You are on page 1of 8

Dimitrije Avramović

(Pavle Vasić) Ni o jednom slikaru nije toliko za života pisano kao o Dimitriju Avramoviću. Što se tiče njegovog slikarskog dela, iako je dobro poznato, ne može se reći da ga u potpunosti zanmo. Novi arhivski podaci tiču se njegove delatnosti u Vojvodini posle 1852. i ne isključuje se mogućnost pronalaženja novih portreta i u Srbiji koji su do sada ostali nepoznati. Najveći deo poznatih radova nalazi se u Narodnom muzeju. Skupljeni su u 2 navrata – odmah posle smrti 1857. i 1892. Bio je dopisni član Društva srbske slovesnosti (posle njega tu čast će imati Steva Todorović). U Beogradu je živeo u Gračaničkoj, a u NS je umro u Ulici zlatna greda 18. ŽIVOT DIMITRIJA AVRAMOVIĆA Kratak, ali prilično dinamičan. Prezivao se Adamović, a nije poznato kada je promenio prezime. Već u osnovnoj školi počinje da crta i radi male ikone na staklu. Prvo slikarsko iskustvo stekao je u radionicama manje cenjenih majstora. Tamo je štedeo novac za Akademiju u Beču. Sa 17-18 godina otišao je u Beč. Kada se vratio u NS već je bio poznat, pa je naslikao petrovaradinskog generala, njegovu suprugu i vladiku Stefana Stankovića, koji mu je (doduše neredovno) davao godišnju stipendiju od 100 forinti. Godine 1836. ponovo odlazi u Beč. Tamo studira i kopira Amerlingove slike. Godina 1840. bila je odlučujuća za njegov umetnički rad – tada Avramović dolazi u Beograd. Iste godine radi skice ikona i zidnih slika za Sabornu crkvu. Mojsije je datovan u 1841, dok su ostale rađene 1842. Sabornu crkvu radi do 1845, a možda i duže, a nakon toga ikonostas u Topoli. U međuvremenu se bavi i književnošću.

1

Avramovićevi portreti su dosta retki, a uporedo sa islikavanjem ikonostasa u Topoli 1846. počinje njegovo interesovanje za Srbiju, srednjovekovne spomenike, a osobito nošnju. Zato putuje u Manasiju i Ravanicu. Od države će (zahvaljujući Steriji koji je u to doba ministar) dobiti i 150 dukata da obiđe Svetu Goru. Želeo je i dalje da putuje, ali su ga u tome omele političke prilike – pre svega mađarska buna. Tada će Avramović uzeti učešće u političkoj borbi nizom karikatura na račun Mađara. Za to je našao pogodno sredstvo – knjaževsku kamenoreznicu koja je odgovarala tradicionalnoj borbenoj ulozi grafike kao propagandnom sredstvu. Avramović izdaje i veći broj ovih karikatura 1848. i 1849, a rad na ovom polju nastavlja u Šumadinki, Podunavci i Sedmici. Nekoliko godina kasnije se ženi i seli u N. Sad. Avramovićev život u Beogradu bio je prožet izvesnom dramatičnošću – u početku prihvaćen i slavljen kao veliki umetnik, kasnije počinje da se interesuje za istoriju, putuje po Srbiji i piše izveštaje o spomenicima. To ga odvaja od portretisanja, najpopularnije kativnosti tog vremena. Avramović počinje da misli praktičnije i konkuriše za mesto učitelja crtanja, ali posao dobija Jovan Deroko. 1852-52. uradio je snimanje zidnih slika i ikonostasa u manastiru Ravanici u Vrdniku. Posle Vrdnika započinje ikonostas u svom rodnom mestu Sv Ivanu Šajkačkom, ali ga ne završava. 1855. zaključuje ugovor sa crkvenom opštinom u Starom Futogu o slikanju crkve Sv. Kuzmana i Damjana zajedno sa Nikolom Dimšićem koji se potpisao kao zlatar. Posle šoka koji je izazvala vest o smrti ruskog cara, razboleo se i umro. SLIKARSKO DELO Njegovo stvaralaštvo može se podeliti u 3 perioda – rad u NS i u Beču; rad u Srbiji i rad posle odlaska iz BG u NS.

2

1.

Najstariji radovi su crteži koje je radio pre odlaska u Beč (kopija po Lavateru, 13 apostola...); Apoteoza Lukijana Mušickog, kopije Rembranta i Velaskeza...

2. 

U Beogradu počinje njegova “crkvena aktivnost”. kompozicije iz Saborne crkve: na svodu Bog u slavi, Silazak Sv. duha, beseda na Gori, Pustite decu neka prilaze k meni; u lunetama na severnom zidu Vaskrsenje udovičinog sina, Udovičina leopta, Isterivanje trgovaca iz hrama, Pakao; a na južnom Osjazanije Tominu, Podajte caru carevo,a Bogu božje, Saulov pad, Hristos sa mudstim i ludim devicama; na svodu hora je Mojsije prima 10 božjih zapovesti, a iznad ulaza na svodu je Susret Marije i Jelisavete; u oltaru su Avram pred žrtvenikom, Moljenje o čaši i Avramova žrtva. ikonostas Saborne crkve: Raspeće sa Bogorodicom i sv. Jovanom, 6 proroka, praznici:Vavedenje, Rođenje, Sretenje, Vaskrsenje, Krštenje, Preobraženje, Vaznesenje, ispod njih prestone ikone: Arhanđel Mihailo, B. sa Hristom, Isus i sv. Jovan; severne dveri Tovija pomazuje oči svoga oca – Sv. Pavle inspiriše sv. Jovana Zlatoustog; carske dveri Blagovesti – Polaganje u grob; južne dveri Anđeo se javlja Zahariji – Sv. Nikola se javlja Stefanu Dečanskom; parapetne ikone Avramovo gostoljublje, Bekstvo u Egipat, Hristos spasava Petra i Usekovanje. Na pevnicama su Jovan Damaskih i car David, na predikaonici Propoved sv. Pavla u Atini i 2 arhijereja. Na prestolu patrijarha Sv. Sava, na vladarskim dverima nepoznati srpski vladar i Bogorodica sa Hristom.

3

Avramović je slikao u isto vreme i ikonostas u kapeli stare patrijaršije posvećene Simeonu Nemanji. Prestone ikone su Bogorodica i Hristos. Na carskim dverima su Blagovesti, na severnim Sv. Simeon, na južnim Jovan Preteča. Na vrhu ikonostasa je Raspeće. Danas se nalazi u bolnici, posvećen Kuzmanu i Damjanu. Ikonostas u Topoli oštećen je 1914, ali je prenet u Trešnjevicu kod Topole. Rađen je oko 1846. U međuvremenu Avramović je naslikao desetak portreta (portret k. Mihaila, mitropolita Petra Jovanovića, portreti poznatih ličnosti: Joakim Vujić, Dimitrije Isajlović, Sima Milutinović, Petar Jokić, Vuk Karadžić, iguman Hadžija iz Voljače. Radio je i vojničke zastave (sv. Đorđe i Andrej Prvozvani). Radio je i pojedinačne ikone Čudo sa ribama i hlebovima, Raspeće, Sv. Nikola, Sv. Sava... Poznate su i ilustracije za litografije (Opis srpskih starina na Atosu: Hilandar, Žezlo sv. Nemanje, zastava, 4 table sa pečatima, figure deposta Đurđa...) Karikature: Ko ima uši i rogove kao vi, neka vas sluša; Na noge Srblji braćo, sloboda zove; Poznati izrod i Mađarac Sava Vuković zadržava beogradske novine koje se preko temišvarske pošte šalju Srbima... 3. Treći period (Novi Sad) obuhvata dela crkvenog slikarstva: Ravanica u Vrdniku, crkva u Đurđevu, Donja crkva u Sremskim Karlovcima. FORMACIJA Umetnička formacija je problem, pošto se ne zna sa sigurnošću ko su mu bili učitelji. Uneo je u svoje ikone nove teme: Sv. Nikola vraća vid Stefanu Dečanskom. BEČ Devojka s profila s viticama – glava izvrsno komponovana, shvaćena valerski sa finim osvetljenjem u polusenci, sa svetlucavim akcentima u kosi Apoteoza L. Mušickog - radi 3 verzije, prve dve su zamišljene sa većim brojem figura oko biste i portreta LM. Na poslednjoj verziji 4

naslikan je sam LM koga anđeo smrti vodi u donji svet, ali se on okreće i prima venac koji mu daje srpska muza raširenih krila. U ovoj slici karakterističan je predeo; udeo kontura kojima je oivičena svaka forma Avramović zna da unese raznovrsnost u poze svojih figura, da obrati pažnju na ekstremitete, šake i stopala, draperije... Ali kanon figura ostaje nekorektan – sve su (valjda po ugledu na njega samog) male, zdepaste. BEOGRAD Prvi Avramovićevi radovi u Srbiji bili su portreti kneza Mihaila Obrenovića i mitropolita Petra Jovanovića slikani početkom 1841. Portret k. Mihaila strog u crtežu, odmeren u kompoziciji, harmončan u boji pokazuje da je Srbija mogla da ima u Avramoviću svog najboljeg portretistu. Taj portret se veoma razlikuje od portreta toga doba jer se Avramović ističe smislom za valerske finese, analizu odnosa u okviru celine. U početku portrete slika sa naglašavanjem linije i kontura (kao kod L.Mušickog). To se posebno odnosi na portret J. Vujića. Što se tiče Saborne crkve, postavlja se pitanje da li se Avramović služio nekim uzorima i u kojoj meri su originalne 2 bolje kompozicije Pustite decu neka prilaze k meni i Beseda na Gori, dok su druge 2 Duhovi i Gospod u slavi vezane za uobičajene uzore u našem crkvenom slikarstvu. Njihov značaj je u dimenzijama. Kompozicija Pustite decu nesumnjivo je najbolja od sve 4. Figure su raspoređene sa više osećanja za kontrast, a veći deo slike dat je predelu. Na desnoj strani su zidovi grada, a na levoj more. Slika je puna vazduha, ali veoma izmenjena restauracijom. Slika Propoved na Gori ima više figura. I tu je Avramović posvetio priličnu pažnju kompoziciji. U sredini slike ističe se grupa od 3 čoveka, lepo drapirana, koja je okrenuta leđima gledaocu. On unosi promenu u diferencirane stavove slušalaca propovedi na desnoj strani koji se oštro 5

ocrtavaju prema svetlom nebu. Avramović je tu prikazao i sebe sa paletom u ruci. Nedostaci: Avramović nije mogao da se oslobodi paralelizma, horizontalnog i vertikalnog jer se sve figure nalaze u istoj visini zbog čega nebo koje sačinjava trećinu slike izgleda prazno. Na desnoj strani postavljene su po 2 figure skoro iste visine, što deluje monotono. Osim toga, sve ove figure drugog plana slične su u koloritu, sive, monohromne. Slika Duhovi je komponovana u enterijeru, manje živa i zanimljiva. Figure se jedva izdvajaju od pozadine, dok je u 4 bolji odnos, čak prožet izvesnom dinamikom figura u pokretu uzvitlanih draperija. Kada je reč o ikonostasu, figure iz ovih kompozicija katkad zaostaju i za prosečnim kvalitetima. U pojedinim od njih ima više rutine (prestone ikone). Pada u oči i česta primena svetlo-tamnog. Praznične ikone imaju izvesno originalno obeležje u kompoziciji u rasporedu figura, iako Avramović nije mogao da zamisli ništa izuzetno novo, nego da se povinuje oprobanim formulama svojih prethodnika. Značajnije su Rođenje Bogorodice, Božić i Sretenje. Na arhijerejskom tronu naslikan je Sv. Sava, a na vladarskom Nepoznati vladar. To je mlađi čovek sa dugačkim brkovima, bez svetiteljskih (oreol) ili mučeničkih (palmova grančica) oznaka. Verovatno Aleksandar Karađorđević. Avramovićevo shvatanje crteža je korektno u portretima, a nejednako u crkvenim motivima. Crteži za zidne slike u S. crkvi pokazuju priličnu brigu za samu formu, a nešto manju za kompoziciju, raspored figura i njegove stavove. Nekada je anatomija oskudna, a forme uprošćene, figure neprijatno izdužene, pogotovo u licu. Kod karikatura ima 3 vrste ličnosti: Mađare, Srbe i razne vladare. Srbi i ostali su crtani sa izvesnim simpatijama, bez preterivanja i u njima se često ogledaju Avramovićeve crtačke slabosti. Zanimljivo je da se u većem broju karikatura nalazi predeo. 6

NOVI SAD Osim ikonostasa i arhijerejskog stola, Avramović je naslikao na zidovima između prozora figure srpskih vladara i svetitelja (devet komada). Ova tema vladara za njega je nova i razlikuje se i od sličnih motiva drugih masjtora. Avramovićevi vladari sede na prestolu i u toj pozi njemu se dala prilika da pokaže i svoje znanje iz kompozicije. Polovina figura je na žalost propala i više ne postoji. Što se tiče ikonostasa, prestone ikone su slikane sa mnogo slikarskog osećanja. Ističe se Sv. Nikola. Što se tiče drugih ikona, prazničnih i iznad dveri, one ne pripadaju najboljem što je slikao Avramović, bilo zbog pojedinih crtačkih nedostataka, bilo zbog drečećeg kolorita. Avramovićeve 4 prestone ikone u Šajkašu odlikuju se kao i vrdničke kolorističkom zvučnošću i harmonijom. Više slobode u fakturi, a osobito u lazurnim slojevima boje Avramović je pokazao u maloj celivajućoj ikoni Jovana Preteče u Bođanima. I u Novom Sadu se bavio karikaturom. Naročito se bio okomio na Omer pašu, poturčenog Srbina koji je ratovao protiv Crnogoraca. Bavio se i književnošću i prevodilaštvom. Napisao je dve obimne knjige o svetogorskoj baštini. Pri opisu svakog manastira on govori o živopisu, ali još manje nego o arhitekturi. Živopis je najčešće opisan jednom rečenicom Upadljiva su ona mesta gde Avramović daje svoj sud kao umetnik. Iako u opisima nije govorio opširnije o predmetima primenjene umentosti, crtao ih je i ilustrovao. Opisi imaju i šture arheološke beleške, kao i podatke iz političkog života sveštenika na Sv. Gori, brisanju srpskih natpisa i jačanju bugarskog elementa. ZNAČAJ DIMITRIJA AVRAMOVIĆA

7

Nijedan od slikara (izuzev kasnije Steve Todorovića) nije u tolikoj meri uzeo učešća u kulturnom životu Srbije kao Avramović. Ali, tu i počinje njegova tragedija. Avramović je bio univerzalan umetnik, a kada je se otrgao od tog idealizma, sva su mesta bila zauzeta, svaki od slikara već se bi učvrstio u svojoj specijalnosti, stekao ime, klijentelu, imanje. Bilo je i prigovora na njegov rad i to prevashodno od onih krugova koji su u modernom – nazarenskom slikarstvu gledali opasnost od katolicizma i ostajali verni starim cincarskim majstorima. Bilo je upadljivo i to što se Avramović naslikao u crkvi, na upadljivom mestu. I ogromne figure su predstavljale raskid s prošlošću. Avramović je stilski i idejno bio vezan za nazarene (rani romantičari) tako da nesumnjivo pripada romantičarima. Tome u prilog idu i njegov nacionalni duh i njegova koncepcija istorijskog slikarstva.

8