s. 12-13). Trkler ve Ruslar, bilhassa da Ruslar Av-
en sevilmeyen tipleridir; bu meselesi
dir; sadece bir kltr ve halk da sevmez. Onun iin
Rus'un Avrupa'da yeri yoktur; ama Emeric Cruce gibi ba-
tipler 1623'te yeni Avrupa dzeninde, Avrupa milletlerinin
bir ve Trklere iki mstesna ve-
to verilmesini ngryor; nk bunlar iki kuvvettir ve
Avrupa'da yeri nk bunu kabul
eden son derece laik, Romanist hukuku bir
Avrupa'da Trkiye'nin yeri, ikisinin i hem
hukukta, teoride hem de tatbikatta ok eski bir 1856'dan
beri de biliyorsunuz Avrupa Konserti'nin
bir yesidir ve byk devletlerden birisidir. Mekteplerde dvel-i
muazzamadan bir yanda, Trkiye'den te yanda sz ediliyor, bu
da hukuken nk dvel-i biri de Osman-
Tabii iinde yani
iinde en kudretlisidir; en
19. her olur diye bir yok, bu-
na bir istemez ise o olmaz. rnekleri
bunun; herkesin gibi istediklerinden biri ok
bir Amerika konumuyla ilgiliydi; bu olama-
de her Ondan sonra
da meselesi var. Cihan Harbi'nden evvel
134 AVRUPA VE siz
kendini ve hibir zaman Commonwealth yesi de
Sonradan da ilk defa Avrupa olarak bir araya geliyorlar.
giltere'nin her mesela Balkan meselesinde de
ama Dvel-i muazzama iinde
re'nin Fransa gelir, ama onun her
ma gc de yoktu. Avusturya-Macaristan ve Rusya ge-
lir. ise her byk dev-
let olarak sz ama 19. yz-
ve dengeleri kollayarak yrmeyi tercih
Bu devletler birbirlerine bykeli Bykeli teatisin-
de bykeliler dzeyinde Bu
lara br devletler ortaelili lkeler on-
lara kararlar ve izlenecek politikalar edilirdi.
ok garip bir bunlardan byk devletti ama, her
yerle bykeli teati etmezlerdi. Amerika Devletleri'ne
iideta bir dnem, "Bize bykeli diye.
bir sr yerde bykelisi bizde yoktu, byle bir
onlarla. Nihayet imparatorluk dne-
minde cumhuriyete kadar byle bir kudret
gelip iimize o sistemin iine girmesin diye.
la 19. da bu gibi ittifaklar,
ykmllkler fakat bir
mmkndr.
nce konu zerinde Evveiii Avrupa ile
memizdeki sorunlardan biri etnisitedir. Bunun zerinde ciddi ola-
rak sloganlarla hibir
halledemezsiniz. Bu sloganlardan biri, bizim memleketimizde sos-
yalist liberal evrelerin "Efendim, adamlara
Trke bile Trkeyi ne ka-
dar niyeti onu Trke mu onu d-
niin onu Bugn iin Trkeyi
gibi bir problem sz konusu bl-
ge memleketin iktisadi ile iin insanlar sen is-
tesen de istemesen de Trkeyi Kim
olmayan ok tipik bir n-
AVRUPA ILE VE GELECEKTE SIYASi 1-35
k erkek unsur nde iin o safhada
ncelik verilir, br de arkadan gelecektir.
blgeyi ok ihmal gibisinden
laflar ... Ne gibi tamamen hesap, kitap ol-
mayacak yerlere olmayacak Daha dn, gene matbuat-
ta, "muharrirelerimiz"den biri bilir bilmez tek-
"Siirt'e hi ne olacak?
Ucuz faizle kredi veriyorsun, yani bu
bilmek gerekiyor. zerinde dururken yazar-
ken laf edilmemeli. ncs, lisandan Krte me-
selesi. ok bir Bugn Krtlk yapan, Krt
mini ne sren, Krt dilinin ne
sren zmrelerin hibirisi Krte bilmiyor, bunun
insanlar. Yani 19. Avrupa tersine, bu
yrten zmrelerin hibiri bu memlekette o dili bilmi-
yor. de Fince Finlilere. Macarlar
okulu, Slovak okulu daha evvelde Ma-
car okulu gibi ... Fakat bu memleketlerin mnevver ve
elit bu dili, bu tarihi tetkik etti ve
Biz, Bulgar okulu hi? Ahalisi Rum-Ortodoks.
miz Fener Patrikhanesi'ne idi, yani Patrik Efendi
orada yrtlr, ona karar veriyor, Orto-
doks iin ... Tabii o da suret-i katiyyede Bulgarca okula,
Bulgarca Bulgarca ibadete cevaZ vermiyor, o yzden de
Bulgar tarih boyunca Trk'ten ok Fe-
ner'deki Rum ruhbana Ama Bulgar mnev'ver-
leri grd-
ler, tarihlerini tetkik ettiler. etnik un-
iinde Bulgarlar mi1l1 tarih ve milli dillerini tetkikte herkes-
ten ve sratli da nde
lerdir. milli ve Bulgarlardan
ok daha nce Bugn de bu durum byle devam edi-
yor. Bask modeli deniyor. bir milyon ile ve
bunlar en blgesinin ok tipik
kentsel ve endstriyel cemiyet var; mesela hangi televiz-
136 AVRUPA VE Biz
yona, hangi radyoya, hangi gazeteye baksan Basklar ne
ele Bu bir gsterge midir?
cisi, reklam ele bu bir gsterge midir?
ncs, tabii kuzeydeki bir toplum. Dr-
dncs, ve her trl her-
kesten evvel bunlar ayak uyduruyor. Meseiii btn
sistem sibernetik hepsi Bask. Bu bir tesadf
ok zerinde durulacak bir konu ve az gibi, son
senelerde bilhassa Fransa' dakilerle olan
Baska leheler ortadan ve ortaya bir milli
Bask dili ve bu fakir dil de
Sonra tabii, bu Bask modeli diye bil-
meden pek de yle nleyici bir
son zamanlardaki suikast da ortaya
Bu Trkiye'deki terrden daha vahimdir. Trkiye'nin
iindeki problemler Avrupa
modelleriyle yoktur; bunun durmak gerekir.
Trkiye'nin kendi bnyesinde zmesi gereken maalesef
byle bir AB vahyine ok tipik bir bizde bu
hep Sosyalizm gelecek, sabahtan btn
problemler olarak Byle bir inan.
Btn vereceksin, zel okul fevkaliide olur diyor
Btn niversiteler zel ama herkes de ok iyi biliyor
ki zelokulla sorunu halledilmiyor. nk amu-
runun iinde, bnyesinin iinde ne varsa, zel okulda da o devam
ediyor. Yani zel okulla bir memlekette medeniyet ve akademi me-
selesi halledilmiyor; sre o kadar kolay
Avrupa sabaha insan mese-
lesini Vodyena Edesa Ma,
sorun; Yunanistan'da Yanya'daki Arnavut
sorun, sorun, mi insan ve etnik
haklar meselesi, Yunanistan'da Trakya'dakilere sorun.
bir sorun veya gerekte bir sorun olup ol-
da bu gibi meseleleri
beynelmilel ihalelere zmesi mmkn Bu an-
AVRUPA VE GELECEKTE SiYASf 137
her evvel memleketin kendi iinde gere-
kir ve sylyoruz: inisiyatifi ol-
mayan bir toplumun insan ikincil gruplarla mucizevi
zmler beklernesi de zaten normal
bir zm teorisi de, bir dostumuzun, euro mo-
ney 'ye an kurtuldu para demesidir. Hem tarih-
ten hem halden, moneter politikalarla ok bi-
liyoruz; ama o kadar da Onun da yatan
unsurlar var, yani memleketin retim kapasitesi, durumu
ve hatta iktisat unsurlar; biliyorsunuz ki tketimi tayin eden
hepsi pr iktisadi biimlendiri-
malum; bir
sabaha euro money'i Frankfurt'taki para basma
la da iyi gider diyemezsiniz. Ortaya yle ikar ki
kendimiz bile Binaenaleyh bu reetecilikten" de
gerekir.
Burada mhim meseleler biri, Trkiye 19.
ok garip nfus dengesi olan bir lkeydi, Mslman n-
fus gibiydi, byk maluld,
bunu bizde yazmazlar. 19. tarihi zaman, Tanzi-
veyahut veya
yok musikimiz zerinde durulur. da ama
rin zerinde hi ve buna ecnebilerin el ok
zcdr. Mesela, 19. bu memlekette frenginin durumun-
dan hi bahsetmezler. Frenginin bu lkenin nfusunu
kimse sz etmez. Veremden bahsedilir, halbuki ve-
remden ok frengi nemlidir ve o yzdendir ki burada ar-
yani dejenere bir nfus Abdullah
Cevdet gibi bir nfus getirmekten sz etmesi,ba-
sit bir ona byle glyorlar, ama bir yerde mazur .
grmesek de anlamak nk A. Cevdet hekim, yani mit-
sizlik iinde, bu durum dzelir, diye Hakikaten
bugnknden ok bir hekim Cumhuriyet'in
idealist insanlar bunu hallettiler; antibiyotikten evvel Trkiye'de
bu temizledi. bitmeyen
138 . AVRUPA VE eiz
bereketi; kuruturken bereketli, bereketli. Birdenbire, Ru-
meli' den, Kafkaslar' dan gelen onbinlerle, yzbinlerle lke doldu.
Giderek bu evlilikler Trk dzeldi.
sylemiyorum, Trk dzeldi, Bir
kere genetik olarak tipler zeka Beslenme sorunu im-
paratorlukta da yoktu, yani endstri nazaran, Tr-
kiye' de ky ve ncesi da byk bir
beslenme sorunu yoktu, bu yzden ortaya bir nfus
bildi. Bu nfus, 21. da dinamik olacak, do-
artmayacak zaten. Anadolu'da
da azalacak. Fakat
gen nfuslu bir lke onun iin bizim bu gen nfusu har-
cama yok; iktisadi giderken bu-
nun zerinde sylemek istiyo-
rum: Bu dinamik nfusla Trkiye etraftaki pazarlara ve l-
ke iyidir. Fakat lkelerin yk-
n o zaman zerinde gerekir. Trkiye bu-
gnk blgesel dengesizlik ve sosyal uurumla
Avrupa'ya giremez, bunun zerinde nitekim her-
kesin gibi Avrupa -Lorenz diyoruz iktisatta ifade
biimiyle- iktisadi ve
bugnk dnyada asgariye bir nfus
na sahiptir, bunu Yunanistan'da da gryorsunuz.
bu memleketten stn bir yok; bir kere Trkler kadar tekno-
loji falan bildikleri yok. Bizim memleketteki hekim ve mhendis
kapasitesi Yunanistan'da yok oran olarak.
buradakinden ok daha fakat Yunanistan bura-
ile mukayese kabul etmeyecek kadar iktisadi musa-
vata daha aza indi-
bir lke, bir bnyesi var, bunun zerinde
gerekmektedir. sanayi lecek, dallar
Esasen Trkiye Avrupa girmeden de byk sa-
nayi yapan, teknoloji transferini yapabilen bir lkedir.
iinde iktisadi ve siyasi
rakip olan lkeler hesaba gerekmektedir.
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SIYASf 139
Nihayet, Trkiye anda iktisadi ve askeri Avrupa Bir-
gre daha ittifaklar iindedir: Avrupa
iine zaman en nemlisi kltrel
kltrel halli diye bir sz konusu
byle bir yani karayolu yapar gibi, duyuru yapar
gibi, telefon komnikasyon kurar gibi, kltrel sorunla-
halletmekten sz edemezsiniz.
Ama ok ki, Trkiye kltrel
iinde bir lkedir, yani tarihi sahip
evreyi kltrel bilinle koruma sistemlerini ve
zerinde durulacak konu, Trk kltrel
20. iyi bir portre Buna kendimiz de ka-
rar kendi portremizi de bir b-
yk iine girerken galiba en ok zerinde durulacak ko-
nulardan birisi budur. Trkiye vergi toplayamayan bir lkedir,
yani btn Akdeniz lkeleri, Yunanistan gibi, "ok zen-
gin fakir devletlerden" biridir. Vergi toplayamayan bir dev-
let sadece teknik ideolojik
ciddi iinde Burada vergi toplanama-
sadece maliyeci
den burada ideolojik, siyasi bir
lanma, poplizm ve bu ciddi bir devlete
nk vergi toplayamayan devlet, devlet sahip
Bunun en u Komnizmden kurtulan lke ver-
gi 500 milyar dolar kadar bir ka-
ve buna ilaveten her sene 50 milyar dolara
yurt ileri srlyor, hesaplar bu civarda
yor. Sonra o devlet, koca Rusya, onun-bunun 10 mil-
yar dolar dilenerek hakarete petrol gelirleri art-
ve Bu, vergi en u Tabii
biz bu durumda Ama hibir de bir ma-

br utaki da ok Amerika Devletle-
ri'nde vergi ne olur biliyorsunuz. ve adaletin da-
Trkiye, size ok gln gelmesin ama, hi de
140 AVRUPA VE Biz
olumsuz puan alacak bir bunun zerinde durunuz.
Gerilla bir ordu var. Etkin bir rgt
var. Ama nemlisi, etkin ve rafine bilen bir polis
kuvveti yoktur, vergisini toplayamayan bir devlet sz konusudur
ve btn bu de kendini ortaya koya-
cak bir sz konusu nk Trkiye'deki
ri imparatorluktaki Dahiliye Nezareti'nin
sahip Bu ile meseleleri
memeye, tetkik yapmamaya, devam
etmektedir. Bu son derece hazin ve isyan ettiren bir durum.
Yani adamlar eskisine nazaran daha iyi im-
kanlar veriliyor Bugnn dnk kaymaka-
maruz bugnn dnk
ihmal maruz tutup en iyi burs-
lada Avrupalara lisan dahi yolluyoruz ve brokrasi bu-
na isteneni veremiyor.
bu memleketin bilincine bile sahip de-
bu bir gereken devlet
lerinin gelir. nk ok nemli bir devlettir, ok
kritik bir blgede bir devlettir ve meselelerini ok bi-
linli bir halletmesi gerekir. Yani memlekette Fener' de-
ki patrikhanenin Fatih syleyen
ses bu evrelerden geliyorsa, orada kere gerekiyor.
Buna bu elinde etkin bir nfus
da Burada her evvel, bir ciddiyet yoktur; zira
mesele, gibi olmakla ilgili
gayriciddi evrelere ve i idare
sorun oradan ileri Her evvel brokrasinin
bilmesi gerekir. Bilgi edinme, totaliter iin de-
kanun ve hukuk uygulamak iin de gereklidir.
Bu memlekette herkes Trktr, demek bir ifade etmiyor.
"Ne mutlu Turkm" demek, Trklerin ve tem-
bellik iin Evet Trkz, ama ne
muzu da bilmemiz gerekir. verilerini bir lke ola-
bilir mi? Bunu siz takdirde, Thbingen Atlas Grubu
AVRUPA iLE VE GELECEKTE SiYASi 141
/
yapar ve ok da yapmaz; onu da syleyelim. Mesela, Peter
Alford Andrew Edebiyat Fakltesi Antropoloji blm-
nn ama eserinde drst zik-
retmiyor bile. O yani o daha evvel
o da bir soru; niye o tip
bunlar hep bir sorudur. gizlemekle hibir
yi halledemezsiniz, bilinmesi gerekir. Bu bilmek bir-
meseleleri biimlendirmek iin gereklidir, herhalde en ok
zerinde gereken budur. zetle sylememiz gerekirse,
Avrupa Trkiye iin tarihi bir olgudur, nk, Trkiye do-
kuz bu ile bazen itti-
fak halinde bir arada Bu Trkiye'nin ok
byk yerlere kimse nk Avrupa eskiyen
bir kendini retemeyen bir git-
tike geriliyor, istenilen verilememektedir.
belirteyim ki; Trk niversitelerinin
beleri, Avrupa'daki niversitelerden ok daha iyidir. Avrupa ni-
versitelerinin hibir Amerika ve Japonya ile mukaye-
se edilemeyecek bir geriliyor Avrupa
daha ananesi ile geiniyor, nfusu kendini yenileyemiyor,
kendini retemeyen bir toplumdan gelecekte fazla bekleye-
meyiz. Ama bu da kalacak
bunlara girerken de zerinde gerekiyor.
Avrupa
Avrupa iinde ve var, gney
Germanik blok kuzeyi derin iktisadi
farklar var, derin tarihi farklar var, derin var, ya-
ni demokratik seim reak-
bile birbirini tutmuyor ve nitelik
var. Yani, bir Alman toplumuyla -ki buna Hollanda da
dahildir- ve hatta izgide
bekleyemezsiniz. bu dnya iinde politika
nk gneyi hi ilgilendirmeyen bir konu kuzey
142 AVRUPA VE siz
iin hayatidir. Maalesef Almanya Avrupa'ya, Orta Avru-
pa'ya isteyen bir siyasi-iktisadi gtr. Trkiye
ile de bu konuda rakiptir Bu da, iinde ileride par-
alanmalara sebep Ben gryorum: ok bir
mazide, hani bir Avrupa Konseyi biz de yesiydik, bugn
battal bir haline Bu Avrupa
iinden de iktisadi kltrel
dan birbirine olan grup brkleri terk ederek biraz
ykselecek ve bir muhtemelen gidecektir. Yoksa
o kadar romantik otuz devletli bir olmaya-
herkes biliyor.
falan da yoktur, bu dnya su-
ret-i katiyyede en byk g haline nk ne
ne Uzak hatta ne kk kendini
nfus yenileme kapasitesine, kltrel ken-
dini retme kabiliyetine sahip gelecekte bu yetene-
daha da O yzden bu gibi birliklerin iine girmek
gerekir; fakat bunlara fazla yani her an bavulunu
toplamaya i gveyisi durumunda girmelisiniz ki, bir kriz
evi kolayca terk veya devam edebilesiniz. Bu gi-
bi birlikteliklere ok dikkat etmek gerekiyor. Trkiye'de toplumsal
olarak da buna dikkat etmek gerekiyor, nk maalesef biz plan-
ok sevmeyiz.
olsak ne iyi olur, evdeki kavgalar bile biter diye Bu o
kadar basit bir ok uzun bir sretir ve renkli bir sre-
tir. yle gibi bir dnya da zaten yoktur.
Hibir zaman bir bir bir bir
gilizin olmayacaktir, mmkn
ilk Maastricht paradan ortaya
Byle bir para hepsi takip ede-
mezler, bunun her zaman; hele hele Alman-
kendi nfuz blgesi iin devletikIerin,
milletlerin bu birlik iinde problem yaratmadan mm-
kn nk istikbali olan bir yer bir kere sratle
nfus kaybetmektedir. etnik meseleler sorun
AVRUPA ILE VE GELECEKTE SiYASI 143
Avrupa Uyum
Yzbinlerce mevzuat, ki her gn neredeyse binlercesi
veya yzlercesi daha ekleniyor, bunu evirmek iin mteahhit fir-
malara ihaleye verdiler. Fakat mteahhit firmalar mtercinileri
gkteki meleklerin bu memleketin lisan bi-
lenIerinden bulacak, da ne biliyoruz. Trkiye' de
mtercim demektir: okullardan birinde
neden sonra muhtelif emekli
bir beyefendi, ben tercme diyor ve ortada-
ki tercmelerin %90'1 ele vaziyette. Biz bu konuda,
Avrupa lkelerini, fersah fersah gerisindeyiz. Yani
ok daha kalifiye, ok daha ciddi ve son de-
recede bizimkinin on misli bir mtercim or-
dusu var, gryorsunuz tercmelerden. Bazen
evrilen ok daha gzel.
Adamlar Farsa biliyor ve dil biliyor. bu tip insan-
lar gene bu istihdam edilecek ve ucuza is-
tihdam edilecek. Kim onu kontrol edecek? Edemeyecek.
Brokrasimiz maalesef, hatalara "burada bir var" diye-
cek bir brokrasi Bu gibi sorunlar maalesef olacak; otuz se-
nedir Avrupa diyen memlekette drst
tercme drst

cek bir girilmedi. Mesela, otuz sene nce Ermeni ASALA
rgt diplomat ldrmeye kriz byd ama, memleket-
te Ermeni tetkikIeri kurulmuyor. Dpedz drst Armene-
log falan bunu zaman
yorsunuz.
Devlet tabii uzun soluklu vizyonun
ok gitmeden ve biraz hayalperest olmadan olmuyor. Ege-
vazgeebilir miyiz egemenlik
ve ok de-
rin bir konudur. Burada bir mesele, hi niyetli
ve halde kabul bir Heybeliada Ruhban
144 AVRUPA VE Biz
Okulu'dur. girmek iin gitsin." O okulu a-
mak istiyorsan, byle bir gnln ve a.
de AB'ye girelim" diye bakkal olmaz. nk
zaten okulu de
Herkes zannediyor ama yok. Na-
biliyorsunuz. Han para iin
bir sr dzensiz yksek okul zel gazetecilik, zel
... Millet onlara gidip diploma ayyuka Anaya-
sa' da da madde idi, "niversiteler devlet eliyle kurulur" diye.
Bu hkm Anayasa Mahkemesi bu kapat-
zaman btn zel okullar Ruhban okulu da
zel Ne onu kapatan hakimin, ne da-
aan partinin byle bir belki sonuna ka-
dar Heybeliada' da ruhban okulu haberdar
gitti, bu sefer hadi bunu yeniden deyince,
brokratlar "Dur dediler. Tabii, byle bir okul
oraya hibir zaman Rum ruhban falan Rusya'dan,
Ukrayna'dan suret-i katiyyede kimse gelmez oraya, nk
kffisyorlar, zaten kendi seminerlerini kurdular. Kimse Ruhban
okuluna, Heybeli'ye ocuk yollamaz. Ruslar
kendi kapatmak zorundalar ve bu nedenle rahib
timi ok nemli. Kim gelir buraya? gelir, Alman gelir, Orto-
dokslar var, her gn hadise orada, o hadiseleri bizim-
kiler onu da Allah bilir. hibirini
yoruz. yandan soyu Gney Amerika'da
yor; demek ki Gney Amerika'da rahip aday-
okuyabilir, bu gereken msbet bir
yan.
Vii
Sre ierisinde Avrupa ile
Sorunu
19. Asra Kadar
iktisadi tarihi, tarihi sre iinde Avrupa ile iktisadi
sorununu kapsar. bir da yoktur zaten, n-
k son. iktisadi tarihine bir koysak, bundan daha
uygunu olamaz. son Avrupa'dan
iktisadi buna mmasil si-
yasi, idari bir kuvvet de yoktur. Bu
ok nk Rnesans'tan itibaren dnya ekonomisi ve
iktisadi Avrupa' dan ynlendirilmektedir; retim bu
yksek seviyededir ve da retimin be-
lirgin bir ki; yle gibi iktisadi
dan, yani ve ticari messeselerini ihmal
bir imparatorluk grnm bunun zerinde daha ok
durabiliriz.
Avrupa'da 18. ve 19. bnye
Btn mesele, 17. sonra, Avrupa
146 AVRUPA VE Biz
iktisadi srelerine, yani retim paralellik ku-
fabrika retimi yok
burada mhendislik bilgisi yok buradaki retim organik
enerjiden enerjiye hi gibisinden bir sorun
sz konusu bilmeliyiz; Trkiye tarihinde mhendis-
lik bu tip okul tarih bilgilerini la-
Trkiye Cumhuriyeti tarihinde sosyal bilimler-
de ilerleme ama bir toplum, senede
renmez, bu mmkn Bu hepsi ananesi olan mes-
leklerdir. Adeta imi gibidir.
52
memlekette tu-
en az iki ister. modern gereklerine ayak
bir ordu varsa, bu ok eski bir kurum olma-
ileri gelir. Onun zerinde Hatta, bir memleket-
te brokraside, mesela gibi -insanlar bu-
nun fakat Trkiye'de evrak kaybolmuyor-
lan dilekelere cevap verilmesi gibi -ge veya sama cevap verili-
yor olabilir, ama veriliyor- belirgin bun-
lar brokrasinin de kkl bir gsterir.
Milletler yesi olan lkelerin byk byle hukuki
bir ve kanun dzeni yoktur; burada var ise, bir gelenek
sz konusudur.
bir zerinde gerekiyor. 1848'de
Macaristan ilan ve ki:
"Bundan sonra Macaristan bir devlettir ve bir cumhuriyettir,
Avusturya resmi dilimiz de Latince de-
(nk Avusturya idaresinde iken resmi dil ola-
rak Latinceyi dnem iin-
de bir memlekette, Polonya'da da Rusya'ya ayaklan-
ma Polonya bir olma-
yacak diye Macarlar iinde-
dir, yani enternasyonalist bir dneme gr-
S2 bir yeni zengin lord imine sahip olmak isriyor,
Amerika'daki iklim im gidiyor, o
!Oprak gemilerle, gidiyor; "Her daha ne la-
diyor Cevap geliyor: " sene!"
TARJHi SRE iERISiNDE AVRUPA iLE iKTiSADi SORUNU 147
Gerici politikalar ve ihtilalleri is-
temeyen devletler bir iindedir. Avusturya, Rusya ve Prus-
ya kurulan "mukaddes ve bunlar
ta ortak bir politika takip etmektedirler; yani herhan-
gi bir yerindeki milli ayaklanmaya birlikte hareket
diyorlar. Bu yzden mesela, Avusturya ve Prusya, Yunan ayaklan-
ve Rusya i. Nikola Yunan ayak-
destekleyenlerin zaman da Metternich
ve hamakatla ve Rusya gerek-
ten de bedelini hkmndeki
herhalde onlardan iki- gmlek daha
tede bir sosyal 'bnyeye sahip, milli ta-
milli devlet tecrbe si ve
olan Macarlar esarette oturacak
Nitekim 1830 ve 1848 bunun bir sonucudur.
1849'da hepsi Avusturya-Rusya kuvvetleri
ama Avusturya bu kuvvetleri
Rusya'dan Rus General Paskievi hep-
sini ve btn ayaklanan milletlerden, Kuzey
yan, Polonya ve Macaristan birlikleri ancak yerlere
Bir ama byk kitle
olan
Avrupa ile iinde bir gir-
mektedir. Rusya ve Avusturya "Mltecileri geri veriniz" diyor;
vermiyoruz" diyor. Bu "Vermiyoruz"
Fransa ve destekliyor, Gelen insanlar ok
zamanda bu vatana ve ilerinde ok nemli Polonya-
ve Macar albay ve generaller din
tiriyorlar. mesela, Konstantin Borcezski, "Mustafa Celaled-
din" Bu zat sonra oluyor. muharebe-
sinde general rtbesi ile Bunun torunu Hik-
met. biri, Albay Kokiezski "Sefer oluyor; aykovski
diye bir albay oluyor.
Kazak ediyor ve bu askerleri
ristiyan ve Mslman iin de zerinde
148 AVRUPA VE Biz
hala hilal birdenbire
kibar muhitlerinde erkekli suareler, ziyaretler,
mnasebetler nk kaan insanlar Mslman
ama itibariyle Mslman mu-
hitindeki benimsemeleri mmkn ve kendi lke-
lerindeki buraya Birdenbire Tanzimat re-
korular ve piknikierde
ve gezintilerde, erkek sohbetle-
riyle, tiyatro ve musiki bu yeni zmre
kendini hissettirmektedir. daha nemlisi
19. bir salon Bu
Bu salon yer al-
Bunlardan mesela Nigar Macar Sleyman

Bu nemli olay (mlteciler
teknolojisini ve idare reforme etmeye
tutulan eski maceraperest
yerine yenileri ortaya Bu yeniler, kalben bu devlete ve
millete olan yeni vatan ve yeni milletlerinin ku-
Szn Mustafa Celaleddin
Les Turcs anciens et modernes (1869) kitapta Trk mil-
yeni bir ele ve bu 19.
anlamda, ve sylemekte mahzur yok, etnik anlamda bir
Trk ilk el Onun olan Ferik Enver
da benzer eserler Torunu Celile torunu-
nun da Hikmet'tir. 1900 zaman
tanbul entegre bir st sahiptir.
Bu br zerinde de durmak gerekir: Rusya ile
layan devleti 1853'te Sinop Amiral
Nahimov'un filonun yok edilmesi
ve 1853 otuzuncu gn cereyan eden bu olaydan son-
ra Devlet-i Aliyye, Rusya'ya harp ilan Menikov'un teh-
ditleri ve Sinop zerine ve Fransa
destekledikleri iin, Mart 1854'te onlar da Rusya'ya
harp ilan Trk ordusu Silistre mdafa-
TARiHi SRE iERiSjNDE AVRUPA ilE IKTiSADi SORUNU 149
byk Kemal'in Vatan yahut
Silistre piyesi bu
beri tamamlayamayan ve Avrupa ilk anda
kmsenen Trk Gzleve karaya
karak ve 17 1855'teki. ile,
1783 beri Trk ilk defa kaybolan bu vatana
da ve gayret yeni
bir Trkiye ortaya ve bu olay tabii Rusya'da ok
byk neden 1856'da mt-
tefik kuvvetlerle birlikte Sivastopol'un (Akyar) tekrar bu
devam ettirmektedir.
Burada, ile ok nemli bir rol oyna-
Kuzey Fransa'dan,
birlikler geliyor, gen askerler gemilerle gidiyor bu insan-
lar ya sakat dnyor ya da dnmyor. ki Mslmanlar
gen Frenklerin (l) kendileriyle birlikte kol kola, omuz
omuza "Moskof"la ve gryor-
lar; "gavur" ve
ve 1856 Paris Kongresi'nde konusunda veri-
len tavizlerin ideolojik ve hissi temelinin de
grmekteyiz. Kimse burada. birka sefaretlere yaranmak
iin tavizlerde ve
sin, ortam ok ta-
mamlayan o tarihte % 60'1 itibariy-
le devletlerin hkm nfusu iin
yeni bir mit haline O tarihten sonra da,
uzak Kazan'da, Sibirya'da bir mddet sonra edilecek Orta
Asya Kafkas'ta (nk
ayaklanmaya nihayet Hollanda idaresindeki Endo-
nezya'da; idaresinde bir imparatorluk olarak Britanya'ya il-
hak edilen Hindistan ortaya bir Trk Halife bir
Trk devleti bu ok nemli ve
gereken bir Yani birta-
tavizler verilmesi yeni bir imaj, yeni bir dnya orta-
ya da
150 AVRUPA VE Biz
Paris'te toplanan kongrede gibi
yeni haklar verilmesi teminat ve da ve-
Bu kylerinde oka
izinlerle kiliselerin tamir ve yenilerinin gr-
yorsunuz. bir gzden ge-
iriniz, camilerden daha byk kiliselerin grrsnz,
mesela Orta Anadolu' da Sivrihisar' a gidin grrsnz, Bursa'ya
gidin grrsnz, byk kilise hep Paris Kongresi'nden
sonra ilan edilen Islahat ile ortaya Devletin ida-
resinde bir dikkat edelim: Gayrimslim milletler-
den memur grlr derecede Mesela, Er-
menilerin Dadyan, Dzyan, Serveryan, Balyan gibi birta-
varolan amira yenileri ilave edilir.
iinden valiler, bykeliler, hatta bakanlar ve
Artin Dadyan Hariciye Nezareti olarak
devlete otuz hizmet Fenerli Rum beyleri iin
sz konusudur. Devletimizin Londra'daki bykelisi Kostaki
Musurus otuz sene orada impara-
bulunan Kralie adeta gen kralie-
likten bykanne olana kadar, Londra' da gznn nnden hi
kaybolmayan ve ok biri varsa, o da Trk bykelisi Mu-
surus iltifat eliliklerin bizim
bykelilikteki balolar geliyor; Musurus Fenerli bir Rum
beyidir fakat katiyyen Hellen milliyetisi
1856'dan itibaren, bir
bir yesi olma Bunun ne gibi somut gr-
nmleri var? Mesela bir rnek; genler Rusya' dan, Hin-
distan' dan, Cava' dan geliyor, burada okuyorlar. Sonra
pasaportu veriliyor kendilerine ve lkelerine dndkleri za-
man, mahalli makamlar bunlara ok eziyet edemiyorlar; nk
bunlar bir Avrupa devletinin olarak belirli bir dokunul-
sahibidir. en ok srlp Mese-
la, Hollanda idaresinin aleyhinde bir Mslman
mnevver, iin ne fazla hapsedilebiliyor ne de
bir cezaya belki srgne gidiyor, yani bizim
TARiHI SRE iERiSiNDE AVRUPA iLE iKTiSADI SORUNU 151
gitmeyen mtekabili de bir lde orada
nk 1856 Paris Avrupa Kon-
seni'nin yesi
ile Trkiye kltrel ve iktisadi
kiler Seferleri'nden dn-
ve'bugnk Trkiye'nin belirgin blmlerine 12. so-
nunda Urfa'da bir kontluk ki bu
bugnk belirli bir blmn iine alan bir top-
Antakya'da bir prensiik ve nihayet Kuds'te
bir bu da bugnk
de iine Okul
tekrarlanan, da medeniyetinin stn nitelik-
lerini geri ve Avrupa'da bir medeni
meydana tetkikata dayanmayan, ucuz
bir hkmdr. Trkiye'de tarihilikte ok "olsa olsa" meto-
duyla kaleme halbuki tarihte "olsa olsa" olan
nemlidir ve olanlar da zaman "olsa olsa"yla nk
bir mahluk olmakla birlikte zamanda
da ve da onun iin kimyevi bir reaksiyo-
na veya kimya elementlerinin birbiriyle olan ilgi ve
dzenine uymuyor; ok byk terslikler meydana geliyor. Mat-
riks doldurarak tarih yazmak mmkn olmuyor.
tarihi Joshua Prawer ok iyi inceledi.
53
Bunlar hibir giyimleri te-
mizlik yemek, hatta dil
geldikleri gibi devam ediyor, kendi feodal
getirip kendi kilise aynen
Yahudilerle, Mslmanlarla kt.
okutmak istedikleri zaman katiyyen o devre gre
mkemmel olan medreselerinde gene Avrupa'ya
okutuyorlar ve buradan geldikleri gibi gidiyorlar. Bu nemli;
zira, barbar zihniyet ve messe-
53 Joshua Prawer, The Crusaders, Kingdom-European Cv;onialism in the Middle Ages,
Phoenix Press, Londra, 2001.
152 AVRUPA VE aiz
selere sahip ve bunlar bunu kimse

de bir dirence sahiptir, kabile
-o da iki Birincisi, Roma
nk bu lkeleri Roma fethetti ve Roma me-
deniyeti tarihe yani ve biz
ondan evvel tarihncesi
Roma kltr lde de
bu etkileyen bunun ok kimse zerinde dur-
maz ama 20. bilhassa Cihan Harbi'nden sonra
buraya giren Amerikan kltrdr. oka gibi, sade-
ce Coca Cola ve blue jean kltr de muhasebedir,
medir, hastanedir, mhendisliktir, hatta niversite sistemleridir.
Fakat itiraf etmek ki, niversite zerinde
etkisi ok ve Uzak ve ile
zaman, Avrupa'daki Amerikan etkisi ok Dola-
msait olmayan, kltrel
bir camia Bunu Avrupa ile entegrasyona girer-
ken gz nnde gerekir. "Orada iki milyon
miz var, kltrel yoluyla i ie girerler, ok
da iyi olur, biz de onlar da gibi yzeysel
gzlemlerle o toplumlarla Trkler bir kltrel
ok abuk vukua gerekir; nk
bir toplumsal Bunu dikkate
takdirde Avrupa ile daha karar verirsi-
niz. 1960'ta Almanya'ya gittiler. Bugn nc nesil
drdnc nesle gidiliyor ve daha hala iki
toplum ve Almanya'daki Trkler ne diyor
biliyor musunuz: "Vatandan koptuk, bizi istemiyorlar Al-
olduk; burada da Almanlarla niyetimiz yok,
sizin de yok. Biz sizin toplumunuzdan size paralel bir top-
lum olduk" diyorlar. Paralel toplumdan sz ediliyor; yani orada
retecek; pazardaki mmkn mertebe
tketecek, ama hibir o toplumla fazla
niyeti yok. Almanlar bu deyimden ama bu
TARiHi SRE iERisiNDE AVRUPA iLE iKTISADI SORUNU 153
"paralel toplum bir gerek. Trk toplumunun bu
ni sadece sokaktaki ocukla-
da gryorsunuz. Bu bir grup edi-
yorlar mesela, daha diye
ziyarete geliyorlar. Mesela, niversitelerde okuyan Trk genleri
buraya geliyor, bizim derslere girip dinliyorlar. Gz-
lemlerimiz pek i Almanya'da iinde Vene-
dik'i, Paris'i ancak birka ama oralarda gren
hemen hi yok. Yani bunlar Avrupa'yla fakat
orada olmak niyetindeler. Trkiye'nin burada bir
var: O Trk olarak Bunu yap-
takdirde hem kendisine daha ok hem de
bir blmndeki yerellik
daha insanlar ve
byyen bir imparator-
luktur. ve daha 15. asra, yani 1400'lere girerken bu devlet ne bir
Anadolu, ne de bir devletidir; Anadolu devleti bile de-
bir Balkan Bunun
zerinde durmak gerekiyor; Balkan do-
da biz Timur ok kolay
nk Timur'un Orta Anadolu'dur,
Anadolu'dur. Oradaki siyasi Trkmenleri bizim
hakimiyetimizi ama Balkanlar' a hibir tesir
iin devlet kendisini ok zamanda derleyip topar-
ve ftuhata devam bu bir Ru-
meli ve bunun de bir anlamda Roma
Zaten devlet kendini o adla
beri, sahip olmak Roma
"Rum" diye takdim eder kendini Rum vs.). Ro-
ma pagan, ikincisi ncs Mslman Roma
Bu devletin Avrupa ile olan iktisadi son
derece kuvvetlidir. nk retimi birinci
nokta gelen bi-
rinci nokta gene Garb' ve nemli malzemeyi de gene
Garb'dan zellikle sanayide ve bilhassa askeri teknolo-
154 AVRUPA VE siz
jideki oradan ve bunun
iin belirli imtiyazlar veriyoruz, bu 1517'de Yavuz
Sultan Selim vakit, oradaki Akdenizli bir
konsolosu buna Consulato del Mare denirdi, konsoloslar
ticari temsilcilerdir. Consulato del Mare bir
kendisine Memluk imtiyaz ve msaadeleri
Yavuz Selim' e gsterdi, hkmdar da gibi tasdik etti.
1536'da Kanuni Sleyman devrinde, Avusturya ve Habs-
yani btn Fransa bizim mt-
tefikirniz iin kendilerine geici bir ticari konsesyon veril-
di, bu 1569'da yenilendi ve 1580'de im-
tiyazlar verildi, nk ve Avusturya bloku-
nun, Alman Nihayet
1612'de gereke, siyaset ve diplomasiyle bu haklar Hol-
landa'ya verildi. ok nemli bir olay sz konusudur:
evvela siyasi ikinci olarak ham-
maddelerin ve ncs de
belirli Avrupa lkelerine ticari imtiyaz ve
haklar vermektedir. Buradaki eski Bizans'a da uygundur;
vergiler genellikle bir yani %2,5'e istinat etmekte-
dir. ahvalde bunlar % 10'a ahvalde de
hibir mal yani klasik
yasak mal yasak maldan oktur. Bunlar
stratejik gemi retimine, ynelik malzeme-
nin, baruta, silah retimine ynelik malzemenin, hammaddenin,
mesela tiftik ve keenin Bu yasak, gemi kerestesi-
ni, madenieri kapsar; ama ve deri iin hibir
zaman sz konusu ve bu gelir getirir; hibir za-
man iin edilmez, nk ve stratejik bir mal-
yiyecekler de bu lnn ierisindedir.
Devletin iinde, himaye devletler ticari
grmektedir. Bunlardan biri, bugn a olan Dub-
rovnik'tir. Adriyatik gayet sempatik ve Venedik modeli
zerine bir Mesela, Dubrov-
nik gemilerinin seyrseferi son derece grr, nk bu sa-
TARIHi SRE iERiSiNDE AVRUPA iLE iKTISADi SORUNU 155
yede Venedik ve Cenova'ya bir den-
ge bu en nemli unsurdur. Akdeniz ticaretinde bir
kuvveti brne kullanarak kuvveti elinizde olursu-
nuz. Btn bu lmlerin ierisinde, ile temaslar bir yerde ay-
sistemin iine girecektir. Ne 1699
ile. O vakte kadar biriyle bir akde
vakit, tek bir ahitname veriyor. Yani bir muahede
sz konusu sizinle sulh senin gemilerine izin verdim
vs. Bu usul tek imtiyaz bahsi halinde bir ahitna-
medir. 1699'da ise, mahiyet
diplomasi sistemine girmektedir,
kontrat sz konusudur ve bunu da tayin eden ne
ne de hukukudur. Laik Roma hukukunun prensipleridir,
Hugo Grotius'un de lure Belli ac Pacis, ve Hukuku
eserinde hususlar; Roma hukuk
sistemi prensipleri, messeseleri zerinde ve
buna gre eli kabul zaman
bir inayetle fakat gelen elinin statsn
bir diplomatik mtekabiliyet sistemi iinde tasdik etmektedir. Va-
171'lara kadar lkeleri (Venedik, Rusya vs.) gene bu sta-
tnn mesela, ilan Venedik el-
isini hapseder, Rusya elisini (biliyorsunuz bize ilk
gelen Rus elisi Pyotr Tolstoy'dur, byk yazar Tols-
toy'un byk dedesidir). O, gelen ilk daimi bykeli-
dir ve 1711 Prut onu Yedikule'de hapsettik; ok
kan bir e1iydi, birok uzun rapor raporu yz, yz el-
li, iki yz sayfa Rus brokrasisinin bilirsiniz de-
mi i Sadede gelemezler. Eski devirde, mesela, banka sistemini
ediniz, deniyor. Merkez kurulacak bir rapor
diye emir verilir; SIDerlerde ve eski
da banka var eski tabii ondan
sonra zerine yaz, ondan sonra
vire'de bu Alman oluyor, Fran-
yaz. Buna ok
uzun sz edilmez.
156 AVRUPA VE siz
Canaletto, "Canale Grande"
18. itibaren bykeli yolla-
maya her zaman yolluyordu, fakat belirgin bir
sistem dahilinde yollamaya veladeti ve
clusu tebrik ediliyor, daha uzun iin yolluyor ve ge-
lenlere de belirli muafiyetler Mesela, yeri ko-
ruyor, domuz etinden, ikiden resim
yor, izin veriyor. Bu noktada Avrupa ve Asya ta-
rihinin ortaya da
sistem itibariyle ile Mallar belirli gmrk
geliyor, oradan belirli gmrk
gidiyor, oradan burada tccar gibi
bizim da var. Avrupa bu mesele ok incelen-
meyen bir ticaretten anlamaz, sz
da bizim bir sr Trk var, Rumu var, var.
ok ilgin var; mesela, Venedik'te byk kana-
(Canale Grande) var (Fondaeo dei
Tedesehi); bir Fondaeo dei Turehi (Arapa finduk'tan ge-
liyor), yani Trk var. Trk tccarlar malla-
oturuyorlar ve Venedik' e mal gtryorlar. Hepsi bura-
TARIHI SRE iERisiNDE AVRUPA ILE IKTISADi SORUNU 157
Bir Venedik tablosu yoktur ki o meydanda sa-
adamlar geziyor Avrupa lkeleriyle Trkler ara-
diplomatik iinbelirli bir mbadele sistemi var; eliler
mbadele edilirken, o geliyor, bizimki gidiyor; o bura-
ya geliyor, bizimki oraya gidiyor. 1648'den evvelki sistemde by-
keliler ok farkh gelen
ve Avusturya elilikleri ok mutantan bir byk ker-
gelirler; lkeye girdikleri an, itibaren her
besler, bunun iin hususi vergi herkese ne ik-
ram edilecek bellidir. Ka koyun verilecek, ka kesilecek; ne
kadar arpa verilecek, iin de
yledir, ok heyetlerle gelirler, tabii onlar da yle
mesela eli Mirzakulu Han, Kanuni devrinde
Kendisini skdar'da mkellef olan vzeradan
si (yani orada camii olan zat) onu yenieri
yor; tyl peykler
giyimli mutantan bir heyet Mirzakulu Han alayediyor;
nedir bu?" diyor, "Gelin da,
"Beli diye cevap veriyor, gelen gelini
protokol, Alman yani Avusturya
iin de sz konusu. btn bu kurallar bir yerden sonra
cektir ve 18. hele 1815 Viyana Kongresi'nden sonrayeni
kurallar bykeliler nerede oturur, bunla-
hepsi bellidir, biter.
17. bdar Avrupa'da devletleri yani Ve-
nedikliler, Toskanahlar, temsilcilikleri hari, diplomatik
temsil, diplomatik diplomatik mzakerat usulleri tespit
(bizde, Trk hariciyesi ge diyorlar; biz
ilk defa 18. daimi bykeli br duru-
mu da daha iyi 1815'ten sonra hi yok ki
bir sistemin iindedir, diplomatik ve iktisadi
ler belirli ierisine gm-
rk vergileri diplomatlar birbirleriyle
temasta bykelilikler bunla-
muafiyetleri nedir, konsolosluklar nedir, hepsi tespit
158 AVRUPA VE siz
ve zerinde nemle btn bu imtiyaz ve stat, biz-
zat tek olarak Avrupa devletlerine Mese-
la, bizde mektepte okutuluyor: 1774 Kk Kaynarca Ant-
ile Rusya her yerde konsolosluk evet ama, Os-
da aabilirdi ve de ama bunun zerinde durulmu-
yor. hariciye listesine zaman bir
konsolosluk listesi yer doksan ksur yerde konso-
var ama, da otuz ksur yer-
de var ve daha da da mani yok (Bak'de var, Gence'de
var, Batum'da var, Tiflis'te var, Odesa'da var, iki yerde
var, San Petersburg'da var, Rostov'da var, Moskova'da var, Buha-
ra'da var, vs.). Buradaki da ben-
zer, onlardan kalmayan faaliyetler iindedirler. Etraftaki
rgtlerneye ve bilinlendirmeye gayret eden, Hi-
caz demiryolu iin para toplayan, mektep kurdurtan, Panisla-
mizm faaliyetlerde bulunan bu bir
non grata ilan ediliyor, yerine daha
gidiyor. Binaenaleyh tarihi zaman, btn bunla-
ra ok dikkat etmemiz gerekiyor. ok edilgen bir tarih, bir zaval-
nc dnya lkesi veya ryen Bizans gibi elini
racak hali olmayan bir son Trk devleti tarihi izmek gere-
uygun Trk toplumunun, Trk devletinin dinamizmi de-
vam ve Trkler yeni gre, uyumda ba-
zen oluyor, oluyor ama unsurla-
ra ve zamana bakmak gerek. o b-
yk bir ticaret, byk bir endstri yok; yani o memurlar orada
mal satan tccarlar da grse iyi olur ama, nafile bir b-
rokrasi izilmesin.
Avrupa ile zaman, mesela imtiyazlar
sin ama, ayru senin iin de sz konusu, yani sen de git, kulla-
rulabilir mukabil kullan. zaman yer ol-
da
Okul ve kitaplarda, ryor, dvel-i
muazzama devleti diye bir kategori de Dvel-i
muazzama devletler Trk da
TARiHI SRE AVRUPA ILE IKTISADI SORUNU 159
Tabii her byk devletin sz derecede gemez,
pek az geer. Byk devletlerin 19. sonunda yedi-
dir. saymaya gemeden nce, bunlardan biri olan Avustur-
ya bahsini Maria Theresa ve II. Joseph za-
Mukaddes Roma-Germen idi; yani
bugnk Avusturya ve btn Almanya'dan
prensiikler ve serbest yz ksurdu. Bu ya-
tanunak bizim mektep mtemadiyen bir
Avusturya sz gidiyor, diye; onun Avusturya de-
o Alman yani Mukaddes Roma-Germen
... Bunu da Voltaire ok gzel tarif "Bu ne
mukaddestir, ne ne de imparatorluktur, bir alay Alman"
Avusturya, bu imparatorluk iinde bir yedir. olan
oraya bir
biz NATO'nun yesiyiz, ama Ege Ordusu NATO'ya
dahil onun gibi bir Tarihi Avusturya ile he-
le 18. boyunca ikide bir ve en son
vi 1791 ondan sonra harp et-
Avusturya Berlin Kongresi'nde geici olarak ve ida-
re diye 1908'de ilhak Versailles'da ku-
rulan tabii bu tasarrufun bizim-
le Birinci Dnya ncesidir. Ama da
tarihi dostlUilUZ
Almanya 1809'da Napolyon Avusturya
bir imparatorluk olarak eski Roma-Germen
yerine geti. Bu yzden yeni devlet kurulunca, Mu-
kaddes Roma-Alman II. Franz da Avusturya
toru I. Franz oldu (Bu devlet 1861'de so-
nucu iki isimli oldu, Avusturya-Macaristan
19. son yedi byk devleti
Fransa, Avusturya-Macaristan; bunlar eski im-
paratorluklar, Rusya 'drt, yeni kurulunca Almanya
biz hibir zaman byk devlet olarak ama byk
devlettir. Nihayet yeni ve sonra da sonunda Ja-
ponya. Biz imparatorluk dneminde
160 AVRUPA VE BIz
Bu byk devletlerin de ve byk-
tr, yani bunlar bykeli teati ederler. Mesela, Londra a
bykeli yollar, Londra'y" bykeli yollar, Viyana ile
bykeli teati ederler. San Petersburg by-
keli teati eder. Birbirini bu dzeyde tarihleri de
mesela Avusturya, Fransa, eskiden beri bykeli yol-
Rusya ile bykeli teati ettik, ondan ev-
vel ortaelilik Alman ve ile
Versailles sonra 1871'de bykeli teati ettik. Bunla-
rm statleri yani fevkalade yetkili bykeliler'dir bun-
lar. Bir kere temsilde ncelikleri muayedeye nce bunlar gi-
rer, br ortaeliler arkada Biz II. Abdlhamid'e ka-
dar iin, papanm nuncius'u (elisi) de yoktur o ara-
da. Byk devletler bir araya gelir kararlar bu
karar bekleyen, ilgili ortaeliye edilir. Ortaeli mza-
kereye falan ona karar edilir sadece. Bugn ise, her
lke temsilcisi bykeli dzeyindedir.
Devleti de byk devletti ve ister istemez her sorunun
iine girerdi. Mesela in'd" Bokser olay
var. istemeyen inliler inlilerin iin-
de ok nemli bir Mslman nfus var, geri in bizi hakikaten
hi alilkadar etmiyor, ama Avrupa'da deniyor ki: "Ya mdahale et
ya da uyaracak bir heyet yolla, Mslmanlar ayak-
lanmaya Bizimkiler kem km ediyor, ama bir
yapmak hi bir "nasihat heyeti" in Ms-
"Ayaklanmaym" deniyor. Devleti 1856'da
da hepinizin gibi Concert Europeen Avrupa Kon-
serti yesi olarak, resmen byk devletlerden birisi ve Avrupa dev-
leti gerek iktisadi sre gerekse diplomasi s-
reci iinde Avrupa ile sz konusudur.
Modern Zamanda Avrupa
zerinde durmak gerekmektedir, Avrupa ile
iktisadi zaman kabul sistem hu-
TARiHi SRE iERiSiNDE AVRUPA JLE iKTiSADi SORUNU 161
kuktur. Romanist sisteme Medeni Kanun'un kabulyle
mmkndr, hukukular biliyorlar ki medeni hukuk ve kodifiye
Medeni Kanun hukukun temel yani bireyin hukukudur. Fa-
kat Devleti'nin hukuk bu ti-
carete ve diplomasiye paralel olarak ok daha nceden
Yani daha Tanzimat devri deniz ticaret hukukunu ve
kara ticaret hukukunu Avrupa'dan bu demektir ki bir
bir yerden Avrupa hukukunun hkmleri-
ne dbiyiz, yani o tazminiydi gibi so-
o hukuk mtalaa etmek ve
bu keyfiyet hibir hukukunun da
eden bir unsur ikisinin uyumu pekala mmkndr. Gider
ayakceza hukukunu kabul ediyoruz ve idarede belirgin sistemleri,
usulleri birbirinin zerine 19.
itibaren beynelmilel ve haya-
belirli zellikle kamu Roma hukuku sis-
temine ve hatta lde bunun iindedir.
Btn zerinde ileri gelmektedir:
Trkiye bugn iktisadi hukuki diplomatik
hi kimsenin tereddt bir
Avrupa btnlk iindedir ama, Avrupa ile iktisadi b-
siyasi birlik (ki ok nemli bir unsurdur) zerin-
de gerekmektedir. Bizim bu dnyayla daha byk bir
girerken tccar olarak, olarak gere-
ken nfusun kompozisyonu gelir.
gireceksek, son derece ihtiyar bir dnyayla zorunda-
Bir toplum dinamik nfusuyla ihtiyar bir
iine giriyor, yani %60'1 elli stnde olan bir Avusturya top-
lumunu biz bu mmkn m? Demografik tetkik-
ler gsteriyor ki, 2030 ve 2040 Trkiye nfus
azalan, ama gen nfusu yani harika dinamik bir
toplum olacak.
Nfusu fazla artmayan ama gen nfusu yani
meydana getiren, retken, dinamik toplumu
en mhim konu Trkiye'de maalesef Avrupa toplumu
162 AVRUPA VE BIZ
bu konuda rnek olamaz. nk 19. Avrupa bizim mo-
sistemimiz iin numune ama, bir ger-
ek ki, bugn Avrupa niversiteleri son derece retimi
yesi
mi, ktphaneleri, yetersiz ve Japonya'mn, Ameri-
fersah fersah gerisinde Binaenaleyh
bu dinamik nfusunuzia Avrupa ile giderken Avru-
yeniden gzden geirmek ve
il gmen alarak gen nfus koruyorlar. Gelen
gmen o toplumla ye olarak Avrupa gmen alsa
da, ye olarak iine nk milliyetilik ve muhafazakar
buna manidir. Dinamik bu gibiihtiyar,
kendini yenileyemeyen toplumlarla son derecede za-
ve zordur. yeni dinamik bir genlerden
yeni sistemler bilen bir mal ve
ti olsa bile, ihtiyar bir istemez, bile
onu yutmak ister, yani "Siz diye yapar.
Maalesef bunu devlet ve millet olarak ve bir his-
terya iinde oraya kapamyoruz, bu da gcmz
yor. nemli unsur nfustur; geen Avrupa'mn dina-
mik, gen nfusu bugnk Avrupa'da yoktur, oysa Trki-
ye' de bunu kimse hesaba '
Geen Trkiye'sindeki nfusun kompozisyonu Ta-
beslenen, iptidai btn toplumlar gibi, Trki-
ye'nin de nfusu Her ocuk ne
var ki bu yeni nfus iin bir problem Trki-
ye'nin mesela, Anadolu ve Rumelisi'nde bulunan
ristiyan nfus daha daha besleniyordu,
daha az maruz bunda byk l-
ekte misyoner ve hizmetlerinin de olu-
yordu. Nfusa hastane gidiyordu, doktor gidiyordu.
anne, zellikle byk merkezlerde mutlaka
tecrbeli bir ebenin elindeydi. Sivas'taki fakir Ermeni de aym du-
nk misyonerler ve Osman-
milletlerinin nfusu Trkiye' de zellikle be-
TARiHi SRE iERiSiNDE AVRUPA iLE iKTiSADi SORUNU 163
lirli blgelerde olan gayrimslim nfusun daha
bir daha yksekti, erken lm
daha Trk Mslman nfusun daha geriy-
di, daha beterdi. Bunu gzlemlerinden de
hatta seyyahlar bu durumu ok haince ifade ediyorlar; "Bun-
lar eriyor, bitiyor, dejenere oluyorlar. Trkiye'nin
diyorlar.
54
bu trajik durum sona erdi. Geen
modern ve tabib hareketi, Cumhuriyet'teki iyi rgtlenme ve
ideolojiyle ilk semerelerini verdi, Trkiye'nin fakir Cumhuriyeti
verem ve ok bilmez
frengi 20. Trkiye'nin birok
blgeleri frengiden muzdaripti; bir yerden olan o illetin
ileri biliyorsunuz, irkin, yamru yumru nesiller
yor. Bir sr eyalet ve sancakta, mesela Sis'de (bugn Kozan oldu;
Sis'le Kozan yani birbirlerine kum saati gibi
tirler, nk inen Trkmenleri Kozan'a
Sis ise Katogikosluk, yani ukurovalKilikya'da ok nemli bir Er-
meni merkezi) millet okuyor, mektepleri iyi, retim iyi ama frengi-
li bir toplum. Sis Ermenileri frengiden Anadolu' da
byle merkezler oktu. Trkiye antibiyotik nce ve
harpten sonra da antibiyotikler sayesinde, bir dneme gir-
di, o yzden hakikaten iyi beslenen, dinamik bir nfus or-
raya Byle bir lkenin potansiyelini ihtiyar nfuslu bir bn-
yenin iine entegre etmenin ve
Trkiye dnyaya kltrel da
bahsedildi, Fakat dnyaya
lan okullar var, var, muevverler var, o da ok nem-
li bir unsurdur. Bu Trkiye'nin tarihinde yenidir ve bunun
sadece cemaatler' gtrlmesi gerekmez, her-
kesin gerekir, Trkiye sonra nemli bir yerlere
gelebilecektir zannediyorum.
54 Olivier, Olivier Seyahamamesi. 1790 Trk!)'e ve ev. O. Gkmen,
Ankara, 197.7.
164 AVRUPA VE BIZ
17. itibaren Trkiye, evvelii bir iktisadi ve
rgtle temasa geti? Bunun bir dini
kltrel faaliyet bir iine
Mhim olan yani 19. Trk' iin Avrupa hakika-
ten son derece bir 20. ikin-
ci Trk iin, Avrupa o kadar bir yer de-
ama burada bile bazen g-
zel olabilmektedir; meselii mukayesede bazen kefe-
hin stnde kalan bir byk
meydana gelmektedir, ama halen Avrupa Trkiye'ye
nazaran bir o da dnyaya ve onu
Avrupa geen dnyaya ta-
srecini byk lde muhafaza etmektedir ve Trkiye'nin
bu bunu dikkate gerekmektedir.
20.
Trkiye pazar ekonomisine yz nce geen, ya-
ni kyekonomisine kadar ve ky retiminin milli
pazara ve beynelmilel pazara bir lkedir. temel nokta-
biri, daha bizim karar veremedi-
nokta, nc dnya lkeleri gibi kapi-
talist itimainizama Nedir bunun zellikleri? Madde
bir; ky bir ekonomik kendi iin retimden kur-
tulmakta, pazar iin retime ve kyllk bitmekte,
iftilik Malum, para ekonomisinin ve k-
yn pazar iin retime bir yerde kyden ift-
ilikten sz etmek mmkndr, sosyolojinin deyimiyle peasantry
farmer
Bunu Avrupa tarihinde bir kademesi olarak grrz, n-
k Amerika, Avustralya, Kanada gibi
yerlerde gremezsiniz, nk oralarda iftilik
kapitalist bir cemiyet ve itimai ni-
tesisi sz konusudur. Bizim lkemizde ise hi ki
eski dnya gibi kesimde kyllkten bir sz
TARiHi SRE iERiSiNDE AVRUPA iLE iKTisADi SORUNU 165
konusudur, bu geen ve da burada
nk iki tip sz konusudur; birinci kategori lkeler-
de kesimde zlme ve
maya grlr. ise kapitalist dn-
yasmm mstemleke veya iktisadi nfuz siyasetiyle mmkn ol-
yani Hint, in, Cava gibi lkelerde retim,
talebine gre ve oradaki pazarlar bu
yerlerdeki dili
insanlar ve milli pazar
etmeden, beynelmilel pazara sz konusudur. Byle lkeler
ve bunlar gibi bugn nfusa ve yzlmne
zaman hacimce de meydana ge-
tirmektedirler. Bunlara literatrde "nc dnya" diyo-
ruz. Avrupa lkeleri milli gre
kesimin pazara bugnk ekonomile-
rini
Trkiye iin bu bir konudur. Biz nc dnya mo-
deli iinde miyiz? Acaba 19. s-
denirken btn retim talepleri ynelik miydi?
pek yle grnmyor, bir milli meselesi
var ve bir lekte sanayi de byle kuruluyor, hatta da byle
Bunu 19. gryorsunuz. Talep sahibi
en mhim unsurlardan biri de ordudur.
Trkiye'nin milli tarihinde ordunun ok nemli yeri mi-
liter, hatta militarist bir Trk toplumunun, Trk tarihinin
iindedir, onun iskeletini eder. Ordu sayesinde Trk devletin-
de, Trk toplumunda Trke her zaman hakim Ge-
mesela Seluki Devleti'nde, Suriye Seluki
Devleti'nde Trkenin hatta yksek zmre edebiya-
bile zamanlar ama Trke her zaman
ordunun komuta dili o yzden de o devlet Trk ka-
rakterini muhafaza
idari ordu ok hakimdir. Biliyorsunuz klasik Os-
idareci demek asker demektir; beylerbeyi
sancak beyi bugnk tmgeneral gibi
166 AVRUPA VE Biz
bir rtbe ve btn dibe kadar zaman rtbeler
askeridir, hatta asker olmayanlar bile askeri
mesela, mderris, mesela, Yahudi-
lerin bunlardaki memurlar da askeri yani
vergi vermeyen, vergiden muaf olan idareci
nc safhaya zaman ki, bu ve iktisadi, zirai
dnemidir. ok bir kav-
mod yani kip ve var-
Tabii bu sz bir ifade etmez, yani totolojidir.
niye beyaz? Duman rengi, siyah da yle oldu gibi bir deyim
dahi totolojik, fazla bir ifade
etmeyen bir fakat tehlikesi ka-
dar saf bir kavram ok da zerinde bu yzden.
oynak bir deyimdir ve bunu son derece
dikkatli gerekir. Tabiat toplum insan
ve kaderidir. br mahlfi-
kata nazaran da bu bir ol-
nk mahlfikat tabiatta cereyan eden
halbuki bu
bilincindedir. Biz ve
z biliyoruz, biliyoruz, fakat btn bu gi-
bi grnen de biliyoruz. Modern-
de maalesef fazla olmayan bir kurum. n-
k insan cemiyetinin belirli izah etmeye kal-
kan, fakat bu tesinde de cemiyeti etmeye kalkan bir
ifade .eden bir szck oluyor. Onun iin bunu ok dikkatli
maalesef hibir social en-
gineering iin msait sosyal olarak
mmkn ok
Evvela, toplumda bir problem zlmez, problemin zm
problem ve zincirleme gider, bu keyfiyeti anlamaz.
Oysa, toplumsal sistemde halledilme diye bir olay yoktur,
ma sz konusudur. bir da mutluluktur. Feministe
veya devrimciye soruyorsunuz, mutlu olmak iin hareket ediyor,
bu bir Yani mutluluk tarifi ancak edebiyata has bir
TARIHI SRE iERiSINDE AVRUPA iLE IKTIsADI SORUNU 167
bilirnde mutluluk tarif edilmez, hele mutluluk hi llmez.
Mutluluk motifi 18. ihtilalci bir rndr.
iin" diye sloganlar Oysa byle bir
mutluluk ne demek? Bunun sistemle, dzenle, sosyalizmle, kapita-
lizmle, cumhuriyetle, yoktur. ve
adamlar ki ne yapsan mutsuzdur, da
ki mutludur. Binaenaleyh ihtilalcilerinin hal-
iin cumhuriyet rejiminin ilan Oysa
cumhuriyet rejimi mutlu olmak iin
mesi iin ilan edilir.
karar haldedir, binaenaleyh burada yeni bir
rejimle yeni karar bunun cumhuri-
yet olur, keyfiyet bu kadar
. Sosyal bilimlerin konusu da birey ve toplumun idame-i
hayat (survive) yoksa mutluluk lmek
idame-i hayat ediyorlar? Bunu toplumbilimler inceler.
. idame-i hayat etmeliyiz? hareketin
da budur, yoksa mutluluk aramak ile
yeni tip bir insan ortaya ve gerek anlamda bir ilerleme-
nin sz konusu mmkn nk ilerleme
izaH bir yani yeni yeni
teknolojik dzenlemeler ve rgtlenmeye gidiyoruz; otomobil or-
taya bilgisayar ortaya Bilgisayar zeki ve
ilerlemesi falan yle abes szn yok! Bil-
gisayar eski Asurllerin de abaksn yeni bir
yani elektrik enerjisi daha hesap ya-
pan bir alettir.
(progressist) tasvirleri mesela ortao-
kul Aristo' dan daha (!) Evet, lisedeki ocuk
Aristoteles'in haberi olmayan cebir problemlerini zyor, ama
lmeye kalksan hangisinin ve bilgi birikimi stn gelir?
Sonra Leonardo da Vinci veya mer Hayyam gibisi yok. Bu
tipte bir mnevver mer Hayyam byk
ok da byk bir matematikiydi. Leonar-
do da Vinci ok byk bir matematiki, fevkalade
168 AVRUPA VE BIz
anatomi biliyor, biliyor, biliyor. Bu tip insan yok
Onun iin bu tip ilerleme izgileri zerinde ok dik-
katli olmak gerekiyor.
kip zerinde duruyorduk; s-
z ok fazla gene noktaya dnyorum.
nc Trk Devleti'nin ve
Modern bunlarda da gene
ordunun byk rol nk sanayinin, ma-
hem de garantili ordudur ..
ler 19. buna ynelik

demiryolu
ekilmesi ve onun orada
retiminde bir vukua gelmesi, tiftik retiminde bir
vukua gelmesi de n planda buna yneliktir. Trki-
ye'nin brokrasisinde, devlet
da, askeri sistemin ok byk rol Bunu hibir zaman
unutmamak gerekiyor.
19. insan tipi nedir? Bu bir yn de-
gibidir. Bu yeni insan tipi eskinin Arapa, Farsa bileninin
bilen olarak byle tarif ediliyor. Ha-
kltrel zerinde ge-
rekir. Meselii, ve ok iyi bilen bi-
ri yani tipik mnevveri bilen adam de-
mek orada bir var, nk ge ve R-
nesans zellikle Latince ve da Yunanca bil-
gisine istinaden mukayese yapan bizim kltr
da Arapa, Farsa bilen adam" diyorlar. Byle bir tip
yok maalesef, yani bu toplumda ok az insan biliyordu,
devletlilerin ve iinde bile fa-
kat ve bilen de bunu gsterirdi. Meseiii Koca
miz Celalzade kaleme adaletname-
leri okuyunuz. Mutlaka orada bir vesile ile Arapa bilgisini gste-
55 i. Ortayh, "19. Demiryolu'nun ve Bolgedeki Uretim Eylem-
lerinin ve Sosyal Makaleler-
I, Ankara, 2004, s. 109-120.
TARiHI SRE iERisiNDE AVRUPA iLE SORUNU 169
rir Celalzade Mustafa. Anadolu'ya, Rumeli'ye giden fermanlarda,
hadislerin Farsa elkab ve de si-
metrik slupla Trkesini de koyuyor. kltr-
mzde yeri ok fakat mnevverler Farsa da-
ha da Buna ok ilgin bir nokta:
en da Trkler yapar ve hatta Trklerin 15. fethedip
de daha da iyisini yapar; nk
bu havalinin gibi neye el atsa-
lar sonuna kadar iyi gtrrler, bu de iine iyi
Fethin zerinden henz sene Sudi-i Bosnevi gibi
bir adam en iyi daha iyisi. yok. Ha-
etmek ok mhim bir btn kltrn, btn
Arap-Fars ok iyi bilmek gerekir. 19. da Os-
dillerini zaman geneok benzer,
fakat daha kksz bir
ama, Latince ve Yunanca ile ilgisi yok. medeniyeti
zaman, dili zaman, veya Kahire' de turist
rehberi, otel resepsiyonisti de, hakikaten kltrn al-
maya uyarlamaya adamlar
bir Latince ve Yunanca bilmesi gere-
kir. Bu ok bir Oysa hi byle bir yok, hibir
zaman da o medeniyetin kklerini kavrama-
demektir.
Bu Trkiye ne zaman Cumhuriyet'ten sonra
Mesela,. birka lisede Latince
bu ilgin Fakat bu ok
bir dnem mevcut ve bu romantik bir olarak kal-
nk burada da hIDanizmi ve hmanist iyi tarif
insanlar. Trkiye gibi bir toplumda hmanist
Latince ile tutan hibir problemi
nk bu tip bir her evvel tarihle
dan gerektirir. Tarihinizle te-
mas etmek; birincil kaynaklara inebilmek demektir, onun iin de
dili bilmeniz gerekir. O dilin Arapa, Farsa,
ok Trkiye'de hmanist lise diye bir knr-
170 AVRUPA VE BIz
zaman, Latince ve Yunanca gibi (ki onlar uzak
nk biz o medeniyet dairesine mensubuz, yani ve Ak-
deniz Hellen kltre mensuptur), Semitik bir dnya da
ona da mensubuz ve zellikle dinimiz bunu da
kavramak gerekirdi. Bu onun iin Trkiye'de in-
sanlar gerek anlamda tarih ve tarih bilgisinden yok-
sundur. Bu tabii btn milletin iin bir plan de-
Hibir toplum bireylerinin yzde yzn mkemmelen
mekle mkellef ve lzum da yoktur zaten; herkesi
alim yapmaya kalkan bir sistem gerek ve Byle bir is-
toplum da yoktur. Mhim mesele, se-
kinler Sekin zaman, il-
la hukuku, filozof, piyanist Sekinler ok
iyi bir mobilya da girer. Sekinler sporcunun iyisi gi-
rer, bilgisayar iyisi girer. Bu derleme elit o
toplumu Toplumu hareketlendiren buelittir, bu-
nun bunun konumu, bunun bir so-
cial engineering ve konusudur. Bu bir nev'i gle maya al-
de zaten yzde yz Yzdeyz ne
kendiniz de bilmezsiniz ama neticeler elde edersi-
niz. Bunun zerinde durmak gerekir.
Mesela, siyasi hayata sokmak istiyoruz, ok g-
zel; ancak bu yani elit ya-
okullara ihale ederek Bu okullara .
liz, buradan iinde insanlar olur; ama bir cum-
huriyet ve koskoca bir millet (her zaman nk onye-
di milyon nfus zaman da, o zamanki dnya
tarihi rolmz byk-
t, sekin zaman
kendi zel sekin okulunu kendisi kurar. Galatasa-
kurdu. yle bir okulu yoktu. Oysa Byk Petro daha 18.
Rusya'da sekin iin Smol-
niy Institut'u bunu feminizm hedef ve poli-
da Bizde gibi bir so-
run mtalaa ediliyor? Gya birdenbire
TARiHi SRE iERISINDE AVRUPA iLE iKTiSADi SORUNU 171
lar ve kendi ananelerini de Tamamen efsane. Japonya
19. bir memleketin gmrk
demek,
demek
adam almamak, adam bir fa-
bir bunu Sovyetler ve
grd, ama bu demek Kal-
ki 20. byle bir yasak ok byk facialara neden ola-
bilir ama, 17., 18. dnya daha
lkelerin birbirlerinin iine ok bir dnemde o kadar
da nemli bu Buna Japonya, hatta orta-
sonundan itibaren, yani 16. beri kltrn ta-
kip etmektedir. Hanedanlar halinde babadan geen meslek
olarak, mtercim evirmekte (zel-
likle kadavra yani o
Japonya, kadavra zerinde Rusya'dan ve
Trkiye'den evvel Bunu kimse pek dikkate almaz.
Sonra bu adamlar felsefeyi bilir, yani biz 20. ba-
bile eviriden Almanca
yoktu ve de eviriyorduk, nl felsefe
Halbuki Japonlar olarak
lar ve dzgn felsefeyi de takip
hukuku da takip
Biz, 1926'da medeni hukuk yapmak istiyoruz ve Al-
manca medeni hukuk metnini eviremiyoruz. nk bu metin bi-
ze geliyor, hakimler bunu yorumlamaya
bize gre oksoyut bir diL. Bu nedenle Medeni Kanunu
metnini tercih ediyoruz. Halbuki, Japonlar 1896'da Alman Mede-
ni Kanunu'nu Bu ikisinin fark nk
onlar geen hukukunu takip
eski Japonya'da iki ceza ya beraat ya idam; ara kademe yok,
ok sade Ama bu toplum hukuk
Bu toplumda yle herkesin gi-
bi, kimonosunu zerinde devam ederek
ok byk kltrel 19.
172 AVRUPA VE Biz
iptidai bile bir sr Japon gz
gzl diye. nk
mhendis filozof felsefesini
yorumlar, ama bir sr da gibi
taklit etmeye kalkar; gzn oydurur, kestirir veya
yafet yetinmeye kalkar. Herkesin kendine gre bir mod
Japon toplumu hepsini
zerinde durulacak nokta, byk devletler sorunudur.
Trkiye byk devletlerdendir. Bunun zerinde
hatta bunun kendine gre folkloru Mesela Viya-
na kahvelerinde bir oyun beylerle biraz
f/rt tipte bir oyundur, bunu yedi oynar. Yedisi de byiik dev-
letlerin bunlardan biri Trkiye' dir. Binaenaleyh tarih ede-
byk devletlerin Trkiye'yi gibi bir nc
tarihe byle bunu bizde milliyeti
sol tarihilikte nc dnya tipi bir Trkiye yarattnak mm-
kn Trkiye nc dnya lkelerinin girmez. Ne
ne haliyle mmkndr bu. Daha nce de zerinde dur-
gibi, bu byk devletlerin tabii daha byktr.
giltere, bugnk Amerika gibi, byk devlettir, ama her istedi-
fakat de Onun
Fransa, sonra Avusturya gelir; Rusya ise daha da alt derecededir.
Nihayet Trkiye gelir. 19. iinde
de kapasitesi en az Tr-
kiye'dir. ve altta
bu ama demek ki nc dnya lkesidir, her
ca boynunu yle bir yok. Mevcut hukuki mekanizma da
buna msait nk bu byk devletler
birbirleriyle edip Tabii bazen
ama ekseri denge oyunuyla kurtulmak mmkn olurdu.
Bykeliler kararlar bu gibi ve kararlara
ortaeliler edemez, onlara ilgili karar edilir. Btn
Balkan devletleri, Gney Amerika devletleri byle gibi,
Amerika Devletleri de byleydi. Yani Amerika 19.
boyunca kk devlet gibi temsil ediliyordu. Hacmi byk bir k-
TARIHi SRE iERisiNDE AVRUPA ILE iKTiSADi SORUNU 173
k devlet ama Kendisiyle by"
keli teati etmek isteyenleri, yani II. Abdlharnid'i de bi-
liniyor. Ancak Birinci Cihan Harbi'nde sefir Mor-
genthau bykeli rtbesine ve zaten da by-
yp son gstergesiydi bu. yerlerde ABD sefirleri
daha evvel bu rtbeye Byk devletler yne-
tirdi; bir konsert btn mhim meselelerde bun-
lar karar verirdi ve sola mdahale Hatta bu g-
revdi. olarak, "Ben diye-
bilirsin, o devletin kendi ama bir meseleye iste-
zaman da kimse "ne oluyor" demez. Yani Fransa,
Fas kavgaya Devleti kendine g-
veniyorsa, sonunda rezil kani ise, o da ve
onunla aa bir
geen kendi kudre-
ti, kendi messeselerinin nispetinde bl-
gelerinde, aleminde her yere mdahale Panislamizm
kltrel ynlendirmeye bir
devlettir. o nedenledir ki hilafeti ilga zaman, Hindis-
tan biraz buruldular, itiraz ettiler. nk oradaki
idaresine bir yapmak istemediklerinde, liderleri
"Halifemiz istemez" yahut "Halifemiz ister" diye bir itiraz veya
mracaatta bulunuyordu. Tabii Hindistan
tuktan soma, orada da kimse buradaki halifeyle ilgilenmezdi.
bu byk devletlerden bugn Avrupa'da kalan yok.
giltere ve Fransa Kimse Gvenlik Konseyi'nde
ile Fransa'ya ettnez, aynen du-
rumu; birinin geip manevra evirirlerse o takdir-
de etkili olabilirler. Siz hi tek Fransa vetosu duydunuz mu?
Mmkn mutlaka birini onunla birlikte
iin de sz konusudur. Bugn de ve
Trkiye'nin hali malumdur. Bunlar, iki kuv-
vettir. Nedenini de reisicumhurun Ruslara
"Sizi istemezler, ama Trk-
leri de istemezler, onlar da ama Av-
174 AVRUPA VE Biz
rupa'da bu ikisi istenmiyor; tabii bunun ekinilen
nfus ve lkelerindeki retme potansiyeli.
Avrupa bu iki kuvvetten ekinir ve iine
eritrnesi de mmkn fakat btn bunlara bugn-
k Avrupa'da eski byklerden kalan ve byk devlet rol oyna-
yan tek kuvvet
herkesin gibi sanayii,
fakat geliniz bir anatomi iktisadi yn-
den. Birincisi, sonra eski ama bu
ok mhim nk Almanya ok bir lke ikin-
cisi, bu sanayi ok mtekilmildir; Harp'te iin mo-
dern tekniklerle yeniden Bu yzden Fran-
der ki: Harbi biz, sanayii Almanlar Evet, nk ga-
lipierin tesisleri kendilerini yenileyemediler
Almanlar ise yeniledi. Marshall eski teknik birikimle-
ri de iin devam ettiler. Bugn dev bir lke. Fakat
burada bir dikkatinizi ekmelidir; bu sanayi dilhi mhen-
dislerin sanayii yani 19. ve 20. b-
yk mhendislerin, byk mucidierin yoktur,
Bugnk Almanya sanayiine yani
kalifiye teknisyeni, olan bir sanayidir, kaliteli mal
ama Almanya byk icatlar lkesi
ufuktaki in'in, her halkarda
ve ok hantal ve rk vaziyette gelecekteki
icat kapasitesi Almanya'da yoktur. ba-
kadar ve de yksek olan
Fransa da bugn o dzeyin ok gerisindedir. ncs,
de Almanya eski askeri g Muhtemelen
yapabilir, ama eski Alman ordusu yoktur.
la, bu Avrupa kendine has te taraf-
tan harp ililn ve Nazizm iktidara Almanya
tarihilerin, ilimierin her uzay
felsefenin, hepsinin
eken bir lkeydi. Bir talebe iin Almanya'da okumak imti-
Oxford, Cambridge'i bitirir, ilerlemek iin Viya,
TARiHi SRE iERisiNDE AVRUPA iLE iKTlsADT SORUNU 175
na'ya, Berlin'e giderlerdi. oraya ihtisas iin giderlerdi ve
Almanca bilmek ok nemliydi. Btn Almanca ya-
bu Trkiye'de de byleydi; yani Trkiye'de 20.
1930'lardaki gerek anlamda ilmi Almanya'ya talebe yolla-
yarak ve zellikle hukukta ve hukukun fizikte,
biyolojide, mhendislikte bu etkileri Oysa
bugn iin Almanya bu Nasyonal-Sosya-
lizm bir silindir gibi Alman ilminin, zerin"
den, mnevverler ve Alman yoktur.
Alman bilginlerin bir bize niversiteyi
fakat nemlisi byk lde
Devletler'de harpten evvel hibir ilirnde bu derecede par-
lama yokken, birdenbire Amerikan niversiteleri dnya biliminin
merkezi haline Almanya bu teliifi
Ama de pek bu ok ilgin bir te-
bnyesinin bu; hi kimse ve cahil
kabul edemez kolay kolay, bugnn da -
hele gre ok geri kabul edemez. Dola-
Alman niversitelerinin bugnk haline
zaman da bunun byle bilmek gerekir; bu idaresine de
Hibir zaman Amerikan, Japon, lkelerinde g-
rlen efficieney, ehliyet ve buralarda yoktur; iin
de Avrupa bizim Anglo-Amerikan sisteme gre
geride Bilim Avrupa tekelinde bunu herkes
grmektedir. Bilim Avru-
pa 'dan olabilir ama, Amerika ve Avrupa de-
bu ok
Bir bunun tarihi temeli her evvel ki-
lisedir; kilise ok ve mahiyet 15.
daha henz btn Avrupa, Katolik kilisesinin dahilin-
de, ruhiini ynetimi 19. sa-
tarikatlar ve mezhebierin iindedir. Nihayet Avrupa'da h-
kmdarlar bile Kralie Victoria 64 sene
btn Avrupa kendisinin torunudur. Rus da,
giltere da, sonraki Alman imparatoru da torunudur. Nitekim
176 AVRUPA VE Biz
asaletine, ok uzun mrne Avrupa'da
hkmdar aileleri yani sovereign'lerin meyda-
na tabii bir yesi Tabii hibir zaman
sekin prens ve prenseslerimiz bu evrelerde
mesela, Fransa bugnk varisi olan Paris kontu ve-
ya Habsburglar, Osman veya Sultan'la
ok memnun olurlar. duyarlar.
da gidip gelmeye herhalde ama Osman-
Avrupa milletler ve hkmdarlar ailesinin tabii bir
yesi Tarihi ve kltrel bir grr.
bu lkenin Avrupa ile Paris Konvansiyonu
pek bir yoktur; yani ne messesesi, ne din
messesesi, ne de ittifaklar sistemi bir
ve yoktur.
Buna 1837, 1838, 1839 ticaret 1839
Tanzimat 1856 Paris ve bunun
kan Islahat ile Trkiye, Avrupa'yla ittifaka Avru-
pa diplomasisinin ve hukukunun temel ka-
bul Beynelmilel ve amme hukuku kendi-
ni bu dnyaya 19. ve 20. boyunca, yani o
Trkiye'sinde iktisadi nemli
bir da Avrupa'ya aittir, nk en byk demiryoludur.
Demiryolunun iinde kimin ok byk? Alman-
lar ancak 19. sonu ve 20. byk demiryolla-
ama en byk hisse Fran-
Demiryolculuk dili de idi. Alman Anadolu de-
miryolu de dili idi. Demiryolunun
liman, arkadan tramvay geliyor, elektrik, su geliyor; bunlar o za-
Trkiye'sinde nemli Zaten da bir
yok. bu itibariyle de Avrupa
olduk; ama da ki, Cumhuriyet d-
neminde ilk demir-elik tesislerini kurmaya demir-
kendimiz uzatmaya andan itiba-
ren, bu iktisadi da sratle ve bugn dahi btn
abalara istenen lde
TARiHi SRE iERiSiNDE AVRUPA ILE iKTISADI SORUNU 177
Onun iin, bu durumunu gerekiyor. Gir-
ittifaklar sistemi itibariyle de son en byk ticare-
timiz Avrupa ile ticaret ya-
bir kayma bu. ki bir
nemli unsurun da zerinde durmak gerekiyor: Biz
bir ama Avrupa kltr sisteminin de bir
Halbuki bunu ve bunu Avrupa Bir-
girmek iin kendimiz iin nk mensu-
bu ve murisi dnya, Akdeniz kltr
evresidir. bunu gerektirmektedir yani bu memlekette
Latin-Yunan medeniyetini medeniyetini .
ma ve onun kkleri olan eski gidememe, tarih, fi-
loloji ve gerek anlamda bir hukuk bilgisine sahip olarnama sz
konusudur. sylemek Bugn bu memle-
_ kette yeteri devletler hukukusu yoktur, bir elin parmakla-
Yani biz hukuk fakat hukuk-
u bu ok nemli bir bu et-
meli ve hukuku olduktan sonra bu gibi
Trkiye'nin Avrupa ile entegrasyonda gze gereken en
nemli hususlardan birisi de hukukuluktur ve hukuk reformu-
dur; hukuk reformunu maalesef de-
ilmi byle bir icraat ve oldu-
sylenemez.
"Byle btr da birdenbire bizim nmze siyasi birlik ve
Bu hava iki byk dnya hem de en
tahripkar dnya neticesinde meydana "
Viii
Avrupa Siyasi ve
Sorunu
Esas konu, Avrupa fikridir. Yani, bi-
zatihi kendi tarihidir. Bu konuya Avrupa
Trklerin konumuyla devam etmek ve her zaman
iin zerinde gereken nemli bir nokta, kltrel birlik-
tir. nk, Trkiye teknik yap-
bir lkedir. Zaten daha ileride de ki, teknik
ve Garb, Trkiye ve Avrupa oldu-
bir efsanedir.
bir sz zerinde Avrupa
ile Afrika ve Avustralya'mn geri
miz toplumlar farktan sz ettniyoruz sadece. ok rafi-
ne sahibi da
yaratan bilim Avrupa
ile farklar ve inlilerin matematik
ve bilgisi gibi Onlar bunu telafi ettiler.
Dnyamn bu kesimi, yani blgesi iin ise, byle bir
sz konusu Bu konudaki birinci efsane,
180 AVRUPA VE aiz
kendinden Garb'dan gelmektedir. Burada bir ilim an-
sylencesi ok hibir fark yoktur.
Her ikisi de Aristotelesi fizik, Yunan geometrisi ve bunun orta za-
manlardaki tekiml ve
btnn
te yandan bu bilimsel ve felsefi efsanesini ve
bu kanaati besleyen, bizatihi "Biz geriyiz veya maale-
sef biz din (ka'ale ge-
veya "Onlar ilmi, biz metafizik gibi sloganlar
mekrep nesiller, bu
aksine, bu resmi sonucu Brok-
rasi ve has kahvehane ve sohbet kltr (oral tradi-
tion) bu zihniyeti Okuyan, yazan, tarih bilen ve felse-
fe yapan kafalar iin bu tabii nemsiz, bir gibi m-
talaa ediliyor ve zerinde durmuyoruz; ama gerekir
ki, yzde sekseni tarih gibi, kltr tarihi gibi konula-
ancak okulda okul ve bir da-
ha da bu yzn amazlar. Bu btn toplumlar iin
byledir; Trk toplumu iin zellikle byledir. Liseyi bitirdikten
sonra bu merak edip bir okuyan ve insan-
en ok okuyan % 10 ise (bu
da galiba Germenler ve oluyor), bizde mesela
%2'dir. Tam ama kitap terc-
me belli oluyor. Maalesef, bizim
da mektep izilen Avrupa ve bu
da tabii bir Yani bir
Peki ama nedir bu Garb ile
fark? ki dini da ve bu
zaman gibi, dinin kendisinden de kaynaklanma-
nk ve Yahudilik, her za-
man zerinde gibi, aymkaynaktan eden, Yahu-
di dinleridir. Mhim olan, bu dinin
yeniden biimlendirihnesine, yani kendi tarihi ve an-
tropolojik zelliklerine bu noktada beliren
nemli
AVRUPA SiYASr BIRllGI VE 181
Trkiye teknik uurumu
Teknolojinin dzeyinden sz etmiyorum, oradaki mhendislik
zihniyeti burada da oradaki burada da oradaki
sibernetik enformatik bilimler burada da
Tatbiki ve retimi bilirsin, tatbik etmezsin veya bilir-
sin, ihtiya yoktur, o bir sorundur. Fakat, Tr-
kiye teknolojisinin dilini, bilir. Bunun iin ok bi-
linmeyen bir Bu kaynak, 70'lerin,
80'lerin Trkiye'sine has 1910 Berlin'de Robert
Koch Enstits'n gezen DarIfnunu'ndan Hulki
Bey'in dikkate Enstitnn profesrleri la-
gezdirirken, "Bizim ce-
vap soru grnce
diyor. nk zannediyorlar ki, gelen Trk he-
kimleri beceriksizdir, modern bilimini anlamazlar; ama ne ya-
Kayzer'le da iyi, bu adamlara da
vakit de der gibiydiler. Ama
lar ki hi de yle gelenler yani modern
biliyorlar, Almanlar 20. bu oktan
ve bir safha; tabii, oradaki ameliyat
onu iddia edemeyiz, ama onun
nedenleri temiz hastaneler yoktur,
ara personeli yoktur, bugnk dertlerin, bo-
byterek geriye gtrn, vaziyet dnem-
de, ki sonradan olan Topuzlu Ce-
mil Fransa Cerrahlar Cemiyeti'nde ve tezler ge-
tezler de ilgintir. da an-
ki, ve pislik iinde hastanede bu
yani, gibi yerler iin ucuz ve
kolay sterilizasyon yntemleri neler olabilir konu-
sunda. yeni teklifleri var. ki, Trk tabibi, Trk cerra-
o bir kt
elinde imkanlar veya yoktur o
ama o fen yesidir. O dilin ve medeni-
yetin
182 AVRUPA VE BIz
toplumu teknolojiye bir toplumdu. Trkiye'nin o
gnden bugne iltifat kltrel ha-
Binaenaleyh, Trkiye o O kltr
miz de, kltr felsefesi, Beethoven musikisi falan
'syleyelim, o safha da geilecek; orada da zamana
sorunlar ve tabii Trk toplumu-
nun dinin tarih iinde kendine zg kl-
trel Bunlar nemlidir ve burada maalesef toptan
yapanlara da bir gerekir:
modernizm modeli olarak da, kabul et-
zaman dahi, kendisi nk Avru-
en byk problemi, daha hepsinde ola-
rak bulunan byk problemin bir Amerikanizm. Yani
kendisi klasik Avrupa kltrn, Amerikanizm
kaybetmekte; ve uurumlar
gittike tahrikkar
Kltrel
siyasi-kltrel nedir? Daha klt-
rel ele siyasi nedir? Avru-
pa dnya sahnesine devriyle Nean-
derthal adam Avrupa'da bu insan bir
Sonra demir devri, (Hollstein kltr) ok ilgin bir saf-
medeni kavimlerinden de daha erken
orada bir demir demir Ama, Avrupa uygar
bir toplum olarak sahnesine ok ge
bu gecikme, "Avustralya ve Afrika kadar de bir hayli getir.
tarihi iinde vukua gelmektedir. nk
tarih hakikaten Tarih
zaman, sz sarfetmiyoruz. nk ya-
bir toplumun kendini ifade ve muhafaza ve za-
manda da kendini yeniden retme bu kltre
gemeyen bir toplumun uygar sylemek mmkn
dir. Hi kimse kusura eski tarihimizle vnrz,
AVRUPA SIYASi BiRLiGi VE 183
da; fakat Trklerin de uygar dnyaya
mmkndr. Bunu da hepinizin gibi 8. asra gtryoruz,
okullarda gibi. Ama gide gide bir iki daha geriye gi-
decek; nk, son buluntular gstermektedir ki,
tarihimiz 700'ler ciddi ciddi arkeoloji, cid-
di tespit iin byle Bu tarih
birka yz geriye gidebilir. Fakat ondan evvelinde Trkler iin
de uygar toplum demek ama tarihi toplumdur. Ta-
rih yapar, tarihte rol ama kendi kaydetmez. Yani Trkler-
siz 3. tarihi 2. tarihi mmkn
Ama Trklerin kendilerini ifade etmeleri kendilerini orta-
ya kendilerini yeniden bir retmeleri
mmkn gre, bizde de tarih 6. asra kadar gidebilir.
Bundan daha ge kalanlar Kimdir onlar? Slav milletleri.
bizden daha getir, ama
Tarihe zaman, klasik Avrupa durumu da
bundan daha iyi Ve Avrupa, tarihi bir olma durumu-
nu neye borludur? Byk Roma
istilasina ... Julius ve halefierinin,
meseiii Germanicus'un (equitatus), piyadeleriyle (pedita-
tus), bu burada (kalelerini)
Vergi veren yerler olarak, Roma'ya tabi
kabileleri mttefikler olarak Avru-
pa da bylece tarihin konusu ve medeniyete
halde Avrupa dnya tarihine
Latinlere ve dili-
ne borludur. Bu ok nemli bir nk tarihte iki
kere bu grevi yerine getirdi. Sonuncusu gibi, Rnesans
dnemdir ki; Akdeniz'in sentezci g-
(ii rolyle tekrar ileri gtrecektir.
ve tarihe atan Avru-
pa dilleri de de olsa,
ya 'ya Halbuki iin bu sz konusu nk
Roma olarak olarak ve
nemlisi kurucusu ama hibir zaman mede-
184 AVRUPA VE Biz
niyet ncs olarak, yani medeniyeti bir misyonla
Roma zaman, buralarda diller medeniyetler
kendisini etkileyen kltleri
toplumlar bir kimlik, sahibiydiler. ki,
Julius Caesar ve
sonra, Roma'da gerek bir mali sistemin
sz etmek mmkndr. nk, o tarihe kadar Roma vergilendir-
meyi bilmeyen, vergi toplayamayan bir devletti. Ne zaman ki
istila etti; takip eden, lmeyi, rn hesapla-
bilen, vergiye dken bir geldi
ve Roma ondan sonra gerek bir mali sistem sahibi oldu. Ne za-
man ki Roma Yunanistan'la yz yze geldi, ok szdr:
Yunanistan, galibini yeniyor, Graecea capta ferum, vic-
torem capit"; demek ki, orada felsefeyi, idarenin
dini Ne zaman ki Roma, Anadolu ile Mezopotamya ve
Suriye ile yz yze geldi, dini ve medeni Unuttna-
Roma'daki en gl kltlerden biri Kybele kltyd; ayin-
ler bugnk Vatikan tepesinde ifa edilirdi, merkez idi. Bu bir
Anadolu kltyd. Roma'da en makbul klt
kltyd. severlerdi, dillerini bilmek
ki, bir lde devam ettirsinIer;
medeniyeti misyondan ok bir aske-
ri fonksiyonu ama Avrupa zerinde ise,
yaratan bir rol ifa ve bundan sonra bu
yani zerinde
rudan ve onun dilinin ve adetlerinin etkisiyle
Mussolini Parti da-
milletler zerinde se-
nin lkende medeniyet

sahip bu
fakat eksik olan bir var: Bugnk in-
sanlar da o kavimlerin gyle yani, eski
Tabii, zamanda o medeniyetten en abuk
56 Paolo Monelli, La tua Patria, Segrecana Generale dei Fasci al estero, Roma 1929, s.
11-12.
AVRUPA SiYASi VE 185
ve en bir biimde istifade eden insanlar olarak da modern

Siyasi itibariyle zaman, Avrupa'daki
kabileler mttehid olarak
da da gayet gaddar Mesela, bir pasaj
Sueb'lerin byk Ariovis-
tus, Haedular'a Sequvanlar'a ediyor, fakat ondan
sonra mttefiklerinin kendi askerleriyle
ve kle hem o yenilen Haedular,
hem de bu Sequvanlar Roma'dan istiyor ve Galler'e
adaleti ve Roma iade ediyor ve bir nizam meydana getiriyor.
Demek ki, tarih ve burada bu Bu impa-
sonraki kavimler g (bu, mq-
dem olaylar silsilesidir) Franklar, daha ok
olarak Fransa'da (ama onlar daha bir sr ka-
bileler var), GermenIerin iinde Suebler, Alemanlar gibi
kabileler; modern temeli olan Vizigotlar,
milletlerini ve bir mddet sonra, yu-
8. sonunda Byk olu-
Bu bugnk btn Benelks',
ve Kuzey (Lombardiya lkesini) ieren bir
imparatorluktur. Zaten
zaman, Frank ve GermenIerin
sonunda 800 (miladi), Roma'da elinden im-
parator olarak ta giyiyor. Avrupa ortaya Bu yeni
Roma sahip iddia eden, ama son
derecede ve geri bir dinine sa-
hip iddia eder, ama Roma' da dini hi-
bir kabul eden bir kavimler
nk o din, yani yani
Kuds'te ve bizim Antakya' da bir felsefi
kavga ve
Halbuki bu Garb'daki insanlar,
yani Barbarlar, kilisenin hakimiyetini ve doktrinini gayet rahat bir
kabul ediyorlar. Burada, Hegelci bir tabir
"Barbarisches Gemth-Barbarik lakaydi", yani mesela, Har-
186 AVRUPA VE Biz
vard'daki, Yale'deki hukuku Amerikan Yksek Mah-
keme gelir, yarar; fakat
Iowa'h ifti iin bu hibir ifade etmez, onun iin bu
Devletler'in Orada ne emredili-
yorsa, yle olur. Avrupa'ya temel
bildirerek kavrnin dine be-
nimsenmesi, devletin ve toplumun buna gre sz ko-
nusudur. Bu imparatorlukta ok ilgin bir dnyev! otorite-
nin, yani imparatorun kilise bir kurum olarak stn-
hissettirmektedir.
Kilise da fakat hibir zaman dnyev! otoritenin
stnde ve onun ve onun bir kurum ola-
rak kendini kabul ettirme sahip nk, oralar-
daki devlet ve imparatorluk buna manidir. Demek ki,
tada ok nemli bir paralanma (parti-
klalizm) sz konusudur. Yani, her blgenin
o her kabilenin kk kendi
otoritelerini kabul ettirme ve ara-
otoriteye tabi olmaktan ok, bir tr sz konusudur.
Demek ki,
dindirrnek iin mevcut akitlerde (zunni akit) kurulan
bir sistem sz konusudur ve
(bizim bugn Bizans imparatorlukla ok b-
yk bir bu. da devlet ve halk otorite
leri bu gibi kontratlara dayanmaz; ve bu imparatorluktaki kuvvet,
bu imparatorluktaki birlik, imparatorlukta grlmez. Bu
ok nemli bir nokta; nk eksik olan otorite, bugnk demok-
rasinin bu Avrupa'ya has, bir stnlk gibi gs-
terilmektedir. ok ilgin bir yorum bu
hakir grlen bugnk tarih progress, ilerilik
olarak Halbuki o tarihte bu, a-
resizlikten, ileri gelen bir nevi kk
malar btn gibiydi. 800'de gya bir birlik gibi grlen bu
Avrupa elinden Byk ta
giymesiyle hukuken etti. (Tab ki, bu imparatorluk ok
zamanda asli
AVRUPA SiYASi BiRLiG] VE 187
Bu arada tmnn bir imparatorluk ve camia
nleyen Hepimizin gibi, 8.
Mslman Arap ve Berberilerin (End-
ls'e) gibi bir olay, Avrupa tarihinin
en byk biridir. unutulmuyor, hi unu-
tulmayacak ve gereken olaylardan birisi de
kendisidir. nk Endls bitti, yani sekiz kadar
orada sonra Fakat bir
o izleridir. Ve bu Katolisizm iin ok ra-
edici bir bir kltrn
ve onun zerine iddia edilen Rnesan-
gerek anlamda bir Rnesans yeni bir Katolik zihniyet,
eski zerine Mslman Endls'te,
Mslman Yahudiler, bizatihi
eski bir arada
lar. Bu "Mozarab" (musta'rib,
kelimesinden gelmedir), Arap dili erevesinde kltr,
ilim ve siyasal sistemi, daha ok uzun zamanlar g-
rlmeyecek bir Ve 1492'de Reconquista'-
yeniden fetihten sonra (ok bir tarihtir),
Endls'ten Yahudilerle birlikte srlmesi, ve katliama
yeryznde Nazi Holocaust'undan evvelki en
eski ortak Yani bugne kadar hi
gereken iki byk bunlardan biri
rudan 20. cereyan eden ve Yahudilere
Holocaust Fakat ondan evvel, onun ncs
olan engizisyondur, yani Endls'ten ve Yahudileri
temizlemek zere byk ameliyedir, ok da uzun
tr. Bu ikisi unutulamaz.
Yeni
Avrupa tarihteki kapatmak iin,
zerinde bir denetilik grevi ve ora-
da "Mission civilisatrice" misyonu) s-
rece benzeyen bir nevi insan bunun iin
188 AVRUPA VE Biz
Yklenmektedir. Bu gerekten ok mttehid bir aile miydi?
Bu iinde blnmeler Bir kere bu kavimlerin
birbirleriyle 15. beri srmektedir.
Fransa, Germenlerle Slavlar byk ilk orta-
beri srmektedir. Slavlar bugnk gibi Avru-
pa'da ve Rusya'da bir kavim
na kadar Germen kavimler ps-
krtmekteydi ve Polonya'yla Almanya dinmeyen bir nef-
ret 12. nk Almanya Vistl'e, Polon-
ya arazisine ilerlemekte, buralari ve ilhak etmektedir.
Gene, kovmak iin
Fakat bu sonunda ortaya hibir zaman
mttehid Bask probleminden sz etmiyorum. Kltrel
ve beynelmilel bugn bile yani
birka milyon ele bun-
karakter olarak grrsnz ve size de za-
ten sylerler: "Biz Akdeniziiyiz, Bu adamlar,
panyollar, Akdenizli de da Bunlar
Bu karakterleri Mesela, Kata-
lunya dnyaya daha bir topluluktur, etrafla kurmak is-
ter; mka-
leme nerir; br iin ise, bu sz konusu o
konuda bize benzerler. Kendi Ecnebiye al-
etmezler. temasa son derece ve dil
bilmezler. ortalamaya zaman, bu-
gnk Avrupa'da dil sorunu olan iki byk kitle,
yollar ve Sonra burada Bask problemi Gene
halde, kendi zgn lehesi zerinde ok
rar eden Kuzeydeki blgelerdir bunlar ve bir
zamanlar Kuzey

Nihayet Avrupa kavga ok uzun
ya ileFransa, Fransa ile Germenlerle Slavlar ve ile
nefret uzun bu-
gnk kltrel messeselerinin Banka
AVRUPA SiYASf BiALiGI VE 189
kurumu Gazete Ticari borsa-
lar, ticaret muhasebe
olmasa bugnk gemicilik terimleri g-
re gerilemesi, olacak
dnyadan ticaret kaybolsa bunun
civita (medeniyet) ve cu/tura
aktarmak oldu. Musiki ve temel kurum-
Tarihte drst bilimler akademisinin
edilmesi dili iin bilinli kurum-
lar meydana getirildi. kk bir
modelidir ve bugnk kltrel messeselerinin de
Yani, Apeninler'in kuzeyi
Bunu bugn bile grrsnz. Bahesine kadar,
her grrsnz. Fakat bu ile Avrupa bir e-
ve ok zamanlara kadar, Alpler'in kuze-
yindeki kuvvetler istilaya hkm

Bunun bu grdkten sonra, 1648'de bugn-
k ve Almanca blgelerin gr-
rz. bu? kk prensiikierden,
dan, bir dnya. Nihayet byk din
la, ve Katoliklik 30 birbirini
yedikten sonra Almanlar 1648'de bir var-
Westphalia Bu sadece Protestan ve Katolik
devletikler bir getirmekle za-
manda da modern diplomasi sistemini, devletler ara-
sistemini, Roma hukuk gre tanzim
eden bir Westphalia ve sistemi, biz o ant-
taraf kendisini nerede tekrarlaya-
1699 Karlofa 1699'da Viyana
felaketi izleyen bir dizi harple Macaris-
elimizden sonucunda ilk ki, Mslman im-
paratorluk devletlerle gelip bir mtareke
ki bir mtareke, tek ahitname tar-
kuvvetler ve Romanist hukuk sistemine
190 AVRUPA VE Biz
ve hukuk prensiplerine gre
da bu Avrupa devletler yeni dzenine at-
oluyor. Bu arada 1654'te Pyrenees
Fransa byk kavga sona eriyor. Fransa ve gi-
bi iki byk Katolik kuvvet ekiliyor ve iki
Katolik devlet, iki milli devlet ortaya
panya, Avrupa'da yerlerden ekilmektedir ve bu
siz ki Almanca ve lehine
yol deniz kuvveti daha 16. yeniliyor ve Hasi-
enda ulusal bnyesiyle, ulusal
bnyesi birbirinden Burada kendi
milli izebilecek olan kuvvet Avustur-
tarihi tarihi
Trklerle olan kavgaya Avusturya byk duka-
biri olan Maximilian, Burgondiya Prensesi Marie ile ev-
leniyor. Buna Burgondiya denir. Bugnk Belika, Avus-
turya ilhak ediliyor Izabella ve
"Deli" veya Johanna" denen
Onunla Philippe evleniyor. Buna da Kastilya
denir. btn sadece Gney
Amerika ve Avrupa vilayetleri de szde Avusturya'ya
Sonra, Macar denir, Avusturya Byk Duka-
Ferdinand ve Macar veri-
yorlar birbirlerine: Macar Anna ve Maria. hkm-
dardan kim erken lrse onun br tarafa geecek. Tabii
1526'da Moha ld; daha l-
drld. Avusturya ise bu yani
nk Trklerin eline bu lkenin gryor-
sunuz ki kaderi Trklerle kavgadan geecek. Bunun bir
byk harp yok. bir motto "Bellum gerant alieni,
tu fe/ix Austria nu be! = Sen ev-
len, ey mesut Avusturya!" evlenmesiyle lkeler
birbirine ve bunun zerine bir de Alman seil-
an, Avusturya byk "Mukaddes Roma-Germen
oluyorlar. Binaenaleyh bu imparatorlukla olan sa-
AVRUPA SIYASi BIRLIGi VE 191
hem Rumeli gerilemesine sebep
hem de ve tarih!
na hizmet ve ne zaman kavga olarak
1791'deki Ondan sonra biz bir
daha Avusturya ile muharebe etmedik. Etmedik ama, 1878'de
Berlin Kongresi'nde, aradan el Bosna-Hersek'i
edip Yani en nemli Avusturya
etti; 1908'de de hukuken ilhak etti. bunu yapmadan
evvel, 1878'de Avusturya Ama 1798'de Avus-
turya yoktu, Almanya nk Avusturya dkleri Alman
paratoru'dur. O iptal eden Napolyon'dur. et-
tikten sonra, merkezi Viyana olan yere Avusturya
Bizim mektep bilgi bir yana, bir de
stne tarihi Trk-Alman veya ananevi Trk-Alman
nereden Byle bir mi? Btn
miz boyunca kavga kuvvet Balkanlar' daki
toprak iki devlet sorumludur Avusturya
Alman ve Rusya. Bu iki devlet ile sre-
giden sonunda, hem bizim siyasi kltrel olu-
hem de Avusturya ve Ama burada
ananevi dostluktan bahsedilir mi? Ananevi dostluktan belki Fran-
sa ile bahsedebilirsin, o nk Fransa ile Trkiye ara-
tarihte uzun sre ciddi bir yoktur, ittifaklar
Daima diplomatik manevralar ve diplomatik
da Fransa Trkiye ile birlikte nk Fransa ve Trki-
ye'nin en byk Alman olan
Fransa ise, Avusturya ve ile
beraber olmak da o ikisine Fransa ile
birlik Orada bir dostluktan sz edebilirsin. ki
Fransa Trkiye'nin Geri 16.
beri Fransa ile ittifaklar iindeydi
ve bu hep byle devam ne zamana kadar? 1914'e kadar.
1914'te Fransa ile ilk defa ciddi olarakbir kavgaya
Tabii bu harpte de yine kavga cepheler cepheleri
cepheleridir daha ok. Fakat her halkiirda Fransa
192 AVRUPA VE BIz
ondan sonra olan, saftaki bir kuvvettir.
Ama Almanya ile dikkat ederseniz ta 15.

Mesela, Polonya tarihi o ve -
te ikisinin Alman-Avusturya blokuna gitmesi unutulmayacak bir
Polonezler iyi seven, rahat bir ok kltr-
l, niversiteleri iyi, okuma ok iyi bilip
hakikaten ok sesli bir kltr sz konusudur. Serbest ser-
best mlkiyet gelip Almanlar
mecburiyetindeler. Almanlar, bu sayede Polonya arazi-
lerine gelip oturacaklar, Polonya
arazi ambargo koydu, ama Zaten
btn eski Alman Alman-
lar gasbedilen Polonya idi. istila ve
eline ilerde Almanlar oraya yi-
ne gelip oturacaklar ve bu hi hadisesiz olacak zannediyorsak ya-
Burada her zaman iin fabrikalarda, hatta
yerlerde gerilimler vukua gelecek. Bunun
da Orta Avrupa ve Avrupa var; Macaristan, ek
Cumhuriyeti, Slovakya, Slovenya vs. gibi. Buralarda
hi Alman nfuzu kendini hissettirmektedir. Lebensraum
eski bir kelimedir. Hitlerist bir kelime ve g-
yeri da Blow'a aittir.
Yani Hitler'den evvel Blow, "Almanya sadece g-
yerini istiyor" diyor. bir yer bu
ve bu slogan 19. Alman esas oluyor?
istemez blgeleri, maden blgeleri ve ucuz
blgeleri Avrupa komnist bloka ge-
ip, demir perdeyle Almanya'ya
ya'dan, Yunanistan'dan ve Trkiye'den gitmesi gibi bir olay
(1950'lerde-1960'larda) Bu tr bir dahi
dan demir perdeyle ilgili bir Almanya'ya gidecek
bellidir. Avrupa'dan gelir, Polonya'dan gelir, bilhassa
Macaristan' dan gelir, Slovakya' dan gelir, Ukrayna ve Roman-
ya'dan gelir. Buralardaki insanlar Almanca Kimi iyi
AVRUPA SiYASi VE 193
kimi kt bizde makbulse, ora-
da da Almanca makbuldr. Bu insanlar Alman gibi Al-
man kltr iindedirler. Kltr zel-
likle bir grup sosyolog ve siyaset bilimci bu Berlin bun-
Bundan 10 sene evvel, Bonn'dan Ber-
lin'e sz konusu zaman, Almanya'da
mnevverler protesto kitap-
lar Bonn'dan Berlin'e
yani engeller ve bizi
istemiyoruz" Berlin,
ve Orta ki Avrupa'daki
insanlar da Alman ok edip, rkyor
Onlar da bekliyorlar zaten Almanya gelsin diye. Bundan 5-6 sene
evvel Prag'da ek mnevverleri "Biz Almanya'dan
zr dilemeliyiz, nk biz Bohemya' dan, Sdetler bl-
gesinden diyorlar. 1918'de eko-Slovakya kuruldu-
kimse oradan falan yle bir niyeti de
yoktu. Avusturya-Alman olan birok toprak sahibi on-
lara bile ek lkesinde Hitler iste-
mek, milliyetilik yapmak, ilhak etmeye Sdet
kendi fiiliydi. Sadakat gstermeyen bir milli gruba
(dikkat edin demiyorum, bir kar-
o zaman gstererek, normal
grnmelidir. Herkes bunun sonucuna bunun iin
de Zr dilemenin bir yok. Ama bugnn ek di-
liyorlar; nk o adamlar dan burs bekliyorlar, davet
bekliyorlar, bekliyorlar. bu kadar
gre, de yledir, kyls de yledir, palazlanacak olan
yeni sermayeleri de yledir. Romanya ve Bulgaristan
bekliyor; Ukrayna bekliyor. Ukrayna kendini Rusya'dan gerek
anlamda koparmak iin bekliyor ve yorumlar
lar. Yeni tarihiler, "Efendim, diyorlar, Rusya'da ve Rus toplumun-
da demokrasi yoktur, nk tarih boyunca otonom
leri, yani konslleri falan Halbuki bizim bi-
liyorsunuz. Litvanya hakimiyeti Germanik messeseler
194 AVRUPA VE Biz
girdi." tarihlerindeki bu demokratik nveli denen kurumla-
(!) mumla ama yorumlar devam ediyor.
Demek ki insanlar bekliyorlar. (eko-
nomik-mali) siyasi iinde
yani ok aliikadar hal-
de, tamamen Alman-Avusturya blokunun bir talebidir ve bu talep
bir Avrupa edilmektedir, bu noktaya
ok dikkat edilmelidir. Bu gerek anlamda bir siyasi birlik
Gerek anlamda bir siyasi birlikte olur. Burada ise,
idare etmesi sz konusudur. Sadece bir kkle-
ri idare etmesi; ondan soma da br bykleri de idare etmesi
linde tecelli etmektedir. Demek ki bilhassa komnizmin
soma bymesi ve g-
rnyor. Bugn bu emperyal tutumu reddeden Sosyalist ve
ler dahi bu politikaya ve benimserler.
bu tarzda bymesi, bizim anlamdaki
Avrupa siyasi de tehdit eder vaziyettedir. te taraftan, bu
iinde, tarih boyunca iki kere, muhtelif Avrupa bir-
likleriyle, devletleriyle ittifaka girerek, siyasi
izilmesinde aktif bir kuvvet Birincisi
N Rusya seferinin hemen akabinde mtte-
fiklerle 1815 Viyana Kongresi'nde yeniden biimlendir-
mesi ve ikincisi ise, Cihan Harbi'dir. Rusya srekli olarak
Avrupa'dan Avrupa kltrn eden milletlerden
biri olan Rusya, Avrupa'dan konusunda Trkiye'den da-
ha bir durumda bunu biliyorsunuz; Rus-
ya Fakat da Avrupa Yani
bir Avrupa, ne kimya denklemlerini hesapla-
yabilir, ne drst bir roman okuyabilir. modern
resim de olmaz. nk 20. itibaren modern
avantgarde resmin tm ncleri Rusya'dan Hani "Avruc
pa kltr zerine kuruludur" diyordunuz, ama bu
Rusya en Trkiye kadar De-
mek ki burada ana unsur Ana neden kuvvet-
li eski iine almaya ha-
AVRUPA SiYASi BiRLiGi VE 195
ve bunun da bir lde
kuvvet bu yzden birbirine ise, neticelerden
Avrupa kendisi sorumlu
bu imparatorlukta nc safha hi ki, 1856
Paris Bu,
ve onun gelen bir harp felaketini kulla-
narak, daki pskrtmesi ve ona haddini bildirme-
sidir. 1856 Paris da gerek anlamda modern Avru-
pa messeselerinin ve temelleri Trkiye de o
kongrede Avrupa devleti Halen de Avrupa devletidir. Ya-
ni Avrupa yesi fakat o zamandan beri Rusya ile
birlikte Avrupa devleti Rusya (SSCB) 1917 ve 1945 son-
bu kendini de, Tr-
kiye her zaman iin bunun iinde ok ilgin bir
ki, bu 1918 sonunda milll devlet-
lerin son kendini Hepinizin
gibi Polonya, ekoslovakya ve devletleri ortaya
Ama kesindir ki, milll iadesine isti-
naden etnik gruplara hitab eden Avrupa milll bu harbin
sonunda Bir ara byk devlet olarak varken, yok
olan Polonya ortaya Efsaneyi biliyorsunuz, Polonya
son zaman, "Trk Vist!'den su imedike biz
esir dendi. Yani "Trkler buraya kadar gelip, Rusya ve
Avusturya ile kavga ederse bu olur" deniyordu. Kehanet
Biliyorsunuz, Birinci Dnya en ber-
bat askerleridir, yani en iyi ama en kt daha
askerlerdir. Bunlar cephesinde bir
elde edemeyince, Almanlar kendilerine ediyordu, derken
tecrbesiz komutan Enver Avusturya ve Almanya kendisin-
den istemeden gnll olarak Galiya'ya en mutena t-
menleri O tmenler Galiya' da is-
ter istemez svarilerimiz de Vist!' den su itiler,
nk Vistl nehri o 1918'de Polonya
ve adeta kehanet Bu tabii ok ilgin bir
Demek ki bu son milll bir hari-
196 AVRUPA VE BIz
Avusturya
Karl, Galiya' da Trk
ziyarett
askerle

Kaynak: Kansu
(haz),
Kumandamm Galiya
Ne Yana
2007.
ta Bu Avrupa
meyecek bu Avrupa'da da
Balkanlar'da ise, bu
dair kimse senet veremez, verene de
mak gerekir. Nitekim olaylar da bunu gstermektedir. Dernek Av-
hi de yle
dir. Yani soma bu blge bir
daha huzur Bir ara demir perdenin
denge eski kavgaya btn
devam edilmektedir, kazan yine halde,
giden dengeli
hi oturarnayacak
ve Trkiye de bu iki Yani do-
ve ok nemli As-
dingin gereken bir Trkiye ile beraber ol-
gerekir. Bu, onlar Bu, bizim iin ok ge-
rekli Yani Trkiye Avrupa iinde. olursa Balkanlar'da, G-
ve Avrupa'da dinginlik bundan Trkiye
de huzur her zaman iyidir. Ama iinde
takdirde hengamede Trkiye o kadar zarar grmez. Avru-
AVRUPA SIYASi BIRllGi VE 197
bu ettirmek isteyen Trkiye gibi ta-
rihi ve siyasi bii kuvveti, bir nemli denge unsuru olarak bunun
iinde grmesi gerekir. Ama bu birlik, gibi n planda
bizim menfaatimiz olmaktan ok, o tesis ettiren devletlere
ait bir sorundur.
Avrupa Siyasi
ihtimalleri nedir? Burada tekrar
kimlik sorununu ele bu birli-
bir Daha nce de ilk
birlik 1623'te Venedik merkezli bir ngryor.
ve protokolde ilk iki dereceyi Yani Papa ve
biri zaten, de
Halifesi iin, yle olmasa da ruhani reis gi-
bi gryorlar. bu ikisi hakemlik yapabilecek
iki kuvvet gibi grnyor. Fakat normal Avrupa 16.
IV. Henri'nin Sully'nin le Dessein de Henri IV
eserinde Hibir Trkiye'ye ve Rus-
ya'ya burada yer yoktur. da ifade edilmektedir. Yani bu Av-
rupa'da Trkiye ve Rusya hari, herkes de be-
de, orijinal ve hakiki Avrupa derisi budur. Bunu
Bunun girmek son derece gtr. Bu ka-
bul etmek Yzde yz teslim olunsun denemez ama, unut-
mamak budur ve bu
Burada size arz nokta, en
dingin Avustralya kendi iinde 22 milyon koyun,
inek ve 17 milyon olduka dingin bir oldu-
gre (Antartika'da sadece penguenler dinginlik kar-
sorun, daha ok erimesi). O ikisi hari, hakika-
ten en dingin Buna burada da
tam bir siyasi birlik yok. Umumi uzun 17.
da zme ve zamanla milli devletlerin ortaya
Fransa, Almanya ve tabii kendi iinde so-
bir blgesel btndr.
198 AVRUPA VE Biz
ve ethnicitti'si e bir Tarihte
ve Norve'i, idare o byk paralan-
ve Danimarka, Norve lehelere
dil deniyor. Dil bunlar; birbirlerini rahata rahata
okuyorlar. Tercme faaliyeti de diye birbi-
rine ok diller. Mesela, bizim Azerbaycan Trkesi ve Ana-
dolu Trkesinden de daha nk Azerbaycan'a gidip ilk
anda tiyatro seyredemezsiniz, zaman sonra Bunlar
birbirlerinin tiyatrosunu, televizyonunu seyreden, oku-
yan adamlar. Orada bir problem yok. ki iinde
bir birlik sorunu yok. siz Gney-Kuzey bir
birlik problemi yok. iinde bu gibi adde-
diyoruz. Portekiz ve birbirinden nefret etse de,
dinginlik var. Ama bu halen bir dinginlik
problemi Bu da durumundan ileri gel-
mektedir. Balkanlar'dan ileri gelmektedir. Problemler bir
kilde bu siyasi birlik meselesine ei
zaman, Avrupa'da sorunlara ok ihtiyatla Bu
ipini eken lke Almanya bir Amerika olabilir mi? Gr-
yle. Amerika olmak istiyor Almanya. olamaz, mm-
kn Nfus msait Almanya ihtiyar lkedir;
Amerika ise halen gen bir lkedir. Boyuna da dnyadan gen n-
fusu emiyor. Zencisi, Trk, taze edi-
yor (biz bile yolluyoruz). messe-
seleri bu lkenin disiplini malum ve niversiteleri
beynelmilel belirliyor. ok kt niversitelerin
en mkemmel niversiteleri by-
le olur zaten. nk her derecede kabiliyeti yoktur.
Talebenin sosyal mhimdir. Mesela, Chi-
cago niversitesi, sosyal niversitesidir. Fakir
aile New York'un gettosundan, mahallelerinden gel-
me, zeki ocuk Chicago'da okuyor. nk o
hakikaten en iyi niversitelerinden birin-
de en alt katmandan gelen insanlar okuyor. Avrupa'da ise herkes
okula gidiyor ve herkes okula gibi, her okul da birbirinden
AVRUPA SiYASi BiRllGI VE 199
beter. Sekin ocuklara sekin veremeyen Alman ni-
versiteleri, bugn zengin bir lke iin seviyededir. Me-
sela, Berlin Freie Universitaet'te 8.000 Germanistik okuyor.
musunuz, mesela Trk dili blmnde
8.000 Avrupa etiketi iin by-
le bir yer rnek artsa yeleri
ktphaneler fakir, kimse Kendini
retemeyen bir dnya ile bunu da hesaba kat-
mak
Bizim eski
hi Avrupa tarihiyle
Bunun en tipik rnekleri bizim blgesin-
dedir. Ve Roma, yani Roma ile
daki ihtilaf malum. En sonunda da Orta-
blgesini tam drt boyu skunet ve sulha
tur. kavga tekrar yerden devam etmektedir. Bu,
herhalde kurulan Pax Ottomana, yani
dnemdir. Bugn Araplar bile bunu syl-
yor. Mesela, Filistinli bir tarihisi olan Ebu'lhac,
bitmeseydi ... " diye, bu zlemi ifade eder. n-
k maalesef 1918 yeni rejim ve idareler
Her evvel manda idaresi son derece
kt bir tarihi imtihan Britanya ynetimi Filistin' de otuz
sene ve bu otuz sene ierisinde her
Kavimleri birbirine etnik birbirinin stne ge-
Drt boyu skilnetle idare edilen kiliseler birbirine
Bunun rnekleri oktur. nk biliyorsunuz bu blgede
onlarca cemaat Bu az gibi, 19
da bir sr Protestan kilise ve cemaat B-
tn idare etmek, ve uyumu
gerekten ynetiminin bir Kiliseler kav-
galar bitmez ve efsaneler mesela Kuds'te, ka-
Hz. gml Kutsal Kabir kilisesinde, bir
atlak stun Rum rahipler diyor ki, "Bu atlak niye biliyor
musunuz? Kanuni Sleyman monofizit Ermeniler Pas-
200 AVRUPA VE siz
kalya ayinini ierde yapmak iin Sultan'dan ferman bizi
da yzmze ama tabii bu
ilahi nur grnp tecelli eder mi? Etmez. kalan
bizlere zarur oldu. Bu stun onun iin Fakat, de
Hz. mer Camii Byk kilisenin -Hz. mer, Ku-
ds'teki byk kilisenin "ibadetinize devam edin" di-
yerek teslim bir cami Efsaneyi anlatan de-
vam ediyor: "Caminin da minareden, ne olacak diye, btn
gece bizi gzledi. nur grnnce, tabii o da bunu grd,
ristiyan oldu. Onun iin onu katlettiler, buraya gmld. da
Ayos Byle bir ancak orta-
va.r olabilir. Ancak, Filistini'nde byle bir
Oysa burada cemaatler birbirine o kadar ki,
mesela cumartesi Ermeni kilisesinin gelip, ayi-
ne -gzel seslidirler ve insan sesiyle yetinilir-
Fransisken rahipler elektrikli organetle sabote edi-
yorlar adeta. 19. boyu rahiplerin ceplerinde tabancaile gez-
dikleri Falih eserinde grlr ...
rin btn btn hangi kilisenin yeddin-
de, mlkiyetinde gibi bitmez kavgalar srer
Byle bir yeri idare etmek mmkn ki Siyonist yer-
yerli mcadelesi, aradaki nefret de malum ve
birbirine insanlar sonunda
ve hibir halletmeden bir memleketi
le barut iinde terk ederek gelen ynetimin de
meseleyi ne kadar su gtrr. bu parantezi
iin Din devletlerin harp etmele-
ri gibi bir olay, Avrupa tarihinde fakat Avrupa tarihin-
deki harpler trl ve dzeydedir. Burada
milli devletlerin dayanan ve ebedi
olarak tespitine ynelik sz konusudur. bu
Avrupa yeryznde, milli devletlerin ve bundan mte-
vellit milliyeti olarak bilinir; bu durum ok ya-
zamanlara kadar da devam ve hibir yerde de ordaki ka-
dar Gene muhtelif yerlerin-
AVRUPA SiYASi BiRllGI VE 201
de, bilhassa 19. bu emperyalist
tarihteki fetih bir bir
yoktur; bunlar dpedz emperyalist nk Avrupa
yerleri almak istiyor, bu ilhaklar ya yoluyla oluyor veya
hcum edilip Bazen de Fas gibi, 2-3
emperyalist kuvvet kavga ediyor ve (Almanya ile
gibi) sonra
byle emperyalist nedeniyle, Avrupa dev-
letleri dnyada bir siyasi izme
mahiyeti ve ebedi sulhu, ekonomik art-
ve medeniyetin getirilmesi misyonuyla izah ediliyor. Byle bir
da birdenbire bizim nmze siyasi birlik ve ba-
Bu hava iki byk dnya
hem de en silahlarla tahripkar dnya
neticesinde meydana Yapanlar, bu dnya bi-
rin.cisinin gnde Tabii realiteye hi
uymayan, ahmaka bir bu. Bu insanlar hi Ameri-
kan Kuzey-Gney iyice haberdar olup, bu ya-
gz nne byle bir girmeyeceklerdi. n-
k, Birinci Cihan f\merikan
Hepinizin gibi bu cephe gerisinde de byk tahribat
ve beklenenden uzun Burada, ilk ki b-
yk temel silahlar (mesela piyade tfeklerinin
hali) apta l iinde nemli
bir sivil Yani ilk defa cephenin ve cephe
. .
gerisine maalesef Avrupa bu he-
iyi iki hafta iinde biz bu bitiririz
diye ilan Ruslar diyor ki: "No-
e!'i evde Ama benzer sz Genel
da sylyor. sylyor, hi
harp etmeyi halde, onlar zaten zan-
nediyor. Avrupa ve iki byk harbin tah-
kadar, kolonyalist ve
malar ve birlikte dzenleme ve tecrbeleri de yarat-
Klasik Avrupa medeniyeti bu zgrlk
202 AVRUPA VE Biz
siyasi haklar te-
rennm eden bir dayanan bir yeni dn-
ya kurmaya, stelik reziliine bir sayfayla
dnya tarihine Bunu dzeltmek de gene n planda Av-
bir ameliyedir, ama ne kadar tar-

deniyor ki, bu kadar sonra ve
Avrupa olarak sahneye Herkes buna Zan-
nediyoruz ki eskiden Alman
hep birbiri ile iindeydiler. Harplerin bedelini de-
yince birdenbire olmaya karar verdiler.
ok eski bir ve bugnk var
olan bir Bunu iin vurguluyorum; bu var
engellemiyor. Bunun zerinde kesin
olarak gerekir. 16. yz-
beri zaman hesaplamalar ta-
mamen Eurocentrique (Avrupa merkezli) olarak Bu
da oradan zaten. Meseiii Alman-
ya'da Wrzburg Tiepolo'nun tavan resimleri-
ne zaman, en ve parlak, dnya merke-
zi olarak grrsnz. Hatta da zerinde
durmak gerekir: Yunan mitolojisinde bile, mitolojinin un-
Avrupa meydana getirecek yorumla-
mak ve nakletmek gibi basit bir
Bu, mitolojiye, muhtelif tarihlerde
2-3 nshaya orada grrsnz. Meselii, Avrupa denilen
olay nedir? Avrupa ortaya sanki dnyaya yeni bir
Yani eski Yunan mitolojisini
dahi yeni nesillere ve yorumlarken bir Avrupa merkez-
cilik yapmak iideti ok eskiden beri var. Her nce, Avrupa
yani stn inan olan, tek inan olan, inan
olan merkezidir ve tek (!). Bunun ze-
rinde nemle durmak gerekir. Bugn Vatikan' da Propaganda Fide
Dei (Dini Yayma Merkezi) Ortodoksiyi heretik din olarak bir
masada ele Ama komnizmle masada
AVRUPA sIYAsi BiRllGi VE 203
ele Avrupa'da ortaya
ortaya
Btn bunlar olurken, gibi hala iptidai bir
safhada Ne ve mi-
tolojileri ve dinleri Yani Yunan mitolojisi gibi,
da barbarik (bu sosyolojik bir deyim) Avrupa'ya mal edilerek ye-
niden Fakat Avrupa'ya
ezelden ebede kadar onlarda var. Yani bir bir Avrupa
Avrupa medeniyeti fikri, Dnya Harbi'nden
sonra Avrupa ile ortaya ok eskiden beri
Maddi delilleri, maddi itibariyle Bir Avrupa-
mnevver tipi her zaman iin Kimdir bu mnev-
ver tipi? nceden gibi, "Omnea mea mecum porta, her
birlikte Yani bilgisi iinde. Her .lke-
nin niversitesini talebe veya hoca olarak gezer, Latince yazar ve
Bu doktor ister Salamanka niversitesi'nden
mezun olsun, ister Heidelberg veya Prag' dan hi fark etmez. Bu
adamlar dili Mnazaralara
(colloque) gittiklerinde, Latince Milli diller, bu dille zen-
zamanla onun stne Ortalama Avrupa mnev-
veri ok eskiden beri daima kendi milli dili ile birlikte milli
dilleri de bilen, bir Birbirleriyle
zaman en bilirler, belirli bir etiket
ve izleyeceklerini bilirler. Bildikleri bazen ok
de bunun grrsnz. rtsz masa-
larda yemek yerler. Avrupa medeniyeti bin bir
ok zamanlara kadar atal
yoktu mesela. atal ok bir bir
Kardinal Richelieu (17. yemekte birinin
grnce igrendi ve uunu sivriyken
diyalog ok nemlidir. Bu s-
tnlk kompleksi ok eskiden beri Bunun rneklerini me-
sela, Paris Akademisi Mousnier'nin grdk:
"Avrupa, ve bu de bilgimizdeki ilerlemeyle
yan bir btn blmleri atalet iindedir" diyor-
204 AVRUPA VE Biz
du. Bu ok ilgin bir siyasi
ru gidecektir. Alman, Avrupa diyor; Fransa demiyor, Av-
rupa diye Tarihin ve merkezi olan bir Av-
rupa var. Buna bu kadar eski olan fikrinden
ok, siyasi Avrupa son felaketlerden sonra ortaya
de eski milliyetiliklerin ve Avrupa-
etiketiyle devam ediyor. Avrupa'ya
lan ve Avrupa ok eskiden beri Yahudiler
sadece, o da Zaten ilk
ilk denemesi Sovyet esirleri-
dir. Yahudiler Yahudilere sonradan
Bu bitti deniyor; ama Avrupa ekingen, vicdan mu-
hasebesine kapanan bir henz, yeni kimlikle yeni
bulunuyor.
zerinde gereken keyfiyet; siyasi birlik
fikrinin yle ok yeni gibi, ok ve ebediolup ol-
da Bunu unutmamak gerekmekte-
dir. Tabii yine burada zerinde ok gereken konu, bu
ne kadar devam Sorunlar Avrupa Bir-
muhteva ve yeleri srekli 1950'lerde
biz de Avrupa yesiydik ve birlik yoktu. AB var ve
Macaristan anda onun yesi, ama para iine
ve Orta Avrupa'da siyasi da dingin
dir. Bu Subistan-Macaristan Voyvodina, Roman-
ya-Macaristan Erdel var. Bu ierisinde
Moldavya problemi Bu iinde Polonya ile
vs. Demek ki buradaki siyasi birlik
zerinde de koruyoruz.
bu meydana getiren unsurlar zerinde
durmanuz gerekmektedir. Bunlardan biri herkesin bir tarif-
tir: Hellen-Huistiyan Hellen nedir? Bu ve
bir tarihtir ve o yzden de ok Ama mna-
husus, Hellen eski sadece Avru-
pa'ya ait Her din ve tm Akdeniz, bu
Tabii sylemek gerekir ki modem ile es-
AVRUPA SIYASi BiRLiGi VE 205
ki mmkn Yani birisi eski Yunan-
ca br de modern Yunanca mm-
kn Tabii biz Eski da ne ko-
tam bilmiyoruz; diftonglar (ikisesliler) mesela a-e, o-i
ve triftonklar ( sesliler), mesela oei. Bunlar tel:Hfuz ediliyor.
Yani Poseidon mu Posidon'mu Bunlar
harekelerle okunur. Harekelerin koyan adam
Erasmus'dur, yani bir
bugnk klasik kongrelerinde eski eski Yunanca
veya okusa birbirlerini Bu telaffuzlar ze-
rinde yoktur. Yeni bunun bugnk gibi
sylyorlar. Herkes reddediyor, malum modern Yu-
en byk Trkler bizzat Yunanca uz-
bu bir gerektir.
bir tarihi eski dnyada klasik
. leheyle Bunlardan ikisi Bizim
lehesidir. Bunlar klasik formudur. Sonra Perikles
devrinde, yani M.. 5. itibaren Yunan kolonizasyonu Ka-
radeniz ve Anadolu Sonra, sefer-
leriyle ortaya devri Yunanca
iin orada haliyle iki
gibi nemli
geirmektedir. Bu dneme, yani devrinden,
ta 11.-12. asra kadar okunan Yunancaya Koine
denir. Bunun da tabii eski Yunancayla hayli .fark
sylemek istiyorum, geen ok ak-
sine (nk kendileri de bunu iyi es-
ki Yunan medeniyeti, eski Yunan dili ve Avrupa
borlu Avrupa'ya gelene kadar Yunanca ok mecralarda
ve iine
General Ptolemaios hakimiyetini zaman,
deriye Yahudilerine, "evirin Tevrat
evirisi ortaya (Septuaginta). eski ta-
rihini, dedi. Manetho bir rahip eski metinleri derleyip eserini
Yunanca O yzden bugn nl Kufu,
206 AVRUPA VE Biz
Kefre, Menkaure diye Keops, Mikerinos vs. diye Yunanca
tehiffuz ediyoruz. da Hellenize oldular. Sasani
6. zaman Ru-
miye veya Urmuyye Yani Roma dedi. nk ken-
disi oraya niyetleniyordu ve Yunanca tetkikleri
Yunanca eski eserleri evirttirdi ve biz Yu-
nan eserlerini bugn Pahlevi ve Arami metinlerinden buluyoruz.
Helienizasyon Avrupa'dan ok nce,
da ve dini yeni sentezler o sayede meyda-
na Sonuncu safhada, devri 9.-10.
nce Sryaniceden (Aramcadan) Arapaya,
sonra Yunancadan Arapaya hem de ok gzel eviriler-
le olarak sylemek mmkndr;
Arapa ile bir ve Araplar, Yunan metinleri-
ni ve ve iinde
yeniden bize Politikada, hukukta ve felsefenin
ilmi tabirlerinde bu byledir ve ondan sonra Yahudiler yeryzn-
deki nemli rollerini yerine getirip, bu metinleri Arapadan Latin-
ceye Nihayet Yunanca metinlere dayanarak,
Avrupa dillerine eviri yapma ok sonradan geilecektir.
Avrupa Avrupa 'ya has bir tekel
bu medeniyeti, halen Hellen diye tarif ederseniz, olduk-
a yetersiz Son zamanlarda ise, Avrupa tarif
edilirken, "Judeo-Hellenik" tabiri Yani bu kadar za-
man Yahudilik lanetlendikten, Yahudiler takibata son-
ra, antisemitizm kilise ve hatta zaman zaman devlet ideolojisi ol-
duktan sonra bile, "meaculpa"
veriyorlar denebilir. Bu terime alim
evreler hala Sadece bu Yahudilik do-
lde grrd, ondan sonra ise lanetli dendi. As-
Judeo-Christian bir sz; nk o da Avrupa'ya has bir
tasvir Yahudilik ait ve bir
din ve kltr herkese mahsus bir din ve irfan Bu
dinin Yahudilik hari ikisini incelemeye za-
man, hatta en Yahudi olan nk dinimizde, Ya-
AVRUPA SiYASi BiRliGi VE 207
olan 24 saat dini kurallara gre esa-
Bu, ok belirgin bir
mtekamil ve beynelmilel ve son
ise, temelleri tam aksine bir kenara Onlara
gre; aslolan kilisedir, ruhaniyettir. Kilise, yeryzndeki
vekilidir. Ruhunu oraya teslim etmen gerekiyor. Yoksa ne yer ne
iersin, temizlenirsin, bunlar hi sorun St. Paul (Aziz
Pavlus) hassaten Sn-
neti ki yeni
din_herkese sempatik grnsn. Zira o bu ta-
ok dil Demek ki bu iki din Yahudi-
lik, ok ki
ok uzun bir zaman bir ve M.S.
70'lerde, Titus Yahudi Ku-
ds'teki mabet Yahudiler de Filistin'den srld. 19. as-
llerinde ok olan ve antisemit Er-
nest Renan (nk 19. antisemitizm ok bu-
nun iin yorumu ki mabet Bylelikle o
tehlikeli orta-
dan Yani suret-i katiyyede bir eski dinden yenisine
Bunu inkar etmek mmkn Fa-
kat dinde gibi objektif ok sbjektif bilin
ve reddeder. 325'teki Ni-
kaia Konsili'nde bu red nefret halinde ilan edildi, sonra engizis-
yonda ve Luther'in devam etti ve Nazizm ile
halen de alttan alta srer. Bunun iin bugnk Avrupa er-
evesinde Avrupa'ya zg Hellenik-Judaik bir medeniyetten bah-
setmek biraz ucuzculuk ve oluyor. Klasik
da ise, Yahudi unsur hibir ne kk grlen, ne lanetle-
nen bir kilisesinin aksine o zamandan kalma ku-
rallara kabelena", evvelki denir ve ku-
rallar hibir zaman da yasak
halde- ordan Mesela, bizim salyangoz ye-
mez. ok sofular deniz mahsulleri yemez; bunun ile bir
ilgisi yok. Yahudilikten gemedir ve bilinli olarak yani
208 AVRUPA VE BIz
hangi bilginlerinin bunu bellidir. Bu yenmez, yen-
memelidir, helal falan diye eskiye reddedil-
mektedir. Mirasa denir, yani bilginleri Beni
il'in adetleriyle, tarihiyle, peygamberleriyle ve
bir yandan gibi, te yandan da yrrlkteki ku-
ral veya kaideleri toplumuna bir biimde kabul ettirip
ve yolunu seerler. Olumsuz
Btn bunlara olumlu da gz nne al-
mak Avrupa'mn her zaman iin bir diplomatik dili ol-
Birbirleriyle kavga eden devletikierin belirli
bir diyalog kurma Birbirleriyle bilirler.
ki, olan bir Avrupa kltr
iX
Avrupa Kltr ve Trkiye
1453'te fethedildi ve bir fethinde ne gereki-
yorsa bunlar da yerine getirildi. iin yani "vira" ile
teslim (vira Slovenik bir kelimedir, inan demektir, itimat
demektir), yani "buyurun girin, biz iin
icab eder; bu, ganaim-i harbiyye hkmne girer. Fakat
ilgin bir yazarlar sylemezler, yedi gn de-
sadece gn boyunca bu sreten
devletin olacak pek fazla tahribat grmesine, pek
fazla msaade tahribat
yoluna giden insanlar Besbelli ki
sahip ve Kostantiniye'nin fethiyle tarihte bir dnem
kapanmakta, bir dnem Bu olay, zellikle Ortodoks
milletlerinin tarihi ok nemlidir. dnya Fatih Sul-
tan Mehmed Trkiyesi'ne gzle Yani burada
bir daha evvel ok
daha bir sz konusu
Trklerin eline gemesiyle, Trkler olarak,
medeniyetinin iine ekilmektedir; bir sz konusu-
dur. Nitekim bu dnemde, Papa II. Pius'un, Fatih'e
210 AVRUPA VE 8lz
teklif de "Bunun iin, yani btn dnyaya sahip ola-
bilmen iin, aquae pauxillum, bir miktar su, yani vaftiz edilmen
gerekir"57 Ne var ki Vatikan bu mektubun
msveddesi ve Fatih'in eline Ama
mhim olan, byle bir
Fetih Trk devletlerinde daha ilgin tepkilerle kar-
Mesela fetih, Uzun Akkoyunlular devletinde
duyulmazdan, grlmezden Herhalde Trk politika sa-
esas biri; gelmeyeni grmeme ve ttme-
dir. Diyarbakiriyye'de yani Akkoyunlular devletinin
tarihinde sz edilmez. Demek ki fetih, o an-
da Uzun Hasan Bey veya Akkoyunlu sekinlerinin hi gelme-
nk, etkileyen bir
nin veya aksine, yeni devlet bir devlet g-
rn m nde hi Derhal yeni Roma
messeseleri Ghennadios ok nl bir
Grnm; yle devleti birileri gelip fethetti ve ierden de cemaatin
bir kukla geiriyorlar gibi Bu bir nevi Pe-
tain gibidir; yani Fransa iin Petain neyse
Ghennadios da onun gibidir. nk biliyorsunuz Roma za-
ortadan kalkma tehlikesi zaman; Katoli-
sizm ile Ortodokslar mnaferet sona ersin, ikisi
tirilsin istendi. Bunun iin 1442'de Floransa'da, Santa Croce'de
58
ve Ferrara' da birer Konsil Santa Croce Konsili'ne o za-
manki temsil iin giden heyetin Metropolit Bessa-
rion Son derece sekin bir hem eski Yunan kltr-
ne derin vukufu hem de Latince biliyordu. Dnya'dan habe-
ri ve zaten Bizans'ta da son zamanlarda eski Hellen kaynak-
bir bir nevi Neo-Hellenizm
teoriler gzden geirilirken ok dikkatli
Maalesef en btn Fransa okul olmak zere, birok
57 Babinger, Mehmed der Eroberer und seine zeit, Mnih, 1964, s. 212-213.
58 Bugn Floransa'ya zaman byk bir kilise var-
Santa Croce. Machiavelli orada gmldr. Leonardo da Vinci orada gmldr.
Yani byk hepsi o kilisede gmldr.
AVRUPA KLTR VE TRKiYE 211
lke mottolar yer Onlar da bizim gibi
lkelerin ve ders ve maalesef
ders tesine iin uzmanla-
herkesin Trkiye' de yksek tahsilde
bile tekrarlanan bir hkm Milliyetilik,
ile dnyaya Bu ok bir tekerlemedir. Hibir ge-
ve yoktur bunun ve bu Osman-
anlamak dahi yoktur. nk Balkan-
lar'da dahi bir milliyetilik ki, ok da-
ha eskiye gider. Bu, Slav irredantizmidir ve tabii en da Hel-
lenizm, yani Hellen bilinci, Hellen Fran-
ok nceye gider ve bu
bir lde Yani Hellenlik sahip olan,
zerinde ve tarihte bu bir zmre
Bir imparator olan Anna (Aleksius Komnenos'un
tarihidir ve ok nadir rneklerdendir. Mesela onun Alexia-
de
59
eserinde, 10. itibaren Hellenizmin
hem olarak, hem sanat olarak canlanmakta grr-
snz. Koine denilen Orta Yunancadan geriye klasik Hel-
lenlerin eserlerine, deyimlerine, kelimelerine ki
bugim biz, ben dahil gruplar Trke zaman,
ok Trkecilik hatta, eski
deyimleri kullanmaya bunun gibi bir bu ...
Tabii biz bu slilp ile ne Kemaloluyoruz, ne Cevdet
oluyoruz; hibir zaman o slilbunu ve
Fakat bu bir yeni oluyor; yani dedelerin dilinden, bu-
gnk serpinti Maziye bir sahip
ma var. Son devir da bunun gibi bir Hellenizm
Ferrara ve Floransa konsillerinde Roma-Katolik
parlak temsilcisi Kardinal Cesarini (1441 Eski kla-
sik ok iyi yetenekli bir ve
bir Trk Nitekim bu kariyeri ya-
Varna Meydan II.
59 Anna Comnena, Alexiade, eviren E. A. Dawes, Londra, 1928.
212 AVRUPA VE Biz
Murad'a seferini rgtleyenlerdendi ve kendisi
lenler Cesarini ve Bessarion, konsil otu-
kiliselerin zerinde gayet parlak nutuklar
Fakat bu nutuklar sadece kiliselerin zerinde ol-
zamanda yani klasik
ve yani klasik Hellenizmin entelektel
temsil ediyordu. nk bunlar birok benzerleri gibi iki kltrl
ki bu nerisi ve kltrel birlik mt-
bir reaksiyonla Bessarion dnemedi bile.
izleyen ve tasdik eden Moskova
dor, geri ruhban ve yneticileri
aforaz edildi. Ghennadios (Skholarios) Bessarion'a
olan ok kuvvetli bir adam O da
millet onun ve o zaman slogan
"Frenk'in Trk'n nk 1204'te
E. Delacroix,
AVRUPA KLTR VE TRKIYE 213
istila ve facialar
Roma zihninden Bu
Venedikliler idi. Venedikliler Bizans'tan 1185
Pera' da kolonileri ve bir nevi .oldu-
iin; biz 19. hem istihfaf, hem de
isek, Bizans da Galata'ya hep yle bakiyor-
du. Pera, demektir. Orada tacir kolonileri
du. Bir isyanda Venedikliler, Rum ahaliden sopa yiyip
iin intikam ve Kuds'e gitmesi ge-
reken Bu yzden 1204'te Dr-
dnc Seferi Kuds'n elden
Peki, Bizans nereye slale
Komnenoslar Trabzon'a ekilip, Komnenos
Paleologos slalesi ise, daha aktif bir slale olup,
nik'e ekilip, orada bir devlet Oradan da 50 sene son-
ra gelip tekrar Bundan Roma
ve lkede bu idaresinin elli facia-
ve bir nefret Son-
ra Katolik hakimiyeti Akdeniz Mora'da, yerli
Hellenlerin nefretini ekti. Ortodoksluk ve Katolisizm
zaman ikisinin sadece ince te-
olojik meselelerden n planda halk,
nefret eder. ile nefret sade-
ce Mslmanlar ile mahsus bir gerilim n
planda ile bir gerilim-
dir. Bunu bilmek gerekir. varisi ileri sren Yu-
ile ok uzun sren bir mnaferet ve
iinde 19. bu nefret ve son zaman-
larda da bir Filhelenizm
kltrlerinin tarihi kklerini Yunanistan'da ve sade-
ce Yunanistan'da grmektedir. Gya laik
bir tr ikinci bir dar getiriyor ve daha
ilginci, bu dar Trkiye'de maalesef bizim
mtearife olarak kabul Efen-
dim, diyorlar, medeniyeti Yunan medeniyetidir. Halbuki Hel-
214 AVRUPA VE Biz
lenizm, evvelce arz etmeye gibi, sadece has bir
Hellenizm belki in ve Japon ereveleri b-
tn btn Akdeniz ortak kltrdr.
Mesela 9.-10. ortak kkenini, bugnk
da, bizden de ok daha iyi Bu-
gn memleketlerinde ok garip bir milliyetilik ve ok garip
bir dincilik hakimdir. Bunlar garip bir slo-
kabul Mesela, bugnk da, mevcut
milliyetilik ve sakat ynlerini syleyeyim; bunlar-
dan birisi antisemitizm, Yahudi Tarih boyu bu top-
raklarda ollI!ayan bir Yahudi em-
poze edilmektedir. Sion Protokol diyebir ter-
cme okunuyor. Bu gayet abuk sabuk bir kitap.
cesinde maalesef olan szde bilgiler, insan-
lara malum Sion Protokol Rusya polisinin telif et-
uydurma bir metindir. Yani dnyada yle bir protokol yoktur.
Bunu Rusya polisi ortaya ve pogromlara (Ya-
hudi mahallesini ve ldrme fiili) gereke olarak
okutturdu. nk biliyorsunuz, antisemitizmin Rus-
ya' Rus devleti Yahudilere gibi, ayrn dnemde Msl-
man Trk da eziyet ediyordu. Anna Karenina romamn-
daki Aleksandr Karenin, srp, araziye Rus kolonizatr
bir Romandaki Aleksandr Karenin ok
ok becerikli ve bir arazisine
gibi melun planlarla Kendisi zaten
ve sonra da "Alexandr Nevski"
toy byk bir adam, byk bir insan iin bu protes-
to Karenin'in broktasiyi en ton-
da gelen bir yorum; ya-
malak dilleri nedeniyle Hellenizmi has bir kl-
tr olarak grmektir. Oysa btn milletleri, Yahudisi,
Hellenizmi kavrarken, bellerken, Yunan dilinden
tercme yaparken, felsefe yaparken, bugnk henz bu
evresinin Yani onlar hari- bu
mektebe en ge gelenlerdir. de kendilerine gredir.
AVRUPA KLTR VE TRKiYE 215
ki "logos" kelimesini Arap "kehim" diye
ok nemli bir Nitekim "keliim" sadece sz demek
dir; keliim felsefedir. Keliim iliihi demektir. zerinde ok duruldu,
nc bir hata; milliyetilik denen belirli bir tarifini
bunu eden bir safba ve dnya ve bi-
imi olarak medeniyeti uluslardan ve
madan bir olarak grp mal et-
mektir. Yani diyor ki, "Millet tarihte bir
Milletin bir sQz konusudur. Bunu tayin eden
ideoloji ve hareketlilik, milliyetilik
bizimdir, her yerde portakal
gibi da millet de
maz." zlmesi ve zor ve iyi byle
bir kavramla, Avrupa iin kesin tarihi reeteler ve
modelleri izmek son derece
bu uzun parantezi 15. ki,
yle bir zamana, yle bir geldik ki, Roma yeniden de-
vam edecek. Yani Hellenlerin medeniyetinin istemiyorsak
gerek. Bu nk
nefret etmektedir. Teolojik meseleierde kavga G-
ya, Yunancadan Latinceye evrilirken, baba ve kutsal ru-
hu evirirlerken, Latinler "fi/ioque" dediler (babadan
Latincede bir zellik var; "ve" iin "et" diyorsunuz: Ahmet et
Mehmet. Bir ifade daha Ahmet Mehmetque. Yani Ahmet
Mehmetinen, demektir. Bunun gibi, Bizans ruhbam Latinlere, baba
ve ikilisini aym cevhere koyuyorsunuz, diye
met itiraz ettiler. Yani diyor;
fakat dikkat ederseniz, byle ok ince teolojik meseleler
hi aliikadar etmez. Halk dan nefret ediyorsa, nef-
ret edilecek gerekir. Bu nedir? 1204'te
edip
toprak bir nevi kaba Avrupa feodal dzenine
dir. st tabakaya hakaret ve iin kendi-
leri hibir Meselii, Sultan-
ahmet Meydam'nda dan gelme orijinal bir vardu.
216 AVRUPA VE BIz
(Roma medeniyeti, konularda ncdr.
dikmek, Londra ve Paris'ten ok evvel iide-
tiydi.) de, Konstantin Podirogenetos rdr-
O tlen pirinle byle,
vurunca tam bir kitsch. Barbar
bunu zannedip pirin soyup Yani
11.-12. hibir bilmez, ama sevk
eden Venedikliler ve tarihi roln yerine getiri-
yor. dan ve bir medeniyet olarak
etmeye
kltrn bilme-
yenler, Avrupa kltrn bilemez, ve anlayamazlar.
Maalesef Trkiye'de kltrnn za-
bellidir; yani anlayan ol-
bizim memlekette tetkikierinin ve iyi
bilinmemesi ve da ayan beyan
Roma Kltr
Fatih, olan Ghennadios'u patrik Bu
kurnaz bir ve birbirinden
oldu. Ghennadios'a tarihte hibir Ortodoks patrikin gr-
bir iltifat etti ve protokolde Rum patrikine ok s-
tn bir yer verip, btn Roma
patrikine Patrikhane bugn kendisine kumenik diyor ve
bunun Halbuki, bunlara Roma kilisesi
Roma zaten "kumenik"le nk klasik
ceye gre, Roma btn sahibidir ve Roma kilisesi de b-
tn kilisesidir. Peki, kilisenin sahip Roma'ya h-
kmdar olarak kim sahiptir? Fatih'in kendisi sahiptir. O bir Roma
nitekim bu ona Mslmanla-
da Hatta Os'
Trapezuntus gibi
da Trapezuntus ondan
diye bahseder ve ok bir son bin
AVRUPA KLTR VE TRKiYE 217
yanlar iinde en iyi Yunanca bilen syler. Venedik ba!-
yosu, Fatih'in Yunanca ve Latince sylyor ama, Trape-
zuntus Yunanca bilgisini derin bir alimin derecesine bi-
raz abartma Ama belirtmek istiyorum: Yeni Os-
15. klasik stle-
nen, Roma olarak devam eden bir lke halinde ge-
Bunun zerinde durmak gerekir. Hellenizm Mslman bir
ve Mslman bir devletin
sahipti ve o yolla da btn eskiden derece-
de ona tabi Nedir bunlar? Daha nce mstakil hale
gelen Bulgar kilisesi, mstakil hale gelen kilisesi, hepsi
bul'daki patrike Fakat br
Fatih, Ermenilere de Patrikhane kurduruyor. Er-
menilerin Emiyazin' de Katogikos' yani vardir.
Protokoldeki birinci olan katogikos Erivan Emi-
yazin'de, ikincisi Ahtamar'da, ncs Sis'te oturur. Fatih Sultan
Mehmed ise, bir patrik Deniyor ki: "Sizin dini lider-
Ieriniz katogikoslar olabilir, o bizi Bu milletin pat-
riktir." Bu yeni sistemle patrik ama daha ok
bir liderdi. patrik Erivan Emiyazin'deki kato-
gikosa ruhiiill olarak tabidir, nk o onun ruhiinllideridir. Fakat
Emiyazin'deki katogikos vergisini patrike dyor. nk idari I;:.
der odur. olan patrikin zamanda mali, idari grev-
leri var. onun kontrolnde oluyor. Ermeniler ta-
rihte da bir byk Patrikhane olarak rgtleniyorlar ve
bir millet Bylece Rum olan
bir cemaat Fatih grlmeyecek bir politika daha gd-
yor ve da bunu devam ettiriyor.
Yahudiler o tarihten itibaren desteklenen bir
millet oluyor ve bunda tabii antisemitizmi kadar,
Yahudilerin olan yani m-
naferet ve Yahudilerin Mslmanlara, bilhassa Trklere olan ya-
roloynar. Onun iindir ki Endls zaman, orada-
ki Mslmanlarla birlikte Yahudiler de
g Bu olay 15. has 17. Uk-
218 AVRUPA VE BIz
rayna Kazak Hmelnitzkey Avrupa ve Uk-
rayna Yahudilerini katletmeye zaman, onlar da buraya
Biliyorsunuz, Yahudi kavmi iki gruptur. Kltr
ve yorum biri Sefardim
yani Akdeniz Yahudileri Sfarad demek), br
de Almancadan bir dilolan konu-
her iki unsur da Bu
renkli imparatorlukta bir Roma kltr hkmeder. gzle-
rinde Trkler, o sadece ve sadece Mslmanlar
Roma gasbeden unsur olarak ortaya Bu
yzdendir ki ve Roma
sahiplik ileri sren devletler, Trklerle o tarihten beri bir i-
timai, siyasi mcadeleye Trkler; "Efendim,
bizi sevmiyor, sebep meselesidir" dedi-
bu yetersiz ve hatta ok bir hkmdr. Laik oluruz.
Bu konuda fikir ve tutumumuzu takip ederiz, fakat fazla bir
klasik tarih belirgin bi-
ri antitrklktr, demiyorum. Yani kltr
ve iin her zaman egzotik bir Arap de-
mek 1001 gecedir, bir Ebu evirisini
bulursa okur. Fakat, Trk demek, tesindedir. O bir mi-
Trk, Roma zerine oturan asker bir kavimdir ve
bir tehlikedir. Kilise uzun zaman byle ve bu ne-
denle da Trklere ebedi bir
Tipin Tip Var
Her toplumun bir O bir in-
san bir bir Alman bir
tipi ve o kimlik de belirli verilir. Sonra-
dan o dnyaya ola-
bilir. Herkes veya muhafazakar 40.000 ta-
ne fikir var. Fakat ister istemez ve szlerin biimleri her-
kes iin kltrnde bu unsur ok nemlidir. Bir insan
az ok veya komnisttir, ate-
AVRUPA KLTR VE TRKiYE 219
isttir, koyu veya vs. ky-
ldr, mhim Bu belirgin bir
Bu nemlidir. Bir kltr bunu her toplumda bu
byledir. Fakat ne ki bu
ve ortak pek fazla
yoktur. zaman, bu
da eden muhtelif dnya muhtelif milli dillere
sahip insanlar birbirlerine nefret duyup, kavga da ediyordu ve bir-
birini katl de ediyordu. tarih boyu edilen insan mez-
henz grmedi. Birbirlerini yok etme soru-
nuna bir insan tipi ve bu hakikaten bizim zan-
daha gl izgilere sahiptir. bnyesinde
bir Germanik karakter ve ortak karakte-
ri ama her iki tipin de kltr
tur. Nihayet bu izgiler Slav kadar Av-
ne kadar kk grseler de, Slavlar bu kltrn
iine belirli Rusya ok uzun zaman bunun ii-
ne girmek iin mcadele iindeki unsurlar ara-
lkenin Avrupa kltr evresine girmemesi iin mcadele
edenler zellikle 19. fikir
Slavyanofiller bu grubu ederler. Slavyanofillerin iinde
veya sol ekonomik olan adamlar ok dinci ve din-
siz adamlar da Fakat bunlar dinsiz de olsa kiliseye du-
yarlar, nk o bir temeldir ve onunla Bu
bugn dahi anda belki ok gln bir ya-
yani 19. gibi ciddi olan adamlarla temsil
edilmiyor. Ama bu zihniyetin, yirmi sene iinde nerelere
da kimse bilemez.
Bu anlamda bir Mslman yok. Byle bir dnya tarih
ve olarak objektif (normal) ile bizatihi da,
bu Mslman insan tipi mevcut or-
tak gln olursunuz. nk yle bir
ortak pazar yok. gibi bu-
gn Msluman denen da tarif etmeye
olan bir Mslmandan sz edilemez. Zira, Mslman
220 AVRUPA VE Biz
deyince, olan ve ibadet eden bir Mslman
sadece. Bu bir kltr tipi Byle Mslman bir klt-
rel tipin iinde, olarak da olur. Hat-,
ta imamdan, camiden nefret edeni de olur. Mslman ada-
hatta belli bir dnya de olmayabilir. Ama tarih,
rafya bilgisi (yani zaman ve mekan ve
n ile hepsi iinden insanlar Byle
ama byle yoktur. Mslman dnyada her-
kes dili da Mslman
belirli bir ideolojisi de olmaz siyaset Kimi hkmdar-
olur, kimi cumhuriyeti olur, soku da olur. Ama bu tipin bir bel-
iyi olmasa da
diye bir adam var. da byle bir tip bu yok-
tur. Tarih byle bir tipi mazide bugn bu
ederiz, camiye gideriz, oru demekle bunu
ettiremiyorsunuz; 12. bunu ok daha iyi becer-
bir Trkt, Sami veya Hindu
ama ortak bir ortak bir edebiyat plat-
formu de, ortak kavram bu-
gn iin bu sz konusu O ni-
hayet zamanlara ve mekanlara seyahat ve
du, bugn yoktur. Bugnn Kur'an dili olan Arapa-
bilse, kk olan Sami diller bilgisine sahip
ile Aramca bilen bir bilgini, grdnz m?
Bu bir kanal bu kanal zamanlar ve
mekanlarda gezemeyen, kavrayamayan ve tayin edeme-
yen bir kltr sz konusudur. nk tayin etmek
iin demirleme Toplum olarak kim-
ve belirli bir zamanda, yani tarihte de-
mirleme noktalanyla tespit etmeden tarif edeceksin?
tarifi bir yerde planlamak, kendini yeniden retmek de-
mektir. Yani yeni nesillere ne bilmektir. Bugn iin
Trkiye'de byle bir sz konusu mu? aksi-
ne Araplarda, hatta dahi sz konusu Or-
Mslmanlar iinde en ok okuyan, yazan toplum olmak-
AVRUPA KLTR VE TRKiYE 221
la birlikte, henz en srkleyici sahip
dir. Pakistan'da yle yle bir
var ki, kendini tarif ortaya ve bu
de kltr (irfan) yoluyla yeni nesillere bilen bir
kltr bu ... Bundan ki, bir
alemi var, biz neyi diye da
oluyor.
gezgin tarihi Tacitus
ona gre bireyci, tekil bu insanlar bir kabile
Bir kontrat (akit) toplu-
mu Bu temelinde bir kontrat ki, bugn-
k temel messeselerinden biridir. kontrat-
larla (bu, noter toplumsal tayin eden
kurallar, uyum ve rtl toplumunda niza-
mi kan slalevi ok hakimdir. nk tarihi
itibariyle medeni toplumdur. Yani toplumudur.
bu en byk Bugn, ve yani, bu-
gnk Avrupa ile bizim Akdeniz, ve Avru-
pa ve Kafkaslar en byk fark
odur. Bunlar eski "medine" Medine
Arapa bir kelimedir. Hem hem devlet demek-
tir. Cumhuriyet falan Medinat derler,
devlet nemli bir ve Arapaya da burdan
Medine nk Yasrib'di. Resul-u
Ekrem oraya hicret ettikten sonra Yasrib'in Medine oldu. Me-
dine Civitate gibi bir Devlet demektir, her ev-
veL. bu bir unsurdur. Bugn Avrupa
iinde 8-9 evveline kadar devam
eden barbarik iindeki messeseler, onun gerek gc ve z-
olan messeseler, yani kontrat sistemi, Avrupa demokra-
sisinin temelidir. en da, kabile ve
en iyi gtrebilen Hangisidir o?
messeseleri, parlamentarizmi hibir
kilde taklit ederek kabile
ve iinde parlamento Bu
222 AVRUPA VE Biz
nedenle de ok bir var, olsun, olsun,
kurallar son derece iyi yryor. Hibir zaman demokrasi-
sindeki zaaflar orada yok. Demek ki tarihi iin-
de, Barbar toplum ileri gelen, kontratlara dayanan bir
demokratik Bu nedenle, btn anonim hayatta da
bu devam etmektedir. ki sistemin da Ya-
tarihine, o dinin bugnne, e bakarak
mukayeselere gitmek gerekir. Laisizm denilen kurum nedir?
Herhalde gibi olmuyor. nk bizde
ve Yahudilikte kilise yok. Ruhban yok. Yani ikisi din
ve devleti Pratikte Gnlk akitlerle (kon-
trat), gnlk ve hareketlerle Toplumun bir
arada gizli kontrat sistem-
leriyle, rtl kontrat sistemleriyle Mesela, bunu
gryorsunuz. Trkiye'de de oturan bir pratik var, ama bu
rultuda yeterli
zerinde konulardan bir toplumunda,
yani bugnk Avrupa bizde ve dnyada devletin te-
meselesidir. medeniyeti devlet kabileierin
ortaya bir ve bu yzden kutsal bir olu-
yoktur. Yani tarihi olarak, hukuki olarak gzlenebilen bir
ok Devlet her yerde ok gerekli bir siyasi-hukuki
Dikkat edin, kanuni uygulamaya ve devletin
nizama riayet edilir. Yani devlete bizden ok daha tiibi ve
Buna "devlet" diye kutsal bir mef-
hum ve messese yoktur. Teoriye gre devlet, bir kontratlar siste-
mi sonucunda Tarihidir, gzle grlr bu. Oysa Do-
da devlet ilahidir, Brokratik mekanizmalar, nizam-
nameler ve kanunlar o kadar iyi kendilerine o kadar iyi
riayet edilmese bile kutsal devlet mefhumu Eski bir
dur; ezelden (from the time immemorial) ebede
onun zmsenmesi, ve vahye bir kurum olarak
benimsenmesine yol Mukaddes'te Yahudi-
ler iin ilahidir, bizim iin de yledir. Yeni Ahit'te ise, Hz.
devletle dini ve toplumu Bu keyfiyet, toplum-
AVRUPA KLTR VE TRKiYE 223
tarihi kabile ve uyar.
iin ise, devlet pratikte gene dakinden
tur. Bunu en ok bizim tarihimizde grrsnz. Adam
dan nefret eder. Ama devlet iin harbe gider; devlet trl bir
kutsal
da devlet devlet, gklerin melekurudur.
br tarafa gerekir. Ona iin de bu
dnyada kiliseye ruhunu teslim edeceksin. Kilise devlettir, gerek
anlamdaki devletinin yeryzndeki temsilcisidir ve o
yzden dnyevi devlet ehven-i geici bir toplumsal
Papa imparatora ta giydirir. Krala ta giydirir. O sayede hkm-
yetki ve tasdik edilir. Karlus Magnus impara-
tor iin gidip, Roma ve
demir yle giyiyor. ilk
imparator, Napolyon. Yani ancak 19. ve o
kadar Oysa hibir zaman kilisesin-
de, Roma kilisesinde devlet kilisenin glgesi
Teorik olarak glgesi olabilir. Fakat pratikte kiliseyi devlet idare
ediyor. Roma sryor. tektir ve
sal irade ile Aziz Augustinus'un gre; devlet (ki
bu devlet Avrupa devletleridir) Zaruri nedenler-
den Bu ikisi ok tutum ve ve bu yz-
den siyasal kltre aksediyor tabii. Binaenaleyh devlete byle k-
t gzle bakmak, onu kmsemek, diye grmek ve
sonra da gidip drt gibi bir ikili bugnk
medeniyetinin ve Aziz Augusti-
nus'un
Bunu bilmek gerekir ve devleti ktleyen-
ler, devletin ifade edenler, syleyenler her
zaman gidip en ok kendileri devlete devlet uyruklu-
devlet en kesin llerle gtrenlerdir.
Onun iin bu de dikkat etmek gerekir. Bugn Avrupa-
hibir devletlerini gerek anlamda kmsediklerini
ve hele hele zihinlerinden hi zannet-
miyorum, bu mmkn Bunu bugne kadar orada ne mo-
224 AVRUPA VE Biz
yapabiidi, ne liberal cumhuriyetisi yapabildi, ne de kom-
nisti yapabiidi. Devleti kendileri en ok kuvvedendiren insanlar,
nc dnyaya ynelik bir devlet ve hareketi
tiriyorlar veya destekliyorlar.
Medeniyeti ve
zerinde konu, bugnk belke-
bir kurumdur. Biz buna diyoruz.
birok hi dini trenlerle ilgi-
si yoktur, diyebilirsiniz. Kiliseyi sevmez, sevmez, hatta
dedesi ve kendisi vaftiz bir Vaf-
tiz bir insan biliyorsunuz. Kilise-
ye yoktur ve inanca gre gnahkar iin gnah-
Yani, insanlar masum byle ga-
rip bir Ama ben bunun zerinde durmuyorum.
bir belirli bir ve bu insan belirli bir
messesenin belirli bir tiptir. Kilise
ve ona dnya
se bile, o kilisenin referans daha uzun
mrldr. Yani fert kendini hi olmayan biri gibi de
hissedebilir, ama referans bilin ve muhakeme-
sini temellendiren ana medeniyetine aittir.
demek size kiliseden
mayan bir sofu gibi, Komnist Parti yesi de tekrarlar ... Mark-
sizmle bir paradigma kendisine benimsetil-
Siz o adama biz Mslman mensubuz;
de bir J udaist temel ve paralel bir
medeniyettir; son peygamber bize onu son ve yeni bir yorumla ge-
biz diye nk belirli bir
benim zerinde budur. Maalesef
bugn Trkiye'de ve btn ve Mslman
zaman, Hellenizm otomatikman Ba-
. mal ediliyor. orucu tutan Mslman ... Tabii
bunlar itiraz yok. Ama yapmayan
insanlar Mslman olmuyor mu sorusu zerinde durmak gereki-
AVRUPA KLTR VE TRKiYE 225
yor. Konuyu bir dindar olarak bir sosyolog olarak
Bugn Siyonist Yahudi hibir
nin yerine getirerek ama Yahudidir. Adam
kurallara uymaz, ama uyar grnr (bu riya de-
sergiler) ve iin talepte
gsterilmesini ister. etrafa uyum kendi-
ni kamufle edebilen adam demektir. zaten bunu l-
de dnya oluyor. dnya demek karak-
tersiz, prensipsiz, her yere uyan bir demek de-
Ben bunu her zaman tarif ederim. Worldman ne demektir;
her yere giden, her yere uyan adam ylesine sahtekar der-
ler, pek mmkn de Worldman kendini etrafa uydurabi-
len, kendini saklayabilen, ayarlayabilen adam demektir.
Siz, pekala Yahudi olarak dikkat edersiniz. Mslman
olarak da kurallara her platformda uyabilirsiniz. Worldman de-
mek yatan kltrel tahrip
eden, her suya girip adam
Bir Yahudinin emrine uymasa, inan-
masa da ulusal ortaya koyar. Bir memuru, hibir
bykeli gelmez nk. Dnya
onun iin ne olursa olsun, kendi korur, abar-
tarak ortaya da ... bin
dirilerin kltrleri alan, fakat
bu arada kendi tevars kltrel mu-
hafaza eden bir Yahudi tipi gerilimi-
nin, duyulan fkenin bu devirde de byle bir Ms-
lman tipi ediyor. Bu tip ederse bir medeniyetten
sz edilir. Mesela 12. byleydi; yani o dn-
yada belli bir analiz belirli bir dnya be-
lirli bir referanslar Mslman zaman, her-
kesin namaz oru bir dnya kastedilmiyor sadece ...
kaidelerden ve hatta ateizme meyilli olan
gruplar dahi bir niversal nitelikli medeniyetine dahil olabi-
lir. bu anlamda sosyal ve kltrel bir bir ba-
bir yntem olacak ve bir referans olacak. Bir kimlik te-
edecek ve o 40 fikir de olabilir, 40
226 AVRUPA VE BIz
da olur. medeniyeti planlama .ile tarih
ve kltr ile olur. Bir medeniyetten, bir camiadan bahsetti-
zaman sadece sofu bahsedemezsiniz. Nitekim,
ristiyan medeniyeti ve zaman sadece
papazlardan, kiliseye gidip elini pen sofulardan bahset-
miyoruz. medeniyeti bir btndr; onun iinde kilise de
engizisyon da ama onun iinde niversite de
O dnyadan kaynaklanan devlet teorisi de hukuk
da Yani kiliseden kopuklukla veya onunla birlikte, bazen
ona bir referanslar sistemi Bu Yahudilik
iin byledir, btn iin de byle gerekir ki,
bir Mslman medeniyetinden sz edebilelim.
Bu referans sistemi, yukarda rnekte gibi bir
dnyaya biimi ve o demin tarife uygun olmasa
dahi, o dinin kltrne uygun medeniyet tipi
Orada Mslman dini evresinde zamanda ve me-
kanda yeniden zmleyen, yani. tarihi ve yeniden
zmleyen ve yorumlayan bir insan tipi Ortadan kalk-
lde bugn iin byle bir Mslman tipinden sz ede-
miyorsunuz. Yani bugnn Mslman tipi, Mslman tipi
hakikaten bir kimlik
Avrupa bugnk Trkiye'de de bunlar sz konu-
su zerinde noktalar Bu
kendimizden; de intibak etmek zorunda
muz iyi ileri gelmektedir.
Belirli zamanda herkese olabilir. Hi yok ki
2005 1898 1898 bu
vazgeilmez bir nderi ve referans Bir kltrel kaynak-
1898
kendini reten bir referans 2005 kendini
yeniden retememektedir. Demek ki bu tip medeniyetlerde byle
bir ve byle bir sz konusu
da, 13., 14. itibaren
bu olay her yerde paralel Mesela,
ilim ve hibir zaman eski dn-
gibi Ama buna devlet ve aske-
AVRUPA KLTR VE TRKiYE 227
ri teknoloji klasik ilerisindedir ve
o yzden de yeni bir Roma
olarak hatta
la bir mbareze ve mcadeleye muvaffak yani
gerileyen yeniden
tin 9. girip 10. bile ele
Hatta yeni Fakat mesela bilimde,
teknolojinin ynlerinde, felsefede bir gerileme
ve bu anlamda demin tarif tipte Mslman tipi de kaybol-
Sosyal bilirnde mhim olan idame-i yani
ve insan toplumunun devam
hayatta tarih de
budur. Bu renkli ve Yoksa bir prog-
ress (ilerleme) fikriyle tarihe Niin 20. insan-
M.. iki bindekinden daha mkemmel olsun? Niin bugnn
firavunlar dnemi daha iyi ve mtekamil
bir insan tipini Binaenaleyh progress fikri,
teknik ilerleme ve retimin tesinde, insan cinsinde gzlenen iler-
lemeyi temsil ynndedir. Bu cemiyette insan
ok sorulur. Acaba filanca kleleri mi, yoksa bug-
nn daha iyi durumda? hala ocuk
srlerinin keyif iin bir dnyada O
zaman gladyatrlerin nesini bugn kk greceksi-
niz? Bunlar hepsi sorudur. Bu byle bir ilerleme' fikrine
saplanmak pek Fakat Avrupa felsefesi ve ta-
rihi ilerlemeci fikre (Voltaire'in tarih felsefesini
Yunan, Roma, Rnesans En
mtekamili XIV. Louis bundan sonra XIV. Louis
17. metinlerini biz
bugn rahat rahat okuyoruz, Voltaire o gnk Fransa'ya bakarak
byle bir tarih felsefesi e!'an geerli mi, Bir
sonra Hegel, Prusya iin koyuyor (tinin Geist
yani tinin ile mmkn
belirtiyor. has bir stnlk duygusuydu.
Bu duygu bugn nk Avrupa'da Ameri-
228 AVRUPA VE Biz
kanizm hakim ve cemiyetin kltr kendisini yeniden retme g-
cn kaybediyor. Referans sistemleri olarak tespit ve ta"
yin edilip, kimlik tespit edilip, bir sonraki nesle devre-
takdirde; kltr demektir.
ma Bu bugn da olarak grlyor.
Bir veya iki evveli ile mukayese daha iyi grlyor.
Avrupa dnyada role sahip Bununla birlikte Av-
"ex cathedra" etmek ve siyasi nfuz
devam ediyor. konusunda ex cathedra ders
verirken siz muamele etmesini bilmiyorsunuz der-
ken, hele o bnyelerindeki Do-
hi iyi muamele etmiyorlar ve bundan prob-
lem var; hele hele o krsde yer Yu-
nanistan, kt muamele ve idare ile
hurken; bu ders verme bir zaaf ve mudhike (glnlk) haline d-
Tabii, dinlemeyelim, gibi gidelim demi-
yoruz, ama bellidir ki bu dnyada konular yeni siyasi nfuz
olarak Btn Avrupa
toplumu yeni nesilleri ve eski satvetini
bilemiyor.
bir sz konusudur. Avru-
bir seferleri gelip yer-
Kuds' Antakya Urfa Kontlu-
Akka'da ama 150 sene boyun-
ca bile gelenler drst ocuk-
okuturlarsa gene Avrupa'ya (Bunlar yeni
mayla ortaya Herkes diyor ki, geldi burada me-
deniyet ok az yani
medeniyetini aktaranlar gelip buraya edip, oturup
sonra dnen Sicilya ve Katalunya gibi tc-
car, diplomat ve tetkiki gezgin milletler
yordu).
bugn de ok hatta Avrupa, Ame-
rikanizmi bile yzeyden temel benimseyemi-
yor; bu bir
Sonu
Avrupa-islam ve Demokrasi Sorunu
demokrasi Genelde Ama bu
demek ki demokrasi ve
yecek. da olan ictihad sistemi, sistemi ile pekala bu
toplumlarda demokrasiye rnekleri de var-
bu zamanda bunu greceksi-
niz. Bilhassa Bosna, Arnavutluk gibi Trkiye ile birlikte eski Os-
edenlerde bu rnekleri grmek mmkn
halinde Ama bugnk
Afrika ve lkelerinde henz kanuni bir idare
ve kanun hakimiyeti Demek ki demokrasi
olur mu pek fazla bir yoktur.
bakacak demokrasi milletlerin
messesesidir. Yani bizim parlamentarizm, top-
lum, demokrasi da toplumlara has bir
ve Almanlar onu el'an Anglosaksonlar gibi kav-
ve ok ge ihtilalle demokrasi
marifet Fransa ok bir bedel ve daima ak-
Almanca milletlerin demokrasi gele-
ise hibir duymak mmkn Hibir
230 AVRUPA VE Biz
tarihi ve sosyolog bu lkeleri demokratik ananeli top-
lumlar olarak gsteremez. Demokrasi demek anayasal nizamla
partilerin cemiyete tatbik
edilmesi Demokrasi her evvel toplumda kk
mahalle dzeyine, kk gruplara zaman gere-
ken bir kurumdur. bunu bi-
lir; de en kk ky toplumunda birisi bir fikir ve fiili
veya kabul ettirmeye zaman, insan-
lar dikilir. "Niin?" sorusu sorulur, bu ok nemli bir yani
kk menfaatlerin bireysel menfaatlerin en kk gruplarda bile
vaziyet ve bu tip itirazlara da
gsterilmesi ok nemlidir. Demokrasi, ile bir
gstergesi Bu anlamda bugn demokrasi reten
milletlerin onu ok ge devirde ve hatta halen
de tam Buna bu niversal rejimin her
zaman, her yerde ok iddia edenlerden de de-
gibi en hafif bir enflasyon b-
ymesi, demokrasiyi da yle ok vazgeilmez rejim olmak-
tan rnekleri de son gsteriyor ki
Weimar Nazizm'e daha
ok kaybetmekten diktatorya-
dersiniz ama; onlar kay-
bederirn" korkusunun hakim alt orta ve
nemli bir kesimi bu rejimi seimle Bu paroc-
hial mind, yani kasaba zihniyetinin yerde evrenseki
bir tutum mevcut olamaz. Bunun rnekleri var: 15., 16.
V. Karl devrinde Kurtuba'daki byk camiin stunlar
grnm ve simetrisi, orta yere
edilen bir basilika ve ve sola monte edi-
len ikonlar ve aziz heykelleriyle Bu sanatta bir dar
yerel grgszlk Bu sadece vandalizmin de-
dnyaya ve yerel kstaha ifadesidir. Ma-
alesef btn her yerde tezahr edebilecek bir tutumdur.
Bugnk temelinde bu tutumun da
niversalizm hepinizin gibi lafla olacak,
BATI AVRUPA-isLAM VE DEMOKRASI SORUNU 231
benimsemesi ile bir tutum ve biimi de-
kendilerinin onu yapmaya ve ya-
Bu da mektepte bunun
mektebi tarihtir, bin senelik tarihi tecrbedir. Or-
ve Akdeniz bin senedir bu sreci birbi-
rini grerek birbirini taklit ederek birbirini seve-
rek Nefret ederek veya muhabbet duyarak ama
birlikte Endlsl Ahmed'in tespitinde gibi;
"mran nedir?" diye Akdeniz kavimlerinin hepsini
Bu tutum, szde bir veya
bir niversalizmin ama, ve bir
Akdeniz niversalizminin ifadesidir. Bugn bu niversalizm iin
mevcut okul yetersiz. Bir edu(ation (irfan) faaliyeti gerek-
lidir ki
Yeni dikkate bir nokta var;
Trkiye'nin en biri bilinlice gereken
turizmdir. Herkes her yere gidiyor ama, siz hibir Macaristan
rehber bir Fransa rehberi, bir rehberi gryor mu-
sunuz? okumadan bavul gibi gidiyor, geziyor. Halbu-
ki Ruslar yeni dnyaya; bavul ticaretiyle geinenleri dahi
elleriude lkeler iin rehber (Rusa
poliglot) geziyor. yeriu tarihini, oku-
madan gezmiyor. Bundan Trkiye'deki dnya-
ya tek kanaldan 19. bu idi.
dahi hatta o dnemde
tasnifler o bu gi-
bi ... nk belli ki o sadece Almanca biliyor; Enver iin Al-
bir bilmez, denir. Bu maalesef smrgelerde
grlen dil bilgisi tipidir, smrgelerinin
daha zamanlara kadar sadece o dili bilirdi. d-
rst bilen bir Cezayirli gremezdiniz. Trkiye'de de by-
le garip bir benzerlik
Dn Frankofonduk, bugn Amerikanofonuz, btn referans
sistemlerimiz bu yolla oluyor ve sekin grupla-
byledir. Bu henz Sonra sekin in-
232 AVRUPA VE Biz
san iin planlamak mevcut Mesela,
hayatm iine ekiyoruz, okula gidiyorlar, okutuyoruz; buna
taraftar olup olmamak bu ama sekin mek-
tebi yok. Bu ve bu yerine getiren Arnavutky
Amerikan Koleji, Notre Dame de Sion Lisesi vs ...
Biz sekin ok ge kurduk. Tek istisna,
"Darlmuallimat" okuludur. Bu tarihi
bir'nakise, bir ulus sekin erkek ve kendi
da Bundan ve dillerini yzeyden
Yani hatta Fran-
ok iyi iddia ediyor ama, Latince ve Yunanca bil-
miyor; diline ve kltrne sahip bir insan, Latince
ve Yunanca bilmiyorsa o kltr bilmiyor demektir. Bu ok
bir Dikkat edin, Arapa, Farsa bir
Trkolog grdnz m? nk bu dilin %40'1 Arabi ve Farsi ke-
limelerden, deyimlerden ister istemez bu kltr anlamak
iin bu iki dili de bilmek zorunludur. Ecnebi Trkolojiyi yle ya-
par. Garb'da da bu dedigimiz klasik izgileri terk
eden Amerikanize insan tipi ortaya son derece mahzurludur
ve bunu ge de olsa Trkiye' de de byledir, bir
bilmiyowrd ki kk dilleri bilsin, varsa da
ok ve tkendiler. oryantalistik, yani
Oysa biz oksidentalistik, yani garbiyat-
ve bilim lde de bu dn-
iin oksidantalist gere-
kir. Oksidantalistler Biz sadece tercman
riyoruz ve bu o da ok iyi mmkn
Zaten dnyadaki en berbat tercme da Trki-
ye'dedir; bu dnyaya Dnyaya bir
numunesi Trkiye tarihinde bir kere 1930'lardaki ni-
versite reformunda; reformu niyeti ile fakat
men tesadf ile buraya sekin Alman bilginleri geldi. Bu
bizim gayretimizle celbetmemizden ok, biraz da Hitler'in
iktidara gelmesiyle bir Edebiyat Fakl-
tesi ediliyordu.
BATI AVRUPA-IsLAM VE DEMOKRASI SORUNU 233
Ankara'da Dil ve Fakltesi O za-
manlar dnyada bir faklteydi; ve
bir ktphanesi Fakat on sene iinde o ve
o kurumu erittik. Demek ki Trkiye ve istekli
Nitekim Afrika lkelerinin bir okuma yazma se-
okuma yazma birden bire %90'a
yor, fakat 10 sonra %30'a nk onu besleyecek me-
kanizmalar yok. bizim Dil-Tarih ve Edebiyat faklteleri mace-
da buna Ama Trkiye Bu arada
de lazun ve niversal referanslara sahip olma-
gerekir. Trkiye o tarihte bunu biliyorsunuz, hatta
hmanist gymnasium benzeri lise kurdular. Belirli liselerde, Anka-
ra'da Lisesi ve bizim Atatrk Lisesi'nde Latince ya-
ni fen-edebiyat gibi Latince da Buradan
isimleri syleyeyim size: Birisi nl cerrah Gazi Tabii
Gazi bir beyin tesinde
bir teknisyen nk o her gn bir alet buluyor ameliyat iin. Latin-
ceden mezun olan da pekala her Bizim Hukuk Faklte-
si'nin ilgin birisi Akipek de ok lisanlar bilen
ve iyi bilen bir bu Latince blmnden
Bir kere diyoruz, o kltrn anlama
yok; ikincisi klasik gymnasium'u Trkiye' de klasik
gymnasium'da Yunanca, Latince ama onun Arap-
a ve Farsa da nk bizim kltrel kkenlerimiz
byledir. bu memlekette imam-hatip da byle
gerekirdi. Az ve kuvvetli veren imam-ha-
tip lisesi yerine, 30 iinde 400 ksur okul de na-
diye Bir toplumun en kuvvetli unsuru
olan, en gerekli unsuru olan zeka, filizlenir ve ancak bu
sonucunda zeka meyva vermeye
lar. Bunun rneklerini vermek gerekir,
sistemi ve medrese ile bunu
larken; 19. iin mektepiere
nem Medrese ve laik seim mekaniz-
lehine devam sisteminde
234 AVRUPA VE Biz
hatta stne para verilir. Talebeye bir niforma
verilir, cebine konur; bir tek har okul "Darlf-
Osmani", yani niversitedir (1900 G-
ln miktarlarda har verilirdi, ama verilirdi. (1950'lerde smestr
5 TL verilirdi. Sonra 25 TL oldu, koptu). Bu tip bir
elit sistemini, bu modern maalesef
devam ettirememekteyiz. Halbuki devam ettirmek bir yana,
letmemiz gerekir.
rnlerin iinde bir toplumun miktarda elde edemeyece-
beyin yetenektir. Ancak toplumlar rasyonel
bu verir, yahut veremez. Tarihi
yeter; bunu takdirde ne olursunuz ne
ortak olursunuz, ne de olursunuz. Dnyadaki
dan toplumlardan biri olarak Toplumun geri
gre toplum demektir.
Dnya lkelerinin ekserisi bu kategoridedir. Bir toplumun kendini
retme en dil gelir ve dil, tarihle beraber
nlr. toplumda hukuk, filoloji ve tarih birbirin-
den ve vazgeilmez bilim Bu bilim bir
arada takdirde, o toplumda bir felsefi d-
ve dnya ve gelecek nesillere aktara-
kltr edemez.
Bugnk Avrupa'ya girmeye Trk toplumunda (va-
Avrupa niversiteleri de ok iyi ama) niversite anla-
sadece mhendislik ve bilgisayar gibi dallara
Trkiye gayet kt hukuk bir memle-
kettir. Bunu sylyorum. Burada
yok gibi abes yapmaya-
Binlerce hukuk faklteleri (iki tanesi yet-
medi, 30 kadar daha her yerde) mmkn bu az
kadroyla ciddi bir veremez. Hukuk fakltesine liseden son-
ra Yani hukuku talebenin dallar-
da olanlardan imtihanla gerekir. Kuvvetli hukuk
tarihi, melekesi ve bilgisi edinmeye iyi hukuku ol-
mmkn
BATI AVRUPA-isLAM VE DEMOKRASI SORUNU 235
Amerika toplumunun adalet dzeni sayesinde
ayakta duruyor. nk Amerika' da hukuk en ciddi ve se-
kin Amerika'da ve hukuk ikinci basamak tahsili derece-
sindedir, ciddidir. zel imtihanlarla niversite dzeyinden
seer. Bunun temin bir memlekette ne idarenin bilgili ol-
ne adaletin tecelli etmesi beklenebilir; ne ciddi bir kanun ve
nizam fikri ve ne de insanlarda bir
sosyal ve dnya Hukuk ok nemli
bir messesedir ve ok nemli bir bilgi btndr. Hukuk faklte-
si olmadan ne niversite olur, ne akademi olur; hukuksuz ne dev-
let olur, ne dzenli ve gvenlikli toplum olur. Kuvvetli bir brok-
rasinin buna Bu yzden Trkiye'nin
bir lde kt hukuk Hukuk iin tarih gerekir.
Oysa Roma hukuku ve hukuk tarihi gibi filoloji ve tarih bilgisi ge-
rektiren dallar bizde gittike geriliyor.
Trkiye Semitik dilleri bilmez; yani
vahiy dili olan ve kk olan Sami dilleri de bilmez. Trk
Dili'nin %30'u ama ve Fars kltrmz eski-
sinden de beter denilen dnya-
dan haberimiz yoktur. Trkiye Bizans varisidir,
ama Hellen dili Hellen, Bizans tetkikleri yoktur, filologya-
dan haberdar Tarihten haberdar ki bu za-
aflarla bizim bir yapabihnemiz, ne Avrupa'ya ne Asya'ya tam
oturabilmemiz ve dnya
kendimizi mdafaa edebihnemiz, kendimizi yeniden retebilmemiz,
gelecek nesillere kltr aktarabilmemiz mmkn
Genlerimiz zengin bir kltr bunun bilincinde olma-
iin n planda kimlik bundan kamak-
nk bariz budur; iyi tarif
bir yerde; ulus ve vatan da
benimsenemez. Tarih benimsenemezse benimsenmez, do-
kimlik eksik eder ve ortada doyurmaya
kalkan, bunu duran garip bir toplum
Bir konuyu belirtmek isterim: 300 Trkiye mo-
tarihinde bir tek Atatrk dneminde iyi niyet ve istekle
236 AVRUPA VE Biz
Trk tarih ve toplumsal cihana
nk Atatrk, Trk tarihini bir cihan tarihi olarak
iin cihan tarihinin bilinmesi Yani Si-
noloji, bileceksiniz, Persoloji, eski Farsa, Hinte, Sanskrit
ve ince ki Trklerin tarihini ede-
ceksiniz ... Hatta Smerler Trk m mi, onun iin Asuroloji
ve Smeroloji bileceksiniz. Tesadfen 1933 Nazi
la da en iyi geldi buraya, bu dallar akademik
olarak kuruldu; fakat devam ettiremedik. Bu ananeyi tekrar can-
Rnesans gerekiyor.
bir Tarihi oturmaz. Ama ulus olarak ie ka-
derinliksiz bir pragmatizme bir
gerektir. Dnyaya iin faaliyet yettnez, ko-
ruyup sevecek bir kltrel gereklidir.
Bibliyografya

Nr: 16519, Meclis-i Vala Mazba-
12 Ramazan 1273 (6 1857).
Meclis-i Vala, no: 83, 25 Safer
1273 (25 Ekim 1856).
Dahiliye, No: 14404, 21
1267 (19 1851).
Kaynaklar
Ahmed Cevdet Tarih-i Cevdet, 12 Cilt, tertib-i cedid,
130211885-1309/1892.
--Tezakir (yay. C. Baysun), Ankara, 1967.
Ahmed Midhat Efendi. Felatun Bey ile Efendi, 1875.
Anna Comnena.Alexiad, translated in English by E.A. Dawes, Lon-
dra,I928.
Ahmed Tarihi, Ali Bey
ri, 1332 (1916-17).
Ayalon, Arni. Language and Change in the Arab Middle East, Ox-
ford, 1987.
Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve (ev. Dost Krpe),
2003.
237
238 AVRUPA VE Biz
-- Tarih ve Eserleri (ev. ok), An-
kara, 1987.
Batbie, Anselme. Traite theorique et pratique de Droit public et ad-
ministratif, Paris, 1885.
Blachere, Regis. Livre des categories des nations, Paris, 1935.
Tahir Bey, Mellif/eri, 3 C., 1339-1340
(1923-24).
Chardin, Jean. Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux
de l'Orient, c. 1-5, yeni 200L.
Deveze, MicheL. ['Europe et le monde il la fin du XVIIIeme si.cle, Pa-
ris, 1970.
d'Ohhson, Ignatius Mouradgea. Tableau de [,Empire Otho-
man, 7e., Paris, 1788-1834.
Esenbel (Tzeren), Seluk. "Japon Modeli' ve So-
Toplum ve Bilim, 25/26, 1984.
Gibb, E. J. Wilkinson. A History of Ottoman Poetry, c. I-VI, Londra,
1900-1909.
Hazai, Gyrgy. Nagy-Harsabany "Das Osmaniseh Turkische im XVn
Jahrhundert," 1973.
Haldun, Mukaddime, Trke trc. Mehmed
Sahib Efendi, 1275 (1859).
Mahir. 1990.
Cemaleddin Mehmed, Ayine-i 1314
(1898-99).
Markus. "Ein diplomatischer Rangstreit in Mit-
teilungen des st. Staats Archiv, 36/1983.
Kuran, Ercment. ve Sa-
Rifat (1807-1857)", VIII. Trk Tarih Kongresi, c. 2, An-
kara, 1983.
Mbahat. "Cevdet ve Aile Mnasebetleri", Ah-
met Cevdet Semineri, i..E.E, 1986.
Lamartine, Alphonse de. Le Nouveau voyage en Orient, Paris, 1854.
Lewis, Bernard. "The West and the Middle East", Foreign Affairs,
7611, 1997.
--Islam and the West, Oxford, 1993.
--"Other People's History", American Scholar, c. 59/3, 1990.
--The Political Language of Islam, Chicago-Londra, 1988.
_0_- The Muslim Discovery of Europe, New York, 1982.
SisLlVOGRAFYA 239
Mehmed Cihan-nma, Tarihi, I-II, yay. Faik Re-
Unat- Mehmet Altay Kymen, Ankara, 1949-1957.
Meray, Seha. Devletler Hukukuna c. I, Ankara, 1968.
Monelli, Paolo. Segreteria Generale dei Fasei All'Estro. La Tua Patria,
Roma, 1929.
Mustafa Sami Efendi. Avrupa Risalesi, 1256 (1840).
Mustafa Selaniki, Tarih-i Selaniki, 1281 (1864).
Olivier. Olivier Seyahatnamesi. 1790 Trkiye ve
(ev. O. Gkmen), Ankara, 1977.
"19. Demiryolunun ve Blge-
deki retim Eylemlerinin
ve Sosyal Makaleler-I, Ankara, 2004.
--"Le Panislamisme Ottoman et le Califat", L'Autre Islam, No:
.-2:, INALCO, Paris, 1994.
-- "Mustafa Kemal Atatrk'n Bulgaristan'daki
Trk Tarih Kongresi, Ankara, 1989.
--"Reforms of Petrine Russia and the Ottoman Mind", Journal
of Turkish Studies, Harvard University, 1987.
zcan, Azmi. "Sultan II. Abdlhamid ve Hindistan
Sultan II. Abdlhamid ve Devri Semineri, 1994.
--Pan Devleti, Hindistan ve
(1877-1914), 1992.
Pamukcuyan, Kevork. "Ohannes Ansiklopedisi,
c. 2.
Prawer, Joshua. The Crusaders' Kingdom-European Colonialism in
the Middle Ages, Londra, 2001.
Ciimi't-Teviirih, Histoire Generale du Monde, ed.
Quatremere, c. I, Paris, 1836; c. II, ed. Blochet, Paris, 1911.
Rogger, Hans. National Conseiousness in Eighteenth Century Russia,
Harvard, 1960.
Said Bin Ahmed el-Andulusi, Kitab't-Tabakat ve'l Umem, Kahire,
tarihsiz.
Sezgin, Fuad. (GAS) Gesehiehte der Arabisehen Sehrifttmus, c. 1-10,
Leiden, 1967-2000.
Sykes, (Sir) Mark. The Caliphs' Last Heritage, Londra, 1915.
Sami, Talat ve 1289 (1872) .
. Tccarzade Felaketlerimizin
1332 (1916).
von Hammer, J. F. Gesehiehte der Osmanischen Diehtkunts, 4 c.,
te, 1826.
240 AVRUPA VE BIz

Abbe de Saint-Pierre 10
Abdullah Cevdet 137
Abdlaziz 46
Abdlhamid 93, 127, 128, 132, 160, 173
Abdlmecid 46
Adenauer 116-H8
81
ahirname 35,37,38,114, 130, 155, 189
Aluned III 31
Ahmed Cevdet 17,29,53,54,90,
91,211
Ahmed Ltfi Efendi 26
Ahmed Midhat Efendi 33
Ahmed Resmi Efendi 21
Ahmed Vefik 20, 26, 52, 83, 94
Akdeniz kltr evresi 4, 5, 170,
177,183,204,214,231
Akipek, 233
Akka 228
Akkoyunlular 210
Aksakov 23, 24
Aksakov, Konstantin 23, 24
Akseki 55
Albereni (Kardinal) 10, 133
Aleksandr i 46
Alexiade 211
Ali 55
Ali 26 .
Alman 125, 126, 159, 191
Alman Medeni Kanunu 29, 171
Alman 175
Alman niversiteleri 110, 175, 199
Almanya 29, 37, 38, 64, 77, 100, 106,
107, 109, 116-119, 125-127,
130,142,143,152,153; 159, 173-
175,185,188,189,191-198,201,
202,230
Amerika, ABD 119, 134, 139, 142, 152,
164,172-175,198,235
Amerikan 127, 201
Amerikan kltr 152
Amerikan misyonerleri 73, 75
Amerikan niversiteleri 109, 141, 162,
175
182, 227, 228, 232
Anadolu Demiryolu 176
Anna Karenina 96, 214
Anna Komnena 211
Antakya 151, 185, 206, 228
Anti Kalkedon Kilise 75 ayr. bkz. Monoli-
Ermeniler, Gregoryen Ermeniler
antibiyotik 137, 163
antisemitizm 64, 206, 207, 214, 217
Aprilo! 76-78
Argiropulo 82
Aristarhi Bey 82
Arsal, Sami Maksudi 93
Artin Dadyan 150
askeri 17, 99
askeri 72, 166
askeri teknoloji 18, 42, 43, 153
askeri toplum 42
Atatrk 37, 48, 77, 126, 128,235,236
Atay, Fa1ih 200
Atina 68
Augustinus (Aziz) 223
Avrupa Konserti 111, 133, 151, 160
Avrupa Risa/esi 25,26,131
Avusturya 11, 34, 37, 38,40, 41, 79, 93,
106,107,109,125, 126,130, 134,
146,147,154,157,159-161,172,
185,190, 191-196
Avusrurya-Macaristan 134, 159
.Ayine-i Zre(a 99
Babinger, Franz 99
Baki 98
Balkan olarak 71-
73, 153
Balkan 37, 48, 83, 128
111
Balzac 96
Barbarisches Gemth 185
Barton, E. 17, 18
Bask modeli 107, 135, 136, 188
Trakya 69, 80, 136
Baudelaire 98
Bayar, Celal 47
Baytar Mektebi 49, 56
Benediktenler 57
Benningsen, Alexandre 20
Berlin Kongresi (1878) 159, 191
Besa 96, 97
Bessarion 210, 212
Bevva bzade 52
Binbir Gece 120
Birinci Dnya 47,.126, 127, 131,
159,173,195,201
Bizans 39, 63, 66-68, 70, 80, 154, 158,
186,210,213,215,235 ayT. bkz. Do-
Roma
Hmelnitzkey 218
Bohemya 38, 116, 130, 193
Borcezski, Konstantin 147 ayr. bkz. Mus-
tafa Celaleddin
Bororun 10
Bourbonlar 10, 133
Britanya 106, 149, 199, 221 ayr. bkz.
giltere
Britanya anayasal sistemi 91
Btitanya Meclisi 90
Britanya niversiteleri 109
Bulgar Kacolik Kilisesi 78, 217
I!ulgar maarifi 76, 77
Bulgaristan 48, 50, 70, 71, 77, 80, 94,
106, 107, 121, 193
Bulgaristan Trkleri 80, 121
Bulgarzade Yahya 52, 83
Burgonruya 190
Meluned Tahir Bey 99
Butrus Gali 65
Blow 192
C4mi't-Tevfirih 5
Cava 92, 132, 150, 165
cehd 52, 99
Celalzade Mustafa 168, 169
Celile 148
Cemaleddin Mgani 93
Cenevre Cumhuriyeti 53
Cenova 155
Cesarini (Kardinal) 211, 212
Cevat 50
Ceza Hukuku 29, 88, 95, 161
Chagal! 10
chaIlenge 52, 99
Chardin 9
Charlemagne (Karl I, "Byk") 116, 117,
185, 186
civita 189
Cizvitler 57
coethnicite 63
Concert Europeen 160 ayr. bkz. Avrupa
Konserri
Condorcet 53
Consensus populi 82
Consulato del Mare 154
Cruce, Emeric 10, 133
cultura 189
Cumhuriyet 49,50,56,74,92,94,95,
137,163,167,169,170,176,221
akmak, Fevzi 50
71, 157
DiziN 241
aykovski (Albay) 147 bkz.

aykovski 10
ek Cumhuriyeti 106, 107, 192, 193
ekoslovakya 64, 193, 195
Tccarzade Hilmi 27
in 4, 9", 19, 69, 165, 174, 179, 213, 214
72
d'A!ambert 53
Danimarka 107, 115, 198,228
Darlfnun 181, 234
dar'l-harb 35
Darlmuallimat 232
De Gaulle, Charles 116118
Dekabrist 46
Delors, Jacques 123
demiryolu 168, 176
demokrasi 50, 9.1, 186, 193, 221, 222; de-
mokrasi ve Islam 229-237
Deniz 43
Diderot 53, 54
Dil ve Fakltesi 233
din 130, 189
diplomatik muafiyet 39, 157
diplomatik temsil 39, 157
115, 228
Roma 63, 199, 206,
210-213, 223 ayr. bkz. Bizans
Dostoyevski 10, 98
Duc de Sully 11, 197
dvel-i muazzama 133, 134, 158
Ebu Nuvas 218
Ebu'lhac, 199
Emiyazin 81, 217
Ege adalan 69
55,87
Elizabeth i 17
Emine Semiyye 54
Endonezya 35, 92, 149
Endls 4, 35, 116, 120, 187,217
entegrasyon 104, 107, 110, 120, 121, 148,
152, 163, 177
Enver (Mustafa Celaleddin'in
148
Enver 195,231
Erasmus 108, 205
Erasmus 118
E,del204
Ermeni 31
Ermeni Patriki 58, 81
Ermeniler 26, 32, 39, 5658, 73, 75, 81-
83,96,143,150,162,163,199,217
242 AVRUPA VE Biz
Esenbel, Seluk 28
Estonya 69, 70
218
ethnicite 62, 198
ethnocentrisme 8
Etnarh 81 ayr. bkz.
etnik temizlik 66
Euroeentrique, Euroeemrisme 5, 8, 202
Evliya elebi 34
Farabi 42
Fatih Sultan Mehmed 8, 67, 81,209,210,
216,217
Fatma Aliye 54
Fazlurrahman 90
Fener Pacrikhanesi 67-70, 78, 135, 140
Fenerli Beyler 79, 150
Ferrara konsili 67, 210, 211
73
Filistin 71, 74, 78, 126, 199,200,207
Finlandiya 69, 70, 107
98, 121
Flaubert, Gustave 96
Flavius ]osephus 5
Floransa/Santa Croee 67, 210, 211
Fondaeo dei Turehi 156
Franeo (General) 127
Fransa 8, 10, 11,27,30,38,52,54,64,
77,82,92,96,100,107,115-118,
123, 126, 129, 134, 136, 141, 143,
147-149,154,159,160,162,173,
174,176,185,188,190,194,197,
201,204,210,226,227,229,231
Ceza 29, 88
126, 191
Ihtilali 53, 54, 64, 79, 90, 116,
125, 167,211
Medeni Kanunu 29
Fuad 33, 52, 53
Fuzul1 98
Galatasaray 49, 57, 58,170 ayr. bkz.
Mekteb-i Sultan!
Galiya 126, 188, 195, 196
Galya, 36, 37, 185
Gazi Osman 127
Ernst 64
gen nfus 109, 119, 138, 161, 162, 198
Germanos (Patrik) 68
Ghennadios 67,210,212,
216
Girit 69
Glinka 10
Glozunov 10
Gkalp, Ziya 3, 49
Gzleve 149
Gregoryen Ermenifer 73,75,82
Grigorios (Patrik) 68
Grocius, Hugo 38, 114, 155
Gll Agop 96, 97
Gndz, 50
gymnasium 233
Habsburglar 133, 154, 176
Seferleri, 4,37,151,209,
212,216,228; 4. Hal. Sef"i (1204)
67,130,212,213
Hannover hanedam 92
Harsabany, ]aeob Nagy 32
Hasienda 190
Hegel 8, 185,227
Hegelci felsefesi 8
Hellen 66, 76, 78, 79, 150, 170, ,204, 210,
211,213,215,225; Judeo-Hellenik
206,207
204, 206, 224
HelIeniscik 205
Hellenizasyon 206
Hellenizm 71, 78, 116,205,211,212,
214,217,224; Neo-Hellemzm 210
Henri IV 11, 197
Hermann [Arminius] 37
Heybeliada Ruhban Okulu 143, 144
Demokratlar 118
devletler 10, 38, 114, 149, 187,
189
ruhu 25
ve Medeniyeri 224-228;
ve Avrupa 1, 10
5, 11,23,30,
56,58,64-66,73, 80, 82, 87, 130,
133, 155, 162, 163, 166, 180, 185-
187,194,197,202,203,206,207,
209,213,216-218,220,221;
31, 65, 151,213,216,
223
77, 154, 192
Hieaz demiryolu 158
Hideki Tojo 2S
Hindistan 35, 65, 92, 149, 150, 173
Hider 29,107,117,127,192,193,232
Hobsbawm, Eric 64
Hollanda 18,28,93,132, 141, 143, 149,
150, 154
Hollanda bilimi 28, 29
Holoeaust 187
Hovakim (Metropolit) 81
Hulki Bey 181
Hydra 68, 79
Islahat 150, 176
Haldun 5, 55, 87
55
SS
55
idame-i hayat 167, 227
Dnya 25,133,152,174,
194,203
ilerleme 9, 42, 85, 167, 168,
227ayr. bkz. progress
9, 227
64, 74, 77, 91, 92, 101, 107, 116,
126,129,133,134, 143, 147-149,
154, 159, 160, 172, 173, 176, 188,
190,194,197,200,221,230
50, 103
adalan 79
82
9, 19,25,34-36,59,96,98, 120,
121,131,143,157,220,235
30, 98, 133
212
184
110
107,
115, 141, 175, 180, 197
(Byk) 205
169, 185, 205
i,lam 59, 60, 88,91
Kalesi 40
10, 30, 66, 115-117,
120,127, 133-135, 141, 154, 159,
185,187,188,190-192,194,198,
203,218,231
73, 105, 106, 119, 141, 142, 151,
162,174,175,208,221,222,225
109, 162
Fakltesi 232, 233; An-
tropoloji blm 141
37, 129
38, 40, 107, 130, 135, 198
61, 70, 155
Medeni Kanunu 29, 89, 171
8, 30, 66, 76-79, 82, 115, 116, 118,
119,127, 141, 149, 157, 159, 160,
183-185,188, 189, 192, 198,214,
216,219,228
ve Terakki; 26, 46, 47,
127, 128
Japon niversiteleri 109
Japonya 19, 25, 28, 29, 36, 101, 109, 134,
141,159,162,170,171,172,174,
175,214
Jo,"ph II 159
206
Julius Caesar 37, 183, 184
45
Kamil Bey 33
Kimil 12S
Kant 29,171,182
2, 96
89
Kara Mhendishaneleri 43
Karl i bkz. Charlemagne
Karl V bkz.
DIZIN 243
Karlafa/Karlovitz (1699) 37,
39, 86, lll, 114, 130, 132, 155, 189
Kastilya 190
Katalunya 188, 228
Katerina 21
Katogikosluk 81, 163, 217
Katolik Arnavutlar 76
Katolik Ermeniler milleti) 75
Katoliklik, Katolikler 30, 38, 65, 68, 78,
79,82,108,116,175,187-190,211,
213
Kazak 218
70, 139
Kilisesi 70
40
33, 46,111,112-113,126,
149, 191
Kilise Camii 67
Diyarbakiriyye 210
KitO-b'l-milel ve'n nahal 5
Tabakat ve'l Umem 4
Knez Varontzov 24
Kobtlar 65
Koca bkz. Celalzade Mustafa
Koine 205, 211
Koleiezski (Albay) 147 bkz. Sefer
Komnenoslar 213
Por:firogenetos 216
Kazan 81, 163 ayr. bkz. Sis
Kprl, Fuat 59
Kuds 82, 151, 185, 199,200,207,213,
228
Kuleli 46
Kuprin 32, 33
Kuran, Erciiment 90
Kk Kaynarca (1774) 40,
86, 158
Kybele 184
Laisizm 222
Lamartine 52
Latinler 58, 116, 117, 183,215
Latinlerin kltrel 116, 117
244 AVRUPA VE Biz
Lazaristler 57
Le Dessein de Henri IV 197
Le Siecle de Louis XIV Louis
8,117
Lebensrawn 192
Leonardo da 42, 167,210
Les Turcs anciens et modernes 148
Levant Company 17, 18
Lewis, Bernard 17, 18, 90
Lo boevski 10
Lorenz 138
Louis XN 8, 227
Luther 108, 207
Maastricht 115, 116, 142
Macar 190
Macar Sleyman 148
Macaristan 30, 43, 77, 106, 107, 109,
115, 116, 146, 147, 189, 190, 192,
204,231
Machiavelli 36, 37, 79, 210
Madame Bovarie 96
Mahmud II 45,68, 100
Makedonya 50, 71, 78, 136
Maria Theresa 159
Mavrakordato 82
Mecelle 29
Medeni Kanun 2,90,114, 161 ayr. bkz.
Medeni
Medinat 221
Medreset'l-Kuzat 56, 58-60, 89
Mehmed II bkz. Fatih Sultan Mehmed
Mehmed Emin Ali 51-53
Mehmed 34
Mehmed Efendi 93
Mehmet Akif 49
Mekteb-i 49 ayr. bkz.
Sultani 49, 57 ayr. bkz. Galatasa-
ray
29 ayr. bkz.
Mektebi
Menikov 148
Mendeleyev 10
Merimee, Prosper 98
93, 94, 229
148, 154, 155, 184,205,215,216,
227
Midhat 88
Mihaylovski 24
Mihri 54
millet 62, 75-84, 162, 215, 217
81 ayT. bkz. emarh
mi111 62
milliyeti milliyetilik 20, 58, 60,
64,69,77,79,83,103, 120, 132,
135,148,162,172,193,200,204,
211,214,215
Mirza Abu Talib Han 90
Mirzakulu Han 157
Mission civilisatriee 187
Moldavya 204
Ermeniler 75, 199
Montesquieu 4, 53, 54
Morgenthau 173
Moskof 15, 16,20,149
Mouradgea D'Ohhson (Murat Tosunyan)
40
Mousnier 8, 203
Mozarab 187
Muhammed el-Harezmi 55
Mukaddes Liga 37, 147
Mukaddes Roma-Germen
125, 129, 159, 190
Murad II 37, 211
Murad III 17
Murad N 81-
Muraq V, Murad Efendi 94
Mussolini 127, 184
Mussorgsky 10
Mustafa Celaleddin 147, 148
Mustafa 26
Mustafa Kemal bkz. Atatrk
Mustafa Rasih 21
Mustafa 33
Mustafa Sami Efendi 25, 131
Mustafa Selaniki Efendi 18
Musurus 150
Mlkiye 56-59 ayr. bkz. Mekteb-i Mlkiye
mlteciler 147-148
Mnif 26
Kemal 93-95, 149,211
Napolyon 27,116,117,159,191,194,
223
Hikmet 147, 148
Nemze 25
Nikaia 207
Nizamiye Mahkemesi 89
Norve LO?, 198
nuneius 160
Odessa 76
Ohannes Efendi 58
On Ada 74
Mektebi 49
Ortodoks Arnavutlar 76
Onodoks Ermeniler 217
Ortodoks Rwnlar 71, 73, 75, 76-79, 135,
217
Ortodoksluk, Ortodokslar 11, 16, 23, 65,
67-69,77, 144,202,209,210,213,
216
Ocuz 38, 130
Owen (Lord) 106
kumenik 68, 69, 77, 78, 216
mer Hayyam 120, 167
Paleologos slalesi 213
Panislamizm 47,132,158,173
Pantohatar Kilisesi 66, 67
Paris Kongresi (1856) 92, 111,
131,149-151, 176, 195
Pasarofa/Pasarovitz (1718)
37,39,86
Paskievi (General) 147
Patrona Halil 45
Pax Ottomana 61, 82, 199
Penn, William 10
persona non grata 158
Pessen, Bartholomeus 125, J29
Petain 117,210
Petro (ar) "Byk" 16, 17, 19, 20, 23,
28, 170; "Deli" 20
Philhellenisme 16
Pius II 209
Poe, Edgar Allan 98
Polizeistaat 89
Polanya 30,46,77,106, 107, 115, 116,
146,147,188,192,195,204
Pontus Pilatus 82
Portekiz 116, 127, 198
Prawer, Joshua 151
Prens 20
Prenses Kurakin 19
progress 9, 85, 186, 227 ayr. bkz. ilerleme

Protestan ,Ermeniler 72, 75, 82
Protesran Misyonerler 73
Protestanlar 10, 30, 38, 73,
108, 139
Prusya 8, 117, 147,227
Ptolemaios 205
98
Pyrenees (1654) 190
Quintius Varus 37
(vakanvis) 20
Rida 93
55
Reconquista 187
Renan, Ernesr 207
5
ricat 36, 37
Richelieu 203
Rimsky-Korsakov 10
Robert Koch Enstits 181
DiziN 245
Roma hukuku 38, 86-88, 114, 155, 161,
189,235
Roma 36, 37, 62, 90,
116,152,153,183-185,206,210-
212,215,218,223
Roma olarak
67, 71, 153,227
Roma 68, 69, 77, 175
Roma klrrii, medeniyeci 152,216-218
Roma Ortodoks Kilisesi 71
Romanizasyon 2,29,38,58,87, 89, 114,
133, 161, 189
Romanya 70, 77, 106, 107, 109, 126, 192,
193,204
Rousseau 53
Rnesans 5,8,9,41,42,87,114,145,
168,183,187,227,236
Ruhiddin Efendi 52, 83
Ruiz, A. 87
(Drmuyye) 206
Rumlar 39, 73, 74, 80-82, 121, 128, 216
Rusya (SSCB) 195
Rusya 9-11, 16-21,23-25,27-29,32,33,
35-37,39,40,46,47,69,70,78,92,
93,96,98, 105, 106, 125-127, 131,
133,134,139,143,144,146-150,
155,158-160,170-174,188,191,
193-195,197,212,214,219,221
Rusya 93
Rusya kilisesi 70
Rckert, Friedrich 98
Sabetay Zvi 66, 81
66
90,147
Safiye Sultan 67, 68
Sahhak Ebro 82
Said bin Ahmed 4, 5, 231
Saint George rahipleri bkz. Lazaristler
Salambo 96
San Francesco kilisesi 125, 129
Santa Croce 210
Savari, Jacques 123, 130
Sefarad 66, 218
Sefer 147
Selanik 48,50,65,66
Selim i (Yavuz) 154
III 45
Sezgin, Fuad 100
70, 78, 204; 71
37
Ahval 83
Sicilya 228
Sion Protokol 214
Sis 81, 163,217
246 AVRUPA VE Biz
Sivastapal (Akyar) 149
Slav 117, 118, 183, 188,219
Slav 79, 211
Slav ruhu 25
Slavyanofiller 23, 219
Slovakya 192
Slovenya 77, 192
St. Paul (Aziz Pavlus) 207
Stefan 80
Suelitziy 17, 20
Sudi-i 169
Surikov 17
Suvorav 40
Sdet 193
Sryaniler 57, 65, 72, 73, 81
Sykes, Mark 26, 27, 131
Nigar 148
(Karl V) 117,230
Efendi 21
Ali 41
5
Sami 20, 26, 52, 83, 96
157
men kabelena 207
Galip 98
49, 59, 98, 169
Talat ve Fitnat 96
49
Tacitus 221
Talleyrand 54
Tanzimat 2,33,50,52,56,57,83, 137,
148,161,170,176,232
Tarih-i Naima 20
kuvva (kuvvetler 95
Tennyson 9
Tersane 31, 43-45
Mahsusa 47
Therese Philo50phe 54
Mektebi 48, 49, 56, 57 ayr. bkz.

Ticaret Kanunu 2
Ticaret-i Bahriye Kanunu 2
Tiepolo 5, 202
Osmam 96, 97
Tolstoy, Lev 10, 39, 96, 98, 155, 214
Tolstoy, Pyotr 39, 155
Tophane 31, 43-45
Topuzlu, Cemil 181
Trablusgarb 42
Trapezuntus 216, 217
86
Tunay, Mete 47, 133
Ukrayna 69, 70, 76, 105, 106, 109, 144,
192, 193,218
ukubat29,88
Ulpianus 86
Bey 55
Urfa 151, 228
nc dunya 9, 80, 119, 158, 164, 165,
172,224
35
Yama 37,211,212
Vasileos 68
Vaspuragan 81
varan 95, 148, 149,235
Vatan yahut 94, 95, 149
Vatikan 70, 184,202
Vankan 129, 210
Venedik 10,18,31,68,79,153-157,197,
213,216,217
Venelm 76
Versailles 159, 160
Vico 4
Victoria 150, 175
Vistl188,195
Viyana Kongresi (1815) 39, 131, 157 194
Viyana 18,36,37: 189
Voltaire 5, 8, 53,117,123,159,227
voynuklar 72
Voyvodina 204
Westphalia (1648) 38,
39, 114, 130, 189
vmddman 225
Wrzburg Dukahk 5, 202
Yahudi 214 ayr. bkz. anti-

Yahudiler 5, 32, 39, 57, 58, 6-'1, 66, 73,
74,81,82,93, 127, 129, 151,
166,180,187,204-207,214,217,
218,222,225,226
(1791) 126
Gazi 233
Yelizaveta 21
Yeni 26
64, 218
Yirmi Sekiz elebi Mehrned 21
2, 68, 70, 71, 83, 94, 106,
107, 114, 116, 136, 130, 139, 184,
192,213,221,228
200
Zinovev 47
(1791) 125, 159, 191
Ziya 53
Zmre, 48