İ.Ü.

MALATYA MESLEK YÜKSEKOKULU

MultiSIM 8
Simulation & Capture
(Canlandırma & Şema Çizimi)

(BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM – I) DERS NOTLARI

Hazırlayan: Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

Electronics
WORKBENCH

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

İÇİNDEKİLER
1. GİRİŞ 2. BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM VE BİLGİSAYAR DESTEKLİ ÜRETİM 2.1 Bilgisayar destekli tasarım programları 3. ELEKTRONİK TASARIM OTOMASYONU (EDA) 4. MULTİSM’İN KULLANIMI 5. ÇALIŞMA SAYFASI 6. ARAÇ ÇUBUKLARI 6.1 (Standard Toolbar) Standart araç çubuğu 6.2 (Main Toolbar) Ana araç çubuğu 6.3 (View Toolbar) Görünüm araç çubuğu 6.4 (Components Toolbar) Elemanlar araç çubuğu 6.5 (Virtual Toolbar) Gerçek olmayan (sanal) elemanlar araç çubuğu 6.6 (Graphic Annotation Toolbar) Grafik açıklamaları araç çubuğu 6.7 (Instruments Toolbar) Ölçü aletleri araç çubuğu 7. (MENUS AND COMMANDS) MENÜLER VE KOMUTLAR 7.1 (File Menu) Dosya menüsü 7.2 (Edit Menu) Düzen menüsü 7.3 (View Menu) Görünüm menüsü 7.4 (Place Menu) Yerleştirme menüsü 7.5 (Simulate Menu) Canlandırma (Taklit etme) menüsü 7.6 (Transfer Menu ) Gönderme (Nakletme) menüsü 7.7 (Reports Menu ) Raporlar menüsü 7.8 (Tools Menu) Araçlar menüsü 7.9 (Options Menu) Seçenekler menüsü 7.10 (Window Menu) Pencere menüsü 7.11 (Help Menu) Yardım menüsü 8. ALT MENÜLER 8.1 (Components Toolbar) Eleman araç çubukları 9. ÖLÇÜ ALETLERİNİN KULLANIMI 9.1 (Multimeter) Multimetre 9.2 (Function Generator) Sinyal (İşaret) üreteci 9.3 (Wattmeter) Wattmetre 9.4 (Oscilloscope) Osiloskop 9.5 (Four-channel Oscilloscope) Dört kanal osiloskop 9.6 (Frequency Counter) Frekans sayıcı 9.7 (Logic Analyzer) Lojik (Sayısal) çözümleyici
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

1

2 3 5 7 8

9 9 10 10 11 12 13 15

16 17 18 19 20 21 21 22 23 23 24 25 29 29 30 30 32 32 33 2

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

9.8 (Logic Converter) Lojik (Sayısal) dönüştürücü 9.9 (Measurement Probe) Ölçme (Probu) ucu 9.10 (IV Analyzer) I – V Çözümleyici

33 34 34

10. DEVRE ÇİZİMİ 10.1 (Sheet Properities) Sayfa özellikleri 10.2 Başlık (Antet) ekleme 10.3 Metin ekleme 10.4 Açıklama ekleme 11. MULTISIM UYGULAMALARI 11.1 R L C Devreleri 11.2 Diyot devreleri 11.3 Transistor devreleri 11.4 Özel Yarı iletken devreleri 11.5 Sayısal elektronik devreleri

37 38 40 40 41 45 47 49 51

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

3

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

1. GİRİŞ Ülkemizin rekabetçi gücünün geliştirilebilmesi ve sürdürülebilir kalkınmasını

ivmelendirerek arttırabilmesi için teknoloji üretmesi ve bunu pazarlayabilmesi şarttır. Bu bağlamda tasarım teknolojilerinin problem çözmeye, üretime ve ürün geliştirmeye, teknoloji oluşturmaya ve katma değeri arttırmaya yönelik çok temel bir rolü vardır. Tasarım teknolojilerinin bu birincil öneminin yanısıra diğer strateji alanları ile irili ufaklı önemli arakesitleri bulunmaktadır. Tasarım teknolojilerinde gerçekleştirilecek temel yatırımlar, Türkiye’de özellikle otomotiv, havacılık, denizcilik, savunma, elektronik, beyaz eşya, tıp, biyoteknoloji, iletişim, elektrik-elektronik, haberleşme, makine ve enerji sektörleri başta olmak üzere hemen hemen tüm üretim sektörlerini etkileyebilecektir. Bu sebeple tasarım teknolojilerine yönelik kısa, orta ve uzun vadeli ivedilikle yapılması gereken düzenleme ve yatırımlar en kısa sürede uygulamaya konmalıdır. Tasarım, çok geniş bir çerçevede üretilecek bir malın, ürünün ve hizmetin veya bir problemin modellenmesinin planlanmasıdır diyebiliriz. Bu anlamda tasarımı oluşturan alt unsurları: bilgisayar destekli tasarım, bilgisayar destekli üretim, bilgisayar destekli mühendislik ve süreç otomasyonu ile geliştirme ve benzetim araçları, yazılım ve yazılım tasarımı teknolojileri olarak sıralayabiliriz. Ülkemizin bu teknolojilere etkin bir şekilde sahip olması durumunda başta sanayi üretimi olmak üzere geliştirilecek tüm ürünlerde kendi tasarımını ve buna bağlı rekabet gücünü geliştirmesi ve bunun sonucu olarak dünyadaki pazar payını arttırması mümkün olacaktır. Bizim gelişmişlik düzeyimizdeki tüm ülkeler bu gerçek ışığında tasarım teknolojilerine referans veren tüm alt alanlarda orta ve uzun vadeli stratejik yatırımlarını ve kurumsal yapılarını kurmuşlar veya kurmaktadırlar. Genel olarak tüm üretim süreçlerinde tasarımın var olduğunu söyleyebiliriz, özellikle bilgisayar ve bilişim teknolojilerinin imkanları ile birlikte tasarım günümüzde ağırlığını hemen hemen tüm sektörlerde hissettirmeye başlamıştır. Gelecekte bu etkinin bilgisayar ve bilişim teknolojilerinin gelişme hızına parallel olarak artacağı ve hemen her alana gireceği öngörülmektedir.

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

1

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

2. BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM VE BİLGİSAYAR DESTEKLİ İMALAT Önümüzdeki yıllarda bilgisayar destekli tasarım CAD (Computer-Aided Design) ve bilgisayar destekli üretim CAM (Computer-Aided Manufacturing) alanlarında aşağıda sıralanan gelişmeler olacaktır: 1. Dün CAD denince sadece geometrik şekil verme anlaşılıyordu. Bugün elektrik kablolamadan tutun, sac açılımına, ışık altında nasıl görüneceğine kadar her türlü işi aynı ortamda yapıyoruz. Yarın bunlara yenileri eklenecektir. 2. Parçayı modellerken, program aynı zamanda mühendislik hesaplamalarını (CAE) otomatik yapacak ve mümkün olmayan geometrileri kullanıcıya bildirecektir. 3. İnternet ve bilgisayar teknolojisi ilerledikçe kurum içindeki ürünün paylaşım halinde tasarlanması yöntemi de gelişiyor. 2023 senesinde farklı ülkelerdeki tasarımcıların aynı ürünün komponentlerini eşzamanlı modellemeleri çok olağan bir durum olacaktır. Bugün var olan bu teknoloji ileride daha da akıllanacaktır. 4. Üretim proseslerinin simülasyonu: Otomotiv ve beyaz eşya gibi alnlarda üretim üssü haline gelen Türkiye, verimliliğini artırmak için üretim proseslerinin simülasyonuna daha çok yatırım yapmalıdır. Bu konuda dikey simülasyon yazılımları geliştirmelidir. 5. Yeni üretim tekniklerinin araştırılması: Nano teknoloji, yeni malzemeler, hızlı prototip ve hızlı imalat teknolojileri, yüksek hızlı talaşlı imalat, değişken profilli sac imalatı, değişken malzeme özelliklerine sahip malzemeler, kompozit malzemeler gibi geleceğin üretim yöntem ve malzemelerinin gerekmektedir. 6. Bilgisayar ortamında yapılan analiz ve simülasyonlar gittikçe gerçek dünyayı daha iyi benzeteceklerdir. Bunun için analizler çok daha detaylı yapılması gerekecektir. Bu da çözüm sürelerini etkileyecek ve bir çok analiz Grid Computing ile yapılacaktır. 7. Optimizasyon algoritmaları gelişecektir. Öğrenebilen ve yeni durumlara ayak uydurabilen akıllı algoritmalar gelişecektir. araştırılması, simülasyonlar ile bilgisayar ortamında geliştirilmesi

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

2

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

8. Analiz programları, fiziksel simülatörler ile beraber çalışarak tasarlanan komponentin sistemin titreşim, dinamik, mukavemet, akustik gibi özelliklerini nasıl değiştireceğini görmek mümkün olacaktır.

9. Modelleme yazılımları sesten anlayabilen, sesle idare edilebilen özellikler içerecektir. Örneğin, “şu parçanın kenar radyüsü beş milim olsun” gibi. Program da kullanıcısına aynı şekilde cevap verecektir. 10. Yazılımların menüleri, yardım dosyaları ve bir önceki maddede yer alan sesten anlama özellikleri “Otomatik Tercüman” aracılığı ile görsel ve sesli olarak Türkçe’ye veya ilgili dile çevrilecektir. 11. Türkiye test cihazları ve ölçüm teknolojileri konusunda mutlaka ARGE yapmak zorundadır. Tasarımda kullanılacak bilgi birikiminin oluşturulmasında ölçüm teknolojilerinin çok önemli yeri vardır. Türkiye bu konuda çok zayıftır. 12. Yatay olmasa bile (tüm dünyanın kullandığı ortak paket programlara alternatif üretmek mantıklı olmayabilir) dikey uygulamalar için mühendislik yazılımlarında olması gereken yazılım teknolojileri mutlaka oluşturulmalıdır: grafik arayüzü motorları, sinyal işleme teknikleri, çözücü algoritmaları gibi.

2.1 BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM PROGRAMLARI Günümüzde her bilim dalı ve meslek için, bilgisayar destekli program mevcuttur. Hatta bilim dalları ve meslekler içinde alt dallarr için bile programlar bulunmaktadır. Örneğin mühendislikte genel olarak AutoCAD kullanılırken elektronik mühendisliğinde (meslek dalında) değişik tür programlarda (Multisim, Orcad gibi) kullanılmaktadır. Dünyada yaygın olarak kullanılan BDT programlarında bazılarını şöyle sıralayabiliriz. AutoCAD: AutoCAD, tüm dünyada başta mühendisler ve mimarlar tarafından kullanılan, dünyaca tanınan yazılım firması Autodesk tarafından hazırlanan, bilgisayar destekli çizim-tasarım yazılımıdır. Gerek kullanım ve öğrenim kolaylığı gerekse kullanıcı kitlesinin çok geniş olması tüm dünyada tartışmasız kullanılan en yaygın çizim yazılımı olmasını sağlamıştır. autocad ile yapılabilecekler hayal gücü ile sınırlıdır. www.autodesk.com SmartDraw: Çok amaçlı, en yaygın iş grafikleri (mühendislik, mimarlık, bilgisayar yazılımı vs) oluşturmada kullanılan bir tasarım programıdır. www. smartdraw.com
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

3

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

CorelDraw: Grafik ağırlıklı bir programdır. Daha çok grafikerler ve matbaa işlemlerinde kullanılır. www.corel.com DesignCAD : (3D MAX): DesignCAD öncelikle makina, inşaat ve harita mühendisleri, mimarlar, her çeşit parça üreticileri ile değişik konularda çalışan tasarımcılar tarafından kullanılıyor. www.imsisoft.com Adobe Photoshop : Adobe Photoshop, resim düzenlemede bir standart olan, Adobe Systems'in meşhur sayısal fotoğraf işleme yazılımıdır. www.adobe.com

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

4

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

3. ELEKTRONİK TASARIM OTOMASYONU EDA (Electronic Design Automation) Son yıllarda bilgisayar destekli tasarımdaki (BDT) ilerlemeler elektronik ve elektrik bilim dallarına da yansımıştır. Bunun neticesinde elektronik tasarım otomasyonu (EDA) adı altında bir çok yazılım geliştirilmiştir. Ancak bütün bu yazılımların hepsisinin genel olarak elektronik tasarım otomasyonu denilmektedir. Bu otomasyonun piyasada çeşitli modelleri ve işlevleri olan türleri vardır. Bu otomasyon da bulunun yazılımların yaptığı işlevleri, genel olarak şu şekilde sıralanabilir. a) Şema çizimi (schematics) b) Canlandırma (Simulation) c) Baskı devre oluşturma (Printed Circuit Board) (PCB) Bu tür yazılımlar amatör kişilerin kullanacağı seviyeden başlayıp çok profesyonel kişilerin kullanacağı seviyeye göre değişik kategoride bulunmaktadır. Bazı yazılım (paket program) şirketleri bu yazılımları öğrenci (student), akademik (academic) ve ileri düzey kullanıcı (Professional) şeklinde ayrı ayrı modüller (paketler) halinde sunmaktadır. Bu derste kullanacağımız programın (Multisim) da bu üç tür modeli bulunmaktadır. Günümüzde elektronik devre tasarımı için çok çeşitli yazılımlar bulunmaktadır. Bu yazılımların her birini kendisine özgün avantajları ve dezavantajları bulunmaktadır. Bu yazlım (paket programlardan bazılarını sıralayabiliriz. a) Multisim http://www.interactiv.com/ b) Orcad OrCAD Capture, hızlı ve evrensel tasarım girişi ile elektronik tasarımında yaygın olarak kullanılan bir şematik editördür. Yeni bir analog/dijital veya karışık A/D devre tasarlarken, var olan bir PCB'nin şematik diyagramını düzenlerken veya bir HDL modülü ile dijital blok diyagramı tasarlarken, basit şematik komutlarla devreyi PCB için düzenleyebilmenizi sağlar. OrCAD Capture; simülasyon için PSpice modülleriyle, baskılı devre kart tasarımı için OrCAD Layout veya Allegro PCB modülleriyle, Signal Integrity analizleri için ise Cadence SPECCTRAQuest modülü ile entegre çalışır. Modülleri aşağıdaki gibidir.

• OrCAD Capture (Şematik Tasarım) • OrCAD PSpice A/D (Analog ve Karışık A/D Simülasyon) Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

5

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları • OrCAD Layout (PCB Yerleştirme ve Yönlendirme) • SPECCTRA for OrCAD (Otomatik ve Etkileşimli Yönlendirme)

http://www.cadence.com/products/orcad/index.aspx c) Protel (Altium Designer ) http://www.altium.com/

d) Proteus (mikrokontrollür ve PCB ağırlıklı bir program) http://www.labcenter.co.uk e) PADS ( ileri düzey kullanıcıları için, PCB ve canlandırma ağılıklı) http://www.mentor.com/products/pcb/pads

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

6

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

4. MULTİSM’İN KULLANIMI Multisim iki modülden meydana gelmektedir. Bunlardan birincisi Multisim diğeri ise, Ultiboard’dur. İkincisi PCB oluşturmada kullanılır. Bu derste ağılıklı olarak canlandırma ve şema çizimi içeren Multisim’in kullanımını öğreneceksiniz. Bu iki proramın en son sürümü Multisim 10 ve Ultiboard 10 ‘dur. Multism’in kullanımına başlamadan önce programın bilgisayarınızda yüklü olup olmadığını kontrol ediniz. Bilgisayarınızda kurulu ise Başlat / Tüm Progrmalar / Electronics Workbecnh / Multisim 8 seçeneklerini takip ederek programı çalıştırınız. Program çalıştırıldığında aşağıdaki pencere karşınıza gelecektir. Açılan pencerede bazı menülerin araç çubukları görünmeyebilir (aktif durumda olmayabilir). Notlarınıza bakarak bu olması gereken menüleri (sık kullanılan menüleri örneğin Component Toolbar aktif olmalıdır) aktif hale getiriniz. Programın kullanımının tamamı bu notlarda bulunmamaktadır. Bu nedenle derste anlatıları elinizdeki notların boş kısımlarına yazarak not ediniz. Çünkü programın dili İngilizce olduğundan anlatılanları sonra hatırlamanız zor olabilir. Sadece bu program değil elektronik devre tasarım programlarının tamamı yabancı dille yazılmıştır. Devre çizimine başlamadan önce temel elektrik – elektronik kurallarını (kısa devre, açık devre, ohm kanunu, akım, gerilimler kanunları, yarı iletken elemanların çalışması vs.) bilmeniz gerekir. Aksi halde tasarladığınız devrenin çalışmaması ya da hatalı çalışması durumlarında her hangi bir işlem yapamayabilirsiniz. Devre çizimini elektrik – elektronikten bilgisi olmayan insanlarda çizebilir. Çalıştırma durumunda ortaya çıkacak hataları çözmek (gidermek) ve sonuçları almak, okumak için mutlaka temel bilgilere sahip olunmalıdır. Bu nedenle ilk dersten sonra eksik temel bilgileriniz varsa diğer ders notalrı ve kitaplarında araştırarak eksikliklerinizi tamamlayınız.

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

7

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

5. ÇALIŞMA SAYFASI Menü çubuğu (Menu Bar) Standart araç çubuğu (Standart toolbar) Ana araç çubuğu Grafik araç çubuğu (Main toolbar) (Graphic toolbar) Kullanılan liste Görüntü araç (In use list) çubuğu

Eleman araç çubuğu (Componenet toolbar)

Tasarım araç kutusu (Design toolbox)

Durum çubuğu Aktif devre etiketi Sonuçlar penceresi Devre penceresi Ölçü aletleri

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

8

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

6. ARAÇ ÇUBUKLARI 6.1 (Standard Toolbar) Standart Araç Çubuğu Sanadart araç çubuğu sık kullanılan fonksiyonları (işlemleri) temsil eden butonları içerir

Araç çubuğundaki butonların açıklamaları aşağıdaki gibidir Buton Açıklama New (Yeni). Yeni bir devre dosyası oluşturur. Open (Aç). Var olan bir dosyayı açar Save (Kaydet). Çalışılan dosyayı kaydeder. Print (Yazdır). Çalışılan dosyayı yazıcıya gönderiri. Print Preview (Ön izleme).Devreyi yazıcıya göndermeden önce ön izlemesini gösterir. Cut (Kes). Seçili elemanları keser (pano görüntüleyicisine aktarır). Copy (Kopyala). Seçili elemanların bir kopyasını alır (pano aktarır). Paste (Yapıştır). Pano görüntüleyicideki elemanları kursörün bulunduğu yere yapıştırır. 6.2 (Main Toolbar) Ana Araç Çubuğu

Ana araç çubuğundaki butonların açıklamaları aşağıdaki gibidir. Buton Açıklama Toggle Project Bar. Projede kullanılan malzeme kutuları, ölçü aletleri vs. çubuklarını görünür/görünmez yapar. Toggle Spreadsheet View. Projede kullanılan elemanların özelliklerini tablo halinde gösterir. (Reference ID, Family, Value/Model, Manufacturer…)
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

9

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Database Management . Veri tabanı düzenleme. Listelere yeni bir eleman eklemek için kullanılır. Create Component ( Eleman Oluştur). Yeni bir eleman eklemek için eleman oluşturma sihirbazını çalıştırır. Run / Stop Simulation (Çalıştır/Durdur). Aktif devreyi çalıştırır/durdurur. Grapher/Analyses (Grafik/Analiz). Grafikleri ve analiz sonuçlarını, gösterir. Postprocessor (İşlem Değiştirme). Bir devrenin analizi (matematiksel tipi olarak; logaritmik, trigonometrik, vektör vs.)değiştirmede kullanılır. Electrical Rules Checking (Elektriksel Kuralları Kontrol Etme) devrenin kablo bağlantılarını düzenleme. Back Annotate from Ultiboard. Ultiboard dosyası açar. Forward Annotate Ultiboard dosyası kaydeder. In Use List (Kullanılan Liste). Aktif olarak çizilen devrede kullanılan elemanların listesi. Help (Yardım). Yardım dosyasını aktif hale getirir. EDAparts.com isimli internet sitesine bağlanır. 6.3 (View Toolbar) Görünüm Araç Çubuğu

Görünüm araç çubuğundaki butonların açıklamaları aşağıdaki gibidir Buton Açıklama Toggle Full Screen (Tam Ekran) Sadece çalışma alnını tam ekran olarak gösterir. Increase Zoom (Büyütme). Butona basıldığında ekrandaki aktif devre görüntüsü büyür.
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

10

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Decrease Zoom (Küçültme) Butona basıldığında ekrandaki aktif devre görüntüsü küçülür.

Zoom Area (Büyütme) Seçili alanı büyültür. Zoom Fit to Page (Tam Sayfa) Çalışma alanının tamamını gösterir.

6.4 (Components Toolbar) Elemanlar Araç Çubuğu

Eleman (parça) çubuğundaki butonların açıklamaları aşağıdaki gibidir Buton Açıklama Source (Kaynak). Kaynakların gruplarını (çeşitlerini) listeler. Basic (Temel). Temel elektronik elemanları listeler. Diode (Diyot). Diyot çeşitlerini listeler. Transistor (Transistor). Transistor elemanlarını listeler. Analog. Analog elemanları listeler. TTL . TTL elemanları listeler. CMOS. CMOS elemanları listeler. Miscellaneous Digital (Çeşitli Dijital). Çeşitli dijital elemanları listeler. Mixed (Karışık). Karışık elemanları listeler. Indicator (Gösterge). Gösterge elemanlarını listeler. Miscellaneous (Çeşitli). Çeşitli elemanları listeler. RF elemanlarını listeler. Electromechanical (Elektromekanik). Eelektromekanik elemanları listeler.
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

11

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Education Resources ( Eğitim Kaynakları). İnternet üzerinde Electronic Workbench’s Education sayfasına bağlanarak programın kullanımı hakkında bilgi alır. EDAparts.com Belirtilen web sitesine bağlanarak güncel elemanları yükler (update). Place Hierarchical Block ( Hiyaraşik blok açma). Var olan dosyaları belli bir kurala göre sırasıyla açmayı planlar. Place Bus (Bus yeleştirme) Bir iletkenler grubu veya bir grup pin ile başka bir grup pini birleştirmede kullanılan iletken grupları.

6.5 (Virtual Toolbar) Gerçek Olmayan (Sanal) Elemanlar Araç Çubuğu Gerçek olamayan, ancak gerçeğe çok yakın elemanları içerir.

Buton

Açıklama Show Power Source Family (Güç Kaynakları (Ailesini) Elemanlarını Göster)

Show Signal Source Family (Sinyal Kaynakları (Ailesini) Elemanlarını Göster). Show Basic Family (Temel Elemanları Göster). Temele devre (ailesinin) elemanlarının araç çubuğunu aktif hale getirir. Show Diodes Family (Diyot (Ailesi) Elemanlarını Göster). Diyotların bulunduğu çubuğu aktif hale getirir. Show Transistor Family (Transistör (Ailesini) Elemanlarını Göster) Show Analog Family (Analog (Ailesini) Elemanları Göster)

Show Miscellaneous Family (Çeşitli (Aile)Elemanları, “Anahtarlar Göstergeler, vs.” Göster)
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

12

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Show Measurement Family (Ölçme (Ailesini)Elemanlarını Göster)

6.6 (Graphic Annotation Toolbar) Grafik Açıklamaları Araç Çubuğu

Place Text (Metin Yeleştir) Line (Çizgi). Çizigi çizmek. Multilin (Çoklu çizgi). Çoklu çizgi çizmek. Rectangle (Dikdörtgen). Dikdörtgen çizmek. Elipse (Elips). Elips çizmek. Arc (Yay). Yay çizmek. Polygon (Poligon). Poligon çizmek. Picture (Resim). Çalışma alanına bir resim eklemek.

6.7 (Instruments Toolbar) Ölçü Aletleri Araç Çubuğu
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

13

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Ölçü aletleri (Instruments toolbar) araç çubuğu aşağıdaki ölçü aletlerinin görev ve işlevlerini açıklar. Bu çubuktaki ölçü aletleri versiyon (modele) göre değişiklik gösterebilir.

Multimeter (Multimetre).

Function Generator (Fonksiyon Jeneratörü (İşaret ürectici))

Wattmeter (Watmetre)

Oscilloscope (Osiloskop)

Four Channel Oscilloscope (Dört Kanallı Osiloskop) Bode Plotter (Bode Eğrisi Çizici)

Frequency Counter (Frekans Sayıcı)

Word Generator (Kelime (0 1, Hex) Üretici)

Logic Analyzer (Lojik (matık) Sinyal Ölçer, İnceler)

Logic Converter (Lojik (Mantık) Dönüştürücü)

IV-Analysis (Yari iletkenlerin akım – gerilim eğrilerini çizer.)

Distortion Analyzer (Gürültü (bozulma) inceler).

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

14

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Spectrum Analyzer ( RF devrelerinde frekans inceler).

Network Analyzer (RF devrelerini S parametrelerine göre inceler).

Agilent Function Generator (Agilent İşaret Üreteci 3D)

Agilent Multimeter (Agilent Multimetre).

Agilent Oscilloscope (Agilent Osiloskop).

Tektronix Oscilloscope (Tektronix Osiloskop)

Measurement Probe (Ölçme Probu “Ucu”) Mouse (farenin) bağlandığı noktanın gerilimini, akımını ve frekansını ölçer.

7. (MENUS AND COMMANDS) MENÜLER VE KOMUTLAR
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

15

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

7.1 (File Menu) Dosya Menüsü Dosya menüsü Multisim ile oluşturulan dosyaları düzenlemek için kullanılan komut ve seçenekleri içerir.

(Yeni) Bir devre (Circuit) oluşturmak için başlıksız (isimsiz) bir devre penceresi açar. (Aç) Daha önce oluşturulmuş bir devre dosyası açar. (Kapat) Aktif olan devre dosyasını kapatır. (Tümünü Kapat) Açık olan tüm dosyaları kapatır. (Kaydet) Aktif devre dosyasını. ms7 uzantısı ile kaydeder. (Faklı Kaydet) Aktif devre dosyasını yeni bir dosya ismi ile kaydeder. (Tümünü Kaydet) Tüm dosyaları kaydeder. (Yeni Proje) Birbiri ile ilişkili grup halindeki devre tasarımı için yeni bir proje oluşturur. (Proje Aç) Daha önce oluşturulmuş projeyi açar. (Proje Kaydet) Birbiri ile ilişkili grup halindeki devre tasarımını kaydeder. (Proje Kapat) Üzerinde çalışılan proje penceresini kapatır. (Yazdır) Aktif penceredeki devreyi yazıcıya gönderir. (Baskı Ön İzleme) Yazdırılacak devreyi ön izlemede gösterir. (Yazıcı Ayarları) Yazıcının ayarlarını düzenler (kağıt ölçüsü vs.). (Devre Yazdırma Ayarı) Devrenin yazdırma (alt devreleri vs.) ayarlarını belirler. (En Son Devreler) En son çalışılan devreleri gösterir (En Son Projeler) En son çalışılan projeyi gösterir. (Çıkış) Tüm açık pencereleri kapatarak programdan

7.2 (Edit Menu) Düzen Menüsü
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

16

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Düzen menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir. Bağlantı tablosundaki iletken rengini değiştirir. Elektriksel bağlantı ve kural hatalarını kontrol eder. (Geri Al) Yapılan bir işlemi geri alır. (Geri Yap) Geri al ile yapılan işlemi iptal eder. (Kes) Seçilen eleman (ları) keserek panoya alır. (Kopyala)Seçilen nesneleri panoya kopyalar. (Yapıştır) Panodaki nesneleri yapıştırır. (Sil) Çalışma alanında seçilen nesneleri siler. (Tümünü Seç) Çalışma alanındaki tüm nesneleri seçer. (Çok Sayfa Sil) Birden fazla çalışma sayfasını siler. (Alt Devre Olarak Yapıştır). Seçilen devreyi ya da devre parçasını alt devre olarak yapıştırır. (Bul) Çalışma alanlarındaki eleman ya da diğer parametreleri bulur. (Açıklama) Çalışma alanında yazılan açıklamaları pencere açarak gösterir. (Saat Yönünde Döndür) Seçilen eleman (ları) saat yönünde 90 derece döndürür. (Saat Yönünün Tersine Döndür) Seçilen eleman (ları) saat yönünün tersine 90 derece döndürür. (Grafik Araçları) Grafik araçlarının seçimini sağlar. (Sırala) Grafikleri öne veya arkaya sıralar. (Katman Açıklama) Katmanları ya da parçaları açıklama. (Katman Ayarları) Katmanları ayarlar. (Başlık Durumu) Başlığın (antedin) sayfanın neresine ekleneceğini belirler. (Yönlendirme) Seçilen elemanı istenilen yönde çevirme (döndürme) işlemlerini yapar. (Sembol Düzenleme) İstenilen elemanın sembolünü düzenler. (Yazı Tipi) Programdaki tüm yazı tiplerini düzenler. (Özellikler) Devrenin, çalışma alanının, kabloların, elemanın vs. özelliklerini değiştirir. (İletken (Tel) Rengi Değiştir). Bağlantılardaki iletkenin rengini değiştirir. 7.3 (View Menu) Görünüm Menüsü
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

17

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Görünüm menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir.

(Tam Ekran) Çalışma sayfasını tam ekran ya da normal ekran görünümüne dönüştürürü. (Büyütme) Çalışma sayfasını (devreyi) büyültür. (Küçültme) Çalışma sayfasını (devreyi) küçültür. (Pencere Büyütme) Seçili eleman ya da devre parçasını %100 büyültür. (Ekranı Yeniden Çiz) Ekrandaki çizimi (devreyi) yeniden çizer. 180 derece döndür. Devreyi çalışma alanına sığasak şekilde yerleştirir. (Izgara Göster) Çalışma alanını ızgara (grid) (kareli) olarak gösterir. (Çerçeveyi Göster) Çalışma alanının etrafındaki çerçeveyi (antet çizimini) gösteriri. (Cetvel) Çalışma sayfasında cetveli gösterir. (Durum Çubuğu) Çalışma sayfasını altındaki durum çubuğunu aktif hale getirir. (Tasarım Araç Kutusu) Açık olan devre ve projelerin göründüğü araç kutusu. (Tablo Göster) Ekranın altındaki elektronik tablo ekranına gösterir. (Devre Açıklama Kutusu) Devre hakkında gerekli açılamaların yapıldığı kutu. (Araç Çubukları) Programda kullanılan tüm araç çubukları seçeneklerini ekrana getirir. (Yorum/Probe) Yorum ve ölçme probunu (ucunu) gizler ya da görünür yapar. (Grafiker) Grafik göstericisini ekrana getirir. 7.4 (Place Menu) Yerleştirme Menüsü
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

18

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Yerleştirme menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir.

(Seç) Bir ya da daha fazla elemanı seçer. (Eleman) Çalışma sayfasına eleman ekler. (Ek) Eleman ya da düğüm noktalarını birleştirir. (Kablo) Kablo (tel) bağlantısını sağlar. (Veri Yolu) Birden fazla iletkeni tek iletken ile gösterir. (Bağlantılar) Alt devrelerle iletken bağlantısı yapar. Dosyadan blok olarak devre ekler. Yeni hiyaraşik bir alt devre (blok) oluşturur. Dosyadan blok olarak eklenen devreyi kaldırarak eski haline dönüştürür. (Yeni Alt Devre) Yeni alt devre oluşturur. Alt devrenin içine bir alt devre daha oluşturur. (Çoklu Sayfa) Devre sayfaya sığmadığında birden fazla sayfa açar. (İç içe Veri Yolu) Birden fazla veri yolu oluşturma. Veri yolunda çok sayıda bağlantı oluşturur. (Açıklama) Devrede istenilen yere açıklama ekler. (Metin) Devrede istenilen yere metin ekler. (Grafik) Grafik araçları ile devreye istenilen şekiller eklenir (Antet Blok) Çizilen devreye antet ekler. Merdiven Diyagramı Yerleştir. Veri Tabanında yerleştir.

7.5 (Simulate Menu) Canlandırma (Taklit Etme) Menüsü
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

19

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Canlandırma (Simülasyon) menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir.

(Çalıştır) Devreyi sanal olarak çalıştırır. (Bekle) Çalışan devreyi geçici olarak durdurur. (Ölçü Aletleri) Ölçü aletlerinin seçimini sağlar. (Interactive Canlandırma Ayarları) Osiloskop, Lojik Analiz(inceleme) gibi aletlerini ayarlar. (Dijital Canlandırma Ayarları) Sayısal elemanların ideal ya da gerçek model olma durumunu ayarlar. Ölçülen sonuç ve grafikler üzerinde matematiksel işlemler yapılmasını sağlar. (Analiz) Devreyi çalıştırırken analiz (inceleme) tipini belirler. (Canlandırma Hataları) Devre çalıştırıldığında hataları gösterir. (Spice Komut Satırı) Komutlarla Spice modelinde devreyi oluşturur. (Canlandırma Ayarlarını Yükle) (Canlandırma Ayarlarını Kaydet) (VHDL Canlandırma) (Very High Speed Integrated Circuit Hardware Description Language) donanım tanımlama dili ile canlandırma. (Otomatik Hata Seçenekleri) (Verilog HDL Canlandırma) (Prbe Özellikleri) Probe (inceleme ucu) özelliklerini belirler. (Ters Probe Yönü) Probun polaritesini değitirir. (Ölçü Aleti Bilgilerini Temizle) Ölçü aletlerinde ölçülen değerlerin rakamsal kısımlarını sıfırlar (siler). (Genel Eleman Toleransları) Eleman ya da ölçü aletlerinin toleranslarını belirler. 7.6 (Transfer Menu ) Gönderme (Nakletme) Menüsü
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

20

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Transfer menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir

(Ultiboard’a Gönder) Çizilen devrenin PCB si için nakil işlemi yapar. (Diğer PCB Çizime Gönder) Diğer PCB programlarını gönderir. Var olanı Ultiboard dosyasına ekler. Var olanı Ultiboard dosyasına birleştirir. Ultiboard çalışırken Multisimden seçtiğiniz elemanlar, Ultiboard da parlak olarak görünür. Eleman listesini gönderir.

7.7 (Reports Menu ) Raporlar Menüsü Raporlar menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir

Malzemelerin (gereçlerin) fatura maliyetini hesaplar. Eleman hakkında ayrıntılı rapor gösterir. Devre (alt devreler dahil) elamanların listesini oluşturur. Devre şemasındaki elemanların isim ve adetleri hakkında liste oluşturur. Sayısal devrelerde kullanılmayan devre ya da uçlarının listesini oluşturur. Aktif devredeki elemanların ayrıntılı listesini oluşturur.

7.8 (Tools Menu) Araçlar Menüsü
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

21

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Araçlar menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir.

(Bağlantı Tablosunu Göster) Devrenin üç boyutlu tabloda görünmesini sağlar. (Eleman Sihirbazı) Elemanı bazı koşullar için düzenler. (Sembol Düzenleyici) Eleman sembolü düzenler ya da yani sembol oluşturur. (Veri Tabanı) Elemanların bilgilerini düzenler (ismi, değer, model vs).

(555 Zamanlama Sihirbazı) 555 zamanlama entegresi (IC) ile astable ve monostable osilatör devresi oluşturur. (Filtre Sihirbazı) Değişik tür filtre devresi (alçak geçiren, yüksek geçiren vs.) tasarlar. (Ortak Emiter BJT Yükselteç Sihirbazı) Elemanların numara ya da isimlerini değiştirir. (Devre Elemanlarını Güncelleştirme) (Elektriksel Kuralların Kontrolü) (Eğitim Web Sayfası) (ERC “EKK” İşaretlerini Temizle) (Örnekler) Örnekler (Samples) klasörünü açar. (Antet Bloku (Başlığı) Düzenleyicisi) (Tanımlama (Açıklama) Kutusu Düzenleyicisi) (Etiketleri Düzenleme) (Ekran Alanını Kopyalar) Ekranda seçilen alanı pano görüntüleyicisine kopyalar. (İnternetle Tasarım Paylaşımı) (EDAparts.com) Adresine bağlanıp veri

7.9 (Options Menu) Seçenekler Menüsü
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

22

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Seçenekler menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir.

(Evrensel (DIN veya ANSI) temsiller) (Sayfa Özellikleri) (Evrensel Kısıtlamalar) (Devre Kısıtlamalar) (Kullanıcı Ara Birimi “ÖZELLEŞTİR”)

(Sadeleştirilmiş Sürüm)

7.10 (Window Menu) Pencere Menüsü Pencere menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir.

(Yeni Pencere) Aktif devre penceresinin bir kopyasını oluşturur. (Basamakla) Açık pencereleri basamaklar halinde gösterir. (Yatay Sırala) Pencereleri yatay sıralar. (Dikey Sırala) Pencereleri dikey sıralar. (Tümünü Kapat) Açık olan tüm pencereleri kapatır. (Pencereler) Açık pencerelerden istenileni aktif eder. Açık olan pencerelerin (devrelerin, dosyaların) isimleri

7.11 (Help Menu) Yardım Menüsü
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

23

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Yardım menüsünde kullanılan seçenekler aşağıda gösterilmiştir

(Multisim Yardım) Temel yardım dosyasını gösterir. (Eleman Referansı) Elemanların yardım dosyasını gösterir. (Sürüm Notu) Kullanılan Multisim’in sürümü hakkındaki bilgileri ekrana getirir. (Dosya Bilgileri) Sürüm hakkında kısa bilgileri gösterir. (Multisim Hakkında) Multisim’in sürümü,

8. ALT MENÜLER
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

24

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

8.1 (Components Toolbar) Eleman Araç Çubukları

(Source Buton) Kaynak Butonu Veri Tabanı Grup (küme) Kaynak Çeşitleri (Ailesi) Elemanlar Sembolü

Tamam Kapat Ara Ayrıntılı Rapor Model Yardım Fonksiyon

Üretici Modeli \ İsmi

Üretici Dip notu\ Tipi

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

25

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

(Basic Buton) Temel Elemanlar Butonu Direnç ve kondansatör gibi bazı elemanları değerleri (Ω, KΩ, F, μF vs.) cinsinden sıralamak için kullanılan süzgeç. Dirençlerin tolerans % olarak değerini belirler

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

26

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

(Diode Buton) Diyot Butonu

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

27

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

(Transistor Buton) Transistör Butonu

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

28

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

9. ÖLÇÜ ALETLERİNİN KULLANIMI 9.1 (Multimeter) Multimetre
XMM1

AC veya DC de gerilim veya akım ve direnç veya bir devrede iki nokta arasındaki kayıbı decibel cinsinden ölçmede kullanılan temel ölçü aletidir.

Ölçme sonuçları Ölçme Seçenekleri Sinyal Modeli (tipi) Ayarlar

9.2 (Function Generator) Sinyal (İşaret) Üreteci
XFG1

Üretilen sinyalin dalga şekilleri Seçilen dalga şeklinde göre sinyalin opsiyonel etkileri.

Pozitif uç

Negatif uç Ortak uç

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

29

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

9.3 (Wattmeter) Wattmetre
XWM1
V I

Ortalama Güç Güç faktörü (0 ile 1 arasında) Yüke seri bağlanan uçlar (Akım Ucu)

Yüke paralel bağlanan uçlar (gerilim Ucu)

9.4 (Oscilloscope) Osiloskop Çift kanal osiloskop elektronik devrelerde değişik şekillerdeki sinyallerin frekans ve büyüklüklerini şekil olarak ölçmede kullanılan bir ölçü aletidir.
XSC1
G T

(A Channel Terinal ) A kanal ucu

A

B

(Ground Terminal) Toprak ucu (Trigger Terminal) Tetikleme ucu

( B Chanel Terminal) B kanal ucu Bir sinyalin tepe değeri dikey kare sayısı ile V/Div değeri , periyodu ise yatay kare sayısı ile Timebase değeri çarpılarak bulunur.
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

30

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Grafik ekranı

Ekranın zemin rengini (siyah / beyaz) değiştirir. Sonuçları ASC II dosyası şeklinde kaydeder. Tetikleme tipi İmleç (curos) 1’i ayarlar İmleç 2’yi ayarlar Dikey imleçlerin arasındaki okunan değer

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

31

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

9.5 (Four-channel Oscilloscope) Dört Kanal Osiloskop
XSC2
G T A B C D

Mode Anahtarı 9.6 (Frequency Counter) Frekans Sayıcı
XFC1
123

Kanal Seçici Anahtarı

Bir devrede frekansı ve frekansa bağlı değerleri ölçer.

Pozitif ve negatif

alternansın oluşma süresi Bir sinyalin periyodunun düşme ve yükselme süreleri 32

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

9.7 (Logic Analyzer) Lojik (Sayısal) Çözümleyici
XLA1
1

Sinyal giriş terminalleri (uçları)

Bir devrede 16 sayısal sinyalin seviyesini (1 ve 0durumunu) ölçen bir ölçüaletidir.

F

C Q T

9.8 (Logic Converter) Lojik (Sayısal) Dönüştürücü
XLC1
AB

Lojik devrenin çıkışı

Devrenin doğruluk tablosunu oluşturur. Doğruluk tablosunun Boolean ifadesini “ . Boolean ifadesini sadeleştirir. Verilen Boolean ifadesinin doğruluk tab. “ . Verilen Boolean ifadesinin devresini çizer. Verilen Boolean ifadesini NAND kapıları ile devresini çizer. Boolean ifadesini gösteren satır.

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

33

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

9.9 (Measurement Probe) Ölçme (Probu)Ucu Ölçme probu, farklı noktaların ve elemanların uçlarındaki (pins) gerilim ve frekans değerlerini hızlı bir şekilde ölçmede kullanılır. Ani gerilim Tepeden tepeye gerilim Etkin değer (gerilim) DC (DA) gerilim Frekans

9.10 (IV Analyzer) I – V Çözümleyici
XIV1

IV (Çözümleyici) Analyzer Diyot, PNP BJT, NPN BJT, PMOS, NMOS gibi yarı iletkenlerin akım – gerilim eğrilerini ölçmede kullanılır. Eğrisi ölçülecek eleman devreye bağlı olmamalıdır.

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

34

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

10. DEVRE ÇİZİMİ Bu bölümde devre penceresinde bir devreyi çizmede temel işlemleri öğreneceğiz. Bir devre oluşturmanın temel adımları açıklanacak ancak çok kapsamlı bir devre tasarımından bahsedilmeyecek. Detaylı devre tasarlamak için, elemanların veri tabanını (data base), kullanım alanlarını ve düzenlenmesi iyi bilinmelidir. Devreyi geliştirmenin ilk aşaması şema çizimidir. Bu aşamada kullanılmak istenilen her türlü elemanlar devre penceresine taşınır. Gerekli düzenlemeler (döndürme, değer değiştirme, etiket isimi verme, açıklama ekleme vs.), iletken bağlantıları yapılır. Devreyi oluşturmaya başlamadan önce elemanlar araç çubuğu (Components toolbar) aktif olmalıdır. Yani Araç çubuklarında görünür konumda olmalıdır. Eğer aktif değilse View / Toolbars / Components menüsünde y da araç çubuklarında fare sağ tıklanıp aktif hale getirilir.

Bir elemanı seçmek ve devre penceresine yerleştirmek için, öncelikle eleman araç çubuğunda hangi grupta ise o grubun seçilmesi gerekir. Örneğin bir direnç seçilip yerleştirilecek ise grupta Basic seçilmelidir. Grubun altındaki elemanlardan direnç (Resistor) işaretlenir. Daha sonra ortadaki pencereden direncin değeri işaretlenerek istenilen eleman tamam (Ok) tuşuna basılarak seçilir ve fare ile sürüklenerek devre penceresinden istenilen yere yerleştirilir. Elemanların iletken bağlantılarını yapmak için önce elemanın bir bağlantı ayağına fare ile dokunulur, (imleç) fare artı işaretini aldıktan sonra hangi bağlantı noktasına gidilecek ise sürüklenerek o noktaya gidilir ve düğüm notası çıktıktan sonra farenin sağ tuşuna basılarak bağlantı gerçekleştirilir. Elemanlarla ilgili (renk, yatay veya dikey döndürme vs) programın an altındaki pencereden de (spreadsheet) yapılabilir. Bu pencerede çizilen devre ile ilgili diğer istatistikî bilgilere de ulaşılır.
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

35

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

İletkeni kaydırma noktaları

X işareti çıkınca iletken istenilen yere taşınır.

Program tarafından otomatik olarak atanan düğüm noktası

Eleman iletken üzerine getirildiğinde, düğüm noktası çıkınca bırakılırsa, kendiliğinden o noktaya bağlanır.

Eleman döndürülmemiş

90 derece döndürülmüş

90 derece ters yönde döndürülmüş

Ters düz edilmemiş

Yatay ters düz edilmiş

Dikey ters düz edilmiş (döndürülmüş)

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

36

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

10.1 (Sheet Properities) Sayfa Özellikleri Devre (Ciruit), Çalışma alanı (Workspace), İletken (Wiring), Yazı tipi (Font), Baskı devre (PCB), Görünürlük (Visibility) ile ilgili değişiklilerin yapıldığı penceredir. Bu pencereyi açmak için Edit/Properities menü seçeneğini işaretlemeniz gerekir.

10.2 Başlık (Antet) Ekleme Çizim kurallarından bir tanesi balıklığının olmasıdır. Hangi meslek grubu olursa olsun herhangi bir resim ya da çizim işlemi yapılıyorsa onun mutlaka bir başlığı (antedi) vardır. Bu programda da yapılan bir çalışmaya başlık eklemek gerekir. Bunu için yapılan işlemler şu şekildedir. Öncelikle çizim penceresine antet eklemek için Place / Title Block menüsünden default dosyası açılır. Fare yardımı ile sürüklenerek çizim penceresinin uygun bir yerine ( genellikle alt sağ köşe) yerleştirilir. Fare ile üzerine tıkanarak gerekli bilgiler (çizen, kontrol eden, tarih, vs) doldurulur. Aşağıda görüldüğü gibi. Antet içindekilerin doldurulduğu pencere (antedi çift tıklayarak açılır)

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

37

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Antettin doldurulmuş hali.
Electronics Workbench 801-111 Peter Street Toronto, ON M5V 2H1 (416) 977-5550 Title: RLC Devreleri Ozbey N. Ozbey N. Ozbey N. Desc.: Devre teoremleri ile ilgili çizimler Document No: 0001 Date: 23.07.2007 Sheet 1 of 1 Revision: 1.0 Size: A

Designed by: Checked by: Approved by:

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

38

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

10.3 Metin Ekleme

Multisim devre içerisinde metin ekleme olanağı sağlamaktadır. Bunu için menüde Place / Text seçeneği işaretlenir. Daha sonraki aşamada metin nereye yazılacak ise fare ile o noktaya tıklanır. Çerçevesiz boş bir alan oluşur. Bu alana istenilen bilgiler eklenir.

10.4 Açıklama Ekleme Devrede herhangi bir noktaya yada yere açıklama (yorum) eklemek için Palce / Comment seçilir. Açılan pencereye gerekli açıklama metni yazılır. Fare ile açıklama simgesinin üzeridne gelindiğinde yazılan metin ekranda görülür. Metin de ise yazılan devrede sürekli görünür.

Açıklama noktası çift tıklandığında açıklamanın özelliklerini değiştirecek (metin rengi, yazı boyutu, font, vs) pencere açılır. Bu pencerede gerekli düzenlemeler yapılır.

Açıklamanın yazıldığı alan

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

39

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

11. MULTISIM UYGULAMALARI 11.1 R L C Devreleri Şekildeki devreyi düzgün olarak çizerek etiketleri yazınız. A - B noktaları arasındaki direnci ölçerek yazınız. RAB = …………..

R1
100Ω

2

A

R2
10kΩ

1

10MΩ

R5

3

R3
150kΩ

4

R4
220kΩ

B

. Şekildeki devreyi düzgün olarak çizerek etiketleri yazınız. Kaynaktan çekilen akım ölçerek yazınız. I =…………..
XMM1

J1
5 6 7

R1
1.0kΩ
2

Key = Space

A R5

R2
12 V VDC
1

1.5kΩ

R4

3.3kΩ

3.3kΩ

R3 R6 D
3

1.5kΩ

10kΩ

4

C

B

R7
10kΩ

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

40

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Şekildeki devreyi çalışma alanına düzgün olarak çiziniz. A – B noktaları arasındaki potansiyel fakını ölçünüz. VAB = ……..V R2 direncinden geçen akım nedir? Ölçünüz.

VCC
5V
VCC

VCC
5V

XMM1

R1
10Ω

A

VCC

R2 I2 = .....?
0

R3

2.0Ω

100Ω

0

R4
30Ω

B

Aşağıdaki devrede DC kaynaktan çekilen güç kaç watt’tır? P =………W

XWM1
V
5 1

I

R1
220Ω

2

R2
220Ω

V1

50 V DC KAYNAK

R3

560Ω

R5 R4
4

270Ω

0

120Ω

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

41

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Aşağıdaki devreyi çiziniz. Şekle açıklama ekleyiniz. Açıklama metni olarak ” Köprü devresidir.” ifadesini yazınız. Sizce bu körü devreleri hangi ölçü aletlerinde kullanılıyor olabilir? Potansiyometrenin değerini değiştirerek dört farklı akım değeri ölçerek yazınız. I1 =……………. I2 =…………….
1

I3 =…………….

I4 =…………….

R1
2

3.0kΩ

R3
+ A
4

1.5kΩ

-3.937m 12 V V

R2
10KΩ_LIN Key = A

DC 1e-009Ω AMPERMETRE 50% 10Ω Rx

0

Şekildeki devrede AC kaynaktan çekilen akım kaç amperdir? I = ……….A Devre elemanlarının AC kaynaktan çektiği güç kaç watt’tır? P = ……….W Devrenin güç faktörü kaçtır? (0 ile 1 arasında bir değer olmalıdır.) Cos φ =…….

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

42

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları
XWM1 XMM1
V
3 4

I

1

R2 V1
120 V 60 Hz 0Deg
0

2

100Ω

L1

C1

20mH

10uF

Şekildeki devreyi çiziniz. 1 ve 2 numaralı noktaların sinyallerini osiloskopla ölçerek, aşağıdaki boş osiloskop ekranına çiziniz.
XSC1
G

0

XFG1
A B

T

1

1 L1 2
2

10mH

R1
0

470Ω

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

43

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

11.2 Diyot Devreleri Şekildeki yarım dalga doğrultucu devresini çiziniz. AC ve DC noktalarındaki gerilimleri ölçünüz. (Ölçü aletinin AC ve DC kademesine dikkat ediniz) AC ve DC noktalarındaki gerilimi osiloskopla ölçerek çiziniz. (Filtre kondansatörünü devreden çıkartarak yeniden ölçünüz). AC gerilim şeklinden yararlanarak diyota uygulanan ac sinyalin tepe ve tepeden tepeye değerlerini yazınız. (VacP =………………….V VacP-P =…………V Dirençten geçen akımı ölçünüz. (IR =…………mA)

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

44

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları
XSC1
G T A B

0

1

AC

D1
2

DC LED diyot

1N4001GP

12 V 50 Hz 0Deg AC KAYNAK
0 0

3

C1

10uF-POL

680Ω RL
0

Şekildeki köprü tipi filtreli tam dalga doğrultucu devresini Virtual elemanlar (Virtual Components) kullanarak çiziniz. I2 =…….mA Devredeki her dirençten geçen akımı ölçünüz. (I1 =…….mA I3 =…….mA) A ve B noktalarındaki gerilimi ölçünüz. ( VA =……….V VB =………..V) A noktasındaki gerilimin şeklini osiloskopla ölçerek çiziniz. A noktasındaki gerilimin şeklini filtre kondansatörünü devreden çıkartınız ve osiloskopla ölçerek çiziniz.

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

45

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

D1
9V 50 Hz 0Deg AC KAYNAK
0

2

D3 1

3 D2
3

4 2 D4
DIODE_VIRTUAL

4

A
560Ω
6

R1

+ C1 25uF
0

R3

R2

6.8kΩ

1.0MΩ

0

11.3 Transistor Devreleri Şekildeki devreyi çiziniz. Transistörün beyz, emiter ve kolektör uçlarındaki gerilimleri ölçünüz. (VB =…….V VC =……V VE =………V) Transistörün beyz, emiter ve kolektör akımlarını ölçünüz. (IB =…… IC =…… IE =…… Devrede kullanılan transistörün I - V eğrilerini çizidiriniz.

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

46

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları
5

270Ω
7RC

12 V VCC

C
2 3

8

Q1
2N2222A
0

100kΩ RB

Key = A

B E

6

1.0kΩ RE
0

Şekildeki devreyi çiziniz. Devredeki LED diyotun nasıl iletime geçtiğini birkaç cümle ile yazınız.

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

47

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları
Key = T ANAHTAR
7 6

R1
200KΩ_LIN Key = A 50%

K1
K

1

R3
1.0kΩ

4

RÖLE
2

EDR201A05

R2

3

V1 D1
0 0

1.0kΩ

12 V

Q1
5

BC237BP
0

11.4 Özel Yarı İletken Devreleri Şekildeki tiryak devresiniz çiziniz. Osiloskopla tiryak uçlarındaki sinyalleri inceleyiniz.
XSC1
G T A B

J1
2

0

R1
2.7kΩ

3

Key = A
1

V1
120 V 60 Hz 0Deg

R2
4

160kΩ

D1

BT137

0

0

555 Timer entegresi (IC) (bütünleşmiş, tümleşik) ile Kare Dalga Osilatör Devresini aşağıdaki gibi çiziniz. Osiloskopta izlediğiniz sinyalleri çizerek ölçme probundaki değerleri kaydediniz.
Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

48

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Hangi eleman ya da elemanların değeri değiştirildiğinde çıkıştaki sinyalin periyodu değişmektedir? VCC
5V

XSC1
G T

R1
2

VCC

6.8kΩ
8 VCC 4 7 6 2 5 RST DIS THR TRI CON GND OUT

U1
3
4

A

B

R2

3

1

1

LM555CM

3.3kΩ

V: 9.99 mV V(p-p): 5.00 V V(rms): 4.33 V V(dc): 3.75 V I: 0 A I(p-p): 5.00 pA I(rms): 4.33 pA I(dc): 3.75 pA Freq.: 1.05 kHz

0

C2 C1
0

10nF
0

0

100nF

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

49

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

11.5 Sayısal Elektronik Devreleri Şekildeki lojik devreyi çiziniz. Anahtarların konumunu tablodaki değerlerine göre değiştirerek doğruluk tablosunu tamamlayınız.
2

Key = A
3 0

74LS08D VE (AND)
5

6

5V LOJIK LED (PROBE)

5V
1

Key = B 7432N VEYA (OR)
4

Key = C

A 0 0 0 0 1 1 1 1

B 0 0 1 1 0 0 1 1

C 0 1 0 1 0 1 0 1

LED

Aşağıdaki lojik diyagramın çıkış ifadesini sayısal elektronik dersinizde gördüğünüz her hangi bir yöntemle sadeleştiriniz. Lojik diyagramın çıkış ifadesi F = ABC + ABC Bu ifade Boolean Cebri ile sadeleştirilirse F = AB(C + C ) ⇒ F = AB BULUNUR.
A
2 1

7

B
5

4

8

F

6

C

3

Aynı lojik diyagramın çıkış uçlarını Logic Converter’in giriş (ABC) uçlarına, çıkışını da çıkış (out) ucuna bağlayınız ve devreyi çalıştırarak birinci seçeneği işaretleyiniz. Üçüncü seçeneği işaretlediğinizde ise lojik diyagramın sadeleştirilmiş Boolean ifadesini LOgic Converter’in alt satırında göreceksiniz.

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

50

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları
8

XLC1

U1A
AB
2

U5A
4

74LS04D

74LS11D

7

1 3

U3A U2A
5

74LS32N

U6A
74LS11D

6

74LS04D

Şekildeki devreyi çizerek Logic Analyzer de çıkış sinyallerini inceleyiniz.
5V D0 74LS04D 74LS04D
4 2 1 3 5

5V D1

5V D2

5V D3

XLA1
1

5kHz 5V

74LS08D
6

7 0

F

74LS08D

C Q T

0

74LS08D

74LS08D

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

51

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

F = ABC + ABC + ABC İfadesini sadece NAND kapılarıyla çiziniz. Bu işlemi Multisim ile yapmak için, çizim (çalışma) alanına simge halinde “Logic Converter” cihazını getirerek iki kez tıklayarak açınız. Cihazın en altındaki bölgeye (satıra), klavye yardımı ile A’BC + AB’C + ABC’ ifadesini yazınız. Daha sonra lojik diyagramı otomatik olarak elde etmek için A B → NAND tuşuna

tıklayarak aşağıdaki devreyi elde ediniz.
XLC1
AB

A

B

C

1 2 3 6 12 5 10 4

16 11 7 8 9

17 14 13 15

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

52

Bilgisayar Destekli Tasarım – I Ders Notları

Teknik Programlar Bölümü Elektrik – Elektronik Programı Öğr. Grv. Necati ÖZBEY

53

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful