You are on page 1of 22

EKE V AKADEMi

DERGiSi

Ytl: 13 Sayz: 41 (Guz 2009) -------

183

iBN SINA METAFiziGiNiN REDDi «;ER«;EVESiNDE FAHREDDiN er-RAzI'NiN DC UKDESi
Esref ALTA$ (*)

Ozet

Ibn Sind felsefesi hem filozoflar hem de kelamctlar tarafindan elestirilmistir: Fahreddin er-Razz de Ibn Slnd felsefesini §erh eden ve elestiren kelamctlartn iinde gelenlerinden biridir. Razz, teolojisinin ana problemleri olarak zorunlu varltkta varltk-mahiyet ayrtmitu, Allah'tn stfatlartm vejillerini tarttsmaktadtr: lste bu makale, bu iif konunun jbn Szna .tarafindan nasil islendigini incelemekte ve ardindan Rdzl'nin elestirilerini vermektedir. Aynca bu konulartn Razz tarafindan teolojisinin ana problemleri olarak tespitinde Ibn Sma 'run etkisini ve Rtizi'nin bu sorunlara jbn Szna metafiziginin reddi ferfevesinde onerdigi foziimleri ele almaktadtr:
Anahtar Kelimeler:

Ibn Stna, Fahreddin er-Riizi, varlik, mahiyet, sifat, ktdem, hudus,

sudur:
Three Knots of Fahreddin er-Rlizf in the Rejection of ibn Sfnli's Metaphysics Abstract The thought of Ibn Sina was explanted and criticized by both Islamic philosophers and Muslim theologians. Fahreddin er-Rdziwas one of the forerunners of the theologians who comment and criticized thought of Ibn Stna. Razz examines carefully the essenceexistence. distinction in necessary being, attributes and actions of God as the main topics of his theology. This article considers how Ibn Stna treated those tree issues and explains the critiques of Razz. This article also dwells on the effects of Ibn Szna on the fixing of these topics as the main problems of Razz's theology and the solutions that they were suggested by Razz refusing the metaphysics of Ibn Situi. Key Words: Ibn Sind, Fahreddin er-Rasi, existence, essence, attributes of God, past eternity, temporal creation, emanation.

*) Dr. Egitimci. (e-posta: esrefaltas@hotmail.com)

184/ Dr. E~refALTA~ ---------EKEV
Giri§

AKADEMi DERCisi

ibn Sina (0.42811037) felsefesi, olumunden sonra ogrencileri vasrtasiyla ozellikle Dogu islam diinyasmda hizla yayilnus ve eserleri Miisliiman bilginlerin felsefi alandaki cahsmalanrun ana metinlerini olusturmustur, ibn Sina felsefesinin bu basansi ve yaygmhgl, felsefi acidan Yeni Eflatunculuk ve Aristotelesciligi dinamik ve ikna edici bir sekilde birlestirmesi, dim acidan ise zorunlu varhk, niibiivvetin mahiyeti ve ispan, oltim sonrasi hayat, ahlaki annma, ruyalann yorurnlan gibi konulara ilgisi ile aciklanabilir. ibn Sina felsefesinin yayginligi ve dini/kelami konulara ilgisi, bircok elestirinin bu felsefeye yonelmesine neden olmustur, Onun felsefesinin felsefi acidan elestirisi Ebti'lBerekat el-Bagdadi (0.54711152) veAbdullatif el-Bagdadi (0.629/1231) tarafmdan yapilIDl~, ozellikle Ebti'l-Berekat'm elestirilerini iceren el-Mu'teber Razi'nin sik basvurdugu kaynaklardan biri olmustur, Diger yandan Gazzali (0. 555/111l)'nin Tehtifiitti'l-feldsife, ~ehristaru (0. 548/1153)'nin Kiuibii'l-Musdra'a ve ibn Teymiyye (0. 72811328),nin erRedd 'ale'l-manttktyyin ve Der'u te'tiruzl'l- 'akl ve nakl adli eserleri dini/kelarni acrdan yapilrms elestirileri icermektedir (Gutas, 2004: 142-143). Kelarnl.acidan elestiri yoneltenlerin basmda ise "serh degil, cerh" (Tusi, 1960: I, 162)1 seklinde §ohret kazanan $erhu'Z-j~iiriit ve.Serhu 'Uyuni'l-hikme adh eserleri ile Fahreddin er-Razt (0.606/1210) gelmektedir, Gazzali'nin Tehfijiitu'Z-JeZfisiJe'si ve onun elestirisi olarak ibn Rusd tarafmdan yazilan Tehfijiitu't- Tehfijiit ve Osmanli' daki tehafiit gelenegine ait cahsmalar giiniimiizde daha yaygm bilinse de R1izi?nin eserleri iizerine serh, telhis ve h1i§iye tarzindaki calrsmalar, 13. ve 14. yy.daki filozof ve kelamcilar tarafmdan adeta zorunlu bir gorev bilinciyle yapilan 9alt§malar olarak oldukca yaygmdir (Gutas, 2004: 133, 144-149; Karhga .. 1999: 346). ibn Teymiyye (1991: I, 129-160), Razi'nin ilahiyat alanmda ii9 temel ukdesi oldugunu ve onun biitiin mesaisini bu problernlerin 90ziimiine harcadigmi ifade etmektedir. Razi'nin problem olarak gortip 90zmeye ~alt§tIgl i.i9temel ukdesi sunlardir. a) Allah'm zatmm bilgisi konusunda R1izi'nin temel ukdesi, Allah 'm varligi ile mahi. yeti aym nudir, yoksa varhgi mahiyetine eklenrnis midir? b) Allah'm sifatlan konusunda lenmis olup olmadigidir; Razi'nin temel ukdesi, Allah'm sifatlannm zatma ek. fiilinin zatma muka-

c) Allah'm fiilleri konusunda Razi'nin temel ukdesi ise Allah'm rin olup olmadigidm

ibn Teymiyye'nin Rszi'nin Aksiimu'Z-Zezziit adlr eserinden naklettigi bu ii9 problemin temel ozelligi, ibn Sina felsefesinin etkilerini yansmyor olmasrdir, ilk problem ibn Sina'nm zorunlu varhgm mahiyeti oldugu goru§iiniin bir yansimasidu; Ikinci problem ibn Slna'run sifatlann sadece selbi olarak ona nispet edilebilecegini Allah'm zanyla dileyen, bilen oldugunu ifade etInesinin bir yansimasrdir, U9iincii problem ise yine ibn Sina'run
1) Katip Celebi (1971: I, 94)'nin konuyla ilgili ifadeleri Razl'nin eserindeki elestirilerin gii\rlUliigtlne isaret eder tarzda "cerh" nitelemesinin Osmanh donemindeki yaygmhgun gostermesi bakinundan onemlidir; .

15. Ornegln. Varltgl da yoklugu da dii§iiniilebilen miimkiin varliklarda mahiyetin varhktan ayn oldugu ve varhgin miimkiin var1tklann mahiyetine anz oldugukonusunda ibn Sina ve Razt (1986a: I.ERC.nin dtistmceleri bakimmdan bir . 1990a: 1. 1986a: . Riizl (t. 11. Varlik ve mahiyet iliskileri bakimmdan "varhk-mahiyet aynrru" ise soz konusu mahiyetin varhgindan ayn dii§iiniiliip dusunulemeyecegi ile ilgilidir. Yine Allah'm miimkiinlerden selbi bir kayitla aynldrgmi. 2005: 53-55).· 91. dl§ diinyada var olup olmadrgi bilinmeden bir ii~gen tasavvuru miimktlndtir (ibn Sina. Diger bir ifadeyle iilemin kidemi tarnsmalandir. 97-98). Allah'm I \ Zan: Varhk-MahiyetAyrmu Uzerine I I ibn Sina (2004: I. Allah'm varlrgnun mahiyetlerden hicbirine anz olmadigmi. varhk kavramirun en genel ve tarumlanamaz bir kavram oldugu. ibn Slna'ya yonelik Riizi elestirilerinin yogunlastigi alanlardrr. Varhk-mahiyet aynrrunda bu makalenin smirlanna giren konu ibn Sina'run zorunlu varhkta (vacibu'l-vucud) varhk ve mahiyetin ayru oldugu dtlsilncesine yonelik Razi'nin elestirileridir. zorunlu varligin varlrgi dismda bir mahiyetinin olmadignu ifade etmektedir ve bu ona gore' 2) Burada "Allah'in mahiyeti" yerine kelamcilann. Allah'm mahiyetinin beser tarafmdan bilinemeyecegini. Allah'm varh~ ve mahiyeti ile ilgili ibn Sinfi'rnn dustmcelerini §oy- Ie aciklar: "ibn Sina Allah 'm mahiyetinin varhgunn aynisi oldugunu ve varligm btitiin varhklar arasmda ortakbir isimlendirme oldugunu iddia etmektedir. Razi'nin aksine ibn Sina. onun varlrgmm mahiyetine eklenmedigini. \ I . 1990b: 136-143.48. 146-147). diger var1tklann ise (mahiyetIere) anz oldugunu iddia etmektedir. 1960: ill.iBN smA METAFizieiNiN FAHREDDiN er~RAzl'NiN tu.a: 154). onun varhgmm mahiyeti. UKDESi REDDi C. zorunlu varligm varhgmdan baska bir mahiyetinin olmadigi anlayrsrdu-. hakikat-i mahsflsenin beser idrakinin dismda oldugunu ifade etmektedir.493. <. Riizl. mahiyetinin de varhgt oldugunu dustlnmektedir. genellikle "Allah'm hakikati" veya Razi (1987: II. Allah'm hakikatinin bilinmesiyle i1gili Razi'nin gorusleri Arahamov (2002: 204-230)'un konuyla ilgili makalesinde i§leruni§tir. tasavvurlarm ilki oldugu konusunda ayru dii§iinceye sahiptirler. Iste bu makalede Razi'nin kendisine temel problem olarak koyup ~ozmeye ~ah§tIgl bu ii~ ukde kisaca ele almacaknr.y." Razi'nin varhk-mahiyet aynrrunda ibn Sina'run dtlstlncelerinln bu tasviri onun elestirilerinin yoneldigi noktalan da gostermektedir. zorunlu varhkta varhk ve mahiyetin ayni oldugunu.farkhhk yoktur. 1984b: 102-103). 95)'nin ifadesiyle "el-hakikatu'l-mahsuse" ifadelerini kullandiguu eklemeIiyiz. . 1984a: 124.iinkU ibn Sina (2005: 88-92). Konunun metafizigi ilgilendirmesi ve Razt'nin elestirilerinin felsefe ve kelam iliskileri bakimmdan merkezi konumu goz onune ahndigmda detaylara girmeden makalenin snurlan icerisinde yogun ozet sunum yapagmuza isaret edelim. Zira once Gazzali ve daha sonra Razt'nin filozoflara varhk konusunda en sert elestirilerinin odaklandigi nokta. Razi'nin felsefi eserlerinin ilahiyat boltlmlerinin ana cercevesini de olusturan bu ii~ konu.EVESiNDE ------- 185 Allah'm ezeli fiili olarak ruemin ondan sudfir etmesi gorii§ii ile ilgilidir.27-34) ve Riizi (1990a: I. Allah'm kendine mahsus hakikatinin insan tarafmdan bilinip bilinemeyecegi Razi'nin biitUn eserlerinde ele alman konulardan biridir ve Razi ( 1987: 1.

Dolayisiyla miimkiinlerin varhgmm da mahiyetlerine anz olmamasi gerekir.esasmda Razi'nin ilk eserlerinden beri iizerinde durdugu bir konudur. Razt'nin bu elestirisinin temel dayanagi. Mahiyet ontolojik gerceklige sahip tek tek tikellerin akledilir oziinii olusturur. Zorunlu varlik. 117. eger mahiyetlere anz olmuyorsa. 1986a: 1. Mahiyet sahibi olan miimkiinlere varhk ondan tasmaktadir.: 306.zorunlu kilacak boyle bir durum. 121-122. Bir mahiyetin varliga gelmesi. ibn Sma tarafmdan da kabul edilmemektedir. t. 1990a: I. zorunlu ve miimkiin varhklar arasmda musterek bir kavram oldugundan varhk-mahiyet iliskilerinde ii\! ihtimal soz konusudur: a) Eger varhk mahiyete anz ise biitiin varhklarda anz olmasi gerekir. c) Varhk mahiyete ne anz olandrr ve ne de anz olmayandir seklinde bir hiikiim ise ii\!iincii bir baska sebebi gerektirir. el-Mulahhas ve Nihftyetii'l-'ukul'da. 295-296." §eklinde ifade edebilecegimiz bu gorU§ii. Riizi (1989: 32.a: 46a). Miimkiin varhklarda varhk-mahiyet aynmi ise miimkiinlerin ontolojik gercekliklerinden (vtlctid) farkh olarak bir de kavramsal gercekliklerinin (mahiyet) oldugunu ifade etmek icindir.iinkii varhgin mahiyete anz olmasi ya da olmamasina hukmedilmedigi zaman bu onun varhk haline de yokluk haline de miisait bir imkan olacagmdan zorunlu varhk. Eger zorunlu varhgm bir mahiyeti olsaydi onun da nedenli olmasi gerekirdi. Miimkiin ve zorunlu varhkta varlik ayru anlama geliyorsa miimkiinde gecerli olan anz olma zorunluda da gecerli olmahdir.1996: 48.iinkii ibn Sina varhk . b) Varlik. (malul).y. Muhassal'da ibn Sma' run gorU§iine kanhr. Ona gore varhk. Oysa miimkiiniin varhguu. Allah'm varligmdan ayn bir de mahiyetinin oldugudur ve bunun icin de varligindan ayn bir mahiyetinin olmadigmi savunan ibn Slna'ya elestiriler yoneltmistir. ilk kelami eseri el-lsare]i ilmi'l-kelam'da ve el-Mesiiilii'l-hamsun fi usuliddin'tu: konu hakkmda kararsizhgmi ifade edip. yine varligm zorunlu ve miimkiin varhklarda ortak bir anlama sahip olmasi nedeniyle biitiin varhkta mahiyetine anz olmamasi gerekir. Bu durumda varlik ve mahiyet ayrum yapilabilen her mevcut nedenlidir . yokluk ve diger vasiflann kendisinden olumsuzlanmasi sarnyla miicerret varhktir.degildir.b: 67). ibn Sina'nm da bu dusunceye sahip oldugunu sanmaktadrr. Bu nedenle Razi'nin konuyla ilgili temel dtistlncesi. Razi'nin elestirileri kisaca §oyle sirlanabilir: Birinci Elestiri: Riizi. Oysa ibn Sina.: nr. bir sebebi gerektirir. E§ref ALTA$ ---~'------EKEV AKADEMi DERGiSi Allah'm nedeninin olmamasi ve birligi ile ilgilidir. zorunlu ve miimkiin varhkta farkh anlayislar ileri siirmektedir ki bu celiskidir. <. Bu kismen dogrudur.144-145. son donem eserleri el-Mettilibti'l-viliye ve Me'alimu 'usuli'd-din'tie tekrarlanusnr. Boylece zorunlu varhk baska bir sebebe muhtac olur. zorunlu varhk olmaktan cikar (Riizi. 1415h. 1290h. ibn Sina'nm "Allah'm varligi dismda bir mahiyeti yoktur. 1987: I. t. ilk elestirisini varhk kavrammm zorunlu varlikta ve miimkiin varhklarda ortak bir anlama sahip (manevi musterek) bir kavram olmasma dayandmnaktadrr.y. varhk kavrammm soylendigi biitiin fertlerinde ortak bir anlama sahip bir kavram oldugu dtlstlncesidir. Ancak zorunlu varhkta varlik-mahiyet ayrum yaprlamayacagi ile ilgiIi elestirilerini el-Mebahisu'l-mesrikiyye'eec baslayarak orta donem eserleri Serhu'li§arat. Ustelik Riizi." Dolayisiyla varhgr disinda bir mahiyeti yoktur. <.186/ Dr. Oysa "Onun inniyyeti (varlrgi) mahiyetinin ayrusidir. Onun varligmda hicbir ziyadelik soz konusu.

Ttirkcede "dereceli esit anlamli" olarak ifade edebilecegimiz mtisekkek lafizlar ise tek bir anlama delaletleri baknnmdan mutevan lafizlara benzemekle beraber. Allah'm bilinmeyen hakikatinin bilinen varligmdan baska olduguna hiikmetmektir.: vazgecmek zorundadir. Ornegin. 1960: III. Gazzali. ancak esit diizeyde degil.EVESINDE ------- 187 kavranunm manevi mtisterek oldugunu soylemektedir. akillann idrak edernedigi hakikatin. guclulnk ve zayifhk gibi ozellikleri de gosterir. t.y. Tann'nm varliktan baska bir rnahiyeti yoktur. Tann. mntevandan farkli olarak Iayiklik.: 259-260. t. oysa varhgin ilksel tasavvurla mutasavver oldugunu soylemektedir. ya Allah'm hakikatinin beser tarafmdan bilinemeyecegi iddiasmdan vazgecmek zorunda ya da varligm apriori olarak bilindigi fikrinden. 301-302. Razi'ye karst ibn Slna'YI btiytik bir hararetle savunan Tusl (1960: III. 1986a: I. filozoflara gore mtisekkek bir lafiz olarak varhk. Zorunlu varlik ve miimkiinlerin varlrgma ise biittin bunlardan farkh olarak gerceklesir (TOsl. ttimel lafzm icerdigi biittin fertlere esit derecede delalet etmektedir.gore bu durumda ibn Slna. oncelik-sonrahk. illet ve malule oncelik ve sonralikla. 33). 1415 h.: III." R1izl bu noktada §unu sorar: Nasil oluyor da ibn Stna'ya gore biz varWctan baska bir mahiyeti olmayan Allah'm varhgim apriori olarak biIiyoruz. TOsl (1960: III. ama varWctan baska bir mahiyeti olmayan Allah'm hakikatini bilmiyoruz? Razi'ye.y: 46-47).a: 46a.y. 31)'nin belirttigi iizere beyazligm yagan kara ve fildisine esit seviyede olmaksizm soylendigi orneginde oldugu gibi teskik ile soylenenin ayru hakikat olmasi ve ayru ha"kikatin parcasi olmasi Imkansizdir. Curcani. 124. Bircok varliga ortak olarak istirakie soylenen varhk kavrami kelamcilar tarafmdan mtttevan olarak kabul edilirken filozoflar tarafmdan mtisekkek bir kavram olarak kabul edilir (td. ya Allah'm varhk ve mahiyetinin ayru oldugu dtlstlncesinden vazgecmek zorunda. 31. 1987: I. R1izl konuyla ilgili elestirisinde haksizdir ve elestirilerindeki biittin hatalanrun kaynagi varligm teskiki bir kavram oldugunu bilmemesidir. cevher ve araza evleviyet ve yoklukla. hiiviyetiyle diger varlik- I . ancak 0 bundan daha fazla olarak ayru zaman da varhk kavrammm mtisekkek oldugunu da kabul etmektedir. 146-147. 1961: 81-83. 117)'nin ibn Sina'ya yonelttigi ikinci elestiri. apriori olarak bilinir. t.: 69) 'ye gore. Ornegin insan kavrami. Bu.y. " Razi'nin varhk ve mahiyetin bilinebilirligi iizerine kurulu ikinci elestirisini de tashih eden Tusl (1960: III. Ikinci Elestiri: R1iz1(1290 h.\ iBN sfNA METAFizicININ FAHREDDIN er-RAzi'NIN tx: UKDESi REDDi e. 82-84). Bunun gibi varhk kavranu zorunlu varliga ve ~e§itli miimkiin varliklann varligina soylenir. varhk ve mahiyetin bilinebilirligi iizerine kuruludur. Dolayrsiyla bu onlann mahiyetlerini ayru kilmaz. Tann 'run hakikati bilinemez.ERe. miicerred varliknr. 30-31. t. Ahrnet ve Mehmet i~in esit seviyede soylenir. 306-307. Oyle gorunuyor ki Razi'nin bu elestirisi Gazzill (1961. ibn Sina'ya ait dort mukaddimeyi §oyle ortaya koyar: "Varhk. Eger varhk ve mahiyet Allah icin aynr §ey ise bilinme ve bilinmeme zIiligI nasrl izah edilecektir? R1izl.: 257-276).nin rnutevan ve musterek gibi kelimelerin delalet tarzlanrun bilinmemesinin ~e§itli frrkalann ayaguu kaydirdigi anlanmma uygun bir tezahiirle ortaya ~Ikrm§ gibidir. kurucu bir unsurolmaksrzm harict Iazimm gerceklesmesi olarak onlann mahiyetlerine degil. 1990a: I. Uylasimsal bir kavram olarak mutevati kavrami. degisen ve degismeyene gii~liiltik ve gucstizlukle gerceklesir. ibn Sma beseri aklm Allah'm hakikatini idrak edemeyecegini. varhklanna soylenir. Demek ki varhk.

1986a: I. Dorduncu Elestiri: ibn Sina tiirsel tabiatm herhangi bir ferdine dogru olanm tiiriin diger fertleri icin de dogru oldugunu kabul eder. Razi (1290 h. ozel varhklann idrakini gerektirseydi 0 zaman mutlak varlrgi idrak: edenin onun kapsammdaki biitiin ozel'varhklan da bilmesi gerekirdi. herhangi bir durumun tiiriin biitiin fertleri icin e§it diizeyde gecerli oldugu seklindeki ilkeden hareketle ve yine Tusi'nin belirttigi iizere varhgin teskik ile soylenen bir kavrarn oldugunu goz ardr etmesi nedeniyle varhgi bir tiir olarak kabul etmistir. ana gore. olurnlama sarti olmaksizm varhk olabilecegini ifade eder.iinkii tiirsel bir kavram bireylerinde esit diizeyde ve tevatii ile gerceklesirken teskik ile gerceklesen "varhk" kavrami. 1986a: I. dolayisiyla hakikatine esit olacaktIr.188 / Dr. 117). 296. miimkiinlerin illeti olarak geriye sadece miicerred varhk kahr. onun biitiin varhklann ortak oldugu mutlak varhk olusu olmadrguu. 144-145. U~iincii Elestiri: Razi (1290 h. 1415 h. Allah dismdaki mahiyetlerin ondan tasngnu ifade ettikten sonra "yokluk ve diger vasiflann ondan olumsuzlanmasi §artIyla salt varhktir" soziinii kendisi aciklar. Bu elestiri de varhk kavrammm teskiki yapisuun goz ardi edilmesine ve diger yandan ibn Stna'run "miicerred varhk" ile kast ettigi anlarmn Razi tarafmdan farkli anlasilmis olmasma dayanmaktadrr. t. Allah'm hakikati. 34)'nin de belirttigi iizere.: 307. varhk icin illet olamaz. diger miimkiinlerin varhgma esit. Diger anlamda "salt varhk" ise artma olmamasi anlarmyla varhknr. 1987: I. 1990a: I. Bu cikanmma dayanarak Razi §oyle sorar: Mahiyete ihtiyac duyan bir araz olarak varhk.: 307. Selbi kayitlar illet olamayacagina gore.a: 46a-46b)'ye gore. c. ibn Sina bu sozuyle kastedilenin eger boyle bu sifata sahip bir mevcut varsa. ibn Sina'run bu gorU§iine istinaden biitiin arazlanndan soyutlanmis varhgr da bir tiir olarak kabul etmekte ve bu tiiriin lazrrnlanrun degisiklik gostermeyecegini soylemektedir. a halde Allah icin kullarulan "milcerred varhk" soztlnun anlarm terkip olmamasi bakimmdan varhktir. Kisaca Allah'm hakikati her varhkta esit olan miicerred varhktan ibaret ise Allah'm varligi ve hakikati de ayru ise miimkiiniin varligi Allah'm varligma. Allah'm hakikatinin idrak edilen mutlak varhktan baskasi oldugunu gosterir. hangi degisimle ve nasil oluyor da Allah hakkmda kendi kendine bir cevher oluyor da mahiyete ihtiyac duymuyor? Razt. bunedenle de biitiin varhklara yiiklenebilir. E~refALTA$ ---------EKEV AKADEMi DERCisi lardan baska olan "Allah'm kendi ozel varligi" oldugunu belirtir. ibn Sina'nm zannettigi gibi selbi kayitlarla birlikte sadece miicerred varhk ise selbi kayitlar miirnkiinlerin varligmm illet olamaz. c. 124. t. bir tiir ifade etmez. Tiiriin tek bir tabian vardir ve degi§iklik gostermez.a: 46b. 145. Allah'm hakikatinin idrak:edilemeyen ve fakat varhgmm idrak edilen olmasi.: ill. . idrak edilen varhk ise "mutlak varltk"tIr. boyle bir varhgm olumsuzlama samyla degil. ibnBma (2005: 92).iinkii yokluk. bir durumun tiiriin biitiin fertleri arasinda esit diizeyde gecerli olma ilkesi varhk icin isletilemez.y. Ancak Tusi (1960: ill.y. YoksaAllah'm hakikatinin kendi ozel varligmdan baska olmasmi gerektirmez. Buradan hareketle de varhk tiir olarak miimkiinlerde mahiyet ve varhk aynrmna tabi tutulabiliyorsa zorunluda da varhk ve mahiyet aynmmm gecerli olacagini belirtmistir. Miicerred varhk. miimkiinlerin varhgi da ona esit olacaknr. Bu da yanhsnr. Razi'nin iddiasmda oldugu gibi mutlak: varligm tasavvuru.

y. bir cismin beyazhk ile ittisafmdan farkhdir.EVESiNDE FAHREDDiN er-RAzI'NiN UC.: 308. illet olan bu rnahiyetin varlik olarak sifatm online gecirilmesi caiz degildir.iBN smA METAFiziGiNiN REDDi C. Ona gore rnahiyetin once geleri bir baska varligi olmaksizin. Allah'm varligma tesir edici sebep sadece yine Allah'm kendi rnahiyetidir. illetin ancak varhgmdan sonra maliHde tesir rneydana gelecegi anlayisma raci ise bu ispat ediImesi gerekeni delil diye sunmaktir (musadere 'ale'l-rnatlfib). Blitlin bunlardan cikan sonuc rnahi- I I I I I I . daha sonra varligin ikinci asamada bu mahiyete gelip eklendigi anlayisi vardir. Oysa rnahiyetin olusmasi onun varhgidir. bazen bir seyin rnahiyetinin sifatlanndan bir sifatm sebebi olmasmm caiz oldugunu soylemektedir. varhktan ayn olarak ele almasi anlarrunda varhk.: 155)'nin ifadesiyle Razl'nin elestirilerinin ternelinde. 34. 148)'ye gore illetin malule onceligi iIe illetin malule etkisi kastediliyorsa bu kabul edilen ve bilinen bir seydir. Dolayrsiyla ibn Sina'nm "rnahiyet sifatlanndan bir sifatm sebebi olabilir" soztl muessirin esere tekaddiirnlinlin varlik bakunmdan olmasi gerekmedigini gostermektedir. Mahiyet zihindeki dururnu haric hicbir zaman varhktan bagimsiz var olamaz. 1986a: I. Fakat kabul ediliyor ki illet. t. ibn Sl'na'run "Saye: mahiyet kendi varliguun illeti olsaydt kendi varligtm imcelemesi gerekirdi. Fakat akilsal olarak ikisinin aynlmasi. Boylece mahiyetin varhk ile ittisafi sadece zihinde vuku bulan bir dururndur. Altmci Elestiri: Razl'nin bu elestirisi daha once Gazzal! (1980: 190-192) tarafmdan . Nitekim illetin malule varhk olarak onceligini savunan ibn Sl'na mUmkiinlerin rnahiyetlerinin varhklanm herhangi bir varhksal oncelerne olmaksizm kabul ettiklerini soylemektedir. Fakat bu asamada bile rnahiyetin varliktan bagnnsiz olarak var oldugu seklinde anlasilmarnahdrr. rnahiyetin varhkla ittisafi vb. Bir hakikati ve bir mahiyeti olmayan salt varligm dl§ dtinyada farz ediImesi aklm kabul edecegi bir §ey degildir. rnutlak yokluk anlarruna gelmez. rnahiyetten baskadir. bUtlin bunlarm hepsi tasavvurdadir.UKDESi ------- 189 t I I I· I Besinci Elestiri: Razt'nin bir baska elestirisi. harici varhga tekabtil ettigi gibi zihinde var olmak da bir varhk tiiriidiir ve zihni varhga tekabtil eder. Diger bir ifadeyle bir seyin itibari sUbjektif yoklugu. Filozoflar varligm dl§ dtinyada olan §eyin bizzat kendisi oldugunu. Razl (1987: I. Burada rnahiyet farkli. Diger yandan aklm. Ancak varhgi nazar-i itibara almamak onun rnutlak yokluk olmasi (ma'dum) anlarruna gelmez. Ctlnktl dl§ dtinyada olmak. ileri stiriilen rnahiyeti olmadan varligm anlasrlamayacagi dtlstmcesinin bir tekrandir. yoksa onun sebebiyle dl§ dtinyada olan §ey olmadrgnu belirtirler. delil getirmeye elverisli kihnmalan. ona gelip anz olan varhk denen sifat farkh seyler degillerdir. Bu aklm. Akil bir seyin dl§ dtinyada var olduguna htikmedebilmesi icin bir rnahiyet ve bir hakikat farz etrnesi gerekir. 9iinkii illet malule varlzglYla onceldir:" seklindekl mukaddimesinedir. rnahiyetin sadece kendisi degil var olan bir mahiyet olurdu. rnahiyettir. Razl (1290 h. Ancak bu. Tfisl' (1960: ill. mahiyeti. onun rnahiyetin varligmdan once en basmdan beri dl§ dtinyada bir tiir varliga sahip oldugu. Bir mahiyet olustugunda bu varligin kendisi onun varhgidir. Fakat illetin varlrgr sebebiyle malule onceligi ifadesi. varligi itibara almaksizin rnahiyeti mtllahaza edebilmesi ozelliginden kaynaklanmaktadir. Aksi halde illet. 301-302)'nin sunumuyla verirsek salt varhgi dismda bir hakikati olmayan bir seyin w§ dlinyada farz edilrnesi mtimktin degildir. Aym §ey neden fail illet olan Allah icin de soz konusu olmasm? Diger yandan ibn Sl'na.ERC.

Mahiyetlere varhk veren odur. Buna gore kendisine vardir diye hiikmedilenin olusu ya varhknr ya da varhgr oImayan hakikattir. Bu durumda onun ozel zatmm varltk olmasi miimkiin degildir. Buna gore Allah kendisi dismdaki ayniyet kazanmis biitiin zatlardan kendi taayyiinii ile aynlnu§ bir zatnr. ve "zorunlu" ise modalitedir. Buna gore Allah'm mahiyetinin varhgmdan baska olmasi gerektigi ortaya ciknusnr. . varltk oImak baknmndan cevher-araz. Dogrusu boyle olmahdir. Yoksa biitiin varltklara yiiklenebilecek artma olmamasi anIamiyla "salt varltk" degildir. varltk ise yiiklem olsun. Bu bakimdan varlik mahiyete muhtac. zorunlu-miirnkiin arasmda ortak olan bir hakikattir. "Allah zorunlu varhknr. Ctlnku biitiin varltklar arasmda ortak olarak tasdik edilen ortak mefhum olan varlik ile bu ozel zatm taayyiinii gerceklesmez." sekllnde ya da "varltk var olandrr. "varltk" yiiklem. Yukanda da ifade edildigi iizere ibn Sina (2005: 92) tarafindan Allah icin kullarnlan "miicerred varltk" sozunun anlanu terkip olmamasi anlarnmda varhknr. Yoklugun ve diger selbi sifatlann §art1yla 0 salt varhktir. yanhs anlamanm Gazziill orneginde Allah'm mahiyeti olmadigr zanru oldugunu ifade etmektedir. Yedinci Elestiri: Razi (1987: I. Varhk.nin de ifade ettigi iizere dI§ diinyada mahiyeti oImayan bir varhgin idrak edilmesinin miirnkiin olmadigidir. ibn Rusd (1986: 215)." seklindeki totolojik onermelerdenfarksrzdir. baskalanndan ayn ve kendine aitozelligi ile belirmesi anlarnmdaki "taayyiin"ii iizerine kuruludur. 305. Razi'nin bu yorumunun kaynagi. Sekizinci Elestiri: Razl (1987:1. bag vebir modalite bulunur. varhk olusu sebebiyle kendisine hiikmediImesi gerekendir." onermesi." seklinde totoloji olur. "dir' bag. ibn Sina'run Allah'm varligi dismda bir mahiyetinin olmamasmi ifade etmesi ve yine "Tann'mn mahiyeti yoktur. Allah'm baskasmda oImayan kendine ait hususiyetleriyle kendi hiiviyetine biiriinrnesi. Onun taayyiinii kendine ait mahiyetiyle 01mahdir. 2001: 96). Birincisi yani kendisine vardir diye hiikmedilen seyin varhk olmasi imkansizdir. ibn Sma' run Tann'run miicerred varlik oldugunu belirten ifadeleri Razi tarafindan biitiin varltklara yiiklenebilecek artma olmamasi anlamiyla "salt varltk" seklinde yorumlanmistrr. C." ya da "-O~gen ii~gendir.190 / Dr. Oysa yiiklemin konusunun varhginkendisine yuklenildigi ozel bir hakikat ve ozel bir mahiyet olmasi gerekir ki hakikat konu.iinlcti buna gore onerme "varhk. Bu durumda Allah'in zan biitiin varltklar arasmda ortak olan bir mefhum ise bu imkansizdir. 146)'nin bu elestirisi mantiktaki onermenin yapismdan hareket etmektedir." onermesinde "Allah" lafzi konu. E~ref ALTA$ ---------EKEV AKADEMi DERGiSi yetsiz bir varligm dI§ diinyada karar kilamayacagrdrr. 1290 h.302-305. ibn Slna'nm kabul ettigi §ekilde Tann'run varhgi dismda bir mahiyeti yoksa "AlliIh vardir." sekllndeki ifadeleri olmahdir (Hakh. yiiklem. "Duvar duvardir. Bilindigi gibi bir onermede konu.iinlcti rnahiyetsiz varhk anlasilamaz. Bu durumda ne zaman dl§ diinyada bir §ey meydana gelmisse akil onun belli bir hakikatinin olduguna hiikmeder. C. 1986a: I.: 309-311)'nin bu elestirisi. hem zorunlu hem de miimkiin de aym anlamda olduguna gore nasil oluyor da zorunlu tarafinda biitiin kendi dtsmdakilere muhtac olmamasi ve onlann buna muhtac olmasi bakunmdan kuvvette en iist noktaya ulasiyor? Diger yandan da nasil oluyor da miirnkiinde dI§ diinyada ve zihinde mahiyete muhtac oImak bakimmdan zayifligm ve muhtachgm zirvesine ulasabiliyor? Razi'nin bu elestirisinin dayandigr nokta Gazziill (1980: 190-192).

mahiyete eklenen bir arazdir. Fakat varhk. Riizi ibn Sina'run zorunlu varlik dismdaki varhklann imkaruni vurgulamak icin mantigm teknigi anlammda varhgin mahiyete anz oldugunu ifade etmesinden hareketle de varhktan ayn tek basina bir mahiyetin oldugu fikrini cikanrus ve mahiyeti varhga mukaddem saynnstir. disandan mahiyete eklenen anzi varhga sahip demektir. Ancak dI§ gerceklik dtizeyinde ornegin MolIa Sadra'nm "ayniyyetti'l-vticud ve'l-mahiyyet" fikri cercevesinde varhk ve mahiyetin aynihgmdan bahsedildiginde Razi'nin ':. Bu elestirileri dismda. mtimktinde mahiyete anz oldugu gibi zorunluda da anz olmasi gerektigi duslmcesini cikarmisur. degildir. Riizi tarafmdan varhgm. Mantikta bu nedenle varhk.bir kavram oldugunu ifade etmektedir. musekkek bir kavram olarak kabul ettigini dti§tindtigtimtizde kavramsal tahlil duzeyinde yanhsnr. 1998: 32-33)." ifadesine esdeger oldugunu soylemesi dogrudur. zorunlu varligm taayytinti gibi diger konularda ibn Sina'ya getirdigi elestiriler de hem Tttsi hem de diger filozofiar tarafmdan ele alimp incelenmistir. konu olarak konulan bir oztin karsismdadrr ve teknik anlamda bir arazdir. vardir. eger konunun mahiyetinin bir parcasi degilse anzi olarak isimlendirilir. Herhangi bir varlik." ifadelerinden varligm da bir ttir oldugunu gIkarmI§tIr. Riizi'ye gore ibn Sina varhgm zorunlu ve mtimktinde ayru anlama gelen musterek . varhknr.iBN smA METAFiziciNiN FAHREDDiN er-RAzi'NiN REDDi c. Yukanda varlik kavrarmmn kapsadrgi fertlere ortak anlamda soylenmesine ragmen dereceli e§ anlamhhk §eklinde ifade edebilecegimiz teskiki ozelliginin Riizi tarafmdan goz ardi edildigi belirtildiginden burada tekrar ediImeyecektir. Bu baglamda "vardir' ve "beyazdir' orneginde oldugu gibi her arazi ytiklem. tek bir ontolojik blok oldugunu gormti§ oldugunu belirtmek zor gozukmektedir (Taylan. Riizi (1987: I. Burada beyaz ve varlik her ikisi de disandan mahiyete eldenen arazdirlar..ERc. UKDESi ------- 191 Razi'nin "Allah. Buna dayanarak da varligin. Yine 0." onermeslnde varhk yiikleminin yuklendigi konunun "salt varhk" olmasi durumunda ifadenin totolojik olacagi iddiasi ibn Sina'nm varlig. Fakat varligm araz olmasi beyazm araz olmasmdan son derece farkhdir. Metafiziksel baglamda ise varhk herhangi bir mahiyetin arazi . mahiyeti disanda varhktan bagimsizbir gercekligi olan mefhum olarak dti§tindtigti goz onune ahndigmda dis gerceklik dtizeyinde varhk ve rnahiyetin tek bir hakikat. Varhk mahiyet aynmiyla ilgili konuya son vermeden once Razi'nin elestirilerinin genel bir degerlendirmesini yaparsak onun mukaddirnelerinin ozetle birkac noktada toplandrgmi gortlriiz." ifadesinin "Varlik. bir nitelik degildir ve bu nedenle yaranlmis hicbir §eyin mahiyetinin bir parcas. beyaz kendisine yiiklenmeksizin de var olabilir. varhk mahiyet aynrnmda illetin rnalule onceligi. Burada varligm anz 01rnasi ile kastedilen §ey tizerinde durulacaktir. ibn Sina'nm dusuncesinde mannk dtizleminde herhangi bir tammda varhk haricidir ve dairna mahiyetin bir arazidir. Ama Razi'nln. Mannkta ytiklem. zorunlu varhknr. ibn Sina'run mahiyete varhgm disandan unlz ettigini ifade etmesi. beyaz gibi bir nesneye yiiklenen araz oldugu §eklinde anlasilnusnr. 295)'nin varhk kavrammm tahliline. ilk varsayimindan hareketle ibn Sina'nm "ttirsel tabiat btittin fertlerine esit dtizeyde gerceklesir. ibn Stna'run bu yorumu varhgm mantIksal ve metafizik cercevedeki baglamlanmn kanstmlmasma yol acnnsur. ibn Sina'ya gore varhk mahiyetin bir bileseni degildir ancak varhk..Allah..EVESiNDE ac.

(Shehadi. Eger fill mahiyet varlik veriyorsa kendisi daha once var olmahdrr. Nitekirn ibn Stna da miimkiin mahiyetlerin illet. varhginm ise malfll olmasi onun mahiyetinin varhgmdan once oldugu anlamma gelmemelidir. Riizl'nin ibn Slna'y. E§refALTA~ ---------EKEV AKADEMi DERGiSi degildir. yalruzca yaranlmis varhklann imkaruru vurgulamaktadir. > . "zatiyla bilen" oldugu §eklindeki gorU§iiniin bir yansunasrdir. Razi'ye gore beyazm bir nesneye anz olmasi gibi varhk da mahiyete zihin dI§1gerceklik dtlnyasmda anz oluyorsa bu mahiyetin varhktan bagnnsiz olarak ontolojik bir gerceklik olarak var oldugu anIamma gelir. Razl icin iizerinde durulup tarnsilmaya deger bir konu olmustur.iinkii Riiz'i'nin elestirileri onun Allah'in mahiyetinin varlrgiru gerektirmesinde bir sakinca gormedigini gostermektedir. Oysa ibn Sina'mn ifade etmek istedigi. Allah'm "zatiyla dileyen". R1izt (1290 h. } I Atay (2001: 38). . ile mahiyetinin ayn olup olmadigi konusu ~oziimii gercekten zor bir diigiim olarak. Razt'nin biitiin bu elestirilerden hareketle ulasng. elestirdigi yanlrsliga farkmda olmadan kendisinin dii§tiigiinii belirtmektedir. FiIozoflar ve kelamcilann Allah '10 sifatlan konusundaki tartismalanrun temelini olusturan bu problem Riizi tarafindan eserlerinin hemen biitiin metafizik bolumlerinde ele almmistir. Bu zaten ontolojik bir gerceklik olarak taayyiin etmis ve bilfiil bir varhgm zihin tarafmdan tersine bir slirecle dramatiklestirilerek takdim edilmesidir Boylece dl§ diinyada taayyiin etmis bir varligm mahiyet ve varligmdan soz etmek anlamsizdir.: 308)'ye gore zorunlu varligm mahiyetinin illet. Gordiigiimiiz bir agacin ve elimize aldigumz bir elmarun varligr ile mahiyetini birbirinden ayirmak imkansizidirfferhat.192 / Dr. Allah'm Sifatlarn Zat-SIfat iIi§kisi Uzerine Allah'm sifatlan konusunda Razi'nin temel ukdesi. Ilahiyat alarum ilgilendiren zorunlu varhgm varlrg. <. Herhangi bir mahiyetin bu anlamda varhktan soyutlanmis olarak dl§ diinyada gerceklesmesi imkansizdir. <. ontolojik gerceklik olarak var olanm zihin tarafrndan mahiyet ve varhk olarak aynlmasrdir. HaI boyle olunca da fail mahiyet ile kabil mahiyet aynmmm dayanagmm neye gore olacagi sorulur. DI§ diinyadaki varliklann varliklanru. zihinde ve tasavvurda akledilmek icindir. Allah'in sifatlannm zatma eklenmis olup olmadigtdir. Bu problem ibn Sina'nm sifatlann selbi olarak Allah'a nispet edilebilecegi. ~oziim ise Allah'm varligmm diger varliklardan ayn oldugu ve varhgmm mahiyetine eklendigidir. Atay. Izitsu (2003: 149-152)'nun da ifade ettigi gibi. 1984: 151). 1997: 110-111. Mahiyet kendini gerektiriyorsa bu biitiin varhklar icin de gecerlidir ve biitiin varliklar zorunlu varlik olur ki bu kabul edilemez bir durum olacaknr. ibn stna metafizik dtizlemde varligm araz olmasmdan bahsettigi zaman mahiyetin niceligini savunmamaktadtr. varhklannm ise malfil olmasma ragmen mahiyetin varhktan once gelmesi gerekmedigini ifade etmistir. mahiyetlerinden ayirmanm imkani yoktur.iinkUAllah'm mahiyeti varsa Razi'nin varlik soztinde kabul ettigi gibi mahiyetinin de diger mahiyetlerle mtisterek anlamda olmasr gerekir. Varligm mahiyete eklenmesi dl§ diinyada degildir. Bu durumda da ya zincirleme ile sonsuza gidilir ya da mahiyetin zorunlu oldugunu kabul etmek zorunda kalmir. Onun mahiyeti varhgmm aynidir. 1982: 76-77). VarlI~ mahiyetidir.

AIlah'm iradesini ve kudretini dista birakip onu zorlanmis (mfieib) kabul ettigi icm Razi (1290 h. Ilim sifatr bakimmdan Razi'nin bir baska elestirisi de Thn Sina'ya gore Allah'in bilgisinin tiill bilgi olmasma yoneliktir. on un zatiyla kaim olduklanru.EVESiNDE ------- 193 TIm Slna.: 365-367)'nin belirttigine gore Thn Sina bu konuyu dogrudan krdem konusuyla ilgili olarak ele alnusnr.ER<. Buna gore Allah zatim biImektedir. ozellikle Allah'm ilim. naslarda bulunan biitiin tenzihi sifatlan kabul etmis ve Allah 'm zorunlu varhk olmasmdan hareketle ozellikle birligi tizerinde durmustur." ifadesiyIe de sifati zattan aymp Allah'tan baska kadim gerektiren anlayislan reddetmek istemislerdir (Razi. ikinci onerme ise "Allah'm zat-i mahsusasim biImesinin diger seyleri biImesini gerektirdigi'tdir. zanyla bilen (el-alim bi'z-zat) ve zatiyla gli9 yetiren (el-kadir bi'z-zat) §eklindeki Ibn Sina'nm anlayrsmi §iddetle reddetmektedir. Riizi bu iki onermeyi srrasiyla vennekte ve elestirilerini yoneltmektedir. 1989: 491). zata manaIar katan siibiltl-manevi sifatlann zatla miinasebetini "Zatm ne ayru ne de gayndir" §eklinde ifade etmislerdir. Onlar "Sifat zatm ayru degildir. maIfiIiiniin de bilgisini gerektirir. E§'ari ise olumIu zan sifatlann kadim manaIar olarak Allah'm zanna eklenmis olduklanru. Ona gore tenzih metodu dismda zata nispet edilecek her kadim sifat tevhit iIkesiyle celisecektir. Topaloglu. iiIemin kadim mi hadis mi oldugu ile ilgiIidir. C. Onun gerektirdigi birinei seyi bilen on un gerektirdigi ikinei seyi de bilir ve boyIeee hiyerarsik bir sekilde ona bagh oIan biitiin Iazimlar bilinmis olur. fiilidir. E§' ariler. Onun kendini biImesi. Razi (1987: III. Yukanda ifade ediIen sudfirun bir baska §ekiIdeki anlanmr sayilabilecek bu dii§iinee. Bu durumda ona gore iiIemin Allah'tan zorunluluk olarak var oldugunu ifade eden Allah'm "mfieib bi'zzat" oldugu kabul ediImeIidir ki bu da alemin zamansaI kidemine hiikmetmeyi gerektirir." ifadesiyle sifatlan zatla ozdeslestirmek suretiyIe onlann varligmr kabul etmeyen bazi Mutezili kelamcilan ve Ibn Slna gibi islam filozoflanni reddetmek istemislerdir. Zanni bilen her varhk. lradenin Ibn Sina felsefesindeki konumunun bir baska sekilde temellendirilmesi ise ilahi . 119). Bilginin sonsuz geriye gidisinin kesildigi bir nokta olmahdir ki o da zorunlu varligm kendinden kaynaklanan bilgisidir. zatmm gerektirdigi yakm lazimlanru da .iinkii illetin bilgisi maIfiliin biIgisidir. on un kidemiyle kadim olduklanru kabul etmistir. Nitekim Razi (1290 h. "Sifat zatm gayn degildir. Onun zatI ilk neden olduguna gore dikey ve a§agl mertebelerde yatay biitiin akillann ve diger un sun varliklann bilgisini de icerir.iinkii Thn Sma'ya gore irade ile yapilan fiillerin belli bir amacr oldugu ve kemaIe ula§trrdlgl dii§iineesi Allah hakkinda insandaki anlamda bir iradeyi yok saymayi gerektirmektedir.bilir.Ibn Sina (1960: III. 2004: 173. irade ve kudret sifatlan konusunda zanyla dileyen (el-miirid bi'z-zat). Allah'm diger seylerle ilgiIi biIgisinin zatmdan kaynaklanan bir bilgi olmasi gerekir.linkii bu sekildeki bir sifat anlayisi iIim sifati bakimmdan AIlah'm elizileri bilmedigi sonueunu dogurur. C. Zorunlu varhk kendini bilir ve kendisinin kendisinden sonrakinin illeti oldugunu bilir.: 428) tarafindan kabul edilmemis ve elestirilmistir.iBN smA METAFiziciNiN FAHREDDiN er-RAzj'NiN nc UKDESi REDDi <. ibn Slna Allah'm iiIim olmasmi zatmm bilgisine dayandmnaktadir. Sudfir mantigma dayanan bu ispann dayandrgi birinei onerme "Allah'm zatuu bildigi". C. hade sifan bakmundan ise problem sadeee bir sifat konusu degil. 275-278)'ya gore zorunlu varligm ilmi infiali degil.

basarve kelam sifatlan da bir belirleme (ta'yin ve tahsis) ozelligi tasunazlar. o halde tahsis icin baska bir sifat gerekir ki bu irade sifandir. t. atesin sicakhktaki tesiri. ibn Sina'nm Allah'm kadir. 508) tarafmdan hemen btittin eserlerinde genelde filozoflarm ve ozelde de ibn Sina'run Allah'm mtirid oldugunu inkflr ettikleri seklinde sunulmaktadir.b: 161. IT. Konu. kesin olarakAllah'm irade sifati ile muttasif oldugunu belirtir. Kudret sifati bakunindan ele ahndigmda. . Allah'm birligine vurgu cercevesinde zorunlu varligin zatiyla zorunlu varlik oldugu ve btittin sifatlarmda ve ilk durumlarmda zorunlu oldugu dti§tincesidir.a: 182a). zenginlik.: 361)'ye gore aIemin kidemine htikmedenlerin en onemli dayanaklan. Bu anlamda "muhassis" ve "mtiessir" kavramlan farkhdir. 3) ''Tahsis'' konusu kelamcrlarla filozofiar arasmdaki ana farkhlik noktalanndan biridir.194/ Dr. E§ref ALTA~ ---------EKEV AKADEMi DERCisi dtizeyde ihsan. yaratan (miiessir) olmak ise kudret sifanyla ilgilidir'. Ornegin. Ctlnkti kudret bir §eyin meydana getirilmesinde bir sebeptir ve zamamn degismesiyle degismez ve vakitlerle ilgili bir sifat degildir. 211. Filozoflann bu anlayislan R1lz1 (1986a: I. sadece filozoflar Allah'm aIemin yaratilmasmdaki tesirinin zorunluluk seklinde gerceklestigini iddia etmislerdir. kendi zatmm bir geregi olup. kelamcilar tarafindan Allah'm evreni baska bir zamanda ve baska ttirlii yaratmasi miimklin iken. 77)'ye gore butun din ve mezhepler. Tahsis.43.y. comertlik gibi kavramlann anlasilmasiyla ilgilidir. 1990a.irn. miirnkiin evrenler icerisinden biri olarak sonsuz zaman ve rnekanlar icerisinden belirlenrnis bir zamanda ve mekanda tahsis ve tercih edilmistir. Buna gore var olan evren. 1934: 12. belirlenmis bir zamanda ve belirlenmis bir §ekilde yaratngmr. mtlrid. ilirn srfatmdan da farkhdir. Bu zamansal tahsis kudretten farklrdir. semi. Allah'm aIemin yaranlisma tesir ettigi. CUnkti sonradan olanlar daha once ve daha sonra var olmalan miimktin oldugu halde belirli bir vakitte ortaya cikmrslardir. miimkiin tiim alternatifler icerisinden birini tercih ettigini ifade etmektedir. kralhk. R1lz1 (1290 h. Allah'm iradesine bagli olarak yapmasmm ve yapmamasinm kendisi icin uygun oldugunu ifade ederlerken. Bu tesirin iradeye bagliolarak gerceklesmesi Allah'm fail-i muhtar ve kadir oldugu anlamma gelirken. R1lzi Allah'm iradesiyle fill oldugunu belirterek onun fail-i muhtar oldugunu savunurken. onun iradesine bagl: degildir. (!~ehristan1. R1lz1(1415 h.y. aJ. Irade. Ri'iz1. R1lzi (1996: 54). t. 1987: ill. insarun diledigi bir seyi yapmasi ve dilemedigi bir seyi de yapmamasr onun muhtar oldugunun gostergesi iken.a: 181b. bu tesirin zatr geregi zorunlu olarak gerceklesmesi ise Allah'm zorlanmis oldugu anlamma gelmektedir.: ill. BeIirleyici (muhassis) olmak irade sifan iIe iIgili iken. CUnkU bilgi bilinene baglrdir. Allah'm zatlyla zorunlu olarak yaratugi sekllndeki ibn Sina dustmcesini elestirmektedir. hem filozoflar hem de kelamcilar tarafmdan kabul edilmektedir. yine aIernin cevazr (imkam) kelamcilar tarafmdan Allah' m bHdigi nizam iizere varhklann tahsislni gerektiren ezell irade He acrklanmaktadrr. irade ve fiilin birbirinden ayn olmadiklan seklindeki yaklasmn da Razi tarafmdan elestirilmektedir. filozofiar taraftndan baska bir duzen icerislnde olmasr imkansiz olarak en mukemmel bir nizam iizere varhklann tertibini zorunJu kilan ilaht inayet He aciklamrken. 125. Alemin zorunJuluk olarak vara gelisi. 14.y. Bu belirlenmis vakitte ortaya crkmalanru (tahsis) saglayan bir belirleyici vardir. kendisi sebebiyle/kendisi icin" oldugu seklindeki yaklasimi ve ilahi biIgi. t. hayy gibi sifatlannm "baskasmdan dolayi degil. Diger yandan hayat.

Mesela bir kavrarru. ezelilik. ilk sebep (el-tillettl'Lula. bilfiil "akII"drr.: 280-283)'ya gore Allah'm alim. Allah hakkmda oncelikle yokluk ('adem) fikrini. sonra da Allah'm bilmesinin 0 seylerin varhga geImeleri icin yeterli oldugunu belirtiyorlar. Zorunlu varligm her bakrrndan bir. ikinci olarak da sebeplilik kavrarruru ortadan kaldmr. Ona gore. aksine kendisi baskasinm sebebidir. ilim ayrudir' anlayismm Serhu 'Uyuni'l-hikme'sie krsa bir elestirisini yapar. O'nun bilen. bilge vb. Yine ayru ozelligi sebebiyle zanru akleden . hade eden (miirid} ve gticu yeten (kadir) sifatlan ise bilme ('Um) ve yaratiklarla olan iliskileri yontinden birlesikligi ifade ederler. btittin varhklardan ayn olarak tektir. ibn Slna (2003: 312-313)'nm konuyla ilgili bir par. Aynca O'nun sifatlannm ya olumsuzlanmasi (selb} veya goreceli (izafi) olarak anlasilmasi ya da bu ikisinin birlesimine indirgenmesi bir zorunluluktur. ne soz ne de fiil olarak hicbir sekilde bolunmeyen seyi ifade etmektedir.: ill. Rfizl bir seyin kendisiyle ispatnun banl oldugunu.9a:SIdikkat cekicidir. sifatlanrun zatma sonradan kanlmadrgi ve ovguye layIk kemal sifatlanyla nitelendigi kamtlandigma gore.y. Olumsuzlamaya omek ezelilik (kzdem) sifandir. her acidan sebepsiz oldugu. adaletli. ilk varhk (el-mevcudu'l-evvel). Allah icin kullarulan her ttirlti sifat. TIm Sina'run "zann kadir olrnasi onun ayrusrdir" ve "irade ve kudret. sifatlann 90klugu O'nun birligine ters dusmeyecegi gibi zorunlu varhk olusuyla da celismez. isiten. 0. once Allah'in e§yayi bilmesi ile esyaya gti9 yetinnesinin aym oldugunu ifade ediyorlar. Ornegin. hayat. Buna gore mtirnktinlerin varhga cikanlmasmda mtiessir olanm ilim dismda baska bir sifat olmasi dti§tintildtigtinde zatta degil sifatlarda kesret gerekir. Allah'm birligi ve tenzihi icin sifatlann selbi cercevesinde ibn Slna (t. UKDESi REDDi C. ma'kul. Zorunlu varlzk denildiginde ise bunun anlami sudur: 0 vardir ve sebebi yoktur. sebeplerden beri. hakim. Sifatlar bu §ekilde yorumlanacak olursa. Dolayisryla Allah. Yaratan (halik). gibi nitelemeler kullanmaktadrr. goren ve daha baska gilzel SIfatlannm olmasi gerekmektedir. a§Ik ve ma'suk. filozoflar. Allah icin zorunlu varhk (vacibu'l-vucud). Razi'ye gore sifatlardaki cokluk zattaki cokluk disinda baska bir durumdur.EVESINDE ------- 195 Rfizl (1415 h. bu adam bu kti9tik kitapta nasil oluyor da bu kadar celiskiyi bir araya getirebiliyor" diyerek hayretini ifade etmektedir. Ardindan da "bilmiyorum. onda cokluk gerektirmeyen ve selbi ozellige sahip oImak durumundadir. konusan. bunun bir karutlanmasi gerekeni oncul olarak sunmak oldugunu belirterek "delil nerede?" diye sormaktadir. Onun zati maddeden ve maddenin eklerinden soyutlannnsnr. Iste bu ifade olumsuzlamayla goreceliligi birlestirmektedir.ERC. Ancak ona gore. ilil. yoktan var eden (barf) ve suret veren (musavvir] gibi btittin fiill sifatlar izafidir. ilk prensip (el-mebdeu'l-evvel). irade ve kudret sahibi. hayy ve hakim olmasmm anIarru sudur: Varligr zorunlu olan Allah. ibn Sina'run Allah'i ifade eden ge§itli kavrarnlar kullandignu biliyoruz. 121-122). akil.iBN smA METAFizicININ FAHREDDIN er-RAzl'NIN ac. salt iyilik (el-hayru'l-mahz). ask.

Razi (1986b: 147. Allah'm "alim. Bu da ilim sifan ile kudret sifan arasinda fark oldugunu ve sifatlann varliklanru gosterir. zorunlu varhk birden fazla olur. t. Allah'm zanndan baska rail olmadigma gore. 1996: 57)'nin diger bir sunumuyla: Eger bir sifan olsa bu sifat zata ihtiyac duyacagmdan mumkun nitelikte olur. Kendileri bakimmdan mumkundurler ve bir faile ihtiyac duyarlar.Iernin ilahmm aIim. A. Onu kabul eden de zatnr. Onun zatmm basmdan beri sifatlan diger bir deyisle hakiki ve izafi srfatlan gerektirmesi aklm kabul edecegi bir dururndur (1996: 58). kadir ve hayy olmasi gerekir. Oaym zat olarak akil.ilnkil ilyiln tek ve dordiln yift olmasinm etken ve kabul eden olmasi soz konusu rnahiyetlerden baska bir §ey degildir." Buna karsm Razi (1996: 57). Allah'm var oldugunu bilen ama onun alim ve kadir oldugunu bilmeyen kimsenin dururnu ya da aIim oldugunu bilen ama kadir oldugunu bilmeyenin dururnu zat ile sifatlann farkh oldugunu gostermektedir.y. Dolayisiyla onun zatI hem onun faili hem de onun kabul edeni olur. Onun ilminin ve kudretinin bizzat kendisi olmasi imkansizdir. Bir seyin ise aym anda hem etken hem de kabul eden olmasi rnuhaldir. Allah'i nitelendiren bu ily kavram onun zannda bir ikilik gerektirmedigi gibi farkh yonlerden bir nitelerne de degildir. Ctlnktl "Allah' m zan. Allah'm kadir olmasi kudretin tesir ettigi varbklarm meydana gelmesini saglar . 0 zaman da zorunlu varlik sebebiyle zorunlu olurlar. zatnr. E§ref ALTA$ ---------EKEV AKADEMi DERCisi (akil) ve dolayisiyla akledilendir (ma'kul). hakim. Mumkun icin bir etken (fail) lazrmdir. bunlar varhklan imkansiz olan sifat kavramlardir.y. 0 zaman Allah'm zatI ile aIim ve kadir olmasr farkhdir. bu sifatlar kendileriyle zorunlu iseler. Razi (1981: 1. Allah'm aIim sifan. Kendiliginden var olan zorunlu zat bulunmadrgi silrece. <. zorunlu.y. Allah'm zatma hulul etmis sifatlar eger kendileriyle rniimki. aym ferdin hem fail hem de kabul eden olmasmm imkansizhgmdan dolayi sifatlann Allah icin olurnsuzlanmasma rnahiyetlerin ozelliklerinden hareketle karst cikmaktadm <." sozleri arasmdaki farki insan akh kavrayabilir. hem fail hem de kabul eden olmaz. Bu ise imkansizdir. Bu da onun varligr ile sifann baska oldugunu ve sifatm onun Iizerine zait oldugunu ifade etmektedir (t. Allah bu ozel nispet ve izafetleri gerekli kilmaktadir.139). Razi (t.b: 181). rnilmkiin ve imkansiza taailuk ederken kadir sifati sadece mtlmktinlere yoneliktir. aIim ve kadirdir. sifatlarla ilgili ibn Sina'mn lanr: goruslerini §U sekilde an- "Allah'm zatma hulul etmis sifatlar olsa. Bu dururnda sifatlar baskasina muhtactirlar. 1ikil ve ma'kuldur.b: 182.b: 182). Ancak kudret ve ilim diye isimlendirilen ozel nispet ve izafetlerin kendiliklerinden var olmayislan kesindir. hakk ve hayy olusu da bu sekildedir.in iseler.ilnkil tek bir ferd.196 / Dr. sifatlann zann ayru olmadiklanru ve zat ilzerine eklendiklerini §U delillerle ispat etmektedir. Allah'm var oldugu bilgisinden sonra onun aIirn ve kadir olduguna dair baska delillere ihtiyac vardir." sozil ile "Allah'm zau. Bu etken zatm kendisidir.

inkara (ta'til) ve sifatlan nefyetmeye kadar gitmislerdir. fatrr. Strat-i mtistakim ise tesbih ve ta'tilden uzak olan iman yoludur.nin filozofIan tekfir ettigi ti~ noktadan biri aIemin yoktan yaranhsidir." §eklindeki iddialannm ilahi kitaplara dayaruIarak a~Ik~a ispatmm . UKDESi REDDi <. Rftzi (1990a: II. ibn Slna mtimktintin illete ihtiyacmm kaynaguu imkan olarak gormektedir. dogruya gottirmeyen iki a§ID u~tur. lspat cihetinde ileri gidip Allah'a her sifan vermeye kalkisanlar. lzafete sahip hakiki sifat konusunda ise Rftzi "onceki kelamcilann tersine bana gore bu sabittir." Netice olarak ibn Sina'run selbi sifatlann selbi tarzdaAllah'a nispeti. 1415 h.r iBN smA METAFiziciNiN FAHREDDiN er-RAzf'NiN (1<. 526. zann parcasma delalet eden ismin ise ittifakla nefyedildigi belirtInektedir. halk. 124-125)." demekte.a: 182a. Mtisltiman filozoflardan ise ozellikle Farabi ve ibn. Ilginctir ki bir kelamci olarak Rftzi de kelamcilann "Nem.: ill. sifatlan ta'til edenlerle tesbih ve tecsim akidesine dusenler arasmdaki orta YOlunu Tefsir'de "sirat-: rntistakim" ayetinin inanclar acismdan anlamiru aciklarken §oyle ifade eder: "Tenzih akidesine iyice dalan kimseler.ganiy. Slna'run gorti§ti iIe ilgilidir. izafi sifatlara ve selbi sifatlara delalet eden isimlerin ittifakla sabit oldugunu. "iIim" gibi izafetten uzak olan hakiki sifata delalet eden isim konusunda ise stibfltuna ve nefyine delalet bulunmadignu soylemektedir. "Mevcud" sozu ile "mevcud degildir. lskenderoglu. ktin fe yekfin" gibi Kur'an'da Allah-alem iliskilerini anlatan ifadelerden .EVESiNDE ------- 197 ve fakat ilirn sifatmm boyle bir durumu yoktur." sozleri celisiktir ama "mevcud" ile "alim degildir" sozleri celisik degildir. laidret gibi sifatlann Allah'm zatmm ayru oldugu ve subtlti sifatlann Allah' a nispetinin ancak olumsuz yorumlanmalan kaydiyla mtimktin olabilecegi seklfndeki sifat tezi. 186). Bu da varhk ile ilim sifatuun farklrhklanru gosterir.y. Alemin yaranhsi konusunda kelamcilar mtimktinlerin iIlete ihtiyaclanrun kaynagmi hudus olarak gortirlerken.ER<. el-evvel. Rftzi tarafmdan reddedilmektedir. Oyle ki GazzaIi (1967: 83-84. A1lah'm Fiilleri: Zat-Fiil ili§kisi Uzerine Allah'm fiiIleri konusunda Rftzl' nin temel ukdesi Allah' m fiilinin zauna mukarin olup olmadrgidir. t. zatiyla biIen degildir. Razt. maddesi ve suretiyle biittiniiyle muhdestir. (1987: Iv. zata.mumkun olmadrgnu belirtInektedir. Rftzi (1981: I. Bu problem de yine Allah'm ezeli fiiIi olarak alemin ondan sudur ettigi seklindeki Yeni Eflatuncu filozoflann. 1980: 88-92). Ispat ve nefy. Razt ise biIginlerin cogunun ~ozmekte yetersiz kaldigr aIemin yaratilisi konusunda fikir ytlnltmenin zorluguna dikkat cekmekte ve bu konuda dinlerin ne dedigini kutsal kitaplann konuyla ilgiIi ifadeleri cercevesinde tartrsmaktadir. onun zatmdan farkli zanna eklenen bir ilim sifan da vardir. Kisaca Allah. iIim irade. tesbihe ve Allah' a cisimlik ve mekan ispat etme cikmazma dusrnuslerdir. 2002: 69-73) kelamcilann hudfls ogretilerinin dayanagi olarak kullaruIan "rab. islam tarihinde kelamcilarla filozoflar arasindaki ana tarnsma konularmdan biri alemin meydana gelisi sorunudur. 29.

: 335. 1-31)'ta gecen Allah'in yeri ve gogti yarattigini. Diger yandan Allah btittin tikelleri bildiginden onun kadim ilmi iilemin ne zaman yaratilacagmi ve ne zaman yaratilmayacagiru bilmekte. Allah'm devamhlrgi ile varligmm devamli ve ezeli oldugunu aciklamak" oldugunu belirtir. 2000: 206-207). iradesi de ancak bu ilme dayanarak bir §eye taalluk etmektedir. I. Razl (1290 h. evrenin yoktan yaratildrgi dti§tincesi filozofiann ezeli iilem dusuncesi gibi Kur'an'in belli bir yorumuna dayanmaktadir.:al. 2002: 122. 2004: 217).Gazzall (1967: 83-84)'nin 1lleminyaratilmasi fikrinden hareketle filozofian tekfir eden dii§Uncelerinekarst cikan ibn RU§d (1992: 87-88). serh ettigi ibn Slna'mn el-lsartu adh eserindeki "sun' ve ibda" bashgmm girisinde konunun genel maksadinm "alemin. kelamcilann yoktan yarattlma dilstmcesine. Krsaca Razi'ye gore kelamcilar mucib bir illeti kabul etmediklerinden ezeli bir malulu de kabul etmemektedirler. Bu ifadelerinden anlasilan Razl icin bu konu Allah' in zan ve sifatlan konusundan daha §iddetli bir sekilde ukde denilmeyi hak etmektedir.:ozi. 66)'nin de belirttigi gibi alemin kidemi sorunu esasen Allah'm bilgi. Ctinkii kelamcilar alemin ezeli oldugu varsayilirsa onun ezeli bir illetinin olabilecegini kabul etmektedirler. 4) Razi'nin yoktan yaranlma anlayrsmm Kur'an'dan c. Razi'ye gore varhgr daimi olanm mtiessire muhtac olmasi konusunda esasen filozofiar ve kelamcilar arasmdaki ihtilaf IMzl bir ihtilafur. Allah'm salt yoklukla birlikte bulundugunu gosteren bir ayetin bulunmasmm miimkiin olmadrgmi.iinkti mucib bir illetten soz edilemeyecegi icin ve Allah fail-i muhtar ve kadir oldugu icin onun fiili de ezeli degildir.. yornmIanyla (te'vil) ulastiklanm. Razl Tevrat (Tekvin. yerin lSSIZ oldugunu. . karanligm sulan kapladiguu. ayetlerin §eriaun zahirine uyarak degil.198 / Dr.ekicidir. iilemin fail ve sani olan Allah'a ihtiyactnm olmamasi gerekir. olamayacagmi ifade etmektedir. irade ve kudreti ile ilgili oldugundan bu soruya miltekellimlerin cevabi onun iradesinin yaratma vaktinin tayininde belli bir sebebe dayanmaksizm gerceklestigini soylemek seklinde olacaktir. 6c.imtintin insan idraki icin gercekten zor oldugunu soyler'. Razl (1986a: I. ezeli olamn fail ve sani olana muhtac olmasmm imkansiz olmasi kurah geregi. Konuyla ilgili bilinen sorunu da §u §ekilde ortaya koyar: Sayer iilem ezeli ise. iilemin yaratihsidtr) arasmda zamansal bir farkhligm olmasnu gerektirmektedir. Kafrawi. Allah'm fiilinin zatma mukarin olmasr demek alemin krdeminin savunulmasi demektiro Nemin hudusunun kabul edilmesi ise Allah'in zan ile fiili (ki burada soz konusu fiil. sonra Allah'm "1§Ik olsun" diyerek l§lgl yarattiguu ifade eden Tevrat ayetlerinden de yoktan yaratIlma ogretisinin crkanlamayacaguu ifade eder. Kur' an ve Tevrat'ta acikca ifade edilmeyen. E§ref ALTA$ ---------EKEV AKADEMi DERCisi hareketle "alemin yoktan yaratildigi" sonucunun cikanlamayacagim belirtir. Baska bir bakis acisiyla alemin belli bir zamanda yaratilmasmm gizli bir hikmeti oldugu da soylenebilir.i§tine gore.Ikanlamayacagl ile ilgili dusuncelerinin ibn RU§d'Unbu konudaki fikirieriyle benzerligi dikkat c. Bu nedenle hem kelamcilann iilemin hudflsu ile ilgili dti§tinceleri ve hem de filozofiann Allah'in ezeli fiiline dayanan ezeli iilem dusuncesi dim acidan ayru derecede mesru ve aklen aym derecede savunulabilir ve gecerlidir (Iskenderoglu. Razi'nin kapsamli ve son eserlerinden biri olan el-Metalibii'l-aliye'deki bu gori. <. peygamberlerin de suskun kaldigi bir konunun c.-. -x. Ancak bu sadece bir faraziyedir.

69-71).ilnkil onun hareket noktasi aIemin kidemi degil.ilnkUrnucib olmasiru kabul etmeleri alemin kadim oldugunu kabul etmelerini gerektirirdi ki bu onlann baslangic noktasmdaki iddialanna ters dtiserdi. ezeli olarun kadir bir faile dayanmasuu reddetmektedirler. Raz1'ye gore kelamcilar: kadir-i muhtiir aIemin hudflsu. Konuyu Razi'ye gore filozoflar: kidem -+ Allah'm raiIIiginin ezeli olusu seklinde. Razi'ye gore bu durumda kelamcilarla filozoftar "ezeli olan bir fiilin muhtar bir kadire degil de mucib bir kudrete muhtac oldugu" konusunda gorti~ birligi icindedirler.linkii Allah'm kudreti ve hur iradesi zatmda asla cokluk gerektirmez. Filozoftar onun hur iradeye sahip oldugunu kabul etmekte fakat bu iradenin bizim aIemimizdeki canhlann hur iradesi gibi oldugunu kabul etmemektedirler.EvESiNDE ------- 199 Razi'ye gore filozoftar ise alemin hudGsunun reddini. c) Alemin ezeli bir fiil olmasi. 0 halde kelamcilann hareket noktasi Razi'nin iddia ettigi gibi "fail-i muhtar" degil. Tfisi'ye gore Razi'nin uzlastirma cabasmdaki diger yanlisi zorunlu varligm filozoflara gore muhtar olmadigi. Metafizik acidan bakrldrginda ise mebde-i evvel failliginde mukemmel ve ezeli oldugundan onun fiili olan aIem de ezelidir". Razi'nin ibn Stna ile ilgili dayandigi temeller de yanlrsnr. onun hUr iradeye sahip olmadrgi 5) Hudfis kidem tartismasmda Raz1 ve Tusl'nin kelarnci ve filozoflara atfettikIeri soz konusu siralama §ematik oIarak §Usekilde gosterilebilir: Konuyu. UKDESi REDDi C.iBN smA METAFizieiNiN FAHREDDiN er-RAzf'NiN UC. Razi'nin ihtilafi lafzi olarak niteleyip filozoftarla kelamcilar arasmda bir farkhhk olmadigi iddiasrru "hasim taraftann nzasi olmadan yapilan bir uzlastirma" olarak gormektedir. C. Tusi'ye gore ise aIemin hudflsu -+ muhdls -+ kadir-i muhtiir §ekIinde ele alrruslardir. b) Failiyyetinde mlikemmei ve ezeli olan failin varhk venne fiilinin ezeli olmamasi mumkun degildir. failliginde rnukemmel ve ezeli olan faile dayarur. fiillerini kasit ve irade ile yapan bir failin fiili olamayacagma dayandmnaktadirlar. Filozoftar ezeli olanm rnuhtar failin fiili olmasnu imkansiz gormemislerdir. Cunktl Rlizt. mucib oldugu anlayrsi He iIgilidir. -i> . Tfist (1960: III. Oncelikle kelamcilann ortaya koyduklan iddialann siralamasi Razi'nin iddia ettigi gibi degildir. Buna dayanarak Tusi.linkUfilozoftara gore ilk ilkenin varhk verme fiilinin ezeli faili olmasr onun hur irade ve kudret sahibi olmadigi anlamma gelmez. Allah'm failliginin ezeli olusudur. Diger yandan filozoftara gore onun failliginin zorunlulugu baglammda. C. C. Oysa Tusi'ye gore gercekte kelamcilar eserlerine aIemin hudGsu konusundaki tezlerini ortaya koyduktan sonra onun bir rnuhdise muhtac oldugunu ve li9ilncli asamada da bu mnhdisin hiir irade sahibi olmasi gerektigini yani mucib olmamasi gerektigini ifade etmislerdir.ERC. Tflsl'ye gore ise: Allah'm failliginin ezeli olusu -+ kidem sekllnde ele alnuslardir. Cunku ona gore Razi'nin uzlastirma amaciyla ortaya koydugu bircok veri yanhsnr. filozof ve kelarncilann bu konuda islettikleri mantiksal surecinin Rlizi tarafmdan ters yuz edilmis oldugunu ve bu nedenle de onun uzlastirma ~abasmm taraflann nzasi almmadan yapilrms bir caba olarak gorulmesi gerektigini iddia etmektedir. aksine tabii ilimler acismdan bakildigmda filozoftann ulasnklan sonuclar §oyle siralanabilir: a) Ezell fiil. "hudGs"tur . kelamcilann alemin hudGsunu zorunlu varligm mGcib degil de kadir-i rnuhtar dustlncesinden hareketle savunduklanm iddia etmektedir. Boylece onlar aIemin hudtlsunu son tahlilde hlir iradeye baglamrslardir. ancak failiyyetinde mlikemmel ve ezeli olan bir failden sudGr edebilir.ilnkil onlar ezeli olarun mficibe dayanmasmda ittifak ederken. C. C. .

Allah'm fillinin zanna mukarin olmasi acismdan son onemli bir konuya deginmek gerekmektedir. Burada kelamcilann alemin zamansal yaranlrsi yani hudfls ile ilgili delillerini ve filozoflann da aIemin ezeliligi ile ilgili delillerini uzun uzadiya tartisan Razi. sifat ve fiillerine iliskin problemler. Razi'nin el-Mettilibii'l. aIemin ezeliligi. Boylece aIemin ezeli olmasi ya da sonradan yaratilmasi Allah'a dayandmlmasi sarnyla akli bakimdan aym derecede savunulabilecek ve dini bakimdan aym olgiide mesru iki alternatiftir (Iskenderoglu. Bu aeiklamalara gore. Razi. 40).: I. Ancak onun el-Metalibu 'l-tiliye' deki gorusleri. Bu aIemin ontolojik anlamda bir kideme sahip oldugu anlamma gelmemektedir (Kutluer. Allah'm ontolojik kidemi gibi ontolojik bir onceligi degil. bu problemlere sundugu 90ziiuIleri. Dna gore. ibn Sina metafiziginin ve kozmolojisinin temeli olan sudflr teorisinin elestirisinin bize gosterdigi sey. Allah'in ezeli fiili oldugu anlamma gelmektedir. bircok bakimdan filozofiarla kelamcilar arasmdaki ihtilafin kavrarnlann farkh tarumlanmasi ve dayanak noktalanmn farkh olmasina baglamaktadir. ibn Sina felsefesinin oncullerine ve gerektirdigi biitiin sonuclara karst oldugunu ifade etmesine paralel olarak ibn Sina metafizigine cesitli elestiriler yoneltmistir. Allah'm fiili ezeli ve mtikemmel olduguna gore. Ancak onun 90ziimii zor olarak gordiigii Allah'm zat. problemleri. Sonu~ Razt (1415 h. 2002: 122-124). varhk-mahiyet ve zftt-srrat iliskilerine nazaran daha cetrefil oldugunu dii§iindiigiinii gostermektedir. siirekli ve ezeli ise varhk verilen aIem de stlrekli ve ezelidir. onun fiili olan alemin de onun fiili olarak ezelilik arz ettigini soylemek gerekir. Gazzali'nin Allah 'm her yonuyle ozgiir iradesine dayanan fiili olan evren anlayisma karst da itirazlanm nakletmekte ve Allah'in sifatlan konusunda gorunur aIeme kiyasla hiikiim vermenin dogru olmadignu. E§ref ALTA$ ---------EKEV AKADEMi DERCisi yaratmaya mecbur oldugu seklindeki bir anlayis da onun failliginin herhangi bir dogal cismin mecburiyet altrndaki failligiyle kanstmlmasi demektir. hudfis ve kidem anlayislan kendi icinde tutarh olabilir ancak sunulan deliller yetersizdir ve soz konusu teoriler kendi icinde bircok celiski banndirmaktadir. meselenin IMzi oldugu seklindeki dii§iincesi yanlis oncnllere dayanmaktadrr.I 200 / Dr. Razi'nin ii9iincii temel problem konusundaAllah 'in zatmm fiiline mukarin olmadigma inandigidir. Bu bakimdan sadece kelami gelenege dayarularak Razi'nin ele aldigr konulan. Ciinkii varhk veren Allah. ilk iki konuda kendi konumunu gii9lii bir sekilde savunan Razt'nin zat-fiil iliskilerinde filozofiara yonelttigi itirazlann yamnda kelamcilann da goruslerini elestirmesi bunu gostermektedir. Sonucta Razi'nin varligr daimi olarun miiessire muhtac olmasi konusunda kelamcilarla filozofiar arasmda ihtilaf olmadigi. fiilin zata mukarin olup olmadigi konusundaki diigiimiin 90ziimiiniin. 2002: 104-105). kullandigi metodu ve kavramsal gerge- . bunun bir baska tarzda olmasi gerektigini belirtir. Allah'm zatma mukarin olarak onun fiilinin ortaya 900§mm ifadesi olan sudur teorisi Razi'nin istisnasiz biitiin eserlerinde siddetle elestirilmekte ve reddedilmektedir. Razl'nin teolojisinin ibn Sina etkilerine maruz kahsmmderecesini de gostermektir.'filiye'deki aIemin kiderni ile ilgili tutumu onun farklr eserlerindeki farkh pozisyonlanm aciklar niteliktedir.

ayru zamanda ibn Sina'dan akip gelen felsefe gelenegidir. "birden ancak bir cikar' seklindeki Yeni-Efiatuncu ilke. Onun kelamcilara yonelik elestirileri de oldukca fazladir. her §eyi bilen ve evreni her an yaratmakta olan tann tasavvuru ile ibn Sina'nm her yonuyle zorunlu ve bir olan tann tasavvuru gerilimin en iist noktasnu olusturmaktadir. Razi Allah'in kadir ve fail-i rnuhtar oldugunu ifade etmektedir. ibn Sina acismdan zorunlu varlrgi niteleyen sifatlar selbi olarak onu niteleyebilirken. yanhs yorumdan kaynaklanmasi. . Razt'nin elestirileri ibn Sma ile simrh degildir. ibn Sina zorunlu varligin "alim bi'z-zat" ve "murid bi'z-zat" oldugunu savunurken. Mahiyetin asaIetini savunan bir dii§iiniir olarak Razi ise zorunlu varhgm. ibn Sina zorunluvarlrgm rum yonleriyle zorunlu olmasi bakimmdan fiilinin de zorunlu oldugunu dolayisiyla onun "mficib bi'z-zat" oldugunu savunurken. Zorunlu varlik ve miimkiin varhk aynmmm temelini olusturarak ibn Slna metafiziginin merkezi noktasmda duran bu aynrn. Yine ibn Slna. mahiyetsiz bir varlrgi diger varhklardan ayirmarun miimkiin olmadigmi ve mahiyetinin onun varligmm sebebi oImasmda bir celiski olmadigmr ifade etmektedir.iinkii Razt'nin ozgiir iradeye sahip.iBN SfNA METAFiZiciNiN FAHREDDiN er-RAzI'NiN UC. Bu elestiriler diger yandan da §erhler silsilesiyle yuzyillar siiren bir entelekttiel canhligm dogmasmi da saglanusnr. Razl fail-i muhtar bir tannrun fiili olmak bakimmdan filemin sudurunu reddetmektedir. varligi yarunda mahiyetinin de oldugunu. Bu cercevede 0 hudus ogretisini elestirdigi gibi "yoktan yaranlma" dii§iincesinin de kutsaI kitaplara dayarularak savunulmasirun miimkiin olmadigmi belirtmektedir. <. ibn Slna Tann'run biitiin yonlerden zorunlu varhk oldugunu bu nedenle de onda illet-malul iliskilerini gerektirecek bir varhk-mahiyet aynmmm miimkiin olmadrgmi ifade ederek 'Iann'run varhgirun mahiyeti oldugunu. Razi sifatlann onun zanndan olmayip ona eklendiklerini ifade etmektedir. Zorunlu varligm varh~ ile mahiyetinin aym olmasi dustmcesini reddeden Razi onun varhgindan ayn kendine ozel bir mahiyetinin (el-hakikatu'I-mahsusa) oldugunu savunmustur. islam felsefesinin ozgunlugunun en acik deliIIerinden biri Farabi ile baslayan ve ibn Sina tarafmdan gelistirilen varhk-mahiyet aynrrudir. Razl tarafmdan detayli bir sekilde incelenmis ve elestirilmistir. bircok sahte problemin de ortaya ~lkmasma neden olmustur. miimkiin varhklarda varhk-mahiyet aynrru yapilmasmm onlann bir nedene muhtac oldugunu gosterdigini ifade etmektedir. Tusi'nin ifade ettigi iizere. : ibn Slna ve R1lz1arasmdaki en onemli farkhhklar ilahiyat alanmdadir. <.EVESiNDE ------- 201 veyi aciklamak zordur.iinkii Razi'nin tevariis ettigi rniras sadece kelam gelenegi degil. UKDESi REDDi C. her seye giicii yeten. Razl zatla sifatlarm farkhhklanndan hareketle onun zatmdan ayn ilim ve irade srfatmm oldugunu ifade etmektedir.ERC.den hareketle sudflru savunurken. Ancak bu elestirilerin bir kismmm.

139-166. iyad. Ferhat. Drl. Thk. Abrahamov. K. Nsr.el-i§ariit ve't-tenbihiit I-IV. Beyrut: el-Gadir. (1997).: i. Demirli ve tera Yaymcilik.y). Thk. Der'u te'tirilzi'l. "ibn Sina'nm Mirasi: Arap Felsefesinin Altm <. el-Meviilaffi . Gazzfili (1961). Kahire: Dfuu'l-Maaru. 'ilmi'l-keltim. H. B. Cev. Miiteahhirin Donemde Felsefe Kelam ili~kisi: Fahreddin Razl Ornegf. Fahri.: C. I§Ik ve M. ibn Rusd (1992b).: M. 204-230. ibn Slna (2004).'akl ve'n-nakl. Dag. et-Ta'rifiit.y: Daru'd-Divan. istanbul: Li- ibn Slna (2005).: S. Karhga. N§r.: ~. ibn Slna (1960). ibn Stna'nin Mirast. R. Kahire: Mektebetii'l-Miitenebbi. Kahire: Daru'l-Madrif ibn Stna (2003). istanbul: Milli Egitim Bakanligi. Izutsu. istanbul: Klasik Yay. Yaltkaya ve R. Salim. Saliba ve K. "Ievhidin Hakikati ve Niibiivvetin Ispan Uzerine".. Fiiriibfve ibn Sfnii'ya Gore Yaratma.: M. (2001). Cev. el-Munktzu mine'd-daltil. ve Cev. Mi'ydru'l. C. Thk. Islam Filozofiartndan Felsefe Metinleri.: B. istanbul: Litera O. GazzaJ1 (1967). istanbul: Klasik Yay. Celebi. Tiirker. Tiirker. Sa'fld el-Islamiyye. Cev. K. istanbul: Isaret Yay. istanbul: Insan Yay.y). T. XLIXI2. GazzaJ1 (1980). (1971). Mahiyet ve VarhkAynrru. Cev. Kesfti'z-zunun 'an esamt'l-kutub ve'l-fiiniin. Dilnya. Kitabii'§-$ijii: Metafizik I. D. (2004).'ilm. Ebyari. Tehiifiitii'l-felasije. Drl. Fahr al-Din al-Razi on the Knowability of God's Essence and Attributes. Kaya. Tutarsizligm Tutarstzltgt: Tehiifiit et-Tehdfilt. Dunya. Nsr. E. Ankara: Kiiltiir Bakanligi Yay.: S. H. §ref E ALTA$---------EKEV Kaynakea AKADEMi DERCtSt Atay.. Dunya. ibn Sina (t. (2002). ibn Teymiyye (1991). ibn Rusd (1992a). Kahire: Daru'l-Maarif. Atay. S. Nsr.: S. Suudi Arabistan: Camiatu'l-Imam Muhammed b. y. Beyrut: Daru'l-Endeliis. Kahn. (2003). Gutas. Kitabu'§-$ijii: Metafizik II. (1984). ve Cev.: M. Faslii'l-makdl. Cev.agl (10oo-yalda§Ik 1350)". istanbul: Marmara Universitesi Sosyal Bilimler Enstitiisii. Hakh. H. Beyrut: Dfuu'l-Maki'l-Cedlde. Ankara: Kiiltiir ve Turizm Bakanhgi Milli Kiitiiphane Yay. Yayinlanmamis Doktora Tezi. Demirli ve Yaymcihk. Kaya.y). Mesiiilii'l-hilaf beyne Fahriiddin er-Riizf ve Nastruddin et-Tust. Uluslararast ibn Smii Sempozyumu Bildirileri (17-20 Agustos 1983). Curcani (t. lslam'da Varllk Diisimcesi. Bilge. Nsr. rel (t. O.: E. (2001). Kittibii'n-Nectu. Samsun: Ondokuz Mayis Universitesi Yay. N. Arabica.: i.202/Dr.

Razi (l990b). Razi (1415 h.: A. Thk. Tiirkiye Diyanet Vakfi. B.: T.:al. Serhu 'Uytini'l-hikme I-III. el-Mulahhas fi'l-manttk ve'l-hikme. Cum'a. (2004). Beyrut: Thk. Kittibu'l-Erba'in fl usuli'd-dtn I-II. C. Orner. Razi (1986a). lslam Ansiklopedisi. Beyrut: Daru'f-Kitsbi'l-Arabt. $erhu'l-i~lirat ve't-tenbihiit. Felsefl ve Kelamt Gorusleri.fi li 'n-Nesr.). Ankara: Kiiltiir Ba- bc. Tefslru'l-Fahri'r-Rdzi I-XXXII. ibn Sfna Ontolojisinde Zorunlu Varlik. Mektebii's-Sek1l. el-Metdllbii'l-ttiliye mine'l-iiimi'l-lltihi Dam 'I-Kitabi 'l-Arabi. Serhu esmdilltihi'l-hiisnd.~. Sehid Ali Pasa.: A. Thk. Beyrut: D1l. Bagdad: Daru'l-Ktltub ve'l-Vesaik.: A. (2002). es-Seka. Razi (t. Necessary Being in Islamic Philosophy and Theology: Study of Ibn Sina's al-Isharat wa al-Tanbihat: And Fakhr al-Din al-Razi's Muhassal Afkar al-Mutaqaddimin wa al-Muta'akhklurin. Beyrut Daru'l-Fikr. H. Kafrawi. B. S.: M. istanbul. H.: A. (1999).ER(:EVESINDE iiC. Islam Inanctntn Ana Konulan Mealimu usuli'd-din. Thk. Thk.. Ezheriyye. A. el-Mestiilii'l-hamsim fl usuli'd-din. Kayravan: Razi (2005). es-Seka. Razi (1984b). Kutluer. (2002). Yaytnlanmamis Doktora Tezi. H. Razi (1981). ibn Sina (Etkileri).di. Riizi (1996). istanbul: Siileymaniye Kiitiiphanesi. Sa'd. Thk. el-Bagd1l. Esrdrii't-tenzll ve envaru't-te'vtl. M. (2000). 'AcliibU'Z-Kur' an. . H.a).'ilm.: E. Kahire: el- Razi (1987). Lub/ibu'l-i~lirat. Thk. Razi (l986b). A. Tahran: En- climen-i Asar. Kahire: Razi (1984a).iBN slNA METAFizicININ FAHREDDINer-RAzf'NIN REDDi C. UKDESi ------- 203 lskenderoglu. 20. N. nr.y. Razi (2004). Karliga. Kemal Pasazade'nin kanligi Yay.: A. Tahran: Miiessesetii'sSadlk. es-Seka. Muhammed. M. Razi (1290 h. Thk. istanbul: Dam't-Tlbaati'l-Amire. es-Seka.: 1730. Fakhr al-Din al-Riul and Thomas Aquinas on the Question of the Eternity of the World. Razi (1989). er-Riytizli'l-munikatii fl lirtii ehli'l. Necefzade. Merkezii 'n-Nesri "l-Camii. Leiden-Boston-Koln: Brill.: M. Nsr. Macit. Cev.). Abdulfettah. Kahire: Mektebetii'l-Kiilliyyeti'lI-VI. A.: A. $erJiu'l-i~arlit ve't-tenbthat: Manttk I. Nsr. Mektebetii 'l-Kulliyyati 'I-Ezheriyye. Beyrut: Dam'l-Kitabi'l-Arabi. el-Mebdhisii'l-mesriktyye fi 'ilmi'l-iltihiyydt M. S. Erzurum: lhtar Yaymcihk. H. ~.rii'I-Kiitiibi'l-ilmiye. Binghamton: Binghamton University State University of New York. ve't-tabi'iyytit I-II. es-Seka. i. Razi (l990a). R. istanbul: lz Yaymcilik. H.

Telhisu'l-Muhassal. istanbul. Nsr.: S. Delmar New York: Caravan Books. Nsr: T. Metaphysics In Islamic Philosophy.). istanbul: AYI§lglKitaplan. fi ilmi'l-keldm. Guillaume. . Kahire: Mektebetu'l-Kttlliyyati'lEzheriyye. Serhu' l-i§arat ve 't-tenbihiit I-IV. Allah. islam Ansiklopedisi. E§ref ALTA~ ---------EKEV AKADEMi DERCisi Razi (t. (1982). N. Kahire: Daru'l-Maarif.. Kahire: Mektebetti'l-Ktllliyyati'J-Ezheriyye..y. Tusi (t. Muhassalu efkdri'l-miltekaddimin ve' l-miiteahhirin mine' 1-'ulemd ve' l-hiikemii ve'l-mtitekellimin. Kitabu Nihiiyeti'l-ikddm Oxford University Press. (1998). (1989). A. Tiirkiye Diyanet Vakfr. C.: A. Dunya. Topaloglu. F.2. Dusimce Tarihinde Tann Sorunu. Tflsi (1960). Thk.b). Sa'd. r: " . London: Taylan.y.. ~ehristaru (1934). B. Shehadi.204/ Dr.