Π Α Ν Α Γ Η

Γ.

Λ Ε Κ Α Τ Σ Α

ΔΗΜΟΥ ΚΑΤΑΛΥΣΕΩΣ
ΚΑΙ Τ Υ Ρ Α Ν Ν ΙΔΟΣ
Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
• Τ Η Ν ΟΛΙΓΑΡΧΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΥΡΑΝΝΙΑ •

ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΙΩΑΝ. & Π. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΥ
Α Θ Η Ν Α Ι

- - Σ Τ Ο Α

Α Ρ Σ Α Κ Ε I Ο Υ - Α Ρ Σ Α Κ Η

6

ΣΤΟΥΣ
ΜΑΚΑΡΙΟΥΣ

ΙΣΚΙΟΥΣ

ΤΩΝ ΠΕΣΟΝΤΩΝ ΑΓΩΝΙΣΤΩΝ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΙΩΝ Α ΠΟΛΗ ΚΑΙ Τ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
,,ο Ος ο ν à' αΙ*έίν τ οίοι *αχοΐοι

ΙΕΡΟΝ
7 Γ

ϋέμις"

Υ

στερα άπό μ;à μχκραίωνην έξέλιξη πού διαμορφώνω τό πατριαρχικά γένος καΐ τήν ίδιοχτησία τοΟ γένους, ή έλληνική ιστορία
φτάνει ατό στάδιο πού πρωτοφωτίζιται άπό τις φιλολογικές πηγές — τό στάδιο xfjç ήρωϊκής περίοδος που περιγράφει ή έποποιία. Ή
διάλυση τοΟ γένους που άκολουΟεϊ, ίπιφέροντας τή συγκέντρωση τής γής
στήν ίδιοχτηαία τών κεντρικών οίκων, μετατρέπει σ° όποτελεΐς γεωργούς
τα λοιπά μέλη τών άρχαίων γενών καΐ διασπά τήν παλαιά κοινωνικήν
ένότητα μέ τή δημιουργία τών τάξεων, τής τάξης τών εύγενών πού όργανώνει τό κράτος σά μέσο κυριαρχίας της, καί χΫ,ς τάξης τών Υποτελών
γεωργών, πού μέ τόν καιρό δποβάλλονται άλλοΟ σ' έλαφρότερο, άλλοδ
σέ βαρύτερο κι άλλοΟ τέλος σ' άπάνθρωπο καθεστώς δουλοπαροικίας. Μέ
τή ιιεγάλην δμως άπό τόν V I I I κιόλας αιώνα άποικιακή κίνηση άρχίζει
νά άναπτύσσεται τό έμπόριο, μέ τό έμπόριο ή βιοτεχνία, μέ τή βιοτεχνία
καΐ τό έμπόριο 5 χρηματικός πλούτος, καΐ μέ τόν χρηματικό πλοΟτο
μια νέα κοινωνική τάξη που θ9 άποβή ό φορέας τής ελληνική; ιστορίας,
τό μέρος έκεΐνο του λαοΟ πού γεμίζει τους χώρους τής νέας κοινωνικής
δραστηριότητας, έλεύθεροι γεωργοί, έργάτες, τεχνίτες, βιοτέχνες, έπιχειρηματίες, ναυτικοί, έμποροι, κατά τόν άρχαίο δρο, δ dijuoç. Τό νέο τοΟτο στοιχείο αισθάνεται τους δεσμούς καΐ τό δλο συγκρότημα τής άριστοκρατικής πολιτείας όλότελα άταίριαστα μέ τΙς νέες συνθήκες τής οίκονο'
μίας, κι άπ3 έδώ άρχίζει ή λαμπρή έκείνη έποποιία τών πρώτων κοινωνικο πολιτικών συγκρούσεων πού καταλήγει, άλλοΟ γοργότερα κι άλλοΟ
βραδύτερα, ατή διαμόρφωση τής δημοκρατίας. 'Ανάμεσα δμως στήν άρ·
χαία άριστοκρατική πολιτεία καΐ ατή δημοκρατία, πού γιά πρώτη τότε
φορά διαμορφώνεται στήν ίστορία τής άνθρωπότητας, μεσολαβεί ίνα στάδιο διχτατορίας τοΟ λαοΟ, πού έπειδή έλαχε άπό τήν παράδοση τό δνομα
τυραννία, θά τήν όνομάζουμε, γιά νά τήν ξεχωρίζουμε άπό τήν κατοπινή
και πραγματική τυραννία, προδημοκρατική τυραννία. Έ άρχαία τούτη

7

διχτατορία τοΟ λαοΟ καταλύει τελειωτικά τήν όλιγαρχία ιών ιύγενών καΙ
τό δεσμευτικό συνακόλουθα γιά τήν ιστορική πρόοδο χοινωνιχολιτιχό καθεστώς της* διαμορφώνοντας τούς 8psυς χαΐ τΙς προΟπόθεσεις τής δημοκρατίας, άποχατασταίνει τό έξατιμωμένο άπό τήν άρισιοχρατία δημοτικό
στοιχείο, έαιλύνει τό άγροτικό πρόβλημα, έν ισχύει τήν κίνηση τοΟ άποιχισμοΟ, τονώνει τό έμπόριο χα( τή βιοτεχνία, χειραφετεί τό πνεΟμα τής
έρευνας, έξαπολύει τΙς άπροσμέτρητε; δυνατότητες τοΟ Ελεύτερου στοχασμοΟ, θεμελιώνει λαμπρά πνευματικά καΙ τεχνιχά 2ργα, γιά νά Αποχωρήσει τέλος χαΐ ν' αύτοκαταλυθή μέσα σιΐς συνθήκες τής πρόοδο; πού ή
[δια διαμορφώνει.
Ετσι, έπειδή χατανάγχη θα βρίσουμε τήν όλιγαρχία καΙ τήν τυραννία
σάν τά καθεστώτα πού σφετερίζονται, τό πρώτο γιά τοίις λίγους, τό δεύτερο γιά τόν Ενα, τήν πολιτιχή Εξουσία, πού ή πληρέστερη πολιτική όργά
νωση τοΟ Εξυψωμένου ήθικο-πνευματικά λαοΟ, ή δημοκρατία, προορίζει
γιά δλους. είναι φανερό πώς δέν μπορούμε νά περιλάβουμε οδτε στόν πρώτο
τήν άρχαία δλιγαρχία τών εύγενών, τή γνωστή μέ τό παλαιό δσο κι ή
φιλαυτία τ ή ; κοινωνικής ύπεροχής όνομα, άριστοκρατία. οδτε στόν
δεύτερο τόν παλαιό τοΟτο τύπο τής λαοκρατικής που περιγράψαμε
τυραννίας. Τόσο ή άριστοκρατία 5σο καΐ ή άρχαία τυραννία είναι
φαινόμενα π ρ ο δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ά .
τό πρώτο άναγκαία όργανική φάση τής κοινωνικολιτικής Εξέλιξης, τό δεύτερο τύπος πολιτικοΟ μεσοσταθμ,οΟ στή μεταφορά τής Εξουσίας άπό* τούς εδγενεϊς στό λαό. προ
σωρινή συγκέντρωση τής έξουσίας γιά τή ριζική Εξουθένωση τής άντιδραστικής, παλαιότερα άρχουσας, τάξης, σέ πολλά ούσιαστικό άντί
στοίχο των νεότερων προοδευτικών διχτατοριών, τής άστικής διχτατορίας τής Τουρκίας καΐ τής προλεταριακής διχτατορίας τής Ρωσίας. Σαν
άναγκαίοι λοιπόν σταθμοί τής ιστορικής πρόδασης για τή γέννηση και τήν
όργάνωση τής δημοκρατίας, σάν μιά, έπιμέρους βέδαια, θέση κι άντίθεση
γιά τή σύνθεση τής διαλεχτιχής πορείας, τόσο ή άριστοκρατία 5σο κι ή
προδημοχρατιχή τυραννία, παρουσιάζονται σάν καθεστώτα άπό τΙς ίδιες
τΙς κοινωνικές άνάγκες διαμορφούμενα καΙ συνακόλουθα σάν όργανικά καΐ
δικαιωμένα. Πρέπει νά παρακολουθήσουμε τήν τροχιά τής έλληνικής δημοκρατίας νά προσπερνά τ ' άψηλότερο σημείο τής άνοδό; της καί νά πέρνει τήν κατιοΟσα τής παρακμή;, πρέπει νά προηγηθή ή νέα διάσπαση τής
ένότητας χι ή άνατροπή τής ίσοροπίας τών κοινωνικών στοιχείων πού θά
φέρει σ* άμεση άντίθεση τό πολιτικό οικοδόμημα τής δημοκρατίας μέ τήν
— 8 —

κοινωνική πού στεγάζει πραγματικότητα, γιά νά συναντήσουμε τήν πραγματική όλιγαρχία x a l τήν πραγματιχή xat γνήσια τυραννία. Ή οίχονομ ι χ ή πραγματικά άχμή τών έλληνιχών πόλεων xal δ θεσμός τής δουλείας
πού έπιτρέπει στούς έλεύτερου; τήν χοινή έχμετάλλευση μ ι β ; άποχλεισμένης άπό τΙς ήθιχές χα( πολιτικές σχέσεις „το0 κοινωνικού βίου τάξης, διατηρούν για ίνα διάστημα άδιαφοροποίητο ή άσήμαντα μόνο διαφοροποιημένο κατά τήν όπεροχή τοΟ πλούτου χ at τΙς ένδοχοινωνιχές άντίθεσες τόν
φορέα τής δημοκρατίας, τό δημοτικό στοιχείο. ' Α λ λ ά τήν οικονομική
άχμή άχολουθεί ραγδαία ή συγκέντρωση τοΟ χρηματιχοΟ xat τοΟ χτηματιχοΟ πλούτου, τή συγκέντρωση τοΟ πλούτου xat τής γαιοκτησίας ή βαθμιαία προλεταριοποίηση τοΟ λαοΟ, x a l συναχ4όλουθα τήν παλαιά ένότητα ή
διαφοροποίηση τόν έλεύτερων σέ πλούσιους xal σ* άχτήμονες, ή , 8πως
θαυμάσια ή άρχαία πολιτική θεωρία διατύπωσε, ή διάσπαση τής μι&ς πόλης σέ δυό — . πολβαίας àJUi^Aaiç, τήν μέν ηενή'ων. τή» δέ πλουσίων'' | «J
θεσμός τής δουλείας παράλληλα, προοδευτικός άλλοτε παράγοντας γιά
τήν άνοδο xat τήν άκμή τών δημοκρατιών, άποβαίνει λίγο - λίγο άνα•σταλτιχός συντελεστής γιατί έχτοπίζει τούς άχτήμονες άπό τήν παραγωγή
χ ι άχινητώντας τήν έξέλιξη τής τεχνικής άκινητεί χατανάγκη xal τήν προοδευτική ιστορική πορεία. Μέσα στό τραγικό τοΟτο άδιέξοδο τής άρχαίας
ιστορίας, δ π ου ούτε ή δημοκρατία μπορεί νά έπιλύσει τό κοινωνικό πρόβλημα, ούτε οί όλοένα xat περισσότερο όξυνόμενες κοινωνικές άντίθεσες
μπορούσαν νά όδηγήσουν σέ μια νέα κι άψηλότερη κοινωνικοπολιτική σύν•θεοη, μιά φοβερή εποποιία κοινωνικοπολιτικών άγώνων, μέ πρωταγωνιστές τους πλούσιους, πού διαθέτουν τήν οίχονομικήν δπεροχή κι έννοοΟν
νά τήν όλοκληρώσουν καΐ νά τήν περιφρουρήσουν μέ τήν άποκλειστιχή
διαχατοχή τής πολιτικής έξουσίας, xal τό λαό, π^υ διαθέτει μέ τή δημοκρατία τήν πολιτικήν έξουσία κι έννοεϊ νά κοινωνικοποιεί μ" αύτή τ3
άγαθά τών πλούσιων, γεμίζει τούς τρεις τελευταίους αιώνες τής αυτόνομης
πολιτικής ζωής τής Ε λ λ ά δ α ς . Κ ι ιδώ πιά, φαινόμενα
μεταδημοχ ρ α τ ι κ ά, ή όλιγαρχία κι ή τυραννία άναπηδοϋν σάν άρνηαη τής δημοχρατίας. σ ά ν ί ν α ς σ φ ε τ ε ρ ι σ μ ό ς
γιά τούς
λίγους
ή γιά τόν ίνα
τής
π ο λ ι τ ι κ ή ς
έξουσίας
πού τό
ιστορικό κίνημα
στό
πιό
προχωρημένο
μέσα
στόν
χύχλο
ένός
πολιτισμού
σ τ ά δ ι ό τ ο υ ά π οδίνει
σ τ ό λ α ό μέ τή
δημοκρατία.
of κοινωνικοπολιτικοί

αύτοί άγώνες

-

9

άρχίζουν μέ τήν έπίθεση τοΟ

λαού - συνεχίζονται μέ τήν άντβπίθεση ιών όλιγαρχιχών χι ύστερα άπό πολλούς κλυδωνισμούς καΐ λογής τροπές χαί μετάπτωσες τερματίζονται μέ
τήν έπιβαλλόμενη άπό τή ρωμαϊκή χατάχτηση νίκη τής πλουτοχρατικής
όλιγαρχίας. Ό λαός άρχίζει τήν έπίθεση φορτώνοντας ατούς πλούσιους
τά βάρη τής κοινωνικής ψυχαγωγίας χα( τών πολέμων* περνόί στίς δήμευσες τών περιουσιών μέ τΙς διχαστιχές άπόφααες, χάρη στήν άσκηση τής
δικαστικής έξουσίας πού διαθέτει' προχωρεί στήν άξίωση τής άποκοπής
τών χρεών γ:ά νά φτάσει τέλος στό γενικά αίτημα τοΟ άναδασμοΟ τής συγκεντρωμένης γαιοχτησίας. Σ' άντίδραση πρός τήν έπίθεση τούτη τοΟ λαού
πού μέ τήν πολιτική έξουσία προχωρεί στήν κοινωνικοποίηση τοΟ πλούτου
τους, οί κατέχοντες άποχτοΟν τή συνείδηση ιδιαίτερης τάξης· ο' άντίθεση
μέ τό λαό πού είναι οί ,,πολλοί" τό ,,πλή&ος" οί ,,πλιίυνς ' οί ,,πλβϊatot" 6 ,,όχλος' οί . xtioiatoi"
οί ,,κάκιστοι"
αύτοί είναι οί
„iilyot"
οί ,,άγα&οΐ"
οί ,,χαΛοί xiyœfrol"
οί ,,γ*ώριαοι"
οί ,,βέλτιστοι"
οί
,,χράιιοτοι"
οί ,,άριστοι" οί , έηΐίΐχβις"
οί ,,χαρΙητΒς"
οί
,,χαριίσια·
TOI" x a l τά τέτοια' δέν άργούν νά συσπειρωθούν — (,,ov*àyn γαρ xal
τους ίχάίστονς ό κοινός φόβος" Άριστοτ. Ποίlit. V 4. Ι · I 3 0 4 b < f ) — κι
άρχίζουν νά ραδιουργούν για τήν κατάλυση τής άσύμφορης χι έπικίνδυνης πια γι' αύτούς δημοκρατίας. Τό συχνότερο μέσο τους, έξω άπό τήν
άνοιχτή άντιπολίτευση. ήσαν οί ,,έιαιοίοι"
σκοτεινοί σύλλογοι πού μέ
λίβελλου; έπιδιώχαν τή διαστροφή τοΟ λβιχοΟ αισθήματος καί μέ λογής
όλιγαρχικά σοφίσματα τή νόθευση τής δημοκρατίας καί τήν άναστόμωση
τής λαϊκής παντοδυναμίας. " Ο χ ι σπάνια, διωγαένοι ή αύτοεξόριστοι, συγκεντρώνονταν κι οργανώνονταν στό έξωτερικό χαί βρίσκοντας χατάλληλη
στιγμή κατέβαιναν στήν πατρίδα τους χι έπέβαλλαν τήν όλιγαρχική έξουσία τους μέ τά δπλα. Ε π ε ι δ ή δμως είναι κατά κανόνα χαί στήν πραγματικότητα οί ,,όλίγοι",
δέν έξαρτοΟν τελιχά τήν έλπίδα τής διάσωσης χ ι
έπιχράτησής τους, παρά δπως καί πάντα καί σήμερα δά μπρός ατά μάτια
μας, άπό τήν υποδούλωση τής πατρίδας ατούς ξένου; πού θά εύνοούσαν
τό κοινωνικοπολιτικό του; συμφέρον'χαί βλέπουμε νά σχηματίζονται άλ ·
ληλοδιάδοχα τά ρεύματα έκεΐνα τών φιλολακώνων πρώτα, τών φιλομακεδόνων ύστερα καί τών φιλορωμαίων άργότερα, πού παραδίνουν τήν Ε λ λάδα σφαγιασμένη στά νύχια τών όλιγαρχιχών ήγεμονιών, τής Σπάρτης
πρώτα, τής Μακεδονίας ύστερα χαί τέλος τής Ρώμης, δπως, τό Ιδιο, πρώτα φιλοϊταλοί, ύστερα φιλογερμανοί καί τέλος φίλαγγλοι τών καιρών
μας — ,,"Α*#ρωποι μιαροί xal κόλακες χαί άλάστορις",
κατά τήν περί-

ίο

φημη χοΟ Δημοσθένη άποστροφή, . ,ήκρωτηριασαένοι τάς έαυιών £«ασιο«
πατρίδας. τήν άλβνάερίαν προπεπωκότες ηρόιερόν
ΦκΧίηηφ νυν δ' 'Ait·
ξάεόρφ, ifj χαστρί αετροΰνιες καί ιοίς αίσχίοτοις τήν εΰδαιαονίαν,
τήν
δ' έΐιν&ερίαν xal τό μηδέν' Ιχειν δεσπότη* αυτών, & τοϊς πρόκρον
ΈΙληοιν δρυι των άγαϋ·ών ήσαν xal κα*ό*ες, άνατετροηρότες" |«) "Ενα βαθύ
χαΐ σκοτεινό μίσος ένάντια στό λαό καί <?τΙς έλευθερίες του, ίνα μϊσρς
πού συνταιριασμένο μέ τόν ξεπεσμό τοΟ έθνιχοΟ αισθήματος χαΐ τήν ήθιχή
ποταπότητα τής κατέχουσας τάξης άποτελεΐ φοβερότατο δπλο τής άντίδρασης — (δπλο πού ύ λαός μέ τήν άφέλεια καί τήν άγνότητά του δποτιμά
χάθε φορά) — χαρακτηρίζει τους άπελπισμένους άγώνες τής όλιγαρχίας : — , ,*α< ιφ δήαφ κακ όνους ίσο/χα ι "xal βονλινω δ,ιι h* έχω κακόν"
(Άριστοτ. floht. V 7. 19 i 3 r o a » ) Ι">· «&*ός ήταν ό δρκος καί τό σύνθημά τους. Οί σύγκρουσις που άρχίζουν άπό τόν V κιόλας, γενικεύονται
καί κορυφώνονται κατά τόν I V , 111 καί 11 αιώνα : ΤΙς δημοκρατίες διαδέχονται παντοΟ οί όλιγαρχίες, τ!ς όλιγαρχίες παντοΟ ή έπανεγκατάσταση
τών δημοκρατιών, τή δημοκρατία xal τήν όλιγαρχία οί τυραννίες, ριζικές
σφαγές, όμαδικές έξορίες, άθρόες δήμευσες, bellum
omnium
contra
omnes, βαθύτατη οικονομική κρίση, έρήμωση τών περιοχών, γενιχή
έξαθλίωση καί τελικά ή 6ποδούλωση, έπιλογίζουν τήν ίστορία πού πρώτη
χατά τήν άνοδο τής άνθρωπότητας καταχτά τή δημοκρατία. Ή όλιγαρχία
παρουσιάζεται σάν έπαθλο τής τάξης τών πλουτοκρατών, ή δημοκρατία
σαν έπαθλο τοΟ λαοΟ, κι ή τυραννία δργανο πότε τής μιάς, πότε τής άλλης παράταξης, συχνότερα τοΟ λαοΟ, σπανιότερα τών όλιγαρχικών, μα τελικά στρεφόμενη ένάντια καί στίς δυό — ,,φυτόν δττερ ουδέποτε χαιέΧηξε
πρότερον ή αεγάίοις κακοΐς π(ριβαλεϊν τους <ΐπα£ ανιφ χρηοαμένονς' Ί <*>
στους νεότερους καιρού; δέν θά μπορούσαμε νά βροΟμε τό τυπικό
άντίστοιχο τής όλιγαρχίας, τό πολίτευμα δηλαδή δπου τά πολιτικά δικαιώματα κατέχουν μόνον οί ,,κβχιιjuévot πΧή&ος τι ουσίας" — Ινα όρισμένο
δηλαδή μέγεθος περιουσίας. Στήν πραγματικότητα δμως οί νεώτερες άστιχές δημοκρατίες είναι τά άκριβώς άντίσιοιχα τής άρχαίας όλιγαρχίας
Ισόζυγα, δχι μόνο γιατί τό κράτος δέν είναι παρά δργανο τής άρχουσας
μόνο τάξης τών όλίγων, άλλά καί γιατί ή άντιπροσώπευση, που στίς άρχαΐες δημοκρατίες ήταν άμεση καί γενική, καί ή διακατοχή τών άξιωμάτων, που στ}ς άρχαΐες δημοκρατίες όριζόταν μέ κλήρωση, συντελείται
πάντα μέσα χι άπό τήν [δια τήν άρχουσα τάξη ^— τήν τόσο μάλιστα β*θύ·
τατα όλιγαρχική, πού δταν τό άντιπροσωπευτικό σύστημα άρχίζει νά τήν
— 12 —

Εχτοπίζει πιά, βρίσκεται άναγκασμένη νά ρίξει τά δημοκρατικά προσχήματα και νά περάσει στήν άπροκάλυπτη τυραννία. Στόν έλληνικό άντίθετα
κόσμο, βπου ή στενή περιοχή τής πόλης - κράτος καί δ θεσμός τής δουλείας έπιτρέπανε τήν άμεση άσκηση τής βουλευτικής, τής δικαστικής
καΙ τής έχτελεστικής έξουσίας άπό τήν δλότητα τοΟ λαοΟ, κι δπου ή διακατοχή τών άξιωμάτων ήταν κληρωτή καΐ λιγόχρονη, ή παραποίηση καΙ
καταδολίευση τούτη τής δημοκρατίας δέν ήταν παρά σπάνια καί σχετικότατα μόνο δυνατή καΙ γι 9 αδτό ή πολιτική κυριαρχία τών πλούσιων κατανάγκη διαμορφώνει καΙ περιβάλλεται ιδιαίτερους πολιτειακούς τύπους, που
τΙς πολλές ποικιλίες τους δ 'Αριστοτέλης (ilolt*. I V 5. 1. 1292a „ '
6 κέ. I 2 9 3 a κ) συγκεφαλαιώνει οέ τέσσαρα είδη όλιγαρχίας· καΙ τά τέσσαρα τοΟτα είδη πού κατά ίνα τρόπο άποτελοΟν άπανωτά σκαλοπάτια άπό
τ ή μετριότερη στήν αυστηρότερη, μποροΟν νά καταχωρηθούν οί γνωστές
άπό τήν ίστορία όλιγαρχίες : Τό πρώτο καΙ μετριότερο είδος έχουμε δταν
τό μέγεθος τής περιουσίας γιά τήν άπόχτηση τών πολιτικών δικαιωμάτων
δριζεται τέτοιο, πού ο( άποροι, άν καί άποτελοΟν τό μεγαλύτερο μέρος
τοΟ πληθυσιιοΟ, άποκλείονται, Επιτρέπεται ώστόσο στόν καθένα πού
άποχτά τό καθορισμένο μέγεθος νά περνδ στήν κρατοΟσα πολιτικά μερίδα.
Δεύτερο είδος, δταν τό μέγεθος τής περιουσίας όρίζεται πολύ άψηλό, Ετσι
πού νά 'ναι πολύ δύσκολο νά τό φτάσει κανείς, κι άν οί κατέχοντες δέν
φτάνουν γιά τή συμπλήρωση τοΟ άριθμοΟ τών πολιτικά δικαιουμένων, Εκλέγουν οί Ιδιοι τούς ύπόλοιπους, είτε άπ' όλόκληρο τό λαό είτε άπό όρισμένη κατηγορία μόνο. Τρίτο είδος, δταν οί κατέχοντες είναι άκόμη λιγότεροι, τό μέγεθος τής περιουσίας άκόμη άψηλότερο, καί τά πολιτικά δικαιώματα μεταβιβάζονται κληρονομικά στούς γιούς τών δικαιούχων. Κοινό
χαραχτηριστικό καί τών τριών, είναι δτι καί στά τρία αύτά είδη ισχύει
πάνω κι άπό τούς άρχοντες Ενα; κάποιο; καταστατικός νόμος. Ά λ λ ά
ύπάρχει καί τέταρτο, δταν τό όριζόμενο μέγεθος είναι άψηλότατο κι όλιγότατοι οί άρχοντες μέ κληρονομικά δικαιώματα, δταν πιά καί κάθε νόμο;
άτονε! — , καί χαΐοναι* τή» τοιανιη* δλιγαρχίαν δνναατείαν"
I"5 Ά λ λ ά
δπως ό άρχαΐος φιλόσοφος παρατηρεί — καί μ ' αδτό ξαναγυρίζουμε κατά
Ενα τρόπο στή σχέση τής νεότερης δημοκρατίας μέ τήν άρχαία όλιγαρχία,
— δ τύπος δέν είναι άποκλεκπικό στοιχείο τής όλιγαρχίας' γιατί συμβαίνει πολλές φορές — ,,"7* ut* κατά τους νόιιονς that πολιτεία* δηιιοζιχα)·
tiçav, τη Λ' άγωγη xal τοις lûtat* δλγαρχΰοΰαι
μάλλο*"
περίπτωση
πού παρουσιάζεται ιδίως στίς βαθμιαίες μέ τήν άλλαγή τών κοινωνικών

12

σχέσεων μεταβολές τών πολιτευμάτων* — ,.ού γάρ βν&νς
μίταβαίνουοι*,
dHd άγαηώαι ία ιρώια αιχρά πΐιονβχιονντις
παρ' άΐΐήΐων
ol μέ»
vôuoi âiautrovoi* ol προϋιάρχοντΐς.
χραιονσι ό' ol αεταβάΙΙοντες
τήν
πολαιίαν" |<ο Ή έγκατάσταση τή; όλιγαρχία; άποτελεί τήν κυρίως περίπτωση τή; ,,Λήιιον χαταΐύαεως ', τήν άναφερόμενη στα νομοθετικά μέτρα,
ατά έπαθλα τών άγωνίστών τοΟ άντιολιγαρχιχοΟ άγώνα χαΐ στά λείψανα
τών δημόσιων δρχων, πού άπό τήν έποχή χιόλας τοΟ Σόλωνα ώς τα τελευταία χρόνια τής έλληνικής ίστορίας, άρχετά έντονα άπηχοΟν τήν άγωνία
τής άρχαίας δημοκρατίας.
άπό τούς αιματηρούς ώστόσο άγώνες τής δημοκρατίας χαΐ τής όλιγαρχίας δέν προκύπτει πάντα σάν έπαθλο'τό πολίτευμα τοΟ λαοΟ ή τών
όλίγων — άλλα xat τό πολίτευμα τοΟ ένός, ή νεότερη καί πραγματική τ υρ α ν ν ί α. Στίς Μικρασιατικές πολιτείες x a l στ' άνατολιχά νησιά τής
'Ελλάδας έχουμε Ιναν ιδιαίτερο τύπο τυραννίας, χαλαρά όλιγαρχιχής, μέ
τούς τύραννους δργανα τής Περσικής πολιτικής ή Ιπιχυριαρχίας. Στή λοιπήν δμως Έλάδα ή τυραννία παρουσιάζεται γενιχά σά λαϊκά κίνημα ένάντια στούς κατέχοντες, x a l τήν πραγματική λαϊκή βάση τής τυραννίας αύτής μαρτυρούν δχι μόνο ή δράση τών τυράννων, δήμευσες τών μεγάλων περιουσ.ών, άναδασμοί, άποχοπές τών χρεών, άπελευθέρωσες τών δούλων,
άλλά σ' έπίμετρο ή δράση τών όλιγαρχικών ένάντια τους ήγεμονιών καί
τό μίσος πού διαπνέει τήν έντονα όλιγαρχική ιστορία τών τελευταίων αιώνων Κατά κανόνα πραγματιχά ή νεότερη τυραννία άναπηδά, 5πω; ήδη
ό Πλάτων δ απίστωσε, — ,,'κ προσ «ιαχής ρίζη<ί" Ι"! μέ τή σ*3δρήν έιιίθεση ένός ισχυρού λαϊκοΟ ήγέτη ένάντια στούς πλουτοκάτοχους όλιγαρχικούς καί μέ τά πλατειά συνθήματα τής άφεσης τών χρ^ών xat τών άναδασμών τής χώρας. Έ Ιναλογία μέ τό τέχνασμα τών τυραννιών τοϋ καιροΟ
μας πού για τήν έξαπάτηση τής μάζας χρησιμοποιοΟν καί τά άχρότερα σο •
σιαλιστιχά συνθήματα τοΟ λαϊκού κινήματος, είν?ι φανερή' έκεΐνο δμως
πού ξεχωρίζει τήν άρχαία τυραννία άπό τΙς άντιδραστικές διχτατορίες
τοΟ καιροΟ μας είναι δτι. ένώ ή άρχαία τυραννία πραγματικά πίστευε κι
έπιχειροΟσε τήν πραγμάτωση τοΰ λαϊκοΟ της προγράμματος ή. στή χειρότερη περίπτωση, χρησιμοποιοΟσε τά συνθήματα του γιά τήν Ικανοποίηση
τής άτομικής φιλοδοξίας, οί νεότερες άντιδραστικές διχτατορίες συνειδητά
άπ&δλέπουν στήν κατάλυση τής δημοκρατίας γιά τή βίαιη διατήίηση τής
όλιγαρχικής έξουσίας τής άρχουσας τάξης. Συνακόλουθα μιαν ουσιαστική
άναλογία μέ τΙς νεότερες αύιές διχτατορίες δέν μπορούμε νά βλέπουμε πα-

13

ρά μόνον στίς όλιγαρχικέ; τυραννίες. Ά λ λ ά μολονότι λαϊκά κινήματα ο(
περισσότερες μεταδημοκρατικέ; τυραννίες τής άρχαιότητας, δέν δικαιώνονται οΰιε άπό τήν ήϋική οδτε άπό τήν Ιστορική κρίση* γιατί άπό τήν
δπόστασή τους λείπει τό οδσιαστικό γιά τήν ιστορική καί ήθική δικαίωση
στοιχείο, τό α ί τ η μ α
τής ά ν τ ι κ ε ι μ ε ν ι κ ή ς
προοδευτ ι κ ή ς ά ν ά γ κ η ς — τό στοιχείο πού δικαιώνει τις άρχαϊες προδημοκρατικές τυραννίες, καί, δ>ς Ενα χρονικό σημείο, τΙς νεότερες προοδευτικές διχτατορίες. Καί δέν Ελειπε βέβαια άπό σφάλμα τους, ή Ελλειψη
ώστόσο τις καθιστοΟσε άνίκανες νά Επιλύσουν τό Εναγώνιο κοινωνικό πρόβλημα τοΟ έλληνικοΟ κόσμου, συνακόλουθα τις άπογύμνωνε άπό τό σκοπό
καί τή λαϊκή βάση τους καί τις άφηνε 6, τι στήν πραγματικότητα άπόμεναν, Εγωιστικές τυραννίες, που άφοΟ συντρίβανε τους όλιγαρχικους, κατά
κανόνα στρέφονταν Ενάντια στό λαό πού τίς γεννούσε.
κανένα πραγματικά κοινωνικό ή πολιτικό καθεστώς δέν μποροΟσε νά
Επιλύσει παραπέρα άπό τή δημοκρατία τό κοινωνικό πρόβλημα τοΟ άρχαίου κόσμου, γιατί Εξαιτίας τής δουλείας ή τεχνική είχε μείνει όλότελα άνεξέλιχτη καί δέν μπορούσαν νά Επακολουθήσουν of κοινωνικές Εκείνες διαφοροποίησες πού όργανώνοντας μιά τάξη προοδευτικά Επαναστατική θά
προωθούσαν τόν άρχαίο κόσμο. 0( δυό μεγάλες Επαναστατινές δύναιιές του,
οί δοΟλοι καί οί άχτήμονες, ήσαν βέβαια τάξες Επαναστατικές, άλλά δέν
ήσαν προοδευτικά Επαναστατικές, δέν άπόβλεπαν παρά στήν άνταλλαγή
τών ρόλων τους, οί δοΟλοι ν' άντικαταστήσουν τούς Ελεύτερους καί οί άχτήμονες τούς πλούσιους, χωρίς νά μεσολαβήσει στό μεταξύ καί καμμιά άλλαγ ή τών βασικών συντελεστών καί συνθηκών τοΟ κοινωνικοί) βίου. Είναι
λοιπόν φανερό πώς οί κοινωνικοί άγώνες τοΟ λαοΟ περιστρεφόταν άπελπιστικά σέ φαΟλο κύκλο" ή νίκη τών όλιγαρχικών στένευε καί καθιστοΟσε
πιό Εντονο τό κοινωνικό πρόβλημα, ή νίκη τοΟ λαοΟ τό άπομάκραινε προσωρινά γιά νά τό άνανεώσει Εντονότερο σέ λίγο. Κατά συνέπεια καί ή τυραννία, σάν όργανο τής όλιγαρχία; ή σάν όργανο τοΟ λαοΟ, δέν μποροΟσε
παρά ή νά τό στενεύΐι ή νά τό άνανεώνει. μέ όξύτητα δμως καί φυσικά μέ
συνέπειες πολλαπλάσιε; καί βαθύτερες τώρα. Ή πραγματοποίηση τοΟ προγράμματος άποδειχνόταν ή άπατηλή δπόσχεση στήν περίπτωση τής όλιγαρχικής τυραννίας, ή προσωρινή μόνο θεραπεία στήν περίπτωση τής λαϊκής, γιατί ή άφεση τών χρεών, οί δήμευσες καί οί άναδασμοί, καί τούς
πλούσιους φτώχαιναν καί τού; φτωχούς δέν πλουτίζανε, κι άπό τήν άλλη
κάθε άλλο παρά Εμποδίζανε τήν άπαρχής συγκέντρωση τοΟ πλούτου. Έ τ σ ι

Η

x s l στη μιά χαί στήν άλλη περίπτωση ή τυραννία μοιραία Εχανε τή λαϊχ ή βάση της χι άπόμενε δ,τι στήν πραγματικότητα ήταν — μιά τυραννία,
πού σάν τυραννία δμως ήταν άηοφασισμένη νά ύπερασπίσει τόν έαυτό της"
xal τότε μόνον δ λαός άντιλαμβανόταν — ,,οίος olov ÛQiuua γε>*ών ήοπάζΐΐό ie xol ηίξ**" |<ί Στή θέση τής παλιδς παράταξης τών όλιγαρχιχών
έμπαινε μιά νέα όλιγαρχία, ή παράταξη τών έαπιστων x a l τών φίλων τοΟ
τύραννου, ξανασυγχέντρωνε τόν μο.ρασμένο πλούτο στά χέρια της xal μπορούσε νά όργιάζει άσύδοτη πάνω στό άλυσσοδεμένο πλήθος τών ύπηκόων
x a l πάνω άπ' αυτούς ό Ιδιος δ τύραννος, άνυπεύθυνος έξουσιαστής. στηριγμένος στά μισθοφορικά δπλα χι άποφασισμένος νά διατηρήσει μέ χάθε μέσο τήν πολυώφελην υπεροχή του. Τήν έλευθερία άντιχατασταίνει ή Υποδούλωση, τΙς χοινές ή πλειόψηφες άπίφζσες ή θέληση τοΟ ένός, τό δίκαιο
τών πολλών ή άτομιχή αύθαιρίσία, τό φρόνημα ή ταπείνωση, τήν προστασία τοΟ άτομου άπό τήν δλότητα, ή παράδοση του άνυπεράσπιστου στήν
έχθρότητα τοΟ χράτους. Μαζί μέ τήν κατάλυση τής δημοχρανίας καταλύθηκαν μαζί κι οί λαμπρότερες ήθικές καί πολιτικές κατάχτησες τοΟ άνθρωπου. Σ ' έπίμετρο. ό άφοπλισμός τοΟ λαού, κλασικό μέτρο πού άχολουθεΐ ή προοιμιάζει τήν έγχατάσταση χί)ς τυραννία; (3λ. άρ. 30b), τά μισθοφορικά δπλα, τό δίχτυ τής κατασκοπείας x a l ή έξόντωση κάθε φρονηματισμένης προσωπικότητας, κατασταίνουν τήν άνατροπή τής τυραννίας 'Ηράκλειο πραγματικά καί κατά κανόνα πολυώδυνο άθλο* τΙς περισσότερες φορές ό τύραννος στηοίζει τή δύναμή του σ' άλλο τύραννο ή βασιλιά ή ήγεμονία, δπου στήν έσχατη άνάγχη ύποδουλώνει τήν πατρίδα του' xal τέλος
δταν κατορθώνεται νά έξοντωθή, τΙς περισσότερες φορές δέν έξοντώνεται
παρά μαζί μέ τους δπήκοούς του.
έτσι ένώ ή παλαιότερη προδημοκρατική τυραννία ξεχιν£ άπό τό λαό
x a l καταλήγει στό λαό, γιατί εύνοεϊται άπό τήν ιστορική άνάγκη πού τήν
καλεί νά έπιτελέσει δρισμένα έργα Ιστορικής πρόοδος, ή μεταδημοκρατική
τυραννία, άπ* δπουδήποτε χ ι ' άν ξεκινδ, καταλήγει στόν έαυτό της ένάντια
στό λαό, γιατί ό άρχαίος κόσμος περιπλέκεται a' Ινα πολυδαίδαλο Ιστορικό άδιέξοδο x a l χαμμιά προοδευτική άνάγκη δέν έπικαλείται τήν Οπαρξή
της. "Ετσι ένώ ή άρχαία τυραννία περνούσε στή συνείδηση τών σύγχρονων
xal τών μεταγενέστερων σά μιά άνανέωση τής ήρωϊκής βασιλείας — (τό
Ιδιο τό δνομα δέν έσήμαινε παρά τό ,, μ ο ν ά ρ χ η " κι ήταν δλότελα στερημένο άπό χαχή σημασία) — , ή μεταδημοχρατική στιγματίζεται
σάν ίνα άπό τά φοβερότερα έγχλήματα, χαρακτηριζόμενη έξαρχής σάν

15

σφετερισμός τής λαϊκής έξουσίας. ' Ε ν ώ άπό τούς άρχαίους έκείνους τύραν
νους χανείς δέν χρησιμοποίησε τΙς σύμφυτες μέ τήν άνυπεύθυνη έξουσία
ώμότητες — (δρισμένοι μάλιστα άπ' αδτούς πέρασαν στή θρυλική πλειάδα
τών έφτά σοφών) — , ή ιστορία τής μεταδημοκρατιχής τυραννίας ξεχειλίζει άπό τή φρίκη τών πιό άνήκουστων Εγκλημάτων ένώ χαμμιά άπό τΙς
παλαιές τυααννίες δέν άνατράπηχε άπό λαΐχήν έξέγερση, οί νεότερες μάχονται άδιάλειπτα μ ' άπελπισμένες καί πολύνεκρες λαϊκές ίπανάστασες*
ένώ άπό τούς άρχαίους έκείνους τύραννους, έξω άπό δυό μόνο πού προκαλούνε κάποια προσωπικήν έκδίκηση, κανείς δέν πεθαίνει μέ βίαιο τέλος,
of περισσότεροι άπό τούς νεότερους τύραννους πέφτουν θύματα τοΟ συγκεντρωμένου λαΐκοΟ μίσους — ένός μίσους πού φτάνει συχνά στήν έξόντωση όλάχερου τοΟ γένους τους, στήν καταστροφή τών μνημείων τους καί τών
παλατιών ( " m e m o r i a damnata,.).
στήν έκταφήν άκόμη τοΟ νεκροΟ τους.
Κι* ένώ τέλος στήν προδημοκρατική τυραννία δπάρχουν περίπτωσες, δπως
τοΟ ΠιττακοΟ, πού δ τύρανος χαταθέτει αύτοθέλητα τήν άρχή σά νομίσει
πώς έχει περατώσει τό έργο του, στή νεότερη τυραννία, δχι μόνον δέν
δπάρχει όπισθοχώρηση — (''ηώς γάρ δ» τΙς note ίξορκέσαε
τνρα**ος ή
χρήααια
Ixtlvatv Ôauvç àqpetΙειο tj àsouovc &*ιιηάοχοι δαονς όή έδέαμινσε* f} δαονς tcaxétavt πώί δ* Ικα»ά( ψνχάς ά*τιπαυάσχοιιο
άτ>#α·
vovueraç; , Ξενοφ. Ίέρ V I I ΐ 2 )
άλλά καί μέ τις μεγαλύτερες συφορές
of δπήχοοί του θά πληρώσουν τόν έχτοπισαό του Κατά τόν έγωιστικό χαραχτήρα, χατά τ(ς συφορές αύιές πού προκαλεί, κατά τή φοβερή τραγωδία τοΟ σφετερισμού τής έξουσίας τής όλότητας, κατά τό άποτρόπα.ο έγκλημα τής στέρησης τών έλευθεριών τοΟ λαοΟ, κατά τήν έξατίμωση τέλος
τοΟ ανθρώπου πού συνεπάγεται, ή άρχαία τυραννία παρουσιάζει πολλές
άναλογίες μέ τή νεότερη άντιδραστικ*, διχτατο^ία πού τά αίματωμένα της
[χνη ρυπαίνουν άκόμη τις ψυχές καί τά σώματά μας. Γι 9 αύτό δέν είναι
άσκοπο ν' άκουστή ή κρίση τής έλληνικής ίστορίας πάνω στήν τυραννία,
τής ίστορίας πού πρώτη διαμόρφωσε τή δημοκρατία καί πού δημιουργώντας χάρη σ' αύδή έναν δπέροχο πολιτισμό πού πρωτάνοιξε δλες τΙς λεωφόρους τοΟ άνθρώπινου πνεύματος καί τής ή4ικί)ς πρόοδος, πραγμάτωσε καί
δικαίωσε τήν ή ί ι κ ή ν άξία τής πολιτειακής έλευθερίας. Καί όχι ή κρίση
τής φιλοσοφίας μόνο, πού καθώς άντιπροσωπεύεεαι άιτό τήν όλιγαρχική
παράδοση, καταδικάζει βέβαια τήν τυραννία, άλλά γιά νά καταδικάσει
μαζί καί τή δημοκρατία, καί ή ν9 ά/τιπροβάλε< τέ καθεσιώς τής καστοποιημένης πολιτείας (Πλάτων) ή νά δποδείξει (Ξενοφών, Αριστοτέλης) τά

ι6

μέσα πού θα καταστήσουν τήν τυραννία ,,βασιΧιχωτέρα»"
— άλλα τήν
χρίση πρό παντός -ϊοΟ (βίου τοΟ λαοΟ, άπό τούς νόμους του ένάντια στή ν
τυραννία, άπό τούς όρκους του, άπό τΙς καταδίκες τών τύραννων, άπό τά
έπαθλα τών τυραννοχτόνων καί τών άγων ιστών τής δημοκρατίας" χι δσο
μπορεί άπό τά Ιδια τά ψηφίσματα τά χαραγμένα στό μάρμαρο, τά πιό
γνήσια, τά πιό άδιάφθορα μνημεία τών αισθημάτων του xat τών άγωνιών
του.

Δήμου καταλύσεως καί τυραννίδος

IJ

2


τυραννίδας ές τάς π ό λ ι ς κ α τ ά γ ε ι ν
παρασκευάζεσθε,
τουουτε άδικώτερόν έστι ούδέν κατ' άνθρώπους ουτε μιαι
ψονώτερον ;
Ηρόδοτος V

92,1

ουδέν τυράννου δυσμενέστερον πόλει, / όπου τό
μέν
π ρ ώ τ ι σ τ ο ν ούκ είσΐν νόμοι / κοινοί, κ ρ α τ ε ί 6' ε ΐ ς τόν ν ό μ ο ν
κεκτημένος|«ο

Ευριαίοης, Ίκέτ. 429κέ.

τ ο υ Δ ι ο ν υ σ ί ο υ λ έ γ ο ν τ ο ς π ρ ό ς Ά ρ ί σ τ ι π π ο ν ,,ούδέν ώφέλ η μ α ι ύπό σοΰ··, , , ά λ η θ ή λ έ γ ε ι ς " ε ϊ π ε ν ,,εί γ α ρ ώ φ έ λ η σ ο "
π έ π α υ σ ο τ ή ς τ υ ρ α ν ν ί δ ο ς ώ σ π ε ρ Ι ε ρ ά ς ν ό σ ο υ · · |·-ο
Σχ&βαίος, Ά ν θ ο λ . X U X

22

fiv 6è δ ι ' ά π ά τ η ς δ ρ ξ η τις ή β ί α ς , ήδη δ ο κ ε ΐ τοΟτο ε ί ν α ι τυρ α ν ν ί ς |<ο Αριστοτέλης, Π ο λ ι τ . V 8,22. 1 3 1 3 s · ' — τ ο ι α ύ τ η ν δ ' ά ν α γ κ α ΐ ο ν εΤνσι τήν τ υ ρ α ν ν ί δ α τ ή ν μ ο ν α ρ χ ί α ν , ήτις ά ν υ π ε ύ θ υ ν ο ς δ ρ χει τ ώ ν ό μ ο ΐ ω ν καί β ε λ τ ι ό ν ω ν π ά ν τ ω ν π ρ ό ς τά σψέτερον α ύ τ ή ς
σ υ μ φ έ ρ ο ν , ά λ λ ά μ ή π ρ ό ς τ ό τ ώ ν Α ρ χ ο μ έ ν ω ν , δ ι ό π ε ρ ά κ ο ύ σ ι ο ς ' ούδ ε ί ς γ ά ρ έ κ ώ ν υ π ο μ έ ν ε ι τ ώ ν έ λ ε υ θ έ ρ ω ν τήν τ ο ι α ύ τ η ν ά ρ χ ή ν |s/3 ib
I V 8,3· 1295a,,·
1 . Ό Η ρ ό δ ο τ ο ς y i à τ ή ν τ υ ρ α ν ν ί α . | Ά π ό τό λόγο τοΟ Ότάνη (ϊπου ή ήθιχή χρίση τοΟ μοναρχικού πολιτεύματος άφορδ περισσότερο
τήν έλληνιχή τυραννία παρά τήν άνατολιχή μοναρχία) / — III 80.
έμοί δοκέει 6να μέν ή μ έ ω ν
μ ο ύ ν α ρ χ ο ν μηκέτι γ ε ν έ σ θ α ι οΟτε γ ά ρ ήδύ οΟτε ά γ α θ ό ν — · · ·
κ ώ ς δ ' &ν εϊη χρήμα κατηρτημένον μουναρχίη, τη Ιξεστι άν ε υ θ ύ ν ω ποιέειν τ ά β ο ύ λ ε τ α ι ;
καί y à p & ν τ ό ν ά ρ ι σ τ ο ν Ανδ ρ ώ ν π ά ν τ ω ν σ τ ά ν τ α ές τ α ύ τ η ν τ ή ν ά ρ χ ή ν έ κ τ ό ς τ ώ ν έω6 ό τ ω ν ν ο η μ ά τ ω ν στήσειε. έγγ ί ν ε τ α ι μέν γ ά ρ οί δβρις ύ π ό
τ ώ ν π α ρ ε ό ν τ ω ν ά γ α 0 ώ ν , φθόν ο ς δέ ά ρ χ ή θ ε ν έ μ φ ύ ε τ ά ι άνβ ρ ώ π ω . δ υ ο δ ' 6χων τ α Ο τ α
χει π ά σ α ν κ α κ ό τ η τ α " τ ά μ έ ν
γ ά ρ ößpi κ ε κ ο ρ η μ έ ν ο ς Ερδει
π ο λ λ ά καί ά τ ά σ θ α λ α , τ ά δέ
φ θ ό ν ω . κ α ί τ ο ι δ ν δ ρ α γ ε τύρ α ν ν ο ν δ ψ θ ο ν ο ν 6δει ε ί ν α ι ,
χ ο ν τ ά γε π ά ν τ α τ ά άγαθά"
τό
δ έ ύ π ε ν α ν τ ί ο ν τ ο ύ τ ο υ ές τ ο ύ ς
ι τ ο λ ι ή τ α ς πέφυκε" φθονέει γ ά ρ

έχω τή γνώμη πώς ένας άπό μάς
δέν πρέπει νά γίνει μονάρχης' γιατί
ούτε εΰχάριστο είναι ούτε χ α λ ό — " '
Μά χαί πώς θά μπορούσε νάναι πρβμα χαλοβαλμένο ή μοναρχική έξουσία πού μπορεί νά χάνει αύτά πού
θέλει χωρίς νά δίνει κανένα λόγο;
Καί τόν καλλίτερον άπό τούς άνθρωπου; πού θά στεκόταν σ' αύτή, θά
μπορούσε νά τόν βγάλει άπό τή συνηθισμένη του νοοτροπία Ά π ό τό
πλήθος τ' άγαθά γεννιέται μέσα του
ή ύπεροπτιχή άλαζονεία' χ ι ' δσογιά
τό φθόνο, αύτός φυτρώνει πάντα στήν
ψυχή τού άνθρώπου. "Εχοντας δ μονάρχης αύτά τά δυό έλαττώματα, έχει σύναμα κάθε κακία : Ή ύπεροψία πού τόν γεμίζει τόν παρακινεί
σέ πολλά καί σέ ξέφρενα έγχλήματα,
τό Ιδιο χ ι ' δ φθόνος: "Επρεπε βέβαια ό τύραννος, έχοντας δλα τ' άγαθά, νά μή φθονάει' ώστόσο τ ' δλότελα άντίθετο προσδιορίζει τή στάση του άπέναντι στούς πολίτες : φθο-

21

τ ο ί σ ι ά ρ ί σ τ ο ι σ ι περιεοΟσί τε
κ α ί ζ ώ ο υ σ ι , χ α ί ρ ε ι δέ τ ο ί σ ι κακίστοισι τ ώ ν ά σ τ ώ ν , δ ι α β ο λ ά ς
8è ά ρ ι σ τ ο ς έ ν δ έ κ ε σ θ α ι . ά ν α ρ μ ο σ τ ώ τ α τ ο ν δέ π ά ν τ ω ν - ήν τε
γ ά ρ αύτόν μετρίως θ ω μ ά ζ η ς ,
δ χ θ ε τ α ι δτι ο ύ κ ά ρ τ α θ ε ρ α π ε ύ ε τ α ι , fjv τε θ ε ρ α π ε ύ η τις κ ά ρ τ α , δ χ θ ε τ α ι δ τ ε θ ω π ί . τ ά δέ δ ή
μ έ γ ι σ τ α έ ρ χ ο μ α ι έ ρ έ ω ν νόμ α ι ά τε κινέει π ά τ ρ ι α καί ß i ö ται γ υ ν α ί κ α ς κτεΐνει τε άκρίτους.

νάει τους καλλίτερους δσο ζούνε κι 3
ύπάρχουνε, εύνοεί τή χειρότερη μερίδα τοΟ λαοΟ καί περίφημα δέχεται κάθε συκοφαντία. Ά λ λ α τό πιό
Ασυνάρτητο: άν τόν θαυμάζεις μέτρια, δυσφορεί πώς δέν ύπερετιέται
μέ παραπολλή προθυμία, κ ; ' άν τόν
ύπηρετεϊ κανείς μέ παραπολλή προθυμία, δυσφορεί σά για μια ταπεινή
κολακεία. Τά πιό μεγάλα δμως τώρα
θά τά πώ : Αναστατώνει τά πατροπαράδοτα έθιμα, βιάζει τίς γυναίκες,
σκοτώνει τούς άνθρωπου; χωρίς δίκη.

2 . Ό Π λ ά τ ω ν γ ι ά τ ή ν τ υ ρ α ν ν ί α . | Ά π ό τήν Π ο λ ι τ ε ί α του,
δπου κι ό λόγος γιά τή μοιραία μεταβολή τοΟ πολιτεύματος, άπό τήν αριστοκρατία σιήν όλιγαρχία, άπό τήν όλιγαρχία στή δημοκρατία κι άπό τή
δημοκρατία στήν τ υ ρ α ν ν ί α / — Π ο λ ι τ ε ί α , V I I I ι 6 . 565 c :
Ο ύ κ ο Ο ν 6να τ ι ν ά άεί δ ή μ ο ς
εΤωθε δ ι α ψ ε ρ ό ν τ ω ς π ρ ο ΐ σ τ α σ θ α ι έαυτοΟ καί τ ο Ο τ ο ν τρέφειν τε καί αΟξειν μ έ γ α ν ;
— ΕΤωθε γ ά ρ . ΤοΟτο μ έ ν δ ρ α ,
fjv δ ' έ γ ώ , δ ή λ ο ν , δτι, δ τ α ν π ε ρ
φύηται τ ύ ρ α ν ν ο ς , έκ π ρ ο σ τ α τικής φίζης καί ούκ ά λ λ ο θ ε ν
έ κ β λ α σ τ ά ν ε ι . — Κ α ί μ ά λ α δήλ ο ν . ΤΙς ά ρ χ ή οΒν μ ε τ α β ο λ ή ς
έκ π ρ ο σ τ ά τ ο υ έπί τ ύ ρ α ν ν ο ν ;
ή δ ή λ ο ν δτι έ π ε ι δ ά ν τ α ό τ ό ν
δρξηται δρ$ν 6 προστάτης τφ
èv tÇ> μ ύ θ ω , δς περί τό έν Ά ρ καδίςι τό τοΟ Δ ι ό ς τοΟ Λ υ κ α ί ο υ Ιερόν λ έ γ ε τ α ι ; — ΤΙς, I -

Δέν συνηθίζει λοιπόν πάντα του ό
λαός νά βάζει κάποιον ξεχωριστά
εύνοούμενο άπό πάνω του καί νά τόν
τρέφει καί νά τοΟ άξαίνει τή δύναμη του ; — Καί βέβαια συνηθίζει.
— Είναι λοιπόν φανερό, είπα έγώ,
πώ; δταν φυτρώνει κάποιος τύραννος,
δχι άπ' άλλοΟ πουθενά, μ' άπό τή
ρίζα του προστάτη ξεφυτρώνει. — Ε ί ναι όλοφάνερο. — Πώς λοιπόν ό προστάτης τοΟ λαοΟ άρχίζει ν' άλλάζει
καί νά γίνεται τύραννος ; Δέν είναι
φανερό πώς γίνεται τούτο δταν ό
προστάτης άρχίζει νά κάνει έκεΐνο
τοΟ μύΰου πού ίστοροΟνε γιά τό (ερό
τοΟ Διός τοΟ Λυκαίου στήν Ά ρ κ α -

— 32 —

δία ; — Ποιός μύθος ; ρωτάει. — " Ο φη. Ώ ς ά ρ α ό γ ε υ σ ά μ ε ν ο ς τοΟ
τι έκεΐνος πού θά γευτή τ" Ανθρώπιά ν θ ρ ω π ί ν ο υ σ π λ ά χ ν ο υ , èv ά λ να έντόσθια τά κομμένα κι'άνακαιωλ ο ι ς ά λ λ ω ν ίερείων έ ν ό ς έ γ μένα μέ τ'άλλα σπλάχνα τών λογής
κατατετμημένου, ά ν ά γ κ η δή
σφαχτών τής θυσίας, είναι μοιραίο
τ ο ύ τ φ λ ύ κ ω γ ε ν έ σ θ α ι , ή ούκ
ά κ ή κ ο α ς τ ό ν λ ό γ ο ν ; — Έ γ ω - Ε νά γίνει λύχος. "Η δέν έχεις Ακούσει νά τό λένε ; — Πώς. — Τό Γδιο
γ ε . Ά ρ ' ο ΰ ν οΟτω καί 8ς ά ν
λοιπόν κ ι ' δταν 6 άρχηγός τοΟ λαοΟ,
δήμου προεστώς, λ α β ώ ν σφόβρίσκοντας δχλο νά όπακούει στή θέδρα πειθόμενον δ χ λ ο ν , μή άλησή του τυφλά, δέν χρατηθή άπό
πόσχηται έμφυλίου αίματος,
τό νά χύσει έμφύλιο αίμα, ά)λά μέ
ά λ λ ' άδίκως έπαιτιώμενος, ο ί α
συκοφαντικές κατηγόριες, καταπώς
δ ή φιλοΟσιν, είς δ ι κ α σ τ ή ρ ι α ά άγαποΟνε νά κάνουνε, σέρνει στά διγ ω ν μιαιφονη, βίο ν ά ν δ ρ ό ς ά ·
καστήρια καί μέ φόνο μολύνεται θυφ α ν ί ζ ω ν , Υ λ ώ τ τ η τε κ α ί σ τ ό μ α σιάζοντας
τή ζ ω ή τ ' άλλουνοΟ xal
τι ά ν ο σ ί φ γ ε υ ό μ ε ν ο ς φ ό ν ο υ
πίνει μέ μιά γλώσσα χ ι ' ίνα στόμα
ξ υ γ γ ε ν ο Ο ς , καί ά ν δ ρ η λ α τ η καί
ά π ο κ τ ι ν ν ύ η καί ύ π ο σ η μ α ΐ ν η 566 άνόσιο αίμα συγγενικό κ ι ' έξορίζει
καί σκοτώνει κ ι ' άφήνει νά φαίνονχ ρ ε ώ ν τε ά π ο κ ο π ά ς κ α ί γ ή ς άται καί λυσίματα τών χρεών καί ξαναδασμόν, άρα τώ τοιούτω άναμοιράσματα τής γής, τί λές, άπό
ν ά γ κ η δ ή τό μ ε τ ά τοΟτο καί
κ ε ϊ κ α ί π έ ο α δέν είναι άναπόρευχτο,
εΐμαρται ή ά π ο λ ω λ έ ν α ι ύπό
δέν είναι σάν πεπρωμένο γ ι ' αύτόν
τ ώ ν έ χ θ ρ ώ ν ή τ υ ρ α ν ν ε Τ ν καί
ή νά έξοντωθή άπό τούς άντίπαλους
λ ύ κ ω έξ ά ν θ ρ ώ π ο υ γενέσθαι ;
ή νά βγί) ίνας τύραννος κ ι ' άπό άν— Πολλή ά ν ά γ κ η , Ο δ τ ο ς
θρωπο ν' άλλάξει σέ λύκο ; — Βεδή, Ι φ η ν , ό σ τ α σ ι ά ζ ω ν γ ί γ ν ε βαιότατα άναπόφευχτο, είπε. — Αύτ α ι π ρ ό ς τ ο ύ ς Ι χ ο ν τ α ς τ ά ς ούτός λοιπόν, είπα, είναι έχείνος πού
σ ί α ς . — Ο ϋ τ ο ς . * Α ρ ' ο δ ν έκάνοίγει πόλεμο μέ τούς πλουσίους.
π ε σ ώ ν καί κ α τ ε λ θ ώ ν βίςι τ ώ ν
— Ναί. — " Α ν λοιπόν σέ περίπτωση
έχθρών τύραννος άπειργασμέπου έξορ:στή, ξανακατέβει συντρίνος
κατέρχεται;
—Δήλον.
βοντας τήν άντίσταση τών άντίπαλων,
' Ε ά ν 5έ ά δ ύ ν α τ ο ι έ κ β ά λ λ ε ι ν
πέ μου, δέν κατεβαίνει πιά τέλειος
α ό τ ό ν ώ σ ι ν ή ά π ο κ τ ε ΐ ν α ι διατύραννος; — Φ α ν ε ρ ό . — Κ ι ' ί ν δέν
β ά λ λ ο ν τ ε ς τη πόλει, βιαίφ δή
θ α ν ά τ φ έ π ι β ο υ λ ε ύ ο υ σ ι ν ά π ο - Β καταφέρουν νά τόν έχτοπίσουν ή νά
τόν σκοτώσουν έξερεθίζοντας ένάντια
του τό λαό, τότε νά τόν σχοτώ;;υν
— 23 —

κ τ ι ν ν ύ ν α ι λ ά θ ρ α . — Φ ι λ ε Τ yoOv,
ή 6 ' 8ς, ο δ τ ω γ ί γ ν ε σ θ α ι . Τ ό δ ή
τ υ ρ α ν ν ι κ ά ν α ί τ η μ α τό π ο λ υ θ ρ ύ λ η τ ο ν έπί τ ο ύ τ ω π ά ν τ ε ς οί
είς τοΟτο π ρ ο β ε β η κ ό τ ε ς έξευρίσ κ ο υ σ ι ν , α ΐ τ ε ί ν τ ό ν δ ή μ ο ν φύλ α κ ά ς τ ι ν α ς τοΟ σ ώ μ α τ ο ς , ί ν α
σ ώ ς α ύ τ ο ΐ ς fj ό τοΟ δ ή μ ο υ βοηθ ό ς . — Κ α ί μ ά λ \ £φη. Δ ι δ ό α - C
σι δή, ο ΐ μ α ι , δ ε ί σ α ν τ ε ς μ έ ν ύ π έ ρ
έκείνου, θ α ρ ρ ή σ α ν τ ε ς δέ ύ π έ ρ
έαυτών. — Καί μ ά λ α . ΟύκοΟν
τοΟτο ό τ α ν ϊ δ η ά ν ή ρ χ ρ ή μ α τ α 6 χ ω ν καί μ ε τ ά τ ώ ν χ ρ η μ ά των αίτίαν μισόδημος είναι,
τότε δή οδτος, & έταίρε, κατά
τ ό ν Κ ρ ο ί σ ω γ ε ν ό μ ε ν ο ν χρησμόν,
πολυψήφιδα π α ρ ' "Ερμον
φεύγει, ο υ δ έ μένει, ο ύ δ ' α ί δ ε ΐ ται κακός είναι.

ατά κρυφά συνωμοτοΟνε. — " Ε τ σ ι
τουλάχιστο, είπε αύτός, συνηθίζει νά
γίνεται. — N i λοιπόν ή στιγμή πού
δλοι δσοι φτάνουν σ' αύτό τό σημείο
προστρέχουν στό περιλάλητο αίτημα
τών τυράννων, νά ζητήσουν σωματοφύλακες άπό τό λαό, γιά νά μή πάθει, γιά χαλό του, ό ύπερασπιστή;
του. —Βεβαιότατα, είπε. — Κ α ί τ ο ύ
δίνει λοιπόν ό λαός, θαρρώ, γιατί
χαί για τόν έαυτό του είναι γεμάτος
πεποίθηση χαί γιά χεΐνον φοβάται
μή πάθει. — Πολύ σωστά. —"Οταν
χάποιος λοιπόν πού' ναι πλούσιος
χαί γι* αύτό συνακόλουθα Οποπτος
σάν όχτρός τοΰ λαοΟ, δή νά φτάνουν
σ* αυτό τό σημείο τά πράματα, τότε
πιά, τότε, φίλε μου. χατά πού λέει
χ ι ' ό δοσμένος στόν Κροίσο χρησμός,
στ' άμμουδερού τό μάχρος φεύγει
[ τοΟ "Ερμου,
δέ στέχει χι ούτε ντρέπεται νά'ναι
[δειλός χαθόλου.

— Γιατί δέν θά μπορούσε βέβαια, εί— Ο ύ γ ά ρ ä v , 6φή, δ ε ύ τ ε ρ ο ν α δ ·
πε, νά ντραπή γιά δεύτερη φορά.
θις αίδεσθείη. Ό δέ γ ε , ο ΐ μ α ι ,
— Κι* <2ν στή φυγή του πι αστή, είήν δ ' έ γ ώ , κ α τ α λ η φ θ ε ί ς θ α ν ά πα έγώ, δέν πέφτει λόγο; πώ; θατ ω δ ί δ ο τ α ι . — Ά ν ά γ κ η . Ό δέ δ ή
νατώνεται 5να χι° δνα. — Ά ν α π ό π ρ ο σ τ ά τ η ς έ κ ε ΐ ν ο ς α ύ τ ό ς , δήλ ο ν δ ή δτι μ έ γ α ς μ ε γ α λ ω σ τ ί , D φευχτα. — Καί τότε πιά είναι φανε
ού κείται, ά λ λ ά κ α τ α β α λ ώ ν
ρό πώς ό λαμπρός αύτός προστάτη;
ά λ λ ο υ ς π ο λ λ ο ύ ς Εστηκεν έν
τού λαού «μεγάλος σ* έχταση πλατ φ δίφρφ τής π ό λ ε ω ς , τ ύ ρ α ν τειά», δέν χοίτεται, μά πολλούς άλνος άντί προστάτου άποτετελους έχοντας ξα ιιλώσει στή γή, στέλεσμένος.
κεται πάνω στ' άρμα τής πόλης, άντί
προστάτης ένας τέλειος τύραννός της.

-

24

τη. Δ ι έ λ θ ω μ ε ν δ ή τήν εύδαιμ ο ν ί α ν . ήν δ ' έ γ ώ , τοΟ τε ά ν δ ρ ό ς καί τής π ό λ ε ω ς , έν fj ά ν
ό τοιούτος βροτός έγγένηται ;
— Π ά ν υ μέν o ö v , Εψη, δ ι έ λ θ ω μεν. * Α ρ ' ο δ ν , ε ί π ο ν , ο ύ τ α ΐ ς
μ έ ν π ρ ώ τ α ι ς ή μ έ ρ α ι ς τε καί
χ ρ ό ν ω π ρ ο σ γ ε λ φ τε καί ά σ π ά ζεται π ά ν τ α ς , φ δ ν περιτυγχ ά ν η , καί οβτε τ υ ρ α ν ν ά ς φησιν
ε ί ν α ι , ύ π ι σ χ ν ε ΐ τ α ί τε π ο λ λ ά Ε
καί 1δ(ςι καί δ η μ ο σ ί φ , χ ρ ε ώ ν τε
ή λ ε υ θ έ ρ ω σ ε , καί γ ή ν διένειμε
δ ή μ ω τε κ α ί τ ο ι ς περί έ α υ τ ό ν ,
καί π δ σ ι ν ΐ λ ε ώ ς τε καί π ρ δ ο ς
είναι προσποιείται ; — ' Α ν ά γ κη, Ιφη. " Ο τ α ν δέ γ ε , ο ΐ μ α ι ,
π ρ ό ς τ ο ύ ς Εξω έ χ θ ρ ο ύ ς τ ο ι ς
μ έ ν κ α τ α λ λ α γ η , τ ο ύ ς δέ καί
διαφθείρη, καί ή σ υ χ ί α έ κ ε ί ν ω ν
γ έ ν η τ α ι , π ρ ώ τ ο ν μέν π ο λ έ μ ο υ ς
τ ι ν ά ς άεί κ ι ν ε ί , ΐ ν ' έν χρείςι
ή γ ε μ ό ν ο ς ό δ ή μ ο ς fj. — Ε ί κ ό ς 567
γ ε . Ο ύ κ ο Ο ν καί ί ν α χ ρ ή μ α τ α
είσφέροντες πένητες γιγνόμενοι πρός τώ κ α θ ' ήμέραν άν α γ κ ά ζ ω ν τ α ι είναι καί ήττον
α ύ τ ώ έπιβουλεύωσιν ; — Δ ή λον.
Καί ά ν γέ τινας, οΐμαι,
ύ π ο π τ ε ύ η έλεύθερα φρονήματ α έ χ ο ν τ α ς μή έπιτρέψειν αύτώ δρχειν, δπως δ ν τούτους
μ ε τ ά προφάσρ.ως ά π ο λ λ ύ η , ένδούς τοις πολεμίοις ; τούτων
π ά ν τ ω ν έ ν ε κ α τ υ ρ ά ν ν ω άεί ά νάγκη
πόλεμον
ταράττειν ;

— " Α ς ίξετάσουμε λοιπόν, είπα έγώ, τήν ευτυχία χαί τοΟ άνθρώπου
αύτοΟ χαί τής πόλης, δπου ένας τέτοιος θνητό; θα γενν όταν. — Μ ά
χαί βέβαια, είπε, νά τήν έξετάσουμε. — Τ ί ς πρώτες λοιπόν μέρες χαί
τόν πρώτο χαιρό, δέν χ ι μ ο γ ε λ δ δέν
χαιρετά τόν χαΗένα πού συναντά, δέν
άρνιέται πώς είναι τύραννος χαί δέν
ύπόσχεται παλλά χ ι ' ιδιαίτερα χαί
δημόσια, χαί δέν είναι άλήθεια πώς
άχύρωσε τά χρέη, π ώ ; μοίρασε τή
χώρα ατό λαό χαί ατούς γύίω του
χαί πώ; σ' δλους καμώνεται τόν καλόβολο χαί τόν πράο ; — Κατανάγχη, είπε. —"Οταν δμως ξεμπλέξει
μέ τούς έξωτεριχούς του όχτρούς,
μ' άλλους φιλιώνοντας χι άλλους έξουθενώνοντας, χι ήσυχάσει άπ' αυτή τή πλευρά, πρώτα-πρώτα 5λο χαί
χάποιους πολέμους xivà, γιά νά'χει
ό λαός τήν άνάγχη ένός άρ?ηγοΟ.
— Φυσιχά. — ' Α λ λ ά μήπως χαί γιά
νά φτωχαίνουν οί πολίτες μέ τίς εισφορές, χ ι ' άναγχασμένοι έτσι νά σκύβουν ίλημερνά στίς δουλειές, νά συνωμοτούνε λιγότερο ένάντιά του ;
— Μά χι αύτό φανερό' ναι. — Κ ι άν
ύποψιάζεται μερικούς πού έχουν έλεύτερο φρόνημα πώς δέν 0' άνεχτοΟνε τήν έξουσία του, δέν βρίσκει στόν
πόλεμο μιά πρόφαση νά τούς έξοντώνει, παμαδίνοντάς τους στόν όχτρό ; Γιά δλα τούτα, δέν είναι πάντα
άναγχασμένος ό τύραννος νά ξεσηκώνει πολέμους ; — Είναι βέβαια άναγ-

— 25 —

κασμένος. — Ά λ λ ά μέ μια τέτοια τα— ' Α ν ά γ κ η . Τ σ Ο τ α δ ή ποιοΟνχ τ ι κ ή δέν άρχίζει νά γίνεται μισητα ίτοιμον μάλλον άπεχθάνεσ θ α ι τ ο ι ς π ο λ ί τ α ι ς ; — Π ώ ς Β τός ατούς πολίτες ; — Καί βέβαια.
γ ά ρ ο ϋ ; Ο ύ κ ο Ο ν καί τ ι ν σ ς ι ώ ν
— Καί δέν θα αυμβή πολλοί άπ'αδξ υ γ κ α τ α σ τ η σ ά ν τ ω ν καί έν δ υ τούς πού συνεργάστηκαν στήν έγκανάμει ΰντων παρρησιάζεσθαι
τάστασή του, άνθρωποι τής έμπιστοκαί π ρ ό ς σ ύ τ ό ν καί π ρ ό ς ά λ σύνης του, νά μιλοΟν καί σ" αύτόν
λ ή λ ο υ ς , έ π ι π λ ή τ τ ο ν τ σ ς τ ο ι ς γικ ι ' άναμεταξύ τους άνοιχτά καί νά
γνομένοις, οΐ άν τυγχάνωσιν
ψέγουν αύτά πού γίνονται, δσοι τουά ν δ ρ ι κ ώ τ α τ ο ι δ ν τ ε ς ; — ΕΙκός
λάχιστο τό λέει ή καρδιά τους ;
γε.
ΎπεξαιρεΤν δή τούτους
—-'Φυσικά. — Ό λ ο υ ς αύτούς λοιπόν
π ά ν τ α ς δ ε ι τ ό ν τ ύ ρ α ν ν ο ν , εί
δ τύραννος, άν θέλει νά μείνει στήν
μ έ λ λ ε ι ά ρ ξ ε ι ν , £ως ά ν μήτε φίάρχή, πρέπει νά τούς έξα?ανίσει λίλ ω ν μήτ' έχθρών λίπη μηδένα,
γο · λίγο, ώσπου νά μήν άφήσει οδτε
δ τ ο υ τι δ φ ε λ ο ς . — Δ ή λ ο ν. ' Ο άπό τούς φίλους του ούτε άπό τούς
ξ έ ω ς ά ρ α δ ε ι ό ρ ά ν σ ύ τ ό ν , τΙς
όχτρούς του κανέναν πού ν' άξίζει
ά ν δ ρ ε Τ ο ς , τ ί ς μ ε γ α λ ό ψ ρ ω ν , τΙς
κάτι. — E i v a i φανερό. — Π ρ έ π ε ι
φ ρ ό ν ι μ ο ς , τΙς π λ ο ύ σ ι ο ς · καί C λοιπόν νά κόβει τό μάτι του άσφαλο ύ τ ω ς ε υ δ α ί μ ω ν έστίν, ώ σ τ ε
τα, ποιός είναι άντρείος, ποιός μεγατούτοις άπασιν ά ν ά γ κ η αύτώ,
λόφρονας, ποιός μεγαλόψυχος, ποιός
ε ϊ τ ε β ο ύ λ ε τ α ι ε ί τ ε μή. π ο λ ε πλούσιος* κι έτσιεύτυχισμένος είναι,
μ ΐ φ ε ί ν α ι καί έ π ι β ο υ λ ε ύ ε ι ν , £ως
πού άναπόφευχτα, θέλει δέν θέλει,
ά ν καθήρη τήν π ό λ ι ν . — Κ α πρέπει νά° ναι γ ι ' αυτούς δλους όχλ ό ν γ ε , Ιφη, κ σ θ α ρ μ ό ν .
Ναί,
τρός καί νά τούς Επιβουλεύεται, ώσήν δ ' έ γ ώ , τ ό ν έ ν α ν τ ί ο ν ή οί
που νά καθιρίσει τήν πόλη. — ' Ω (ατροί τ ά σ ώ μ α τ α * οί μέν γ ά ρ
ραίος, μά τήν άλήθεια, είπε. καθαρτό χ ε ί ρ ι σ τ ο ν ά φ σ ι ρ ο Ο ν τ ε ς λεΐμός. — Ναί, είπα έγώ, άντίθετος μ*
π ο υ σ ι τό β έ λ τ ι σ τ ο ν , ό δέ τούαύτόν πού κάνουν οί γιατροί μέ τά
ν α ν τ ί ο ν . — Ώ ς Ιοικε γ ά ρ , σύ·
κορμιά τ' άρρωστημένα· γιατί άφαιτ ώ , Ιφη, ά ν ά γ κ η , ε ϊ π ε ρ ά ρ ξ ε ι .
ροΟν τό χειρότερο κι άφήνουν τό καλλίτερο, ένώ έκεΐνος τ' άντίθετο κάνει.
— Είναι άναγκαϊο, δπως φαίνεται,
είπε, γ ι ' αυτόν, άν θέλει να κρατηθή στήν έξουσία.
ι8. Έ ν μακαρίςι άρα, ε ί π ο ν D

26

— Σ έ πολυεύτυχην άνάγκη λοιπόν

βρίσκεται δεμένος, είπα έγώ, πού
έ γ ώ , ά ν ά γ κ η δ έ δ ε τ σ ι , f) π ρ ο σ τόν βάζει ατό δίλημμα, ή νά ζ ή πιά
τάττει α ύ τ ώ ή μετά φ α ύ λ ω ν
μέ τό πλήθος τών τιποτένιων, πού
τ ώ ν π ο λ λ ώ ν ο ί κ ε ί ν καί ύ π ό
έξάλλου καί τονε μισούν, ή ν' ίπαρτ ο ύ τ ω ν μ ι σ ο ύ μ ε ν ο ν ή μή ζ η ν .
νηθή τή ζωή του. — Ναί, σέ τέτοια,
— Έ ν τοιαύτη, ή δ' δς. * Α ρ '
είπε έχείνος. — Καί δέν είναι άλήοδν ούχί, δσω ά ν μ ά λ λ ο ν τοις
θεια, πώς 5σο περισσότερο μ' αυτά
πολίταις άπεχθάνηται ταΟτα
πού χάνει τόν μισούν of πολίτες, τόδ ρ ώ ν , τ ο σ ο ύ τ φ π λ ε ι ό ν ω ν καί
σο έχει άνάγχη άπό περισσότερους
π ι σ τ ο τ έ ρ ω ν δ ο ρ υ φ ό ρ ω ν δεήσεχαί πιστότερους δορυφόρους; — Ο ύ ται ; — Πώς γ ά ρ oö ; Τίνες
τε λόγους. — Μ ά ποιοί θά'ναι οί
ο δ ν οι π ι σ τ ο ί , καί π ό θ ε ν α ύ πισιοί φυλακές του χι άπό ποΟ θά
τούς μεταπέμψεται ; — Αύτότούς κάμει να'ρθοΟνε ; — Δέ θέλει
μ α τ ο ι , Ιφη, π ο λ λ ο ί ή ξ ο υ σ ι περώτημα, είπε' θα'ρθοΟν άπό μόνοι
τόμενοι, έάν τόν μισθόν διδφ.
τους καί πολλοί, φτερουγώντας μάΚ η φ ή ν α ς , ήν δ ' έ γ ω , ν ή τ ό ν
Ε
λίστα, άν τούς μετρά τό μισθό τους.
κ ύ ν α , δ ο κ ε ΐ ς α δ τ ι ν ά ς μοι λ έ γ ε ι ν ξ ε ν ι κ ο ύ ς τε καί π α ν τ ο δ α — Μά τόν σχύλλο, είπα έγώ, μοβ
π ο ύ ς . — ' Α λ η θ ή γ ά ρ , Ιφη, δοφαίνεται π ώ ; μ'αύτά πού λές έννοεϊς
κ ώ σοι. Τί δέ ; α ύ τ ό θ ε ν δ ρ ' ο ύ κ
ένα πλήθος κηφήνες άπό τά ξένα κ ι '
ά ν έθελήσειεν ; — Πώς ; Τ ο ύ ς
άπό κάΗε λογής τόπο. — Στ' άλήδ ο ύ λ ο υ ς άφελόμενος τούς ποθεια, είπε, αύτό έννοώ. — Μ ά τί; άπό
λ ί τ α ς , έ λ ε υ θ ε ρ ώ σ α ς , τ ό ν περί
τήν [5ια τή χώρα του δέν θάθελε ;...
έαυτόν
δορυφόρων
ποιήσα— Τί ; — Ν ά πάρει του; δούλους άπ*
σ θ α ι . — Σ φ ό δ ρ α γ ' , Ιφη· έπεί
τούς άφέντες τους καί λευτερώνοντάς
τους νά τούς μπάσ=ι στή φρουρά
τοι καί π ι σ τ ό τ α τ ο ι α ύ τ ώ« ο δ τ ο ί
του ; — Μά βεβαιότατα, είπε - γιατί
είσιν. Ή μ α κ ά ρ ι ο ν , ήν δ ' έ γ ώ ,
λ έ γ ε ι ς τ υ ρ ά ν ν ο υ χ ρ ή μ α , εί τοι- 568
ο ύ τ ο ι ς φίλοις τε καί π ι σ τ ο ί ς
άνδράσι χρήται, τούς προτέρους έ κ ε ί ν ο υ ς ά π ο λ έ σ α ς . — ' Α λ λ ά μήν Ιφη, τ ο ι ο ύ τ ο ι ς γ ε χρήτ α ι . Κ α ί θ α υ μ ά ζ ο υ σ ι δή ε ΐ π ο ν ,
ο δ τ ο ι ο( έ τ α ΐ ρ ο ι α ύ τ ό ν καί ζ ύ -

θά τοΰ 'ναι καί πιό άφοσιωμένοι.—
Ευτυχισμένη άλή4εια, είπα έγώ, παρουσιάζεις τήν κατάσταση τοΟ τύραννου, άν έχοντας έξοντώσε: τούς παλιούς έκείνους πού τόν παραστέκα"
νε, δέν έχει παρά τέτοια δποκείμενα γιά φίλους κι" άφοσιωμένους. —
Κ ι ' ώστόσο, είπε, τέτοιους έχει. —
Καί τόν θαυμάζουν λοιπόν, είπα, οί
συντρόφοι του αύτοί καί τόν συνανα-

— 37 —

ν ε ι σ ι ν ot v é o i π ο λ ΐ τ α ι , ot δ* έπ ι ε ι κ ε ΐ ς μ ι σ ο ΰ σ ί τε καί φεύ·
νουσιν ; — Τ Ι δ' ού μ έ λ λ ο υ σιν ; —
.

στρέφονται οί νέοι πολίτες' μα οί τίμιοι τόν μισοΟν χαί τόν άποφεύγουνε ; — Καί πώς νά μή τόν άπο*εύγουνε ;
D

19. ' Α λ λ ά δή, εΤπον, ένταΟθ α μέν έ ξ έ β η μ ε ν · λ έ γ ω μ ε ν δέ
π ά λ ι ν έ κ ε ϊ ν ο τά τοΟ τ υ ρ ά ν ν ο υ
σ τ ρ α τ ό π ε δ ο ν νό κ α λ ό ν τε καί
π ο λ ύ καί π ο ι κ ί λ ο ν καί ούδέποτε τ α ύ τ ό ν , π ό θ ε ν θρέφεται. —
Δ ή λ ο ν , Ιφη, δτι, έ ά ν τε Ιερά
χ ρ ή μ α τ α fj έν Tfj π ό λ ε ι , ταΟτα
ά ν α λ ώ σ ε ι δ π ο ι π ο τ έ 5 ν άεί έξα ρ κ η , τ ό τ ώ ν ά π ο δ ο μ έ ν ω ν , έλ ά τ τ ο υ ς εισφοράς ά ν α γ κ ά ζ ω ν
τ ό ν δ ή μ ο ν είσψέρειν. Τί δ ' Ö- Ε
τ α ν δή τ α Ο τ α έ π ι λ ε ί π η ; — Δ ή λ ο ν , έφη, δτι έκ τ ώ ν π α τ ρ ώ ω ν
θρέψεται α ύ τ ό ς τε κάΐ οί συμπ ό τ α ι τε καί έ τ α ΐ ρ ο ι καί έ τ α ΐ ραι. Μ α ν θ ά ν ω , ήν δ ' έ γ ώ · δτι
δ δήμος ό γεννήσας τόν τύρανν ο ν θρέψει α ύ τ ό ν τε καί έταίρ ο υ ς . — Π ο λ λ ή α ύ τ ώ , Ιφη, ά ν ά γ κ η . Π ώ ς δέ λ έ γ ε ι ς ; ε Τ π ο ν
έ ά ν δέ ά γ α ν α κ τ η τε καί λ έ γ η
ό δ ή μ ο ς , δτι ο ύ τ ε δ ί κ α ι ο ν τρέφεσθαι ύ π ό π ά τ ρ ό ς υίόν ήβώντ α , ά λ λ ά τ ο ύ ν α ν τ ί ο ν ά π ό υίέος π α τ έ ρ α , ο ύ τ ε τ ο ύ τ ο υ α ύ τ ό ν 569
έ γ έ ν ν η σ έ τε καί κ α τ έ σ τ η σ ε ν , ί να, έπειδή μ έ γ α ς γένοιτο, τότε
α ύ τ ό ς δ ο υ λ ε ύ ω ν τ ο ι ς αύτοΟ

28

— Ά λ λ α ώς έδώ δέν είναι παρά
μιά παρέχβαση, είπα. "Ας ξαναγυρίσουμε στό στρατόπεδο τοΟ τύραννου
xtr-άς δοΟμε άπό ποΟ θά θρέψει τό
σώμα τών μισθοφόρων του, τό πολύ,
τό παρδαλό χι ούδέποτε τό ίδιο. —
Είναι φανερό, είπε, πώς άν ύπάρχουν στήν πόλη ίερο! θησαυροί, αύτούς θά ξοδέψϊΐ' χι δσο τοΟ φτάνουν
τά είσοδήματα άπό τό πούλημα τών
ίερών σχευών, θ9 άναγχάζει σέ μέτριες
εισφορές τό λαό του. — Ά λ λ ά δταν
πιά σωθούν αύτά 5λα ; — Είναι φανερό, άποχρίθηχε, πώς άπό τήν περιουσία τοΟ πατέρα του θά ζήσει χι
αύτός χι οί συμπότες χι οί εύνοούμενοι χι οί εύνοούμενές του. — Καταλαβαίνω, είπα έγώ' ό λαός πού γέννησε τόν τύραννο θά θρέψει χι αύτόν
χαί τούς σύντροφούς του. — Είναι όλότελα άναπόφευχτο, είπε — Καί
τί λές ; είπα έγώ' άν δ λαός άγαναχ τ ε ΐ χαί λέει πώς δέν είναι δίκιο νά
τρέρεται άπό τόν πατέρα ένας γιόςπαλληκάρι, άλλά τ' άντίθετο, δ πατέρας άπό τό γιό, καί πώς δέν τόν
έγέννησέ καί δέν τόν έπέβαλε γιά ν"
άναγκαστή, σαν δ γιός θά μεγάλωνε,
νά ύποδουλωθή δ ίδιος στούς δού-

λους τού γιοΟ καί νά τρέφει χι αύδ ο ύ λ ο ι ς τρέψοι έ κ ε ΐ ν ό ν τε κ α ί
τόν χαί τούς δούλους του χαί πλήθος
τούς δούλους μετά ξ υ γ κ λ ύ δ ω ν
άλλα περιμαζέματα, άλλα γιά νά
δ λ λ ω ν , ά λ λ ' ϊνα άπό τών πλουλευτερωθή, μέ χεϊνον έπί κεφαλής,
σ ί ω ν τε κ α ί κ α λ ώ ν κ ά γ α θ ώ ν
άπό τούς πλούσιους χι άπό τούς λελ ε γ ο μ έ ν ω ν έν τ η π ό λ ε ι έλευγόμενους έντιμότατους τής πόλης του,
θερωθεΐη έκείνου π ρ ο σ τ ά ν τ ο ς ,
χαί
τού δίνει τώρα έντολή νά φύγει
καΙνΟν κ ε λ ε ύ ε ι ά π ι έ ν α ι έ κ τ ή ς
άπό τήν πόλη, νά φύγουν κι αύτός
π ό λ ε ω ς α ύ τ ό ν τε καί τ ο υ ς έκι οί συντρόφοι του, σάν πατέρας πού
τ α ί ρ ο υ ς , ώ σ π ε ρ π α τ ή ρ υΐάν έ ξ
δ.ώχνεΐ-άπό τό σπίτι τό γιό ιιαζί μέ
οικίας μετά ό χ λ η ρ ώ ν ξυμποτούς φορτικούς του συμπότες ; — " Ε ,
τών έξελαύνων ; — ΓνώσεταΙ
τότε, είπε αύτός, θά καταλάβει πιά
γ ε , ν ή Δ ( α . ή Ö' δ ς , τ ό τ ' ήδη ό
δ ή μ ο ς , ο ί ο ς ο ί ο ν θ ρ έ μ μ α γεν- Β ό λαός. σάν ποιός δντας ποιό θρέμμα γεννούσε καί χάιδευε κι άξαινε
ν ώ ν ή σ π ά ζ ε τ ό τ ο καί η δ ξ ε , καί
χαί πώς πιό άδύναμος αύτός πιό δυδτι ά σ θ ε ν έ σ τ ε ρ ο ς ώ ν ί σ χ υ ρ ο τ έ νατούς ζητάει νά διώξει· — Τί Ηές
ρ ο υ ς έ ξ ε λ α ύ ν ε ι . Π ώ ς , ήν δ ' ένά π ή ς ; τού λέω έγώ θά τολαήσει ό
γώ, λέγεις ; τολμήσει τόν πατύραννος νά βιάσει τόν πατέρα του,
τ έ ρ α β ι ά ζ ε σ θ α ι , κ δ ν μή πείχι άν αύτός δέν ύποχωρεΖ, νά τόν
θηται, τύπτειν ό τ ύ ρ α ν ν ο ς ; —
χτυπήσει ; — Ναί. είπε άφοπλίζονΝ α ί , £φη, ά φ ε λ ό μ ε ν ό ς γ ε , τ ά
τάς τον. — Μά τότε πατροχτόνο, τού
δ π λ α . Π α τ ρ α λ ο Ι α ν , ήν δ* έ γ ώ ,
είπα έγώ, παρουσιάζεις τόν τύραννο
λ έ γ ε ι ς , τ ύ ρ α ν ν ο ν καί χ α λ ε π ό ν
καί βαρύ γεροκόμο τού γονιού του.
γ η ρ ο τ ρ ό φ ο ν , κ α ί ώ ς 6οικε τοΟΩστόσο φτάσαμε, δπως φαίνεται, σ'
τ ο δ ή ό μ ο λ ο γ ο υ μ έ ν η δ ν ήδη
αύτό πού δλος ό χόσμος όνομάζει τυτ υ ρ α ν ν ί ς ε ϊ η , κ α ί τό λ ε γ ό μ ε ραννία. Ό λαός ζητώντας, δπως λένον ό δήμος φεύγων άν καπνόν
δ ο υ λ ε ί α ς έ λ ε υ θ έ ρ ω ν είς πΟρ C νε, νά ξεφύγει τόν καπνό Γί)ς 6ποδούλωσής του στούς έλεύτερους, 9ρίδ ο ύ λ ω ν δεσποτείας δ ν έμπεσκεται νά'χει πέσει σχή φωτ ά της
π τ ω κ ώ ς εΓη, ά ν τ ί τής π ο λ λ ή ς
δεσποτείας τών δούλων κι ά λ λ ι ζ ε ι
έκείνης κα( ά κ α ί ρ ο υ έλευθερίτήν άκρότατην έχείνη κι άσυνάρτηα ς τήν χ α λ ε π ω τ ά τ η ν τε καί πιτή του λευτεριά μέ τή σκληρότατη
κροτάτην δ ο ύ λ ω ν
δουλείαν
χαί τήν πικρότατη στούς δούλους
μεταμπισχόμενος.
ύποδούλωσή του.

29

3. Ό

'Αριστοτέλης

yià

τήν τυραννία.

| Ό λόγος για

σωστικά μέσα των δ.αφόρων π ο λ ι τ ε υ μ ά τ ω ν / — Π ο λ ι τ . V <),2· I 3 1 3 a · *
A t δέ τ υ ρ α ν ν ί δ ε ς

"Οσο γιά

σώζονται

τΐς

τυραννίδες,

τά
:

αύτές

κατά δύο τρόπους τούς έναν-

διατηρούν τήν

Βπαρξή

τους

τ ι ω τ ά τ ο υ ς , δ»ν δ τ ε ρ ό ς έ σ τ ι ν ό

δυό τρόπους,

όλότελα

Αντίθετους,

παραδεδομένος

πού ό Ενας άπ' αυτούς είναι ό πα-

καί

καθ'

δν

δ ι ο ι κ ο Ο σ ι ν ol π λ ε ί σ τ ο ι τ ώ ν τ υ -

λαιάθε

ρ ά ν ν ω ν τήν ά ρ χ ή ν . τ ο ύ τ ω ν δέ

περισσότεροι τύραννοι

τά

ται

πολλά

φασι

καταστήσαι

τόν

Κορίνθιον·

Περίανδρον

π ο λ λ ά δέ καί π α ρ ά
σών

τής

πρός

τήν.. έξουσία.

Περίανδρος
θά

ό

πού

οί

διαχειρίζον-

Πολλά άπό

μέσα του λένε πώς

Περ-

καθιέρωσε

Κορίνθιος,

λα-

δμως

πάλαι

λε-

χρησιμοποιούμενα

σωτηρίαν,

ώς

σική βασιλεία. Κι είναι

ά ρ χ ή ς έστι τ ο ι α ύ τ α

β ε ί ν . έ σ τ ι δέ τ ά τε
χθέντα

γνωστός, ό τρόπος

χατά

τά
6

πολλά

μποροΟσε κανείς νά βρή
κι άπό τήν περτούτα δσα

τό

παραπάνω άναφέραμε πώς συντελοΟν,

τούς ύπερέχοντας κολούειν καί

κατά τό δυνατό, στή διατήρηση τής

τούς

τυραννίας, δπως ή

οΐόν

τε,

τής

τυραννίδος,

φρονηματίας

άναιρεΐν,

άναστόμωση τής

κ α ί μ ή τ ε σ υ σ σ ί τ ι α έ ά ν μ ή τ ε έ-

δύναμης δσων ύπερέχουνε, ή θανά-

ταιρίαν

μήτε

τωση τών μεγαλόφρονων, ή άπαγό-

άλλά ι

b ρεύση τών συσσίτιων χαί τών πο-

μήτε

παιδείαν

ά λ λ ο μηθέν τ ο ι ο ύ τ ο ν ,
πάντα φυλάττειν
γίγνεσθαι

δύο,

καί πίστις, καί

δθεν
μήτε

λιτικών συνδέσμων καί τής άνάπτυ-

εΐωθε

φρόνημά

ξης τών πολιτών, άλλά κι ή σταΗερή

τε

προφύλαξη

σχολάς

άπό

καθετί,

άπ' δπου

έπι-

σύνηθα βλασταίνουν τά δυό, Ανεξάρ-

σχολαστι-

τητο φρόνημα κι έμπιστοσύνη, κι ά-

κούς, καί π ά ν τ α π ο ι ε ΐ ν έξ ώ ν

χόμη ή Απαγόρευση τοΟ σχηματισμού

δτι

φιλοσοφιχών

μήτε ά λ λ ο υ ς
τρέπειν

λοις

συλλόγους

γίγνεσθαι

μάλιστα
έσονται

γνώσις

πίστιν

άγνώτες
πάντες
ποιεί

άλλή(ή

είναι καί

αίεί

χαί κάθε εί-

ΑλλΑ καί τό να χρησιμοποιούν of

μάλλον
τούς

τύραννοι κάθε τι πού θα συντελοΟσε

φανερούς

νά μένουν δλοι of πολίτες άγνωστοι

πρός ά λ λ ή λ ο υ ς ) · καί τό
έπιδημοΟντας

κύκλων

δους τέτοιων μορφωτικών σωματείων

γάρ

διατρίβειν περί

μεταξύ

θύ-

τους, γιατί ή γνωριμία

έμ·

πεδώνει τ ή ν Αμοιβαία έμπιστοσύνη·
καί τό ν' Αναγκάζονται of ξένοι νά
ζοΟν φανερά
— 3θ

καί νά περνούνε

τήν

ρας (ούτω γ ά ρ άν ήκιστα λαν-

ώρα τους

θάνοιεντί πράττουσι, καίφρο-

παλατιών, γιατί έτσι δέν θά ξεφεύ-

νεΐν άν έθίζοιντο

γει καθόλου σχεδόν τό τί πράττουνε,

μικρόν αΐεί

μπροστά

στις πύλες τών

δ ο υ λ ε ύ ο ν τ ε ς )· κ α ι τ δ λ λ α δ σ α

χι άπό

τοιαΟτα

βάρβα-

φέρνονται σά

(πάντα

λίγο - λίγο στήν ταπεινοφροσύνη· χαί

ρα

περσικά καί

τυραννικά

έστιν

τήν ά λ λ η , άναγκασμένοι νά
δοΟλοι, θά συνήθιζαν

γ ά ρ τ α ύ τ ό ν δ ύ ν α τ α ι )· κ α ί τ ό

τ* άλλα δσα τέτοια πέρσικά χαί βάρ-

μή λ α ν θ ά ν ε ι ν

δσα

βαρα έθιμα, ταιριάζουν όλότελαστήν

τ υ γ χ ά ν ε ι τις λ έ γ ω ν ή π ρ ά τ τ ω ν

τυραννία, γιατί δλα στόν ίδιο σνοπό

τύν

πειράσθαι

Αρχομένων,

κατασκόπους,

άλλ'

οίον

είναι

άποβλέπουν* άλλά χαί νά προσπαθεί

Συ-

δ τύραννος νά μ ή τοΟ ξεφεύγουν δσα

περί

ρακούσας αϊ π ο τ α γ ω γ ί δ ε ς κα-

τύχει

λοΰμεναι,

π ή ή νά

καί

τούς

ώτακου-

στάς έξέπεμπεν Ίέρων,
τις

εΐη συνουσία

καί

γος ( παρρησιάζονταί
ήττον,

φοβούμενοι

δπου
σύλλο-

τε

γάρ

τούς

τοι-

ούτους, κάν παρρησιάζωνται,
λανθάνουσιν

ήττον)·

καί

τό 4

χάνεις άπό τούς δπήχοους νά
χάνει, άλλά

νά δπάρχουν

κατάσκοποι, χαθώς οί

χαταδότριες

στή Συράχουσα, οί
πού λέγανε, χαί

,προσαγωγίδες,

οί

χρυφαχουστές,

πού δ Ίέρων τούς έστελνε παντοΟ δπου

δπήρχε

κάποια συνάθροιση ή

πολιτιχός σύλλογος, γιατί οί δπήκοοι

διαβάλλειν άλλήλοις καίσυγ-

μέ τό φόβο τους δέν τολμοΟν νά έχ-

κρούειν

φραστοΟν θαρρετά, χι άν Εκφράζον-

καί φίλους φίλοις καί

τόν δήμον τ ο ί ς γνωρίμοις καί

ται

τούς

γ ο υ ν χαί τό νά δποθάλπει τις

τό

πλουσίους

πένητας

χομένους

έ α υ τ ο ϊ ς . καί

ποιείν

τούς

τυρρανικόν,

άρδπως

θαρρετά, λιγότερο

τοΟ

ξεφεύσυ-

κοφαντίες άνάμεσα στους πολίτες χαί
νά

χάνει νά συγκρούονται

ο! φίλοι

ήτε φ υ λ α κ ή τρέφηται καί π ρ ό ς

μέ τούς φίλους, δ λαός μέ τήν άνώ-

τφ καθ'

τερη

λοι ώσιν

ήμέραν δντες

δσχο-

έπιβουλεύειν. παρά-

δ ε ι γ μ α δέ τ ο ύ τ ο υ α ϊ τε

πυρα-

μίδες αϊ περί Α Τ γ υ π τ ο ν καί τ ά

τάξη

χι οί

πλούσιοι

μεταξύ

τους. Τό Ιδιο, έργο τής τυραννίας είναι χαί τό νά φτωχαίνει τούς δπήχοους, γιά νά συντηρήται

άπό

τήν

άργυρολογία ή σωματοφυλακή, προπαντός δμως γιά νά μήν έχουν χαιρό
οί

δπήκοι, άπασχολημένοι

μέ

τόν

καθημερινό τους βιοπορισμό, νά έπιβουλεύονται τήν Οπαρξή της· —

πα-

ράδειγμα χαί οί πυραμίδες τής A t ·

— 3* —

γυπτος χα*, τά Αφιερώματα τών Κυάναθήματα
τών
Κυψελιδών
ψελιδών χαί ή οικοδόμηση άπό τούς
καί τοΟ ' Ο λ υ μ π ί ο υ ή οίκοΠειαιοτρατίδες τοΟ Όλυμπίειου χαί
δόμησις ύπό τών Πεισιστρατ ί έργα τοΟ Πολυκράτη ατή Σάμο'
τ ι δ ώ ν , καί τ ώ ν περί Σ ά μ ο ν ,
γιατί δλα τοΟτα στόν ίδιο σκοπό ά·
Εργα
Πολυκράτεια, (πάντα
ποβλέπουνε. στήν άπασχόληση χαί
γ ά ρ ταΟτα δ ύ ν α τ α ι τ α ύ τ ό ν ,
στή φτώχεια τών ύπηχόων' τό ίδιο
ά σ χ ο λ ί α ν καί π ε ν ί α ν τ ώ ν Αρχ ο μ έ ν ω ν ) · καί ή ε ί σ φ ο ρ ά τ ώ ν 5 χαί ή εισφορά τών φόρων, δπως στή
τ ε λ ώ ν , ο ί ο ν έ ν Σ υ ρ α κ ο ύ σ α ι ς (έν
Συράχουσχ, δπου σέ πέντε μέσα χρόπ έ ν τ ε γ ά ρ Ετεσιν έπί Δ ι ο ν υ νια στόν χαιρό τοϋ Διονύσιου. έγινε
σ ί ο υ τήν ο ύ σ ί α ν ά π α σ α ν είσέτσι πού δλη του χαθενός ή περιουε ν η ν ο χ έ ν α ι σ υ ν έ β α ι ν ε ν ) £στι δέ
σία πέρασε στό ταμείο τού τυράνκαί π ο λ ε μ ο π ο ι ό ς 6 τ ύ ρ α ν ν ο ς ,
νου. Ά λ λ ά είναι χαί πολέμων δηδ π ω ς δή δ σ χ ο λ ο ί τε ώ σ ι καί ήμιουργός ό τύραννος γιά ν* άποσχογ ε μ ό ν ο ς έν χρε(φ δ ι α τ ε λ ώ σ ι ν
λοΟνται οί ύπήχοοί του χαί νά'χουν
δ ν τ ε ς · καί ή μέν β α σ ι λ ε ί α σ φ τήν άνάγκη έ.ός άρχηγοΰ Και ένώ
ζ ε τ α ι διά τ ώ ν φ ί λ ω ν , τ υ ρ α ν ν ι ή βασιλεία διατηρείται μέ τήν 6ποκ ό ν δέ τό μ ά λ ι σ τ ' ά π ι σ τ ε ί ν τ ο ι ς
στήριξη τών φίλων της, χαραχτηριφίλοις, ώ ς β ο υ λ ο μ έ ν ω ν
μέν
στικό τής τυραννίας είναι ή άπόλυτη
π ά ν τ ω ν , δ υ ν α μ έ ν ω ν δέ μ ά λ ι έλλειψη έμπιστοσύνης στούς φίλους'
σ τ α τ ο ύ τ ω ν , καί τ ά περί τήν 6 γιατί δλοι βέβαια έχουν τή διάθεση
δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν δέ γ ι γ ν ό μ ε ν α τ ή ν
νά τήν χαταλύσουνε, άλλά τή δύναμη
τελευταίαν τυραννικά πάντα,
μόνον έχεΐνοι. Τυραννικά έπίσης είγ υ ν α ι κ ο κ ρ α τ ί α τε περί τ ά ς οίναι χι δλα τά σχετικά μ9 έχείνα πού
κίσς, ΐ ν ' έ ξ α γ γ έ λ ω σ ι κατά τών
συμβαίνουν στήν τελευταία μορφή
ά ν δ ρ ώ ν , καί δ ο ύ λ ω ν δ ν ε σ ι ς
τής δημοκρατίας, δπω; ή γυναικοδιά τήν α ύ τ ή ν α ί τ Ι α ν ' ο ΰ τ ε γ ά ρ
κρατία μέσα στά σπίτια, γιά νά καέ π ι β ο υ λ ε ύ ο υ σ ι ν οί δ ο ύ λ ο ι καί
τζδίνουν οί γυναίκες τού; άντρες,
α! γυναίκες τοις τυράννοις,
καί ή χαλάρωση ι ή ; πειθαρχίας τών
ε ύ η μ ε ρ ο Ο ν τ ά ς τε ά ν α γ κ α ΐ ο ν
δούλων γιά τόν ίδιο λόγο γιατί οί
έθνους είναι καί τ α ϊ ς τυραννίδούλοι κι οί γυναίκες δέν έπιβουλεύσ ι καί τ α ΐ ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ι ς καί
ονται τούς τύραννους" φτάνει νά καγ ά ρ 6 δήμος είναι βούλεται
λοπερνούν καί τότε χατανάγχη εύνοούνε χαί τΙς τυραννίες χαί τις δημοκρατίες- γιατί χαί στή δημοκρατία ύπάρχει κάποιος, ό λαός, πού έ—

3*

μόναρχος. Διό καί ό
κόλαξ
π α ρ ' άμφοτέροις Ιντιμος, παρά μέν^τοίς δήμοις ό δ η μ α γ ω
γ ό ς (Ιστι γ ά ρ 6 δ η μ α γ ω γ ό ς
τ ο υ δ ή μ ο υ κ ό λ α ξ ) , π α ρ ά δέ
τ ο ι ς τ υ ρ ά ν ν ο ι ς οί τ α π ε ι ν ώ ς όμιλοϋντες, δπερ έστίν έργον
κ ο λ α κ ε ί α ς - καί γ ά ρ δ ι ά τ ο ΰ τ ο
φ ι λ ο π ό ν η ρ ο ν ή τ υ ρ α ν ν ί ς - κο- ι 3 1 4
λακευόμενοι γ ά ρ χαίρουσιν,
τοΟτο δ ' ο υ δ ' δ ν ε ί ς ποιήσειε
φρόνημα εχων έλεύθερον, ά λ λ ά φιλοΟσιν οί έ π ι ε ι κ ε ΐ ς ή οό
κ ο λ α κ ε ύ ο υ σ ι ν καί χ ρ ή σ ι μ ο ι οί
π ο ν η ρ ο ί είς τ ά π ο ν η ρ ά · ή λ ω
γ ά ρ ό ήλος, ώσπερ ή παροιμία,
καί τ ώ μηδενΐ χ α ί ρ ε ι ν σ ε μ ν ώ 7
μ η δ ' έ λ ε υ θ έ ρ ω τυραννικόν· αύτ ό ν γ ά ρ ε ί ν α ι μ ό ν ο ν ά ξ ι ο ! τοιούτον ό τύραννος, ό δ'άντισε- .
μ ν υ ν ό μ ε ν ο ς καί έ λ ε υ θ ε ρ ι ά ζ ω ν
άφαιρεΤται τ ή ν ύ π ε ρ ο χ ή ν καί
τό δ ε σ π ο τ ι κ ό ν τής τ υ ρ α ν ν ί δ ο ς '
μισοΟσιν ο δ ν ΰ σ π ε ρ κ α τ α λ ύ ο ν τ α ς τήν ά ρ χ ή ν . καί τ ό χρήσθαι συσσίτοις καίσυνημερευτ α ΐ ς ξενικοΐς μ ά λ λ ο ν ή πολι-

Αήμου καταλύσεως καί τυραννίδος

πιθυμεί νά'ναι μονάρχης.Έτσι μάλιστα συμβαίνει νά τιμιέται δ κόλακας κι άπό τούς δυό, άπό τό δημοκρατικό πλήθος ό δημαγωγός
(γιατί ό δημαγωγός δέν είναι παρά
δ κόλακα; τού δήμου ) κι άπό τούς
τύραννου; δσοι φέρνονται δουλόπρεπα, έπειδή ή δουλοπρέπεια είναι
a xi α &τή έργο κολακείας. Μά γι'αΰτό
ή τυραννία εύνοεί τούς τιποτένιους'
γιατί ο! τύραννο: τό'χουν ξεχωριστή
χαρά νά κολακεύονται' κανένας δμως μ ' άνεξάρτητο φρόνημα δέν θά
μπορούσε νά καταντήσει κόλακας,
γιατί οί άξιόπρεποι μόνο φίλοι μπορούνε νά γίνουνε, κόλακες 5μω; ποτέ
του;* γιά τΙς τιποτένιες πράξες είναι
μόνον οί τιποτένιοι κατάλληλοι, δπως ,, τό καρφί μέ τό καρφί ξακαρφώνεται " κατά τήν παροιμία. Τό
Ιδιο, χαραχτηριστικό τή; τυραννίας
είναι νά μή φχαριστιέται σέ καμ·
μιαν άξιόπρεπη ή πού μαρτυρεί άνεξάρτητο φρόνημα πράξη' γιατί ό
τύραννος ?*ει τήν άξίωση τά προτερήματα τούτα νά τά'χει μόνον αύτός, έτσι πού δποιος τού άντιπροβάλλει άξιοπρέπεια ή τοΟ φέρνεται
μ' άνεξάρτη:ο φρόνημα, τοΟ κόβει
τήν ύπεροχή καί τόν δεσποτικό χαραχτί)ρα τής τυραννίας* καί μισούν
συνακόλουθα κάθε τέτοιον οί τύραννοι, σά νά τούς ρίχνει τήν Ιξουσία.
Τό Ιδιο τυραννικό είναι καί τό συνήθειο νά προτιμάει δ τύραννος ξένους
περισσότερο παρά πολίτες γιά συμ-

33

3

πότε; x a l σύντροφους, γιατί βλέπει
τ ι κ ο ΐ ς τ υ ρ α ν ν ι κ ό ν , ώ ς τ ο ύ ς μέν
σάν όχτρούς τούς πολίτες του, ένώ
π ο λ ε μ ί ο υ ς τούς δ ' ο ύ κ ά ν τ ι τούς ξένους σάν άνθρώπους πού δέν
π ο ι ο υ μ έ ν ο ι , ς . τ α ϋ τ α καί τ ά τοιτού διεκδικούν τήν έξουσία. Αύτά
α ύ τ α τ υ ρ α ν ν ι κ ά μέν καί σ ω λοιπόν χαί τά τέτοια ταιριάζουν
τήρια τής Α ρ χ ή ς , ο ύ θ έ ν δ ' έλλ ε ί π ε ι μ ο χ θ η ρ ί α ς , ε σ τ ι δ ' ώ ς ει- 8 στήν τυραννία χι είναι μέσα πού
συντελούν στή διατήρησή της, καπ ε ί ν π ά ν τ α ταΟτα π ε ρ ι ε ι λ η μ νένα δμως δέν ύστερε! σέ ποταπόμ έ ν α τρισίν ε ί δ ε σ ι ν . σ τ ο χ ά ζ ε τητα x a l χαχία. Καί γιά ν' άναχεται γάρ ή τυραννίς τριών, έφαλαιώσουμε, δλα τούτα μπορούν νά
ν ό ς μέν του μ ι κ ρ ά φ ρ ο ν ε ϊ ν
περιληφΗοΟν σέ τρείς κατηγορίες·
τ ο ύ ς ά ρ χ ο μ έ ν ο υ ς (ούθενί γ ά ρ
χαί τούτο γιατί ή τυραννία σέ τρεϊς
ά ν μικρόψυχος έπιβουλεύσεισκοπούς άποβλέπει : Πρώτα στό νά
εν), δ ε υ τ έ ρ ο υ δέ τ ο υ δ ι α π ι χάμει τούς ύπήχοούς της μικρόψυσ τ ε ί ν ά λ λ ή λ ο ι ς (ού κ α τ α λ ύ ε
χους, επειδή ό μικρόψυχος κανένα
ται γ ά ρ πρότερον τυραννίς
δέν θά μπορούσε νά έπιβουλευτή'
π ρ ι ν ή π ι σ τ ε ύ σ ω σ ΐ τίνες έαυδεύτερο στήν άμοιβαία δυσπιστία
τ ο ΐ ς διό καί τ ο ι ς έπιεικέσι ποτών πολιτών, γιατί δέν καταλύεται
λεμοΰσιν ώς βλαβεροΐς πρός
ή τυραννία πρίν συνδεθούν μ' άμοιτ ή ν ά ρ χ ή ν ο ύ μ ό ν ο ν διά τό μή
βαία έμπιστοσύνη μερικοί (χαί γ ι '
άξιοΟν ά ρ χ ε σ θ α ι δ ε σ π ο τ ι κ ώ ς ,
αύτό πολεμούν τούς άνώτερου; άνά λ λ ά κ α ί διά τό π ι σ τ ο ί ς καί έθρώπους
οί τύραννοι, σαν έ-ιχίντυα υ τ ο ί ς καί τ ο ί ς ά λ λ ο ι ς ε ί ν α ι
νους γιά τήν έξουσία τους, δχι μόνο
κ α ί μ ή κ α τ α γ ο ρ ε ύ ε ι ν μήτε έγιατί δέν άνέχονται τή δυναστική
α υ τ ώ ν μήτε τ ώ ν ά λ λ ω ν ) · τρίτον
έξουσία, άλλά καί γιατί έμπνέουν
δ' άδυναμία τών πραγμάτων
έμπιστοσύνη χαί μεταξύ τους χαί
(ούθείς γ ά ρ έ π ι χ ε ι ρ ε ί τ ο ι ς ά στούς άλλους χαί δέν καταγγέλνουν
δυνάτοις. ώστε ούδέ τυραννίχανένα ούτε μεταξύ τους ούτε άπό
δ α κ α τ α λ ύ ε ι ν μ ή δ υ ν ά μ ε ω ς ύ•παρχούσης). εις ο ϋ ς μ έ ν ο δ ν δ- 9 τούς άλλους)' καί τρίτο, νά καταρ ο υ ς ά ν ά γ ε τ α ι τά β ο υ λ ή μ α τ α
σταίνει τούς ύπήκοούς της άδύνατών τ υ ρ ά ν ν ω ν , οδτοι τρεις τυγμους γιά πολιτιχές ένέργειες, γιατί
χάνουσιν δντες. π ά ν τ α γ ά ρ ά χανείς δέν έπιχειρεί τ άνημπόρετα,
ν α γ ά γ ο ι τις ά ν τ ά τ υ ρ α ν ν ι κ ά
καί συνακόλουθα ούτε νά καταλύσει
τήν τυραννία, χωρίς νά'χει τ ή δύναμη. ΑύτοΙ λοιπόν ο( τρείς είναι
οί σκοποί πού στοχάζονται οί τύραν-

— 34 —

πρός ταύτας τάς ύποθέσεις, τά
μ έ ν δ π ω ς μή π ι σ τ ε ύ ω σ ι ν ά λ λ ή λ ο ι ς , τ ά δ ' δ π ω ς μή 66νωντ α ι , τ ά δ ' δ π ω ς μ ι κ ρ ό ν φρονώσιν.

vor γιατί δλις οί τυραννικές μέθοδες θά μπορούσαν νά συναχτοΟν στις
τρεϊς τοΟτε; βασικέ; άρχές, άλλες
στό πως νά έμπνεύσουν δυσπιστία
άνάμεσα στούς δπήκοους, άλλε; στό
πώς νά του; καταστήσουν αδύναμους,
κι άλλες στό πώς νά τούς κάμουν
μικρόψυχου;.

Ό πρώτος λοιπόν τρόπος πού
Ό μ έ ν ο δ ν ε ί ς τ ρ ό π ο ς δ ι ' οΟ
συντελεί στή διατήρηση τών τυρανγίγνεται σωτηρία τ α ΐ ς τυραννίσι τοιοΟτός έ σ τ ι ν ό δ ' Ετερος ι ο νιών, αυτός είναι' ό άλλος ίμως θά
βρεθή στήν έ^αρμογή τών όλότελα
σ χ ε δ ό ν έξ έναντίας Ιχει τ ο ι ς
σχεδόν άνιίθετων άπ' αύτές πού άε ί ρ η μ έ ν ο ι ς τήν έ π ι μ έ λ ε ι α ν ëναφέραμε μεθόδων. Στή διακρίβωσή
σ τ ι δέ λ α β ε ί ν α υ τ ό ν έκ τής
του μποροΟμε νά όδηγηϋοΟμε άπό
φ θ ο ρ ά ς τής τ ώ ν β α σ ι λ ε ι ώ ν , ώ σ τούς λόγους πού συντελοΟν στή φθορά
π ε ρ γ ά ρ τής β α σ ι λ ε ί α ς ε ί ς τρότής βασιλείας.Όπως δηλαδή Ενας
π ο ς τής φ θ ο ρ ά ς τό π ο ι ε ί ν τήν
άπό τούς τρόπους τής φθορά; τής
άρχήν τυραννικωτέραν, οΰτω
βασιλείας είναι τό νά κατασταίνει
τής τ υ ρ α ν ν ί δ ο ς σ ω τ η ρ ί α π ο ι ε ί ν
τήν έξουσία τ η ; τυραννικότερη, έτσι
α ι ΐ τ ή ν β α σ ι λ ι κ ω τ έ ρ α ν , ëv φυκαί ή τυραννία σώζεται μέ τό νά γίλ ά τ τ ο ν τ α μόνον, τήν δύναμιν,
νεται βασιλικότερη, άρκε! Ενα μόνο
3 π ω ς δ ρ χ ρ μή μ ό ν ο ν β ο υ λ ο μ έ νά φυλί γιά τόν έαυτό του ό τύρζνν ω ν ά λ λ ά καί μή β ο υ λ ο μ έ ν ω ν .
νος, τή δύναμη γιά νά μπορεί νά έπ ρ ο ϊ έ μ ε ν ο ς γ ά ρ καί τοΟτο π ρ ο ξουσιάζει τους δπήκοους, δχι μόνο θεΤεται καί τ ό τ υ ρ α ν ν ε ΐ ν . ά λ λ ά
ληματικά μά κι άθέλητά τους· γιατί
τοΟτο μέν ώ ^ π ε ρ ύ π ό θ ε σ ι ν δ ε ί
άν άφήσει άπό άμέλεια νά χαθή χαί
μ έ ν ε ι ν , τ ά δ* ά λ λ α τ ά μ έ ν
ή δύναμη, άφήνει μαζί νά χαθή κι ή
π ο ι ε ί ν τ ά δέ δ ο κ ε ΐ ν
ύποτυραννία. Ή δύναμη λοιπόν πρέπει
κρινόμενον τόν βασιλικόν καλ ώ ς . πρώτον μέν
τοΟ δο- I i νά μένει σαν προϋπόθεση, κι δλα τ '
άλλα v i τά πράττει δπως πρέπει, άλκεΐν φροντίζειν τών
κοινών,
μήτε δ α π α ν ώ ν τ α < ε 1 ς > δ ω - ι 3 1 4 b λα στ' άλήθεια κι άλλα φαινομενικά, κατά τόν βασιλικό τρόπο. Καί
πρώτα - πρώτα πρέπει ό τύραννος νά
φαίνεται πώς Ενδιαφέρεται γιά τά

-35

χοινά. μέ τό νά μή ξοδεύει γιά δ(ι>
δωρεάς τοιαύτας έφ' α ΐ ς τ ά
ρεές πού δ λαός άγαναχτείγι* αύτές,
πλήθη χαλεπαΐνουσιν, δταν
δπως δταν οί τύραννοι πέρνουν άπό
ά π ' α ύ τ ώ ν μέν λ α μ β ά ν ω σ ι ν έρτό χαμηλότατο εισόδημα τοΟ λαοΟ
γαζομένων,καίπονούντων γλίπού δουλεύει χαί μοχτεΐ χαί δίνουν
σ χ ρ ω ς διδώσι δ ' έ τ α ΐ ρ α ι ς καί
άφθονα σ' έταΐρες χαί αέ ξένους χαί
ξ έ ν ο ι ς καί τ ε χ ν ί τ α ι ς ά φ θ ό ν ω ς ,
καλλιτέχνες' κι άπό τήν άλ*η uè τό
λό-yov τ ε ά π ο δ ι δ ό ν τ α τ ώ ν λ α μ νά δίνει λογαριασμό γ ά δα ζ εισβ α ν ο μ έ ν ω ν καί δ α π α ν ω μ έ ν ω ν ,
πράττει χαί ξοδεύει, πού τό'καμαν
δ π ε ρ ή δ η π ε π ο ι ή κ α σ ί τίνες τ ώ ν
κιόλας μερικοί τύραννοι ( γιαίί έτυράννων (οΰτω γ ά ρ δ ν τιςδιτσι διοικώντας θά πεοάσει γιά «ίο ι κ ώ ν ο ι κ ο ν ό μ ο ς ά λ λ ' ο ύ τύχονόμος χι δχι γιά τύραννος χαί δέν
ραννος είναι δόξειεν' ού δ ε ΐ δ έ
έχει νά φοβηθή πώς θά μείνει π ο τ !
φοβεΤσθαι
μήποτε
άπορήση
χωρίς χρήματα, μιά κι είναι κυρίχ ρ η μ ά τ ω ν κύριος ώ ν τ ή ς π ό λ ε
ως" ά λ λ ά τ ο ι ς γ 1 έ κ τ ο π ί ζ ο υ σ ι 12 αρχος τ ή ί πόλης - άντίθετα, συμφερότεοο γιά τούς τύραννου; είναι
τ υ ρ ά ν ν ο ι ς ά π ό τής ο ί κ ε ί α ς καί
μεταφέρουν τού; θησαυρούς του; έξω
συμφέρει τ ο ύ τ ο μ ά λ λ ο ν ή κ α άιιό τή χώρα τους παρά νά τού; ά·
τ α λ ι π ε ΐ ν άθροίσαντας' ήττον
φήνουν συγκεντρωμένους έκεΐ, γιατί
γ ά ρ δ ν οί φ υ λ ά τ τ ο ν τ ε ς έπιτιέτσι οί σωματοφύλακες θά'χουν λιθ ε ΐ ν τ ο τ ο ι ς π ρ ά γ μ α σ ι ν , είσί
γότερη διάθεση νά έπιτεθούν στήν
δέ φοβερώτεροι τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν
έξουσία - γιατί γιά τούς τύραννους
τ ο ί ς ά π ο δ η μ ο Ο σ ι ν οί φ υ λ ά τ πού βγαίνουν άπό τή χώρα τους οί
τ ο ν τ ε ς τ ώ ν π ο λ ι τ ώ ν · οί μέν
σωματοφύλακες είναι πολύ πιά έπίγ ά ρ σ υ ν α π ο δ η μ ο ϋ σ ι ν , οί δέ ύφοβοι άπό τούς πολίτες, γιατί αύπ ο μ έ ν ο υ σ ι ν )" ε π ε ι τ α τ ά ς είστοί τούς άχολουθούν ένώ έχεϊνοιφ ο ρ ά ς καί τ ά ς λ ε ι τ ο υ ρ γ ί α ς δ ε ι
παραμένουν) έπειτα πρέπει νά φαίφ α ί ν ε σ θ α ι τής τε ο ι κ ο ν ο μ ί α ς
νεται ό τύραννος πώς δσα συνάζει
6νεκα σ υ ν ά γ ο ν τ α , κ δ ν π ο τ ε
άπό
τούς φόρους καί τΙς εισφορές τά
δεηθη χ ρ ή σ θ α ι π ρ ό ς τ ο ύ ς ποσυνάζει γιά τΙς δημόσιες ύπηρεσίες
λ ε μ ι κ ο ύ ς κ α ι ρ ο ύ ς , δ λ ω ς τε α ύ καί γιά τΙς πολεμικές άνά^χες, δταν
τόν π α ρ α σ κ ε υ ά ζ ε ι ν
φύλακα
θά χρειαστή, καί γενικά νά παρουκαί τ α μ ί α ν ώ ς κ ο ι ν ώ ν ά λ λ ά
μή ώ ς Ι δ ί ω ν καί φ α ί ν ε σ θ α ι μή 13 σιάζει τόν έαυτό του φύλακα χαί
ταμία τών χρημάτων σάν δημόσιων,
χ α λ ε π ό ν ά λ λ ά σ ε μ ν ό ν , Ετι δέ
δχι σάν δικών του. Καί νά μή φαίνεται τραχύς, άλλά σοβαρός, κι ά-

3

6 -

τ ο ι ο ύ τ ο ν ώ σ τ ε μή φ ο β ε ΐ σ θ α ι
κόμη τέτοιος πού v i μή τόν φοβούντούς έντυχάνοντας ά λ λ ά μάλται δσοι τόν πλησιάζουνε, άλλά πιό
λ ο ν αίδείσθαι, τούτου μέντοι
πολύ νά τόν σέβονται, που δέν είναι
τ υ γ χ ά ν ε ι ν ο ύ ^άδιον δ ν τ σ εύεύκολο άν ό τύραννος είναι τιποτέκ α τ α φ ρ ό ν η τ ο ν , διό δ ε ! κ δ ν μή
νιος" γι'αύτό κι άν άκόμη δέν φροντών ά λ λ ω ν άρετών έπιμέλειαν
τίζει τΙς άλλες άρετές, τουλάχιστο
ποιήται, ά λ λ ά τής πολεμικής,
πρέπει νά καλλιεργεί τήν πολεμική
καί δ ό ξ α ν έ μ π ο ι ε ΐ ν περί α ύ τ ο ϋ
καί νά έμπνέει τήν ίδέα πώ; πραγτ ο ι α ύ τ η ν ετι δέ μή μ ό ν ρ ν α ύ ματικά τήν κατέχει. 'Επίσης δέν άρτ ό ν φ α ί ν ε σ θ α ι μ η θ έ ν α τ ώ ν άρκεί νά μή προσβάλλει μέ κακοήχ ο μ έ ν ω ν ύ β ρ ί ζ ο ν τ α , μήτε νέθειες κανέναν άπό τους δπήκοους,
ο ν μήτε ν έ α ν , ά λ λ ά μ η δ ' δ λ είτε νέο είτε νέα, άλλά καί κανείς
λ,ον μ η δ έ ν α τ ώ ν περί σ ύ τ ό ν ,
άπό τό περιβάλλον του νά μή πράό μ ο ί ω ς δέ καί τ ά ς οικείας
ξει κάτι τέτοιο, κι έτσι νά φέρνονχειν γ υ ν α ί κ α ς π ρ ό ς τ ά ς ά λ ται κι οί γυναίκες τού σπιτιού του
λ α ς , ώ ς καί διά γ υ ν α ι κ ώ ν öστίς άλλες γυναίκες, γιατί άπό τΙς
βρεις π ο λ λ α ί τ υ ρ α ν ν ί δ ε ς ά π ο προσβολές τών γυναικών πολλές τυλ ώ λ α σ ι ν · περί τε τ ά ς ά π ο λ α ύ - 14 ραννίες καταλύθηκαν" καί στΙ; σωσεις τ ά ς σ ω μ α τ ι κ ό ς τούνανματικές άπόλαυσες νά πράττει τ' ότ ί ο ν π ο ι ε ί ν ή νΟν τίνες τ ώ ν τυλότελα άντίθετο άπ' αύτό πού πράτρ ά ν ν ω ν ποιοΟσιν ( ο ύ γ ά ρ μότουν μερικοί άπό τούς συγκαιρινούς
ν ο ν εύθύς £ωθεν τ ο ΰ τ ο δ ρ ώ σ ι ν ,
μας τύραννους ( ούτοι δηλαδή δχι
καί συνεχώς π ο λ λ ά ς ήμέρσς,
μόνο άπό τό ξημέρωμα άρχίζουν τά
ά λ λ ά καί φ α ί ν ε σ θ α ι τ ο ι ς ά λ ξεφαντώματα καί τά τραβούν σέ μέλ ο ι ς β ο ύ λ ο ν τ α ι τοΟτο π ρ ά τ ρες πολλές, άλλά κι έπιδείχνονται
τόντες, ΐ ν ' ώς
εύδαίμονας
στούς άλλους δταν τά κάνουν αύτά,
καί μακαρίους θ α υ μ ά σ ω σ ι ν ) ,
γιά νά τούς θαυμάζουνε σάν εύ5αίά λ λ ά μ ά λ ι σ τ α μέν μ ε τ ρ ι ά ζ ε ι ν
μονες καί μακάριους)' άλλα τό άντ ο ί ς τ ο ι ο ύ τ ο ι ς , εί δέ μή, τ ό
τίθετο, νά πασχίζει νά στέκει στό
γε
φαίνεσθαι
τοις
άλλοις
μέτρο σ' αύτά, κι άν δχι, ν' άπο
δ ι α φ ε ύ γ ε ι ν ( ο ύ τ ε γ ά ρ εύεπίθεφεύγει τουλάχιστο νά τόν βλέπουνε,
τος οβτ' εύκαταφρόνητος
ό
γιατί ούτε χτυπιέται ούτε καταφρονήφων, ά λ λ * ό μεθύων, ο ύ δ ' ό
νιέται εύκολα 6 ξεμέθυστος, μά δ
ά γ ρ υ π ν ο ς , ά λ λ ' ό κ α θ ε ύ δ ω ν )' 1 5 μεθυσμένος, ούτε ό άγρυπνος, μά ό
τ ο ύ ν α ν τ ί ο ν τε π ο ι η τ έ ο ν τ ώ ν
κοιμισμένος* χαί σ' δλα σχεδόν νά
κάνει τ' άντίθετα άπό κείνα πού έκ-

— 37 —

θέσαμε γιά τόν πρώτο τρόπο, νά
πάλαι λεχθέντων σχεδόν πάνοργανώνει
χαί νά διοικεί τήν πόλη
των, κατασκευάζειν γ ά ρ δει
σάν έπίτροπος χι όχι σαν τύραννος'
καί κ ο σ μ ε ΐ ν τήν π ό λ ι ν ώ ς έπίχι άκόμη νά φαίνεται Αφοσιωμένος
τ ρ ο π ο ν δ ν τ α καί μ ή τ ύ ρ α ν ν ο ν *
στή λατρεία τών θεών (γιατί οί £>έτι δέ τ ά π ρ ό ς τ ο ύ ς θ ε ο ύ ς φαίπήχοοι λιγότερο φοβοΟνται πώς θά
ν ε σ θ α ι άεΐ σ π ο υ δ ά ζ ο ν τ α δ ι α πάθουν άπό τέτοιου; κάτι παράνομο
φ ε ρ ό ν τ ω ς ( ή τ τ ό ν τε γ ά ρ φοάν
θαρροΟν πώς ό άρχοντα; είναι
β ο ύ ν τ α ι τ ό π α θ ε ΐ ν τι π α ρ ά ν ο θεοφοβούμενος καί φροντίζει γιά τή
μον ύ π ό τ ώ ν τ ο ι ο ύ τ ω ν , έ ά ν δεισ ι δ α ί μ ο ν α ν ο μ ί ζ ω σ ι ν ε ί ν α ι τ ό ν 13 : 5 a λατρεία τών θεών)' πρέπει ώστόσο
νά φαίνεται τέτοιος χωρίς νά πέφτει
ά ρ χ ο ν τ α καί φροντίζειν τών
χαί σέ γελοία θρησκοληψία' κι αυθ ε ώ ν , καί έ π ι β ο υ λ ε ύ ο υ σ ι ν ήττούς πού δείχνουν έξαιρετιχή σέ χάτον
ώς συμμάχους
έχοντι
ζι ικανότητα πρέπει μέ τέτοιο τρόκαί τ ο ύ ς θ ε ο ύ ς ), δ ε ί δέ ά ν ε υ
πο νά τους τιμά πού νά μή φτάνουν
ά β ε λ τ ε ρ ί α ς φ α ί ν ε σ θ α ι τοιούτ ο ν · τ ο ύ ς τε ά γ α θ ο ύ ς περί τι ι 6 στήν ιδέα πώς θά τιμόνταν περισσότερο σέ δημοχρατούμενη πολιτεία*
γιγνομένους τιμάν ούτως ώστε
χαί μάλιστα τις τιμές αυτές νά τίς
μή ν ο μ ί ζ ε ι ν ά ν π ο τ ε τιμηθήναι
άπονέμει
ό Ιδιος, ένώ τίς τιμωρίες
μ ά λ λ ο ν ύπό τών π ο λ ι τ ώ ν αύνά τΙς έπιβάλλει μ ' άλλους άρχοντες
τ ο ν ό μ ω ν δ ν τ ω ν , καί τ ά ς μέν
χαί μέ τά δικαστήρια. Κοινό άπ' τήν
τοιαύτας τιμάς άπονέμειν αύάλλη μέτρο γιά νά διαφυλαχτή οτ ό ν , τ ά ς δέ κ ο λ ά σ ε ι ς δι* έτέποιαδήποτε μοναρχία, είναι τό νά
ρ ω ν ά ρ χ ό ν τ ω ν καί δ ι κ α σ τ η μή
παραδίνει σέ κανέναν ίνα κάποιο
ρίων. κ ο ι ν ή δέ φ υ λ α κ ή π ά σ η ς
μεγάλο άξίωμα, χ ι άν παρουσιαστή
μ ο ν α ρ χ ί α ς τό μηθένα π ο ι ε ΐ ν
άνάγχη, νά μοιράζει μιά τέτοια δύμ έ γ α ν , ά λ λ ' εΤπερ, π λ ε ί ο υ ς
ναμη σέ πολλούς, γιατί τότε θά έπι(τηρήσουσι
γάρ
άλλήλους),
τηρή ό ένας τόν άλλο* στήν περίέ ά ν δ ' ά ρ α τ ι ν ά δέη π ο ι ή σ α ι
πτωση δμως πού θά παρουσιαστή άμ έ γ α ν , μή τοι τ ό γ ε ήθος θ ρ α νάγχη νά δοθη μιά μεγάλη δύναμη
σύν (έπιθετικώτατον γ ά ρ τό
στά χέρια ένός, νά προσεχτή νά μήν
τ ο ι ο ύ τ ο ν ήθος περί π ά σ α ς τ ά ς
είναι στό χαραχτήρα θρασύς, γιατί
πράξεις), κάν τής δυνάμεώς
ίνας τέτοιος χαραχτήρας είναι έπιτ ι ν α δ ο κ η π α ρ α λ ύ ε ι ν , έκ π ρ ο σ θετικότατος σέ κάθε ένέργειά του'
άλλά χι δταν άποφασίζει ν' Αφαιρέσει άπό χάποιον τή δύναμη, νά τό
-

3

8 -

α γ ω γ ή ς τοΟτο δ ρ ά ν κ α ί μ ή π ά -

χάνει λ ί γ ο - λίγο χαί νά μ ή τοΟ πέρ-

σαν

νει άπότομχ δλη τήν έξουσία. Χρω-

ά θ ρ ό ο ν άφαιρεΤσθαι

τήν

έ ξ ο υ σ ί α ν . έτι δ έ π ά σ η ς μ έ ν ύ- 1 7 στδ άκόμη ό τύραννος ν' άπέχει άπό
χάϋε προσβλητική πράξη, χαί ιδιαίβρεως εΤργεσθαι, π α ρ ά π ά σ α ς
δέ δ υ ο ΐ ν ,

τής τε

είς

τά

μ α τ α καί τ ή ς είς τ ή ν
μάλιστα

δέ τ α ύ τ η ν

σώ-

ήλικίαν.
ποιητέον

τερα άπό δυό, τή σωματική τιμωρία
καί

τήν

έρωτιχή

νέους. Τόν

πράξη

μέ

τούς

σεβασμό τοΟτο Ιδιαίτερα

τ ή ν ε ύ λ ά β ε ι α ν π ε ρ ί τ ο ύ ς φιλο-

πρέπει νά τόν χρατεϊ άπέναντι στους

τίμους· τήν μ έ ν γ ά ρ ε ί ς τ ά χρή-

φιλότΐιιου;" γιατί δπως τήν άδιαφο-

ματα

όλιγωρίαν

οί

φιλοχρή-

ρία του άπέναντι στις περιουσίες δύ-

μ α τ ο ι φ έ ρ ο υ σ ι β α ρ έ ω ς , τ ή ν δ*

σκολα

άνέχονται

οί

φιλοχρήαατοι

είς ά τ ι μ ί α ν ο ΐ τ ε φ ι λ ό τ ι μ ο ι κ α ι

έτσι

ot έ π ι ε ι κ ε ΐ ς τ ώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν . δι-

ναντι στήν τ ι μ ή οί φιλότιμοι καί τί-

χαί τήν αδιαφορία του

άπέ-

ό π ε ρ ή μ ή χ ρ ή σ θ α ι δ ε ! τ ο ι ς τοι-

μιοι χαραχτήοες. Γ ι ' αύτό πρέπει ή

ούτοις, ή τ ά ς μέν κ ο λ ά σ ε ι ς π α -

ν' άποφεύγει δλα τά τέτοια ή νά φαί-

τρικώς

φα(νεσθαι ποιούμενον

νεται δτι

καί

δι' ό λ ι γ ω ρ ί α ν , τ ά ς δέ

τις

μή

τις

τιμωρίες άπό τή μιά

έπιβάλλει, όχι

άπό άδιαφορία,

π ρ ό ς τ ή ν ή λ ι κ ί α ν ό μ ι λ ί α ς δ ι ' έ-

άλλά πατρικά, χαί πώς τά

ρ ω τ ι κ ά ς α ί τ ι α ς ά λ λ ά μ ή δ ι ' έ-

άπό τήν ά λ λ η μέ τους νέου;

ξουσίαν, δλως

σματα, τά δημιουργεί άπό έρωτα χ ι

δέ τ ά ς

δοκού-

σ α ς άτιμίας έξωνεΐσθαι μείζοσι

δχι

έρωτιχά
σχετί-

άπό κατάχρηση έξουσίας·

χαί

τ ι μ α ΐ ς . — " έ π ε ί δ ' α ί π ό λ ε ι ς 1 9 γενιχά. δλα δσα θεωροϋνται ατιμωτικά, μέ τιμές πιό μεγάλες νά τά
έκ δ ύ ο σ υ ν ε σ τ ή κ α σ ι μ ο ρ ί ω ν , Ι κ
έξαγοράζει. — ' * Κ ι έπειδή τέλος
τε τ ώ ν ά π ό ρ ω ν ά ν θ ρ ώ π ω ν κ α ί
τών εύπόρων, μ ά λ ι σ τ α μέν άμφοτέρους

σ ώ ζ ε σ θ α ι διά τήν

χάθε πόλη άποτελεΐται άπό δυό μέ-

δεί

ρη, άπό τούς φτωχούς χ ι άπό τούς

ά ρ χ ή ν , καί

πλούσιους, είναι άνάγχη πρώτα ά π '

ύπολαμβάνειν

τους έτέρους ύπό τών

έτέρων

δλα νά πιστεύουν χαί τά δυό π ώ ; ή

άδικεΐσθαι μηδέν, όπότεροι δ'

σωτηρία

ά ν ώ σ ι κ ρ ε ί τ τ ο υ ς , τ ο ύ τ ο υ ς Ιδί-

ξουσία τοΟ τύραννου χαί νά μ ή άδι~

ους μ ά λ ι σ τ α ποιείσθαι τής άρ-

χιέται τό ένα άπό τό άλλο. χι έπει-

χής, ώ ς , ά ν ύ π ά ρ ξ η τοΟτο τ ο ί ς

του; έξαρτιέται άπό τήν έ-

τα ό τύραννος νά προσεταιρίζεται τό
π:ό δυνατό καί στους άντιπρόσωπούς,
του ν' άπονέμει τά πολιτικά

άξιώ

ματα, γιατί δταν ύπάρχει μιά τέτοια
τάξη πραγμάτων δέν θ° άναγχάζεται

— 39 —

π ρ ά γ μ α σ ι ν , ο υ τ ε δ ο ύ λ ω ν έλευθέρωσιν ά ν ά γ κ η ποιείσθαι τόν
τύραννον ούτε δ π λ ω ν παραίρεσιν - Ι κ σ ν ό ν γ ά ρ
θάτερον
μέρος πρός τη δυνάμει προστ ι θ έ μ ε ν ο ν ώ σ τ ε κ ρ ε ί τ τ ο υ ς ε ί ν α ι 2ο
τών έπιτιθεμένων.
περίεργον
δέ τά λ έ γ ε ι ν κ α θ ' Ι κ α σ τ ο ν
τών τοιούτωνό γ ά ρ σκοπ ό ς φ α ν ε ρ ό ς , δτι δ ε ! μ ή τυρ α ν ν ι κ ό ν ά λ λ ' ο ί κ ο ν ό μ ο ν καί
βασιλικό ν είναι φαίνεσθαι 1315
τ ο ι ς ά ρ χ ο μ έ ν ο ι ς καί μή σφετεριστήν ά λ λ ' έ π ί τ ρ ο π ο ν . καί τ ά ς
μ ε τ ρ ι ό τ η τ α ς τ ο ύ βίου διώκειν,
μή τ ά ς ύ π ε ρ β ο λ ά ς , Ιτι δέ τ ο ύ ς
μέν γ ν ω ρ ί μ ο υ ς κ α θ ο μ ι λ ε ΐ ν , τ ο ύ ς
δέ π ο λ λ ο ύ ς δ η μ α γ ω γ ε ΐ ν

Ή μέν γ ά ρ
μοναρχία πρός
τό

του

έστι

Ή τυραννία δέν είναι παρά έξου-

συμφέρον

σία τού ένός γιά τό συμφέρο έκείνου

τυραννίς
τό

ό τύραννος ούτε τούς δούλους ν9 άπολευτερώνει ούτε τούς πολίτες ν'άφοπλίζει μ ' άπατη' γιατί άρκεΐ νά
προατεθή τό ένα άπό τά μέρη αύτά
ατή δύναμη τού τύραννου, γιά νά
σχηματιστή μιά δύναμη ίσχυρίτερη
άπό χείνους πού θά τού έπιτεθούνε.
Ά λ λ ά είναι περιττό ν' Ασχολούμαστε ειδικά γιά κάθε ένα άπό τούτα,
γιατί $ σκοπός είναι φανερές : Ό
τύραννος δέν πρέπει νά φαίνεται τυραννικός, άλλά οικονόμος τού οίκου τής πόλης καί βασιλικός ατούς
ύπήκοους, κι δχι σφετεριστής, άλλά
έπίτροπος καί νά έπιζητεί σέ κάθε
τι τοΟ βίου του τή μετριότητα κι δχ ι τίς υπερβολές, κι άκόμη τούς
σπουδαίους νά φχαριστά μέ τή συναναστροφή καί τό λαό μέ τή δημαγωγία.

μ ο ν α ρ χ ο Ο ν τ ο ς |"> ib.

πού έξουσιάζει μόνος.

III 5. 4· 1 2 7 9 b , .

6. 1 3 1 1 a , ·

Καί ή τυραννία, δπως πολλές φορές είπώθηχε, δέν άποβλέπει σέ τίποτε άπό τό κοινό συμφέρο έξόν άν
πρόκειται νά συντελέσει καί στή δι
κή της ώφέλεια.

ώ σ τ ε τήν τ υ ρ α ν ν ί δ α χειρίστην οδσαν πλείστον άπέχειν
π ο λ ι τ ε ί α ς |<ί ib. I V 2, 2. 1289
in

— έτσι πού t τυραννία, δντας τό
χειρότερο πολίτευμα, ν9 άπέχει τό
περισσότερο άπό τό καλοσυγκερασμενο πολίτευμα, τήν .πολιτεία'.

Ή δέ τ υ ρ α ν ν ί ς , ώ σ π ε ρ εΐρηται π ο λ λ ά κ ι ς , π ρ ό ς ο ύ δ έ ν άπ ο β λ έ π ε ι κ ο ι ν ό ν , εί μή τής Ιδία ς ώ φ ε λ ε ί α ς χ ά ρ ι ν |·ο ib. V S,

4° —

4. Ό Ξ ε ν ο φ ώ ν γ ι ά τ ή ν τ υ ρ α ν ν ί α . | Ό τύραννοι; ζ ή α' Ινα
τ ρ α γ κ ό ή ί ι κ ό καί πραγματικό καταναγκασμό, αιχμάλωτος τών φίβων του.
τών παθών του καί τών Ιδιων του π ρ ά ξ ε ω ν / — Ί έ ρ ω ν (I ι — V I I 1 3 / ά π '
δπου τά) II ι κ έ .
I I . — Π ρ ό ς τ α ύ τ α δέ 6 Ί έ ρ ω ν
ε ΐ π ε ν Ά λ λ ά τ ό μέν π λ ή θ ο ς
τ ώ ν ά ν θ ρ ώ π ω ν , ώ Σ ι μ ω ν ί δ η , έ·
ξ α π α τ ά σ θ α ι ύ π ό τής τ υ ρ α ν ν ί δ ο ς ο ύ δ έ ν τι θ α υ μ ά ζ ω ' μ ά λ α
γ ά ρ δ ό χ λ ο ς μοι δ ο κ ε ϊ δ ο ξ ά ζ ε ι ν ό ρ ώ ν κ α ί ε ύ δ α ί μ ο ν ά ς τιν α ς ε ί ν α ι καί ά θ λ ι ο υ ς - ή δ έ τ υ ρ α ν ν ί ς τ ά μέν δ ο κ ο υ ν τ α π ο λ λ ο ύ ά ξ ι α κ τ ή μ α τ α ε ί ν α ι άνεπτυγμένα θεάσθαι πάοι παρέχ ε τ α ι , τ ά δέ χ α λ ε π ά έν τ α ϊ ς
ψ υ χ α ΐ ς τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν κέκτηται άποκεκρυμμένα, ίνθαπερ
κ α ί τ ό ε ύ δ α ι μ ο ν ε ΐ ν κ α ί τό κακοδαιμονεΤν τ ο ι ς ά ν θ ρ ώ π ο ι ς
ά π ό κ ε ι τ α ι . τό μέν οΰ^ τό π λ ή
θ ο ς περί τ ο ύ τ ο υ λ ε λ η θ έ ν α ι ,
ώ σ π ε ρ είπον, ού θ α υ μ ά ζ ω ' τό
δέ και ύ μ ά ς ταΟτ' ά γ ν ο ε ϊ ν , ο ΐ
δ ι ά τ ή ς γ ν ώ μ η ς θ ε ά σ θ α ι δοκείτε κ ά λ λ ι ο ν ή δ ι ά τ ώ ν όφθαλμών τά πλείστα τών πραγ μ ά τ ω ν , τ ο ϋ τ ό μοι δ ο κ ε ϊ θ α υ μαστόν είναι, έ γ ώ δ έ πεπειραμένος σαφώς είδα, ώ Σιμωνί
δη, καί λ έ γ ω σ ο ι , δ τ ι ο ί τ ύ ρ α ν νοι τ ώ ν μ ε γ ί σ τ ω ν ά γ α θ ώ ν έ λ ά χ ι σ τ α μ ε τ έ χ ο υ σ ι , τ ώ ν δέ μεγίσ τ ω ν κ α κ ώ ν π λ ε ί σ τ α κέκτηντ α ι . α ύ τ ί κ α γ ά ρ εί μέν είρήνη

Καί σ' αύτά δ Ίέρων τού άποκρίθηκε" ,,Δέν μού είναι διόλου παράξενο, Σιμωνίδη, τό νά ξεγελιέται τό
πλήθος άπό τήν τυραννία - γιατί ξέρω πώς ί δχλος σχηαατίζει τήν έντύπωση πώς ό ένας είναι εύτυχής
καί ό άλλος δυστυχής άπό τά έπι4 φαινόμενα μόνο. Ή τυραννία δαω;,
δλα έκεΐνα πού περνούν γιά πολύτιμα άποχτήματα τά'χει άνοιχτά, δλοφάνερα σ* δλους, ένώ τά δεινά τά κρατεί κρυμμένα στού τύραννου τήν ψυχ ή , δπου δηλαδή βρίσκεται ή πραγματική εύτυχία κα( δυστυχία τ'άνθρώπου. Τό νά μή τό νιώίει λοιπόν
5 τό πλήθος, δπως είπα. δέν μέ παραξενεύει' τό νά μή τά ξέρετε δμως κ ι '
έσείς πού θαρρούμε πώς πολύ καλλίτερα μέ τή διάνοια παρά μέ τά
μάτια σας βλέπετε τά περισσότερα
πράγματα, μέ κάνει στ' άληθινά νά
σαστίζω. Μά έγώ ξέρω άπό τήν πείρα καλά, Σιμωνίδη, καί σού λέω πώς
οί τύραννοι, ένώ άπό τα πιό μεγάλα
6 άγαθά δέν δοκιμάζουνε παρά ψίχουλα μόνο, τά πιό πολλά άπό τά μεγαλύτερα κακά, αύτοί τά'χουν. "Αν,
γιά παράδειγμα, ή είρήνη περν£ άνάμεσα στού; άνθρώπους γιά τό πιό

3

η

δ ο κ ε ΐ μ έ γ α ά γ α θ ό ν τ ο ι ς άνθρώποις είναι, ταύτης έλάχισ τ ο ν τ ο ι ς τ υ ρ ά ν ν ο ι ς μέτεστιν*
εί δέ π ό λ ε μ ο ς μ έ γ α κ α κ ό ν ,
τ ο ύ τ ο υ π λ ε ί σ τ ο ν μέροο ol τύρ α ν ν ο ι μ ε τ έ χ ο υ σ ι ν . εύθύς γ ά ρ
8
τ ο ι ς μέν ί δ ι ώ τ α ι ς , ά ν μή ή πόλις α ύ τ ώ ν κοινόν π ό λ ε μ ο ν πολεμη, Ιξεστιν δποι άν βούλωνται π ο ρ ε ύ ε σ θ α ι μηδέν ψοβουμ έ ν ο υ ς , μή τις α ύ τ ο ύ ς ά π ο κ τ ε ί νη, ο ί δ έ τ ύ ρ α ν ν ο ι π ά ν τ ε ς π α ν τ α χ ή ώ ς διά π ο λ ε μ ί α ς π ο ρ ε ύ ο ν τ α ι . α ύ τ ο ί τε γ ο ΰ ν ώ π λ ι σ μ έ ν ο ι οΤονται ά ν ά γ κ η ν ε ί ν α ι διά γ ε ι ν καί ά λ λ ο υ ς ό π λ ο ψ ό ρ ο υ ς
άεί σ υ μ π ε ρ ι ά γ ε σ θ α ι .
"Επειτα
9
δέ ol μέν (διώται, έ ά ν καί
σ τ ρ α τ ε ύ ω ν τ α ί ποι εις π ο λ ε μ ί α ν , ά λ λ ' ο ΰ ν έ π ε ι δ ά ν γ ε έλθωσιν ο ϊ κ α δ ε , ά σ φ ά λ ε ι α ν σφίσιν ή γ ο ύ ν τ α ι ε ί ν α ι , οί δέ τύρ α ν ν ο ι έ π ο ΐ δ ά ν εις τήν έαυ·
τ ώ ν π ό λ ι ν ά φ ί κ ω ν τ α ι , τ ό τ ε έν
πλείστοις
πολεμίοις
ΐσασιν
ο ν τ ε ς . έ ά ν δέ δ ή καί ά λ λ ο ι ί ο
στρατεύωσιν
εις τήν π ό λ ι ν
κ ρ ε ί τ τ ο ν ε ς , έ ά ν έ ξ ω τ ο υ τείχ ο υ ς δ ν τ ε ς οί ή τ τ ο ν ε ς έν κινδ ύ ν ω δ ο κ ώ σ ι ν ε ί ν α ι , ά λ λ ° έπειδάν γε ε ϊ σ ω τού έρύματος
έ λ θ ω σ ι ν , έν ά σ φ α λ ε ί α π ά ν τ ε ς
νομίζουσι καθεστάνσι, ό δ έ τ ύ
ρ α ν ν ο ς ο ύ δ ' έ π ε ι δ ά ν ε ϊ σ ω τής
ο ί κ ί α ς π α ρ έ λ θ η έν ά κ ι ν δ ύ ν ω
έστίν, ά λ λ * έ ν τ α ΰ θ α δ ή καί

μεγάλο άγαθό, ό τύραννος δέν έχει
άπ* αύτή παρά τό μικρότερο μέρος'
χι άν ό πόλεμος είναι μέγα χαχό,
τό μεγαλύτερο μέρος του οί τύραννοι τό χουν. Οί πολίτες, άν ή πόλη
τους δέν έχει πόλεμο δπου καθένας
πέρνει μέρος, μπορούν, χωρίς διόλου νά φοβοΟνται μή χάνεις τούς
σκοτώσει, δπου θέλουνε νά πηγαίνουν«, ένώ οί τύραννοι δλοι διαβαίνουν άπό παντού σάν άνάμεσα άπό
έχθριχή τους χ ώ ί α ' σέ κάθε περίπτωση πιστεύουν πώς είναι άνάγκη
νά όπλοφοροϋν καθώς κι άλλους όπλοφόρους νά σέρνουν μαζί τους. Έ πειτα ένώ οί πολίτες πού έκστρατέψουν σ* έχθρική χώρα, δταν ξαναγυρίσουν στήν πατρίδα τους, νιώθουν
τόν έαυτό του; α' άσ*άλεια, οί τύραννοι, μόλις ξαναπατήσουν τήν πόλη τους, τότε πιά είναι πού ξέρουν
π ώ ; βρίσκονται άνάμεσα σέ μύριους
όχτρούς τους. Ά ν πάλι έκστρατέψουν
ένάντια στήν πόλη ξένοι μέ μεγαλύ
τερη δύναμη, οί πιό άδύναμοι νιώθουν τόν έαυτό τους σέ κίντυνο δσο
βρίσκονται έξω άπό τά τείχη μά δταν μπουν άπό μέσα στό κάστρο τους,
τότε νιώθουν τον έαυτό τους Ασφαλισμένο* ό τύραννος δμως δέν βρίσκεται σ' άκίντυνο μέρος ούτε χι δταν
περάσει μέσα στό ίδιο σπίτι του,
ά λ λ ' άντίθετα, έδώ είναι πού πρέπει

— 42 —

μ ά λ ι σ τ α φ υ λ α κ τ έ ο ν ο ΐ ε τ α ι είναι. έπειτα τοίς μέν ίδιώταις
καί δ ι ά σ π ο ν δ ώ ν καί δι* είρήνης γίγνεται πολέμου ά ν ά π α υ ·
σ ι ς , τ ο ι ς δέ τ υ ρ ά ν ν ο ι ς οΟτε είρήνη π ο τ έ π ρ ό ς τ ο ύ ς τ υ ρ α ν νευομένους
γίγνεται
ουτε
σ π ο ν δ α ΐ ς άν ποτε πιστεύσας
ό τ ύ ρ α ν ν ο ς θ α ρ ρ ή σ ε ι ε . Κ α ί πόλ ε μ ο ι μέν δ ή ε(σιν ο υ ς τε a t
π ό λ ε ι ς πολεμοΟσι καί ο ϋ ς οί
τύραννοι πρός τούς βεβιασμένους· τούτων δή τών π ο λ έ μ ω ν
δ σ α μέν Ι χ ε ι χ α λ ε π ά ό έν τ α ΐ ς
π ό λ ε σ ι , τ α ϋ τ α καί ό τ ύ ρ α ν ν ο ς
έχει - καί γ ά ρ έν δ π λ ο ι ς δ ε ί είν α ι ά μ φ ο τ έ ρ ο υ ς καί φ υ λ ά τ τ ε σ θ α ι καί κ ι ν δ υ ν ε ύ ε ι ν , καί ά ν τι
π ά θ ω σ ι κ α κ ό ν ήττηθέντες, λ υ π ο ύ ν τ α ι έπί τ ο ύ τ ο ι ς έ κ ά τ ε ρ ο ι .
μέχρι μέν δ ή τ ο ύ τ ο υ ΐ σ ο ι οί
π ό λ ε μ ο ι · ά δέ Ι χ ο υ σ ι ν ή δ έ α οί
έν τ α ϊ ς π ό λ ε σ ι π ρ ό ς τ ά ς πόλ ε ι ς τ α ύ τ α ούκ ετι έ χ ο υ σ ι ν οί
τ ύ ρ α ν ν ο ι , a l μέν γ ά ρ π ό λ ε ι ς δήπου δταν κρατήσωσι μάχη τών
έ ν α ν τ ί ω ν , ο ύ βφδιον ε ί π ε ϊ ν , δ
σ η ν μέν ή δ ο ν ή ν έ χ ο υ σ ι ν έν τ ώ
τ ρ έ ψ α σ θ α ι τ ο ύ ς π ο λ ε μ ί ο υ ς , δσ η ν δ ' έν τ ώ δ ι ώ κ ε ι ν , δ σ η ν δ '
έν τ ώ ά π ο κ τ ε ί ν ε ι ν τ ο ύ ς π ο λ ε μ ί ο υ ς , ώ ς δέ γ α υ ρ ο Ο ν τ α ι έπί
τ ώ Εργω, ώ ς δέ δ ό ξ α ν λ α μ πράν άναλαμβάνουσιν, ώς δ'
ε ύ φ ρ α ί ν ο ν τ α ι τήν π ό λ ι ν νομίζ ο ν τ ε ς η ύ ξ η κ έ ν α ι . Ι κ α σ τ ο ς δέ

τό πιό πολύ νά φυλάξει τον εαυτό
11 του" έπειτα γιά τούς πολίτες τερματίζεται κάποτε ό πόλεμος μέ σπονδές ή μέ ειρήνη μά άνάμεσα στόν
τύραννο χαί στους τυραννευόμενους
ούτε ειρήνη γίνεται ποτέ, ούτε ποτέ
θά μποροΟσε ό τύραννος νά βασιστεί
σέ σπονδές χαί ν' άναθαρρήσει. Γι 2 πίρχουν άπό τήν ά λ ΐ η δυό ειδών
πόλεμοι, αυτοί πού σηκώνονται άνάμεσα στις πολιτείες χι αυτοί που ση
χώνονται άνάμεσα στόν τύραννο χαί
στους καταπιε,όμενουςυπήκοούς του,
"Οσα λοιπόν φοβερά έχει άπό τους
πόλεμους αυτούς 6 πόλεμος άνάμεσα
13 στις πολιτείες, αύτά χι ό τύραννος
τά'χει" γιατί χαί στ'άρματα πρέπει
νά'ναι χι οί δυό χαί νά φρουρούνται χαί νά χιντυνεύουνε, χι άν νικηθούν χα! πάθουν χαχό, λυποΟνται τό
14 ίδιο χι οί δύο. Ά λ λ ά μόνο ώς έδώ
είναι ίσο: οί δυό τοΟτοι πόλεαοι* τά
ευχάριστα παραπέρα, δσα έχουν οί
πόλεμοι άνάμεσα στις πολιτείες, δέν
15 τά'χουν οί τύραννοι. "Οταν οί πολιτείες νιχήσουν σέ κάποια μάχη τους
άντίπαλους, δέν είναι εΰχολο νά περιγράψει χάνεις τήν πόση ν άναγάλ"
λιαση νιώθουν νά ρίξουν σέ φυγή
τούς όχτρούς, πόση νά τους κυνηγούν,
πόση νά τούς σχοτώνουνε, πώς περηφανεύονται γιά τό κατόρθωμα, πώς
παριντύνονται μιά δόξα λαμπρή,
πώς εύφραίνονται θαρρώντας πώς ά ·
νεβάσαν ψηλότερα τήν πόλη* καθέι 6 νας μάλιστα

43

ισχυρίζεται πώς πήρε

ΐ ι ς π ρ ο σ π ο ι ε ί τ α ι και τής βουλ ή ς μ ε τ ε σ χ η κ έ ν α ι καί
πλεΐ
στους άπεκτονέναι,
χαλεπόν
δ έ ε ύ ρ ε ΐ ν δ π ο υ ο ύ χ ι καί έπιψεύδονται, π λ έ ο ν α ς φάσκοντ ε ς ά π ε κ τ ο ν έ ν α ι ή δσοι δ ν τ ώ
δντι ά π ο θ ά ν ω σ ι ν ο ϋ τ ω κ α λ ό ν
τι α ύ τ ο ί ς δ ο κ ε ΐ ε ί ν α ι τό π ο λ ύ
ν ι κ ά ν . ό δέ τ ύ ρ α ν ν ο ς δ τ α ν ύ ΐ 7
π ο π τ ε ύ σ η και α ί σ θ α ν ό μ ε ν ο ς τ ώ
δντι ά ν τ ι π ρ α τ τ ο μ έ ν ο υ ς τ ι ν ό ς
ά π ο κ τ ε ΐ ν η , ο ί δ ε ν , δτι ούκ σ υ ζ ε ί δ λ η ν τήν π ό λ ι ν , έ π ί σ τ α τ α ί
τ ε , 'δτι μ ε ι ό ν ω ν ά ρ ξ ε ι , φ α ι δ ρ ό ς
τε ο ύ δ ύ ν α τ α ι ε ί ν α ι ο ύ δ έ μεγ σ λ ύ ν ε τ α ι έπί τ ώ έ ρ γ ω , ά λ λ ά
μ ε ι ο ϊ κ α θ ' δ σ ο ν ä v δ ύ ν η τ α ι τό
γ ε γ ε ν η μ έ ν ο ν καί ά π ο λ ο γ ε ί τ α ι
δ μ α π ρ ά τ τ ω ν , ώ ς ούκ ά δ ι κ ώ ν
πεποίηκεν οϋτως ούδ' αύτώ
δ ο κ ε ΐ κ α λ ά τ ά π ο ι ο ύ μ ε ν α είν α ι . καί δ τ α ν ά π ο θ ά ν ω σ ι ν οϋς ι δ
έφοβήθη, ο υ δ έ ν τι μ ά λ λ ο ν τούτου θαρρεί, ά λ λ ά φυλάττεται
ετι μ ά λ λ ο ν ή τό π ρ ό σ θ ε ν . καί
π ό λ ε μ ο ν μέν δ ή τ ο ι ο ύ τ ο ν έ χ ω ν
δ ι α τ ε λ ε ί ό τ ύ ρ α ν ν ο ς , δν έ γ ώ
δηλώ.
III. Φ ι λ ί α ς δ ' α υ κ α τ α θ έ α σ α ι ώ ς καινωνοΟσιν οί τ ύ ρ α ν ν ο ι . — ·• Κ α ί τ ο ύ τ ο υ τ ο ί ν υ ν
τοΟ κ τ ή μ α τ ο ς τ ο ι ο ύ τ ο υ δ ν τ ο ς

μέρος στό σχέδιο χαί πώ; σκότωσε
παραπολλούς, χι είναι δύσκολο μά
τήν άλήθεια νά μή βρεις σέ πολλά
χ χ ί τά ψέμματα, σά διαλαλούν πώς
σκοτώσανε περισσότερους άπ* ίσοι
στ' άλήθεια σκοτώθηκαν τόσο λαμπρό τούς φαίνεται π ώ ; είναι ή μεγάλη νίχη. Ό τύραννο; δμω; δταν ύποψιασθή χαί πιάνοντας μερικούς
πού στ^ άλήθεια συνωμοτούνε ένάντια του, τούς σχοτώνει, ξέρει, δτι
δέν άνεβάζει τήν πόλη σά σύνολο, έχει τή συναίσθηση δτι τοΟ μένουν
λιγότεροι ύπήχοοι, δέν είνε χαρούμενος οδτε περηφανεύεται γιά τήν
πράξη του, άλλά χαί πασχίζει νά
μιχρύνει δσο μπορεί αύτό πού'γινε,
χαί ένώ τό πράττει, άπολογείται
ταυτόχρονα, πώς δέν βρίσχεται α'άδιχο χάνοντάς το" — τόσο μαχρυά
βρίσχεται άιτό τό νά πιστεύει πώς
είναι δμορφα τούτα πού χάνει. Κι°
δταν πεθάνουν αύτοί πού φοβήθηκε,
δέν είναι, νά πι);, π ώ ; θά βοή μεγαλύτερη άσφάλεια, άλλά φυλάγεται
πιά περισσότερο άπό πρώτα. Αύτό
λοιπόν τό είδος τοΟ πολέμου, πού
αού φανερώνω, έχει ό τύραννος σ* δλη τή ζωή του.

Κύτταξε τώρα λοιπόν χαί τίς φι6 λίες, γιά νά δής πόσο μέρος άπ* αύ·
τές έχουν οί τύραννοι.-'—··· Κ ι ένώ
τέτοιο λοιπόν άπό φυσικού του είναι
τούτο τ' άπόχτημα, σ* αύτό τό λιγότερο μέρος άπ* δλους τούς άνθρώ-

44

μειονεκτοϋσιν οί τ ύ ρ α ν ν ο ι π ά ν τ ω ν μ ά λ ι σ τ α . ε( δέ β ο ύ λ ε ι , ώ
Σ ι μ ω ν ί δ η , είδέναι, δτι ά λ η θ ή
λ έ γ ω , 5>δε έπίσκεψαι. βεβαιότ α τ ο ι μέν γ ά ρ δ ή π ο υ δ ο κ ο ΰ σ ι
φιλίαι ε ί ν α ι γονεΟσι π ρ ό ς π α ϊ δ α ς καί π α ι σ ί π ρ ό ς γ ο ν έ α ς καί
ά δ ε λ φ ο ΐ ς π ρ ό ς ά δ ε λ φ ο ύ ς καί
γ υ ν α ι ξ ί π ρ ό ς ά ν δ ρ α ς καί έταίροις π ρ ό ς έ τ α ί ρ ο υ ς . εί τ ο ί ν υ ν
έθέλεις κ α τ α ν ο ε ΐ ν ,
εύρήσεις
μέν τ ο υ ς ( δ ι ώ τ α ς ύ π ό τ ο ύ τ ω ν
μ ά λ ι σ τ α φ ι λ ο υ μ έ ν ο υ ς , τ ο ύ ς δέ
τ υ ρ ά ν ν ο υ ς π ο λ λ ο ύ ς μέν π α ΐ δας έαυτώνάπεκτονότας πολλούς δ' ύπό παίδων αύτούς
ά π ο λ ω λ ό τ α ς , π ο λ λ ο ύ ς δέ άδ ε λ φ ο ύ ς έν τ υ ρ α ν ν ί σ ι ν ά λ λ η λοφόνους γεγενημένους, πολλ ο ύ ς δέ καί ύ π ό γ υ ν α ι κ ώ ν τ ώ ν
έ α υ τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ο υ ς διεφθαρμέν ο υ ς καί ύ π ό έ τ α ί ρ ω ν γ ε τ ώ ν
μ ά λ ι σ τ α δοκούντων φίλων είν α ι . ο ΐ τ ι ν ε ς ο ΰ ν ύ π ό τ ώ ν φύσέι
π ε φ υ κ ό τ ω ν μ ά λ ι σ τ α φ ι λ ε ί ν καί
νόμω συνηναγκασμένων ούτω
μισούνται, π ώ ς ύ π ' ά λ λ ο υ γέ
τ ί ν ο ς οΤεσθαι χ ρ ή α ύ τ ο ύ ς φιλεΐσθαι ;

που; οί τύραννοι τό'χουν. Κι άν, Σιμωνίδη, θέλεις νά δής πώς άλήθεια
σοΟ λέω, σκέψου μέ τούτο τόν τρόπο.
7 01 πιό στερεές φιλίες Αποθέτω είναι έχεΐνες που ένώνουν τους γονείς
μέ τά παιδιά, τά παιδιά μέ τούς γονείς, τ3 άδέρφια μέ τ9 αδέρφια. τΙς
γυναίκες μέ τούς άντρες τους, τούς
φίλους μέ τούς φίλους. Ά ν θέλεις
8 λοιπόν νά έξετάσεις, θά βρή; πώς
ένώ οί πολίτες χαίρονται τίς πιό
βαθειές άγάπες άπ' αυτούς, οί τύραννοι καί πολλά παιδιά τους θανάτωσαν καί πολλοί άπό τά παιδιά
τους χαθήκανε καί πολλά άδέρφια
πού διεκδικούσαν τήν τυραννία άλληλοσκοτώθηκαν, καί πώς πολλοί
πάλι τύραννοι σκοτώθηκαν άπό τίς
γυναίκες τους κι άπό τούς φίλους
πού νομίζονταν οί πιό άφοσιωμένοι.
'Εκείνους λοιπόν πού τούς μισοΟν
μέ τόσο πάθος αύτοί πού άπό φυσικού τους πρέπει κι είναι μαζί κι άπό
9 τό έθιμο άναγκασμένοι νά τούς à r a πούνε τό πιό πολύ, πώς νά φανταστούμε πώς άλλο κανένα πλάσμα
τούς άγαπάει ;
Ά λ λ ά κι έκεϊνος πού άπό τήν έμπιστοσύνη δέν έχει παρά έλάχιστο
μέρος, πώς νά πούμε πώς δέν είναι
άπό μεγάλο άγαθί στερημένο; ; 11οιά
συντροφιά χωρίς έμπιστοσύνη άνά·
με σα σιά πρόσωπά τη; είναι γλυκειά,
ποιά σχέση εύχάριστη άνάμεσα στόν
άντρα καί σ ι ή γυναίκα χωρίς έμπι-

I V . Ά λ λ ά μήν καί π ί σ τ ε ω ς
δ σ τ ι ς έ λ ά χ ι σ τ ο ν μετέχει, π ώ ς
ο ύ χ ί μ ε γ ά λ ο υ ά γ α θ ο Ο μειονεκ τ ε ί ; π ο ί α μέν γ ά ρ σ υ ν ο υ σ ί α
ή δ ε ί α ά ν ε υ π ί σ τ ε ω ς τής π ρ ό ς
ά λ λ ή λ ο υ ς , π ο ί α δ ' ά ν δ ρ ί καί

45

γυναικί τερπνή

άνευ

πίστεως

στοσύνη, ποιός υπηρέτης

ό μ ι λ ί α , π ο ί ο ς δέ θ ε ρ ά π ω ν ήδυς
ά π ι σ τ ο ύ μ ε ν ο ς ; καί τ ο ύ τ ο υ τοίν υ ν τοΟ π ι σ τ ώ ς

πρός τινας

χειν έλάχιστον μέτεστι
νω

χωοίς νά

τοΟ έχουμε έμπιστοσύνη εύχάριστος
2 Ά π ' αύτή τήν έμπιστοσύνη

έ-

;

λοιπόν

πρός τούς άλλους, τό πιό έλάχιστο

τυράν-

μέρος

ό τύραννος τ ό ' χ ε ι — ό τύραν-

όπότε γε ούδέ σιτίοις καϊ

νος πού ζ ή χωρίς νά'χει έμπιστοσύ-

ποτοΐς πιστεύων διάγει, ά λ λ ά

νη ούτε στα φαγητά χαί στά πιοτά,

καί τ ο ύ τ ω ν , π ρ ι ν ά π ά ρ χ ε σ θ α ι

άλλά

τοις

τούς θεούς τή σπονδή, προστάζουν

θεοΐς,

τούς

διακόνους

πρίν νά

στάξουν άχόμη

γιά

πρώτον κελεύουσιν άπογεύσα-

τούς ύπηρέτες νά

σ θ α ι διά

άπό έλλειψη έμπιστοσύνης, μ ή φάνε

τό ά π ι σ τ ε ϊ ν , μή

έν τούτοις

κ α κ ό ν τι

καί

φάγωσιν

ή π ί ω σ ι ν . ά λ λ ά μήν καί α ί π α -

λους τούς
τόσο

λους

άνευ

δούλους,

μισθού

πολΐται
άλλή-

έπί

δορυψοροΟσι

συρορά

3 τους. Ά λ λ ά χ ι ' οί πατρίδες γιά 6-

ποις πλείστου άξιαι.
δορυψοροΟσι μέν

δοχιμάσουνε,

χαί πιούνε σ' αυτά χαμμιά

τρίδες τοϊς μέν ά λ λ ο ι ς άνθρώγάρ

τά

άλλους άνθρώπους είναι

πολύτιμες* γιατί

οί

πολίτες,

χωρίς νά πληρώνονται, άλληλοφρου-

τούς

ροΟνται ένάντια

δ ' έπί

λ η λοφρουροΰνται

στούς δούλους, άλχ ι ένάντια

στούς

τ ο ύ ς κ α κ ο ύ ρ γ ο υ ς ύ π έ ρ τοΟ μ»)

χαχούργους γιά νά μή πεθάνει χά-

δένα τών πολιτών βιαίω θ α ν ά -

νεις άπό τούς πολίτες μέ βίαιο

τ ω ά π ο θ ν ή σ κ ε ι ν . ο ύ τ ω δέ π ό ρ -

θά-

4 νατο. Καί προχώρησαν μάλιστα τό-

ρω προεληλύθασι φυλακής, ώ-

σο πολύ στά μέτρα τής

στε πεποίηνται π ο λ λ ο ί

τής ζωής, πού πολλοί

νόμον

προστασίας
νομοθέτησαν

τ ώ μ α ι ο φ ό ν ω μηδέ τόν συνόν-

νά μ ή θεωρείται άμόλυντος ούτε αύ-

τα

τός πού πλησιάζει τόν μιασμένο άπό

καθαρεύειν

πατρίδας

ώ σ τ ε διά τάς

άσφαλώς

έκαστος

βιοτεύει τ ώ ν π ο λ ι τ ώ ν , τ ο ι ς δέ
τυράννοις καϊ

τούτο

άνέστραπται.

άντί

φόνο* χ ι έτσι
5 ζει ό χάθε

εμπαλιν
γάρ

χάρη

στις πατρίδες,

πολίτης

Ασφαλισμένος.

1\ά τούς τύραννου; δμως χ ι έ5ώ τ'ό-

τοΰ

λότελα

τ ι μ ω ρ ε ί ν α ύ τ ο ΐ ς α ί π ό λ ε ι ς με-

άντίθετο

γίνεται*

άντί

νά

τούς προστατεύουν οί πολιτείες τους.

γ ά λ ω ς τιμώσι τόν άποκτείναν-

μεγάλες

τ α τ ό ν τ ύ ρ α ν ν ο ν , καί ά ν τ ί γ ε

πού σχοτώνει

τ ο υ εΤργειν έκ τ ώ ν ι ε ρ ώ ν ,

νά τόν έμποδίζουν νά μπαίνει στούς

ώ-

τιμές

άπονέμουν σ αύτόν
ίνα τύραννο, χ ι άντί

σ π ε ρ τ ο ύ ς τών ιδιωτών φονέας,

ίερούς χώρους, δπως

άντί τούτου

έν

τών πολιτών, άπεναντίας χαί Ανδρι-

πόλεις

άντες μέσα στά ίερά στήνουν οί κ σ ·

τοις ίεροΐς

καί
ίστάσιν

εικόνας
αί

46

-

τούς φονιάδες

τών

τούτο

ποιησάντων.

Et

6 λιτεϊες

σ' αυτούς

πού

κατόρθωσαν

δ έ ο ϊ ε ι , ώ ς π λ ε ί ω έ χ ω ν τ ώ ν Ιδι-

κάτι τέτοιο. Κ ι άν νομίζεις έσύ, π ώ ;

ω τ ώ ν κτήματα ό τύραννος διά

έπειδή ί τύραννος έχει περισσότερα

τοΟτο κ α ί π λ ε ί ω ά τ ι ' α ύ τ ώ ν εύ-

άποχτήματα άπό τους ιδιώτες, για

φραίνεται, ούδέ τοϋτο

τοΟτο καί χαίρεται

ούτως

πιό

πολύ ά π '

έχει, ώ Σ ι μ ω ν ί δ η , ά λ λ ' ώ σ π ε ρ

αυτά, ούτε τούτο είναι έτσι, Σιμωνί-

ot ά θ λ η τ α ί ο ύ χ

δη - γιατί δπως οί

δταν Ιδιωτών

άθλητές δέν εύ-

γένωνται κρείττονες, τοΟτ'αύ-

φραίνονται δταν όπερτεροΟν τούς ά-

τούς ευφραίνει, ά λ λ ' δ τ α ν τ ώ ν

γύμναστους, άλλά θλίβονται δταν ά-

άνταγωνιστών

τοϋτ'

ποδειχτοΟν κατώτεροι άπό τούς άν-

ό τύ-

ταγωνιστές, ? toi κι δ τύραννος

αύτούς

ήττους,

άνιφ. οϋτω

καί

ραννος ούχ δταν τών

Ιδιωτών

ευφραίνεται δταν

φαίνεται

δέν

νά'χει

π λ ε ί ω φαίνηται έ χ ω ν , τότ? εύ

περισσότερα άπό τού; ίΐιώτες

φραίνεται,

θλίβεται δταν έχε: λιγότερα άπ' άλ-

ά λ λ ' δταν έτέρων

άλλά

τυράννων

έ λ ά τ τ ω έχη, τ ο ύ τ ω

λου; τυράννου; - γιατί

αύτούς θεω-

λυπείται-

τούτους

γ ά ρ άντα-

ρεί άνταγωνιστές του

στόν πλοΟτο.

γωνιστάς

ήγεΐται

αύτώ

Ά π ό ττ,ν ά λ λ η

του

π λ ο ύ τ ο υ είναι, ούδέ γε θάττόν
τι γ ί γ ν ε τ α ι

τώ τυράννω

ή τώ

(διώτη ώ ν έ π ι θ υ μ ε ΐ . 6 μέν γ ά ρ
Ιδιώτης ο Ι κ ί α ς ή ά γ ρ ο ΰ ή ο ΐ κ έ
του έπιθυμεΐ

ό δέ τ ύ ρ α ν ν ο ς ή

π ό λ ε ω ν ή χ ώ ρ α ς π ο λ λ ή ς ή λιμένων ή άκροπόλεων Ισχυρών,
ä έστι π ο λ ύ

χαλεπώτερα

έπικινδυνότερα

καί

κατεργάσα-

σ θ α ι τών Ιδιωτικών έπιθυμημά
των. ά λ λ ά μέντοι καί π έ ν η τ α ς
δψει

ούτως όλίγους τών

τών ώς

πολλούς

νων. ού γ ά ρ
τά π ο λ λ ά

τών

Ιδιω-

τυράν-

τώ άριθμώ

ούτε

κ ρ ί ν ε τ α ι ο ΰ τ ε τ ά ό-

λίγα, ά λ λ ά πρός τ ά ς χρήσεις·
ώστε τ ά μ έ ν υ π ε ρ β ά λ λ ο ν τ α τά
Ικανά π ο λ λ ά έστι,
Ικανών

τ ά δέ τ ώ ν

ελλείποντα όλίγα

τώ

7 ΥΡήΥ°Ρ®

δέν κατορθώνει πιό

τόν ιδιώτη ό τύραννο;

aötä πού έπιθυμεΐ
θά ζητήσει

γιατί δ ι δ ι ώ τ η ;

ν' άποχτήσει

τό πολύ

ένα σπίτι ή ένα χωράφι ή ένα σκλάβο, ένώ ό τύραννο; ή
χώρα μεγάλη ή

πολιτείες

ή

λιμάνια ή άκρόπο-

λες ισχυρές, πού είναι πολύ πιό δύσκολο παρά οί έπιθυμίες

τών ιδιω-

τών καί πολύ πιό επικίνδυνο νά κατορθωθούνε. Ά λ λ ά θά δής άνάμεσα
8 στού; ιδιώτες τόσο λίγου; φτωχούς,
δσο πολλού; άνάμεσα

στού; τυράν-

νου;. Γιατί δέν κρίνονται μέ τόν άριθμό ούτε τά πολλά οδιε τά
άλλά μέ τ ί ;

άνάγκες

τους* έτσι πού άμα

του

λίγα,

κάτοχου

ξεπερνούνε

τά

άρχετά νά'ναι πολλά, κι δταν είναι
κάτου άπό τ ' άρκετά,

νά'ναι λίγα.

9 Είναι λοιπόν πολύ πιό δύσκολο στόν

-47 —

οΰν τυράννω τά π ο λ λ ά π λ ά τύραννο μέ τ ί πολλαπλάσια πλούτη
σ ι σ ή τ τ ο ν Ι κ α ν ά έστιν είς τ ά
του νά άνταποκριθή στίς άναγκαϊες
άναγκαϊα δαπανήματα ή τώ
δαπάνες του παρά στόν ιδιώτη. Ό
Ιδιώτη, τ ο ι ς μέν γ ά ρ ί δ ι ώ τ α ι ς
ίδιώτης μπορεί νά μετριάζει χατά
έξεστι τάς δ α π ά ν α ς συντέμνειν
τή θέληση του τΙς καθημερινές δαείς τ ά κ α θ ' ή μ έ ρ α ν , δ π η βούπάνες του, πράμα που μέ τόν τύρανλ ο ν τ α ι , τ ο ι ς δέ τ υ ρ ά ν ν ο ι ς ούκ
νο δέν θά μποροΟσε νά γίνει' γιατί
έ ν δ έ χ ε τ α ι . α ί γ ά ρ μ έ γ ι σ τ α ι αύοί πιό μεγάλες χαί πιό άναγχαΐες
τ ο ί ς δ α π ά ν α ι και ά ν α γ κ α ι ό τ α δαπάνες τού τύραννου είναι γιά τή
τ α ι είς τ ά ς τής ψ υ χ ή ς φ υ λ α κ ά ς
φρούρηση τής ζωής του" τό νά τις
είσι - τό δέ τ ο ύ τ ω ν σ υ ν τ έ μ ν ε ι ν
μετριάσει λοιπόν είναι φανερό π ώ ;
δ λ ε θ ρ ο ς δ ο κ ε ΐ ε ί ν α ι έ π ε ι τ α δέ ί ο σημαίνει τήν καταστροφή του. "Εδ σ ο ι μέν δ ύ ν α ν τ α ι Ι χ ε ι ν ά π ό
πειτα πώς θά μπορούσε κανείς νά
τ ο ύ δ ι κ α ί ο υ δ σ ω ν δ έ ο ν τ α ι , τί
θεωρήσει άξιολύπητους σά φτωχούς
δ ν τ ο ύ τ ο υ ς ο ί κ τ ε ί ρ ο ι τ ι ς ώ ς πέδσους μπορούν νά'χουν τά άναγ«αΙα
ν η τ α ς ; δσοι δ ' ά ν α γ κ ά ζ ο ν τ α ι
μέ τίαια μέσα ; καί πώς δέν Ηί'λεγε
δ ι ' Ι ν δ ε ι α ν κ α κ ό ν τι καί αίσκανείς μέ τό δίκιο του άθλιου; καί
χρόν μηχανώμενοι ζήν, π ώ ς ού
φτωχού; δσους θ' άναγκαζόνταν άπό
τ ο ύ τ ο υ ς ά θ λ ί ο υ ς δ ν τις καί πέ- i l έλλε.ψη να μηχανεύονται κάτι κακό
ν η τ α ς δ ι κ α ί ω ς κ α λ ο ί η ; οί τύκαί ντροπερό γιά νά ζοΟνε; Οί τύραννοι τοίνυν ά ν α γ κ ά ζ ο ν τ α ι
ραννοι λοιπόν άναγκάζονιαι δχι
π λ ε ί σ τ α σ υ λ ά ν ά δ ί κ ω ς καί Ιεσπάνια νά ληστεύουν καί ναούς καί
ρά καί ά ν θ ρ ώ π ο υ ς δ ι ά τό είς
άνθρώπους, έπειδή πάντοτε έχουν
τ ά ς ά ν α γ κ α ί α ς δ α π ά ν α ς άεί
άνάγκη κι άπ' άλλα χρήματα γιά τ!ς
προσδείσθαι χρημάτων,
ώσάναγκαΐες δαπάνες. "Ετσι άκριβώς
π ε ρ γ ά ρ π ο λ έ μ ο υ δ ν τ ο ς άεί
σά νά'χουνε πόλεμο είναι πάντα άά ν α γ κ ά ζ ο ν τ α ι σ τ ρ ά τ ε υ μ α τρέναγκασμένοι ή νά διατρέφουν στραφειν ή ά π ο λ ω λ έ ν α ι .
τό ή νά καταστραφούνε.
V . Χ α λ ε π ό ν δ ' έ ρ ώ σοι καί
δ λ λ ο π ά θ η μ α , £> Σ ι μ ω ν ί δ η , τ ώ ν
τυράννων, γ ι γ ν ώ σ κ ο υ σ ι μέν
γ ά ρ ούδέν ήττον τών ίδιωτών
τ ο ύ ς ά λ κ ί μ ο υ ς τε καί σ ο φ ο ύ ς
καί δ ι κ α ί ο υ ς , τ ο ύ τ ο υ ς δ ' ά ν τ ί
τοΟ δ γ α σ θ α ι φ ο β ο ύ ν τ α ι , τ ο ύ ς

-

Ά λ λ ά κ ι ' άλλο κάτι φοβερό πού
παθαίνουν οί τύραννοι θά σού πώ,
Σ μωνίδη Αναγνωρίζουν τόσο εύκολα ίσο κι οί ιδιώτες ποιο! είναι
άνδρείοι, ποιο! σοφοί καί ποιοί δίκαιοι' άλλά άντί νά τούς Ηαυμάζουν
τούς φοβούνται—τούς Ινδρείους μήν
4

8 -

μέν ά ν δ ρ ε ί ο υ ς , μή τι τ ο λ μ ή σ ω σι τής έ λ ε υ θ ε ρ ί α ς £νεκεν, τ ο ύ ς
δέ σ ο φ ο ύ ς , μή τι μ η χ α ν ή σ ω ν ται, τ ο ύ ς δέ δ ι κ α ί ο υ ς , μή έπιθ υ μ ή σ η τό π λ ή θ ο ς ύ π ' α ύ τ ώ ν
π ρ ο σ τ α τ ε ΐ σ θ α ι . δ τ α ν δέ τ ο ύ ς
τ ο ι ο ύ τ ο υ ς διά τ ό ν φ ό β ο ν ύπε ξ α ι ρ ώ ν τ α ι , τίνες ά λ λ ο ι αύτοΤς
καταλείπονται χρήσθαι ά λ λ ' ή
οί άδικοί τε καί ά κ ρ α τ ε ΐ ς καί
ά ν δ ρ α π ο δ ώ δ ε ι ς ; οί μέν ά δ ι κ ο ι
π ι σ τ ε υ ό μ ε ν ο ι , διότι φ ο β ο ύ ν τ α ι
ώ σ π ε ρ οί τ ύ ρ α ν ν ο ι τ ά ς π ό λ ε ι ς
μήποτε έλεύθεραι γενόμενοι
έ γ κ ρ α τ ε ΐ ς α ύ ι ώ ν γ έ ν ω ν τ α ι , οί
δ ' ά κ ρ α τ ε ΐ ς τής είς τό π α ρ ό ν
έ ξ ο υ σ ί α ς ί ν ε κ α , οί δ ' ά ν δ ρ α π ο δ ώ δ ε ι ς διότι ούδ* α ύ τ ο ί ά ξ ι οΟσιν έ λ ε ύ θ ε ρ ο ι ε ί ν α ι , χ α λ ε π ό ν ο δ ν καί τοΟτο τό π ά θ η μ α
Εμοιγε δ ο κ ε ϊ ε ί ν α ι , τό ά λ λ ο υ ς
μέν ή γ ε ΐ σ θ α ι ά γ α θ ο ύ ς ά ν δ ρ α ς ,
ά λ λ ο ι ς δέ χ ρ ή σ θ α ι ά ν α γ κ ά ζ ε σ θ α ι . Ι τ ι δέ ψ ι λ ό π ο λ ι ν μέν
ά ν ά γ κ η ν καί τόν τύραννον είναι"
ά ν ε υ γ ά ρ τής π ό λ ε ω ς
οδτ' άν σώζεσθαι δύναιτο ο0τ'
ά ν ε ύ δ α ι μ ο ν ε ΐ ν * ή δέ τ υ ρ α ν ν ί ς
ά ν α γ κ ά ζ ε ι καί τ α ΐ ς έ α υ τ ώ ν π α τρίσιν έ γ κ α λ ε ΐ ν . οΟτε γ ά ρ ά λ κ ί μ ο υ ς ο£5τ' ε ύ ό π λ ο υ ς χ α ί ρ ο υ σ ι
τούς πολίτας παρασκευάζοντες, ά λ λ ά τ ο ύ ς ξ έ ν ο υ ς δεινοτ έ ρ ο υ ς τ ώ ν π ο λ ι τ ώ ν ποιοΟντες
ήδονται μ ά λ λ ο ν καί τούτοις
χρώνται
δορυφόροις.
άλλά
Δήμου καταλύσεως καί τυραννί&ος

Αποτολμήσουν τίποτε γιά τή λευτεριά, του; σοφούς μή σχεδιάσουν τίποτε καί τού; δίκαιους, μή δ λαός
τούς έπιθυμήσει γι* άρχηγούς του.
Ό τ α ν λοιπόν έξαιτίας τού φόβου
2 έξοντώσουν λίγο - λίγο τούς τέτοιους, ποιοί άλλοι τούς άπομένουν νά
χρησιμοποιήσουνε, παρά οί άδικοι,
όί άνθρωποι μέ πάθη χι οί δουλόπρεποι ; χ ι ' αύτούς μπορούν νά τούς
έμπιστεύονται, τού; άδικους, γιατί
φοβούνται, δπως χι οί τύραννοι, τΙς
πολιτείες μήν έλευτερωθούν χάποτε
χαί τούς πιάσουνε, τούς άνθρωπους
μέ πάθη, γιατί θέλουν νά βρίσκονται στα πράματα, καί τούς δουλόπρεπους, γιατί ούτε οί Ιδιοι έχουν
τήν άξίωση νά'ναι έλεύτεροι. Φοβερό λοιπόν χαί τούτο τό πάθημα
μού φαίνεται, έμένα τουλάχιστο, άλλους νά βλέπει γιά σπουδαίους άνθρώπους ό τύραννος χαί ν' άναγχάζεται νά μεταχειρίζεται
άλλους
3 Ιίαραπέρα χατανάγχη χι ό τύραννος
πρέπει ν* άγαπάει τήν πόλη του*
γιατί δίχως τήν πόλη του ούτε άσφαλισμένος θά μπορούσε νά'ναι
ούτε εύτυχισμένος* χ ι ώστόσο ή τυραννία τόν άναγχάζει νά τά βάνει
καί μέ τήν (δια τήν πατρίδα του.
Γιατί δέν χαίρεται νά βλέπει τούς
πολίτες του άντρείους καί καλά άρ·
ματωμένους, μά πιό πολύ φχαριστιέται νά χάνει τούς ξένους φοβερότερους άπό τούς πολίτες χ ι αύτούς νά
4 χρησιμοποιεί γιά δορυφόρους.

Άλ·

μήν ο ύ δ ' δ ν ε ύ ε τ η ρ ι ώ ν γ ε ν ο μ έ νων άφθονία τών ά γ α θ ώ ν γί·
γνηται, ούδέ τότε συγχαίρει 6
τύραννος,
ένδεεστέροις γ ά ρ
οδσι τ α π ε ι ν ο τ έ ρ ο ι ς αύτοΤς οΤονται χρήσθαι.

λά χι ούτε σαν έρθουν χαλές χρονιές χαί φέρουν άφθονες τίς σοδειές, ούτε τότε ό τύραννος χαίρεται μαζί μέ τούς πολίτες* γιατί πιστεύει πώς δσο φτωχότεροι είναι
τόσο χαί ταπεινότεροι θά'ναι στά
θελήματά του.

— . . . " Ο σ ο γιά τους φρουρούς, of
V I . — " ' " οί δέ τ ύ ρ α ν ο ι μιτύραννοι
πέρνουν τούς φρουρούς μέ
σθού φύλακας Ιχουσιν ώσπερ
θ ε ρ ι σ τ ά ς . καί δ ε ϊ μέν δ ή π ο υ 11 μισθό,, δπω; χαί τους θεριστάδες.
Καί ή κυριότερη βέβαια άρετή που
τ ο ύ ς φ ύ λ α κ α ς μηδέν ο ύ τ ω ποιζητάμε άπό τού; φρουρούς είναι,
ε ί ν δ ύ ν α σ θ α ι ώ ς π ι σ τ ο ύ ς είνομίζω, τό νά'ναι έμπιστοι* μά είν α ι · π ι σ τ ό ν δέ έ ν α π ο λ ύ χ α λ ε ναι πολύ πιό δύσχολο νά βρής ίνα
π ώ τ ε ρ ο ν ε ύ ρ ε ΐ ν f) π ά ν υ π ο λ φύλαχα έμπιστο παρά άναρίθμητους
λούς έργάτας όποιου βούλει
έργάτες για όποιαδήποτε δουλειά,
έ ρ γ ο υ , ά λ λ ω ς τε καί ό π ό τ α ν
πολύ περισσότερο μάλιστα δταν ύχ ρ η μ ά τ ω ν μέν έ ν ε κ α π α ρ ώ σ ι ν
περετοΟν γιά τό μισθό τους οί qpùοί φ υ λ ά τ τ ο ν τ ε ς , έ ξ η δ ' α ύ τ ο ΐ ς
λαχες χι είναι στό χέρι τους, σκοέν ό λ ί γ ω χ ρ ό ν ω π ο λ ύ π λ ε ί ω
τώνοντας τόν τύραννο, νά πάρουν
λαβείν άποκτείνασιτόγ τύραν
σέ μιά μόνο στιγμή πολύ περισσόν ο ν ή 8 σ α π ο λ ύ ν χ ρ ό ν ο ν φυτερα άπ' δσα γιά πολύν χαιρό πέρλάττοντες παρά τού τυράννου
λαμβάνουσιν.
" Ο δ ' έ ζ ή λ ω - 12 νουν άπ' αύτόν φυλάγοντάς τον. Κι*
σ α ς ή μ ά ς , ώ ς μέν φ ί λ ο υ ς μάδσο τέλος γι* αύτό πουμάς ζήλεψες,
λ ι σ τ α εδ π ο ι ε ί ν δ υ ν ά μ ε θ α , τ ο ύ ς
πώς μποροΟμε περισσότερο άπό τόν
δ ' έχθρούς π ά ν τ ω ν μάλιστα
χαθένα νά εύεργετοΟμε τούς φίλους
χ ε ι ρ ο ύ μ ε θ α , ο ύ δ έ ταΟΘ' ο ϋ τ ω ς
μας χαί περισσότερο άπό τόν χα
έχ»·ι. φ ί λ ο υ ς μέν γ ά ρ π ώ ς ά ν 13 θένα νά βάνουμε ατό χέ(/ΐ τούς όχν ο μ ί σ α ι ς π ο τ έ εδ π ο ι ε ί ν , δ τ α ν
τρούς, ούτε τοΟτα είναι άλήίεια.
εδ είδης, δτι ό τ ά π λ ε ί σ τ α λ α μ Γιατί πώς θά μπορέσεις νά νιώσε:ς
β ά ν ω ν π α ρ ά σοΟ ή δ ι σ τ ' ά ν ώ ς
ποτέ πώς εύϊργετείς τού; φίλου;
τ ά χ ι σ τ α έ ξ ό φ θ α λ μ ώ ν σ ο υ γέσου δταν ξέρεις πώς αύτός πού θά
ν ο ι τ ο ; δ τι γ ά ρ ά ν τις λ ά β η
πάρει τά πιό πολλά άπό σέ, μέ τήν
πιό μεγάλη χαρά θά φύ?ει τό ταχύτερο άπό μπροστά σου; γιατί άπ'
αύτά πού θά πάρει χάποιος άπό τόν

5ο

-

π α ρ ά τυράννου, ούδείς ουδέν
τύραννο, δποιος χαί νά'ναι, τίποτε
ί α υ τ ο Ο νομίζει, πρίν ά ν Ι ξ ω
δέν θαρρεί γιά δικό του, προτοϋ νά
τής τ ο ύ τ ο υ έ π ι κ ρ α τ ε ί α ς γένηβγή άπό τή χώρα πού ό τύραννο;
τ σ ι . έ χ θ ρ ο ύ ς δ* α δ π ώ ς ά ν 14 έξουσιάζει. Καί πώς θά π ή ; πάλι
φαίης μ ά λ ι σ τ α τ ο ϊ ς τ υ ρ ά ν ν ο ι ς
πώς οί τύραννοι περισσότερο παρ'
έ ξ ε ί ν α ι χειροΟσθαι, δ τ α ν εδ
άλλος μπορούν νά βάλουν ατό χέρι
ε ί δ ώ σ ι ν , δτι έ χ θ ρ ο ί α ύ τ ώ ν είσί
τούς όχτρούς, δταν πολύ καλά ξέπ ά ν τ ε ς οί τ υ ρ α ν ν ο ύ μ ε ν ο ί τ τούρουνε πώς όχτροί τους είναι δλοι
τ ο υ ς δέ μήτε κ α τ α κ α ί ν ε ι ν ά οί τυραννευόμενοι κι* αΰτούς ούτε
π α ν τ ο ς μήτε δ ε σ μ ε ύ ε ι ν ο ΐ ό ν τε
νά τούς σκοτώσουν δλου; μπορούν
fj· τ ί ν ω ν γ ά ρ Ιτι ά ρ ξ ε ι ; ά λ λ *
ούτε καί v i τους φυλϊκίσουν ; γιατί
ε ί δ ό τ α ς , δτι έ χ θ ρ ο ί είσι, τούτότε αε ποιούς ό τύραννος θ' άρχει ;
τ ο υ ς ά μ α μέν φ υ λ ά τ τ ε σ θ α ι
άλλά άντίθετα, ξέροντας πώς είνα:
δ έ η καί χ ρ ή σ θ α ι δ ' α ύ τ ο ΐ ς άέχθροί, πρέπει συνάμα νά φυλάγεν α γ κ ά ζ ε σ θ α ι ; εδ δ ' ϊσθι καί 15 ται άπ' αυτού; vai νά'ναι άναγκατοΟτο, ώ Σ ι μ ω ν ί δ η ,
δτι και
σμένος νά τούς χρησιμοποιεί; Μά
οΟς τ ώ ν π ο λ ι τ ώ ν δ ε δ ί α σ ι , χ α καί τοΟτο, Σιμωνίδη, νά ξέρει; κα
λ ε π ώ ς μέν α ύ τ ο ύ ς ζ ώ ν τ α ς όλά, δτι κι αυτού; άκόμα τού; πο.
ρώσι, χ α λ ε π ώ ς δ' άποκτείνουλίτες πού φοβούνται, δύσκολα οί
σ ι ν ώ σ π ε ρ γε καί ϊ π π ο ς εί ά τύραννοι άνέχονται νά τούς βλέπουν
γ α θ ό ς μέν εΤη, φ ο β ε ρ ό ς δέ μή
νά ζοΟν, άλλά καί δύσκολα τούς
ά ν ή κ ε σ τ ό ν τι π ο ι ή σ η , χ α λ ε π ώ ς
σκοτώνουν' δπω; άλογο νά ποϋμε
μέν ά ν τις α ύ τ ό ν ά π ο κ τ ε ΐ ν α ι
λαμπρό μά ποϋ είναι φόβος νά φέδ ι ά τήν ά ρ ε τ ή ν , χ α λ ε π ώ ς δέ
ρει καί καμμιά συμφορά, ούσκολα,
ζώντι χρώτο,
εύλαβούμενος,
χάρη στήν άξία του, θά μποροΟσε
μ ή τι ά ν ή κ ε σ τ ό ν έν τ ο ι ς κιν5ύνά τό σκοτώσει κανείς μά κ ι ί δύ
νοις έ ρ γ ά σ η τ α ι .
σκολα θά μποροΟσε νά τό μεταχειριστεί ζωντανό, άπό $όβο μή κάμει
κάτι τό άγιάτρευτο σ' ώρα κιντύνου.
V I I . — · · · " Ο τ ι , Ιφη, ώ Σ ι - ΐ 2
μ ω ν ί δ η , καί τ α ύ τ η ά θ λ ι ώ τ α τ ό ν
έ σ ΐ ι ν ή τ υ ρ α ν ν ί ς · ο ύ δ έ γ ά ρ ά•παλλαγήναι
δυνατόν αύτής
ί σ τ ι . π ώ ς γάρ ά ν τίς π ο τ ε έ•ξαρκέσειε τ ύ ρ α ν ν ο ς ή χ ρ ή μ α τ α

— . . . Ά λ λ ά καί σ' αυτό τό σημείο ή τυραννία είναι άθλιότατο
πρβμα" οδιε δηλαδή νά γλιττώσει
άπ' αύτή Οά μποροΟσε ό τύραννος.
Γιατί πώς θά μποροΟσε ν' άρχέσει
καί ποιός ποτέ τύραννος ή τ ί χοή-

έ κ τ ί ν ω ν δ σ ο υ ς ά φ ε ί λ ε τ ο ή δεσμούς ά ν τ ι π ά σ χ ο ι δσους δή
έδέσμευσεν ή δσους κατέκανε
π ώ ς δ ν Ικανάς ψυχάς -άντιπαράσχοιτο άποθανουμένας ;
ά λ λ ' εϊπερ τω δ λ λ ω , ώ Σιμωνίδη, λ υ σ ι τ ε λ ε ΐ ά π ά γ ξ α σ θ α ι ,
ϊσθι, έφη, δτι τ υ ρ ά ν ν ω Ι γ ω γ ε
ε ύ ρ ί σ κ ω μ ά λ ι σ τ α τοΟτο λ υ σ ι τελουν ποιήσαι. μ ό ν ω γ ά ρ αύτ ώ ο ΰ τ ε Ι χ ε ι ν οΟτε κ α τ α θ έ σθσι τά κακά λυσιτελεΐ.

ματα νά γυρίσει σ' δσους άφαίρεσc χρήματα, ή νά μπή στά Ιδια
δεσμά γιά δσους φυλάχισε, ή γιά 6σους θανάτωσε, πώς θά μπορούσε νά
δώσει άπ° αύτού του ισάριθμες ζωές
3 νά θανατωθοΟνε; " Α χ , άν συμφέρει, Σιμωνίδη, σ' όποιοδήποτε άλλον νά χρεμαστή, πίστεψε με είπε,
έγώ τουλάχιστο βρίσκω πώς άπό μιά
τέτοια'πράξη ό τύραννος έχει τό
μεγαλύτερο χέρδος' γιατί μόνο σ'αύτόν δέν συμφέρει ούτε νά διατηρήσει ούτε νά παρατήσει τά βάσανά
του.

— 52 —


καίτοι πασών όλιγοχρονιώτεραι
Ολιγαρχία καίτυραννίς

τών πολιτειών

'Αριστοτέλης, Π ο λ ι τ . V 9 . 2 1 .

είσιν
i.VS^u

π λ ή θ ο ς δέ ά ρ χ ο ν π ρ ώ τ α μέν ο ΰ ν ο μ α π ά ν τ ω ν κ ά λ λ ι σ τ ο ν
εχει, Ισονομίην, δεύτερα δέ τούτων, τών ό μ ό ν α ρ χ ο ς , ποιέει
ούδέν· π ά λ ω μέν ά ρ χ ά ς ά ρ χ ε ι , ύπεύθυνον δέ ά ρ χ ή ν έχει»
β ο υ λ ε ύ μ α τ α δ έ π ά ν τ α έ ς τ ό κ ο ι ν ό ν ά ν α φ έ ρ ε ι |<ο
'Ηρόδοτο; III 8ο

καί ό ν ο μ α μέν δ ι ά τό μή ές ό λ ί γ ο υ ς ά λ λ ' ές π λ ε ί ο ν α ς
ο ί κ ε ΐ ν δ η μ ο κ ρ α τ ί α κ έ κ λ η τ α ι , μ έ τ ε σ τ ι δ έ κ α τ ά μ έ ν τ ο υ ς νόμους πρός τά ϊ δ ι α δ ι ά φ ο ρ α π ά σ ι τό ϊσον, κ α τ ά δέ τήν
ά ξ ί ω σ ι ν , ώ ς έ κ α σ τ ο ς έν τ ω ε ύ δ ο κ ι μ ε ί , ο ύ κ ά π ό μ έ ρ ο υ ς τ ά
π λ έ ο ν έ ς τ ά κ ο ι ν ά ή ά π ' ά ρ ε τ ή ς π ρ ο τ ι μ ά τ α ι |«j
Θουκυδίδης II 3 7 - 1

oc
ν ό μ ο ι
ν ο μ ί ζ ο ν τ ε ς τ ώ ν τε π ε ρ ι φ α ν ώ ς ά ν ο σ ί ω ν καί τ ώ ν φ α ν ε ρ ώ ς

προ-

δοτών καί τυραννείν έπιχειρούντων ύπό πάντων άνθρώπων θάνατ ο ν κ α τ ε γ ν ώ σ θ α ι |<ο Ξενοφ. Έ λ λ η ν . V I I 3.7
ούχ ο ύ τ ω ς ένίοις
τούς

έκ

— παρ' Έλλησι

( δηλ. ώ ς π α ρ ά ' Ρ ω μ α Ι ο ι ς )

τυράννων

γενομένους

οί

μέν

6 νόμος

Ιχει,

συναποκτίννυσθαι

π α τ ρ ά σ ι δ ι κ α ι ο Ο σ ι ν , ο( δ ' ά ε ι φ υ γ ί ς ι κ ο λ ά ζ ο υ σ ι ν

δ'

άλλά
τοΐς

Διον. Ά λ ι χ .

β. ά .

V I I I 8ο,3·
* 5. ' Α ρ χ α ί ο ς

'Αθηναϊκός

νόμος γιά

τήν

έγκατάσταση

τ υ ρ α ν ν ί α ς - τοΟ VII αί. | Παλαιό άριστοχρατικό θέσμιο πού περνά στήν
κατοπινή νομοθεσία.
Άριατοτ. Ά θ η ν . Πολ. ιό, ίο : ήσαν δέ καί τοις Ά θ η ν α ί ο ι ς οί περί των
τυράννων νόμοι πράοι κατ' έκεΐνους τούς κοιιρούς ( iwoit χους καιρούς τοδ
Πιιαίοιρατου ), ot τ* ά λ λ ο ι καί δή καί 6 μάλιστα καθήκων πρός τήν τής τυραννίδος < κ α τ ά σ τ α σ ι ν > . νόμος y à p αύτοΐς ήν βδε ' θέσμια τάδε ' Α θ η ν α ί ω ν καί π ά τ ρ ι α
ν ι σ τ ώ ν τ α ι ή σ υ γ κ α θ ι σ τ η τήν

έάν τίνες τ υ ρ α ν ε ΐ ν

τυραννίδα, άτιμον είναι

καί

έπααύτόν

καί γ έ ν ο ς '.
,, έθιμιχά νόμιμα χαί πατροπαράδοτα τών 'Αθηναίων* κάθε ίνας πού
ξεσηκωθή νά γίνει τύραννος

συνεργεί στήν έγκατάσταση τυραννίας, προ-

γραμμένος νά'ναι κι αύτός καί τό γένος του. "
Η Τό θέσμιο τοΟτο σαν

, πάτριο'

πρέπει νά'ναι παλαιότερο κι

άπό

τ ί ν Σόλωνα' συνακόλουθα δέν πρόκειται γιά νόμο τοΟ λαοΟ, άλλά γιά θεσμό τής άριστοκρατικής πολιτείας, πού διαμορφώνεται μπροστά σ τ ή ν ά π ε ι λ ή
τής

άρχαίας λαοκρατικής τυραννίας. Κατά

τήν

πιθανότερη

πραγματικά

γνώμη, τήν άφορμή γιά τή διαμόρφωση τοΟ θεσμοΟ δίνει τό κίνημα τοΟ Κΰλωνα κι ή αιματηρή τής άριστοκρατίας νίκη* γιατί ό άμνηστευτικός νόμος
του Σόλωνα ( Πλοότ. Σ ό λ . Ι9>4) έξαιρεί κιόλας καταδικασμένους γι' άπό·
πειρα τυραννίας : ά τ ί μ ω ν

δσοι

άτιμοι ή σ α ν πριν

ή Σόλωνα

άρζαι,

έ π ι τ ί μ ο υ ς ε ί ν α ι , π λ ή ν δ σ ο ι έ ξ ' Α ρ ε ί ο υ π ά γ ο υ ή δ σ ο ι έκ τ ώ ν έ φ ε τ ώ ν
ή έκ π ρ υ τ α ν ε ί ο υ κ α τ α δ ι κ α σ θ έ ν τ ε ς ύ π ό τ ώ ν β α σ ι λ έ ω ν έ π ί φ ό ν ω ή
σ φ α γ α ί σ ι ν ή έπί τ υ ρ α ν ν ί δ ι έ φ ε υ γ ο ν (έτσι ό S î n t e n i s * Ι φ υ γ ο ν χ/φο

-

55

Υ , δ ι έ φ υ γ ο ν χ/φο S ) δ τ ε δ θ ε σ μ ό ς έ ψ ά ν η δ δ ε Ι*»- χι έπειδή ά λ λ η άπόπειρα Siv άναφέρεται, φυσική παρουσιάζεται ή ύπόθεση πώς πρόκειται γιά
δσους άπό τούς συμμέτοχους στό Κυλώνειο κίνημα έπιζήσαν. Ή

καταδίκη

τών κινηματιών , έπί τυραννίδι ' κ α τ ' έξομοίωση μέ τά πιό μεγάλα έγκλήματα, δίνει πιθανώς τήν άφορμή νά διαμορφωθή τό άρχαίο τούτο θίσμιο —
Ινας κανόνας πού νά δρίζει τήν πράξη σάν έγκλημα καί

νά μεταφέρει

α' αυτό τήν πατροπαράδοτη γιά τά πιό μεγάλα έγκλήματα ποινή τής , άτιμίας '. Στήν άρχαιότερη πραγματικά σημασία του ό δρο; ά τ ι μ ί α σημαίνει
τό ,άναποζημίωτο' ( Ό δ . X I V 4 3 I

C^

κητο καί , άτιμώρητο' , ( — X I V 3 7 7
Άγ.
ήμών

ΐ279 *^:

X X I 3 3 2 ) · συνακόλουθα τό άνεκδί:

ν η π ο ι ν ε ΐ - καθαρά στόν Α ί σ χ ύ λ ο ,

o ù μ ή ν δ τ ι μ ο ί γ* έ κ θ ε ώ ν

δ λ λ ο ς αδ τιμάορος,

τεθνήξόμεν-

| ήξει γ ά ρ

| μητροκτόνον φίτυμα, π ο ι ν ά τ ω ρ

πα-

τ ρ ό ς ) |<ο, έννοια πού άπό νωρίς προσαρμόζεται στήν περίπτωση τοΟ φόνου
χάρη στό άρχαιότατο νόμιμο τής άποζημίωσης τών συγγενών τού σκοτωμένου. Έ χήουξη συνακόλουθα ένός σάν , άτιμου ' δέν σήμαινε παρά τήν άτιμωρησία έκείνου που θά τόν σκότωνε' Ά ρ π ο χ ρ .
τις άποκτείνας ούχ ύπόκειται έπιτιμίφ
κοντος, Δημοσθ. IX 4 4 :
άλλ'εύαγές

ύπέρ

δν

ή τό άποκτεΐναι

τοΟτο δ ή λ έ γ ε ι κ α θ α ρ ό ν

δν

λ. δ τ ι μ ο ς * ή γ ο υ ν δ ν δ ν
καί φονικός νόμος τού Δρά-

μή διδώ

,,κσί δτιμος "

τών τούτων τινά

φόνον

δικάσασθαι,

φησί

,,τεθνάτω"·

ά π ο κ τ ε ί ν α ν τ α ε ί ν α ι (<ο

έννοια πού τά μεταγενέστερα νομοθετήματα, δταν ό δρος , άτιμία ' έχει χάσει πιά τήν παλιά σημασία του, άναγκάζονται νά καθορίζουν άκριβέστερα,
δ π ω ς : δ σ ι ο ς £ σ τ ω κ α ί ε ύ α γ ή ς χαί ά θ ώ ο ς ό ά π ο κ τ ε ί ν α ς |*> Ή κήρυξη συνακόλουθα τοΟ άτομου στήν κατάσταση τής , άτιμίας ' έπιφέρει τή
διάρρηξη τών δεσμών του μέ τήν

χοινότητα, τόν άποχλεισμό του άπό τά

νόμιμα πού προστατεύουν τά μέλη της, τή μετάταξή του στή θέση ένός παρείσαχτου πολέμιου, χαί qpuaixà τήν προγραφή του. Τήν προγραφή τούτη
άκολουθούν δυό συνέπειες, ή δήμευση τής περιουσίας χ ι ί έχπατρισμός τού
προγραμμένου. Ε π ε ι δ ή πραγματικά τό δικαίωμα τής ίδιοχτησίας συνυφαίνεται χατά τρόπο άπόλυτο, τής χινητής μέ τό πρόσωπο του άτομου χα', τής
άχίνητη; μέ τήν ύπόσταση τού γένους, συναχολουθεί τό γεγονός δτι μέ τήν
κήρυξη τής , άτιμίας

4

κηρύσσονται δ τ ι μ α , Ανυπεράσπιστα δηλαδή, κατά

κανόνα μέ τήν έννοια π ώ ; ξαναγυρίζουν σάν άδέσποτα στήν κοινότητα, χαί :
τ ά έ κ ε ί ν ο υ . Έ έξορία άντίθετα δέν περιλαβαίνεται στήν αρχαία τού δρου
έννοια, στήν πραγματικότητα δμως παραμένει μόνη καταφυγή καί

σωτη-

ρία τού , άτιμου ' , έτσι πού οί έννοιες ά τ ι μ ί α καί φ υ γ ή νά παρουσιάζον-

56

t a t Από πολύ νωρίς συνυφασμένες.

Ό 'Αριστοτέλης συνακόλουθα σφάλλε-

ται χαρακτηρίζοντας ήπιο τόν άρχαίο τούτο νόμο* είναι φανερό πώς πέρνει
τόν δρο μέ τή μεταγενέστερη ήπιότερη σημασία του, πού δέν όρίζει πια
τήν προγραφή. άλλά τήν ό λ κ ή ή μερική έκπτωση τού πολίτη Από τά κοινωνικά καί πολιτικά δικαιώματα του. Ά π ό τό χωρίο τέλος τοΟ Πλούταρχου π ' άναφέρουμε, οί παλαιότεροι

συμπέραιναν πώς τό δικαστήριο πού

δίκαζε τούς , έιιί τυραννίδι ' ήταν τό πρυτανείο, οί νεότεροι δμως άναγνωρίζουν τόν Ά ρ ε ι ο Πάγο. Γιά

τή θέση τής άποψης

αύτής

άπέναντι στήν'

πληροφορία γιά τήν ε ι σ α γ γ ε λ ί α πού είσάγει ό Σόλων, βλ. άρ. 6 . ' Ε δ ώ άς
έπισημειωθή δτι στό θέσμιο τούτο άναφέρεται ίσως ή Απόκριση τού Σόλωνα
σ ' δσους τόν κατηγορούσαν πώς άσύνετα περιφρόνησε τ ή δυνατότητα νά μετατρέψει τήν έξουσία του σέ τυραννίδα ( f r 23 D \ ) :
ήθελον γ ά ρ κεν κρατήσας, πλοϋτον δφθονον λαβών
καί τυραννεύσας 'Αθηνών μοϋνον ήμέραν μίαν,
άσκός ύστερον δεδάρθαι κάπιτετρΐφθαι γένος.
** 6.

Νόμος

, είσαγγελείας4

τής δημοτικής πολιτείας·

γιά

ϊ. 592/1

πράξεις

άνατροπής

| Ό Σόλων φέρνει στή δικαιο-

δοσία τοΰ Ά ρ ε ι ο υ Πάγου τήν κρίση γιά τήν , έ π ί κ α τ α λ ύ σ ε ι τ ο ΰ δ ή μ ο υ '
κατηγορία.
Ά ρ ι σ τ ο τ . Ά θ η ν . Π ο λ . 8,4 : τ ή ν

δέ

τών

'Αρεοπαγιτών

(βου-

λ ή ν ) έ τ α ξ ε ν ( ό Σόλων ) έ π ί ( τ ό ] ν ο μ ο φ υ λ α κ ε ΐ ν , ώ σ π ε ρ ύ π ή ρ χ ε ν κ α ί
π ρ ό τ ε ρ ο ν έ π ί σ κ ο π ο ς ο ΰ σ α τής π ο λ ι τ ε ί α ς , καί τ ά τε ά λ λ α τ ά π λ ε ί σ τ α καί τ ά
καταλύσει

μέγιστα

τών

πολιτ<ικ>ών

τοΰ δήμου συνισταμένους

διετήρει — καί τ ο ύ ς

ίκρινεν,

Σόλωνος

έπί

θέντ[ος]

ν ό μ ο ν ε 1 σ α [ γ γ ] ε λ [ ί α | ς π ε ρ ί αύτών|<ο
Η Ή άποψη δτι ή δίκη για τήν έγκατάσταση τυραννίας άνήκε στόν
Ά ρ ε ι ο ΙΙάγο ( = Αρ. 5 σ η μ . ) ,
καιοδοσία τοΟ σώματος

σύμφωνη άλλωστε

κα( μέ τή γενική δι-

, νά έποπτεύει τό πολίτευμα ' ( /. c. )

ρ ε ί ν τ ο ύ ς ν ό μ ο υ ς (ib.

3.6),

φορία τοΰ 'Αριστοτέλη.

Μέ τό νόμο τού Σόλωνα εισάγεται

δέν έναντιώνεται

βέβαιη διαδικασία ( cf Πλούτ. Π ό π λ .
χειροίη τ υ ρ α ν ν ε ΐ ν , ό μέν
Αλλά προπαντός χ α ί

στήν ά λ λ η τούτη πληροδχι μόνο μιά

25 [σύγχρ. 2 ] , 4 : εί γ ά ρ τ ι ς έπι-

Σόλων άλόντι

μιά νέα έννοια,

καί δ ι α τ η -

τήν δίκην

έ π ι τ ί θ η σ ι ν ) |<ο

ή , δ ή μ ο υ κ α τ ά λ υ σ ι ς ' , πολύ πλα-

τύτερη Αιτό τήν , τ υ ρ α ν ν ί δ ο ς κ α τ ά σ τ α σ ι ν ' τοϋ Αρχαίου νόμου. 'Εκπρόσωπος πραγματιχΑ τής μέσης τάξης χαί δτ,μιουργίς τής μέσης πολιτείας ό

57

Σόλων, δέν έχει v i δπερασπίσει τό πολίτευμα μόνον άπό τις άπόπειρες τής
τυραννίας — ( που τήν άρχαία έκείνη έποχή στρέφεται άκόμη μόνον ένάντια στήν άριστοκρατία ) — άλλά τό ίδιο κι άπό τΙς έπιβουλές τών ευγενών
όλιγαρχικών + ),

καί συμπληρώνει έτσι χαί

διευρύνει τό άρχαΐο ένάντια

στν.ν τυραννία Οέσμιο, καθιερώνοντας μιά γενική μέ τήν , εισαγγελία ' δίωξη για κάθε άπόπειρα άνατροπή; τού καθεστώτος. Ό όρος , ε ί σ α γ γ ε λ ί α *
πού, δπω; φαίνεται,

άνεβαίνει

παρά τή γενική σημασία

τήν έποχή

τού Σόλωνα,

δέν έχει άκόμη

το5 , μηνύειν ' καί , καταγγέλλειν " άλλά κι άρ·

γότερα, δταν σέ τ ε χ ν ι κ ή πιά σημασία ή , εισαγγελία ' θά σημαίνει τό ένδικο μέσο τ ή ; προάσπιση; τοΰ λαοΟ έπί ά δ ι κ ή μ α σ ι μ ε γ ί σ τ ο ι ς κ α ί ά ν α β ο λ ή ν μ ή έ π ι δ ε χ ο μ έ ν ο ι ς ( = άρ. 9 ), ή , δήμου κατάλυσ:ς ' Ηα έξακολουθήσει ν' άποτελεΓ τήν σπουδαιότερη δίπλα στό έγκλημα τ ή ; έσχατη; προδοσίας περίπτωση τ ή ; έφαρμογή; της. Ή ποινή πού αυνακολουβεϊ τή διακρίβωση τ ή ; ένοχής,

δέν είναι ά λ λ η άπό

τήν ποινή

τής , άτ.μίας ' πού

καθιέρωνε τό άρχαΐο έ*εΝο θέσμιο ( — άρ. 5 ) τής άριστοκρατία;. Τ ή δικαιοδοσία τούιη γιά

τήν κρίση τών κατηγοριών

δ ή μ ο υ ' ί Ά ο ε ι ο ς ΙΙάγος διατηρεί κι υστέρα
ρύθμιση

θά διατηρήσει άργότερα άπό τήν ευρύτατη
4 5 . 1 ) εί5ικά δικαιώματα,

παρά,

καταλύσει

τού

άπό τήν Κλειοθένειο μετα-

( Ά θ η ν . Π ο λ . 2 5 , 3 ) . γιά νά τή χάσει

τήν π3ρ*χωρε! στή 3ουλή τών Πεντακοσίων,

, έπί

άπό τόν ' Ε φ ι ά λ τ η

πού

ΐ ό σώμα μάλιστα τούτο δέν
ποινική δικαιοδοσία του

δπως φαίνεται

άπό τόν δοκο του

(ib.
(Δη-

μοοθ. X X I V 1 4 4 ) · Ι1®*0 στήν περίπτωση τής έσχατη; προδοσίας καί τής
κατάλυσης τοΟ δήμου : ο ύ δ έ δ ή σ ω ' Α θ η ν α ί ω ν ο ύ δ έ ν α — π λ ή ν έ ά ν τ ι ς
έπί π ρ ο δ ο σ ί α τ ή ς π ό λ ε ω ς ή έπί κ α τ α λ ύ σ ε ι τοΟ δ ή μ ο υ σ υ ν ι ώ ν άλφΙ'-ο
7. Ά π ό τ ό ν κ α τ α σ τ α τ ι κ ό

νόμο τών Έρυθραίων-. c

i70l

4βΤ I Α π ό σ π α σ μ α άπό έπιγραφή τής 'Ακρόπολης πού όρΙζε; καί συγκροτεί τό δημοκρατικό πολίτευμι
19 =

W i t t e n b e r g er, Syll.

τών ΈρυΒρώ* / — Insçriptiones

Inscr.

Graecae

Gr. • I 4 1 , στί. 31 — 37.

t ) Ot 8u4 ίιαφοριτιχοί οτίχοι διακρίνονται καθαρά στ4 μ«ταγιν<στ·ρα νομοθετήματα, Sicou δ βρες , χαχοίλιιοις τοΟ Βήμοο' · ! 5 ι χ · ύ « τ α ι στή» Ιννοια , έγκατάαταοη

άλιγαρχίας'· cf Άνίοχ. ι 9 6 : κ τ ε ν ώ — δ ς ά ν κ α τ α λ ύ σ η τήν δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν τήν

Άθήνησιν καί έάν τις ά ρ ζ η τινά άρχήν καταλελυμένης τής δημοκρατίας
τό λοιπόν, καί έάν τις τυραννεΐν έπαναστη ή τόν τύραννον συγκατο·
στήση Inj" Δημοοθ. XXIV 149: καί τύραννον ού ψηφιοΰμαι είναι ούδ* όλιγαρχία ν

καί Ι9!ω; Νίμος Ίλιέων = i p .

- 5 8 -

11.

έ ά ν δ(έ] τ ι ς [ά]λώ[ι π ρ ο | δ ι δ ] ο ύ ς τ ο ι ς τ υ ρ ά ν ν ο ι ς τ ή μ π ό λ ι ν τ ή ν
ΈρυθραΙων,

καί [αύτ]ός

[ν|ηποινεΙ] τ ε θ ν ά τ ω

31

καί π α ί δ ε ς hoi έχς

έ κ ε ί ν ο υ , έ ά ν μ ή ο[(κ|ε(]ω[ς[ £ χ ο ν [ τ ε ς hoi] π α ί δ ε ς [h]oi έ χ ς [έ]κε(νου
[ές τ ό ν δ ή μ ο ν || τ ό ν ] Έ ρ υ θ ρ α ( ω [ ν ]
θώσιν.

τ ά δέ

χρήματα

καί

[τό]ν ' Α θ η ν α ί ω ν

[τοΟ 1 ι α λ | ό ν τ ο ] ς

άποφαν-

καταθέντες άπαντα

[hoi

π ) α ΐ δ ε ς τ[ά] h ή μ ι σ υ [ ά π ο λ ] α [ β ό ν τ ω ν ?, τ ό | δ έ δ η μ ε υ ] έ σ θ ω .
, , ά ν κανείς φανερωθή νά παραδίνει τήν πόλη τών Έρυθραίων σέ τύραννου;, νά θανατώνεται άτιμώρητα χι αύτός χαί τά παιδιά που γεννήθηκαν ά π ' αυτόν, έξόν άν αποδείξουν τήν άφοσίωσή του; ατό λαό τών Έ ρ υ θραίων χαί τών Α θ η ν α ί ω ν .

Στή

περίπτωση τούτη τά παιδιά τοΟ ένοχου,

άφού καταθέσουν στό δημόσιο τά ύπάρχοντα τοΟ πατέρα τους, νά πέρνουν
τά μισά, χαί τ' άλλα μισά νά δημεύονται."
-Η Έ ν α ς άπό τους ισχυρότερους δεσμούς τ ή ; ' Α θ η ν α ϊ κ ή ; ήγεμονία; ήταν
ή έγχαθίδρυση καί συντήρηση στίς σΰμμαχες πόλεις καθαρών δημοκρατικών πολιτευμάτων. "Ενα άπό τ' άρχαιότερα τεκμήρια τής πολιτική; αυτή;
τών 'Αθηνών είναι καί ή έπιγραφή τούτη τ ή ; ' Α κ ρ ό π ο λ η ; , που ί ρ ί ζ ε ι

τό

πολίτευμα τών Έρυθραίων. Ή νεαρή δημοκρατία, που ή συγκρότηση τ η ;
έχει

άνατεθή σ' 'Αθηναίους

έντεταλμενου;,

άντιμετωπίζει

τόν

κίνΐυνο

άνατροπής άπό τυραννικό πραξικόπημα, τόσο άπό τους φυγάδες που συμμάχησαν μέ τούς Πέρσες καί ραδιουργούν άπό τό έξωτερικό, δσο κι άπό τους
μέσα φίλου; τής τυραννίας' κι ό καταστατικός νόμος προβλέπει καί τα δύο.
Οί βουλευτές πραγαατικά ύποχρεώνονται να ίρκισθοΰν άνάμεσα σ τ ' ά λ λ α ,
δτι : ο ύ δ έ ] τ ώ ν φ Ι ε υ γ ό ] ν τ ω ν | κ α τ ] α δ έ χ σ ο μ α ι ούδ[έ] h é v a ο ΰ τ ' α ύ τ ό ς
έγώ

(ουτ' ά λ λ ω ] ι

π ε ( σ ο μ α [ ι , τ ώ ν ές]

Μέδος

φυγ|ό[ντω]ν, [ά]νευ

τ ή ς γ [ ν ώ μ | η ς ] τ ή ς ' Α θ η ν α ί ω ν κ α ί τ ο ύ δ ή μ ο υ |"> κι άπό τήν άλλη

ίκο-

λουθεΐ ή παραπάνω περικοπή γιά κάθε άπόπειρα τυραννίας. Τόν δρο άτιμία ( =

άρ. 5 ) δέν τόν συναντούμε πιά, γιατί έχει χάσει τήν παλιά του

σηαασία' τή θέση^του τήν πέρνει πια τό άμεσότερο : ν η π ο ι ν ε ί
κ α ί α ύ τ ό ς καί οί π α ί δ ε ς οί έ ξ
προνοεί γιά τά παιδιά

τού

έκείνου

Ή

τεθνάτω

άκόλουθη διάταξη πού

ένοχου σέ περίπτωση άθωότητάς τους, μαρ-

τυρεί, παράλληλα πιά μέ τήν έξημέρωση τών ήθών, καί τήν αύτοπεποίθηση
άκόμη τής

δημοκρατίας.

* 8. Ν ό μ ο ς

(ψήφισμα

του Δημοφάντου)

γ ι ά τήν

τ α σ ί α τής δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς άπό τήν ό λ ι γ α ρ χ ί α καί
ν ί α · ε. 410/9 I ' Α π ό παράθεση τού ' Α ν δ ο κ ί δ η —

59

τήν

προστυραν-

35

95

— I 95: 6 δέ νόμος τ( κελεύει, βς έν τη στήλη Εμπροσθέν έστιν τοϋ
βουλευτηρίου ; δς άν <5ρζη έν xfj πόλει της δημοκρατίας καταλυθείσης,
νηποινεΐ τεθνάναι καί τόν άποκτείνοντα δσιον είναι καί τά χρήματα
Εχειν τοΰ Αποθανόντος, ά λ λ ο τι οδν, ώ Έπίχαρες (βουλωτής οτήν κ·ρ(οβο
τών Τριάκοντα ), ή νΰν 6 άποκτείνας σε καθαρός τάς χείρας Εσται, κατά γε
96 τόν Σόλωνος νόμον ; καί μοι άνάγνωθι τόν νόμον τόν έκ τής στήλης.
Ν ό μ ο ς . Έ δ ο ξ ε τη βουλή καί τ ώ δήμω. Α ί α ν τ ί ς έπρυτάνευε,
Κλειγένης έγραμμάτευε, Βόηθος έπεστάτει. τάδε συνέγραψε Δημόφ α ν τ ο ς , ά ρ χ ε ι χ ρ ό ν ο ς τοΟδε τοΟ ψ η φ ί σ μ α τ ο ς ή β ο υ λ ή οί π ε ν τ α κ ό σ ι ο ι οί λ α χ ό ν τ ε ς κ υ ά μ ω , ο ί ς Κ λ ε ι γ έ ν η ς π ρ ώ τ ο ς έ γ ρ α μ μ ά τ ε υ ε ν . Έ ά ν τις δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν κ α τ α λ ύ η τ ή ν " Α θ ή ν η σ ι ν , ή ά ρ χ ή ν τ ι ν α
ά ρ χ η κ α τ α λ ε λ υ μ έ ν η ς τής δημοκρατίας, πολέμιος έστω 'Αθηναίων
καί ν η π ο ι ν ε ί τ ε θ ν ά τ ω , και τ ά χ ρ ή μ α τ α σύτοΟ δ η μ ό σ ι α έ σ τ ω , κ α ί
τής θεοΟ τ ό έ π ι δ έ κ α τ ο ν ό δέ ά π ο κ τ ε ί ν α ς τ ό ν τ α ΰ τ α π ο ι ή σ α ν τ α κ α ί
97 ό σ υ μ β ο υ λ ε ύ σ α ς ό σ ι ο ς έ σ τ ω καί ε ύ α γ ή ς . ό μ ό σ α ι δ ' ' Α θ η ν α ί ο υ ς
ά π α ν τ α ς κ α θ ' (ερών τ ε λ ε ί ω ν , κ α τ ά φ υ λ ά ς καί κ α τ ά δ ή μ ο υ ς , ά π ο κ τ ε ν ε ΐ ν τ ό ν ταΟτα π ο ι ή σ α ν τ α . ό δέ δ ρ κ ο ς έ σ τ ω δδε* ' Κ τ ε ν ώ καί
λ ό γ ω καί έ ρ γ ω καί ψήφω καί τη έ μ α υ τ ο ύ χειρί, ά ν δ υ ν α τ ό ς ώ , δ ς
ά ν κ α τ α λ ύ σ η τ ή ν δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν τήν ' Α θ ή ν η σ ι . καί έ ά ν τις ά ρ ξ η
τ ι ν ' ά ρ χ ή ν κ α τ α λ ε λ υ μ έ ν η ς τής δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς τό λ ο ι π ό ν , καί έ ά ν τις
τ υ ρ α ν ν ε ϊ ν έ π α ν α σ τ η ή τ ό ν τ ύ ρ α ν ν ο ν σ υ γ κ α τ α σ τ ή σ η . καί έ ά ν τις
ά λ λ ο ς ά π ο κ τ ε ί ν η , δ σ ι ο ν α ύ τ ό ν ν ο μ ι ώ ε ί ν α ι καί π ρ ό ς θ ε ώ ν κ α ί
δ α ι μ ό ν ω ν , ώ ς π ο λ έ μ ι ο ν κ τ ε ί ν α ν τ α τ ώ ν ' Α θ η ν α ί ω ν , καί τ ά κ τ ή μ α τ α
τοΟ ά π ο θ α ν ό ν τ ο ς π ά ν τ α ά π ο δ ό μ ε ν ο ς ά π ο δ ώ σ ω τ ά ή μ ί σ ε α τ ώ ά π ο 98 κ τ ε ί ν α ν τ ι , καί ούκ ά π ο σ τ ε ρ ή σ ω ο ύ δ έ ν . έ ά ν δέ τις κ τ ε ί ν ω ν τ ι ν ά
τ ο ύ τ ω ν ά π ο θ ά ν η ή έ π ι χ ε ι ρ ώ ν , εδ π ο ι ή σ ω α ύ τ ό ν τε καί τ ο ύ ς π α ΐ δ α ς
τ ο ύ ς έ κ ε ί ν ο υ κ α θ ά π ε ρ Ά ρ μ ό δ ι ό ν τε καί Ά ρ ι σ τ ο γ ε ί τ ο ν α καί τ ο ύ ς
ά π ο γ ό ν ο υ ς α ύ τ ώ ν . ό π ό σ ο ι δέ δρκοι ό μ ώ μ ο ν τ α ι ' Α θ ή ν η σ ι ν ή έν
τφ στρατοπέδω ή ά λ λ ο θ ί π ο υ έναντίοι τ φ δήμω τ ώ 'Αθηναίων,
λ ύ ω καί ά φ ί η μ ι ' . τ α ύ τ α δέ ό μ ο σ ά ν τ ω ν ' Α θ η ν α ί ο ι π ά ν τ ε ς κ α θ '
Ιερών τ ε λ ε ί ω ν , τ ό ν ν ό μ ι μ ο ν δ ρ κ ο ν , π ρ ό Δ ι ο ν υ σ ί ω ν καί έ π ε ύ χ ε σ θ α ι εύορκοΟντι μ έ ν ε ί ν α ι π ο λ λ ά κ α ί ά γ α θ ά , έπιορκοΟντι δ ' έ ξ ώ λ η
α ύ τ ό ν ε ί ν α ι καί γ έ ν ο ς .
Ν ό μ ο ς . ,,"Απόφαση τή; βουλής χαί τής συνέλευσης τοΟ λαοΟ' ή φυλή
τ ώ ' Αίαντιέων είχε την πρυτανεία, γραμματέας ήταν ό Κλεισθένης, ό Βόηθος πρόεδρος' πρόταση τοΟ Δημόφαντου' ό νόμος ισχύει άπό τόν καιρό

6ο

πού άνάλαβε ή βΐυλή των πεντακοσίων, τών Αναδειγμένων άπό κλήρο, μέ
πρώτο γραμματέα τόν Κλειγένη.
"Αν κανείς καταλεΐ τή δημοκρατία τών
'Αθηνών ή σέ περίοδο πού ή δημοκρατία έχει χαταλυθή κατέχει κάποιαν
Αρχή. νά θεωρείται όχτρός τών ' Αθηναίων καί νά θανατώνεται Ατιμώρητα,
ή περιουσία του νά δημεύεται καί τό δέκατο νά περνά στό ταμείο τής
θεάς' κι αύτός πού ΘΑ σκοτώσει τόν ένοχο καθώς κι ούτός πού θά συμβουλέψει τό φόνο, νά' ναι καθαρός άπό κάθε άνοσιότηια κι άπό κάθε μίασμα.
Κι δλοι οί 'Αθηναίοι, συσσωματωμένοι στις φυλές καί στους δήμους, νά
τελέσουν θυσίες μ' άκμαΐα σφάγια καί νά όρκιστούν πάνω σ' αύτές νά
θανατώσουν δποιον πράξει τά έργα ταύτα. Κι δ δρκος νά' ναι αύτδς : Θά
κάμω καί μέ λόγο καί μ ' έργο ναι μέ ψήφο καί μέ τό χέρι μου, άν τό
μπορώ, νά θανατωθή δ πού καταλύσει τήν 'Αθηναϊκή δημοκρατία κι δ
πού άπ' έδώ καί πέρα σέ περίοδο πού ή δημοκρατία έχει χαταλυθή κατέχει κάποιαν άρχή, χαθώς χ ι δποιος έπιχειρήσει νά γίνει τύραννος ή
συνεργήσει στήν έγχχτάσταση τυραννίας. Κι άν χάποιος άλλος θανατώσει
τόν ένοχο, θά τόν θεωρήσω καθαρό μπροστά στούς θεούς χαί στίς όντότητες, σά νά οχότωσε δχτρό τ ώ ν ' Α θ η ν α ί ω ν χαί ξεπουλώντας δλα τού πεθαμένου τ 1 άγαθά. θά δώσω τά μισά σ' αύτόν πού τόν σχότωσε χαί τίποτε
δέν θά τού στερήσω. Κ ι άν κανείς θανατώνοντας χάποιον άπ' αύτούς ή
έπιχειρώντας σχοτωθή, θά δείξω καί σ" αύτόν καί στά παιδιά του τήν
εύγνωμοσύνη μου, χαθώς μέ τόν 'Αρμόδιο χαί τόν ΆριστογεΙτονα χαί
τούς άπόγονούς τους. Κι δλους τούς δρκους πού δοθήκαν στήν 'Αθήνα ή
ατό στρατό ή δπου άλλού ένάντιοι στήν "Αθηναϊκή δημοκρατία, τούς άκυρώνω καί τούς λύνω
Αυτός είναι δ δρχος πού σύμφωνα μέ τό νόμο, θά
δρχιστούν δλοι οί 'Αθηναίοι, πρίν άπό τά Διονύσια, πάνω σέ θυσίες μ'
άκμαΐα σφάγια' καί νά έπικαλεστοΰν γι* αύτόν πού μείνει στόν δρχο του
πολλά χι άγαθά, χαί γι' αύτόν πού έπιορχεϊ, τόν άφανισμό χι έχεινού χαί
τού γένους του . ' '
Η Κατά τήν πιθανότερη γνώμη ό ρήτορας άναφέρεται σέ χάποιο , νό.
μο τού Σόλωνα ' ( κ α τ ά γ ε τ ό ν Σ ό λ ω ν ο ς ν ό μ ο ν ), πιθανότατα στό άρχαίο
έκεΐνο Αριστοκρατικό θέσμιο ( = άρ. 5 ) πού δ Σολώνειος νόμος τής εισαγγελίας ( = ά ρ . 6 ) Ανανεώνει χαί συμπληρώνει, άλλά άπό λάθος κάποιου
άντιγραφέα πού έπιχειρεΐ νά συμπληρώσει τό λόγο μέ τά κείμενα τών ψηφισμάτων πού έπικαλεΐται ό ρήτορας, παρεμβάλλεται δ παραπάνω νόμος
πού χατά πρόταση τού Δημόφαντου ψηφίζεται ύστερα άπό τήν κατάλυση

( μέσα τού έ. 410)

τής όλιγαρχίας τών Τετρακόσιων

καί τήν έπανεγκατά-

στάση τής δημοκρατίας. "Οπως χαί νά9 ναι, δέν έχουμε στό νεότερο τοΟτο
νόμο, έξόν άπό κάποια προσθήκη κι άπό τόν δρκο, πού κι αύτός είναι πολύ
παλαιότερος, παρά

τήν άναγχαία

ύστερα άπό μιά πικρή δοκιμασία άνα-

λυση καί τόν σαφέστερο καθορισμό τών δσων οί Αρχαίοι έχείνοι νόμοι περιλάβαιναν

σ' άόριστες πιά έννοιες ή σ' δρους μ ' άλλαγμένη πιά τή ση-

μασία. "Ετσι ένώ ό Σολώνειος νόμος τής είσαγγελείας γενίκευε τήν περίπτωση τής άνατροπής μέ τήν έννοιαν τής , δήμου καταλύσεως ', ό νέος νόμος σαφηνίζοντας τήν άόρισιη έννοια διακρίνει ένδειχτικά
πους τ ή ; άνατροπή;,

τούς δυό τρό-

άπό τή μιά τήν έγκατάσταση όλιγαρχίας. πού όρί-

ζεται μέ τόν έξειδιχευμένο, άρα τεχνικό
χαί τήν έγκατάσταση τυραννία;

πιά δρο

, δήμου

άπό τήν άλλη. Ό

κ α τ ά λ υ σ ι ς ',

άρχαίος έπειτα έκείνος

νόμος ( = ί ρ . 5 ) όρίζοντας τήν , ά τ ι μ ί α ' γιά τήν έγκατάσταση τυραννίας
δέν καθόριζε, δπως εΓ5αμε,
Ά λ λ ά ό δρος , ά τ ι μ ί α '

μικρότερα

έπιτίμια

άπό τό ψήφισμα

τούτο.

είχε ήδη άπό τήν έποχή τού Σόλωνα άλλοιωθή,

δέ σήμαινε πιά τήν προγραφή, άλλά τήν έκπτωση τού μέλους τής κοινότητας, τήν ό λ ι κ ή ή μερική, άπό τά κοινωνικά χαί

πολιτικά δικαιώματά

του. Ό νέο; συνακόλουθα νόμο; άντιχατχσταίνει τόν άπαρχαιωαένο τύπο
, ά τ ι μ ο ς έ σ τ ω ' μέ τόν συγκεκριμένο , π ο λ έ μ ι ο ς έ σ τ ω ' καί καθορίζει τή
σημαινόμενη άπό τόν άρχαΐο δρο προγραφή μέ τά ρητά έχεϊνα
χαί , ν η π ο ι ν ε ί τ ε θ ν ά τ ω ' .

, κτενώ '

Έ ν ώ ύστερα ό άρχαΐο; νόμος χτυποΟσε

έξόν

άπό τόν ένοχο καί τό γένος του. μόνον έκεΐνον πού συνεργούσε στήν έγκατάσταση τυραννίας,

ό νέο;

νόμο;,

Αφήνοντας

τήν καταδίκη

τού γένους

σ* ιδιαίτερη άπόφαση τού λαού, όρίζει τά ίδια έπιτίμια καί γιά κεΐνον πού
σέ περίοδο

κατάλυσης τής δημοκρατίας κρατεί

δημόσιο

λειτούργημα μέ

μιά όποιαδήποτε ούσιαστιχή έξουσία* καί ένώ ό άρχαίος νόμος δρ.ζε τήν
άτιμωρησία μόνο τού έχτελεστή τής προγραφής, ήδη ί δρκος πού περιλαβαίνεται σ:ό νέο άναγνωρίζει ύ λ ι κ έ ; έπιπλέον κι ήθιχές άμοιβές σ' αύτόν
χαί στους άπόγονού; του. Ό νόμος αύτός δέν μπόρεσε βέβαια νά προλάβει
τήν έγκατάσταση τών Τριάκοντα, τό φοβερό έκείνο κ ρ ί μ α όλιγαρχίας καί
τυραννίας πού μέ τή βοήθεια τών άντιδημοκρατικών

έπέβαλε στήν νικη-

μένη Α θ ή ν α ή ό λ ι γ α ρ χ ι κ ή πολιτική τής Σπάρτης· άλλά τή μνήμη του θά
τή συναντήσουμε ένεργό παράγοντα στή συνείδηση τών τελευταίων μεγάλων
άγωνιστών τής δημοκρατίας, τοϋ Δημοσθένη έννοώ ( X X 1 5 9 )

το°

^υ-

χούργου (κ. Λ ε ω κ ρ . 1 2 7 ) ιδιαίτερα, τού μεγάλου έχείνου I n c o r r u p t i b l e
πού ταυτίζει τήν πατρίδα

μέ

τή δημοχρατία:
—" Ι62 —

διομωμόκατε

δ' έν τ ώ

ψηφίσματι τφ Δ η μ ο φ ά ν τ ο υ ,

κ τ ε ν ε ΐ ν τόν τήν πατρίδα

προδιδόντα

κ α ί λ ό γ ο ) κ α ί ί ρ γ φ κ α ί χειρί κ α ί ψήφω- μ ή γ ά ρ ο ΐ ε σ θ ε τ ώ ν μ έ ν ούσ ι ώ ν , ά ς δ ν ο( π ρ ό γ ο ν ο ι κ α τ α λ ί π ω σ ι , κ λ η ρ ο ν ό μ ο ι ε ί ν α ι , τ ώ ν δ ' όρκων καί

τής π ί σ τ ε ω ς ,

θ ε ο ΐ ς τής κοινής

ήν δ ό ν τ ε ς

εύδαιμονίας

οί π α τ έ ρ ε ς

ύμών

δμηρον

τοις

τής π ό λ ε ω ς μ ε τ ε ΐ χ ο ν , τ α ύ τ η ς δέ μή

κ λ η ρ ο ν ο μ ε ΐ ν | «ο

** 9. Ό εισαγγελικός νόμος τών 'Αθηναίων ί. 4101- | Οί
περίπτωσες για τήν άσκηση τ ή ; .εισαγγελίας" / Ύπερείδ. ύ π έ ρ Ε ύ ξ ε ν . 22 :
έ ά ν τ ι ς τ ό ν δ ή μ ο ν τ ό ν ' Α θ η ν α ί ω ν κ ά τ α λ ύ β ή σ υ ν ί η π ο ι έπί κ α τ α λ ύ σ ε ι τοΟ δ ή μ ο υ ή έ τ α ι ρ ι κ ό ν

συναγάγη,

ή έ ά ν τις π ό λ ι ν

τινά

π ρ ο δ ώ ή ναΟς ή π ε ζ ή ν

ή ναυτικήν

σ τ ρ α τ ι ά ν ή φήτωρ ώ ν μ ή λ έ γ η

τά άριστα τω δήμω τώ

'Αθηναίων

χρήματα

ρεάς

παρά

39-47)

τών

τάναντία

πραττόντων

τώ

λαμβάνων
δήμω

( κ α ί δω-

'Αθηναίων

h

Η Ε ξ ό ν άπό τήν π ε ρ ί π τ ω ι η τ ή ; ,δήαου καταλύσεως' ( = ά ρ · 6 ) , δπου
δ ϊ ρ ο ς άρχιχά χρησιμοποιείται μέ τή γενική σημασία τοϋ , μ η ν ύ ε ι ' , ή ε(σ α γ γ ε λ ί α σάν ειδική ποινική δίωξη άσκείται άπό παλαιότερα σ' άρκετές
περίπτωσες ( β λ . T a l h e i m , R F V s. 2 1 3 8 *έ. ) δημόσιων κυρίως άδιχημάτων. "Ύστερα ά π ί τήν κατάλυση τής ό λ ι γ α ρ χ ί α ; τών Τετρακόσιων εισάγεται ό παραπάνω εισαγγελικό; νόμος γιά τήν προάσπιση τής πολιτείας
έπί δ η μ ο σ ί ο ι ς

άδικήμασι μεγίστοις

καί ά ν α β ο λ ή ν

μή

έπιδεχομέ-

νοις |<ο που δσο μπορούμε νά διακριβώσουμε άπό τό κείμενο τοΟ Υ π ε ρ ε ί δη (γιατί οί ά λ λ ε ; πήγες δέν προσκομίζουν τίποτε ίδιαίτερο ) — , προσθέτει στίς παλαιότερες τρεις άχόμη κατηγορίες περιπτώσεων : α) τήν κατάλυση τ ή ; δημοκρατία; ( δπου καί ή συγκρότηση πολιτική; έταιρίας ) · Ö)
τήν προδοσία

καί γ) τήν παράκρουση τοϋ λαού άπό σύμβουλο δωροδοχη

μένο. Ή περίπτωση βέβαια τή; κατάλυσης τής δημοκρατίας
μ£; ένδιαφέρει έ ΐ ώ , ποοβλεπότχν κι άπό τόν

που κυρίως

παλαιό νόμο τοΟ Σόλωνα κι

άπό τό ψήφισμα ιοΟ Δημοφάντου ( = χ ρ . 8)* άλλά ό Σολωνικός νόμος άνάθετε τή δίκη στόν "Αρειο ΙΙάγο, που δέν διαιηοοΟσε

πιά τίποτε άπό τήν

πολιτική καί γιά τα πολιτικά έγχλήματα δικαιοδοσία του καί πού ποτέ άλ
λωστε δέν άπόχτηιε τήν άνεπιφύλαχτη τοΟ λαοΟ έμπιστοσύνη" ό νόμος άπό
τήν ά λ λ η του Δημόφζνιου δημιουργούσε άτομική μόνο δποχρέωση, δχι σύ·
στηαα διαδικασίας. Σκοπός άπεναντίας τοΟ εισαγγελικού νόμου είναι άπό
— 63 —

τή μιά νά χαραχτηρίσει σά μέγιστα τά έγχλήματα πού άφορβ, άπό

τήν

ά λ λ η , καί κυρίως, νά καθιερώσει γ ι ' αύτά μιαν άμεση στά σώματα τ ή ; άντιπροσωπεία; τοΟ λαοΟ εισαγωγή χαί μιά σύντομη σίγουρη χ ι άδιανόθευτη
διαδικασία. Κατά τόν μηχανισμό τής είσαγγελίας, ή

κατηγορία, γραφτή

πάντα, δποβάλλεται ή στή βουλή τών Πεντακοσίων ή στήν έκκλησία τοΟ
δήμου. Στήν πρώτη περίπτωση, άν ή βουλή θεωρήσει τήν κατηγορία βάσιμη ( Λυσ. X X X 2 2 ) φυλακίζει τόν κατηγορούμενο (Δημοσθ. X X I V 1 4 4 )
καί διαβιβάζει τήν δπόθεση στούς θεσμοθέτες (ib.

6 3 ) . πού τήν ύποβάλ-

λουν στή συνέλευση (*Αρ:στοτ. Ά θ η ν . Π ο λ . 5 9 · 4 ) ·

2 έ περίπτωση εισα-

γωγής τής είσαγγελίας άμεσα στή συνέλευση,-ή πράξη γίνεται ατή . κύρια
έκκλησία ' (ib.

434)

πρυτανείας. ' Α ν ή κατηγορία γίνει άποδεχτή,

ή συνέλευση τοΟ λαοΟ άναθέτει στή βουλή νά έξϊτάσει τά δεδομένα χ ι έπιφυλάσσει γιά τόν έαυτό της τήν άπόφαση ή τήν παραπομπή τής ύπόθεσης
σέ τ α χ τ ι χ ή δίκη.

Τ ί μ η μ α κατά κανόνα

είναι

θάνατος

καί δήμευση τής

περιουσίας.

1C. Νόμος τής Νάσου , περί τοΟ καταλύοντος τόν δή
μον '
Graecae
95

c. 320 I 'Απόσπασμα άπό έπιγραφή τής Νάσου / —
Sylt.

X I I 2, 6456" D i t t e n b e r g e r ,

or. gr.

a t 6|[é], κ έ τ ι ς ή (5ήτω[ρ] ε ί π η ή δ ρ χ ω ν

Inscriptions

I 4 στί.

gi-no.

[ έ σ ) α γ ά γ η [ή || έ π ] ι μ ή ·

ν ι ο ς έσ|[εν]ίκη, ά κ υ ρ ά τ|[ε] έ σ τ ω κ α ί ό ψ ε | | λ ] λ έ τ ω έ κ α σ τ ο | [ ς ] σ τ ά τ η ι ο ο ρ α ς τρ||[ια]κοσίοις Τρ|[οι]ς τ ώ Ά σ κ λ α π | | ί ω ] , κ α ί

έπάρατ|[ος]

έστω

ι ο 5 κ α ί δτι|[μος] κ α ί γ έ ν ο ς || [ε)1ς τ ό ν π ά ν τ α | [ χ ρ ] ό ν ο ν κ α ί έ ν | [ ε χ ) έ σ τ ω
τ ώ ν ό μ ί [ ω π]ερΙ τ ώ κ α λ λ | [ ύ ο ] ν τ ο ς τ ό ν δδ||[μον].
,, κι άν κανείς, ή ρήτορας
νιος f ) προτείνει

πή

ή άρχοντας παρουσιάσει, ή έπιμή-

( κάτι άντίθετο ), άκυρα νά'ναι καί νά όφείλει

καθένας

έχατό στατήρες πρόστιμο στό ίερό τού 'ΑσκληπιοΟ x a l καταρααένος νά'ναι
κι άτιμος κι αύτός καί τό γένος του παντοτινά καί νά πιάνεται άπό τό νόμο
γ ι ' αύτόν πού χαταλεΐ τή δημοκρατία

"

η Είναι φανερό πώς τό , , έ π ά ρ α τ ο ς έ σ τ ω κ α ί ά τ ι μ ο ς κ α ί γ έ ν ο ς
ε(ς τ ό ν π ά ν τ α χ ρ ό ν ο ν "

περιέχεται

στόν άναφερ^μενο νόμο , περί τού

χαταλύοντος ' σάν κύρια, άλλά μιά μόνο άπό τίς πολλές διάταξές του
αδτό χ ι ή γενική στό νόμο παραπομπή, πού ισχυροποιεί

γι'

τό κύριο έπιτίμιο

χι έπισωρεύει σύναμα χ ι δλα τά είδικότερα άλλα.

11. Νόμος των Ίλιέων γιά τήν προστασία τής δημοκρα-

64

-

τίας άπό τόν κίντυνο όλιγαρχίας ή τυραννίας· c. 281/—. |
Ε π ι γ ρ α φ ή άπό τό "Ιλιο στίς τέσσαρες πλευρές (a,
β ά σ η ς . / — D i t t e n b e r g e r , Sylt.

b, c, d)

μαρμάρινης

τ]ύραννο[ν ή τόν

ή]||γεμόνα

or. gr. I 218.
a

. . . δς δ']

fiv

τής όλιγαρ[χ]ίας

ά π [ ο ] κ τ ε Ι ν η ι x[ôv

ή τόν τήν δ[ημοκρα]|τίαγ κ α τ α λ ύ ο ν | τ ] α , έάμ μέν

£ναρχο[ς τά]|λαντον άργυρ[(]ου

λ[σμβάνειν

παρά

τής πό]|λεως

α ύ θ η [ μ ε ρ ό ν ] ή τήι δ ε υ τ έ ρ α ι , [κα]ί ε ΐ κ ό ( ν α ) | χ α λ κ ή ν α ϋ τ ο [ 0 στ]ή[σ]α[ι
τ]ό[ν

δή]μον·

είναι

δ έ || α ύ τ ώ ι | κ α ί

σίτη]σ[ιν

(έ]ως [ ά ν ] ζή[ι], | κ α ί έ ν τ ο ι ς ά γ ώ [ σ ι )
σ|θαι ό ν ο μ α σ τ ε ί

[έ]μ π ρ υ [ τ α ] ν ε ( ω | ,

είς π[ρο]εδρ(αν

25

[κηρύ]σσε-

καί δύο δ ( ρ ] α χ μ ά ς δίδοσθαι | α ύ τ ώ ι έ κ ά σ τ η ς ήμέ-

ρ α ς μ έ χ ρ ι ά ν ζ ή ι . έ ά ν δ έ | ξ έ ν ο ς ήι 6 ά π ο κ τ | ε ( ] ν α ς , τ α ύ τ ά δ ί δ ο σ θ α ι
αύ[τ]ώ[ι] || κ α ί π ο λ ί τ η ς Εστω [κα]ί είς (φυλ)ήν έ ξ έ σ τ ω αύ[τ]ώ[ι] | είσ ε λ θ ε ί ν ήν ά ν β ο ύ λ η τ α ι . έ ά ν

τ ι μ ο ς [ έ ] σ τ ω καί π ο λ ι τ ε ( | [ α ς μ ] ε [ τ ε χ έ τ ω κ α τ ά
ά κ ο ν τ α [μ|νάς
τής

τ ό ν ν ] ό μ ο ν κ α ί τρι-

λ α μ β α ν έ τ ω π α ρ ά τ ή ς π ό λ ε ω ς ] α ύ θ η μ ε ρ ό ν ή [τήι ||

δευτέραι. καί μέχρι ά ν ζήι έκάσ]της
[ — 1 4 1·—Ι

άρχής

οί

ήμέρας λαμβ|[ανέτω δραχμήν

μ ε | [ — 1 2 I.— τ ά λ α ν τ ο ν ά ρ γ ] υ ρ ί ο υ λ α μ -

β α ν έ [ τ ω σ α ν | — c . 25 / . — ] τ ρ ι ά κ ο ν τ α μ ν ά [ ς —
,, § 1 . Ό ποί» θανατώσει τόν τύραννο ή τόν άρχηγό τής δλιγαρχίας
ή δποιον

δ έ δ ο Ο λ ο ς ή[ι | 6 ά ! π ο κ τ ε [ ί ν α ς , έπί]-

χαταλεΐ τή δημοκρατία, άν είναι πολίτης

τοΟ "Ιλίου

νά πάρει

άπό τήν πόλη ένα τάλαντο άσήμι f ) τήν ίδια ή τή δεύτερη μέρα* ό λαός νά
τοΟ στήσει χάλχινον ανδριάντα χαί νά'χει ισόβια

διατροφή στό πρυτανείο'

στους άγώνες ό κήρυκας νά τόν καλεί μέ τ ' δνομά του στίς πρώτες Ιδρες
καί νά τοΟ δίνονται δσο ζ ^ δυό

, δραχμές ' κάθε μέρα. Ά ν δ έχτελεστής

είναι ξένος, τα ίδια νά δοθούν καί σ' αύτόν έπιπλέον νά γίνει πολίτης

χαί

νά μ π ή σ' δποια φυλή θέλει. Ά ν τέλος είναι δοΟλος ν" άποχτήσει δλα τά
διχαιώματα χαί νά γίνει

πολίτης σύμφωνα μέ τό νόμο' νά πάρει άπό τήν

t) cf τήν 'Αθηναϊκή έπιχήρυξη τόν τυράννων στόν Αριστοφάνη, πού ΒιαχομωΒ·( τό ψτφιαμα γιά τό Διαγόρα τό Μήλιο (Σχόλ. Άριστοφ.) "Ορν. 1073: ή ν άποκτείνη τις ύμών Δ ι α γ ό ρ α ν τόν Μήλιον λαμβάνειν τάλαντον. ήν τε τών
τυράννων τις τι ν α / τ ώ ν τεθνηκότων άποκτείνη, τ ά λ α ν τ ο ν λαμβάνειν |co
Δήμου καταλύσεως καί τυραννί&ος

65

3

35

πόλη τριάντα , μνάς ' τήν (δια ή τή δεύτερη μέρα, χι άπό μιά
δσο ζή, κάθε μέρα. § 2 ( — ] — "

, δραχμή ',

b
40
45
5ο

55
6ο
65

7ο
75
8ο

85

— τ ά δέ δ ) λ λ α τής π ό λ ε ω ς ε ί ν α ι . || (Kaji ε ϊ τις τι ήδικήθη ύ π '
αύ|[τών,] ά π ο λ α μ β ά ν ε ι ν έντεΰ|(θεν. έ ] ά ν δέ τις τ ό ν τΰραν|[νον ή
τ)όν ή γ ε μ ό ν α τής όλι|[γαρχ)(ας ή τ ό ν ( τ ή ν ) δημοκρατ(||αγ κ α τ α λ ύ ο α ν τ α τ ώ ν σ υ σ | τ ρ α τ ι ω τ ώ ν τις ά π ο κ τ ε ί | ν α ς είς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν κ α τα|στήσηι τ ή μ π ό λ ι ν , ά ζ ή μ ι ό ν | τε α ύ τ ό ν -είναι ώ ν έ π ρ α ξ ε ν || μ ε τ '
α ύ τ ώ ν καί τ ά λ α ν τ ο ν ά ρ ] γ υ ρ ί ο ϋ λ α μ β ά ν ε ι μ π α ρ ά τοΟ δ ή μ ο υ , δ ς δ ν
έπί τ υ ρ ά ν ν ο ( υ ) ή | ό λ ι γ α ρ χ ί α ( ς ) σ τ ρ α τ η γ ή σ η ι | ή δ λ λ η ν τ ι ν ά ά ρ χ ή ν
ά ρ ξ η ι II [ήν]τιναοΟν, δι* ής ε(ς ά ρ γ υ [ ρ ( ] ο υ λ ) ό γ ο ν έ ρ χ ε τ α ι , ή έπιγρ[α]φήν έ]πιγράψηι Ί λ ι έ ω ν [τινί ή | τ ώ ν με]το(κων π[αρ]ά μηδε|[νός τ ο ύ τ ω ν ώ ν ] ε ΐ σ θ α ι μηδέ || ( π α ρ α τ ί θ ε σ θ α ι μ]ήτε >ήν μή|[τε otκ(]α|μ μήτ|ε κ τ ή ν η μήτε | ( ά ν δ ) ρ ά π ο δ α [μή]τε ά λ λ ο μη|[δ]έν μηδέ
ψ[ερν]ήν δ έ χ ε σ θ α ι . | δ ς δ ' δ ν π α ρ ά (τού)των τ ι ν ό ς πρ(||ητα( τι
π α ρ [ α θ ] ή τ α ι ή φερ[ν]ήν | λ ά β η ι ή δ λ λ [ ω ς ] π ω ς κτήση|ται, δ κ υ ρ ο ν
ε[ΐνα]ι τ ή ν κ τ ή σ ι γ | καί τ ό ν άδικ[ηθέ]ντα ίέναι είς | τ ά τ ο υ άδικήσ [ α ν ] τ ο ς άτιμη||τε(, ό π ό τ α ν θ[έλ]ηι. έ ά ν δέ τ ι ς | τ ό δ ε ύ τ ε ρ ο ν [σίτρατηγήσηι | ή δ λ λ η ν άρ[χήν| δρξηι, δ σ ' δ ν | διαχειρίοηι χ|ρή]ματα,
π ά ν τ α | όψείλειν ώ ς δ[η|μόσια δ ν τ α . || έ ξ ] ε ΐ ν α ι δέ δ ι [ κ ά σ ] α σ θ α ι τ ώ ι
I ( β ο υ λ ο ) μ έ ν ω ι ώ(ς] περί δημοσί|[ων έν τ]ώι δικα[σ]τηρίωι, δ τ α ν |
[ β ο ύ λ η τ ] α ι , μέχ[ρι] τ έ λ ο ς δί|[κης γ έ ν | η τ α ι [δη]μοκρατου||[μένων
Ί λ ] ι έ ω ν . (δςΐ δ ' δ ν έπί τυ|[ράννου] ή ό λ ι γ α [ ρ ] χ ί α ς έκ τού|[των χρήμ α τ α δη(μό]σια δ ώ ι ή λά|[βηι, έ ξ ε ΐ ] ν α ι δ ι κ [ ά σ ] α σ θ α ι ώ ς | [δημοσίων] χ ρ η μ ά τ ω ν , ύπόδι||(κος δέ έ σ τ ω —
— § 3 . 1") I — τ ά
ύπάρχοντά τους χαί ) τ' άλλα ν' άνήχουν στή
πόλη' χι άν χάνεις άδιχήθηχβ άπ' αύτούς, ν' Αποζημιώνεται έδώθε. § 4 .
"Αν χάνεις σκοτώσει τόν τύραννο ή τόν άρχηγό τής όλιγαρχίας ή δποιον
κατάλυσε τή δημοχρατία, δντας ό ίδιος στρατιωτικός συνεργάτης τους, χι
t ) (Ιναι φαν*ρό π ώ ; οτό χαμένο μέρος τοβ κ·φαλα(ου τούτου γινόταν λόγος γι &
χΐς κιριουο(·( 5 ο » ν άποί·(χνονχαν ούμφονα μέ τό νόμο Ινοχοι :
πέρν·ι ά π ' αύτές 6 έχιιλιατής, κτλ.

— 66 —

π β ς βημιύονται, τί

άποκατχστήσει τή δημοκρατία στήν πόλη, άτιμώρητος

ν ά ' ναι γιά

δαα

μαζί τους έπραξε καί νά πάρει άπό τό λαό ίνα τάλαντο άσήμι. § 5 . "Αν
κανείς σέ καθεστώς

τυραννίας

ή όλιγαρχίας

κάμει

στρατηγός ή

πάρει

άλλο όποιοδήποτε άξίωμα μέ διαχειριστικές ευθύνες ή έπιβάλει εισφορά
σέ Ί λ ι έ α ή μέτοικο — κανείς νά μ ή μπορεί ν' άγοράσει άπό κανένα του;
-ή νά δεχτή γιά ί χ ί γ γ υ ο μήτε σπίτι, μήτε χτήνη, μήτε δούλους, μήτε ό,τιδήποτε άλλο, οδτε προίκα νά πάρει* γιά δποιον άγοράσει ά π ' αύτούς ή
δεχτή γιά

έχέγγυο

ή

πάρει

γ ι ά προίκα ή μ* όποιοδήποτε άλλο τρόπο

άποχτήσει, ή άπόχτηση νά' ναι άκυρη χ ι δ πού ζημιώθηκε νά μπορεί νά
μπαίνει στά υπάρχοντα τοΟ ζ η μ ι ω τ ή , δτα θ,έλει.

§ 6 . " Α ν κανείς πάρει

δυό φορές τ ή στρατηγία ή δποιο ά λ λ ο ά ξ ί ω μ α f ),

νά χρωστά σά δημόσια

δλα τά χρήματα πού περάσουν άπό τά χέρια
βουληθή νά
δημόσιο,
τίας

τών

τόν

φέρνει

δτα θελήσει,

του' χαί νά μπορεί δποιος

σέ δικαστήριο, σά γιά πράματα πού άνήκουν στο

ώσπου νά περατωθή ή δίκη σέ περίοδο δημοκρα-

Ί λ ι έ ω ν . f f ) § 7 . "Αν κανείς σέ χαθεστώς τυραννίας ή όλιγαρ-

χ ί α ς κάμει νά δοθοΟν άπ* αύτούς ή πάρει δημόσια χρήματα, νά μπορεί νά
καλεστή σέ διχαστήριο, σά γιά δημόσια πράματα, χαί νά'ναι ύπόδικος
c
— ] èy μ ι α ρ ο Ο γ έ ν ο ν τ α ι , κ α ί τ ά δ ν [ τ α ) α ύ τ ώ ν | τ ά μ έ ν ή μ ί σ η
τ ή ς π ό λ ε ω ς ε ( Ι ] ν α ι , τ ά δ ' ήμ[(]|ση τ ώ μ π α ί δ ω ν
iàv

δέ π α ΐ ΐ δ ε ς μ ή ώ σ ι ν ,
είναι

είς οΟς

περί τοΰτω[ν] άεί,

μέχρι

τοΟ

άποθανόντος

δ ν τ ώ χ ρ ή μ α τ α ί κ ν ή τ α ι · || δ ί κ η ν

τ έ λ ο ς | δίκης γένηται δημοκοα-

τ ο υ μ έ ν ω ν Ί λ ι έ ω ν . έ ά ν δέ δεθήι ή έ ρ χ θ ή ι [ή] φ ε ύ γ ε ι δ ε σ μ ώ ν , τ ι μ ά ς
I δ ι π λ α σ ί α ς ό φ ε ί λ ε ι [ ν κ]αΙ δ τ ι δ ν β λ α β ή ι δ ι π λ ά σ ι ο ν . | έ ά ν δ έ χρήματα

έ[κ]τείσηι,

διπλάσια

άποτινέ||[τ]ω

Ô κατηγορήσ(σς).

δίκην

t ) ή διάταξη καρ·μβαίλλιταΓ Eèv άφορα ntpioîo τυραννίας ή όλιγαρχίας, άλλά
όμαλότητας, δπου ή ανάληψη τοΟ lîiou αξιώματος 8υό φορές, ή Sud φοράς α' 6ρι
αμένο διάοιημα, άπαγοριύπαι ( τό 14ιο οτήν 'Αθήνα μ* 4ξα(ρ·αη γιά τά πολιμικοί,
"Λριοτοτ. Ά θ η ν . Πολ. 02, 3 ) * α ί 6πο6λ4π«ται οά μίαο οφ·τ·ριομοΟ τής έξουοίας.
f f ) ή φόρμουλα τούτη πού αιιχνά |παναναλαβα(ν·ται οημα(ν·ι δτι ή Βι*χ9(χηΐη Si
6πόκ·ιται oè παραγραφή χι δτι οάν τ·λ·ο(Βιχη μπορ«1 νά θιωρηθή μόνον ή άπόφαοη
πού βγαΐνιι βέ π·ρ(οΐο δημοκρατίας' γ ι ! τήν ήβιχή αημαοΐα cf dp. 32 „ : καί δούς
εύθύνας π ο λ λ ά κ ι ς τών τε πεπολιτευμένων καί των διοικημένων έν έλευθέραι καί δημοκρατουμένηι τήι πόλει |<ο
— 67 —

g5

δέ ε ί ν α ι π ε ρ ί τ ο ύ τ ω ν | (ά]εί, μ έ χ ρ ι τ έ λ [ ο ς ]

δίκης γένηται δημοκρα-

του|[μ]ένων Ί λ ι έ ω [ ν . έ ] ά ν τ ι ς έ π ί τ υ ρ ά ν ν ο υ ή ό λ ι γ α ρ ί χ ί α ς ά π ο κ τ [ ε ί νηι) τ ι ν ά

έν άρχήι ών,

ιοο άνδροφόνους είναι,

π ά ν τ α ς τ ο ύ ς | τ ή μ ψήφ[ον π ρ ο σ θ ε μ έ ν ο υ ς

καί[ί || έ]ξεΤ[ναι έ π ε ξ ε λ θ ] ε ΐ ν

δίκης I [ γ έ ν η τ α ι

δημοκρατουμέ]νων

άποφεύγηι τις,

ψήφον π ρ ] ο σ θ έ μ ε ν ο ς

είναι] καί φεύγειν

Ίλιέωγ·
ώστε

άεί, μέχρι

τέλος

καί έ ά ν τήν | δίκ[ην
ά ί π ο κ τ ε ΐ ν α ι , άτ[ιμον·

α ύ τ ό γ | κ α ί έ κ γ ό ν ο υ ς ο ΐ ά ν [έξ α ύ τ ο ύ

γ]ένων-

ι ο 5 τ α ι . φ ό ν ο ν || δ έ έ π ι γ α μ ί α ( ι ) ς μ ή κ α τ α λ λ ά σ [ σ ε σ ] θ α ι μ η δ έ χ ρ ή | μ α σ ι ν ·
εί δ έ μ ή , έ ν ο χ ο ν ε ί ν α ι τήι α [ ύ τ ] ή ι ζ η μ ί α ι . έ|άν δ έ τ ι ς τ ύ ρ α ν ν ο ς

ή

ή γ ε μ ώ ν ό λ ι γ α ρ χ ί α ς ή δσ|τις Ί λ ι έ ω ν ά ρ χ ά ς σ υ [ ν ) α π ο δ ε ι κ ν ύ η ι μ ε τ ά
τού(των) | ή ά λ λ ο ς πρά τ ο ύ τ ω ν πρίηται γήν

ή ο ί κ ί α ν ή κτήν[η] ||

ι ι ο ή ά ν δ ρ ά π ο δ α ή ά λ λ ο ότιούν, άκύρως έωνήσθω
τούς

κα[1] | έ π α ν ί τ ω είς

ά π ο δ ο μ έ ν ο υ ς . έ ά ν τ ι ς έν ό λ ι | γ α ρ χ ί α ι κ α κ ο τ ε χ ν ώ ν π ε ρ ί τ ο ύ ς

νόμους | β ο υ λ ή ν αίρήται ή τ ά ς ά λ λ α ς ά ρ χ ά ς | ώ ς έν
115 θέλων διαπράσσεσθαι
ζοντα

τ|ε]||χνάζων,

άκυρα

πάσ|χειν ώς ήγεμόνα ό λ ι γ α ρ χ ί α ς .

μών γένηται όλιγαρχίας ή τύραννον

δημοκρατίαι

είναι καί τόν τεχνά-

δς ά ν τύρανν[ος] ή ήγε-

στ[ή]|σηι ή σ υ ν ε π σ ν α σ τ ή ι

δ η μ ο κ ρ α τ ί α γ κ α τ α λ ύ | σ η ι , δ τ ο υ ά ν τι δ ν ο μ α

ήι τ ο ύ τ ω ν έ ά ν

τε

ή
έν

ΐ 2 ο χ ο ί ς II 1 ε ρ ( η τ ) ε ύ σ α σ ι ν έ ά ν τ ε έν ά ν α θ ή μ α τ ι έ ά ν τ* έ π ί τ ά φ ο [ υ ] , | έκκόπτειν

πάντοθεγ,

πωλεΐν,

καί τόμ πριάμενον | δνομα

καί

έγ

μέν

τ ώ ν (ερητευ|κότων
έπιγράψασθαι

έκκόψαντας
δ τι ά ν θ έ λ η ι

1 2 5 ο ΐ ς μ έ τ ε σ τ ι ' | τ ά δ έ ά ν α θ ή μ α τ α δ σ α μ έ ν ά ν ί δ ί α ι ά ν α τ ε θ ή ι , έξα||*είψ α ν τ α ς τ ο ύ ά ν α θ έ ν τ ο ς τ ά έ π ι γ ρ ά μ μ α τ α β ο [ υ ] | λ ε ύ ε ι ν π ε ρ ί τοΟ ά ν α θήματος τόν

δ ή α ο ν , δ π ω ς μ[ή]1τε έ κ ε ί ν ω ν έ σ τ ή ξ ε ι μ η δ έ

μ η θ έ ν έσ|ται - δ π ο υ

δέ κοινόν ά ν ά θ η μ α

μνημεΐον

καί έτέρων έπι|γέγραπται

ΐ 3 ° ά δ η λ ο ν π ο ι ε ί ν έ ξ α λ ε ί ψ α ν τ α ς τ [ ό || δ ν ο μ ] α

τό έκείνου. έ ά ν τις έπί

τυράννου ή όλ[ι|γαρχίας—
— § 8 . — ] άπό άνόαιο. Ά π ό

τά διτάρχοντά τους-|-), τά μισά νά δο·

θ&Ον ατό δημόσιο xat τά μιαά ατά παιδιά τοΟ πεθαμένου' άν δέν δπάρ·

t ) πράχιιται

οίγουρα γιά

πρίοοβπα πού θά ένιργήοουν βιαιέτητις (θανάτωση

Ιγχ<ίθ«ιρξη κτλ ) ο* πολΙτ«ς" τ ί π ρ ό ο β π α

αύτά ιΐνχι πιθανότατα άξι®ματούχοι κατά

τό Βιοίατημα τοΒ βυναοτιχοΒ χαθιοτβχος, άφοΟ οτήν

|πάμ«νη παράγραφο άχολουθιΐ ή

π·ρ(πτωαη τών προοώπων πού μΐ τήν «Ιαήγηοη <χ·(νων ΙΒαοαν τήν ψήφο τους
τή θανατική χαταβίχη.

— 68 —

γιά

χουν παιδιά, σέ κείνους πού καλιοΟνται γιά κληρονόμοι του, καί νά ύπάρχει
πάντα δικαίωμα δικαστικής διεκδίκησης, ώσπου νά περατωθή ή δίκη σέ
περίοδο

δημοκρατίας

τών Ί λ ι έ ω ν .

Κ ι άν κανείς

δεθή ή έγκαθειρχτή ή

άναγκαστή νά ξεπατριοτή γιά νά γλυιώσει τά σίδερα, νά όποχρεώνονται σέ
διπλά πρόστιμα χαί ν ' άποκατασταίνουν στό διπλάσιο κάθε ζ η μ ι ά του. Τό
Ιδιο, άν καταδικάστηκε κανείς σέ χρηματική ποινή, έκεΐνος πού τόν κατηγόρησε. νά τοΟ πληρώνει τό διπλάσιο. Κ α ί νά ύπάρχει πάντα τό δικαίωμα
δικαστικής γ ι ' αύτά διεκδίκησης, ώσπου νά περατωθή ή δ ί κ η σέ περίοδο
δημοκρατίας

τών Ί λ ι έ ω ν . § 9. Ά ν κανείς σέ καθεστώς τυραννίας ή όλι-

γαρχία». έχοντας μιάν έξουσία κάμει

νά θανατωθή κάποιος, δλοι έκεΐνοι

πού έδωσαν τήν ψήφο τους νά λογιοΟνται φονιάδες χαί νά μπορεί νά κυνηγηθούν κάθε φορά ώσπου νά περατωθή ή δίκη σέ περίοδο δημοκρατίας τών
Ίλιέων. Κ ι άν κανείς ά π ' α&τούς, έχοντας δώσει τήν ψήρο του γιά θανάτωση, άφανίζεται γιά νά ξεφύγει τή δίκη, ξεπεσμένος ά π ' δλα τά δικαιώματα κι έξόριστος νά' ναι κι αύτός κι οί άπόγονοί του, δσοι θά βγούνε άπό
τή σειρά του. Ό φόνος νά μή μπορεί νά ξαγοραστή, ούτε μέ γάμο οδτε μέ
χ ρ ή μ α τ α ' κι ό πού πατεί
§ 10.

Άν

ίνας

τύραννος

τήν άπαγέρεψη
ή

άρχηγός

νά πέφτει στήν Ιδια τιμωρία.

όλιγαρχίας ή δποιος

άπό

τούς

Ί λ ι ε ΐ ς κανονίζει μαζί τους τ' άξιώματα ή άλλος γιά λογαριασμό τους άγοράζει γ ή ή σπίτι ή δούλους ή

δ,τι

άλλο, άκυρη νά'ναι

ή άγορά καί τό

πρβμα νά γυρίζει ατούς πουλητές του. § 1 1 . Ά ν κανείς σέ καθεστώς Ολιγαρχίας ραδιουργώντας μέ τούς

νόμους χάνει

νά έκλέγεται ή βουλή ή οί

άλλες άρχές γιά νά παραποιήσει μέ τεχνάσματα τήν πραγματικότητα καί
νά

παρουσιάσει

τύν πολιτεία δημοκρατούμενη,

άκυρα

δλα νά'ναι,

κι

αύτός πού τά τεχνάζεται νά παθαίνει δ.τι κι ό άρχηγός όλιγαρχίας. § 1 2 .
Ά ν κανείς γίνει τύραννος ή άρχηγός όλιγαρχίας ή έγκαταστήσει τύραννο
ή συνεογήσει ατό πραξικόπημα ή δπως άλλιώς καταλύσει τή δημοκρατία'
παντού δπου βρίσκεται τ ' όνομα κάποιου ά π ' αύτούς, είτε σέ κατάλογο ιερέων είτε σ' άφιέρωμα είτε σέ τάφο, άπό παντού νά κόβεται μέ τό σφυρί.
Ά ν τ' δνομα κ ο π ή άπό κατάλογο ίερέων, ή θέση πού μένει κενή νά πουλιέται f )

καί ό άγοραστής

νά γράφει

δποιο

θέλει άπό τά όνόματα που

μπορούν νά γραφτούνε. "Οσο γιά τ ' άφιερώματα, άν είναι άτομικά, άφοΟ

t) τό ίμκόριο if); (ιραοϋνης ·1χ· ή9η άναπτοχθή, άλλά IBA πρόκιιται μόνο γιά
τή θίοη τοΒ όνόματος. Είναι όΒονηρό νά βλέπουμ* ατό* Βραματιχόν άγβνα if]ç 8ημο·
χρατ(ας τά ψυχικά éxitva κινά ποό προκαθορίζουν τήν άναπόφιυκτη χαταίίκη της.
— 69 —

σβυστή ή επιγραφή τού άφιερωτή,

ν' άποφασίζει ό λαός γιά

τήν

τύχη

τού Αφιερώματος, Ιτσι πού νά μή μείνει Απ' δ,τι έστησαν αύτοί τίποτε δρθιο καί νά μ ή βρίσχεται έργο πού νά τούς θυμίζει* δπου δμω; τό άφιέριομα άνήχει σά περισσότερους χ ι έχει πάνω του χ ι άλλα όνόματα,

άρχει

νά σβύνεται χαί ν' Αφανίζεται τό δνομα έκείνου. § 1 3 . "Αν χάποιος σέ καθεστώς τυραννίας ή όλιγαρχίας [ —

d
— έάν
135

τ

δ έ I οί)

° ΐ ς [μεγάλοις

φώσι κ α τ ά
τριάκοντα

άρχοντες

μ|ή

κηρύξωσι

τόν] | σ τ έ φ α ν ο ν

Δ ι ο ] | ν υ σ ί ο ι ς ή μ ή σ υ ν τ ε λ έ ] σ ω σ ι ν ] , || δ π ω ς

[τόν

νό]|μον,

στα|[τ]ήρας,

140 δέ τ α μ ί α ς στα|][τ]ήρας

όφειλέτω

βο[υλής

τώμ μέν

δ']

έν

άναγρα-

άρχόν|των Εκαστος

Ε κ α σ τ ο ς δέ|[κα] σ τ α τ ή ρ α ς , ό

έ κ α τ ό ν κ α ί ά τ ι μ ο ι Εστω|[σαν] κ α θ ' ο ϋ ς ä v

τών γεγραμ|[μέ]νων τιμής έ[πικ]αλήται,

Ε[ως ä v | κ ο μ ί σ ω [ ν ] τ α ι τ ά

145 Χ Ρ ή μ α ^ α οί έ π ι | κ α λ ο Ο ν τ ε ς * ε ! ν [ α ι δέ] τ ή ν Εψο||δον ά ε ί έ π ί τ ο ύ ς άρχ ο ν τ α ς καί I τήμ β ο υ λ ή ν τήν έ ν ε σ τ ώ σ α ν | καί

Εστω τούτο

πρώτον

150 έ τ ο ς I κ α ί τ ά έ π ί τ ι μ α τ α ύ τ ά ε ί ν α ι | τ ο ι ς έ ν ε σ τ ώ σ ι ν ά ρ χ ε ί ο ι ς , Ε||ως
ä y [ κ ] ο μ ί σ ω ν τ α ι τ ά χ ρ ή μ α τ ] α | κα]ί τ ό σ τ ε φ [ « ν ο ν ]
τ]ες
155

καί

ή

δημοκρατίαγ
όφειλόμενα
I [ν]ικάται.

ι6ο ώστε ή
μή

άναγραφή

γένηται. | έάν

κ α τ α σ κ ε υ ά ζ ω ν || ε ί σ ε ν έ γ κ α ς

ή

ή πλείω άπολάβηι, | άποτινέτω
καί

δς

&μ π α ρ ά

δημο||κρατ(α

δ ν λ ά β η [ ι , έ]|άν

είς

οί

έπικα[λοΟν-

κομίζηται
άναλώσας

διπλάσια,

τούτων | [λ]αβών

κατασταθήι

άποδε[ίξηι | ά ] ν α λ ω μ έ ν α

165 ά π ε ρ

δέ τις

( μή )

μή
ή

έάν

τήν
μή |
δίκηι

άναλώσηι

ή δ ς ά μ [πα]|ρά τ ο ύ τ ω [ ν ] Ε χ ω ν
ταΟτα,

δίκηι ν ι κ ά τ α ι .

διπλ[άσια] | άποτεισάτω

ώ ι δ ' δ ν έπικ[σ]||λήται

καί

ν ρ α φ ή ι δ ί κ η μ ή ε ί σ [ ε ] ν έ γ κ α ι ή μ ή ε [ ί σ ] α ν α λ ώ σ α ι [κα]|τά τ ό ν ν ό μ ο ν
ή μή όφειλόμ[ενα] | ή

π λ ε ί ω ά π ο λ α β ε ΐ ν , μή στ[εψα]|νούσθω μηδέ

170 ά ν α γ ρ α φ [ έ σ θ ω ] || είς σ τ ή λ η ν

[ — c . / j / . — ] γέ|νηται

κα[ί — c .

12t.

I — 5/·— 1 χρήματα [ —

§ 1 4 . — ] f ) χ ι άν

οί άρχοντες

δέ διαλαλήσουν

τό

στεφάνωμα

t) à λόγος γιά χιΐνοας πού ξόβιψαν γιά τήν οίποχατάοτβοη τ<|ς δημοκρατίας, 6 νόμος δρίζιι τήν έχιατροφή τόν χρημάτον τους, οτεφάναμα χι άναγραφή oè τιμή-,
τιχή οτήλη.

— 7ο —

ατά μεγάλα Διονύσια ή δέν χορηγήσουν γιά νά χαταχωρηθή ή άναγραφή
σύμφωνα μέ τό νόμο, νά όφείλει καθένας άπό τούς άρχοντες τριάντα στατήρες, καθένας άπό τούς βουλευτές δέκα στχτήρες κι ό ταμίας έκατό στατήρες- άπό τήν άλλη, δσοι άπό τούς άναφερόμενους καλεστούν νά πληρώσουν τό πρόστιμο νά 'ναι ξεπεσμένοι άπ3 δλα τά δικαιώματα, ώσπου οί
δικαιούχοι νά πάρουν τά χρήματα καί τό στέρανο καί γίνει ή άναγραφή
τους. § 1 5 . "Αν κανείς εισπράξει έχοντας συνεισφέρει ή ξοδέψει γ ι ' άλλο
κι δχι γ'.ά τής δημοκρατίας τό συμφέρο ή λάβει πίσω μή όφειλόμενα ή
περισσότερα, νά τά έπιστρέφει ατό διπλάσιο, άν χάσει τ ή δίκη. § 16.
"Οποιος έχοντας πάρει άπ' αύτούς χρήματα δέν τά ξοδέψει γιά τήν άποκατάσταση τής δημοκρατίας, ή δποιος έχοντας άπ' αύτούς έσοδα, δέ άποδείξει πώς τά ξόδεψε γιά τούτο τό σκοπό, ν' άποκαταστήσει στό διπλάσιο
αύτά πού πήρε, άν χάσει τή δίκη. Εκείνος πού θά καλεστή σέ δίκη μέ
τήν κατηγορία πώς δέν ίδιο σε χ ι αύτός ή δέν ξόδεψε σύμφωνα μέ τόν νόμο
ή πώς έλαβε πίσω μή όφειλόμενα ή περισσότερα, νά μή στεφανωθή χαί νά
μή γραφιή στή στήλη ( — "
Η "Οπως φαίνεται, τό μνημείο παραδίνεται σέ πολλά σημεία κατεστραμμένο χαί δέν παρέχει τ ' άναγκαϊα γιά μιά σίγουρη χρονολόγηση του
τεκμήρια* μέ πολλές δμως πιθανότητες μπορεί νά τοποθβτηθή στήν άρχή
τού III αίώνα, ιδίως στό I. 281, άμέσως ύστερα άπό τό θάνατο τοΟ ύποστηριχτή τδ>ν τυράννων Λυσίμαχου, δταν ή έπιχράτηση τού Σέλευκου ξαναδίνει στίς έλληνικές πολιτείες τή δημοκρατία. "Οπως διαπιστώνεται, ό νόμος
συντάσσεται μέ μεγάλη σπουδή, άμέσως ύστερα άπό τήν πτώση κάποιας τυραννίας. Ή δημοκρατία δέν αισθάνεται τόν έαυτό της σίγουρο κι ή έπάνοδ©
τής τυραννίας θεωρείται ένδεχόμενο πού πρέπει νά προληφθή' ό νόμος συνακόλουθα δέν προορίζεται νά έκδικηθή καί νά άποκαταστήσει τά άδικα
πού διάπραξε ο τύραννος, άλλά νά ύπερασπίσει καί νά προφυλάξει τή
δημοκρατία άπό κάθε άπόπειρα παλινόρθωσης τής τυραννίας. Ή σπουδή
τούτη τής σύνταξη; έξηγεί τήν άπελπιστική άκαταστασία τού νόμου μας
στήν οικονομία καί στό ύφος- ή κατανομή τής Ολης παρουσιάζεται άνάστατη, ή διατύπωση είναι άδέξια, οί άσάαειες δχι λίγες. Μολοτούτο μιά
κι είναι τό έχτενέστερο πού κατέχουμε κείμενο καί προβλέπει ίνα πλήθος
περίπτωσες, αποτελεί πολύτιμο κ: έξαίρετα διδαχτιχό μνημείο τού είδους.

— III —

β
καταδίκες
τυράννων
έπαθλα

καί

όλιγαρχικών·

τυραννοχτόνων
τής

καί

αγωνιστών

δημοκρατίας

διά τ ά ς π α τ ρ ί δ α ς ά σ ψ α λ ώ ς έ κ α σ τ ο ς βιοτεύει τ ώ ν π ο λ ι τ ώ ν ,
τ ο ι ς δέ τ υ ρ ά ν ν ο ι ς καί τ ο ΰ τ ο Ι μ π α λ ι ν ά ν έ σ τ ρ σ π τ α ι · ά ν τ ί γ ά ρ τοΟ
τιμωρείν αί πόλεις α ύ τ ο ί ς μ ε γ ά λ ω ς τιμώσι τόν ά π ο κ τ ε ί ν α ν τ α τόν
τ ύ ρ α ν ν ο ν καί ά ν τ ί γ ε τ ο υ ε ΐ ρ γ ε ι ν έκ τ ώ ν (ερών ώ σ π ε ρ τ ο ύ ς τ ώ ν
Ι δ ι ω τ ώ ν φ ο ν έ α ς , ά ν τ ί τ ο ύ τ ο υ καί ε Ι κ ό ν α ς έν τ ο ι ς (εροίς ί σ τ ά σ ι ν αί
π ό λ ε ι ς τ ώ ν τι τ ο ι ο ύ τ ο ν π ο ι η σ ά ν τ ω ν |<ο Ξενοφ. Ί έ ρ . I V 4 «έ.

** 12. Προγραφή

καί στηλίτευση τών Πεισιστρατιδών.

I. 510 Ι — I Στήλη στήν Ά χ ρ ό α ο λ η μέ τήν καταδίκη τής τυραννίδας χαί
τήν προγραφή τοΟ τυραννιχοΟ γένους. / —
θουχυδ. V I 55· 1 «έ : π α ί δ ε ς γ ά ρ α ύ τ ώ ( s c . τ φ Ί π π ί φ ) μ ό ν ο ν
φ α ί ν ο ν τ α ι τ ώ ν γ ν η σ ί ω ν ά δ ε λ φ ώ ν γ ε ν ό μ ε ν ο ι ώ ς δ τε β ω μ ό ς κ α ί
ή σ τ ή λ η < ή > π ε ρ ί τ ή ς τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν ά δ ι κ ί α ς (πιθανότατα: ά τ ι μ ί α ς ) ,
ή έν
τη ' Α θ η ν α ί ω ν
άκροπόλει
σ τ α θ ε ί σ α , έ ν fj Θ ε σ σ α λ ο ύ μέν ο ύ δ ' Ι π π ά ρ χ ο υ ούδείς π α ΐ ς
γέγραπται,
Ί π π ί ο υ δ έ π έ ν τ ε , ο ϊ α ύ τ ώ έκ Μ υ ρ σ ί ν η ς τής
Κ α λ λ ί ο υ τού Ύπεροχίδου θυγατρός έ γ έ ν ο ν τ ο - — κ α ί έ ν τ η α ύ τη σ τ ή λ η π ρ ώ τ ο ς γ έ γ ρ α π τ α ι
μετά
τόν
πατέρα
Η Εφαρμογή, υσιβρα άπό τήν χατάλυση τής τυραννίας τών Πεισιστρατιδών, τοΟ άρχαίου 'ΑθηναϊχοΟ νόμου ( = ά ρ . 5, χήρυξη ,, ά τ ι μ ί α ς " προγραφή ) γιά τήν έγχατάσταση τυραννίας. Ή προγραφή άποφασίζεται
Αναμφίβολα άμεσα άπό τή συνέλευση τοϋ λαοΟ χαί χαράζεται σέ στήλη
πού στήνεται στήν 'Ακρόπολη σά νά χαθοσιώνεται στήν προστάτρια θεά
τής πόλης. "Γστερχ άπό τήν πρώτη κάθοδο τών Περσών, νέα άσφχλώς
ένάντια στό τυραννικό γένος ψηφίσματα έπαχολουθοΟν, γιατί μιά πολυ
δοτερότερη (έ. 200) άπόφαση τοΟ 'ΑθηναϊχοΟ λαοΟ χρησιμοποιεί γιά τόν
Φίλιππο V δχι τό .ψήφισμα', άλλά ,δλα τά ένάντια στους Πεισιστρατί-

— III —

δις ψηφίσματα' L i v i u s , X X X I 44.
postremo inclusum.
ut omnia
quae adversus
Pisistratidas
décréta
quondam
erant, eadem in
Philippo
servarentur
Ά π ό τό κύριο γιά τό Φίλιππο ψήφισμα ποό
διασώζει 6 Λίβιο; ( ib. 4 *έ· ) όρισμένες περικοπές άπηχοΟν Ισως άνάλογα
στοιχεία άπό τά άρχαία έχείνα ένάντια στού; ΙΙεισιστρατίδες ψηφίσματα,
δπου ή άπόφαση παραπέμπει συνολικά γιά τά άλλα. "Ενα αιώνα Οστερα
άπό τήν έξωση τών Πεισιστρατιδών, οί άμνηστεΐες έξαχολουθοΟν, μέ τή
γενιχή έξαίρεση τής .στηλίτευσης', άλλά μέ τήν ειδική μνεία τών τυράννων, νά έζαιροΟν τήν προγραφή τοΟ τυραννικού γένους- ψήφισμα τοΟ
Πατροκλείδη ύστερα άπό τήν κατάλυση τών Τετρακόσιων, Ά ν δ ο κ . I ηη :
ψ η φ ί σ α σ θ α ι τ ο ν δ ή μ ο ν τ α ύ τ ά ό π ε ρ δ τ ε ήν τ ά Μ η δ ι κ ά
78 : π λ ή ν
ό π ό σ α έν σ τ ή λ α ι ς γ έ γ ρ α π τ σ ι — ή έπί φ ό ν ω τίς έστι φ υ γ ή , ή θ ά ν α τ ο ς κ α τ ε γ ν ώ σ θ η ή σ φ α γ ε Ο σ ι ν ή τ υ ρ ά ν ν ο ι ς |co Ή προγραφή ή τά
κατοπινότερα ψηφίσματα περιλαβαίνανε καί ειδική έπικήρυξη τών τυράννων, δπως μ ά ; πληροφορεί ό Αριστοφάνης παρωδώντας τό ψήφισμα γιά
τό Διαγόρα τό Μήλιο, "Ορνιθ. 1073
: ήν τε τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν τΙς
τινα — ά π ο κ τ ε ί ν η , τ ά λ α ν τ ο ν λαμβάνειν
Ά π ό τόν Γόιον μπορούμε
νά συνάγουμε τή συμπερίληψή τους στήν άρά πού Ινοίγει τή συνέλευση
:
τοΰ λαοΟ, θ ε σ μ ο φ . 335
έ π ι β ο υ λ ε ύ ε ι τι τώ δ ή μ φ κ α κ ό ν | —
ή 'πικηρυκεύεται — Μήδοις
τύραννον συγκατάγειν

τ ' | — ή τυραννείν

Τό ψήφισμα y i à τόν Φίλιππο,
Liv. X X X I 44· 4
: ptebesque seiIM/, ut Philippi
statux.
imagines
omnes nominal/ue ear um. item majorum eius, virile ac muliebre secus
omnium tollerentur delerenturque — ;
ioca quoque, in quibus positum aliquid inscriptumve honoris eius causa
fuisset, delestabilia esse neque in iis
quicquam postea
poni
dedicarique
placere eorum quae in loco puro poni
dedicarique fas esset ; sacerdotes pu •
biicos quotiens cumque pro populo
Atheniensi sociisque, exercitibus
eorum precarentur,
totiens
detestari
atque ex seer art Philippum,
liberos
eius I >1

έπινοεΐ | ή τόν

,, Ό λαός Αποφοίοιοι* ol άνΒριάνχ·ς xoD
Φίλιππου, 8λ»ς ot ·ίκόν*{ xal χά όνόματά
τους, χαθώς καί χβν προγόνων το», κι &ν·
Βρβ* καί γυναικβν ν' αποαπαατοβν καί νά
καχααχραφοΒν*— κι οί τόκοι 2που οτήθηχ»
ή γράφτηχ» χάτι πρός τιμή χοα, καταραμένοι vd'vai κι άχίλουθα νά μήν έπιχρέπιται νά χοποθ«τηθή καί ν' άφι«ρο)θή ο' αύτούς χάτι άπ' βοα ατέχ·ι νά χοποθιχοΟνται
καί ν' άφιιρώνονται ο' άμίανχο τόπο. Ει οί
lipitc μέ τά βημόοια ίιρατικά χρέη, χάθι
πού βέονχαι γιά τό λαό χών Άθηναίβν
καί γιά χούς οόμμαχοός χους, γιά χό
οχραχό καί χό ναυχιχό χους, νά χαχαριάν
χαί χαί ν' άναχράζουν χάθ· ουφορά γιά τό
Φίλιππο χαί χά παιβιά του " —

73

Ή προγραφή πιθανότατα άπό τή ουνέλιυοη τού λαού, χι δχι Από διχαοτήριο,
βπα>( οτίς π·ρίπτωο«ς

άργότιρα

τοβ "Αρθμιου

(Λημοοθ. I X 41).

'Αλκιβιάδη

(Ίοοκρ. X V I 9) καΙ τοΟ προδότη τοΟ "Ολυνθος (Δημοίθ. X I X 267)· Ά π ό τίς 4λλ·ς
οτηλίτιυοις ξέρουμι ίκ·ίνη τών ?Νηλβιΐών ( = dp. 1 7 ) , τοδ ουγγινή των Π«ιαιοτρατι9ών Ίππαρχου ( 1 5 a ) , τοΟ 'Αντιφώντα χαί τοϋ Άρχιπτόλιμου ( = 19 ), χι έχ·ίνη τέλος
τόν 'Αθηναίων πού ΰποοτήριξαν τόν Σπαρτιάτη Κλιομένη ('HpôS.V 72 — 76' ci Άριβτ.
"Αθην. Πολ. 2θ) ατήν προοκάθιιά του νά έγχαταατήο*ι
Άριοτοφ. Λ υ σ ι σ τ ρ
'Αθηναίοι
θάνατον

τάς

273=

χ

οΙκ(ας κατέσκαψαν καί

έψηφίσαντο.

χαί

πάλι τυραννία' Ζχόλ.

ω ν δέ μ ε τ ά Κ λ ε ο μ έ ν ο υ ς ' Ε λ ε υ σ ί ν α

καί

κοτασχόντων

τ ά ς ο ύ σ ί α ς έ δ ή μ ε υ σ α ν . α ύ τ ώ ν Βέ

ά ν α γ ρ ά ψ α ν τ ε ς είς σ τ ή λ η ν χ α λ κ ή ν ί σ χ η σ α ν έν

π ό λ ε ι π α ρ ά τόν ά ρ χ α ΐ ο ν ν ε ώ ν 'ν.

13. Ά π ό τίς τιμές που οί 'Αθηναίοι άπονε μου ν στους
τυραννοχτόνους 'Αρμόδιο καί Άριστογείτονα. | Κατοπινές
έπιγραφές τών ' Α θ η ν ώ ν :
300· c = ib.

α = Inscriptiones

Graecae,

II 5, 4 1 0 x a l II* 450' D i t t e n b e r g e r ,

I 8 - b—ib.

Syll.

Tnscr.

II
gr. '

I 320 b.
1
α) ε ί ν α ι

τήν

σίτησιν

τήν

έ]μ π ρ υ τ α ν ε ί ω ι

πρώτον

μέν τοΐ[ς

I ά ε ι σ ί τ ο ι ς ? κ]ατά τά π ά τ ρ ι α , έπειτα τ ο ί σ ι Ά ρ μ | [ ο δ ί ο υ καί τοίσι
' Α ρ ι σ τ ο ν ε ί ] τ ο ν ο ς , 0ς {χν ήι έ ν ν υ τ ά τ ω γ έ ν ο υ ς .
,, νά διατρέφονται

στό πρυτανείο

πρώτα οί [ — ] σύμφωνα μέ τά π α -

τροπαράδοτα, χ ι έπειτα οί άπόγονοι τοΟ 'Αρμόδιου χ α ί τοΟ Ά ρ ι σ τ ο γ ε ί τ ο ν α ,
ό χάθε φορά κοντινότερος άπό τό γένος. "

2
h)

στήσαι

δέ

αύτο|ϋ | τόν

δ ή μ ο ν κ α ί ε](κόνα
άγορ[ά]ι

πλήν

χ α λ κ ή ν έν

παρ' 'Αρμό]·

δ ι ο ν καί Ά ρ ι σ τ ο γ ε Ι τ [ ο ] ν α
c) έ[ξεΐ]||ναι

δέ

αύτώι

,,καί

νά τοϋ στήσει ό λαός χάλ-

κινο άνδριάντα

στήν Α γ ο ρ ά ,

σ' δ-

ποια θέση έξόν άπό κοντά στόν Ά ρ ·
μόδιο χαί τόν Άριστογείτονα. "

καί

,, χαί

νά μπορεί

νά στήσει

χαί

είκόνα στ|ήσαι έαυτοΟ χ α λ κ ή ν

χ ά λ χ ι ν ο άνδριάντα του έφιππο στήν

έφ' ΐππ|ου έν à y o p â i δ π ο υ ά μ

Α γ ο ρ ά , α' δποια θέση θά'ϋελε, έξόν

βούληΐται

άπό κοντά στόν Α ρ μ ό δ ι ο χ α ! στόν

διον καί

πλήν

παρ'

Άρμό-

Άριστογείτον[α).

Άριστογείτονα. "

-ι Ό Α ρ μ ό δ ι ο ς χ ι ό Α ρ ι σ τ ο γ ε ί τ ω ν

74 —

δέ στάθηχαν βέβαια ήρωες τής·.

δημοκρατίας· ή τυραννία τών Πεισιστρατιδών δέν είχε χάσει άκόμη τό
λαοκρατικά χαραχτήρα τών άρχαίων τυραννιών, χι ή πράξη τους, που ή
παράδοση άποδίνει σέ προσωπικά έλατήρια, έξυπηρετοΟσε ή άπόβλεπε στό
νά έξυπηρετήσει τό συμφέρο τής Αριστοκρατικής ολιγαρχίας. Ή ιστορική
δμως μοίρα έκμεταλλεύεται τίς πράξε; τών άτέμων γιά τούς δικούς της
περισσότερο παρά γιά τούς δικούς τους σχοπούς: Ή άρχαία τυραννία τών
'Αθηνών είχε έπιτελέσει τό ιστορικό της έργο' οί συνθήκες πού διαμόρφωσε γιά τήν άνάπτυξη τής μητρόπολης τοΟ πολιτισμού, τήν ξεπερνούσαν
καί λίγο ύστερα άπό τό φόνο τοΟ "Ιππαρχου, ή τυραννία τών Πεισιστρατιδών χαταλυέται γιά νά άναπηδήσει, δχι ή παλιά άριστοκρατική πολιτεία,
άλλά ή εύρύτατζ μέ τΙς μεταρρύθμισες τοΟ Κλεισθένη λαοκρατούμενη
'Αθηναϊκή δημοκρατία. Ή Αριστοκρατική όλιγαρχία πού συνέργησε στήν
χατάλυση τή, τυραννίας άρχίζει τότε κατά φυσικό λόγο νά προσανατολίζεται πάλι πρός αύτή (βλ. άρ. 1 4 b σημ.). καί κατά τόν πρώτο μηδικό πόλεμο έπιχειρεί νά παραδώσει τήν 'Αθήνα στούς Πέρσες καί στόν 'Ιππία.
'Ενάντια στή νέα τούτη στροφή τών παλαιών της όχτρών ή νεογέννητη
'Αθηναϊκή δημοκρατία Αντιτάζει σάν κορυφαία σύμβολα τών δικών της
άγώνων τίς μορφές τοΟ 'Αρμόδιου χαί τοΟ Άριστογείτονα, τών πρώτων
τυραννοχτόνων. Ή άφηρώϊση πραγματικά τών μορφών αυτών Αρχίζει Από
τό πρώτο τέταρτο τού V αιώνα κι ισχυροποιείται στό τελευταίο, Απ' δταν
μέ τή διάσπαση τής κοινωνικής ισορροπίας, τό φάσμα τής νεότερης τυραννίας θ' άποβή ό μόνιμος έφιάλτης τής δημοκρατίας. Οί δυό έτσι φίλοι τιμήθηκαν άπό τούς 'Αθηναίους σάν οί πιό μεγάλοι εύεργέτες' Ά ρ ρ ι α ν . Ά ν .
I V ί ο , 3 : μ ά λ ι σ τ α τιμηθήναι π ρ ό ς τής ' Α θ η ν α ί ω ν π ό λ ε ω ς
Άριστείδ. X X V I I I 85 (II σελ. 169 K e i l ) : Α ρ μ ο δ ί ο υ καί Ά ρ ι σ τ ο γ ε ί τ ο ν ο ς ,
οϋς 'Αθηναίοι πρώτους ά π ά ν τ ω ν τών εύεργετών ήγον
Τό Αρχαίο σύμπλεγμα τών άνδριάντων τους, έργο τοΟ Αντήνορος (Παυσαν. I
8, 5 ) , ι ό Αρχαιότερο χατά τόν Πλίνιο ( π . h. X X X I V 1 7 ) μεταφέρθηκε
άπό τόν Ξέρξη στά Σούσα ( Ά ρ ρ ι α ν . Ά ν . I l l 16, 7 ' Παυσαν. I 8 , 5 ) γιά
νά έπιστραφή άπό τόν Αλέξανδρο (Άρριαν. /. c. καί V I I 19· 2' cf P l i n .
XXXIV 70) ή άπό τόν Ά ν τ ί ο χ ο (Παυσαν. I.e.) ή, σύμφωνα μέ μιάν
άλλη παράδοση ( V a l . M a x . II ι ο . ι ext.), άπό τό Σέλευκο' ό Άρριανός
πάντως ( I I I 1 6 , 7 ) ισχυριζόταν δ τ ι : καί νΟν κ ε ί ν τ α ι ' Α θ ή ν η σ ι ν έν
Κ ε ρ α μ ε ι κ ώ , κ α τ α ν τ ι κ ρ ύ μ ά λ ι σ τ α τ ο ύ Μ η τ ρ φ ο υ |<θ Σ ' Αντικατάσταση
στήθηκε τό I. 377 / 6 ( Πάρ. Μάρμ. 54. F Gr Hist II σελ. ι ο ο ο ) νέο σύμπλεγμα, έργο τού Κριτία (Παυσαν. /. c. xat Λουκιαν. Φ ι λ ο ψ . ι 8 ) καί

75

τού Νησιώτου (Λουκιαν. /. c.). βτήν 'Αγορά, δχι μακρυά

άπό τό χάρο

τών Επωνύμων 'Ηρώων. Ά ρ α γ ε ατό σύμπλεγμα έκείνο νά ήταν γραμμένο
τό άποδιδόμενο στό Σιμωνίδη

έπίγρχμμα

γιά του; τυραννοχτόνους ; Τό

Πάριο Μάρμαρο συνδέει τήν άνάμνηση μιδς χορωδικής νίκης τοΟ Σιμωνίδη
μέ τή χρονολογία τής Γδρυσης τοΟ νέου μνημείου (/. c.) καί δέν Αποκλείεται πραγματικά τό μνημείο τών χυραννοχτόνων νά κοσμήθηκε άπό τό λόγο
τοΟ μεγάλου έκείνου Αρχαίου φίλου τών τυράννων ( Σιμών, fr 76 D ' ) :
ή μέγ # Ά θ η ν α ί ο ι σ ι φ ό ω ς γ έ ν ε 9 ' ή ν ί κ ' ' Α ρ ι σ τ ο γ ε ί τ ω ν " Ι π π α ρ χ ο ν κ τ ε ΐ ν α ι καί ' Α ρ μ ό δ ι ο ς .
Στό μεταξύ καθιερώνονται γ ι ' αυτούς Ιοί μεγάλύτερες τιμές' Δημοαθ.
X I X 28ο: τών τά μέγιστ' ά γ ά θ ' ύ μ δ ς είργασμένων, οϋς ν ό μ φ διά
τ ά ς ε ύ ε ρ γ ε σ ί α ς ΰ ς υ π ή ρ ξ α ν είς υ μ ά ς , έν δ π α σ ι τ ο ι ς ί ε ρ ο ΐ ς έπι
τ α ϊ ς θ υ σ ί α ι ς σ π ο ν δ ώ ν καί κ ρ α τ ή ρ ω ν κ ο ι ν ω ν ο ύ ς π ε π ο ί η σ θ ε , καί
φδετε καί τ ι μ β τ ' έ ξ Τσου τ ο ι ς ή ρ ω σ ι ν καί τ ο ι ς θ ε ο ΐ ς
Ό άρχων
πολέμαρχος τους προσφέρει τελετιχΑ έναγίσματα (Άριατοτ. ' Α β η ν . Π ο λ .
58,1)' άπαγορεύεται (έπιγρ. b χαί c) νά στήνονται Ανδριάντες άλλων
χοντά ατούς διχούς τους (έξαίρεση σέ χρόνια βχθειδς παρακμής γιά τόν
Ά ν τ ί ο χ ο χαί Δημήτριο [Διόδωρ. X X 6,2] χαί γιά τους φονεΐς τοΟ Κ α ί .
σαρα [Δίων Κάσα. X L V I I 20,4], ΒροΟττο χαί Κάσσιο)' άπαγορεύεται νά
δίνονται τά όνόματά του; σέ δούλους ( A u l . G e l . IX 2,10)' οί άπόγονοί
τους άπολαβχίνουν πλήθος τιμές, δημόσια αίτηση (έπιγρ. α), προεδρεία,
άτέλειχ ('Ισαίος, V , 47
άλλοι). "Οταν άρχίζει ή άγωνία τής άθηνχϊκή;
δημοχοχτίας τχ ονόματα τών τυραννοχτόνων περνούν χιόλας αέ χλευαστικά
στά χείλη τών όλιγαρχιχών τραγούδια* ένας νόμος πραγματιχά προσπαθεί
νά τά προστατέψει άπό τΙς Ασέβειες' Ύπερείδ. κ Φ ι λ ι π π . x v b 3 : έν ν ό μ ω
Υ ρ ά ψ α ς ό δ ή μ ο ς ά π ε ί π ε ν μήτε λ έ γ ε ι ν έ ξ ε ϊ ν α ι μηδενΐ κ α κ ώ ς Ά ρ μ ό δ ι ο ν καί Ά ρ ι σ τ ο γ ε ί τ ο ν α , μ ή τ ' δ σ α ι έπί τ ά κ α κ ί ο ν α
Ό λαός
Αντίθετα ίξχχολουθοΰσε για πολύ άχό*η νά τραγουδάει τό περίφημο ' Α ρ μ ο δ ί ο υ μ έ λ ο ς , τά δοξίλογιχχ έχεΐνχ έπιτραπέζια τετράστιχα, πού άπ'
αύτά ή παράδοση τέσσαρα διασώζει f ) .

t) 1 0 - 1 3

D'.
Έ ν μ ύ ρ τ ο υ κλαδί τό ξίφος φορήσω
ώ σ π ε ρ ' Α ρ μ ό δ ι ο ς καί ' Α ρ ι σ τ ο γ ε ί τ ω ν ,
δτε τόν τ ύ ρ α ν ν ο ν

κτανέτην

ίσονόμους τ' 'Αθήνας

-

76

έποιησάτην.

-

4" 14. Ol Μυτιληναίοι θανατώνουν μέ λιθοβολισμό τόν
τυραννό τους, δργανο τών Περσών, Κώη* i. 499 | Άπό τή
δράση ίου Μιλήσιου Άρισταγόρα / —'Ηρόδοτος, V 37

:

ο δ τ ω δή έκ τ ο ϋ έ μ φ α ν έ ο ς ό Ά ρ ι σ τ α γ ό ρ η ς ά π ε σ τ ή κ ε ε , π ά ν έπί
Δ α ρ ε ί ω μ η χ α ν ώ μ ε ν ο ς . καί π ρ ώ τ α μέν λ ό γ ω μετείς τήν τ υ ρ α ν ν ί δ α
Ισονομίην έποίεε τη Μ ι λ ή τ ω , ώ ς δ ν έ κ ό ν τ ε ς σ ύ τ ώ οί Μ ι λ ή σ ι ο ι
σ υ ν α π ι σ τ α ί α τ ο , μ ε τ ά δέ καί έν τη ά λ λ η Ί ω ν ί η τ ω ύ τ ό τ ο ΰ τ ο έποίεε,
τ ο ύ ς μέν έ ξ ε λ α ύ ν ω ν τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν , τ ο ύ ς δ ' έ λ α β ε τ υ ρ ά ν ν ο υ ς ά π ό
τ ώ ν ν ε ώ ν τ ώ ν σ υ μ π λ ε υ σ α σ έ ω ν έπί Ν ά ξ ο ν , τ ο ύ τ ο υ ς δέ φ ί λ α β ο υ λ ό μ ε ν ο ς π ο ι έ ε σ θ α ι τήσι π ό λ ι σ ι έ ξ ε δ ί δ ο υ , δ λ λ ο ν μ έ ν εφ* ά λ λ η ν π ό λ ι ν
π σ ρ α δ ι δ ο ύ ς , δθεν ε ϊ η έ κ α σ τ ο ς . Κ ώ η ν
μέν νυν
Μυτιλην α ί ο ι
έπεί
τε
τ ά χ ι σ τ α
π σ ρ έ λ α β ο ν ,
έξαγαγ ό ν τ ε ς
κατέλευσαν|<ο

15. Ή Αθηναϊκή Δημοκρατία έξοστρακίζει
λοης τών τυράννων· £. 488/ 7 — 486 / 5 | "Οστρακα.

τούς φί-

Άριστοι. Ά θ η ν . Π ο λ . 22. ι : Τ ο ύ τ ω ν δέ γ ε ν ο μ έ ν ω ν (τόν μιταρρυθμίοιον
βηλαΐή το® Κλιιοβένη ) δ η μ ο τ ι κ ω τ έ ρ α π ο λ ύ τής Σ ό λ ω ν ο ς έ γ έ ν ε τ ο ή π ο λ ι τ ε ί α ,
καί

γάρ

συνέβη τ ο υ ς μέν Σ ό λ ω ν ο ς

ν ό μ ο υ ς ά φαν Ισα ι τήν τ υ ρ α ν ν ί δ α διά

τ ό μή χρήσθαι, κ α ι ν ο ύ ς δ' Α λ λ ο υ ς θεϊναι τόν Κ λ ε ι σ θ έ ν η
νόν

τοΰ

πλήθους,

σ τ ο χ α ζ ό μ ε-

έν οίς έ τ έ θ η καί 6 περί τ ο ΰ ό σ τ ρ α κ ι σ μ ο ΰ νόμος.

— 3 ^τει δέ μ ε τ ά τ α ΰ τ α δ ω δ ε κ ά τ φ ν ι κ ή σ α ν τ ε ς (ol Άθηνα(οι) τήν έν Μαρα-

Φ ί λ τ α θ ' ' Α ρ μ ό δ ι ε , oö τί που τέθνηκας,
νήσοις δ' έν μ α κ ά ρ ω ν σέ φασιν είναι,
Ινα π ε ρ π ο δ ώ κ η ς Ά χ ι λ ε ύ ς ,
Τ υ δ ε ΐ δ η ν τέ φασιν έ σ θ λ ό ν Λ ι ο μ ή δ ε α .
Έ ν μ ύ ρ τ ο υ κ λ α δ ί τό ξίφος φορήσω,
ώσπερ 'Αρμόδιος
δτ' Άθηναίης

καί

'Αριστογείτων,

έν θυσίαις

άνδρα τύραννον "Ιππορχον
Atel σψών κ λ έ ο ς Εσσεται
φ ί λ τ α θ ' ' Α ρ μ ό δ ι ο ς καί

έκαινέτην.

κατ' αίαν,

Αριστογείτων,

δτι τόν τ ύ ρ α ν ν ο ν κ τ α ν έ τ η ν
ίσονόμους τ* ' Α θ ή ν α ς

77

έποιησάτην.

θώνι μάχην, έπί Φ α ι ν ί π π ο υ β ρ χ ο ν τ ο ς , δ ι α λ ι π ό ν τ ε ς ί τ η δύο μ ε τ ά τήν νίκην,
θαρρούντος
τ ώ νόμφ
έν

ταίς

ήδη

τ ώ ne pi

του

δυνάμεσιν,

τότε (f. 48817)

δήμου,

όστρακισμόν,
δτι

δς

έτέθη

διά

τήν

πρώτον έχρήσαντο
ύποψίαν

Πεισίστρατος δημαγωγός

καί

τών

στρατηγός

ώ ν τ ύ ρ α ν ν ο ς κ α τ έ σ τ η !«j

α. Ό σ τ ρ α κ ι σ μ ό ς
τού
Ί π π α ρ χ ο υ '
I 488 / 7. \
"Οστρακο από τήν 'Αγορά τών 'Αθηνών. / Μ. T h e o d o r L e s l i e S h e a r ,
American Journal of Archaeology,
1932, 392.

Ίππαρχος
"Apiaxoi.—4 καί π ρ ώ τ ο ς ώ σ τ ρ α κ ί σ θ η τ ώ ν έκείνου σ υ γ γ ε ν ώ ν " Ι π π α ρ χ ο ς
Χάρμου Κ ο λ λ υ τ ε ύ ; ,

δι' δν καί

μ ά λ ι σ τ α τόν νόμον

έθηκεν 6 Κ λ ε ι σ θ έ ν η ς ,

έ ξ ε λ ά σ α ι β ο υ λ ό μ ε ν ο ς α ύ τ ό ν . ΟΙ γ ά ρ ' Α θ η ν α ί ο ι τ ο ύ ς τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν φίλους,
δσοι μή σ υ ν ε ζ α μ α ρ τ ά ν ο ι ε ν έν τ α ΐ ς τ α ρ α χ α ΐ ς , ε ΐ ω ν ο ί κ ε ί ν τήν π ό λ ι ν , χ ρ ω μενοι

τη

εΐωθυίφ

τοΰ

δήμου

πραότητι' ών

ήγεμών

καί

προστάτης

ήν

" Ι π π α ρ χ ο ς Ι":

η Ό "Ιππαρχο; αύτός, γνωστός χαί σάν άρχων τό έ. 496/5, (Διον.
Ά λ ι κ . ό. ά. V 77« 6 ' V I ι , ι ) στάθηκε στά χρόνια του ένας άπό τούς
σοβαρότερους κίντυνους τής νεογέννητης άθηναϊχής δημοκρατίας. Κατά
τήν πληροφορία τοΰ Κλειτόδημου ( σ τ ό ν ' Α θ ή ν . X I I I 6 ο g d = FHG
I
364' κι ή πληροφορία τού Θουκυδίδη V I 55» 1 δέν άποτελεί Αποκλειστικό
αντίθετο τεκμήριο ) είχε δώσει τήν χόρη του στόν 'Ιππία, τό γυιό τού
Πεισίστρατου, χαί συγγενής έτσι τών Πεισιστρατιδών, βρισκόταν έπικεφαλής τής παράταξης πού έπιζητούσε τήν παλινόρθωση τής τυραννίας. Ό
Κλεισθένης γ ι ' αύτόν ίδίως νομοθετεί τόν όστρακισμό χι αύτός πραγματικά
θά_ πέσει πρώτο θύμα του, άν κι ύστερα άιτό δεχατέσσαρα χρόνια. Ή
έφαρμογή τού νόμου ύστερα άπό τόσο μακρόχρονη Αδράνεια ( ή πληροφορία τοΰ Άνδροτίωνα, 'Αρποκρ. λ. Ί π π α ρ χ ο ς = FHG I 3 7 1 · ®χι τ ό τ ε
π ρ ώ τ ο ν έτέθη ό νόμος, είναι πολύ άόριστη γιά νά κλονίσει τήν πληροφορία τού 'Αριστοτέλη ), όφείλεται πιθανότατα άπό τή μιά στόν κίντυνο πού
διάτρεξε ή πολιτεία άπό τήν προδοσία τών Ά λ κ μ ε ω ν ι δ ώ ν χατά τόν πρώτο
Μηδιχό πόλεμο ( Ήρόδ. V ΐ 2 ΐ ) χαί στή συνειδητοποίηση Από τήν άλλη
τής λαϊκής δύναμης ( ci τό θ α ρ ρ ο ϋ ν τ ο ς ήδη τοΟ δ ή μ ο υ ) ύστερα άπό τή
νίκη ατό Μαραθώνα. Ό "Ιππαρχος περιλήφτηκε στή γενική άμνηστεία τού
έ 481 ( Ά ρ ι σ τ ο τ . — 8 ), κα( ξαναγύρισε στήν 'Αθήνα' σέ λίγο όμως βρέθηκε

-

13»

-

ανακατεμένος σέ νέες ραδιουργίες, κατηγορήθηκε γ:ά προδοσία καί δέν
γλύτωσε άπό τό θάνατο παρά μ' έκούσια τούτη τή φορά κι όριστική έξορία.
Μιά χάλκινη στήλη άναχυμένη άπό τόν ίδιο τόν άνδριάντα του, μιά στήλη
πού άνάγρα^ε ύστερα άπό τό ψήφισμα τής καταδίκης τό δνομά του καί
πλήθος συνέχεια όνόματα προδοτών, διατηρούσε τήν άτιμωμένη άνάμνησή
του" Λυκούργος, κ. Λ ε ω κ ρ . 1 1 7 : " Ι π π α ρ χ ο ν γ ά ρ τ ό ν Χ ά ρ μ ο υ , ο ύ χ
ύ π ο μ ε ί ν α ν τ α τ ή ν περί τής π ρ ο δ ο σ ί α ς έν τά» δήμιρ κρίσιν, ά λ λ ' Ιρημ ο ν τ ό ν ά γ ώ ν α έ ά σ α ν τ α , θ α ν ά τ φ τ ο ύ τ ο ν ζ η μ ι ώ σ α ν τ ε ς , έ π ε ι δ ή τής
ά δ ι κ ί α ς ούκ ε λ α β ο ν τό σ ώ μ α δ μ η ρ ο ν , τ ή ν ε ί κ ό ν α αύτοΟ έ ξ ά κ ρ ο π ό λ ε ω ς κ α θ ε λ ό ν τ ε ς καί σ υ γ χ ω ν ε ύ σ α ν τ ε ς καί π ο ι ή σ α ν τ ε ς σ τ ^ η ν ,
έ ψ η φ ί σ α ν τ ο είς σ ΰ τ ή ν ά ν α γ ρ ά ψ ε ι ν τ ο ύ ς ά λ ε ι τ η ρ ί ο υ ς καί τ ο ύ ς π ρ ο δ ό τ α ς · καί α ύ τ ό ς ό " Ι π π α ρ χ ο ς έν τ α ύ τ η τή σ τ ή λ η ά ν α γ έ γ ρ α π τ α ι ,
καί οί ά λ λ ο ι δέ π ρ ο δ ό τ σ ι |<ο
ί. Ό σ τ ρ α κ ι σ μ ά ς
τού
Μ ε γ α κ λ ή
i 487 / (im |
"Οστρακο άπό τήν 'Ακρόπολη τών 'Αθηνών μέ τό όνομα γραμμένο συγκεντρωτικά. I — Inscriptiones
Graecae,
I S u p p l . p. 192 Nr. 569' D i t t e n b e r g e r , Syll. Inscr. g r I 26.
Μ ε γ α κ λ ή ς : (Ίππο)κράτους : Ά λ ω [ π ] ε κ ή θ ε
'Αριοτοχ.—5 : εύθύς δέ τω ύ σ τ έ ρ φ ί τ ε ι
τος έ κ υ ά μ ε υ σ α ν (cl Αθηναίοι)

(487/6),

ίπΐ Τελεσίνου άρχον-

τ ο ύ ς έννέα ά ρ χ ο ν τ α ς κ α τ ά φ υ λ ά ς

έκ τ ω ν

προκριθέντων ύπό τ ώ ν δήμων π ε ν τ α κ ο σ ί ω ν , τότε μ ε τ ά τήν τυραννίδα π ρ ώ τον. και ώστρακίσθη Μ ε γ ά λ η ς ' Ι π π ο κ ρ ά τ ο υ ς ' Α λ ω π ε κ ή θ ε ν !<ί

Ό Μεγακλής άπό τό άριστοκρατικό γένος τών 'Αλκμεωνιδών. έγγονος τού άντ;ιταλου τού Ιίεισίστρατου Μεγακλή II ( γ ι ά τό διχασμό τής
παράδοσης στό πρόσωπο τούτο, RE X V S . 125 N r . 2 ), γιός τού 'Ιπποκράτη κι άνεψιός τού θεμελιωτή τής άθηναϊκής δημοκρατίας Κλεισθένη,
(βλ. γενεαλογικό δέντρο σιόν Ήρόδ. V I 131 ), ήταν γνωστός άπό τόν
Πίνδαρο πού τόν έξυμνεϊ σά νικητή τών Πυθίων τό ΐ. 486 ( Π υ θ . V I καί
Σχόλια ). ΙΙώς οί 'Αλχαεωνίδε; καταδιώκονται τώρα σά ,φίλο: τών τυράννων' δταν άπ' αύ:ού; βγαίνουν κι ό Κλεισθένης κι 6 'Αλκιβιάδης ό πρεσβύτερος (βλ. c, ύποσημ.), πού καταλυοϋν τήν τυραννία ( c f Ίσοκρ. X V I
26 Ή διακήρυξη τού μισοτυραννισμού τους στόν "Ηρόδοτο, V I Ι 2 ΐ κέ. ) ,
δέν είναι δύσκολο θαρρώ νά έξηγηθή, άν λάβουμε δπόψη, πώς ή μεγάλη

— 79 —

αύτή ό λ ι γ α ρ χ ι κ ή οικογένεια, άνεξάρτητα Από τή στάση τοΟ Αποστάτη τ η ;
Κλεισθένη,

δέ

συνέργησε φυσικά

γιά τή δημοκρατία,
όλιγαρχίας

στήν

πτώση τ ή ; τυραννίας Από

άλλά γιΑ τή δική της

έπικράτηση.

καί

ζήλο

σέ μιά έπανεγκατάσταση τής

συνακόλουΗα,

βλέποντας να βγαίνει μέ τή

μεταρρύθμιση τοΟ Κλεισθένη Από τήν τυραννία δχι τό παλαιό Αριστοκρατικό καθεστώς, Αλλα δημοκοατική πολιτεία εύρύτατα λαοκρατούμενη, φυσικό
ήταν νά Αναγνωρίσει
σιστρατιδών,
Μηδικό

Ενα

πόλίμο,

στήν τυραννία τών Αντιλαϊκών

θησαυρό

παραγνωρισμένο*

προσπάθησε, σύμφωνα

διασώζει ό Ηρόδοτος ( V I 1 1 5 '
τήν

πόλη

άλλωστε πιά Πει-

γ ι ' αδτό

καί στόν πρώτο

μέ τήν πολύτιμη παράδοση πού

Ι2ΐ" 123). νά παραδώσει μέ

στούς Πέρσες και στόν 'Ιππία

προδοσία

"Οπως καί ν ά ' ν α ι , τήν πληρο-

'φορία τοΟ έξοστραχισμοϋ τοΟ Μεγακλή παραδίνουν καί ό ψευδό - Ά ν δ ο κ ί χ η ς , I V 34

χχ

1 ^ Λυσίας, X I V 39 •

Γιά

τ®

λ ο ι π ά δστρακα τοΟ Μεγα-

κ λ ή , βλ. συγκέντρωση χαί τελευταία προσθήκη στόν P e e k ,

Kerameikos

I I I S . 83.
c. Άριοτοτ.—6: έπί μέν οδν Ετη y ' τούς τών τυράννων φίλους ώ σ τ ρ ά .
κιζον, 2>ν χάριν δ νόμος έτέθη, μετά δέ τ α ΰ τ α τφ τ ε τ ά ρ τ φ Ετει ' « α ϊ
των ά λ λ ω ν εΐ τις δοκοίη μείζων είναι μεθίσταντο
Γιά τό τρίτο Ιτος {486/5) πού τό ΘΟμα του Βέν άναγράφιι δ Άριοτοτέλης, πιθανός ή όατραχοφορία νά χαταΐίχασ· τόν 'Αλκιβιάδη τόν πριο0ΰτ·ρο, πού 6υό χ«ίμίνα, ο ' αμφίβολου &λλοοτ· κύρους πιριχοπές (Αυαίας X I V 39 xal ψ·υΐο "Ανίοχίβης I V 34)· άναφίρουν οάν Ινα άπό τους ίςοοτραχιομίνους. Ή τ α ν χι αΰτές άπό τό
γένος τών 'ΛλχμιονιΒδν, πού ή άθηναίχή δημοκρατία δχι Αίιχα, δπως ·ΙΒαμ·, όχ·
τριυδταν. "Qaaou δ μ ο ς κάποιο άλλο τιχμήριο νά έπιλύαιι τό ζήτημα, οτό χινό τοί>
χρόνου έχ·ίνου θά BuxBixst πάντα χάπαια θέοη τό Αλλο i x t l v o δνομα, πάλι μέλους
τής οίχογένιιας τών Άλχμ·»νι!(Βν, πού ίύο δβτραχα τοβ ΚιραμιιχοΟ (Peek, Kerameikos, S . 8s N r . 162 xal 163», αναγράφουν:
Ιιιπποκράτες
μιριχά άπό τήν 'Αγορά (Hesperia,

ΆλκμεονΙδο,

V I I [1938Ι 3^1 * ' · ) :

Ιιιπποκράτες Ά λ ο π ε κ ε ι θ ε ν
χαί πλήθος άλλα (ib.) μέ τό Ιπλό μόνον δνομα :
Ιιιπποκράτες

16. ΟΙ Νισαΐοι Μεγαρείς έκτελούν τόν τύραννο τοΟ 'Ακράγαντα θρασυδαϊο- ε. 472 | Άπό τό Διόδωρο XI 53>5 :

7ο

μ ε τ ά δέ τ α ύ τ α
μέν τ α π ε ι ν ω θ ε ί ς
τούς ΝισαΙους

(δηλ. τήν ήττα του άπό τόν Ιέρωνα) θ ρ σ σ υ δ α ΐ ο ς

έ ξ έ π ε σ ε ν έκ τής ά ρ χ ή ς , καί φ υ γ ώ ν είς Μ ε γ α ρ ε ί ς
καλουμένους, έκεΐ θ α ν ά τ ο υ καταγνωσθείς έτελεύ-

τ η σ ε ν | <λ
17. Ο Ι Μ ι λ ή σ ι ο ι έ π ι κ η ρ ύ τ τ ο υ ν τ ό ό λ ι γ α ρ χ ι κ ό γ έ ν ο ς τ ώ ν
( Ν η λ ε ι δ ώ ν ? ) Ν υ μ φ α ρ ή τ ο υ κ α ί Σ τ ρ α τ ώ ν α κ τ ο ς - c. 450 | Ε π ι γραφή τής Μίλητος άπό τή βάση κάποιας στήλης, πιθανώς συνέχεια τής
έπιγραφής τής σ τ ή λ η ς . / — D i t t e n b e r g e r , Syll. lnscr. Gr.* I 58.
— 1 5 I —σ[

τ]ού[ς Ν ] υ μ φ α ρ ή τ ο υ κ α ί " Α λ κ ι [ μ ο ν — κ α ί Κ ] ρ ε -

σ φ ό ν τ η ν [τους] Σ τ ρ α τ ώ ν α κ τ ο ς φεύγειν τήν έ π ' α ΐ μ [ α τ ι | ψυγήν] καί
α ύ τ ο ύ ς [κα]ί έ κ γ ό ν ο υ ς , κ α ί δς ά ν τ ι ν α τ ο ύ τ ω ν κατ[α|κτε(νε]ι έ κ α τ ά ν
[στ]ατήρας α ύ τ ώ ι γ ε ν έ σ θ α ι ά π ό τ ώ ν || [ χ ρ η μ ά ] τ ω ν τ ώ ν Νυμ[φαρή]του. τ ο ύ ς δ ' έ π ι μ η ν ί ο υ ς έ π ' ώ ν ά ν Ι λ θ ω σ ι ν | [οί κ α τ α ] κ τ ε ί ν α ν τ ε ς ,
ά π ο δ ο ΰ ν α ι τό ά ρ γ ύ ρ ι ο ν ή ν δέ μή α ύ τ ο ύ [ ς | όφε]ίλειν. ήν δέ ή π ό λ ι [ ς
έ ] ν κ ρ α τ ή ς γ έ ν η τ α ι κ α τ α κ τ ε ΐ ν α ι | [αύτ]ούς τ ο ύ ς έ π ι μ η ν ί ο υ ς [ έ ] π ' ώ ν
ά ν λ η φ θ έ ω σ ι ν . ήν δέ μή κατα|[κτ]είνωσιν, όφείλειν £[κ]αστον π ε ν ΐ ή κ ο ν τ α σ τ α τ ή ρ α ς . || τ ο ν δέ έ π ι μ ή ν ι ο ν , ήν μ ή π ρ ο θ ή ι . έ κ α τ ό ν σ τ α τ ή ρ α ς όφε(λει[ν] καί τ ή ν έ σ ι ο ϋ σ α ν έπιμηνίην α It π ο ι ε ί ν κ α τ ά τ ό ψήφισμα· ήν δέ μή, τήν α ύ τ ή ν θωιιήν όφείλειν.
, , — ] οί γιοί τοΟ Νυμφαρήτου, κι δ "Αλκιμος κι δΚρεσφόντης, οί γιοι
τοΟ Στρατώνακτος, καταδικάζονται στήν έξορία τού αίματος f ) , κι αύτοί
κι οί άπόγονοί τους' κι δποιος σκοτώσει κάποιον ά π ' αύτούς, νά πάρει
έκατό στατήρες f f ) άπό τό βιός τοΟ Νυμφαρήτου. Οί έπιμήνιοι f f f · ) πού
α' αύτούς θά παρουσιαστούν οί έχτελεστές, νά τούς δώσουν τά χρήματα'

t)

άνβρα>ποχτονΙα;' πρόχιιται y i i τήν πιρίπτωοη

τΐ)ς , έξομοίοοης ', πού

αύτό ή έκιΐνο τό χ·?αλαιά)«ς Ιγχλημα, συνήθως ή προδοσία χι ή ίιροσυλία, ίρίζουν
τΙς ουνέπ·ι·ς χαί πολλών άλλων. Π·ρ(πτωαη
τήν

ΐνθριοποχτονία, οτήν

πού πολιτικό άίίχημα Εξομοιώνεται μέ

Ήλιιαχή έπιγραφή, Sulmsen - Frankel

π ό τ τ ω Δ ι ό ρ τ ώ \ υ μ π ί ω αίματορ|<ο

ft)

4

53

:

φευγέτω

ή οχ·τ<·κή μικρότητα τοΟ ποαοΟ τής

έπιχήρυ{ης χχί τών πρόστιμων έξηγιέται Από τήν οίχονομιχή κατάπτωση τής Μίλητος

ατόν V

αιώνα.

ftt )

αβμα

δημόσιων λιιτουργών, Ιδώ άνάλογο μέ τούς

πρυτάνεις.
Δήμου καταλύσεως καί τυραννίδος

6

χι άν δέν τά δώσουν, νά τά όφείλουν άπό τά δικά τους. "Αν ή πόλη τους
λάβει στήν έξουσία της, of έπιμήνιοι τοΰ καιρού πού θά συλληφτούν, νά
τούς θανατώσουν χι άν δέν τούς θανατώσουν, νά όφείλει χαθένας πενήντα
στατήρες. Ό προϊστάμενος έπιμήνιος, άν δέ φέρει σέ χρίση τό ζήτημα,
νά όφείλει έχατό στατήρες. Καί χάθε σώμα έπιμήνιων νά συμμορφώνεται
χάθε φορά μέ τό ψήφισμα' χι άν δέν σϋμμορφώνεται, νά όφείλει τό ίδιο
πρόστιμο".
-1 "Οτι τό ψήφισμα μέ τό , , τ ή ν έ π ' α ΐ μ α τ ι φ υ γ ή ν " δέν àsopâ καταδίκη γιά περίπτωση φόνου, φαίνεται τόσο άπό τό γεγονός τής έπικήρυ
ξης, δσο χ ι άπό τήν δμαδική καταδίκη τοΰ γένους. Πρόκειται συνακόλουθα
γιά περίπτωση πολιτικού έγκλήματος, προδοσίας ή πιΗχνότερα κατάλυσης
τής δημοκρατίας. Ά π ό τήν άποψη τούτη ξεκινώντας σέ μιά λαμπρής τής
έπιγραφής διαπραγμάτευση ό G l o t z ( Comptes Rendus de /' Akad.
des
Inscriptions,
1906, 5 1 1 χέ.), έπιχειρεί να τή συνδέσει μέ μιά συγκεχυμένη περικοπή πού μιλεί γιά τήν κατά τόν V I αιώνα έξωση χι επικήρυξη τοΟ τυραννικού Μιλησιαχού γένους τών Νηλειδών' Νικόλ. Δαμασκηνός, fr. 54 ( = 55 F H G ), FGrHist
II 354 : & τ ι Έ π ι μ έ ν η ς μ ε τ ά τ α Ο τ σ
α ί σ υ μ ν ή τ η ς ύ π ό τοΟ δ ή μ ο υ χ ε ι ρ ο τ ο ν ε ί τ α ι λ α β ώ ν έ ξ ο υ σ ί α ν κτείνειν
ο ϋ ς β ο ύ λ ε τ α ι . καί δς τ ώ ν μ έ ν π α ί δ ω ν Ά μ φ ι τ ρ ή τ ο ς ( ή ιστορία τής
άνατροπής τού βασιλιά Λεωμάδα χαί τής έγκατάστασης τυραννίδας άπό
τόν Άμιριτρή, στό προηγούμενο άπόσπασμα 53 I = 54 F H G ] ) ο ύ δ ε ν ά ς
ο ί ο ς τ ' ήν έ γ κ ρ α τ ή ς γ ε ν έ σ θ α ι ( ύ π ε ξ ή λ θ ο ν γ ά ρ π α ρ α χ ρ ή μ α δ ε ί σ α ν τ ε ς ) , τ ά δ έ δ ν τ α α ύ τ ο ΐ ς έ δ ή μ ε υ σ ε ν κ α ί ά ρ γ ύ ρ ι ο ν έ κ ή ρ υ ξ ε ν , ε ϊ τις
α ύ τ ο ύ ς κτείνειεν. τ ώ ν δέ κ ο ι ν ω ν ώ ν τ ο ύ φ ό ν ο υ τ ρ ε ι ς ά π έ κ τ ε ι νε τ ο ί ς δέ ά λ λ ο ι ς φ υ γ ή ν π ρ ο σ ε ΐ π ε ν " οί δέ ώ χ ο ν τ ο . οί μέν δ ή
Ν η λ ε ΐ δ α ι κ α τ ε λ ΰ θ η σ α ν ώ δ ε |<ο Ά ν άφαιρέσουμε πραγματικά τό άλληγορικό περίβλημα ( ό Ά μ φ ι τ ρ ή ς , σύστοιχο της Α μ φ ι τ ρ ί τ η ς [πάρεδρου τοΰ
Ποσειδώνα, πατέρα τού Νηλέα καί θεοπρόγονου τών Νηλειδών], άντιπροσωπεύει τήν κυρίαρχη άριστοχρατία τών ά ε ι ν α υ τ ώ ν δ Έπιμένης πού
έπικηρύττει τά κεφάλια τών άπόγονων τού Ά μ φ ι τ ρ ή δέν είναι παρά προ
σωποποίηση τών Έπιμήνιων [ άρχαιότερη γρα®ή : Ε Π Ι Μ Ε Ν Ι Ο Ι ), πού ή
έπιγραφή τούς άναθέτει τήν καταβολή τού ποσού τής έπικήρυξης χαί τή
θανάτωση') — έχουμε στήν περικοπή τούτη (δπως άλλωστε οί Αντίστοιχες
έχφρασες κ ο ι ν ω ν ο ί φ ό ν ο υ — έ π ' α ΐ μ α τ ι , έ γ κ ρ α τ ή ς γ ε ν έ σ θ α ι — έ γ
κ ρ α τ ή ς γ έ ν η τ α ι , ή έπιχήρυξη, ή φυγή, οί , παίδες ' ή δήμευση χ τ λ .
—"Ι82—

φανερώνουν ), τή θολωμένη άντιγραφή μιά; έπιγραφής δμοια; μέ τή δική
μας — μιαν ιστορική δηλαδή πραγματικότητα, έξωση κι έπικήρυξη τών
Νηλειδών κατά τόν V I αιώνα κατά τόν τρόπο που θά τή διαμόρφωνε ή
λαϊκή φαντασία άναζητώντας τήν έξήγηση ένός έπιγραφικοϋ μνημείου
μέσα στίς όμιχλώδικε; άνίμνησες τοΟ παρελθόντος. Ά ν ή έπιγραφή μας
ήταν τοΟ V I αίώνα, οί γιοί τού Νυμφαρήτου καί τού Στρατώνακτος θά
ήσαν άκριβώς οί ΝηλεΙδες, πού κατά τό κείμενο τοΟ ιστορικού έ ξ ή λ θ ο ν
π α ρ α χ ρ ή μ α δ ε ί σ α ν τ ε ς καί ό 'Επιμένης τ ά δ ν τ α α ύ τ ο ΐ ς έ δ ή μ ε υ σ ε ν
καί ά ρ γ ύ ρ ι ο ν έ κ ή ρ υ ξ ε ν , ε ΐ τις α ύ τ ο ύ ς κτείνειεν
Ά λ λ ά ή έπιγραφή
ανήκει στα μισά τού V αίώνα' συνακόλουθα — κατά τήν πολαπλή τεκμηρίωση τοΟ G l o t z — πρόκειται γιά δεύτερη κατά τήν περίοδο τούτη έξωση
κι έπικήρυξη τοϋ τυραννικού γένους. Τό ψήφισμα μας που τήν όρίζει συντάχτηκε όμο'.ότυπα μέ τό άρχαϊο τοϋ V I αίώνα, άπ' δπου, δπως άφήνουν
νά συμπεράνουμε οί άπήχησές του που διασώζει τό δεύτερο, σχηματίζεται
ή διήγηση τού Νικόλαου τού Δαμασκηνού' κατά τό πρώτο μέρος του, πού
άγνοοΰμε, χαράχτηκε στήν ίδια στήλη ύστερα άπό τό άρχαϊο καί κατά τό
δεύτερο μέρος πού κατέχουμε στή βάση τής στήλης. Πραγματικά τό .L
454/3
οί Αθηναίοι ύποστηρίζουν τούς Αριστοκρατικούς τής Μίλητος,
καί τότε, δπως μαθαίνουαε άπό τήν ψευδό Ξενοφώντεια Ά θ η ν . Π ο λ ι τ ε ί α ,
III i l οί . β έ λ τ ι σ τ ο ι ' έ ν τ ό ς ό λ ί γ ο υ χ ρ ό ν ο υ ά π ο σ τ ά ν τ ε ς τ ό ν δ ή μ ο ν
κατέκοψαν
Οί Α θ η ν α ί ο ι φρόντισαν νά έπανορθώσουν τό λάθος τους
καί τό έ. 450/49 ( τεκμήριο : IG Ι* 22 ) άποκατασταίνεται μέ τή βοήθειά
τους ή Μιλησιακή δημοκρατίζ. Οί πρώτοι λοιπόν, δπως μπορούμε νά συμ
περάνουμε άπό τούς συνδυασμούς αύτούς, πού έπικηρύσσονται, είναι οί
ΝηλεΙδες, σάν άρχηγοί τής όλιγαρχίας καί πρωταίτιοι της σφαγής τού
λαού, οί ένοχοι τού αίματος, δπως χαράζεται στήν καταδίκη του; : φεύγειν
τ ή ν έ π ' α ΐ μ α τ ι φυΥήν, καί α ύ τ ο ύ ς καί έ κ γ ό ν ο υ ς |<ο

18. ΟΙ 'Αθηναίοι Εξοστρακίζουν τόν άντίπαλο του Περικλή, Θουκυδίδη τοΟ Μελησία· ί 443 | "Ενα άπό τά δστρακα μέ
τό δνομά του άπό τό Δίπυλο. / — D i t t e n b e r g e r ,

Sylt,

lnscr.

gr.% I 66.

Θουκυδίδης | Μελησίου —
-» Γααπρός τοϋ άριστοκρατικοΰ Κίμωνα ( γ α μ π ρ ό ς : Σχόλ. εί; Ά ρ ι .οτείδ. III 446, κ η δ ε σ τ ή ς : Ά ο ι σ τ ο τ . Ά θ η ν . Π ο λ . X X V I I I 2 καί Πλούτ.
— 83 —

Π ε ρ ι κ λ . i l . ι ), πλούσιο; χαί μέ μεγάλην υπόληψη ( Πλάτ. Μ έ μ ν . 94 d )
παρουσιάζεται ό Θουκυδίδης σάν ό περιφανέστερος άντίπαλος τοΟ Περικλή
( Πλούτ. Π ε ρ ι κ λ . 8, 5' ι ΐ " θ ο υ κ υ δ . βίος Μαρκελλ. 28' Σ χ ό λ . Άριστοφ.
Ά χ α ρ ν . 7 ° 3 ) ' ιδίως άπ' δταν ό Κίμων έξοσιρακίζεται, όπωσδήποτε πρίν
άπό τό τό έ 449, έπικεφαλή; τή; σχηιιατιζόμενης ένάντια στόν Περικλή
όλιγαρχικής άντίδρασης ( B e l o c h , GG I I ' ι . S . 185 ) Ό Θουκυδίδης
πραγματικά κατώρθωσε νά χωρίσει δλότελα άπό τήν έπιρροή τοΟ δήμου
τους όλιγαρχικούς, νά τους συνδέσει σέ παράταξη, νά τους δημιουργήσει
αύτότελη πολιτική συνείδηση καί ν' άντιπαρατάξει στό μεγάλο δημοκρατικό άρχηγό μιά σοβαρή κι ίδίω; χάρη στό κοινωνικό της γόητρο καί
τήν ήθική τ η ; ποταπότητα έπίφοβη άντιδημοχρατική μερίδα' Πλούτ.
Περικλ. ι ι , 2 : ού γ ά ρ ε ΐ α σ ε τούς κ α λ ο ύ ς καί ά γ α θ ο ύ ς καλουμέν ο υ ς ά ν δ ρ α ς έ ν δ ι ε σ π ά ρ θ α ι καί σ υ μ μ ε μ ε ΐ χ θ α ι π ρ ό ς τ ό ν δ ή μ ο ν ώ ς
π ρ ό τ ε ρ ο ν , ύ π ό π λ ή θ ο υ ς ή μ α υ ρ ω μ έ ν ο υ ς τ ό ά ξ ί ω μ α , χ ω ρ ί ς δέ δ ι σ κ ρ ί ν α ς κ α ί σ υ ν α γ α γ ώ ν είς τ α ύ τ ό τήν π ά ν τ ω ν δ ύ ν α μ ι ν έμβριθή
γ ε ν ο μ έ ν η ν ώ σ π ε ρ έπί ζ υ γ ο ύ φοπήν έ π ο ί η σ ε ν . ήν μέν γ ά ρ έ ξ ά ρ χ ή ς
δ ι π λ ό η τις ύ π ο υ λ ο ς ώ σ π ε ρ έν σ ι δ ή ρ φ , δ ι α ψ ο ρ ά ν ύ π ο σ η μ α ί ν ο υ σ α δημοτικής καί ά ρ ι σ τ ο κ ρ α τ ι κ ή ς π ρ ο α ι ρ έ σ ε ω ς , ή δ ' έ κ ε ί ν ω ν ά μ ι λ λ α καί
φ ι λ ο τ ι μ ί α τ ώ ν ά ν δ ρ ώ ν β α θ υ τ ά τ η ν τ ο μ ή ν τ ε μ ο Ο σ α τής π ό λ ε ω ς τ ό
μέν δ ή μ ο ν τ ό δ ' ό λ ί γ ο υ ς έ π ο ί η σ ε κ α λ ε ΐ σ θ α ι |«ο Τό κυριότερο δπλο τή; παράταξης τών όλιγαρχιχών ήταν ή ένάντια στό μεγαλόβολο Περικλή κατηγορία δτι κατασπαταλεί τά χρήματα τής πόλης καί
τών σύμμαχων γιά τό μάταιο έξωραΐσμό τών Αθηνών, γιά τά καλλιτεχνικά μνημεία, πού θά "μεναν πραγματικά στόν αίώνα άνάμεσχ στίς Αψηλότερε; δόξες τής δημοκρατίας' ib. 12. 2 : κ α ί δ ο κ ε ϊ χ α τ ά τήν ιδεολογία
τού Θουκυδίδη δεινήν υβριν ή Ε λ λ ά ς ύ β ρ ί ζ ε σ θ α ι καί τ υ ρ α ν ν ε ΐ σ θ α ι
περιφανώς, ό ρ ώ σ α τ ο ι ς είσψερομένοις ύ π ' α ύ τ ο ΐ ς ά ν α γ κ α ί ω ς πρός
τ ό ν π ό λ ε μ ο ν ή μ ά ς τ ή ν π ό λ ι ν κ α τ α χ ρ υ σ ο ϋ ν τ α ς καί κ α λ λ ω π ί ζ ο ν τ α ς
ώ σ π ε ρ ά λ α ζ ό ν α γ υ ν α ί κ α , π ε ρ ι α π τ ο μ έ ν η ν λ ί θ ο υ ς π ο λ υ τ ε λ ε ί ς καί
ά γ ά λ μ α τ α καί ναούς χ ι λ ι ο τ α λ ά ν τ ο υ ς
Ή πολιτική δμως τοΟ Περικλή έπιχρατούσε όργανικά χάρη στό ισχυρό άκόμη κοινωνικό βάθρο της,
κι ό Θουκυδίδης ξαφνικά έξοστρχκίζεται τό έ. 443 γιά δέκα χρόνια
(Πλούτ. Π ε ρ ι κ λ . 14. 3" r 6 , 3" ^χόλ Ά ρ ι σ τ ο ? . Σ φ ή κ . 947 ' ' π π 855'
όστρακα ). Μέ τήν έξορία τούτη συντρίβεται ή όλιγαρχιχή παράταξη χι δΠερικλής κρατεί χωρίς διακοπή τή στρα:ηγ(α δεκαπέντε χρόνια.

-

84

-

* 19. Ψ ή φ ι σ μ α τ ώ ν ' Α θ η ν α ί ω ν γ ι ά τ ο ύ ς κ α τ α λ ύ τ ε ς τ ή ς
δημοκρατίας 'Αρχεπτόλεμο,
'Αντιφώντα τό ρήτορα καί
Ό ν ο μ α κ λ ή , κ α ί κ α τ α δ ί κ η - ê. Uli
10 | Κείμενα πού ό Κεχίλιος
άντλεϊ &πό τή σ υ ν α γ ω γ ή ψ η φ ι σ μ ά τ ω ν τού ΚρατεροΟ xc άπό τόν Καιχί*
λιο ό W—Πλούταρχος, βίοι τ ώ ν δ έ κ α φητόρων, I 22 (άρ. T h a l h e i m ,
έχδ. Ά ν τ ι φ . ) χέ., 833 d
— 11 : μετά δέ τήν κατάλυσιν τών τετρακοσίων είσαγγελθείς ( Ά ν τ ι · ιι
φών)σύν Ά ρ χ ε π τ ο λ έ μ φ ένΐ τών τετρακοσίων έάλω, καί τ ο ΐ ς π ε ρ ί προδοτών έπιτιμίοις υπαχθείς άταφος έρρίφθη καί σύν τοις έκγόνοις άτιμος
άνεγρ&φη. — 22 : ψήφισμα έπί θεοπόμπου άρχοντος, έφ' οδ ol τετρακό 22
σιοι κατελύθησαν, καθ" δ Εδοξεν "Αντιφώντα κριθήναι, δ Καικίλιος παρατέθειται.
a
Έ δ ο ξ ε τ η β ο υ λ ή , μιφ καί ε ι κ ο σ τ ή τής π ρ υ τ α ν ε ί α ς , Δ η μ ό ν ι κ ο ς 23
Ά λ ω π ε κ ή θ ε ν έγραμμάτευε, Φιλόστρατος Π α λ λ η ν ε ύ ς έπεστάτει,
Ά ν δ ρ ω ν ε ί π ε - περί τ ώ ν ά ν δ ρ ώ ν ο ϋ ς ά π ο φ α ί ν ο υ σ ι ν οί σ τ ρ α τ η γ ο ί
π ρ ε σ β ε υ ο μ έ ν ο υ ς είς Λ α κ ε δ α ί μ ο ν α έπί κ α κ φ τής π ό λ ε ω ς τής "Αθην α ί ω ν καί έκ τοΟ σ τ ρ α τ ο π έ δ ο υ π λ ε ί ν έπί π ο λ ε μ ί α ς ν ε ώ ς καί πεζ ε Ο σ σ ι δ ι ά Δ ε κ ε λ ε ί α ς , Ά ρ χ ε π τ ό λ ε μ ο ν καί Ό ν ο μ α κ λ έ α καί ' Α ν τ ι φ ώ ν τ α σ υ λ λ α β ε ΐ ν κ α ί ά π ο δ ο ύ ν α ι είς τ ό δ ι κ α σ τ ή ρ ι ο ν , δ π ω ς δ ώ σ ι
δ ί κ η ν π α ρ α σ χ ό ν τ ω ν δ ' α ύ τ ο ύ ς οί σ τ ρ α τ η γ ο ί καί έκ τ ή ς β ο υ λ ή ς
οϋοτινας άν δοκη τοις σ τ ρ α τ η γ ο ΐ ς προσελομένοις μέχρι δέκα,
δ π ω ς ά ν περί π α ρ ό ν τ ω ν γ έ ν η τ α ι ή κρίσις" π ρ ο σ κ α λ ε σ ά σ θ ω ν δ '
α ύ τ ο ύ ς οί θ ε σ μ ο θ έ τ α ι έν τ η α ύ ρ ι ο ν ήμέρφ. καί ε ί σ α γ ό ν τ ω ν . έπειδ ά ν α ! κ λ ή σ ε ι ς έ ξ ή κ ω σ ι ν είς τ ό δ ι κ α σ τ ή ρ ι ο ν , περί π ρ ο δ ο σ ί α ς ,
κ α τ η γ ο ρ ε ΐ ν <.δέ> τ ο ύ ς ή ρ η μ έ ν ο υ ς σ υ ν η γ ό ρ ο υ ς καί τ ο ύ ς σ τ ρ α τ η γ ο ύ ς καί ά λ λ ο ς , ά ν τις βούληται* δ τ ο υ δ ' ά ν κ α τ α ψ η φ ί σ η τ α ι τό
δ ι κ α σ τ ή ρ ι ο ν , περί α ύ τ ο ΰ π ο ι ε ί ν κ α τ ά τ ό ν ν ό μ ο ν δς κ ε ί τ α ι περί τ ώ ν
προδόντων.
,, Απόφαση τής βουλής, τήν είχοστή πρώτη τής πρυτανείας. Γραμματέας ό Δημόνιχος άπό τό δήμο Ά λ ω ι τ ε χ ή , πρόεδρος ό Φιλόστρατος άπό τό
δήμο Παλλήνη. Πρόταση τοΟ Ά ν δ ρ ω ν α - σχετικά μέ τούς άντρες πού οί
στρατηγοί χαταγγέλνουν δτι πήγανε πρέσβεις στή Λακεδαίμονα γιά χαχό
τής πόλης τών 'Αθηναίων χι δτι άπό τό στρατόπεδο ταξίδεψαν στή θάλασσα
-

85

-

πάνω σέ καράβι έχθρικό καί στήν ξηρά πέρασαν άπό τό όχυρό τής Δεκέλειας,

τόν 'Αρχεπτόλεμο καί τόν Ό ν ο μ α κ λ ή καί

συλληίρΗοΟν καί νά παραδοθούν στό δικαστήριο

τόν

γιά

'Αντιφώντα — νά

νά κριθούνε - καί ot

στρατηγοί, μαζί μέ δέκα άλλους άπό τή βουλή που θά διαλέξουν
τήν κρίση

τους, έντέλλονται

νά του; παρουσιάσουν στό δικαστήριο, έτσι

που ή κρίση νά γίνει γιά παρόντες' καί
τήν έπαΰριο, καί

κατά

οί θεσμοθέτες νά τους καλέσουν

νά τους τέρουν, άμέσως μόλις γυρίσουν ο! κλήσεις στ&

δικαστήριο, μέ τήν κατηγορία τής προδοσίας' καί ν' άναλάβουν ν' άναπτύξουν τήν κατηγορία οί στρατηγοί κι οί δέκα άναφερμένοι ρήτορες, καθώς
κι δποιος άλλος θά ήθελε' και σέ περίπτωση που ή κρίση τού δικαστηρίουθά στρεφόταν ένάντια τους, νά 6ποστο0ν δ,τι όρίζει ό νόμος πού ισχύει γιά·
τούς προδότες. "
b
ΚΑΤΑΔΙΚΗ
24

τούτψ ύποΥέΥραπται τ φ δ ό γ μ α τ ι ή καταδίκη'
Προδοσίας ώφλον Ά ρ χ ε π τ ό λ ε μ ο ς Ίπποδάμου Ά γ ρ υ λ ή θ ε ν παρών, Α ν τ ι φ ώ ν Σοφίλου 'Ραμνούσιος
ένδεκα

παραδοθήναι

θεοΟ τ ό

έπιδέκατον, καί τ ώ οίκία

θεΐναι <έπί>
μου

καί

τοϊν

καί

τά

οίκοπέδοιν,

' Α ν τ ι φ ώ ν τ ο ς

π α ρ ώ ν ' τούτοιν έτιμήθη τ ο ι ς

χρήματα

δημόσια

ε ί ν α ι καί

κατασκάψαι αύτοϊν,

έπιγράψαντας
τ ο ϊ ν

τής

καί δρους

Ά ρ χ ε π τ ο λ έ -

π ρ ο δ ό τ α ι ν ' τ ώ δ έ

δη-

μ ά ρ χ ω άποφήναι τήν ο ύ σ ί α ν αύτοΐν- καί μή έξείναι θάψαι Ά ρ χ ε π τ ό λ ε μ ο ν καί ' Α ν τ ι φ ώ ν τ α ' Α θ ή ν η σ ι μ η δ ' δ σ η ς ' Α θ η ν α ί ο ι κ ρ α τ ο Ο σ ι ,
καί άτιμον

ε ί ν α ι Ά ρ χ ε π τ ό λ ε μ ο ν κ α ί ' Α ν τ ι φ ώ ν τ α , κ α ί γ έ ν ο ς τ ό έκ

τ ο ύ τ ο ι ν , καί ν ό θ ο υ ς

καί γ ν η σ ί ο υ ς ·

τών έξ Ά ρ χ ε π τ ο λ έ μ ο υ

καί έ ά ν <τις> ποιήσηταί

τινα

καί 'Αντιφώντος, άτιμος Ι σ τ ω ό ποιησάμε-

ν ο ς . τ α ύ τ α δ έ γ ρ ά ψ α ι έν σ τ ή λ η χ α λ κ η < κ α ί > ^ π ε ρ ά ν κ α ί τ ά ψ η φ ί σ μ α τ α τά π ε ρ ί Φ ρ υ ν ί χ ο υ , κ α ί τ ο ϋ τ ο θ έ σ θ α ι .
,, Καταδικάστηκαν σάν ένοχοι προδοσίας ό Ά ρ χ ε π τ ό λ ε μ ο ς τού Ί π π ο δάμου άπό τήν Ά γ ρ υ λ ή , παρών, καί 6 'Αντιφών τοΟ Σοφίλου. Ραμνούσιος,
παρών

Καταδικάστηκαν καί οί δυό : νά παραδοθούνε στούς Ιντεκα δημό-

σιους έχτελεστές, οί περιουσίες τους νά δημευτούν μέ τό δέκατο έπιδικαζόμενο στό ταμείο τής θεάς, τά σπίτια τους νά γκρεμιστούν καί στά οικόπεδα
—"

Ι86 —

νά τοποθετηθούν όρόσημα μέ τήν έπιγραφή .'. τ ο Ο ' Α ρ χ ε π τ ό λ ε μ ο υ
κ α I τ ο Ο ' Α ν τ ι φ ώ ν τ α τ ώ ν π ρ ο δ ο τ ώ ν . · . Ot δήμαρχοι νά
διαλαλήσουν τήν περιουσία τους' καί νά μή έπιτρέπεται v i θάψει κανείς
τόν Άρχεπτόλεμο καί τόν 'Αντιφώντα ατήν 'Αθήνα, ούτε στήν άλλη τής
έπικράτειας τών 'Αθηναίων χώρα' ξεπεσμένοι άπ' δλα τά δικαιώματα
ν ά ' ν α ι ό 'Αρχεπτόλεμος καί 4 'Αντιφών καί οί άπόγονοί τους κι οί νόθοι
κι οί γνήσιοι' κι άν κανείς υιοθετήσει κανέναν άπό τούς άπόγονους τού
'Αρχεπτόλεμου καί τοΟ 'Αντιφώντα, ξεπεσμένος άπ' δλα τά δικαιώματα
νά 'ναι κι έκείνος. Κα( νά γραφτούν αύτά σέ χάλκινη στήλη, κι έκεΐ πού
βρίσκονται καί τά ψηφίσματα -γιά τόν Φρύνιχο-^), έκεΐ νά στηθή καί
τούτο " .
Η Οί τρεις ολιγαρχικοί πού κατηγορούνται καί καταδικάζονται δέν
είναι άγνωστοι κι άπό τήν άλλη παράδοσή μας. Ό σημαντικότερος, ό 'Αντιφών, είναι περίφημος ρήτορας, άμεσότερα γνωστός κι άπό τούς σωζόμενους δικανικούς λόγου; του, ένας άπό τούς σπουδαιότερους πνευματικούς
άνθρώπους τή; γενεά; του, κατά τήν κρίση τού Θουκυδίδη, V I I I 6 8 , ι :
άνήρ ' Α θ η ν α ί ω ν τ ώ ν κ α θ ' έαυτόν άρετη τε ούδενός ύστερος καί
κ ρ ά τ ι σ τ ο ς έ ν θ υ μ η θ ή ν α ι τε γ ε ν ό μ ε ν ο ς καί ä γ ν ο ί η ε ί π ε ί ν καί ές μ έ ν
δ ή μ ο ν ο ύ π α ρ ι ώ ν ο ύ δ ' ές ά λ λ ο ν ά γ ώ ν α έ κ ο ύ σ ι ο ς ο ύ δ έ ν α , ύ π ό π τ ω ς τ ώ π λ ή θ ε ι διά δ ό ξ α ν δ ε ι ν ό τ η τ ο ς δ ι α κ ε ί μ ε ν ο ς , τ ο ύ ς μέντοι
ά γ ω ν ι ζ ο μ έ ν ο υ ς καί έν δ ι κ α σ τ η ρ ί ω και έν δ ή μ φ π λ ε ί σ τ α ε ί ς ά ν ή ρ ,
δ σ τ ι ς ξ υ μ β ο υ λ ε ύ σ α ι τ ό τι, δ υ ν ά μ ε ν ο ς ώ φ ε λ ε ΐ ν |<ο Κατά τό έ. 411
παρουσιάζεται σάν ό κυριότερος πρωτεργάτης στήν κατάλυση τής δημοκρατίας καί τήν έγκατάσταση τής δλιγαρχίας τών Τετρακόσιων ib. : δ
μ έ ν τ ο ι ά π α ν τ ό π ρ ά γ μ α ξ υ ν θ ε ί ς δ τ ω τ ρ ό π ω κ α τ έ σ τ η έ ς τοΟτο κ α ί
έκ π λ ε ί σ τ ο υ έ π ι μ ε λ η θ ε ί ς ' Α ν τ ι φ ώ ν ήν |<ο καί 'Αριστοτ. ' Α θ η ν . Π ο λ .
32,2 : ή μέν ο ΰ ν ό λ ι γ α ρ χ ί α τ ο ύ τ ο ν κ α τ έ σ τ η τ ό ν τ ρ ό π ο ν — · • ' α ί τ ί ω ν
μ ά λ ι σ τ α γ ε ν ο μ έ ν ω ν Π ε ι σ ά ν δ ρ ο υ καί ' Α ν τ ι φ ώ ν τ ο ς κ α ί Θ η ρ α μ έ ν ο υ ς ά ν δ ρ ώ ν καί γ ε γ ε ν η μ έ ν ω ν εδ, κ α ί σ υ ν έ σ ε ι καί γ ν ώ μ η δ ο κ ο ύ ν τ ω ν διαφέρειν |<ο "Οταν, ύστερα άπό τήνέμμονή τού 'Αθηναϊκού στή Σάμο στρατού στή δημοκρατία, οί Τετρακόσιοι διασπάστηκαν σέ δυό παράταξες, μιά μετριόπαθη καί μιά άδιάλλαχτη (θουκυδ. V I I I 8g,2 κέ. ), ό
'Αντιφών βρίσκεται μαζί μέ τό Φρύνιχο ( = άρ. 20 σημ. ) καί τόν Πείσt Βλ. ίρ. 20.
— 87 —

ανδρο καί τούς πιό δυνατούς άπό τούς άλλους έπικεφαλής τών άδιάλλαχτων χαί δέν διστάζει νά μπή μέ τό Φρύνιχο χι άλλους δέχα μαζί στήν
πρεσβεία πού στέλνεται άπό τούς κλονιζόμενους δλιγαρχιχούς νά έπιτύχει
μέ χάθε τρόπο τή συνθηκολόγηση μέ τή Σπάρτη. 'Ανάμεσα στούς άλλους
δέχα πρέπει νά τοποθετηθούν οί συγχατηγορούμενοι Άρχεπτόλεμος χαί
Όνομαχλής, πού άπ' αύτούς 6 πρώτος είχε φέρει Αντίστροφα πρότασες
ειρήνης άπό τή Σπάρτη ( Ά ρ ι σ τ ο φ . Ί π π . 794 — 9^· 3 2 7
Σχόλ.Είρήν.
665 ) · Ό δεύτερος,ό Όνομακλής, στρατηγός τόέ. 412/1 ( θ ο υ χ υ δ . ν ΐ ΐ ΐ 25.1"
3θ,2 ) χι Ινας άπό τούς Τετραχόσιους χι αύτός, δέν πιάνεται χαί καταδικάζεται έρήμην. Ό κύριος πρωτεργάτης τής έξόντωσης τοΰ Ά ρ χ ε π τ ό λ ε μου χαί τού Αντιφώντα, ήταν, χατά τήν πληροφορία τού Λυσία, ό Θηραμένης, πού θά έξοντωθή χι αύτός μέ τή σειρά του άπό τούς Τριάκοντα*
X I I 67 : β ο υ λ ό μ ε ν ο ς δ έ τ ώ ύ μ ε τ έ ρ ω π λ ή θ ε ι δ ο κ ε ΐ ν π ι σ τ ό ς ε ί ν α ι
' Α ν τ ι φ ώ ν τ α καί Ά ρ χ ε π τ ό λ ε μ ο ν φ ί λ τ ά τ ο υ ς δ ν τ α ς α ύ τ φ κ α τ η γ ο ρ ώ ν
ά π έ κ τ ε ι ν ε ν , είς τ ο σ ο Ο τ ο ν δέ κ α κ ί α ς ή λ θ ε ν , ώ σ τ ε ά μ α μ έ ν διά τ ή ν
π ρ ό ς έ κ ε ί ν ο υ ς π ί σ τ ι ν ύ μ ά ς κ α τ ε δ ο υ λ ώ σ α τ ο , δ ι ά δέ τ ή ν π ρ ό ς ύ μ ά ς
τ ο ύ ς φ ί λ ο υ ς ά π ώ λ ε σ ε |<ο Ά π ό τό θουχυδίδη μαθαίνουμε πώ; ό Α ν τ ι φών προσπάθησε ν' άπολογηθή μ' ένα περίφημο λόγο* ib. 68.2 κ α ί αύτ ό ς γ ε , έ π ε ι δ ή τ ά τ ώ ν Τ ε τ ρ α κ ο σ ί ω ν έν ύ σ τ έ ρ ω μ ε τ α π ε σ ό ν τ α ύ π ό
τοΟ δ ή μ ο υ έ κ α κ ο Ο τ ο , ά ρ ι σ τ α φ α ί ν ε τ α ι τ ώ ν μέχρι έμοΟ ύ π έ ρ α ύ τ ώ ν
τ ο ύ τ ω ν , σ ί τ ι α θ ε ί ς ώ ς ξ υ γ κ α τ έ σ τ η σ ε , θ α ν ά τ ο υ δίκην ά π ο λ ο γ η σ ά μ ε ν ο ς |ι/5 Ά λ λ ά πόσο δίχιο είχε δ λαός στήν άμείλιχτη τιμωρία τών δλιγαρχικών αύτών, μαρτυρεί τό γεγονός δτι ό Όνομακλής πού γλύτωσε, ξαναγυρίζει κάποτε στήν πατρίδα του γιά ν' άποβή ( Ξενορ. Έ λ λ . II 3»2) ένας
άπό τούς Τριάκοντα τύραννούς της.
2C. Τ ι μ η τ ι κ ό ψ ή φ ι σ μ α τ ώ ν ' Α θ η ν α ί ω ν γ ι ά τ ό ν φ ο ν έ α
τοΰ καταλύτη τής δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς Φρύνιχου Θ ρ α σ ύ β ο υ λ ο καί
τ ο υ ς σ υ ν ε ρ γ ο ύ ς τ ο υ - ê. 410 / 9 | "Επιγραφή άπό τήν άκρόπολη
τών Αθηνών. / — Inscriptiones
Graecae
Ι' n o ' ( = * Dittenberger,
Syll. laser, g r I 108) = T o d , Greek Historical
Inscriptions,
86.
[έπί Γ λ α υ κ ί [ π π ο υ ά[ρ[χον[το]ς
( Λ ό β ω ν έκ] Κ η δ ώ ν έ γ ρ α μ μ ά τ ε υ ε .
[ Ι δ ο χ σ ε ν τήι] β ο υ λ ή ι καί τ ώ ι

δήμωι,
—" Ι88 —

hIππoθωvτl|[ς

έπρυτάνε[υε.

Λ ό β ω ν έ γ ρ α μ μ ά τ ε υ ε , Φιλιστ(6η||[ς έπεστάχει), Γ λ α ύ κ ι π π ο ς ή ρ χ ε :
Έ ρ α σ ι ν ί δ η ς εΤπ|[ε· έ π α ι ν έ σ α ] ι θ ρ α σ ύ β ο υ λ ο ν ώ ς δ ν τ α ά ν δ ρ α
ά γ α θ ό | [ ν περί τ ό ν δ ή ] μ ο ν τ ό ν ' Α θ η ν α ί ω ν καί π ρ ό θ υ μ ο ν π|[οιεΐν
h ô t i δ ύ ν α ] τ α ι ά γ α θ ό ν κ α ί ά ν τ ί ώ ν ευ πεπο|[ίηκεν τήν τε π ό λ ι ν ] κ α ί
τ ό ν δή[μον] τ ό ν 'Αθηναίω||[ν σ τ ε φ α ν ώ σ α ι α ύ τ ό ν χ ρ υ σ ώ ι σ τ ε ] φ ά ν ω ι ,
ποιήσα||ι δέ τ ό ν σ τ έ φ α ν ο ν ά π ό χ ι λ ί ω ν δ ρ α χ μ ώ ν · hoi [δέ 1ι|ελλην ο τ α μ ί α ι δ ό ν τ ω ν τ ό ά ρ γ ύ ρ ι ] ο ν . καί [ ά ν ε ι π ] ε ΐ ν Δ ι ο ν υ σ ί ω ν τ ώ ν έν
δ σ τ ε ι τώι] ά γ ώ ν ι hC>v 1ιέν|[εκα α ύ τ ό ν ho δ ή μ ο ς έ σ τ ε φ ά ν ω σ ] ε :
Δ ι ο κ λ ή ς
ε ί π ε - I I [τά μέν ά λ λ α κ α θ ά π ε ρ τήι βουλήι] - ε ί ν α ι
δέ θ ρ α σ ύ | [ β ο υ λ ο ν ' Α θ ή ν α ι ο ν , φ υ λ ή ς κ α ϊ δ ή μ ο υ κ]αί φ ρ α τ ρ ί α ς
hώ|[v δ ν β ο ύ λ η τ α ι
ά π ο γ ρ σ φ σ ά μ ε ν ο ] ν · καί τ δ λ λ α τ ά
έ|[φσηφ ι σ μ έ ν α τ ώ ι δ ή μ ω ι κ ύ ρ ι α εΤ]ναι θ ρ α σ υ β ο ύ λ ω | [ ι * ε ί ν α ι δέ καί εύρέσ θ α ι α ύ τ ώ ι π ] α ρ ά ' Α θ η ν α ί ω ν κ||[αί δ λ λ ο ά γ α θ ό ν έ ά ν τ ο υ δ έ η τ α ι
π]ερί h ώ v εύεργέ|[τηκεν τ ό ν δ ή μ ο ν τ ό ν ' Α θ η ν α ί ω ν ] , καί ά ν α γράφσα|[ι έν σ τ ή λ η ι λιθίνηι τ ά δ ε δ ο γ μ ] έ ν α * h ε λ έ σ θ α ι δ|[έ έ γ β ο υ λ ή ς
π έ ν τ ε ά ν δ ρ α ς αύτ(]κα μ ά λ α , hotnve|[ç] δ ι [ κ ά σ ο υ σ ι θ ρ α σ υ β ο ύ λ ω ι
μέ]ρος τ ό γιγνόμεν||ον. τ ο ύ ς [δέ δ λ λ ο υ ς , h ô o o i τ ό τ ε εδ έ ] π ο ί η σ α ν
τ ό ν δή|μον τ ό ν ' Α θ η [ ν α ί ω ν — ίο I. — ]ιν καί ' Α γ ό ρ α τ ο | ν καί Κόμ ω ν α [καί — i j I. — ] καί Σ ΐ μ ο ν κα|ί Φ ι λ ί ν ο ν κα[ί — 8 1 . — ]α,
ε ύ ε ρ γ έ [ τ α ] ς [ ά ] ν α γ ρ ά φ | σ α ι έμ π ό λ ε [ ι έν σ τ ή λ η ι λ]ιθίνηι τ ό ν γ ρ α μ [μα]τέ|α τ[ή]ς β ο υ λ ή ς , [καί έ γ κ τ η σ ι ] ν ε ί ν α ι α ύ τ ο ϊ ς ώ σ π ε ρ | ' Α θ η ν α ί ο ι ς , [καί γ η π έ δ ω ] ν καί ο ί κ ί α ς , κ α ί οϊκησ|ιν ' Α θ ή ν η σ ι , [καί έπιμ έ λ ] ε σ θ α ι α ύ τ ώ ν τήν β ο υ λ ή ν | τ ή ν αίεί β [ ο υ λ ε ύ ο υ σ α ν κα]ί τ ο ύ ς
π ρ υ τ ά ν ε ι ς , Ι ι ό π ω ς δ|ν μή ά δ [ ι κ ώ ν τ α ι . τ ή ν δέ σ ] τ ή λ η ν ά π ο μ ι σ θ ω σάντω|[ν h o i π ω λ η τ α ί έν τήι βου]λήΓ τ ο ύ ς δέ 1ιελληνοταμ|[ίας
δ ο ύ ν α ι τ ό ά ρ γ ύ ρ ι ο ν ] , έ ά ν δέ δοκήι α ύ τ ο ύ ς | [καί δ λ λ ο υ τ υ χ ε ΐ ν
ά γ α θ ο ΰ , τ ή ν ] β ο υ λ ή ν π ρ ο β ο υ λ ε ύ σ α σ α ν | [ έ χ σ ε ν ε γ κ ε ϊ ν ές τ ό ν δήμ]ον :
Ε υ δ ι κ ο ς ε ί π ε - τά μέν | [ δ λ λ α κ α θ ά π ε ρ Δ ι ο κ λ ή ς · περί] δέ τ ώ ν
δωροδοκηο||[άντων έπί τ ώ ι φσηφίσματι] δ έφσηφ[ί]σθη Ά π ο λ λ | [ ο δ ώ ρ ω ι . τήν β ο υ λ ή ν β ο υ λ ε ύ σ ] α ι έν τήι π ρ ώ τ η ι hé6|[pai έν τ ώ ι β ο υ ·
λευτηρί]ωι, καί κ ο λ ά ζ ε ι ν τ ώ ν [δ]ωρο|[δοκησάντων κ α τ α φ σ ] η φ ι ζ ο μ έ ν η ν , καί ές δικασ|[τήριον α ύ τ ο ύ ς ε ί σ ά γ ε ι ] ν , κ α θ ό τ ι δ ν δοκήι
σύτή[ι], τ|Ι[ούς δέ π έ ν τ ε ά ν δ ρ α ς ] π α ρ ό ν τ α ς ά π ο φ α ί ν ε ι ν Ηά[ττ' | δ ν
ε ί δ ώ σ ι ν , καί έ ά ν ] τίς τι δ λ λ ο είδήι περί τ[ού|των - έ χ σ ε ΐ ν σ ι δέ καί]
ίδιώτηι, έ ά ν τις β ο ύ λ η τ α [ ι ] .

-

89

-

5

ίο

15

2ο

25

;,ο

35

,. Τήν πρυτανεία, είχε ή Ίπποθωντίς φυλή, γραμματέας ήταν ο Αόβων,
πρόεδρος ό Φιλιστίδης, επώνυμος άρχων ό Γλαύκιππος, δταν ύστερα άπό
εισήγηση τής βουλής, κατά τήν πρόταση τοΟ Έρασινίδη, ή συνέλευση τού
λαοΰ άποφάσισε : Νά άποδοθή έπαινος στό Θρασύβουλο, έπειδή στάΗηκε
άξιος γιά τόν 'Αθηναϊκό λαό καί πρόθυμος κάθε καλό που μπορεί, νά τό
κάμει" καί γιά τό καλό πού έκαμε στήν πόλη καί στό λοό τών 'Αθηναίων
νά στεφανωθή αέ στεφάνι χρυσό καί τό στεφάνι νά στοιχίζει ,, δραχμές "
χίλιες. Οί έλληνοταμίες νά δώσουν τά χρήματα κα( νά διαλαληθή στό
δραματικόν άγώνα τών μεγάλων Διονύσιων γιά ποιό λόγο δ λαός
τόν στεφάνωσε.
Π ρ ο σ θ ή κ η τ ο Ο Δ ι ο κ λ ή , πού κατά τά άλλα
συμφωνεί αέ τήν εισήγηση τής βουλής : Ν' άνακηρυχτή έπιπλέον δ Θρασύβουλος 'Αθηναίος πολίτης καί νά γραφτή σ' δποια φυλή καί δήμο καί
φατρία θέλει* κι δσα άλλα άποφάσισε προτού δ λαός f ) , νά ισχύουν γιά τόν
Θρασύβουλο* καί νά μπορεί ν' άποχτήσει άπό τους 'Αθηναίους κι δποια
άλλη εύνοια, άν έχει άνάγκη άπό κάτι, γιά τό καλό πού έκαμε στό λαό
μας. Οί άπόφασες νά γραφτούν σέ μαρμάρινη στήλη' καί νά βγοΟν τώρ'
άμέσως άπό τή βουλή πέντε άνδρες f f ) πού θά όρίσουν τί μέρος ( άπό τή
δημευμένη περιουσία τοΟ Φρύνιχου) τοΟ πέφτει. 'Αλλά καί τους άλλους
δσοι τότε εύεργέτησαν τόν 'Αθηναϊκό λαό, τόν [ — ] καί τόν Ά γ ό ρ α τ ο καί
τόν Κόμωνα καί τόν [ ·— ] καί τό Σίμο καί τό Φιλϊνο καί τόν [ — ], δ
γραμματέας τής βουλής νά τούς άναγράψει εύεργέτες σέ μαρμάρινη στήν·
άκρόπολη στήλη. Καί νά μπορούν ν' αποχτήσουν τά Ιδια μέ τούς 'Αθηναίους άκίνητα, καί χτήματα καί σπίτι χαί δικαιώματα κατοίκησης στήν
'Αθήνα, καί νά φροντίζει γ ι ' αύτούς ή κάθε φορά βουλή νά μή άδικιώνται.
Οί πωλητές f f f ) νά παραγγείλουν τή στήλη μέσα στή βουλή, χαί νά
δώσουν οί Έλληνοταμίες τά χρήματα. Κ ι ' άν έπιθυμούν νά λάχουν καί
καμμιάν άλλη εύνοια, ή βουλή άφού τό προδιασκεφτή, νά τό προτείνει στή
συνέλευση τού λαοΰ. Ι Ι ρ ο σ θ ή κ η τ ο ύ Ε ΰ δ ι κ ο υ ,
πού κατά τά

t) γιά it ακριβώς πρόχιιται δέν διιυχρινίζιται' évvcit πιθανώς τά Ιπαθλα πο·>
άναγνώρια· ί λαός στους πρωτοοτάτις ιής χαιάλυσης τών Τβτραχόοιων, Ισως καλλίτιρ= τΙς άμοιβές πού ψήφισι δ λαός γιά τόν άγνωστο ώς ίνα διάστημα έχτιλ·στή τοΟ
Φρύνιχου' χαί τΙς αμοιβές ίχ«1ν«ς έπιχυρώνιι τό ψήφισμα γιά τό Θρασύβουλο πάνω
οτίς &λλ·ς.
f t ) κατά τήν «ίχαοία ioD Bannier, Phil. Woch. XLIII 835, ένώ
χατά τήν παλαιά, πού υ(οθ«τ«ΐ χαί ή Συλλογή, συμπλήρωση τοΟ Michel, στ(. 22/3 :
Ιιελέσθαι δ||έ τόν δήμον τ ρ ε ΐ ς άνδρας Ito
t t t ) et ά?χοντ·ς πού έχμισθώναν τους φόρους κτλ.

— go —

άλλα συμφωνεί μέ τό Διοκλή : "Οσο γιά κείνου; που δωροδόκησαν στό ψήφισμα πού ψηφίστηκε γιά τόν 'Απολλόδωρο, νά διασκεφτή ή βουλή στήν
πρώτη στό ρουλευτήριο συνεδρίαση καί νά τιμωρήσει καταψηφίζοντας
αυτούς που δωροδόκησαν, καί νά τούς μπάσει στό δικαστήριο, καταπώς
αύτή θ'άπο^άσ.ζε' καί οί πέντε άνδρες f ) έκεϊ νά φανερώσουν αύτά
πού θά 'ξεραν, καθώς κι δποιος άλλος άν ξέρει κάτι' άλλά καί ιδιώτης
νά μπορεί, άν κανείς θέλει. "
Η ,, Ό θάνατος τού Φρύνιχου προοιμιάζει τήν πτώση τής ολιγαρχίας
τών Τετρακόσιων' άπ' δπου οί μεγάλες τιμέ; καί τά έπαθλα πού άναγνωρίζονται στόν έχτελεστή του. Ό Φρύνιχος έκεϊνος, διαβόητος ολιγαρχικός,
στρατηγώντας στή Σάμο τό έ 412, είχε ήδη έπιχειρήσει νά παραδώσει
τόν άθηναϊχό στρατό ατούς Λακεδαιμόνιους (θουκυδ. V I I I 5°>5
).
'Αποτυχαίνοντας στήν προσπάθεια νά έξαγοράσει άπό τούς οχτρού; τ ή ;
πατρίδας του μέ μιά γενική προδοσία τήν πολιτική του έπικράτηση, βρίσκεται έπικεφαλής τών Τετρακόσιων, πρωτοστατώντας στήν κατάλυση τής
δημοκρατίας' ib. 68,3 : π α ρ έ σ χ ε δέ καί 6 Φ ρ ύ ν ι χ ο ς έ α υ τ ό ν π ά ν τ ω ν
δ ι α φ ε ρ ό ν τ ω ς π ρ ο θ υ μ ό τ α τ ο ν ές τ ή ν ό λ ι γ α ρ χ ί α ν
4 : κ α ί Θηραμέν η ς ό τ ο υ Ά γ ν ω ν ο ς έν τ ο ι ς ξ υ γ κ α τ α λ ύ ο υ σ ι τ ό ν δ ή μ ο ν π ρ ώ τ ο ς ήν,
άνήρ οΰτε είπεΐν οΰτε γ ν ώ ν α ι άδύνατος. ώστε ά π ' άνδρών π ο λ λ ώ ν
καί ξ υ ν ε τ ώ ν π ρ α χ θ έ ν τά I p y o v ούκ ά π ε ι κ ό τ ω ς κ α ί π ε ρ μ έ γ α 6ν
π ρ ο υ χ ώ ρ η σ ε ν χ α λ ε π ό ν γ ά ρ ήν τ ό ν ' Α θ η ν α ί ω ν δ ή μ ο ν έτει έ κ α τ ο σ τ ώ μ ά λ ι σ τ α έ π ε ι δ ή οί τ ύ ρ α ν ν ο ι κ α τ ε λ ύ θ η σ α ν έ λ ε υ θ ε ρ ί α ς π α ΰ σ α ι
καί ο ύ μ ό ν ο ν μή ύ π ή κ ο ο ν δ ν τ α , ά λ λ ά καί ϋ π έ ρ ήμισυ τ ο υ χ ρ ό ν ο υ
τ ο ύ τ ο υ α υ τ ό ν ά λ λ ω ν ά ρ χ ε ι ν ε ί ω θ ό τ α |<ο' cf Λυσ. X X V 9 Άριστοφ.
Β ά τ ρ . 689' "Αριστοτ. Π ο λ ι τ . V 5>4· ! 3 ° 5 b,,· Έ π ε ι δ ή δμως καί οί
έσωτερικές άντίθεσες τών όλιγαρχικών φανερώνονταν άπό μέρα σέ μέρα
οξύτερες ( cf θουκυδ. ib. 89.5 '· έν φ π ε ρ καί μ ά λ ι σ τ α ό λ ι γ α ρ χ ί α έκ
δημοκρατίας γενομένη ά π ό λ λ υ τ α ι - πάντες γ ά ρ αύθημερόν άξιοΰσιν
ο ύ χ δ π ω ς Ισοι, ά λ λ ά κ α ί π ο λ ύ π ρ ώ τ ο ς α ύ τ ό ς ί κ α σ τ ο ς ε ί ν α ι ) |Ό
καί ή έμμονή άπό τήν άλλη τού άθηναϊκοΰ στή Σάμο στρατού στή δημο-

+) άντ1θ»τα κατά τήν ουμπλήρωαη τοϋ Valeton ( Hermes, X L H I [ 1908 | 481
xt. ), ατ(. 42 έν τώι Ά ρ ε ί ω ι πάγ]ωι χαί ατέ oil. 45 τ||[ούς δέ Ά ο ε ι ο π α γ ί τας]
Ά λ λ ά 6 "Αρ«ιος Πάγος χι οί Άρ·οπαγ(τις πολύ Βύαχολα Θ4 μπορούσαν
vi χαταχαρηθοΟν ατήν οίχονομία τβν νοημάτων τοΟ τ·λ·υτα(ου τούτου μέρους.

— III —

κρατία κλόνιζε τή θέση τών Τετρακόσιων, οί όλιγαρχικοί στέλνουν τόν
Φρύνιχο καί τόν 'Αντιφώντα ( = àp. 1 9 ) έπικεφαλής πρεσβείας στους
Λακεδαιμόνιους, έξουσιοδοτώντας τους, ib. 90,2 : π α ν τ ί τ ρ ό π ω δ σ τ ι ς
καί ό π ω σ ο Ο ν ά ν ε κ τ ό ς ξ υ ν α λ λ α γ ή ν α ι
πρός τούς Λακεδαιμ ο ν ί ο υ ς |«j Ή πρεσβεία δέν καρποφόρησε κι ό άρχιπροδότης Φρύνιχος,
άμέσως μόλις γύρισε στήν'ΑΗήνα ( Αύγουστος / Σεπτέμβριος τοΟ έ. 411),
σκοτώθηκε Από τό Θρασύβουλο, τόν Καλυδώνιο μέτοικο, καί τους συνεργούς του Ό φόνος του κατά τό Θουκυδίδη (ib. g 2 »2) γίνεται μέρα, ό
φονέας, πού δέν κατονομάζεται, διαφεύγει κι Ενας συνεργός του μόνο πιάνεται, ένας , ' Α ρ γ ε ΐ ο ς ' , πού βασανίζεται καί δέ μολογάει : ό Φ ρ ύ ν ι χ ο ς
ή κ ω ν έκ τής ές Λ α κ ε δ α ί μ ο ν α π ρ ε σ β ε ί α ς π λ η γ ε ί ς ύ π ' ά ν δ ρ ό ς
τών περιπόλων [ τινός J έξ έπιβουλής
έν τ η ά γ ο ρ φ π λ η θ ο ύ σ η καί ο ύ π ο λ ύ ά π ό τοΟ β ο υ λ ε υ τ η ρ ί ο υ ά π ε λ θ ώ ν ά π έ θ α ν ε π α ρ α χ ρ ή μ α , καί ό μ έ ν π α τ ά ξ α ς δ ι έ φ υ γ ε ν , ό δέ ξ υ ν ε ρ γ ό ς , Ά ρ γ ε ΐ ο ς ά ν θ ρ ω π ο ς , ληφθείς καί β α σ α ν ι ζ ό μ ε ν ο ς ύ π ό τ ώ ν Τ ε τ ρ α κ ο σ ί ω ν ο ύ δ ε ν ό ς δ ν ο μ α τ ο υ κ ε λ ε ύ σ α ν τ ο ς ε ί π ε ν ο ύ δ έ ά λ λ ο τι ή δτι είδείη π ο λ λ ο ύ ς ά ν θ ρ ώ π ο υ ς κ α ί ές τ ο ΰ π ε ρ ι π ο λ ά ρ χ ο υ καί ά λ λ ο σ ε κ α τ ' ο ί κ ί α ς
ξ υ ν ι ό ν τ α ς |<ο +) 'Ανάλογη, άλλά καί πιό συγκεκριμένη, είναι ή μαρτυρία
τοΟ Λυσία ( X X I I I η ι ). ή ίστορούμενη άλλωστε μπροστά σέ πρόσωπα που
ζήσανε τά γεγονότα : Φ ρ υ ν ί χ ω γ ά ρ , 2) ά ν δ ρ ε ς δ ι κ σ σ τ α ί , κοινή θ ρ α σ ύ β ο υ λ ό ς τε ό Κ α λ υ δ ώ ν ι ο ς καί ' Α π ο λ λ ό δ ω ρ ο ς ό Μ ε γ α ρ ε ύ ς έπεβ ο ύ λ ε υ σ α ν έ π ε ι δ ή δέ έ π ε τ υ χ έ τ η ν α ύ τ ώ β α δ ί ζ ο ν τ ι , ό μέν Θ ρ α σ ύ β ο υ λ ο ς τ ύ π τ ε ι τ ό ν Φ ρ ύ ν ι χ ο ν κ α ί κ α τ ο β ά λ λ ε ι π α τ ά ξ α ς , ό δέ ' Α π ο λ λ ό δ ω ρ ο ς ο ύ χ ή ψ α τ ο 1 ά λ λ ' έν τ ο ύ τ ω κ ρ α υ γ ή γ ί γ ν ε τ α ι καί ώ χ ο ν τ ο
φεύγοντες
Ό ρήτορας Λυκούργος, Αντίθετα, βλέποντας άπό πολύ δστερότερα τά πράγματα, άπό τή μιά γνωρίζει τήν πράξη παραποιημένη άπό
τό θρύλο πιά κι άπό τήν άλλη τή συναρτεϊ μέ τά κατοπινότερα γεγονότα
τής δίκης' κ. Λ ε ω κ ρ . ι ΐ 2
Φρυνίχου γάρ άποσφαγέντος νύκτωρ
π α ρ ά τήν κρήνην τήν έν τ ο ι ς ο ί σ ύ ο ι ς ύ π ό ' Α π ο λ λ ο δ ώ ρ ο υ καί Θ ρ α σ υ β ο ύ λ ο υ , καί τ ο ύ τ ω ν λ η φ θ έ ν τ ω ν καί είς τό δ ε σ μ ω τ ή ρ ι ο ν ά π ο τ ε θ έ ν τ ω ν ύ π ό τ ώ ν τ ο ύ Φ ρ υ ν ί χ ο υ φ ί λ ω ν , α ί σ θ ό μ ε ν ο ς ό δ ή μ ο ς τ ό γε-

f ) ή έχίοχή «ίναι σωστή, γιατί 6 έχτ·λ·στής Ιχιι χάθι λύγο νά χατορθώσιι νά
μιίνιι άγνωστος χαί νά μή φανιρωθή παρά μόνον Βοχ»ρα άπό τήν πτώση τ(Βν Τετρακόσιων, δταν άρχίζουν οί ένάντια τους Β£χ«ς.

Ά π ό τό θουχυΐίδη

παρμένη,"άλλά μέ

λαθιμένο τό δνομα τοΟ έχτιλιστή, ή Ιστόρηση στόν Πλούταρχο, Ά λ κ ι β . 25.14·

— III —

γ ο ν ό ς τ ο ύ ς τε ε ί ρ χ θ έ ν τ α ς έ ξ ή γ α γ ε , καί β α σ ά ν ω ν γ ε ν ο μ έ ν ω ν τ ό
π ρ ά γ μ α ' ά ν έ κ ρ ι ν ε , καί ζ η τ ώ ν εδρε τ ό ν μέν Φ ρ ύ ν ι χ ο ν π ρ ο δ ι δ ό ν τ α
τήν π ό λ ι ν , τ ο ύ ς δ ' ά π ο κ τ ε ί ν α ν τ α ς α ύ τ ό ν ά δ ί κ ω ς ε ί ρ χ θ έ ν τ α ς
Στό Λυκούργο ώστόσο χρωστάμε τή γνώση μιά; σειρά; χαραχτηρ στικών
γεγονότων που άχολουθοΰνε- — 1 1 3 : καί ψηφίζεται ό δ ή μ ο ς Κ ρ ι τ ί ο υ
(πρόκειται γιά τό διαβόητο υστέρα άρχηγό τών Τριάκοντα) ε ί π ό ν τ ο ς ,
τ ό ν μ έ ν ν ε κ ρ ό ν κρίνειν π ρ ο δ ο σ ί α ς , κ ά ν δόξτ) π ρ ο δ ό τ η ς ώ ν έν τ η
χώρςι τ ε θ ά φ θ α ι , τ ά γ ε ό σ τ ά α ύ τ ο ύ ά ν ο ρ ύ ξ α ι καί έ ξ ο ρ ί σ α ι ε ξ ω τ ή ς
' Α τ τ ι κ ή ς , δ π ω ς ά ν μή κ έ η τ α ι έν τή χ ώ ρ φ μηδέ τ ά ό σ τ ά τ ο υ τ ή ν
χ ώ ρ α ν καί τήν π ό λ ι ν π ρ ο δ ι δ ό ν τ ο ς . 114° έ ψ η φ ί σ α ν τ ο δέ καί έ ά ν
ά π ο λ ο γ ώ ν τ α ί τίνες ύπέρ τού τετελευτηκότος, έ ά ν ά λ ώ , έ ν ό χ ο υ ς
ε ί ν α ι καί τ ο ύ τ ο υ ς τ ο ι ς α ύ τ ο ΐ ς έ π ι τ ι μ ί ο ι ς · ο ύ τ ω ς ο ύ δ έ β ο η θ ε ί ν τ ο ι ς
τ ο ύ ς ά λ λ ο υ ς έ γ κ α τ α λ ε ί π ο υ σ ι ν ήγοΟντο δ ί κ α ι ο ν ε ί ν α ι , ά λ λ ' ό μ ο ί ω ς
ά ν π ρ ο δ ο Ο ν α ι τήν π ό λ ι ν καί τ ό ν δ ι α σ ώ ζ ο ν τ α τ ό ν π ρ ο δ ό τ η ν |<ο Έ
δίχη πραγματικά άποχάλυψε τ ί ; ραδιουργίες χαί τήν προδοτιχή στάση
τοΟ Φρύνιχου (θουκυδ. V I I I 9 θ , ΐ " ΙΙλουτ ' Α λ κ . 25.3
τά Φ ρ υ ν ί χ ο υ
π σ λ α ί σ μ α τ α : Άριστοφ. Β ά τ ρ . 689 χαί * Σχόλια' Σουίδ. στή λ * Διογενιαν. V I I I 29' Άποστόλ. X I X 39' X X 4 ° ' Ή ^ χ . <"ή λ ), τό σπίτι του
χατιδαφίστηχε, ή περιουσία του δημεύτηκε ( Σ χ ό λ . Άριστοφ. Α υ σ ι σ τ ρ .
3 1 3 ), Ατιμωτικό γ ι ' αύτόν ψήφισμα γράφτηκε σέ χάλκινη στήλη ( ibidem,
cf [ Πλουτ. ) βίοι τ ώ ν δ έ κ α £ητ. 834 b = άρ. 1 9 b ), τά δστ<2 του ξεθάφτηκαν χαί πετάχτηκαν έξω άπό τήν ' Α τ τ ι κ ή xal, άν πρέπει νά πιστέψουμε στό Λυκούργο, δυό φίλοι του πού έπιχείρησαν ν' Αναλάβουν τήν
δπεράσπιση τοΰ νεχροΰ θανατώθηκαν — 1 1 5 : έ π ε ι τ α έ κ ε ΐ ν ο ι μ έ ν τ ά
τ ο ύ π ρ ο δ ό τ ο υ ό σ τ ά ά ν ο ρ ύ ξ α ν τ ε ς έκ τής ' Α τ τ ι κ ή ς έ ξ ώ ρ ι σ α ν κ α ί
τ ο ύ ς ά π ο λ ο γ ο υ μ έ ν ο υ ς ύ π έ ρ α ύ τ ο ύ ' Α ρ ί σ τ α ρ χ ο ν καί ' Α λ ε ξ ι κ λ έ α
ά π έ κ τ ε ι ν α ν κ α ί ο ύ δ ' έν τ η χώρςι τ α φ ή ν α ι έ π έ τ ρ ε ψ α ν |<ο
Ή δίχη τοΰ Φρύνιχου τερματίζεται πρίν άρχίσα ή δίχη τού Αντιφώντα, Άρχεπτόλεμου χαί Όνομαχλή ( = ,, έπί θ ε ο π ό μ π ο υ ά ρ χ ο ν τ ο ς " ,
έ 411110' ένώ ή τίμητιχή τούτη γιά τό Θρασύβουλο χαί τούς συνεργούς
του άπόφαοη ψηφίζεται τό έ. 410/9 ( , . έ π ί Γ λ α υ κ ί π π ο υ ά ρ χ ο ν τ ο ς " )
κατά τήν 8η πρυτανεία. 18/19
μ·ή νε ί ύστερα άπό τό χατόρθωμά του.
Ποιός ό λόγος τής καθυστέρησης αύτής δέν διευκρινίζεται θά μπορούσαμε
δμως νά ύποθέσουμε πώ; δχι λίγο μπορεί νά συντελέσανε α' αύτή οί άμφισβήτησες πού θ' άναχινήθηχαν άπό τή δίχη τών συνεργατών τοΰ Φρύνιχου,
—" Ι93 —

'Αντιφώντα καί Άρχεπτόλεμου. πού μέ τή φυγοδικία τοΟ Όνομακλή,
σικά καθυστερούνε. "Οπως κα( νά'ναι. άπό τό ψήφισμα άναφέρεται κι
προηγούμενο γιά τόν Απολλόδωρο κι ίσως κι ένα γιά τόν έχτελεστή
Φρύν;χου ( στί. \η κέ. ), πού φανερώνει τήν ευγνωμοσύνη τοΰ λαοΟ
τήν πρώτη κιόλας ώρα.
Ά π ό τά λογής

πρόσωπα

π' αναφέρονται στό ψήφισμα (στί. 5). ό Έραοινίβης

βίναι πιθανότατα δ στρατηγό; ποό ναυμοίχησ· οτίς ΆργινοΟο·ς τό i. 406/5 χι
χαταβιχάατηχι χαί θανατώθηχι
Φιλόχ. fr.

φυΕνα
τοΟ
άπό

μαζί

βστιρα

μέ τούς Αλλους* Ξινοφ. Έ λ λ η ν . I 6,29' 7·34*

121 FHO I 403' βλ. RE V I S. 33 1 · " A S έπισημιιωθή έθώ, δτι τους στρα-

τηγού; τής ναυμαχίας καταδίκασαν οί όλιγαρχικοί
φτους τοϋς νικρού;, στήν πραγματικότητα Βμως

μέ τό πρόσχημα δτι άφησαν άθα-

γιατί νίχησαν τού;

τού; δχτρούς τής πατρίΒας χαί τή; δημοκρατίας.

ΛαχιΒαιμόνιους,

Στήν προσθήκη ακόλουθα τοΒ Αιοχλή

απονέμονται μικρότιρα έπαθλα ο' έφτά άλλα πρόσωπα, χι άνάμισά τους α' Ινα 'Αγόρατο, χωρίς δμως νά Βιιυχρινίζιται καί γιά ποιό λόγο. 'Ασφαλώς πρόχιιται γιά
Βιυτιρότιρα μέλη

τής

συνωμοσίας, γιατί

στόν

τά

κ α τ ά Ά γ ο ρ ά τ ο υ λόγο δ Λυσίας

( X I I I ) προσπαθιΐ νά άνατρέψιι τόν Ισχυρισμό το9 'Αγόρατου δτι σχότωσι ( χι αύτός )
τό

Φρύνιχο- ηο·. λ έ ξ ε ι δέ,

ρ ά σ ε τ α ι , ώς

έπί τ ώ ν

ώ ά ν δ ρ ε ς δ ι κ α σ τ α ΐ , καί έ ξ α π α τ ή σ α ι

ύ μ ά ς πει-

Τ ε τ ρ α κ ο σ ί ω ν Φρύνιχον ά π έ κ τ ε ι ν ε καί άντί

φήσει α ύ τ ό ν ' Α θ ή ν α ι ο ν τ ό ν δήμον ποιήσασθαι, ψευδόμενος ^
μη μας. δ ρήτορας συνβέιι Βιχολαβιχά
ουνιργασία τού 'Αγόρατου

Βυό πράγματα άσχιτα στήν ούσία

στό φόνο τοΟ Φρύνιχου χαί τήν

τούτου

Κατά τή γνώτους, τή

άθηναΤχή πολιτιία πού

άπονιμήθηχι μόνο στόν Θρασύβουλο χαί στον άμιοο συνιργάτη του ΆπολλόΒωρο' χαί
Βιαβάζιι ίνα κάποιο άγνωστο ψήφισμα ( η\ — Ψ Η Φ Ι Σ Μ Α — 7 2 ) , δπου, κατά τά λ·γόμινά του, κηρύσσονται δ Θρασύβουλος χι

δ 'Απολλόδωρος 'Αθηναίοι : δτι μέν ούκ

ά π έ κ τ ε ι ν ε Φρύνιχον, έ ξ α ύ τ ο ΰ τ ο ΰ ψηφίσματος δ ή λ ο ν ο ύ δ α μ ο ΰ γ ά ρ έ σ τ ι ν
,,'Ανόρατον

' Α θ ή ν α ι ο ν είναι "

ώ σ π ε ρ θ ρ α σ ύ β ο υ λ ο ν καί

Άπολλόδωρον·

καίτοι ε ί π ε ρ ά π έ κ τ ε ι ν ε Φρύνιχον, Εδει α ύ τ ό ν έν τη α ύ τ η στήλη,
θ ρ α σ ύ β ο υ λ ο ν καί Ά π ο λ λ ό δ ω ρ ο ν , ' Α θ ή ν α ι ο ν
jkj Οί έ«Βότ«ς το3 Λυσία Βποθέτουν

πεποιημένον

Ινα

περ

<έγγεγράψθαι>

δτι πρόχιιται γιά τό ψήφιομά μας πού ωστόσο

δέν άναχηρύττιι 'Αθηναίο τόν 'Απολλόδωρο, χι Ιτσι άθιτοΟν σέ τούτη τήν πιριχοπή
τό δνομά του' ή ιίχασία δμω; ιΐναι γιά τήν ώρα αύθαίριτη, πολύ πιρισσότιρο πού τό
ψήφισμα μας Βιχαιότιρα ταυτίζιται μέ τό ακόλουθο έχιΐνο ψήφισμα πού άναφέριι δ
Λυσίας γιά ν' άποΒιίξιι δτι στήν Ιναγραφή τών
Βωροδοχίις* ib :

τά μ έ ν ι ο ι

όνόματα

ονομάτων

συνέργησαν δχι λίγο χαί

διαπράττονται

σφων α ύ τ ω ν .

δόντες

άργύριον τ ω ρήτορι π ρ ο σ γ ρ α φ ή ν α ι είς τήν σ τ ή λ η ν ώς ε ύ ε ρ γ έ τ α ς β ν τ α ς |ΐο
Ή κατηγορία νά οτρέφιται τάχα ένάντια
χαλ«ΐ σέ αυνέχιια ( , καί ώ ς ά λ η θ ή

ατό Αιοχλή ; Ό ρήτορας πραγματικά κρο·

λέγω

τούτο τό

ψήφισμα

έ λ έ γ ξ ε ι ' ) τήν

ανάγνωση ένος Αλλου ψηφίσματος, πιθανότατα τοΟ δικού μας, πού χαί τήν πρόταση
του Αιοχλή πιριέχιι
φήναι

(στί. 28 χέ : εύεργέ(τα]ς [ά]ναγράφ|σαι — έ. ά. π ρ ο σ γ ρ α -

είς τήν σ τ ή λ η ν ώ ς

άνακινιί στο τέλος.

Είναι

ε ύ ε ρ γ έ τ α ς ΰ ν τ α ς ) καί

τήν ύπόθιση τής Βω^οΒοχίας

φανιρό πώς δ ρήτορας προσπαθιΐ μέ τά Βυό ψηφίσματα

—" Ι94 —

πρώτα

νά παρουσιάσιι τόν Άγόρατο σάν αμέτοχο οτήν

Ιδια τήν

πράξη τοδ φόνου

χι Ιπιιτα γιά τήν άναγραφή ατήν πρόταση τοΟ Λιοχλή νά ρίξιι μέ ττ,ν &πόθιση τοϋ
'Απολλόδωρου τήν &ποψία τής δωροδοκίας.

Ό 'Απολλόδωρος τέλος πού άναφέριται

οτήν πρόταοη τοΟ Εΰΐιχου, ιΐναι δ αυνιργές τοϋ Θρασύβουλου ατό φόνο το® Φρύνιχου,
δπως ιΐδαμ· xal

ατέ Λυχοϋργο

στα πώς τιμήθηχ· χι αύτές

χαί ατέ Λυσία. 'Απέ τόν διύτιρο μαθαίνουμ» μάλι-

μέ τήν 'Αθηναϊκή πολιτιία ( XIII ηζ ) χαί πώς ( VII 4 )

«Ιχβ πάρβι α' άνταμιιβή Ινα χτήμα από κάποια δημιυμένη πιριουοία.

21. Ο Ι ' Α θ η ν α ί ο ι ά π ο ν έ μ ο υ ν π ο λ ι τ ι κ ά δ ι κ α ι ώ μ α τ α σ τ ο υ ς
σ υ ν α γ ω ν ι σ τ έ ς γ ι ά τήν ά π ο κ α τ ά σ τ α σ η τ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς μέτ ο ι κ ο υ ς · S. 401/0 I — lnscriptiones
Graecae
II» ί ο - ( = * D i t t e n berger, Syll. Inscr. gr.% I I20' τελευταία άναθεώρηση χαί συμπλήρωση)
— Supplementum
Epigraphicum
( c f I Nr 14 II Nr ι r ) III Nr 7 0 :
A
[ Λ υ σ ι ά δ η ς έ γ ] ρ α μ μ ά τ ε υ ε . | [ Ξ ε ν α ί ν ε τ ] ο ς ήρχε.
(έδοξεν τήι β ο υ λ ή καί τ ώ ι δ ή μ ω ι - Ί π π ο θ ω ν τ ί ς έ π ρ υ τ ά ν ε ] υ ε , Λ υ σ ι ά δ η ς έ γ ρ α μ μ ά τ ε υ ε Δ η μ ό φ ι λ ο ς έ [ π ε σ τ ά τ ε ι , * Α ρ χ ΐ ν ο | ς είπε" δ π ω ς ά ν
ά ξ Ι α ς χ ά ρ ι τ α ς κ ο μ ί σ ω ν τ α ι οί μέτοικο]ι δ σ ο ι σ υ γ κ α τ ή λ θ ο ν ά π ό φυλ ή ς ή τ ο ι ς κ α τ ε λ [ θ ο ΰ σ ι συνελάβ||οντο ές τήν κ ά θ ο δ ο ν τήν είς Πει- 5
ρ α ι ά , περί μέν τ ο ύ τ ω ν ] έψηφίσθαι ' Α θ η ν α ί ο ι ς ε ί ν α ι σ ύ τ ο ί ς κ α ί έκγ ό [ ν ο ι ς πολιτε(|αν καί ν ε ϊ μ α ι α ύ τ ο ύ ς α ύ τ ί κ α μ ά λ α ές τ ά ς φ υ λ ά ς
δ ί κ α χ σ ] , ν ό μ ο ι ς δέ τ ο ί ς σ ύ τ ο ί ς περί α ύ τ ώ ν τ ά ς ά ρ χ ά ς χ ρ [ ή σ θ α ι ,
ο ί ς κ]αί περί τ ώ ν ά λ λ ω ν ' Α θ η ν α ί ω ν δσοι δέ ο ύ σ υ γ κ α τ ή λ θ ο ν ] ,
σ υ ν ε μ ά χ η σ α ν δέ τήμ μ ά χ η ν τήμ Μ ο υ ν ι χ ί α σ ι ν , τ ό ν [δέ Π ε ι ρ α ι ά σ|υνδ ι έ σ ω ι σ α ν ' Α θ η ν α ί ο ι ς καί σ υ μ π α ρ ή σ α ν έν ά σ τ ε ι δ]τε α ϊ δ ι α λ λ α γ α ί έ γ έ ν ο ν τ ο , καί έ π ο ί ο υ ν τά π ρ ο σ τ α τ [ τ ό μ ε ν α τ||ούτοις ε ί ν α ι Ισο- ί ο
τ έ λ ε ι α ν ο ί κ ο ύ σ ι ' Α θ ή ν η σ ι ν καί έ π ι γ α μ ί α ν καί έ ] γ γ ύ η σ ι ν κ α θ ά π ε [ ρ
' Α ] θ η ν α ί ο ι ς , τ ο ύ ς δέ - Γραμματέα; 6 Λυσιάδης" άρχων ό Ξεναίνετος.
Τήν πρυτανεία ίσχουσε ή Ίπποθωντίς φυλή, γραμματέας ήταν δ Λυσιάδη;,
.πρόεδρος' δ Δημόφιλος : 'Απόφαση τής βουλής χαί τής συνέλευσης τοΟ
λαοΟ, συμφωνά μέ τήν πρόταση τοΟ Ά ρ χ ί ν ο υ : Γιά νά λάβουν άντάξια τής
εύγνωμοσύνη; τοΟ λαοΟ άμοιβή οί μέτοικοι δσοι κατέβηκαν μαζί μέ τό λαό
άπό τ" όχυρό τής ρυλής ή συνταχτήκανε μ* αύτούς που κατέβηκαν κατά
—" Ι95 —

τήν κάθοδο στόν Πειραιά, ot 'Αθηναίοι άποφάσισαν νά δοθή xal σ' αυτούς
χαί ατούς απόγονους τους ή Ιδιότητα χαί τά δικαιώματα τοΟ 'Αθηναίου
πολίτη, νά χαταταχτοΟν άμέσως στις δέχα φυ)ές χαί οί άρχές νά έφαρμόζουν γι 3 αυτούς τούς Ιδιους νόιιους πού έφαρμόζουν χαί γιά τούς άλλους
'Αθηναίους' ίσοι πάλι δέν χατέβηχαν μαζί μέ τό λαό, συμπολέμησαν δμως
στή μάχη τής Μουνιχίας χαί συντελέσαν νά διατηρήσουν οί 'Αθηναίοι τόν
Πειραιά χαί παρευρέθηκαν στήν πόλη δταν έγινε ή συνδιαλλαγή χαί πειθαρχούσαν στίς προσταγές τού λαού, νά έχουν κατοικώντας στήν 'Αθήνα
τΙς ίδιες μέ τούς 'Αθηναίους υποχρέωσες καί δικαίωμα έπιγαμίας χαθώς
άκριβώς χαί οί 'Αθηναίοι [ —
Β
Χσιρέδημος γεωρ(γός
Λ ε π τ ί ν η ς μάγ(ιρος)
Δ η μ ή τ ρ ι ο ς τέκ[τ] ων)
Εύφορίων όρεωκ(όμος)
Κηφιο[ό]δωρος οίκο(δόμος)
Ή γ η σ ί σ ς κηπουρ(ός)
'ΕπαμεΙνων όνοκό(μος)
. . . ωπος έλαιογ ( — )
Γ[λ]αυ[κ](ας γεωρ(γός)
. . . . ων κάρυο ( — )
[Διον6)σιος γ ε ω ρ ( γ ό ς )

Βενδιφάνης σκάφη ( - )
'Εμπορίων γεωρ(γός)
Παίδ[ι]κος ά ρ τ ο π ( ο ι ό ς )
Σ ω σ ί α ς γναφ(εύς)
Ψάμμις γεωρ(γός)
"Εγερσις

— 71 κ
. . ιππο
Α
ΛΙΧΙΙ
.. Α Γ /
Φ[ρ]ύνιχος

Ό ν α . μης O A . . . Ο
. . υσίσς Ο
Ε ύ κ ο λ ί ω ν μισθω(τός)
Ζωίλος
Κ α λ λ ί σ ς ά γ α λ μ ( α τ ο π ο ι ό ς ) • [Τ]ίμσιο[ς]
Αίγηΐδος
Λή[ν]αι(οςί
Άθηνογ([τ]ων
Ε0αθ[λος \
ΜΛ
Ω
ON

-

-ι Γεγονότα ύστερα άπό τήν χατάλυση τής όλιγαρχιχής τυραννίας τών
Τριάκοντα.

+ 22. Ό Τιμολέων σκοτώνει τόν άδερφό του Τιμοφάνη,
τ ύ ρ α ν ν ο τ ή ς Κ ό ρ ι ν θ ο ς ' ê. 365 | Τό έπεισόδιο (διαφορετικά ιστορείται άπό τόν Διόδωρο, X V I 65,4 [ό φόνος στήν άγορά άπό τόν ίδιο τόν
Τιμολέοντα], αλλά μέ χρονολογία [ f . 346] λαθεμένη* cf Άριστοτ. Πολιτ.
V 5.9- i 3 o 6 a « )

τόν Πλούταρχο, Τ ι μ ο λ . I V 3 κέ :
-

9

6 -

β α ρ έ ω ς δ ή φ έ ρ ω ν ό Τ ι μ ο λ έ ω ν καί σ υ μ φ ο ρ ά ν π ο ι ο ύ μ ε ν ο ς

έαυ-

τ ο ύ τ ή ν έ κ ε ί ν ο υ ( δηλ τοΰ άδερφοΟ του Τιμοφάνη ) κ α κ ί α ν , έ κ ε χ ε ί ρ η σ ε
μ έ ν α ύ τ ώ δ ι α λ έ γ ε σ θ α ι καί π α ρ α κ α λ ε ΐ ν ά φ έ ν τ α τ ή ν μ α ν ί α ν κ α ί δ υ σ τ υ χ ί α ν τής έπιθυμίας
νόρθωσιν πρός

έκείνης ζ η τ ε ί ν τινα τών ή μ α ρ τ η μ έ ν ω ν

τούς πολίτας,

άπωσαμένου

φ ρ ο ν ή σ α ν τ ο ς , ο ϋ τ ω π α ρ α λ α β ώ ν τ ώ ν μέν οίκβίων Α ί σ χ ύ λ ο ν ,
φόν δ ν τ α τής Τ ι μ ο φ ά ν ο υ ς γ υ ν α ι κ ό ς , τ ώ ν δέ φ ί λ ω ν τόν
Σ ά τ υ ρ ο ν μέν

θεόπομπος, Έφορος

ό ν ο μ ά ζ ο υ σ ι , καί
άδελφόν- καί
γε

διαλιπών

περιστάντες

δέ καί Τ ί μ α ι ο ς

ήμέρας δλίγας
αύτόν

έπα-

δ* έ κ ε ί ν ο υ κ α ί κ α τ α άδελ-

μάντιν

δν

Όρθαγόραν·

αύθις άνέβη πρός

τόν

οί τρεΤς κ α θ ι κ έ τ ε υ ο ν ά λ λ ά

νύν

χρησάμενον λογισμώ μεταβαλέοθαι

τ ο ύ δέ Τ ι μ ο φ ά ν ο υ ς π ρ ώ -

τον μέν α ύ τ ώ ν κ α τ α γ ε λ ώ ν τ ο ς , έπειτα δέ π ρ ό ς ό ρ γ ή ν

έκφερομένου

καί χ α λ ε π α ί ν ο ν τ ο ς , ό μέν Τ ι μ ο λ έ ω ν ά π ο χ ω ρ ή σ α ς μικρόν α ύ τ ο ύ καί
σ υ γ κ α λ υ ψ ά μ ε ν ο ς είστήκει δ α κ ρ ύ ω ν , έκεΐνοι

δ έ τά

ξίφη σ π α σ ά μ ε -

ν ο ι τ α χ ύ δ ι α φ θ ε ί ρ ο υ σ ι ν α ύ τ ό ν |<ο

+ 23. ΟΙ ΛοκροΙ έκδικοΰνται τόν τύραννο Διονύσιο τό
νεότερο- f

346 | Κλέαρχος

(τά [δια στό Στράβωνα, V I

Αίλιαν. Π. I . I X 8 ) , στόν Ά θ ή ν . X I I

ι,8

259

58. 5 * i e =

τ ο ι γ α ρ ο ΰ ν μ ε τ ' ο ύ π ο λ ύ ν χ ρ ό ν ο ν o l ύ β ρ ι σ θ έ ν τ ε ς ( ΛοχροΙ ) γ υ ναίκα

κ α ί τ έ κ ν α έ κ ε ί ν ο υ (τοΟ Διονυσίου)

λαβόντες

υποχείρια

έπί

τ ή ς όδοΟ σ τ ή σ α ν τ ε ς μεθ° ύ β ρ ε ω ς έ ν η κ ο λ ά σ τ α ι ν ο ν α ύ τ ο ΐ ς 1 κ α ί έ π ε ί
τής

ύβρεως πλήρεις

έγένοντο,

κεντοΟντες ύπό

τούς τών

χειρών

δ ν υ χ α ς β ε λ ό ν α ι ς ά ν ε ΐ λ ο ν α ύ τ ο ύ ς . καί τ ε λ ε υ τ η σ ά ν τ ω ν τ ά μέν ό σ τ ά
κ α τ έ κ ο ψ α ν έν δ λ μ ο ι ς , τ ά δ έ λ ο ι π ά κ ρ ε α ν ο μ η σ ά μ ε ν ο ι

έπηράσαντο

τοίς μή γευσαμένοις α ύ τ ώ ν δθεν πρός τήν άνόσισν ά ρ ά ν κατήλεσαν αύτών τάς σ ά ρ κ α ς , ϊν' ή τροφή σιτοποιουμένων
τ ά δέ λ ε ί ψ α ν α κ α τ ε π ό ν τ ω σ α ν .

αύτός

δέ Δ ι ο ν ύ σ ι ο ς

γ υ ρ τ ώ ν καί τ υ μ π α ν ο φ ο ρ ο ύ μ ε ν ο ς ο ί κ τ ρ ώ ς τ ό ν βίον

κατεδεσθη-

τέλος

μητρα-

κατέστρεψεν

+ 24. Ό Τιμολέων καί ol Συρακούσιοι άνασκάπτουν τά
φρούρια, τά παλάτια καί τά μνήματα των τυράννων- I. 3451
'Από τόν Πλούταρχο, Τ ι μ ο λ . X X I I ι χέ :
γενόμενος

δέ τής

άκρας

Δήμου καταλύσεως καί τυραννί&ος

κ ύ ρ ι ο ς ( δ η λ . ό Τιμολέων ύστερα άπό
97

7

τήν παράδοση τοΰ Διονύσιου) — " " ' ο ύ δ ' έ φ ε ί ο α τ ο τ ο ϋ τ ό π ο υ δ ι ά τ ό
κ ά λ λ ο ς καί τήν π ο λ υ τ έ λ ε ι α ν τής κ α τ α σ κ ε υ ή ς , ά λ λ ά — · · · έ κ ή ρ υ ξ ε
τ ώ ν Σ υ ρ α κ ο υ σ ί ω ν τ ό ν β ο υ λ ό μ ε ν ο ν π α ρ ε ΐ ν α ι μ ε τ ά σ ι δ ή ρ ο υ καί σ υ ν ε φ ά π τ ε σ θ α ι κ α τ α σ κ α π τ ο μ έ ν ω ν τ ώ ν τ υ ρ α ν ν ι κ ώ ν έ ρ υ μ ά τ ω ν . ώ ς δέ
π ά ν τ ε ς , ά ρ χ ή ν έ λ ε υ θ ε ρ ί α ς π ο ι η σ ά μ ε ν ο ι β ε β α ι ο τ ά τ η ν τό κ ή ρ υ γ μ α
καί τήν ή μ έ ρ α ν έκείνην, ο ύ μ ό ν ο ν τ ή ν ά κ ρ α ν , ά λ λ ά καί τ ά ς ο ί κ ί α ς
καί τ ά μ ν ή μ α τ α τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν ά ν έ τ ρ ε ψ α ν καί κ α τ έ σ κ α ψ α ν . εύθύς
δέ τ ό ν τ ό π ο ν σ υ ν ο μ α λ ύ ν α ς έ ν ω κ ο δ ό μ η σ ε τ ά δ ι κ α σ τ ή ρ ι α , χ α ρ ι ζ ό μ ε ν ο ς τ ο ι ς π ο λ ί τ α ι ς καί τής τ υ ρ α ν ν ί δ ο ς ύ π ε ρ τ έ ρ α ν π ο ι ώ ν τήν
δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν |<ο
+ 25. θ α ν ά τ ω σ η
Μεσσήνης

καί

τών Σικελών

Μάμερκου

Ιΐλούταρχο, Τ ι μ ο λ . X X X I V 3

τής

τύραννων "Ιππωνα

Κατάνης·

τής

έ. 343 | Ά π ό τόν

=

— ό μέν " Ι π π ω ν ά π ο δ ι δ ρ ά σ κ ω ν έπί ν ε ώ ς ή λ ω , καί π α ρ α λ α β ό ν τ ε ς α ύ τ ό ν οί Μ ε σ σ ή ν ι ο ι καί τ ο ύ ς π α ΐ δ α ς έκ τ ώ ν δ ι δ α σ κ α λ ε ί ω ν
ώ ς έπί θ έ α μ α κ ά λ λ ι σ τ ο ν τήν τ ο ύ τ υ ρ ά ν ν ο υ τ ι μ ω ρ ί α ν ά γ α / ό ν τ ε ς
είς θ έ α τ ρ ο ν , ή κ ί σ α ν τ ο καί διέφθειρα ν ό δέ Μ ά μ ε ρ κ ο ς έ α υ τ ό ν Τ ι μ ο λ έ ο ν τ ι π α ρ έ δ ω κ ε ν έπί τ φ δίκην ύ π ο σ χ ε ί ν Σ υ ρ α κ ο υ σ ί ο ι ς μή κ α τ η γ ο ροΟντος Τ ι μ ο λ έ ο ν τ ο ς . ά χ θ ε ί ς δέ είς τ ά ς Σ υ ρ α κ ο ύ σ α ς , π α ρ ε λ θ ώ ν
είς τ ό ν δ ή μ ο ν έπεχείρει μέν τ ι ν α σ υ γ κ ε ί μ ε ν ο ν έκ π α λ α ι ο ύ λ ό γ ο ν
ύ π ' αύτοΟ δ ι ε ξ ι έ ν α ι , θ ο ρ ύ β ο ι ς δέ π ε ρ ι π ί π τ ω ν καί τήν έ κ κ λ η σ ί α ν
ό ρ ώ ν ά π α ρ α ί τ η τ ο ν , έθει (Μψας τό ί μ ά τ ι ο ν διά μ έ σ ο υ τ ο ύ θ ε ά τ ρ ο υ ,
καί π ρ ό ς τι τ ώ ν β ά θ ρ ω ν δ ρ ό μ ω φ ε ρ ό μ ε ν ο ς σ υ ν έ ρ ρ η ξ ε τήν κ ε φ α λ ή ν
ώ ς ά π ο θ α ν ο ύ μ ε ν ο ς . ο ύ μήν έ τ υ χ έ γ ε τ α ύ τ η ς τής τ ε λ ε υ τ ή ς , ά λ λ ' έτι
ζ ώ ν ά π α χ θ ε ί ς ή ν π ε ρ οί λ η σ τ α ί δίκην έ δ ω κ ε |<ί
"Αξιοπρόσεχτα δαα γιά τήν π·ρ(πτωαη τοδ Ηάμιρχου προοθέτιι δ Πολύα:νος, V

12,2 : Τιμολέων προαγαγών αύτόν είς τήν έκκλησίαν ,, κατηγορήσω μέν
ο ύ δ α μ ω ς " Εφη, " τούτο γάρ συνεθέμην, άποκτεΐναι δέ τήν ταχίστην αύτόν
κελεύω, τόν γάρ πολλούς έζαπατήσαντα δίκαιον άν εΐη καί αύτόν δ π α ξ
όμοίως έξαπατηθήναι " |co
+ 26. O l
λέοντα,
I

Συρακούσιοι

που λευτέρωσε

τιμοΟν

άπό

τους

τόν

τυραννομάχο

τύραννους

337/6 I Ά π ό τόν ΙΚούτίρχο. Τ ι μ ο λ . X X X I X ι χέ :

98

τή

Τιμο

Σικελία-

έν τ ο ι α ύ τ η δέ γ η ρ ο τ ρ ο φ ο ύ μ ε ν ο ς ( 6 Τιμολέων ) τ ι μ ή μ ε τ ' ε ύ ν ο ι α ς ,
-ώσπερ π α τ ή ρ κ ο ι ν ό ς , έκ μ ι κ ρ ά ς π ρ ο φ ά σ ε ω ς τ ώ χ ρ ό ν ω σ υ ν ε φ α ψ α μένης έ τ ε λ ε ύ τ η σ ε ν . ή μ ε ρ ώ ν δέ δ ο θ ε ι σ ώ ν τ ο ι ς μέν Σ υ ρ α κ ο υ σ Ι ο ι ς
είς τό π α ρ α σ κ ε υ ά σ α ι τ ά περί τήν τ α φ ή ν , τ ο ι ς δέ περιοίκοις καί ξ έ
ν ο ι ς είς τό σ υ ν ε λ θ ε ΐ ν , τά τ ' ά λ λ α λ α μ π ρ ά ς χ ο ρ η γ ί α ς έ τ υ χ ε , καί τ ό
λ έ χ ο ς οί ψήφω τ ώ ν ν ε α ν ί σ κ ω ν π ρ ο κ ρ ι θ έ ν τ ε ς έφερον κ ε κ ο σ μ η μ έ ν ο ν
•διά τ ώ ν Δ ι ο ν υ σ ί ο υ τ υ ρ α ν ν ε ί ω ν τ ό τ ε κ α τ ε σ κ α μ μ έ ν ω ν ( = 2 4 ) .
π ρ ο υ π ε μ π ο ν &έ π ο λ λ α ί μ υ ρ ι ά δ ε ς ά ν δ ρ ώ ν καί γ υ ν α ι κ ώ ν , ώ ν δψις
μέν ήν έ ο ρ τ η π ρ έ π ο υ σ α , π ά ν τ ω ν έ σ τ ε φ α ν ω μ έ ν ω ν καί κ α θ α ρ ά ς
έ σ θ ή τ α ς ψ ο ρ ο ύ ν τ ω ν , φ ω ν α ί δέ καί δ ά κ ρ υ α σ υ γ κ ε κ ρ α μ έ ν α τ ώ μ α κ α ρ ι σ μ φ τ ο ΰ τ ε θ ν η κ ό τ ο ς ο ύ τιμής ά φ ο σ ί ω σ ι ν ο ύ δ έ λ ε ι τ ο υ ρ γ ί α ν έκ
π ρ ο β ο υ λ ε ύ μ α τ ο ς , ά λ λ ά π ό θ ο ν δ ί κ α ι ο ν έ π ε δ ε ί κ ν υ ν τ ο καί χ ά ρ ι ν ά λ η θινής ε ύ ν ο ι α ς , τ έ λ ο ς δέ τής κ λ ί ν η ς έπί τήν π υ ρ ά ν τεθείσης Δημήτ ρ ι ο ς , δ ς ήν μ ε γ α λ ο φ ω ν ό τ α τ ο ς τ ώ ν τ ό τ ε κηρύκων, γ ε γ ρ α μ μ έ ν ο ν
•άνεΐπε κ ή ρ υ γ μ α τ ο ι ο ύ τ ο ν

ι

2

3

,,ό δ ή μ ο ς
ό Σ υ ρ α κ ο υ σ ί ω ν
Τ ι μ ο λ έ ο ν τ α
Τ ιμ ο δ ή μ ο υ Κ ο ρ ί ν θ ι ο ν
τ ό ν δ ε θ ά π τ ε ι μέν
διακοσ ί ω ν
μ ν ώ ν ,
έ τ ί μ η σ ε δ ' είς τόν
fiitaviu
ΧΡ ό νον
ά γ ω σ ι
μ ο υ σ ι κ ο ϊ ς , ί π π ι κ ο ί ς ,
γ υ μ ν ι κ ο ί ς ,
•δτι
τ ο ύ ς
τ υ ρ ά ν ν ο υ ς
κ α τ α λ ύ σ α ς
καί
τ ο ύ ς
β α ρ β ά ρ ο υ ς
κ α τ α π ο λ εμ ή σ α ς
καί
τ ά ς
μεγί•στας
τών
ά ν α σ τ ά τ ω ν
π ό λ ε ω ν
ο ί κ ί σ α ς
άπέδωκε τούς
ν ό μ ο υ ς
τ ο ι ς
Σ ι κ ε λ ι ώ τ α ι ς ".
έ π ο ι ή σ α ν τ ο δέ τήν τ α φ ή ν τ ο υ σ ώ μ α τ ο ς έν ά γ ο ρ φ , καί σ τ ο ά ς
ύ σ τ ε ρ ο ν π ε ρ ι λ α β ό ν τ ε ς καί π α λ α ί σ τ ρ α ς έ ν ο ι κ ο δ ο μ ή σ α ν τ ε ς γ υ μ ν ά •σιον τ ο ί ς ν έ ο ι ς ά ν ή κ α ν καί Τ ι μ ο λ ε ό ν τ ε ι ο ν π ρ ο σ η γ ό ρ ε υ σ α ν .

27. Ψήφισμα τών Έρυθρα(ων

γιά τόν άνδριάντα τοΟ

τ υ ρ α ν ν ο χ τ ό ν ο υ φ ί λ ι τ ο υ c. 332? \ 'Επιγραφή άπό τΙς
( Χ ί ο ς ) . / — D i t t e n b e r g e r , Syll. laser, gr• 1 284, χ — \η.

'Ερυθρές

έ δ ο ξ ε ν τήι β ο υ λ ή ι καί τώι δήμωι" Ζ ω ΐ λ ο ς Χ ι ά | δ ο υ ε ί π ε ν
έ π ε ι δ ή οί έν τήι ό λ ι γ α ρ χ ί α ι τής εί|κόνος τής Φ ι λ Ι τ ο υ , τ ο υ à i f o ·
κ τ ε ί ν α ν τ ο ς | τ ό ν τ ύ ρ α ν ν ο ν , τ ο υ ά ν δ ρ ι ά ν τ ο ς έ ξ ε ΐ λ ο ν || τ ό ξίφος,
—" Ι99 —

4

5

νομίζοντες καθόλου

τήν

στάσιν | καθ' αυτών

δήμος φαίνηται | π ο λ λ ή ν έπιμέλειαν
άεί

τών

εύεργετών

καί

είναι,

δπως άν 6

ποιούμενος καί μνημο|νεύων

ζ ώ ν τ ω ν | καί

τετελευτηκότων,

άγαθήι

ί ο τ ύ χ η ι δ ε δ ό χ θ α ι || τήι β ο υ λ ή ι κ α ί τ ώ ι δ ή μ ω ι , τ ο ύ ς έ ξ ε τ α σ τ ά ς
ένεστηκότ[α]ς έγδοΟναι

το[ύ]|ς

τό Ιργον διαστολήν | ποιησαμένους

τ ο ύ ά ρ χ ι τ έ κ τ ο ν ο ς , κ α θ ' δτι | σ υ ν τ ε λ ε σ θ ή α ε τ α ι ώ ς

πρότερον

μετά
είχεν

ύπηρετε[ΐ]|ν δ έ α ύ τ ο Τ ς τ ό γ κ α τ ά μ ή ν α τ α μ ί α ν · δ π ω ς δ έ κ α θ α ρ ό ς ||
15 [l]oö ί-σται ό ά ν δ ρ ι ά ς

καί σ τ ε φ α ν ω θ ή σ ε τ α ι

άεί

ταις | νουμηνίαις

καί τ α ΐ ς ά λ λ α ι ς έ ο ρ τ α ϊ ς . έ π ι μ ε λ ε ΐ σ θ α ι | τούς ά γ ο ρ α ν ό μ ο υ ς .
,. 'Απόφαση τής βουλής χαί τής συνέλευσης τοΟ λαοΟ π ί ν ω στήν πρόταση τού Ζωΐλου,

τοΟ γιοΟ τοΟ Χ ι ά δ η : Έ π ε ι δ ή οί όλιγαρχιχοί Αναίρε-

σαν άπό τόν άνδριάντα τού

τυραννοχτόνου Φ ί λ ι τ ο υ τό σπαθί νομίζοντας

πώς ή στάση του γενικά στρέφεται ένάντια τους*

γιά νά γίνεται φανερό

πώς ό λαός μέ π ο λ λ ή έπιιιέλεια νοιάζεται χαί πάντα θυμάται χαί ζωντανούς χαί πεθαμένους τούς εΰεργέτες του, σ' δ3α

χ α λ ή ή βουλή χι 6 λαός

άπο^άσισαν : οί έπόπτες, άροΟ μελετήσουν προσεχτιχά

τό ζήτημα

μαζί

μέ τόν άρχιτέχτονα τής πόλης νά παραγγείλουν τήν άποχατάσταση, δπως
πρώτα, τοΟ μνημείου* χ ι ό ταμίας το3 μήνα τούτου νά τούς μετρήσει τ&
άπαιτούμενο χρήμα. Γιά νά 'ναι τέλος ό άνδριάντας χαΰαρός άπό σκουριά
χαί

γιά

νά στεφανώνεται τΙς πρωτομηνιές χαί τίς άλλες γιορτάσιμες, νά

φροντίζουν οί άγορανόμοι. "
-ι 'Αχολουθεΐ δεύτερο ψήφισμα

(ib.

ι 8 — 29 )· ύστερα άπό αίτηση

τών άγορανόμων νά βρεθούν οί άπαιτούμενοι γιά

τόν

χαθαρισμό

χαί τό

στεφάνωμα τοΟ άνδριάντα πόροι. Ό άναφερόμενος Φίλιτος είναι όλότελα
άγνωστος* τό Ζδιο χ ι δ τύραννος πού Ιχει σκοτώσει. Τό μόνο πού μπορεί
νά βγή άπό τήν έπιγραφή είναι
πολύ πρίν άπό τό ψήφισμα

πώς

τούτο χαί

ή τυραννοχτονία διαπράχτηκε δχι
πώς ό Φ ί λ ι τ ο ς δέ ζούσε

πιά τόν

χαιρό πού δ άνδριάντας του άχρωτηριάζεται* cf τό* κ α ί ζ ώ ν τ ω ν κ α ί τετ ε λ ε υ τ η κ ό τ ω ν |c<3 Ή χρονολογία τού ψηφίσματος δέν είναι έξηχριβωμένη,
άπό τό συνδυασμό 8μως τής γραφής
τής άνατροπής

( ' μ ι σ ό τού I V αϊ. ) μέ τά γεγονότα

τών άνατολικών τυραννιών άπό

τόν 'Αλέξανδρο ( ά ρ . 2 9 ,

3 0 ' Ά ρ ρ ι α ν . Ά ν . III 2, 3 χέ. ) μπορούμε νά όποθέσουμε δτι j ô ψήφισμα,
αά μιά άπό τίς πρώτες πράξες τής δημοκρατίας πού άσφαλίζεται άπό τόν'Αλέξανδρο,

πρέπει

νά πέφτει

ατά 1.332/1.
— ιοο

Κατά τήν άγαπητή

στίς

•παράστασες τών τυραννοχτόνων συνήθεια δ ήρως εικονίζεται κατά τή
στιγμή τή; έχτέλεσης μί τά ξίφος φερόμενο πρός τό θύμα. Ή πληροφορία δτι οί όλιγαρχικοί άποσποΟν τό ξίφος αόιό. θεωρώντας τή στάση τοΟ
τυραννοκτόνου στρεφόμενη ένάντια τους, άποτελεΐ περίφημο, άν κι όλότελα ώ ; τώρα άπαρατήρητο στοιχείο γιά τή μελέτη τοΟ χαραχτήρα τής
νεότερης άρχαίας τυραννίας τοΟ άνατολικοΟ έλληνικοΟ κόσμου.
+ 28. Ό ά ρ χ η γ ό ς τ ώ ν ό λ ι γ α ρ χ ι κ ώ ν τ ή ς
γ α ν ο τών Περσών, Σύρφαξ, λιθοβολείται
γ έ ν ο ς τ ο υ - t. 334. | Ά π ό τόν Άρριανό, 1 17, ί ο χέ.

Έφεσος,
μαζί
μέ

όρτό

ές " Ε φ ε σ ο ν ά φ ι κ ό μ ε ν ο ς (ό Αλέξανδρος) τ ο ύ ς τε φ υ γ ά δ α ς δσοι
•δι' α ύ τ ώ ν έ ξ έ π ε σ ο ν τής π ό λ ε ω ς κ α τ ή γ α γ ε καί τήν ό λ ι γ α ρ χ ί α ν
κ α τ α λ ύ σ α ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν κ α τ έ σ τ η σ ε — · • ' ό δέ δ ή μ ο ς ό τ ώ ν Έ φ ε σ ( ω ν , ώ ς ά φ η ρ έ θ η α ύ τ ο ϊ ς ό ά π ό τ ώ ν ό λ ί γ ω ν φόβος, τ ο ύ ς τε
Μ έ μ ν ο ν α έ π α γ α γ ο μ έ ν ο υ ς καί τ ο ύ ς τό Ιερόν σ υ λ ή σ α ν τ α ς τής ' Α ρ τ έ μ ι δ ο ς καί τ ο ύ ς τήν ε ί κ ό ν α τήν Φ ι λ ί π π ο υ τήν έν τ ώ Ιερφ κ α τ α β α λ ό ν τ α ς καί τ ό ν τ ά φ ο ν έκ τής ά γ ο ρ ά ς ά ν ο ρ ύ ξ α ν τ α ς τοΟ Ή ρ ο π ύ θ ο υ
τοΟ έ λ ε υ θ ε ρ ώ σ α ν τ ο ς τήν π ό λ η ν ώ ρ μ η σ α ν ά π ο κ τ ε ΐ ν α ι . καί Σ ύ ρ ψ α κ α
μέν καί τ ό ν π α ΐ δ α αύτοΟ Π ε λ ά γ ο ν τ α καί τ ο ύ ς τ ώ ν ά δ ε λ φ ώ ν τοΟ
Σ ύ ρ φ α κ ο ς π α ΐ δ α ς έκ τ ο ΰ ίεροΟ έ ξ α γ α γ ό ν τ έ ς κ α τ έ λ ε υ σ α ν
Η "Γντερα άπό τή νίκη τού ΓρανικοΟ ό Αλέξανδρος κερδίζει όλάκερη τή Μικρασία. κι Ινα άπό τά πρώτα του μελήματα είναι νά άνατρέψει
τά όλιγαρχικά καί τυραννικά καθεστώτα πού είχαν ταχτή μέ τό μέρος τών
ΙΙερσών καί ν' άποκαταστήσει τις δηιιοκρατίες' βλ. 29 καί 30, όχι φυσικά
άπό εύνοια, άλλά γιατί, ο' άντίδραση πρός τις φιλοπερσικές όλιγαρχίες
καί τυραννίες, ο! δημοκρατικές παράταξες είχαν ταχτή μέ τό μέρος τοΟ
Φίλιππου καί τό δικό του.
29. Δ ι ά τ α γ μ α

τοΰ 'Αλέξανδρου

γ ι ά τους Χίους

δ ε ς · ϊ. 3 3 3 1 2 . I Ε π ι γ ρ α φ ή τής Χ ί ο ς / — D i t t e n b e r g e r ,

Sylt.

φυγάInscr.

g r . · I 283
(έπ]ί Δ ε ι σ ι θ έ ο υ π ρ υ τ ά ν ε ο ς

παρά βασιλέος

τώι] I δή[μ]ωι.
— ιογ —

Ά λ ε [ ξ ά ν δ ρ ] ο υ Χ(ω[ν

ίο
ιι

ΐ2

5

ίο

15

τ ο υ ς φ υ γ ά δ α ς τ ο ύ ς έκ Χ ί ο υ κ α τ ι έ ν α ι π ά ν τ α ς , π ο λ ί τ ε ο μ α δέ
[εΙ]|ναι έν ΧΙωι δ ή μ ο ν . α ί ρ ε θ ή ν α ι δέ ν ο μ ο γ ρ ά φ ο υ ς , ο ΐ τ ι ν ε ς γρά||ψουσ ι
καί δ ι ο ρ θ ώ σ ο υ σ ι τ ο ύ ς ν ό μ ο υ ς , δ π ω ς μηδέν έναντΙ|ον ήι τήι δ η μ ο κ ρ α τ ί α ι μηδέ τήι τ ώ ν φ υ γ ά δ ω ν κ α θ ό δ ω ΐ ' τά δέ δι|ορθωθέντα ή
γ ρ α φ έ ν τ α έ π α ν α φ έ ρ ε σ θ α ι π ρ ό ς Ά λ έ ξ α ν δ ρ ο ν . | π α ρ έ χ ε ι ν δέ Χ ί ο υ ς
τριήρεις ε ί κ ο σ ι π ε π λ η ρ ω μ έ ν α ς τ ο ι ς αό|τών τ έ λ ε σ ι ν , τ α ό τ α ς δέ
π λ ε ϊ ν μέχρι ά ν καί τό δ λ λ ο ναοτι||κόν τό τ ώ ν Ε λ λ ή ν ω ν μ ε θ ' ή μ ώ ν
σ υ μ π λ ή ι , τ ώ ν δέ π ρ ο δ ό ν τ ω ν | τ ο ι ς β α ρ β ά ρ ο ι ς τ ή ν π ό λ ι ν δσοι μέν
δ ν π ρ ο ε ξ έ λ θ ω σ ι ν . φεόγειν | α ό τ ο ύ ς έ ξ ά π α σ ώ ν τ ώ ν π ό λ ε ω ν τ ώ ν
τής ειρήνης κ ο ι ν ω ν ο υ | σ ώ ν καί ε ί ν α ι ά γ ω γ ί μ ο υ ς κ α τ ά τό δ ό γ μ α τό
τών Ε λ λ ή ν ω ν
δσο[ι] | δ ' δ ν έ γ κ α τ α λ ε ι φ θ ώ σ ι ν , έ π α ν ά γ ε σ θ α ι καί
κ ρ ί ν ε σ θ α ι έν τ ώ ι τ ώ ν Έλ||[λ]ήνων σ υ ν ε δ ρ ί ω ι . έ ά ν δέ τι ά ν τ ι λ έ γ η τ α ι
τ ο ί ς κατεληλυ|[θ]όσιν καί τ ο ϊ ς έν τήι π ό λ ε ι , κ ρ ί ν ε σ θ α ι περί τ ο ύ τ ο
α ύ τ ο ύ ς πα|[ρ'] ή μ ί ν . μέχρι δ ν δ ι α λ λ α γ ώ σ ι Χίοι, φ υ λ α κ ή ν ε ί ν α ι
π α ρ ' α ό τ ο ϊ ς ιτα|[ρ'] Ά λ ε [ ξ ] ά ν δ ρ ο υ τ ο ύ β α σ ι λ έ ω ς , δ σ η δ ν ικανή·
ήι - τρέφειν δέ | τ α ό τ η ν Χ ί ο υ ς .
,, Διάταγμα τοϋ βασιλιά 'Αλεξάνδρου κατά τήν πρυτανεία τοΰ Δεισίθεου, πρός τό λαό τής Χίος. "Ολοι οί έξόριστοι άπό τή Χ ί ο νά ξαναγυρίσουν χαί τό πολίτευμα τής Χίος νά 'ναι δημοκρατία. Καί νά έχλεγή μιά
έπιτροπή πού θά γράψει έκ νέου χαί θά διορθώσει τούς νόμους,, έτσι πούνά μή ύπάρχει τίποτε τό ένάντιο στή δημοκρατία ή στήν έπιστροφή τών
έξέριστων' χαί οί διορθωμένοι ή νεογραμμένοι νόμοι νά σταλθούν στόνΆλέξανδρο για νά έπικυρωθούνε. Οί Χίοι ύποχρεώνονται νά δώσουν είχοσι
τριήρεις μέ δικά τους μέσα έπανδρωμένες, πού θά μείνουν στήν υπηρεσία
δσο διάστημα χαί τό άλλο ναυτιχό τών Ε λ λ ή ν ω ν θά βρίσκεται ατή διάθεσή Μας. "Οσο γ :ά κείνους πού πρόδωσαν τήν πόλη στούς βάρβαρους, δσοι
πρόφτασαν νά ξεφύγουν, νά 'ναι έξόριστοι άπ' δλες τίς πολιτείες τής συμμαχικής ένότητας χαί νά έχδίνονται σύμφωνα μέ τήν άπόφαση τών Ε λ λ ή νων- δσοι πάλι πιαστούν άχόμη μέσα στήν πόλη νά φυλαχιστοΟν χαί νά
διχαστούν άπό τό Συνέδριο τών Ε λ λ ή ν ω ν . Κ ι ' άν παρουσιαστή χαμμιά
διαφορά άνάμεσα στούς έξόριστους πού ξαναγυρίζουν καί στούς πολίτες
τής πόλης, θ' άποφασίζει γ ι ' αύτή ή δική Μας χρίση. "Ωσπου τέλος νά
συμφιλιωθούν οί Χίοι, θά μένει άνάμεσά τους φρουρά σταλμένη άπό τόν
Βασιλιά Αλέξανδρο, δση χρειάζεται - καί γιά τή συντήρησή της^ύποχρεώνονται οί Χίοι. ' '
— Ι02 —

η

Βλ. 2 8 σημ. 30 α ' + b σημείωση

30. Ά π ό φ α σ ε ς

των

Ερέσιων

γιά

ά π ό γ ο ν ο ύ ς τ ο υ ς · ? 333—306/1

τούς

τούς τύραννους

καί

| 'Επιγραφές άπό τ ΐ ν Έρβσό :

'δυό τετράγωνα ( Α χ α ί Β ) τοΟ ίδιου μαρμάρινου σώματος, τό πρώτο γραμμένο στίς τρβίς έπιφάνειβς (a

(I. II], c ( I V . V . V I ] , d [ — V I ] ) .

δεύτερο στή μιά ( b | I I I ] ) μόνο. / — Inscriptiones
526" D i t t e n b e r g e r , Syll.
Σ η μ ε ί ω σ η :

orientis

Graecae,

XII

2,

gr. I 8.

Στήν άναγχαία γιά τήν άνάλυση χ ά ί κ α τ ά τ μ η σ η

έπιγραφής διατηρούμε Αμετάβλητη

τό

τή

συνεχή Αρίθμηση t ö v

τής

κ·φαλαίων

( τοΰ D i t t e n b e r g e r ) χαί τών στίχων χατά τήν Ακόλουθη τάξη :
b ]
1-41
II

Ι 4 2 - 74

* ΙIV
V

Ι«'
Μ

d
VII

7.5 - 116 (117)

(118-120)
121—156

' VI

Η Γύρω στά μισά τοΟ I V αίώνα κρατούν τήν Ε ρ ε σ ό τρείς τύραννοι ( , , ο ΐ
πρότερον τυραννήσσντες "

τής έπιγραφής d <πί.

1 3 8 χέ. ),

"Ερμων,

Ήραίος χαί 'Απολλόδωρος, άδέρφια' δ χ ι δμως πολύ άργότερα Ανατρέπονται άπό τό Φ ί λ ι π π ο τής Μακεδονίας, πού

πρός τ ι μ ή του στήνονται στήν

π ό λ η βωμοί τού Φ ι λ ί π π ε ι ο υ Δία ( α στί. 5 ) ·

'Ακολουθεί

δπως φαίνετα 1

( à στί. 24 χέ. τ ά ν σ τ ά λ λ σ ν τ ά ν π ε ρ ί τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν κ α ι τ ώ ν έ κ γ ό ν ω ν |<ο χαί στί. 1 4 9 τ & σ τ ά λ λ α τ ά π α λ σ ί α ) |<ο ή στηλίτευσή τους. Ή
παλαιά έχείνη στήλη παρουσιάζει Ενα νόμο ( , , ν ό μ ο ς ό π ε ρ ί τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν " ), πού συχνά άναφέρεται στήν έπιγραφή
143

· 1 4 8 κέ. ) κι άποτελεΐ τό βασιχό

( ι δ ί ω ς « στί. 2 4 '

d

141·

κριτήριο γ ι ά τΙς άπόφασες τής

πόλης. Ό νόμος αΰτός πού βρισχόταν χ ι έπιχεφαλής τοΰ σώματος τών έπιγραφών μα«, δριζε πραγματικά τΙς άπόφασες τοΟ λαού γ ι ά τήν τ ύ χ η τών
τοτινών χαί τών μελλοντικών τύραννων καί τών άπόγονών τους (ci

" στί.

24 χέ. ), ειδικότερα συγκρότηση δικαστηρίου ( d 3 χ ί . 1 4 1 ), καταδίκη τοΟ
ένοχου ( b στί. 57 * Μ . δήμευση τής περιουσίας ( à στί. 1 3 4
τών Απόγονων (</ στί. 1 4 3 κέ. ),
ζοντας

Ανάλογες

άλλα ι σχετικά, χαί τέλειωνε προκαθορί-

ποινές ( « στί. 24 χέ. ) γ ι '

τ ή στήλη.

), εξορία

ιθ3

αύτόν πού θά κατάστρεφε

α' +

b

Η Ό παλαιός δμως έκεΐνος νόμος δέν μπόρεσε νά προλάβει τήν έπανεγχατάσταση τής τυραννίας. Λ ί γ α χρόνια άργότερα περνοΟν στήν έξουσία βυό
νέοι τύραννοι, ό Ά γ ώ ν ι π π ο ς χαί ό Εύρυσίλαος. "Αν τυραννεύουν μαζί, σάν
άδέρφια, ή διαδοχικά, δέν ξέρουμε* δπως καί ν ά ' ν α ι , ή τυραννία καταλύεται τό έ. 334. δταν ύστερα άπό τή νίκη τοΟ Γρανικού ό 'Αλέξανδρος
άρχίζει νά καταλύει τΙς »ιλοπερσικές τυραννίες* cf Δημοσθ. V I I η : τ ο ύ ς
μ έ ν έκ Λ έ σ β ο υ τ υ ρ ά ν ν ο υ ς , ο ί ο ν έ ξ Ά ν τ ί σ σ η ς καί Έ ρ έ σ ο υ , έκβαλ ε ί ν ( sc. τ ό ν Ά λ έ ξ α ν δ ρ ο ν ) ώ ς ά δ ι κ ή μ α τ ο ς δ ν τ ο ς τοΟ π ο λ ι τ ε ύ μ α τ ο ς |<ο Τόν άκόλουθο δμως χρόνο ( ? 333(2) βρίσκονται κι οί δυό στό
πλευρό τοΟ ναύαρχου τών Περσών Μέμνονα ( c f 'Αρριαν. Ά ν . II ι , ΐ ' Διόδωρ. X X V I I 29.2) καί στίς έπιχείρησες ένάντιαστή Λέσβο ( « στί. ι κέ"
τά ίδια πιθανώς στό χατεστραμένο πρώτο μέρος τής b ) πολιορκούν τήν
'Ερεσό μαζί του Οί προσωρινές έπιτυχίες τού Μέμνονα τους άποκατασταίνουν στήν έξουσία, άπ' δπου μέ τή Βοήθεια μισθοφόρων ( , . λ η σ τ ώ ν " «
στί. 12 χαί b 53) διαπράττουν Ινα πλήθος έγκλήματα πού μέ τή στερεότυπα δμοια διατύπωση (ο στί. η — 1 3 = b 4 2 — 5 5 ) άποδίνονται καί στούς
δυό τους. Ή τυραννία τους δμως τερματίζεται, πιθανότατα χάρη στή συγκρότηση τοΟ μαχεδονικοΟ στόλου, τόν άκόλουθο κιόλας χρόνο χι οί δυό τύραννοι καταφεύγουν ή φέρνονται μαζί μέ τους άλλους τύραννους τών νησιών
( c f 'Αρριαν. Ά ν . I I I 2,3 κέ. ) στόν 'Αλέξανδρο, δπου δ Ά γ ώ ν ι π π ο ς
(α στί. 13 κέ. ) έπιχειρεί νά συκοφαντήσει τά θύματά του. Ά π ό τόν Ά ρ ριανό (ib. 7 ) μαθαίνουμε πώς ό Αλέξανδρος ξανάστειλε τούς δεσμώτες
τύραννους στίς πόλεις τους γιά νά τούς κάμουν δ.τι θέλουν. Γιά τόν Ά γ ώ
νιππο καί τόν Εύρυσίλαο δέν γίνεται τό ίδιο* ό Αλέξανδρος βρίσκει άρ
κετό ν' άναθέσει μ' έπιστολή στούς 'Ερέσιους (à στί. 126 κέ' cf b 58 χέ. )
νά τούς δικάσουν μόνο. Έ συνέλευση τού λαού (<» στί. ι — 29' b 42 — 75)
σέ χωριστές άπόφασες όρίζει τήν κατηγορία καί τόν τρόπο πού θά κριθούν οί τύραννοι σύμφωνα μέ τήν έπιστολή τού 'Αλέξανδρου καί τόύς .νόμους' (Α στί. 58 κέ. d 1 3 1 ) , τόν παλαιό δηλαδή περί τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν
νόμο. Δικαστήριο είναι ή ίδια ή συνέλευση τού λαού' θά γίνει έπαρά (α
στί. 26), οί δικαστές θά όρκιστούν κατά τύπο άνάλογο μ' έκεΐνον πού
διασώζει τό μέρος « στί. 75—94> κ ι ή άπόφαση θά παρθή μέ μυστική ψηφοφορία ' άν, σέ θανατική καταδίκη, ζητηθή άπό τόν δπόδικο ή τούς ,σμνήγορους' έχτέλεση διαφορετική άπό κείνη πού ζήτησε ή κατηγορία, οί δι-

— ιθ4 —

καστές ν* άποφασίσουν. γιά τόν Ά γ ώ ν ι κ π ο μέ δεύτερη ψηφοφορία καί γιά
τόν Εύρύσίλαο μ ' άνάταση τού χεριού
νιππο προκαθορίζει ποινές

τους. Τό ψήφισμα

γιά τόν Ά γ ώ -

γιά χάθε ένέργεια έπαναφορβς τών άπόγονων

τού Ά γ ώ ν ι π π ο υ ή άπόδοσης τής περιουσίας τους ( « στί. 2θ χέ. )' τό ψήφισμα

άπό τήν ά λ λ η γιά τόν Εύρύσίλαο όρίζει νά διοριστούν δέκα . συν-

ήγοροι ' τής πόλης. Ό

Ά γ ώ ν ι π π ο ς καταδικάστηκε μέ ψήφους 8 7 6 ένάντια

σέ 7 ' άλλά κ : ό Εύρυσίλαος (<* στί. 130 χέ. ) δέν ξέφυγε τήν καταδίκη.
α
I

...
καί

1

π ο λ ] ι ο ρ κ ή θ ε [ ν τ α ς | είς τ ά ν ά ] κ [ ρ ] ό π ο λ ι ν [ ά ] ν ο ι κ ο [ δ ] ό μ [ η ] σ ·

τοϊ[ς π ο | λ ί τ α ] ι ς

"Έλλανας

δισμυρίοις σ τ ά τ η ρ α ς

έλαΐζετ[ο]

καί

|Φ]ιλιππί[ω], καί π ό λ ε μ ο ν

τοίς

βώμοις

είσέπραξε

ά[νέ||σ]κσψε

έξε[νι|κ]άμενος

[κ^ί | τοί]ς
τώ

Δίος τώ

πράς " Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ν

5

καί

τοίς " Ε λ λ α ν α ς | τοίς μέν π ο λ ί τ α ι ς π α ρ ε λ ό μ ε ν ο ς τά δ π λ α έξε|κλά'ίσε
έκ τ ά ς π ό λ ι ο ς

[πα]νδάμι, τ α ί ς δέ γύνα[ι]|κας

σ υ λ λ ά β ω ν κ α ί Ερξσ[ις] || έν

τά

άκροπόλι

καί τ α ί ς θ υ γ α τ έ ρ α ς

τρισχιλίοις

καί

διάκο-

ίο

σίο[ις] I σ τ ά τ η ρ α ς ε ί σ έ π ρ α ξ ε . τ ά ν δ έ π ό λ ι ν κ α ί τ ά Τρ[α] | δ ι α ρ π ά σ α ι ς μ ε τ ά τ ώ ν [ λ α ] ΐ σ τ α ν έ ν έ π ρ η σ ε κα[ί] | σ [ υ ] γ κ α τ έ κ α υ σ ε
[τών] π ο λ ί τ α ν , καί τ ό τ [ ε ] | λ ε ύ τ α ι ο ν ά φ ι κ ό μ ε ν ο ς π ρ ό ς
κατ[ε]||ψεύδετο και δ ι έ β α λ λ ε

τοίς

πολίταις'

κ ρ ύ π τ α ι ψ ά φ ι γ γ ι ό μ ό σ σ α ν τ α ς περ[ί | θ ] α ν ά τ ω
σθη θ ά ν α τ ο ς , άντιτ[ι]|μασσμ[έ]νω
! ποήσασθαι, τίνα

σώματα

'Αλέξανδρον

κ ρ ΐ ν α [ ι | μ]έν

αΰτον

15

α ϊ δέ κε κ α τ α ψ α φ ί -

Ά γ ω ν ί π π ω δευτέραν διαφόραν

τ ρ ό [ π ο ] ν δεύει α ΰ τ ο ν ά π ο θ ά | | ν η ν α ί δέ κε κ α λ -

λ ά φ θ ε [ ν ] τ ο ς Ά γ ω ν ί π π ω τ ά δ ί κ α | κ σ τ ά γ η τις τ ι ν α τ ώ ν Ά γ ω ν ί π π ω
ή ε ΐ π η ή π ρ ό θ η | περί κ α θ ό δ ω ή τ ώ ν
τά|ρατον

ΐμμεναι

έ[ν]οχος

Ιστω τώ

τών τυράννων

καί

αυτόν

καί

νόμω ώς τον

κτημάτων

γένος τό

άποδόσιος,

κ ή ν ω , | [κ]αί

σ τ ά λ λ α ν || ά ν ε λ ό ν τ [ α ]

καί τ ώ ν έ κ γ [ ό | ν ] ω ν . π ο ή σ α σ θ ο τ ι δέ κ ο ί

κα-

τδλλα

τάν

π ε ρ ί 25

έπόραν

έν

τ ά έ κ κ λ η σ ί α α[υ|τικ]α τ ώ μ έ ν δ ι κ ά ζ ο ν τ ι καΙ β α θ ό ε ν τ ι τ ά π ό λ ε [ ι ] |
[κ]ά(τ) τ ά δ ί κ α ι α ε δ Ι μ μ ε ν α ι , τ ο ί ς δέ π α ρ ά τ ό δίκσι[ι|ο]ν

τάν ψά

φ ο ν φ ε ρ ό ν τ ε σ σ ι τ ά έ ν ά ν τ ι α τ ο ύ τ ω ν . || έ δ ι κ ά σ θ η - ό κ τ α κ ό σ ι ο ι ό γ δ ο ήκοντα

τρεις-

άπ[ό]

| τσύταν

άπέλυσαν Ιπτα

αί

δέ

άλλαι

κατεδίκασ|σαν.
,, (έχοντα,- ύπόψη δτι 6 Ά γ ώ ν ι π π ο ς [ — ] κι δ τ ι ) περιτείχισε αύτούς
— 105 —

πού πολιορκήθηκαν στήν ακρόπολη καί τράβηξε άπό τούς πολίτες είκοσι
χιλιάδες στατήρες καί λήστευε τους "Ελληνες κι άνάσκαψε τοίις βωμούς
τοΟ Φιλίππειου Δία* δτι πολεμώντας ένάντια στόν 'Αλέξανδρο καί στούς
"Ελληνες, ξαρμάτωσε·|·) τούς πολίτες καί τούς έβγαλε σύσσωμους άπό τήν
πόλη καί πιάνοντας τίς γυναίκες καί τΙς θυγατέρες καί κλεΐνοντάς τες
στήν ακρόπολη άπόσπασε γιά λύτρα τρεις χιλιάδες διακόσιους στατήοες·
δ τ ί μέ τους ληστές πυρπόλησε, άφοΟ λεηλάτησε τήν πόλη καί τά ίερά κι
έκαψε καί πολίτες μαζί" χαί τελευταία, δτι φτάνοντας κοντά στόν Ά λ έ
ξανδρο συκοφαντούσε τούς πολίτες μ' ίλότελα ψεύτικες κατηγόριες" ή
συνέλευση τσϋ λαού άποφασίζει νά κριθή μέ μυστική ψηφοφορία, άφοΰ
δοθή ό δρκος, άν τοΰ πρέπει ή ποινή τοΰ θανάτου* κι άν, σέ θανατική
καταδίκη, άντιμιλήσει ό Άγώνιππος γιά τήν έχτέλεοη, νά γίνει δεύτερη
ψηφοφορία γιά ν' άποφασιστή μέ ποιό τρόπο πρέπει νά πεθάνει. Σέ καταδίκη τοΰ 'Αγώνιππου, άν κανείς ξαναφέρει στήν πόλη κανένα άπό τά
παιδιά τοΰ 'Αγώνιππου ή πάρει τό λόγο ή καταθέσει πρόταση νά ξαναγυρίσουν ή νά τούς ξαναδοθή ή περιουσία τους, καταραμένος νά 'ναι κι
αύτός καί τό γένος του κι άπό τήν άλλη νά πιάνεται άπό τό νόμο γι* αύτόν
πού καταστρέφει τή στήλη μέ τΙς άπόφασες γιά τούς τύραννους καί τούς
άπόγονούς του;. 'Αλλά νά γίνει κι έπίκληση στή συνέλευση, ευχή καί
κατάρα : "Οποιος δικάζει καί συντρέχει τήν πόλη σύμφωνα μέ τό δίκιο,
νά δή κάθε καλό" γ ι ' αύτούς δμως πού ψτ/φίσουν ένάντια στό δίκιο, τ' άντίθετο νά 'ναι. Δικάστηκε - ψήφοι όχτακόσιοι όγδόντα τρείς" άπ' αύτούς
έφτά τόν άπάλλαξαν, οί άλλοι τόν καταδίκασαν. "

b
. . . πσρ]ήλετο
45

τά

δπλ[α

καί | έ ξ ] ε κ λ ά ϊ ο ε

έκ τ ά ς

[πό|λι]ος

π α ν δ ά μ ι , τ σ ΐ | ς || δέ] γ υ ν α ί κ α ς καί τ[αίς | θ ] υ γ ά τ ε ρ α ς σ υ λ λ ά β [ ω ν [|
+ ) Ό αφοπλισμός τοΟ λαού ilvai γνωστές
τυραννίας" cf Άριοτοτ. Π ο λ ι τ . V 8 , 7 · ι . Ί ΐ ι & ι ι
ούνται (ol τύραννοι) τ ώ ν δ π λ ω ν
Ό •ιιαίοτρατος,
δπλα

Άριοτοτ.

Άθην.

τά

δπλα

Π ο λ . 15, 4

τ ω ν ά φ ε ί λ ε τ ο τήν έ λ ε υ θ ε ρ ί α ν
τάς ο ί κ ί α ς

παρελόμενος
χαί

παραίρεσιν
ΙΙλεΙχ.

παρελώμενος

β ε β α ί ω ς |<ο. χαί

π α ρ ε λ έ σ θ α ι ι«)' δ ΚυυαΙος

V I I 8, 2 / 3 αύθημερόν ά π ά ν τ ω ν

άπό τά πράτα μέτρα τής

διό καί τήν

xal V g. 19. IS'S®·»'

κ α τ ε ΐ χ ε ν ήδη τήν τυραννίδα

έγνωσαν

σάν (να

τοΰ

ποι-

Π ο λ . 569 b.
δήμου τά

οί Τριάκοντα, ib

37·

1

'Αριστόδημος, Αιον. Ά λ . p. ά.
Κ υ μ α ί ω ν τά δ π λ α — ά π ά ν -

δ Διονύσιος, Διόίωρ. X I V ι«, 4 έπήλθε

καί τά δ π λ α π ά ν τ ω ν ά φ ε ί λ ε τ ο |<ο

— ιο6 —

III

ή ] ρ ξ α ι είς τ ά ν ά κ ρ ό π [ ο | λ ] ι ν κ α ί ε Ι σ έ π ρ α ξ ε | δ ι σ χ ι λ ί ο ι ς καί τρι|α]||κοσ ί ο ι ς σ τ ά τ η ρ α ( ς ) , τώ [ν] | δ έ
τών I (λ]αΐσταν

έ ν έ π ρ η σ [ κ | κ]αί

π ο λ ί [ Γ ] α [ ν · | κ]ρίνναι

π ά λ ι ν καί τ ά Τρα [ δ ι | α ] ρ π ά σ α ι ς μ ε τ ά
συγκατέκσύσε

μέν α ΰ τ ο ν | [κ]ρύπται

|| σ ώ μ α τ α

ψάφιγγί

τών

55

[κα|.τ]ά τ ά ν

δ ι α γ ρ ά φ α ν τ [ ώ | β ] α σ ί λ ε ο ς Ά λ ε ζ ά ν δ [ ρ ω || κ]αί τ ο ι ς ν ό μ ο ι ς " [aL δέ ^ 6ο
I κ]ε

καταψαφίσθηι

|κα|τ']

αΟτω

θάνατος,

ά[ντι;τι]μασαμένω

Ε ύ ρ [ υ σ ι | λ ά ] ω τ ά ν δ ε υ τ έ ρ α ν [κρ(||σ]ιν π ο ι ή σ α σ θ α ι δ ι ά | [ χ ] ε ι ρ ο τ ο ν ( α ς

65

τ ί ν α I [ τ ] ρ ό π ο ν δ ε ύ ε ι α υ τ ό ν [ ά | π ] ο θ ά ν η ν . λ ά β ε σ θ α ι δ[έ | κ]αί σ υ ν α γόροις

τ ά [ ν ] || π ό λ ι ν

δέκα,

οΓτινε[ς | ό ] μ ό σ σ α ν τ ε ς

Λ ΰ κ ε ι ο ν δ[π]α σ [ υ ν α ! γ ] ο ρ ή σ ο ι σ ι

(τά

πόλι

6π|πω]ς

Άπόλ[λω|ν]α
κε

δύνα[νται

ά ρ ι σ τ α || —
,, ξαρμάτωσε f )

τους πολίτες

χαί τους έβγαλε σύσσωμους

άπό τήν

πόλη x a l πιάνοντας τις γυναίκες καί τίς θυγατέρες τις έκλεισε στήν ακρόπολη κι άπόσπασε γιά λύτρα δυό χιλιάδες f f ) διακόσιους στατήρες*
μέ τούς ληστές

δτι

πυρπόλησε, άφού λεηλάτησε, τήν πόλη καί τά ίερά κι

Ιχαψε καί πολίτες μ α ζ ί ' ή συνέλευση τού λαού άποφασίζει

νά κριθή μέ

μυστική ψηφοφορία σύμφωνα μέ τήν έπιστολή τού βασιλιά

'Αλέξανδρου

χαί τούς νόμους* χι άν σέ θανατική καταδίκη, ό Εύρυσίλαος άντιμιλήσει
γιά τήν έχτέλεση, νά γίνει ή δεύτερη κρίση μ ' άνάταση τών χεριών, γιά
ν' άποφασιστή μέ ποιό τρόπο πρέπει νά πεθάνει.

Καί νά διορίσει ή πόλη

δέκα άντιπρόσωπους, πού άφού όρκιστούν στόν 'Απόλλωνα τό Λύκειο, vi
συνηγορήσουν γιά τήν ύπόθεση τής πόλης, δσο καλλίτερα μπορούνε —
a'

"

-f c '

-ι "Ο Ά γ ώ ν ι π π ο ς κι δ Εύρυσίλαος έχτελέστηκαν, τά παιδιά τους καταδικάστηκαν σ' άειφυγία κι οί περιουσίες τους δημεύτηκαν. Σύγχρονα δμως
ή κατοπινότερα, στήν περίοδο πάντως ώς τό I. 324, δταν ό Αλέξανδρος
δημοσιεύει τό περίφημο γιά τήν έπάνοδο τών πολιτικών

έξορίστων διά-

ταγμα (Διόδωρ. X X V I I i o g , ι* X X V I I I 8, 2 ) , οί άπόγονοι τών παλαιό-

t ) στό χατιστραμένο προηγοόμ»νο μέρος Αναγράφονται πιθανός
άποΐίνονται στόν Άγώνιππο a oil.

ι — 6.

τά

ISia πού

f t ) στό αντίστοιχο μέρος ή απόφαση

γιά τόν Άγώνιππο (α στί. ίο ) μ ι λ ι ΐ γιά τρ«1ς χιλιάβις διακόσιους στατήρις' έπ·ιδή
τά έγκλήματα ((ναι χοινά, έξυπακούιται Ινα όλιχό ποσό πού τά 6υό mod του rivai Ισα* συνακόλουθα cè xitvo ή, πολ6 πιθανότιρα,σέ τούτο τό χωρίο, πρίκ«ιται γιά λάθος.

— Ι07 —

7<>

τερων τύραννων, 'Απολλόδωρου, "Ερμωνα χαί 'Ηραίου, πού ό άρχαίος
νόμος ( cf , , ή σ τ ή λ η ή περί τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν καί τ ώ ν έ κ γ ό ν ω ν " « στί.
2 5 ) βρίζε χαί τή χωρίς τέλος έξορία τοΰ γένους τους. καταφεύγουν στόν
'Αλέξανδρο χαί τοΰ ζητούν νά μεσολαβήσει γιά νά γυρίσουν. Οί Έρέσιοι
άναγχάζονται νά στείλουν πρεσβεία, άλλά ή πρεσβεία γυρίζει μέ ρητές
έντολές χαί μ' έπ ι στολή τοΟ 'Αλέξανδρου ( " στί. 32 χέ. χαί à 135 χέ. ),
που γνωστοποιώντας δτι οί άπόγονοι τών παλαιών έκείνων τύραννων είναι
πρόθυμοι νά μποΟνε σέ δίχη, παραγγέλνει στούς 'Ερέσιους να συμαορφωθοΰν μέ τήν παράχλησή τους· Ή δίχη ύποδηλώνει τήν ύπαρξη όρισμένων
χατηγοριών ( , . π ε ρ ί τ ώ ν έ γ κ α λ η μ έ ν ω ν " « σ τ ί . 4 0 ) πού ή διάλυσή
τους παρουσιαζόταν σάν άπαραίτητη προϋπόθεση γιά τήν άναθεώρηση τών
άποφάσεων τοΰ άρχαίου νόμου. Τό χόριο μέρος τής άπόφασης τοΰ λαοΟ
πού άχολουθεΐ, τό μέρος πού περιλάβαινε τήν χατηγορία, τή συγκρότηση
τοΰ δικαστηρίου, τό έρώτηιια, τή δ,αδιχασία χτλ , χάνεται στό κενό πού
τερματίζει τό μέρος <ζ* ένα άλλο δμως χομμάτι, οί στίχοι ' 75 — 94'
χατά τήν πιθανότερη γνώμη άνήχει, χαί κλείνει τήν άπόφαση τοΟ λαοΟ
μέ τήν έπαρά καί τόν δρκο. Τήν έκβαση, πού δέν άναγράφεται στή συνέχεια, μαθαίνουμε άπό άλλο μέρος τής έπιγραφής (</στί. 140 χέ. ) δπου
τονίζεται πώς δ δήμος έπιχύρωσε τις παλαιές άπόφασες χαί δέν έπέτρεψε
τήν έπάνοδο τών φυγάδων. Έ άπόφαση τών Έρέσιων έπιχυρώνεται χι άπό
τόν 'Αλέξανδρο δπως φαίνεται άπό τήν έπιστολή τοΰ Φίλιππου Ά ρ ρ ι δαίου ( έ. 323 / 317), πού χι αύτός μέ τή σειρά του τήν έπιχυρώνει. Είναι
φανερό πώς ή νέα μέ τό Φίλιππο, έπέμβαση τής βασιλείας δέν μπορεί νά
όφείλεται παρά σέ νέα ύστερα άπό τό διάταγμα τοΰ έ. 324 γιά τήν έπιστροφή
τών έξόριστων άρνηση τών Έρέσιων νά δεχτούν τούς φυγάδες. Ε π ε ι δ ή
δμως άπόφαση έξορίας πού έπιχύρωνε ό 'Αλέξανδρος δέν είχε σά συνέπεια
τόν έξορισμό τοΰ έχπτωτου μόνον άπό τήν πόλη του, άλλά χι ά π ' δ λ η γενικά
τήν έπιχράτεια ( , φεΰγειν έ ξ ά π α σ ώ ν τ ώ ν π ό λ ε ω ν τ ώ ν τής είρήνης
κ ο ι ν ω ν ο υ σ ώ ν καί ε ί ν α ι ά γ ω γ ί μ ο υ ς κ α τ ά τ ό δ ό γ μ α τ ώ ν Ε λ λ ή ν ω ν "
άρ. 2 9 , , ) , ό Φίλιππος, έπιχυρώνοντας χι αύτός τήν άπόφαση, περιορίζει
τήν έχταση τής έφαρμογής της : οί φυγάδες νά παραμείνουν φυγάδες, νά
μή έπιτρέπεται δμως νά συλληφθούν έξω άπό τήν έπιχράτεια τής πόλης.
α
"Ε|γνω δάμ(ο]ς

*

περί ώ ν οί π ρ έ σ β ε ε ς

ιο8

ά π α γ γ έ λ ο ι σ [ ι | ο)ί π ρ ό ς II

' Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ν ά π ο σ τ ά λ ε ν τ ε ς καί ' Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς τάν δ ι α γ ρ ά φ α ν άπέπεμψε,

άφικομέ|νων

προς αδτον τών πρότερον

γ[ό]Ινων ' Η ρ ω ί δ α τ ε τ ώ

Τερτικωνείω τώ Ή ρ α ε ί ω

τυράννων

35

άπο-

κα[ί *Α]|γησιμέ-

ν ε ο ς τ ώ Έ ρ μ η σ ι δ ε Ι ω , κ α ί έ π α ν γ ε λ α ( μ έ | ν ] ω ν π ρ ό ς ' Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ν δτι
έ τ ο ι μ ο ι έσ(σ)ι δ ( κ [ α ν || ύ ] π ο σ κ έ θ η ν [π]ερί
δάμ[ω

τών

I ά γ ά θ α τ ό χ α , 6]ε[6ό]χθ[αι τ ώ δ ά μ ω

έ γ κ α λ η μ έ ν ω ν έν τ ώ

έπείδη. . .

,. 'Απόφαση τού λβοΟ : ' Ε π ε ι δ ή σύμφωνα μ' όσα άναφέρουν ot πρέσβεις πού στάλθηκαν στόν 'Αλέξανδρο χαί μέ τήν έπιστολή πού μας έστειλε
ό 'Αλέξανδρος, οί άπόγονοι τών παλαιότερων τύραννων, ό Ήρώδας,
τού Τερτίχωνα, γιού τού "Ηραίου, χι ό "Αγασιμένης,
δη ·}·), χαταφύγανε σ" αύτόν χαί

γιός

γιός τού Έ ρ μ η σ ί -

διαβεβαίωσαν τόν 'Αλέξανδρο πώς είναι

έτοιμοι νά μπούνε σέ δ ί κ η μπροστά ατό λαό γιά τΙς χατηγόριες πού στήνονται ένάντιά τους' σ' ώρα χ α λ ή . δ λαός άποφάαισε* έπειδή —

"

c '
IV

. . . τώ μέν

δ ι κ [ α ( ω [ ύ π | ά ρ χ ο ] ν τ ι κ α ί βαθόεν|[τι

τ ο ι ς I [νόμο]ισι

τά

νοισι. τ ώ δέ | [πα]ρά τοις νόμοις
τά έναντία.

τά] πάλει καί

δ ί κ α ι α ε δ | [ Ι μ μ ε ] ν α ι κ α ί α δ τ ο ι σ ι || [καί] έ κ γ ό

δ|μνυν δέ

κα(Ι] | τ ά δ ί κ α ι α

το!ς πολίτ[αις]

δικάζον|τεσσι

|| τ ο ί ς δ ι κ ά ζ ο ν τ α ς "

85

t ) Ή Ιπιγραφή μιλ·1 ISA γιά τούς ίγγονούς τόν Bui dni το6; τριΐς παλαιότ«ροος τύραννους, τοΒ "Ηραίου χαί τοΒ "Ερμβνα, ί ν β ή τιλιυταΐα άκίφααη (d ατί. 135
χέ. ) Λναφέριι αχιτιχλ μέ χή μιαολάβηαη τοΒ ΆλέξανΒρου, α) τά καιΒιά τοΟ Άκολλόϊβρου, β) τούς
τόν

άΒιρφοΰς του "Ερμονα

χαί 'Ηραίο, γ) το6ς Αχάγονους ( ίγγονούς )

Bui τ«λ«υταΙων. Μέ τά οτοιχιία τοΒτα έχουμι

τόν Ακόλουθο nlta.ua

νους τους :

"Απολλόδωρος
I

"Ερμων

ηαιΒιλ τοΒ ΆηολλόΒαρου

Έρμησίδης

I
I
'Αγασιμένης

log —

75
8ο

I
"Ηραιος
I
Τερτίκων
I
Ήρώδας

τοΒ γέ-

<)ο

['Ν]αί δ ι κ ά σ σ ω τ ά ν [δίκαν, | 6 ] σ σ α μ έ ν έν τ ο ι ς [νό|μ)οισι ένι, κ ά τ
τοί[ς νό|μο]ις. τ ά δέ ά λ λ α έ(κ) [φιλο||π]ονίας ώ ς ά ρ ι σ τ α κ[αί | δ]ικ α ΐ τ α τ α , και τιμά|[σ!ω, α ϊ κε κ α τ ά γ ν ω , δρθω[ς] | καί δι(κα()ως.
ο ΰ τ ω π ο ή σ ω | ν α ι μ ά Δ ί α καί Ά λ ι ο ν . ||
,, ό πού στέκει στό δίκια χαί βοηθά τήν πόλη x a l τού; νόμους, νά δή
χι αυτός χι οί άπόγονοί του χάθε χαλό - γ ι ' αύτούς δμως πού κρίνουν ένάντια ατού; νόμους χαί ατά δίχια, τ' άντίθετο νά * ναι. Καί νά όρχιοτοΟν οί
πολίτες πού θά διχάσουν τόν άκόλουθο δρχο : ' Ν α ι , θά διχάσω τή δίκη
τούτη σέ κάθετι πού προβλέπεται άπό τούς νόμους σύμφωνα μέ τους νόμους,
χι δσο γιά τ' άλλα θά βάλω τά δυνατά μου νά χρίνω δσο μπορεί πιό χαλά
χα! πιό δίκια. Έ τ σ ι θά κάμω, ναί, μά τό Δία καί μά τόν "Ηλιο . "

Φιλίππω
Α ί μέν κ α τ ά τ ώ ν φ υ γ ά | δ ω ν κρίσεις αί κριθε[ΐ]|σσι ύ π ό Ά λ ε ι ο ο ξ ά ν δ ρ ο υ I κύριαι έ σ τ ω σ α ν καί || [ώ)ν κ α τ έ γ ν ω φ υ γ ή ν φε[υ|γ]έτωσαμ
μέν, ά γ ώ γ ι μ ο [ ι ) J δέ μ ή έ σ τ ω σ α ν .
,, Ε π ι σ τ ο λ ή τοΰ Φίλιππου.
Οί ένάντια στούς φυγάδες άπόφασες τοΰ 'Αλέξανδρου έπικυρώνονται
κι έκεϊνοι πού καταδίκασε σ' έξορία νά μένουν έξόριστοι, άλλά νά μή έπιτρέπεται νά συλληφθούν έξω άπό τήν έπικράτεια τής πόλης. "
c'-f

d

Η "Ύστερα άπό τούς άπόγονους τών παλαιότερων τύραννων, οί Έρέσιοι
έχουν νά κάμουν μέ τούς άπόγονους τών νεότερων — μέ τούς γιούς τοΟ
'Αγώνιππου, πού, δπως είδαμε στήν άπόφαση γιά τή δίκη τοΟ πατέρα τους
{ " στί. 20 κέ.), καταδικάζονταν σ' άειφυγία καί σέ δήμευση τών άγαθών
τους. 'Από τόν καιρό τής καταδίκης τού πατέρα τους δέν άκούονται παρά
μόνον ύστερα άπό είκοσι κάπου χρόνια, στήν περίοδο τής βασιλείας τοΟ
'Αντίγονου (έ. 306/1 ), δταν καταφεύγουν σ' αύτόν καί τοΰ ζητούν νά μεσο
λαδήσει γιά τήν έπάνοδό τους. Ό 'Αντίγονος γράφει στούς Έρέσιους
( , , τ ή ν π α ρ ' ή μ ώ ν έ π ι σ τ ο λ ή ν " c στί. i n κέ. ), μά ή έπιστολή έκείνη
δέν καταχωρείται στις έπιγραφές μας. Είδική πρεσβεία τοΰ φέρνει τήν
άπάντηαη καί τήν άιτόφαση τοΰ λαοΰ που έπικυρώνει τίς παλαιότερες άπό— ι ίο —

V

φάσες τ ή ; πόλης. Ό 'Αντίγονος επικυρώνει φαίνεται τήν άπόφαση τών
Έρέσιων μέ νέα έπιστολή που καταγράφεται στί; πλάκες μας, μά που δέν
σώζεται παρά κατά τό πρώτο της μόνο ιιέρος
στί. 1 0 5 — 1 1 7 ) · ^τή o u "
νέχεια καταχωρείται καί ή άπόφαση γιά τους γιου; του Ά γ ώ ν ι π π ο υ (d),
που κλείνοντας τό σώμα τών έπιγραφών άνακεφαλαιώνει καί τ ί ; άλλε; ώ ;
τότε σχετικές άπόφασες τής πόλη;.
c•
VI

Πρότανις Μελίδωρος
Β α σ ι λ ε ύ ς ' Α ν τ ί γ ο ν ο ς || Έ ρ ε σ ί ω ν τήι β ο υ λ ή ι | καί τώι δήμωι χαί- 105
ρ ε ι ν I π σ ρ ε γ έ ν ο ν τ ο π ρ ό ς ή|μάς οί π α ρ ' ύ μ ώ ν πρέ[σ]ΙΒεις καί δ ι ε λ έ γοντ[ο], II φ ά μ ε ν ο ι τ ό ν δ ή μ ο ν | κ ο μ ι σ ά μ ε ν ο ν τήν π α ρ ' [ή]|μών έπι- n o
σ τ ο λ ή ν , ήν έγρ[ά]|ψαμεν ύ π έ ρ τ ώ ν ' Α γ ω ν ί π [ π ] ο υ υ ί ώ ν , ψήφισμά τε
π]ο$ήσ]ασθαι, δ ά ν έ γ ν ω σ α [ ν | ήμΤ]ν καί α ύ τ ο ύ ς ά π ε | . ...
115
,. στήν πρυτανεία τοΟ Μελίδωρου.
,,'() βασιλευ; 'Αντίγονος στέλνει τίς εύχέ; του στή βουλή καί στό δήμο
τών Έρεσίων. Οί πρέσβεις που στείλατε ήρθαν νά μδς βροΟν καί νά μά;
ποΟν πώς ό δήμος σας, άφοΟ έλαβε τήν έπιστολή μα; πού γράψαμε γιά
τού; γιού; τού Ά γ ώ ν ι π π ο υ , έβγαλε ένα ψήφισμα πού μ£ς διάβασαν — ,,
d

VII

Έ ] γ ν ( ω δ ά μ ο ς περί ώ ν ά β ό ] λ [ λ α ] π ρ ο ε β ό λ λ ε [ υ σ ε . ή έδοξ]ε ή
[μ]ετέδ[οξε τ ό β ό λ λ α , καί οί] άνδ[ρ]ες οί χ[ειροτο|ν]ή[θεν]τε[ς
π ά ν ] τ α [τά γ ρ ά φ ε ν τ α ] κ α τ ά τ ώ ν τυρ[άν]|νων [κα]ί τ[ών έ]μ π ό [ λ ε ι
οίκη]θέντων. καί τ ώ ν έκγ[ό!|νω]ν [τών τ ο ύ τ ω ν π α ρ έ χ ] ο ν τ α ι καί τ α ί ς 125
γ ρ ά φ α ι [ ς | ε|ίσ[κομίζοισ]ι είς τ ά ς έ κ λ η σ ί α ν έπείδη κοί π[ρό|τε]ρον
ό βασίλευς ' Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς δ ι α γ ρ ά φ α ν άποσ]τέ]λλα·.ς π[ροσέτ)αξε
[Έρ]εσ(οις κ ρ ΐ ν α ι ύ π έ ρ τ[ε | Ά γ ] ω ν ί π π ω και Ε ύ ρ υ σ ] ι λ [ ά ] ω τί δ ε ί
πά[θ]ην α υ τ ο ι ς , [ό || δέ δ ά μ ο ς ά κ ο ] ύ [ σ ] α ι ς τ ά [ ν ] δ ι α γ ρ ά φ α ν δ ι κ α - 13'J
στήριο[ν | καθί](σ)σα[ι]ς κ [ α τ ά ] τοίς ν ό μ 9 ΐ ς . δ έκριν[ν]ε Ά γ ώ ν ι [π|π]ομ μέν καί Εύρυσίλ[αο],ν τε|θ]νάκην, τ ο ί ς δέ ά π ο [ γ ό | ν ο ι ς | α υ τ ώ ν έ ν ό χ ο ι ς [έμμε|νάι τώ ν ό μ ω τ ώ έν τ ά | [ σ τ ] ά λ λ α , τ ά [δ]έ ύ π ά ρ χ ο ν [ τ α π ] έ π ρ α σ θ α ι α ΰ ι ω ν κ α τ ά || [rjôv ν ό μ ο ν . έ π ι σ τ έ λ λ [ α ν τ ο ς ] δέ 135
— III

40

45

55

Ά λ ε ξ ά ν δ ρ ω καί ύ|πέρ τ ώ ν Ά π ο λ λ [ ο δ ] ω ρ ε [ ( ω ν ] παί(δων καί) τ ώ ν
κ α σ ι γ ν ή τ ω ν [α0|τ]ω " Ε ρ μ ω ν ο ς καί Ή ρ α ί ω τ ώ ν π ρ ό τ ε ρ ο ν τ υ ρ α ν νηΐσάντων τ ά ς π ό λ ι ο ς καί τ ώ ν ά π ο γ ό ν ω ν α υ τ ώ ν γ[νώ]|ναι τ ό ν δ ά μον π ό τ ε ρ ο [ ν δόκ]ει κ α τ α π ο ρ ε ύ ε σ θ [ α ι ] || α ΰ τ ο ι ς ή μή, [ό] δέ δ ά μ ο ς
ά κ ο ύ σ α ι ς τ ά ς δ ι α γ ρ ά ψ α [ ς ] | δ ι κ α σ τ ή ρ ι ό ν τε α ΰ τ ο ι σ ι σ υ ν ά γ σ γ ε
κ α τ ά τ ό ν [νό|μο]ν καί τ ά ν δ ι α γ ρ ά φ α ν τ ώ β ο σ ί λ ε ο ς Ά λ ε ξ ά ν £ ρ [ ω ,
δ ! ] γ ν ω λ ό [ γ ] ω ν ρ η θ έ ν τ ω ν π α ρ ' ά μ φ ο τ έ ρ ω ν τ ό ν τε ν[ό|μο]ν τ ό ν
κ α τ ά τ ώ ν τ υ ρ ά ν ν ω ν κ ΰ ρ ι ο ν Εμμεναι κα[ί || φ]εΰγην α ΰ τ ο ι ς κ α τ
[τά]μ π[όλιν]- δ έ δ ο χ θ α ι τ ώ δ ά μ [ ω , | κ]ύριομ μέν {-μμεναι κ α τ ά
[τών] τ υ ρ ά ν ν ω ν καί τώ[ν | έ]μ π ό λ ι ο ί κ η θ έ ν τ ω ν καί τ ώ ν ά π ο γ ό ν ω ν
τ ώ ν το[ύ|τ]ων τ ό ν τε ν ό μ ο ν τ ό μ περί [τ]ών τ υ ρ ά ν ν ω ν γ ε γ ρ ά [ μ | μ ] ε ν ο ν έν τ ά σ τ ά λ λ α τ ά [ π α λ α ί ] α καί τ α ΐ ς διαγρά||[φ]αις τ ώ ν β α σ ι λ έ ω ν τ α ί ς κ α τ ά τ ο ύ τ ω ν καί τ ά ψσΙ[φ]ίσματα τ ά π ρ ό τ ε ρ ο ν γ ρ ά φεντα ύ π ό τ ώ ν προγό|[ν]ων καί τ α ί ς ψσψοφο[ρ](αις τ α ί ς κ α τ ά τ ώ ν
τ υ ρ ά ν ν ω ν , [αί | δ]έ κέ τις π α ρ ά ταΟτα ά λ ί σ κ η τ σ ι τ ώ ν τ υ ο ά ν ν [ ω ν
ή] I τ ώ ν έμ π ό λ ι ο ί κ η θ έ ν τ ω ν ή τ ώ ν ά π ο γ ό ν ω ν τ ώ ν [τού]||των τις
έ π ι β α ί ν ω ν έπί τ ά ν γ ά ν τ ά ν Έ ρ ε σ ί ω ν 1 · | · ω , τόν δά[μον] β ο υ λ ε ΰ σασθαι καί —
,, ' Απόφαση τού λαού. "Εχοντας δπόψη δσα ή βουλή προδιασκέφτηκε
ή άποφάσισε ή άναθεώρησε χι δλα δσα καταγράφτηκαν γιά τους τύραννους
καί τούς ίδιους πού χατοιχήσαν στήν πόλη χαί τούς άπόγονούς τους, πού
παρουσιάζουν οί Αναδειγμένοι μέ χειροτονία άνδρις, καθώς χαί τΙς κατηγόριες πού φέρνουν οί ίδιοι στή συνέλευση* έπειδή χαί παλαιότερα δ βασιλιάς 'Αλέξανδρος παράγγειλε μ' έπιστολή στούς Έρέσιους νά δικάσουν τόν
Ά γ ώ ν ι π π ο καί τόν Εύρυσίλαο ποιά τούς πρέπει ποινή κι ό λαός άκούοντας
τήν άνάγνωση τής έπιστολής συγκρότησε δικαστήριο σύμφωνα μέ τούς νόμους πού καταδίκασε σέ θάνατο τόν Ά γ ώ ν ι π π ο χαί τόν Εύρυσίλαο χαί
σύναμα άποφάσισε νά Ισχύει γιά τούς άπόγονούς τους ό γραμμένος στή
στήλη νόμος χαί νά πουληθούν τά ύπάρχοντά τους σύμφωνα μέ τό νόμο*
έπειδή χαί πάλι ό Αλέξανδρος ζήτησε μ' έπιστολή του γιά τά παιδιά τού
Απολλόδωρου, γιά τούς άδερφούς του Έ ρ μ ω ν α χαί 'Ηραίο, τούς παλαιότερους τύραννους τής πόλης, χαί τούς άπόγονούς τους, ν' άποφασίσει 6 λαός
άν έπιτρέπεται νά ξαναγυρίσουν ή δχι, χι 6 λαός άχούοντας τήν άνάγνωση
τής έπιστολής συγκρότησε γιά τήν ύπόθεσή τους σύμφωνα μέ τό νόμο χαί
τήν έπιστολή τού βασιλιά Αλέξανδρου δικαστήριο, πού άποφάσισ· σάν

άκουσε x a l τΙς δυό πλευρές, νά ισχύει ό ένάντια στούς τύραννους νόμος καί
νά μείνουν λοιπόν έξόριστοι άπ' δλη τήν έπιχράτεια τής πόλης - — ό λαός
άποφάσισε : Νά Ζσχύουν ένάντια στούς τύραννους, xal τούς ίδιους πού κατοιχήααν στήν πόλη καί τους άπόγονούς τους, καί ό νόμος γιά τούς τύραννους ό γραμμένος στήν παλαιά στήλη καί οί κυρωτικές γιά τ! ς ένάντια του;
άπόφασες έπιστολές τών βασιλιάδων καί τά παλαιότερα ψηφίσματα πού
σύνταξαν οί πρόγονοι καί οί ένάντια στούς τύραννου; δικαστικές ψηφοφορίες. Κι άν κανείς άπό τούς τύραννους ή τού; ίδιους πού χατοικήσαν στήν
πόλη ή τούς άπόγονού; τους, παραβιάζοντας τήν άπόραση τούιη πατήσει
στή χώρα τών Έρέσιων [ — | νά διασκεφτή ό λαός [ — "

31. ΟΙ Έ ρ ε τ ρ ι ε ΐ ς πανηγυρίζουν τήν άποκατάσταση τής
δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς ' ε. 308 | Απόγραφο τοΟ C y r i a c u s A n g o n i t a n u s άπό
έπιγρ αφή τή; ' Ε ρ έ τ ρ ι α ς / — I n s c r i p t i o n s Graecae,
XII 9· Ι 9 2 ' A t tenberg er, Syll. Jnscr. Gr. ' I 323.
,, in agro vinearum ubi templum
conspicitur
in magno
et ornatissimo
apparet " :

Bacchi collapsum
vetustate
marmore
epigramma
tale

Ό Ιερεύς τ ο υ Δ ι ο ν ύ σ ο υ θ ε ό δ ο τ ο ς Θ ε ο δ ώ ρ ο υ κ α ί οί π ο λ έ μ α ρ χοι Σ ω σ ί σ τ ρ α τ ο ς Π ρ ω τ ο μ έ ν ο υ , Α ί σ χ ύ λ ο ς Ά ν τ α ν δ ρ ί δ ο υ , Ί θ α ι γ έ ν η ς
Α ί σ χ ύ λ ο υ εΤπα(ν)" έ π ε ι δ ή τήι π ο μ π ή ι τήι Δ ι ο ν ύ σ ο υ ή τε φ ρ ο υ ρ ά
ά π ή λ θ ε ν δ τε <ο> δ ή μ ο ς ή λ ε υ θ ε ρ ώ θ η κ[αί τ ο ύ ς π]ατ(ρί)ους [νό]μους
κ α ί τήν δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν έ κ ο μ ί σ α τ ο " δ π ω ς ύ π ό μ ν η μ α τής ή μ έ ρ α ς τ α ύ της ήι, έ δ ο ξ ε ν τήι β ο υ λ ή ι καί τ ώ ι δ ή μ ω ι , σ τ ε φ α ν η φ ο ρ ε ί ν Έ ρ ε τ ρ ι ε ί ς
π ά ν τ α ς κ α ί τ ο ύ ς έ ν ο ι κ ο ϋ ν τ α ς κ ι τ τ ο ύ σ τ έ φ α ν ο ν τήι π ο μ π ή ι τοΟ
Δ ι ο ν ύ σ ο υ - τ ο ύ ς δέ π ο λ ί τ α ς ( λ α β ε ί ν τ ο ύ ς σ τ ε φ ά ν ο υ ς έκ τ ο ύ δημοσίου) ά π ο μ ι ( σ ) θ ο ύ ν τε [τόν τ α μ ί ] α ν (τ)ούς (σ)τ[εφ]άνους· έ π ά ρ χ ε σ θ α ι δέ τ ο ύ ς χ ο ρ ο ύ ς ( κ α τ ά τ ά ς χορ)ε(ας τ ά ς τώι Δ ι ο ν ύ σ ω ι (Ισταμένας) οίνον καταπεμπόμ[ενον ύπό
,, Κατά τήν πρόταση τού ίερέα τού Διόνυσου θεόδοτου τού Θεόδωρου
καί τών πολέμαρχων Σωσίστρατου τοΟ Πρωτομένη, Αίσχύλου τοΰ 'Αντανδρίδη καί Ίθαιγένη τοΰ Αισχύλου : Έ π ε ι δ ή κατά τήν πομπή τού Διόνυσου •*
έφυγε άπό τήν πόλη ή φρουρά χι άπολευτερώθηχε ό λαός χαί ξαναπήρε
Δήμου καταλύσεως καί τυραννίδος

113

8

τούς πατροπαράδοτους νόμους καί τή δημοκρατία* γιά νά μείνει ή Ανάμνηση τής μέρας αύτής, ή βουλή κι ή συνέλευση τοΟ λαοΟ Αποφάσισαν νά
στεφανώνονται κατά τήν πομπή τοΟ Διόνυσου μέ στεφάνι κισσοΟ δλοι οί
Έρετριεΐς κι δσοι άλλοι κατοικοΟν στήν πόλη* οί πολίτες νά πέρνουν τά
στεφάνια άπό τό δημόσιο xt ό ταμίας νά 'ναι έκεΐνος πού θά μισθώνει τά
στεφάνια* καί στίς χορικές παράστασες πού στήνονται γιά τόν Διόνυσο, οί
χοροί νά προσφέρουν κρασί πού θά στέλνεται άπό
" —

'

Η "Οπως εικάζεται τό ψήφισμα τοΟτο πρέπει νά τοποθετείται στό έ.
308 δταν ( ή Μακεδονική φρουρά φεύγει άπό τήν Ερέτρια καί ) t, πόλη
μπαίνει στή Βοιωτική συμμαχία.

32. ΟΙ 'Αθηναίοι τιμούν τό ρήτορα Λυκούργο τό Βουτάδη* f. 307 / 6 | Δυό άποσπάσματα Από επιγραφή τή; 'Αθήνας, τό
ε»α { α ) Από τήν 'Αγορά, τό άλλο ( b ) άπό τό Διονυσιακό Θέατρο' / —

Inscriptions
I 326.

5
ίο
15

25

Graecae,

I I ' 457' Dittenberger, Syll.

Inscr. gr. ·

A

[έπί Ά ν α ξ ι κ ρ ά τ ο υ ς άρχον]τος" έ δ ο ξ ε ν τώι δήμωΐ' Στρατ|[οκλής
Ε ύ θ υ δ ή μ ο υ Διομεευ]ς εΤπεν* [έπ]ε[ιδή Λ]υκοΟργο[ς | Λ υ κ ό φ ρ ο ν ο ς
Β ο υ τ ά δ η ς π α ρ ] σ λ [ σ ] β ώ ν [πσ]ρ[ά τ ώ ν έ]α[υτ]οΟ π[ρ|ογόνων ο ί κ ε ΐ σ ν
έκ π α λ α ι ο ύ ] τ[ήν] πρ[ός τόν δήμ]ον εΰνο[ι||αν — 3 4 ' — 1 σ Ρ · · σ 1

α

— 3 5 t — στ]εφάν[. | —39i—
| τ . . | — jS I — τον. | — 22 ! — ο t j l — ο ς . . . H — 26/ — γ — ρ / — ν... ν. | — 261 — τ — gl — σ χ ώ ν . .
I — 3 5 I—εδε.
ε..
εις . . | — 261—ασ—$1—άφικν||[—
24 I b
— κ)αί κ[εκο]σμημένην τήν | [πόλιν — ι $ 1 — ά ξ ί ω ς ] τής ύ π σ ρ χ ο ό σής αύτή|[ΐ δ ό ξ η ς — ι η ΐ — έ ] ξ ω ι κ ο δ ό μ η σ ε ν τήν δέ ο|[κευοθήκην
καί τ ό θ έ α τ ρ ο ν τ ό | Δ ι ο ν υ ο ι α κ ό ν έξηργάσα|[το. τ ό τε σ τ ά δ ι ο ν τό
Π α ν α θ η ν ) α ϊ κ ό ν καί τ ό γ υ μ ν ά ο ι ο ν τ||[ό κ α τ ά τό Λ ύ κ ε ι ο ν κατεσκεύ]ασεν, καί δ λ λ α ι ς δέ π ο λ λ α ΐ | [ ς κ α τ α σ κ ε υ α ϊ ς έκόσμησεν] δ λ η ν
τήν πόλιν* καί φόβων κ|[αί κινδύνων μ ε γ ά λ ω ν τούς] Έ λ λ η ν α ς
π ε ρ ι σ τ ά ν τ ω ν Ά λ ε | [ ξ ά ν δ ρ ω ι Θ η β ώ ν έπικρατήσα]ντι καί π ά σ α ν τ ή ν
' Α σ ί α ν κ|[αί τά ά λ λ α δέ τής ο ί κ ο υ μ έ ν η ς μ]έρη κ α τ α σ τ ρ ε ψ α μ έ ν ω ι
δι||[ετέλει έ ν α ν τ ι ο ύ μ ε ν ο ς ύπέ]ρ τής π α τ ρ ί δ ο ς καί τής τώ|[ν Ε λ λ ή ν ω ν ά π ά ν τ ω ν σ ω τ η ρ ί α ς | δ ι ά π α ν τ ό ς τοΟ βίου παρ|]έχων καί ύπέρ^
τοΟ τήν πόλιν] έ λ ε υ θ έ ρ α ν ε ί ν α ι καί αύτ|[όνομον π ά ο η ι μηχανήι
— III —

ά γ ω ν ι ] ζ ό μ ε ν ο ς , 8 f δ π ε ρ έξαιτή||[σαντος α ύ τ ό ν ' Α λ ε ξ ά ν δ ρ ο υ ô
δ|ήμος ά π έ γ ν ω μ ή σ υ ν χ ω ρ ή | [ σ α ι μηδέ λ ό / ο ν π ο ι ε ΐ σ θ α ι τής] έ ξ α ι τ ή σ ε ω ς ά μ ' έν τ ο ί ς ά | [ λ λ ο ι ς π ά σ ι ν σ υ ν ε ι δ ώ ς ώ ν μ ε τ ] έ σ χ ε ν Α υ κ ο ύ ρ γ ω ι τήν ά π | [ ο λ ο γ ί α ν δ ι κ α ί α ν ο Ο σ α ν καί δ]ούς ε ύ θ ύ ν α ς π ο λ λ ά κ ι ς
(τ|ών τε π ε π ο λ ι τ ε υ μ έ ν ω ν καί τών] διωικημ[έ]ν[ων έν έλευθ||έραι καί
δ η μ ο κ ρ α τ ο υ μ έ ν η ι τή]ι π ό λ ε ι
,, Στήν άρχοντεία τοΰ Ά ν α ξ ι χ ρ ά τ η : 'Απόφαση τού λαοΟ : Πρόταση
τοΟ Στρατοχλή, γιοΰ τοΟ Εύθύδημου, άπό τό δήμο Διόμεια : ' Ε π ε ι δ ή ό
ΛυχοΟργος τοΟ Αυχόφρονα άπό τό δήμο τών Βουταδών, έχοντας κληρονομήσει άπό τούς προγόνους του παλαιόθε συνδεμένη μέ τό γένος του τήν
άφοσίωση στό λαό

έξωραΐ'σμένη τήν πόλη
άντάξια τής άρχαίας της δόξ»ς'
πεοάτωσε τήν οίχοδόμηση (τών νεωσοίχων)' χι άποτελείωσε τήν όπλοϋήχη
χαί τό Διονυσιακό θέατρο χαί κατασκεύασε τό στάδιο τό ΠαναθηναΙ'χό χαί
τό γυμνάσιο τοΰ Λύχειου xal μ' άλλα πολλά οικοδομήματα στόλισε δλάχερη τήν πόλη' δτι τότε που μεγάλοι φόβοι χαί χίντυνοι περιτριγύρισαν τούς
"Ελληνες έναντιώθηχε ώς τό τέλος, ύπερασπίζοντας τή χώρα του, στόν
'Αλέξανδρο, χαί σάν κυρίεψε τΙς Θήβες χαί σάν άχέρια τήν 'Ασία χαί τ'
άλλα τής οικουμένης μέρη κατάχτησε, άδιάφθορο χι άνεπίληπτο γιά τήν
-πατρίδα χαί τή σωτηρία τών Ε λ λ ή ν ω ν δλων παρέχοντας σ' δλο τό βίο
τόν έαυτό του χαί μέ χάθε μέσο άγωνιζόμενος νά έξασφαλίσει στήν πόλη
τήν έλευθερία καί τήν αύτονομία της' έτσι πού δταν ό 'Αλέξανδρος ζήτησε
νά τού τόν παραδώσουν γι' αύτό, ό λαός άπόστερξε νά συναινέσει, χαί δέν
δέχτηκε μήτε νά συζητήσει τήν αίτηση, άνάμεσα σ' δλα τ' άλλα ξέροντας
<δτι δίκαιη είναι ή άπολογία τών δσων συμμερίστηκε μέ τόν Λυκούργο?)'
χαί πολλές φορές έχοντας δώσει λόγο τής πολιτικής χαί τής διαχείρησής
του σ* έλεύθερη χαί λαοκρατούμενη τήν πόλη
"
cf Ψ — Πλούτ. βίοι δέκα βητ. 8 4 3 c :

έστεφανώθη δ' (δ Λυκούργος) Οπό

δήμου π ο λ λ ά κ ι ς καί εΙκόνων Ετυχεν.
Κ ε ρ α μ ε ι κ φ κ α τ ά ψήφισμα

τού

ά ν ά κ ε ι τ α ι δ* α ύ τ ο ΰ χ α λ κ ή ε ί κ ώ ν έν

έπ* Ά ν α ξ ι κ ρ ά τ ο υ ς ά ρ χ ο ν τ ο ς , έφ' οδ Ελαβε καί

σ ί τ η σ ι ν έν π ρ υ τ α ν ε ΐ φ α ύ τ ό ς τε 6 Λ υ κ ο ύ ρ γ ο ς καί ό π ρ ε σ β ύ τ α τ ο ς α ύ τ ο ΰ τ ω ν
ί κ γ ό ν ω ν κατά τό α ύ τ ό φήφισμα !<ο

III

35

Η Ό τιμούμενος άπό τό ψήφισμα Λυκούρκος ό ρήτορας ( μιά άρκετά
πλήρη βιογραφία του παραδίνει ή σωζόμενη κάτου άπό τό δνομα τού·
Πλούταρχου πραγματεία βίοι τ ώ ν δ έ κ α β η τ ό ρ ω ν ), στάθηκε μιά άπό τΙς
λαμπρότερες ήθικές μορφές τής τελευταίας δημοκρατικής έποποιΐας τής.
"Αθήνας, συμπαραστάτης τού Δημοσθένη κι Ινας άπό τούς θερμότερους άγωνιστές τοΟ άντιολιγαρχικού άγώνα. Διαχειρίστηκε γιά δεκαπέντε έτη τά
οικονομικά τής πατρίδας του καί κατόρθωσε νά ξαναδώσει στήν πολιτεία
τήν άκμή καί τήν εύημερία τών παλαιών ήμερών της. Περίφημος έμεινε
γιά τήν αύστηρότητα τού ήθους του καί γιά τήν άμείλιχτη στάση του άντίκρυ σέ κάθε παράβασή του ήθικοΰ καί πολιτικού χρέους. Πολλές φορές,
πραγματικά άσκησε σά ρήτορας τό άξίωμα τοΟ δημόσιου κατήγορου κι ίκανότατος ατό είδος τής μεγαλοποίηαης τοΟ έγκλήαατος ( , , δ ε ί ν ω σ ι ς " ), πολλούς κατηγόρησε άποτελεσματικά καί πολλών κατάφερε νά προκαλέσει τήν
καταδίκη σέ θάνατο, ώστε νά είπωθή γι' αυτόν πώς έβαφε τήν πέννα·
του δχι σέ μελάνι, άλλά σέ αίμα. Έ τ σ ι προκάλεσε τή θανατική καταδίκη
του Λυσικλή, ένός άπό τους στρατηγούς τού "Αθηναϊκού στρατού στή Χαιρώνεια, μέ ιό λόγο έκεΐνο άπ' δπου σώζεται ή άξιομνημόνευτη γιά τούς
καιρούς μας άκόλουθη περικοπή : — Έ σ τ ρ α τ ή γ ε ι ς , 2> Λ υ σ ί κ λ ε ι ς , κ α ί
χ ι λ ί ω ν μέν π ο λ ι τ ώ ν τ ε τ ε λ ε υ τ η κ ό τ ω ν , δ ι σ χ ι λ ί ω ν δ ' α ί χ μ α λ ώ τ ω ν γεγ ο ν ό τ ω ν , τ ρ ο π α ί ο υ δέ κ α τ ά τής π ό λ ε ω ς έ σ τ η κ ό τ ο ς , τής δ ' Ε λ λ ά δ ο ς ά π ά σ η ς δ ο υ λ ε υ ο ύ σ η ς , καί τ ο ύ τ ω ν ά π ά ν τ ω ν γ ε γ ε ν η μ έ ν ω ν σοΟ
ή γ ο υ μ έ ν ο υ καί σ τ ρ α τ η γ ο Ο ν τ ο ς , τ ο λ μ ά ς ζ ή ν καί τό τ ο υ ή λ ί ο υ φώς
δ ρ ά ν καί είς τήν à y o p à v έ μ β ά λ λ ε ι ν , ύ π ό μ ν η μ α > ε γ ο ν ώ ς α ί σ χ ύ ν η ς
καί ό ν ε ί δ ο υ ς τ ή π α τ ρ ί δ ι ;
ΐ ό Ιδιο καταδίκασε τό Δίφιλο πού πλούτισε κόβοντας τά στηρίγματα τών στοών στά μεταλλεία του Λαυρίου" τόν
'Αρεοπαγίτη Αύτόλυκο μέ τήν κατηγορία πώς άπό έγκληματική δειλία
φρόντισε άμέσως ύστερα άπό τήν ήττα τής Χαιρώνειας ν' άπομακρύνει τήν
οίκογένειά του άπό τήν πόλη· κι Ενας άλλος τέλος, ό Λεωκράτη;, πού φεύγει ύστερα άπό τήν μάχη τής Χαιρώνειας καί ξαναγυρίζει όχτώ χρόνια
άργότερα στήν πατρίδα του, μόλις κι άπό μιά μόνο ψήφο γλυτώνει τή θανατική καταδίκη. Ήταν τόση t αυστηρότητα, τού ήιους του καί τόσο στή.
συνείδησή του ή άκεραιότητα τής ήθικής έννοιας άπόσβυνε τά διαγράμματα άνάμεσα στό δημόσιο έγκληαα καί στήν άπλή παράβαση τοϋ ιδιωτικούδικαίου, πού βλέπουμε νά. χρησιμοποιεί τό όρισμένο γιά τά πιό μεγάλα δημόσια έγκλήματα μέσο τής εισαγγελίας ( = άρ. 9 ) γιά νά κατηγορήσει κάποιον Λυκόφρονα γιά μοιχεία ! . Για τήν πολιτική δράση'καί τούς άγώνες
— ιο6 —

του ζητιέται μαζί μέ τους άλλους κορυφαίους της Αντιμακεδονικής παράταξης άπό τόν 'Αλέξανδρο ύστερα άπό τήν καταστροφή τών Θηβών ( τό
έπεισίδιο [ βλ. ψήφισμα Α καί Β ] ιστορείται διεξοδικά άπό τόν Διόδωρο,
X V I I 1 5 ) , *»ί. παρ* δλη τήν προσπάθεια τοΟ Φωκίωνα (τοΟ χ ρ η σ τ ο ύ ! )
νά παρακινήσει τήν έκδοση τών δημοκρατικών ήγετών, όλαός 5έν τό Ανέχτηκε, καί βρήκε τρόπο νά τήν Αποσοβήσει. ., Α δ ι ά φ θ ο ρ ο ς " έτσι καί
,, ά ν ε ξ έ λ ε γ κ τ ο ς ' ' δπδδειγμα πολιτική; άνδρείας καί άρετή;, έφτασε
ατό τέλος τοΰ βίου του, πού ή παράδοση έτσι περιγράφει : — Μ έ λ λ ω ν δέ
τ ε λ ε υ τ ή σ ε ι ν , είς τά μ η τ ρ ώ ο ν καί τ ό β ο υ λ ε υ τ ή ρ ι ο ν έ κ έ λ ε υ σ ε ν α ύ τ ό ν
κ ο μ ι σ θ ή ν α ι , β ο υ λ ό μ ε ν ο ς ε ύ θ ύ ν α ς δ ο ύ ν α ι τ ώ ν π ε π ο λ ι τ ε υ μ έ ν ω ν - ούδ ε ν ό ς δέ κ α τ η γ ο ρ ή σ α ι τ ο λ μ ή σ α ν τ ο ς π λ ή ν Μ ε ν ε σ α ί χ μ ο υ . τ ά ς διαβ ο λ ά ς ά π ο λ υ σ ά μ ε ν ο ς είς τ ό ν ο ί κ ο ν ά π ε κ ο μ ί σ θ η καί έ τ ε λ ε ύ τ η σ ε ν ,
έπιεικείς ν ο μ ι σ θ ε ί ς π α ρ ά π ά ν τ α τ ό ν < τ ο 0 > βίου χ ρ ό ν ο ν καί έν λ ό γ ο ι ς έ π α ι ν ε θ ε ί ς κ α ί μ η δ έ ν α ά γ ώ ν α ά λ ο ύ ς , καίτοι π ο λ λ ώ ν κ α τ η γ ο ρ η σ ά ν τ ω ν |<ο Ή βιογραφία του παραδίνει άνάμεσα στ'άλλα κι όλώκληρο τό κατεστραμμένο παραπάνω ψήφισμα μέ πολλήν δμως, δπως φαίνεται,
έλευθερία Αντιγραμμένο :
Β
Έ π ί Ά ν α ξ ι κ ρ ά τ ο υ ς ά ρ χ ο ν τ ο ς , έ - { |2 Λ

,, Στήν άρχοντιία τοΟ Άναξιχρίχη : Τήν

έπί <τής> Ά ν τ ι ο χ ί δ ο ς

8κτης πρυ-

Ιχτη πρυτανιία τήν χοχούμινη

τανείας, Στρατοκλής

Εύθυδήμου

Άντιοχ(9α φυλή :

άπό τήν

Πρόταοη τοΒ Στρατο-

Δ ι ο μ ε ι ε ύ ς είπεν" "Επειδή Λυκούρ-

χλή,

γ ο ς Λυκόφρονος Βουτάδης, παρα-

Διόμιιχ : "Εχοντας 6πόψη δτι 6 Λυκούρ-

λαβών παρά

γος του Λυχόφρονα,£πό τό Βήμο τών Bot)·

των έαυτοϋ

προγό-

γιοΟ τοΟ Εύθΰίημου,

χληρονομήαιι

τό ίήμο

ν ω ν οίκείαν έκ π α λ α ι ο ύ τήν π ρ ό ς

χαλάν,

τόν δήμον εΟνοιαν, καί οί π ρ ό γ ο -

πρόγονους του

νοι οί

Λυκομήδης τε

τό γίνος του τήν άφοοίοοη οτό λαό* χι Α-

καί Λ υ κ ο ύ ρ γ ο ς καί ζ ώ ν τ ε ς έτιμων-

τι cl πρόγονοι τοΒ Λυκούργου ΛυχομήΒης

Λυκούργου

Ιχιι

άπό

πιλαιόθ·

τ ο ύ π ό τ ο ΰ δήμου, καί τ ε τ ε λ ε υ τ η ·

χαί Λυκούργος

κόσιν

μόνταν &πό τό λαό,

α ύ τ ο ΐ ς δι' ά ν δ ρ α γ α θ ί α ν Ê-

μόοια

Κ ε ρ α μ ε ι κ ω , καί Λ υ κ ο ύ ρ γ ο ς α ύ τ ό ς

τό Β(ο τους τι-

Β

οτό

Κ·ραμ·ιχό

ταφή*

δτι

6αλ· χαί ψηφίστηκαν Ινα πλήθος
γιά τήν πατρίΒα του νόμοι*

προσόδου

S I-

Βιος ό ΛυχοΒργος οτό Βημόοιο βίο του I-

καί κ α λ ο ύ ς Εθηκε τή π α τ ρ ί δ ι , καί
κοινής

μέ

χαί πιθαίνοντας 1

γενόμενος

τής

τοϋς

λαχαν άπό τό λαό γιά τήν Αξία τους Βη-

δωκεν 6 δήμος δ η μ ο σ ί α ς ταφάς έν
π ο λ ι τ ε υ ό μ ε ν ο ς ν ό μ ο υ ς τε π ο λ λ ο ύ ς

χαί κατά

άπό

ουνίιμένη

δτι

ΙΕοχοι
Βντρς

τ α μ ί α ς τη π ό λ ε ι έπί τ ρ ε ι ς π ε ν τ ε -

τρ·1ς π·ντα·τηρ(Β·ς ταμίας τόν Βημόσιβν

τηρίδας, καί δ ι α ν ε ΐ μ α ς έκ τ ή ς κοι·

γιά τήν πόλη πρόοοΒαν,

—" Ι117 —

Βιαμοΐραο· άπο

νής προσόδου μύρια καί όκτακισ-

τή ίηιιόοια

χ ί λ ι α καί ένακόσια τ ά λ α ν τ α , π ο λ -

ένιαχόοια τάλαντα,έχοντας κιοτωθή χι ά-

λ ά δέ

τών Ιδιωτών

διά

τούς τής π ό λ ε ω ς

χιλιάίις

πό ίίιότ»ς πολλά πού τά βάν«ια· γιά τά

πίστεως

ουμφέρονχα τής πόλης χαί χ ο» λαοΒ, συνο-

λ α β ώ ν καί π ρ ο δ α ν ε ΐ σ α ς [ κ α ί ] είς

λικά έξαχόσια πινήντα τάλαντα, χι Ιχον*

καιρούς καί τ ο ύ

δήμου, τ ά π ά ν τ α έ ξ α κ ό σ ι α

πρόαοΒο βιχαοχτ»

πεντή-

τας, δπως φανιρώθηχ·, τίμια βλα τοΟτα

κοντα τ ά λ α ν τ α , δ ό ξ α ς δέ ά π α ν τ α

Βιαχ·ιριοτ{), πολλές φορές οτ«φα>ώθηχ»

τ α ύ τ α δ ι κ α ί ω ς διφκηκέναι, π ο λ λ ά -

άπό τήν πόλη· δτι, άχόμη, έχοντας έχλ·.

κις έστεφανώθη ύ π ό τής π ό λ ε ω ς '

γή άπό τό λαό ουγχέντρωα· πλήθος χρή-

Ετι

δέ

αίρεθείς

χρήματα

ύπό

πολλά

τοΰ

ματα οτήν Άχρόπολη

δήμου

συνήγαγεν

τήν ά κ ρ ό π ο λ ι ν ,

καί π α ρ ε σ κ ε ύ α σ ε

χι άγγιία

τή θεφ κόσμον

ΝΙκας τε ό λ ο χ ρ ύ -

οημένια

σ ο υ ς π ο μ π ε ΐ ά τε χ ρ υ σ ά καί άργυρά

καί κόσμον χρυσοΟν είς

τόν
δ'

κανηφόρους°
έπί

τήν

τοΰ

σκευήν, όπλα

C

έκα-

πολέμου

χατασχιύαο·

γιά τήν πομπή
χαί

αχιύη

χροοΑ

χρυαΑ γιά

χι ά·
έχατό

χανηφόρους'

κι έχοντας

τή διοίχηοη

τό&ν πολιμιχάν, πλήθος

άναβιιχτή γιά
ά·

οπ(β·; χαί πινήντχ χιλιάδις βλήματα ά·

χειροτονηθείς

νέβαοι οτήν Άχρόπολη χαί

παρα

μέν π ο λ λ ά καί

χαί

γιά τή λατρ·(α τής θιΑς δλόχρυοις Ν(χ·ς

ε(ς

τριήριις χατάοτηο·

βε

τιτραχόοιίς

πλώΐμις, Αλλις έπι-

λ ώ ν μ υ ρ ι ά δ α ς π έ ν τ ε ά ν ή ν ε γ κ ε ν είς

οχ·υ~ζοντας χι Αλλις έξ άρχής ναυπηγών-

τήν ά κ ρ ό π ο λ ι ν , τ ε τ ρ α κ ο σ ί α ς <δέ>

τας τις ότι άχόμη παραλαβαίνοντας μισο-

τριήρεις
τάς

άρχής

τ·λιιαμένα τούς ν·«οο(χους χαί τήν δπλο-

π λ ω ΐ μ ο υ ς κατεσκεύασεν

μέν έ π ι σ κ ε υ ά σ α ς ,

τάς

ναυπηγησάμενος·

θήχη xal τό Διονυοιαχό θέατρο τ' άποτέ-

δ' έ ξ

λ·ΐ(οο»,χαΙ τό Παναθηναϊκό οτάΒιο χαί τό

πρός δέ

τ ο ύ τ ο ι ς ήμ(εργα π α ρ α λ α β ώ ν τ ο ύ ς

γυμνάοιο τοΟ

τε ν ε ω σ ο ί κ ο υ ς καί

σκευοθή

μέ πολλά Αλλα οίχοβομήματα οχόλιο» δ.

Διονυσια-

λάχιρη τήν πόλη* χι δτι δταν δ 'Αλέξαν-

τήν

κην καί τό θ έ α τ ρ ο ν τό
κόν

δρος

έ ξ ε ι ρ γ ά σ α τ ο καί έ π ε τ έ λ ε σ ε ν ,

Αόχιιου χαταοχεύαο*

xat

δ βαοιλιβς, έχοντας χοριέψει δλό-

Παναθηναϊκόν

χληρη τήν Άοία κι άξιώντας νά χυριαρ'

καί τό γ υ μ ν ά σ ι ο ν τό κ α τ ά τό Λ ύ ·

χιί πάνω ο' δλους τούς Έ λ λ η ν ι ς , ζήτηο«

τό τε στάδιον
κειον

κατεσκεύασε,

πολλαΐς
τήν

τό

καί

κατασκευαϊς

πόλιν-

τοΟ παραΒώοουν

άλλαις

ναντιοώμ·νο

έκόσμησε

'Αλεξάνδρου

τε

μ' δλο τόν κίντυνο,

τοϋ

τό ΛυχοΒργο οάν έ-

ΐτήν πολιτική του, δ λαός,
Βέν τόν παράΒωοι*

βασιλέος άπασαν

μέν τήν 'ΑσΙαν

χι δτι πολλές φορές έχοντας δώο*ι λόγο,

κατεστραμμένου,

κοινή

γιά τήν πολιτική του ο' έλιάθιρη xat βη-

τοις "Ελλησιν έπιτάττειν
τος,

δέ

πάσι

μοχρατούμ·νη τήν πόλη, άνιπίληπτος χι

άξιοΰν-

έξαιτήσαντος Λυκοΰργον

ώς

D

άΐωροδόχητος ατάθηχ· ο' δλο τό β(ο του'

έ ν α ν τ ί α π ρ ά τ τ ο ν τ α α ύ τ ώ , ούκ έξέ δ ω κ ε ν ό δήμος π α ρ ' ' Α λ ε ξ ά ν δ ρ ο υ
φ ό β ο ν καί διδούς π ο λ λ ά κ ι ς εύθΰν α ς τ ώ ν π ε π ο λ ι τ ε υ μ έ ν ω ν έν έλευθέρςι καί δ η μ ο κ ρ α τ ο υ μ έ ν η τή

πό

λ ε ι , δ ι ε τ έ λ ε σ ε ν ά ν ε ξ έ λ ε γ κ τ ο ς καί
άδωροδόκητος

τόν ά π α ν τ α

χρό-

—" Ι 8 —

ν ο ν δπως άν είδώσι πάντες, διότι τούς προαιρουμένους ύπέρ τής
δημοκρατίας καί τής έλευθερίας
δικαίως πολιτεύεσθαι καί ζάντας
μέν περί πλείστου ποιείται, καί
τελευτήσασι δέ άποδίδωσι χάριτος άειμνήστους dyaBfi τύχη, δεδόχθαι τφ δήμφ έπαινέσαι μέν
Λυκοϋργον Λυκόφρονος Βουτάδην
άρετής ένεκα καί δικαιοσύνης,
καί στήσαι αύτοϋ τόν δήμον χαλκήν εΙκόνα έν àyopç, πλήν εΐ που
6 νόμος άπαγορεΰει μή Ιστάναι,
δοΰναι δέ σίτησιν έν πρυτανείφ
τών éyyôvov άεί τών Λυκούργου
τφ πρεσβυτάτψ είς άπαντα τόν
χρόνον" άναθεΐναι δ' αύτοϋ, καί
είναι κύρια, πάντα τά ψηφίσματα
τόν γραμματέα τού δήμου έν στή·
λαις λιθίναις καί στήσαι έν άκροπόλει πλησίων τών άναθημάτων'
είς δέ τήν άναγραφήν τών στηλών
δούναι τόν ταμίαν τοϋ δήμου πεντήκοντα δραχμάς έκ τών είς τά
<κατά> ψηφίσματα άναλισκομένων τώ δήμφ.

33(a).

γιά νά φινιραθή τέλος
τούς πού προκρίνουν
τιμα

α' δλους βτι αυ-

νά 6πηρ·τήσουν, Ιν·

πολιτ·υόμ»νοι, χή δημοκρατία καί

τήν έλ·υθ·ρ(α, 6 λαός, χι δβο ζοΟν μ' Αψηλότατη έχτίμηση τους τιμα,

χαί σάν

πιθάνουν χαθιιρώνιι αίώνια τήν Ιχφραση
τής (Ογναμοσύνης του'

ο' ώρα καλή, δ

λαός άποφάσισ* ν' άπονέμιι

οτό ΛυχοΟρ.

γο τοϋ Λυχόφρονα, άπό τό δήμο τών Βουταλών, Ιπαινο γιά τήν αξία και
χαιότη του' νά

τή δι-

τοΒ στήσιι χάλχινον άν'

δριάντα στήν 'Αγορά, μόνον βχι σέ μέρος
πού δ νόμος μπορ·ΐ ν' άπαγοριύιι τήν τοποθέτηση' νά βίνιται
παντα

ατόν αίώνα τόν ά-

στόν πρισβύτιρο

χάθ» φορά άπό

τού; απόγονους του ή διατροφή στό πρυ'
τανιΐο" νά άναλάδι; δ γραμματέας

τής

βουλής νά χαραχτούν δλα του τά ψηφίσματα, γιά νά Ισχύουν πάντα, σέ μαρμάρινις
σιήλ·ς καί νά τά στήσ*ι στήν 'Ακρόπολη
χοντά στ' άναθήματα' xal γιά
γραφή τους στίς στήλις

τήν άνα.

νά δώσιι ταμίας

τοΟ λαού πινήντα , δραχμές ' άπό τήν πί.
στωση roù δ λαός προορίζιι γιά τή δαπάνη τών ψηφισμάτων"

3 4 ( A ) . ΟΙ 'Αθηναίοι τιμούν

τόν ΕΟφρονα τό

Σ ι κ υ ώ ν ι ο - Ι 'Επιγραφές τών Αθηνών: α) τού ί. 323/2 *αί b) τού
I. 318/7 / — Inscriptions
Graecae, I I · 448' D i t t e n b e r g e r ,
Syll.
Inscr. gr.* I 310 καί 317.
a
θε[ο(.| έπί Κ η φ ι σ ο δ ώ ρ ο υ ά ρ χ ο ν τ ο ς , έπί [τής ΠανδιονΙδος πέ]|νπτης
π ρ υ τ α ν ε ί α ς , ήι [Εύ]κλ[ής] Πυ[θοδώρου ' Α λ ω π ε κ ή θ ε ] ν έ γ ρ α μ μ ά τευεν, Ποσιδεώνο[ς] ϊκτ[τμ έπί δ έ κ α , δευτέρ]||α κ α ί ε ί κ ο σ τ ε ί τής
π ρ υ τ α ν ε ί α [ς, έ κ κ λ η α ί α κυρία* τώ]|ν π ρ ο έ δ ρ ω ν έπεψήφιζεν ' Ε π α [ μείνων Έ ρ χ ι ε ύ ς ( ? ) ' Εδοζεν] | τώι δ ή μ ω ι · Ε ύ φ ί λ η τ ο ς Εύφι[λ]ή[του
Κηψισιευς εΙπε]|ν* έπειδή ΕΟφρων ' Α δ έ α Σ ι κ υ ώ ν ι ο ς άν[ήρ δ ι α τ ε λ ε ί

— rig —

5

ίο

15

20

25

3ο

35

άγαθ]|ός ώ ν περί τ ό ν δ ή μ ο ν τ ό ν Ά θ η ν σ ί [ ω ν , καί ν υ ν ή κ ω ν παρ]||ά
τ ο ΰ δ ή μ ο υ (τ)οϋ Σ ι κ υ ω ν ί ω ν έ π [ α γ ] ν [ έ λ λ ε τ α ι τήν π ό λ ι ν ] | φίλην κ α ί
σ ύ μ μ α χ ο ν [ουσ]αν [ ά μ υ ν ε ί ν ? κ α τ ά τ ώ ν πολεμ]|ίων τώι δ ή μ ω ι τ[ώ]ι
' Α θ η ν α ί ω ν [πρώ]τ[η]ν [τών έν Π ε λ ο π ο ν ν ] ή σ ω ι π ό λ ε ω ν , δ[ε]δό[χθαι
τώι δ ή μ ω ι , έ π α ι ν έ σ α ι μέν Ευφ]|ρονα ' Α δ έ α Σ ι κ υ ώ ν ι ο ν άρ[ε]τή[ς]
£[ν]εκα [καί ε ύ ν ο ί α ς τής] || είς τ ό ν δ ή μ ο ν τ ό ν ' Α θ η ν α ί ω ν [καί τ ο ύ ς
ά λ λ ο υ ς α υ μ μ ά χ ] | ο υ ς , καί ε ί ν α ι α ύ τ ώ ι κ υ ρ ί α ς τά[ς δ ω ρ ε ά ς τ ά ς
πρότερο]|ν δ ε δ ο μ έ ν ο ς π α ρ ά τ ο ΰ δ ή μ ο υ τ[οΰ ' Α θ η ν α ί ω ν α ύ τ ώ ι ·
δπω]|ς δ ' ά ν π ά ν τ ε ς είδώσι, δτι ό δ ή μ ο ς [ό " Α θ η ν α ί ω ν άποδίδω]|σι
χ ά ρ ι τ α ς τ ο ι ς ε ύ ε ρ γ έ τ [ α ι ς ά ξ ί α ς τ ώ ν εύεργετημά]||των 5>ν ά ν εύεργετήσει [ έ κ α σ τ ο ς τ ό ν δ ή μ ο ν , ε ί ν α ι Ά θ η ] | ν α Τ ο ν α ύ τ ό ν καί έ γ γ ό ν ο υ ς , [καί ε ί ν α ι α ύ τ ώ ι γ ρ ά ψ α σ θ ] | α ι φ υ λ ή ς καί δ ή μ ο υ καί φ ρ α τ ρ ί α ς ,
ής ά ν [ β ο ύ λ η τ α ι καί] | ώ ν οί ν ό μ ο ι κ ε λ ε ύ ο υ σ ι ν . [καί έ π α ι ν έ σ α ι τ ό ν
δ ή μ ο ν xôjjv Σ ι κ υ ω ν ί ω ν [άρετής ϊ ν ε κ α καί ε ύ ν ο ι α ς τής είς τ ό ν
δ]||ήμον τ ώ ν ' Α θ η ν α ί ω ν , καί σ τ ε φ α ν ώ σ σ ι χ [ ρ υ σ ώ ι στεφάνω]|ι ά π ό
: Χ : δ ρ α χ μ ώ ν , καί άνειπεΤν α [ ύ τ ] ό ν [ Δ ι ο ν υ σ ί ω ν μ ε γ ά ] | λ ω ν τ ώ ι
ά γ ώ ν ι . ά ν α γ ρ ά ψ α ι δέ τό ψήφισμ[α έν σ τ ή λ α ι ς λ]|ιθίναις καί σ τ ή σ α ι
τήν μέν μ ί α ν π α ρ ά [τόν Δ ί α , τ ή ν δέ] | έ τ έ ρ α ν έν ά [ κ ρ ο π ό λ ε ι π α ρ ά
τ ό ν ν ε ώ Π ο λ ι ά δ ο ς " είς] || δέ τήν ά ν α γ ρ α φ ή ν [τών σ τ η λ ώ ν δ ο ύ ν α ι
τ ό ν τ α μ ί α ν τοΰ] | δ ή μ ο υ : ν : έκ τ ώ ν κ α τ ά ψ η φ ί σ μ α τ α ά ν α λ ι [ σ κ ο μ έ ν ω ν τώι δ]|ήμωι. τ ά δ ε Π α ν φ ί λ ο υ τοΟ Εύφ[ι]λ[ή]του' [δούναι δέ
τήν ψή]|φον τώι δ ή μ ω ι περί τής π ο λ ι τ ε [ ί α ς τ ο ύ ς π ρ υ τ ά ν ε ι ς τ]|ής
Π α ν δ ι ο ν ί δ ο ς ε[ί]ς τ ή ν π ρ ώ τ η ν έ κ κ λ η [ σ ί α ν κ α τ ά τόν] || ν ό μ ο ν .
, , θ ε ο ί : Στήν άρχοντεία τοΰ Κηφισσόδωρου, στήν πέμπτη πρυτανεία, τήν
άσχουμενη άπό τήν Πανδιονίδα φυλή. μέ γραμματέα τόν Εύχλή τοϋ Πυθόδωρου άπό τό δήμο Ά λ ω ι τ ε χ ή δέχατη έχτη Ποσιδεώνος, εικοστή δεύτερη
τή; πρυτανεία;, ταχτιχή συνέλευση' 4πό του; πρόεδρους έφερε τό ζήτημα
ό 'Επαμεΐνων : — Ά π ό φ α σ η τοΰ λαοΟ χατά τήν πρόταση τοΟ Εύφίλητου,
γιοΟ τοΟ Εύφίλητου, άπό τό δήαο Κηφισίας : 'Επειδή ί Εδφρων τού Ά δ έ α
δ Σικυώνιος έμπνέεται άπό τά χαλλίτερα αισθήματα γιά τό λαό τών Αθηναίων χαί φτάνοντας τώρα σταλμένο; άπό τό λαό τών Σικυωνίων όπόσχεται πω; ή π ό λ η του φιλική χαί σύμμαχος δντα; θά σταθή στό πλευρό τού
λαοΰ τών Αθηναίων ένάντια στού; όχτρού;. πρώτη στή συμμαχία άπό τ(;
πόλεις τής Πελοπόννησο;, δ λαός άπεφάσισε νά δώσει τόν έπαινο στόν Εδ·
φρονα τοΰ Ά δ έ α τό Σικυώνιο γιά τήν άξιότη χαί τήν χαλή του άπέναντι
—" Ι20 —

οτό λαό τών 'Αθηναίων χαί τους άλλους μας σύμμαχους προαίρεση xal νά
τοΰ μένουν οί δωρεές οί δωσμένες παλαιότερα σ' αύτόν άπό τό λαό τών
'Αθηναίων χαί γιά νά ξέρουν δλοι πώ; ό λαός τών 'Αθηναίων Ανταμείβει
του; ευεργέτες του μέ πράξες ευγνωμοσύνης αντάξιε; τών εύεε.γετημάτων
πού θά πραγμάτωνε κανείς γιά τό καλό τού λαού, ν' άπονεμηθοΟν σ' αυτόν
καί σιούς άπόγονούς του ή ίδιότητα καί τά δικαιώματα τού 'Αθηναίου
πολίτη καί νά μπορεί νά γραφτή στή ϊ υ λ ή καί στό δήμο καί στή φρατρία
πού θά 'θελε καί πού τήν έγγραφή έπιτρέπουν οί νόμοι. Καί νά δοθή
έπαινο; στό λαί τών Σικυώνιων γιά τήν άξιότη καί τήν καλή του άπέναντι
στό λαό τών 'Αθηναίων ττροαίρεση καί νά στεφανωθή μέ χρυσό στέφανο
άπό χίλιες δραχμές, καί νά άναγορευτή στόν δραματικόν άγώνα τών μεγάλων Διονυσίων. Τό ψήφιαμα νά χαραχτή σέ δυό μαρμάρινες στάλες καί ή
μιά άπ" αύτές νά,στηθή δίπλα στό Δία τόν Σωτήρα, ή άλλη στήν'Ακρόπολη, δίπλα στό ναό τής Πολιούχου" καί νά δώσει 6 ταμία; τοΟ λαοΟ γιά
τήν άναγραφή τών στηλών πενήντα . δραχμές ' Από τό ποσό τό ποοορισμένο γιά τί; δαπάνες τών ψηφισμάτων.
Κατά πρόταση τού Πάμφιλου,
τού γιου τοΟ Εύφίλητου : Καί οί πρυτάνεις τής Πανδιονίδος φυλής νά καλέσουν σέ ψηφοιορία τό λαό γιά τήν άπονομή τής άθηναϊκής πολιτείας στόν
Εύφρονα καί στού; άπογόνους του, στήν πρώτη συνέλευση, συμφωνά μέ
τό νόμο '"
Η Ό τιμούμενος άπό τό ψήφισμα τούτο κι άπό τ' άκόλουθο Εύφρων
είναι έι-γονο; ένό; άλλου Εύφρονα. μεγάλου άγωνιστή τοΰ λαού ατούς πολυτάραχου; κοινωνικού; Αγώνες τοΰ 111 αιώνα. Κατά τό έ. 367 ί πρεσβύτερο; Εύφρων Ανατρέπει μέ τή βοήθεια τών Ά ρ κ ά δ ω ν καί τών "Αργείων τήν
όλιγαρχ:α τή; πατρίδα; του Σικυώνας xal κατορθώνει. λαϊκό; ήγέτη; πιά,
νά συγκεντρώσει σιά χέρια του τήν πολιτική έξουσία ( Ξινοφ. Έ λ λ η ν . V I I
1 , 4 4 / 4 6 ' cf Διόδωρ. X V 70.3)· Ή Ολιγαρχική παράδοση τόν παρουσιάζει φυσικά σάν Ανόσιο τύραννο ( ίδίω; Διόδωρ /. c , Ξενοφ ib. 3,7
)'
ή Αμείλιχτη δμως καταδίωξη τών , β ε λ τ ί σ τ ω ν ' ( = τών πλούσιων όλιγαρχιχών), ή Απολευτέρωση χαί πολιτογράφηση δούλων, ό φόνος του χι οί
ήρωικές τιιιές πού τοΟ Αποδίνει ιιετά θάνατο ό λαός. μαρτυοούν δτι. δπως κι
ό Κλέαρχο; τή; Η ρ ά κ λ ε ι α ; κι ό Νάβις τ ή ; Σπάρτη;, διασύρεται κι αύτός
άπό τήν Αντιί'στορική παράδοση πού θ' Αναδείξει κορυφαίου; ήθιχρύς
ήοωες κιτάπτυστου; όχτρούς τού λαού, δπως, άνάμεσα α' άλλου; πολλούς,
•ό Φωκίων κ: ό Φιλοποίμην. Πέφτοντας άπό τήν έξουσία μέ τήν έπέμβαση
—" Ι121 —

των Ά ρ κ ά δ ω ν πού κυριεύουν τήν Α κ ρ ό π ο λ η τής Σικυώνας χαί συγκεντρώνουν ένάντια στόν Εδφρονα καί στό λαό τούς μέσα στήν πόλη χαί τούς
έξόριστους όλιγαρχιχούς, χατορθώνιι νά ξαναγυρίσει μ ' 'Αθηναϊκό μισθοφορικό στρατό καί μέ τή βοήθεια τού λαοΟ νά κυριαρχήσει στήν πόλη.
Ε π ε ι δ ή δμως ή 'Ακρόπολη παράμενε ατά χέρια θηβαϊκής φρουράς (Ξένο?. ib. V U 3·4 *&· )· άποφασίζει νά πάει στή 8ήβα γιά νά ζητήσει άπό
τους Θηβαίου; νά τόν βοηθήσουν στόν άντιολιγαρχικόν άγώνα του καί νά
τοΰ παραδώσουν τήν πόλη· τότε δ μ ω ς — ,, ο ί σ θ ό μ ε ν ο ι οί π ρ ό σ θ ε ν φυγ ά δ ε ς τήν ό δ ό ν α υ τ ο ύ καί τήν π α ρ α σ χ ε υ ή ν , ά ν τ ε π ο ρ ε ύ ο ν τ ο είς * ά ς
Θ ή β α ς , ώ ς δ ' έ ώ ρ ω ν α ύ τ ό ν οίκείως τ ο ί ς ά ρ χ ο υ σ ι σ υ ν ό ν τ α , φοβη
θήντες μή δ ι α π ρ ά ξ α ι τ ο ά β ο ύ λ ε τ α ι , π α ρ ε κ ι ν δ ύ ν ε υ σ ά ν τ ί ν ε ς καί
ά π ο σ φ ά τ τ ο υ σ ι ν έν τη ά κ ρ ο π ό λ ε ι τ ό ν Ε ύ φ ρ ο ν α , τ ώ ν τε ά ρ χ ό ν τ ω ν
καί τής β ο υ λ ή ς α υ γ κ α θ η μ έ ν ω ν
Οί ςρονεϊς του, χαρακτηρίζοντας τόν
Εύφρονα σάν τύραννο, κατώρθωσαν ν' άθωωθοΰνε. Ό λαός δμως τής Σικυώνας δέ λησμόνησε τόν εύεργέτη του, άλλά ζήτησε κι έφερε τό νεκρό
στήν πατρίδα του, τόν έθαψε στήν Α γ ο ρ ά κζί τοΰ άναγνώρισε ήρωΐκές
τιμές, λατοεύοντάς τον σάν ,, άρχηγέτη " τής πόλης. Ά π ό μιά πληροφορία
τού Ξενοφώντα {ib. 1 , 4 5 ) μαθαίνουμε πώς στήν πρώτη του έπικράτηση
είχε άναθίσει τήν άρχηγία τοΰ μισθοφορικού του στρατού στό γιό του
Ά δ έ α . Γιός τοΰ Ά δ έ α αύτοΰ, έγγονος τοΰ παλαιού , άρχηγέτη ' Εύφρονα,
είναι ό Εύφρων ό νεότερος, ό τιμούμενος άπό τά ψηφίσματά μάς. 'Αρχηγός
τής φιλαθηναϊκής ατή Σικυώνα παράταξης, άναγκάζεται λίγα χρόνια πρίν
άπό τό έ. 323 νά έχπατριστή, πιθανότατα έξ αιτίας τής έγκατάστασης,
κάτου άπό τήν αίγίδα τών Μακεδόνων, κάποιας όλιγαρχικής τυραννίας
( c i [Δημοσθ. ] X V I I ι 6 ). Κατά τή διάρκεια τοΰ Λαμιακού πολέμου
( , , π ο λ έ μ ο υ τοΟ Ε λ λ η ν ι κ ο ύ " h „ ) ξαναγυρίζει στήν πατρίδα του, έχτοπίζει τή Μακεδονική φρουρά καί κατασταίνει τή Σικυώνα, πρώτη ά π ό τ ί ς
πολιτείες τής Πελοπόννησος, σύμμαχο τών Α θ η ν α ί ω ν . "Ύστερα άπό τήν
άτυχη έκβαση τοΰ πολέμου αύτοΰ καί τή νίκη τοΰ Αντίπατρου ή Μακεδονική φρουρά ξανακατεβαίνει στήν πόλη καί ό Εύφρων, στεφανώνοντας τούς
άγώνες τοΰ βίου του, τήν άντιμετωπίζει καί σκοτώνεται στή μάχη. Ή γιά
Ινα διάστημα έπάνοδο τής ολιγαρχίας στήν Α θ ή ν α καταργεί φυσικά τίς
τιμές πού τοΰ άναγνώρισε ή πόλη* μέ τήν έπανεγκατάσταση δμως τ ή ; δημοκρατίας οί τιμές έ κείνες άνανεώνονται γ ι ' αύτόν χαί τούς άπογόνους του
χαί ή εύγνώμονη πόλη άναλαβαίνει τ ή διατροφή τοΰ άνήλιχου παιδιού του : μ
—" Ι122 —

b
έπί Ά ρ χ ί π π ο υ ά ρ χ ο ν τ ο ς έπί τής Ά ( κ α μ α ν τ ί δ ο ς τετάρ]|της π ρ υ τ α ν ε ί α ς , ήι θ έ ρ σ ι π π ο ς Ί π π ο [ θ έ ρ σ ο υ ς Ά χ σ ρ ν ε | | ύ ς έ γ ρ α μ μ ά τ ε υ ε ,
Μ α ι μ α κ τ η ρ ι ώ ν ο ς [ϊνηι κ α ί ν έ α ι , πέμ||πτει καί τ ρ ι α κ ο σ τ ε ϊ τής π ρ υ τ α ν ε ί α ^ " τ ώ ν π ρ ο έ δ ρ ω ν || έ π ε ψ ή φ ι σ ζ ε Γ ν ω σ ( [ α ς Ά λ ] α ι ε ύ [ ς κ α ί
συμπρόεδροι' Ά ν ν ] | ω ν ί δ η ς Νικοξένου Περ[γασήθεν ε ί π ε ν επειδή
Εύφρω]|ν ό Ά [ δ ] έ α τοΟ Σ ι κ υ ω ν ί ο υ [ π ρ ό τ ε ρ ο ν έν π α ν τ ί καιρώι
άν]|ήρ ά γ α θ ό ς ώ ν διετέλει περί τ ό ν δ ή μ ο ν [τόν Α θ η ν α ί ω ν ] | καί
α ύ τ ό ς καί οί π ρ ό γ ο ν ο ι αύτοΟ, [καί έπί τοΟ πολέμο]||υ τοΟ Έ λ λ η ν ι κοΟ, δν έ[ν]ε[στήσατο ό δ ή μ ο ς ό ' Α θ η ν α ί ω ν ύ]|πέρ τ ώ ν Ε λ λ ή ν ω ν ,
κ α τ ε λ θ ώ ν Ε ύ φ ρ ω ν [έκ τής φ υ γ ή ς τήν τ]|ε φ ρ ο υ ρ ά ν έ ξ έ β α λ ε έκ τής
ά κ [ ρ ο π ό λ ε ω ς έ κ ό ν τ ω ν τ ώ ν Σ||ικυωνίων καί τήν π ό λ ι ν έ λ ε υ θ [ ε ρ ώ σ α ς
φ ί λ η ν καί σ ύ μ ] | μ α χ ο ν έ π ό η σ ε τώι δ ή μ ω ι τώι Ά [ θ η ν α ί ω ν π ρ ώ τ η ν
τ ώ ν έν] H Π ε λ ο π ο ν ν ή σ ω ι π ό λ ε ω ν , καί δ σ ο ν μέν [χρ]ό[νο]ν [έπολέμε]|ι ό δ ή μ ο ς , σ υ ν έ π ρ α τ τ ε τώι δ ή μ ω ι καί [συνεβοήθει σ τ ρ ] | α τ ι ώ τ α ι ς
κ α ί τ ο ι ς ά λ λ ο ι ς π ά σ ι τ ο ί ς κ α τ ά [τόν πόλεμ]|ον έπειδή δέ σ υ ν έ β η
τήι Ε λ λ ά δ ι ά τ υ χ η [ σ ] ά [ σ η ι φρουρ]|άς ε ί σ π έ μ π ε σ θ α ι εις τ ά ς π ό λ ε ι ς
τ ά [ ς ] έ γ [ β ] α [ λ ο ύ σ α ς , πρ||οείλετο τ ε λ ε υ τ ή σ σ ι ύ π ό τ ώ ν έ ν α ν τ ί ω ν
ά γ [ ω ν ι ζ ό μ ε ν ] | ο ς ύ π έ ρ τής δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς , ώ σ τ ε μήτε τήν έαυ[τοΟ
πατρ]|ίδα μήτε τήν δ λ λ η ν Ε λ λ ά δ α ί δ ε ϊ ν δ ο υ λ ε ύ ο υ σ α ν [καί τι]|μήσ α ν τ ο ς α ύ τ ό ν τ ο ύ δ ή μ ο υ τ ο ύ ' Α θ η ν α ί ω ν πολι[τείαι] | καί τ α ΐ ς ά λ λ α ι ς τ ι μ α ΐ ς , α ί ς π ρ ο σ ή κ ε ι τ ο ύ ς εύ|εργέτα]||ς, κ α ί α ύ τ ό ν καί έ γ γ ό ν ο υ ς δ ι ά τε τήν αύτοΟ άρε [τήν καί] | διά τ ά ς τ ώ ν π ρ ο γ ό ν ω ν εύεργ ε σ ί α ς , ά φ ε ί λ ο ν τ ο [αύτόν] | τ ά ς δ ω ρ ε ά ς οί έν τ ε ΐ ό λ ι ( γ ) α ρ χ 1 α ι π ο λ ι τ ε υ ό μ ε ν ο ι καί] I τάς σ τ ή λ α ς κ α θ ε ι λ ο ν ν ΰ ν δέ έ π ε ι δ ή δ τε δ ή μ ο ς
[κατελ]|ήλυθε καί τ ο ύ ς ν ό μ ο υ ς καί τ ή ν δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν ά[πείλη]||φε,
ά γ α θ ε ΐ τ ύ χ ε ι , δ ε δ ό χ θ α ι τ ώ ι δ ή μ ω ι , ε ί ν α ι τ ά [ ς δωρε]|άς κυρίας Εΰφρονι π ά σ α ς , α ΐ ς έ τ ί μ η σ ε ν α ύ τ ό ν ό [δήμο]|ς ό ' Α θ η ν α ί ω ν , καί
α ύ τ ώ ι καί έ γ γ ό ν ο ι ς , κ α ί τ ά ς σ [ τ ή λ α ς ] | τ ά ς κ α θ α ι ρ ε θ ε ί σ α ς , έν α ί ς
α ί δ ω ρ ε α ί ή σ α ν γ ε γ [ ρ α μ μ έ ν ] | α ι καί τό ψ ή φ ι σ μ α , ά ν α γ ρ ά ψ α ι
καί
ά ν α θ ε ΐ ν α ι τ[όν γ ρ α ] | α μ α τ έ ( α ) τής β ο υ λ ή ς τήμ μέν έν ά κ ρ ο π ό λ ε ι ,
τ ή ν δέ π α [ ρ ά τ]|όν Δ ί α τ ό ν Σ ω τ ή ρ α , κ α θ ά π ε ρ ό δ ή μ ο ς έψηφίσατο
[πρότε][ρον, π ρ ο σ α ν α γ ρ ά ψ α ι δέ κ α ί τ ό δ ε τό ψήφισμα έν ά[μφοτ]|έρ α ι ς τ α ΐ ς σ τ ή λ α ι ς , σ υ ν ε π ι μ ε λ η θ ή ν α ι δέ τής ά ν [ α γ ρ ] | « φ ή ς τ ο ύ ς φίλ ο υ ς καί τ ο ύ ς ο ί κ ε ί ο υ ς τ ο ύ ς Ε δ φ ρ ο [ ν ο ς ] ' | έ π ι μ ε λ ε ΐ σ θ α ι δέ κ α ί

III

5

ιο

15

25

35

45

τ ώ ν έ γ γ ό ν ω ν τ ώ ν Ε υ φ ρ ο ν ο ς [τήν] || β ο υ λ ή ν τήν άεί β ο υ λ ε ύ ο υ σ α ν
καί τ ο ύ ς σ τ ρ α τ η γ ο [ ύ ς , κ]{at ε ί ν α ι α ύ τ ο ΐ ς π ρ ό σ ο δ ο ν π ρ ό ς τε τ ή ν
β ο υ λ ή ν [καί τό]|ν δ ή μ ο ν π ρ ώ τ ο ι ς μ ε τ ά τ ά ι ε ρ ά . καί ν υ ν δέ κ(αθότι
έπιμ]|έλειαν έ σ χ η κ ε ν ό δ ή μ ο ς τ ο ΰ π α ι δ ι ο ύ τοΟ Ε υ φ ρ ο ν [ ο ς κ]||αί ψήφισμα έψηφίσ=το καί π ρ έ σ β ε ι ς ά π έ σ τ ε ι ] λ ε πρό]|ς τ ό ν δ ή μ ο ν τ ό ν Σ ι κ υ ω ν ί ω ν , καί τό λ ο ι π ό ν [έπιμελήσε]|τσι, έ ά ν τ ο υ δ έ ω ν τ α ι , δ π ω ς ά ν
είδώσι π ά ν τ ε ς , [δτι ό δήμ]ίος 6 ' Α θ η ν α ί ω ν , έ ά ν τις t ü ποιήσει αύτ ό ν , ο ύ μ ό ν ο ν αύτ[ο]!ύς τ ο ύ ς π ο ή σ α ν τ α ς , ά λ λ ά καί τ ο ύ ς τ ώ ν εύεργ ε τ ώ ν παΐ||δας ο ϊ ε τ α ι δ ε ΐ ν τ ι μ ά ν καί μ ε μ ν ή σ θ α ι ώ ν ά ν ευ πάθηι. |
είς δέ τήν ά ν α γ ρ α φ ή ν τ ώ ν σ τ η λ ώ ν δ ο ύ ν α ι τ ό ν τ α μ ί α ν | τ ο υ δ ή μ ο υ
: Ν : δ ρ ( α ) χ μ ά ς έκ τ ώ ν κ α τ ά ψ η φ ί σ μ α τ α ά ν α λ ι σ κ ο μ | έ ν ω ν τ ώ ι
δήμωι.
—(σέ στέφανο)—

—(σέ στέφανο)—

—(σέ στέφανο)—

ή βουλή

δ δήμος

ή βουλή

,, Στήν άρχοντεία τοΟ "Αρχ ίππου, στήν τέταρτη πρυτανεία τήν άσκούμενη άπό τήν Άκαμαντίδα φυλή, μέ γραμματέα τδ θέρσιππο τοΰ Ί π π ο θέρση άπό τό δήμο 'Αχαρνών, τελευταία τοΟ Μαιμακτηριώνος, τριακοστή
πέμπτη τή; πρυτανείας : Τό ζήτημα έφερε άπό του; πρόεδρους ό Γνωσίας
άπό τό δήμο Ά λ α ί καί οί συμπρόεδροι: Πρόταση τοΰ Ά γ ν ω ν ί δ η τοΰ Νικόξενου άπό τό δήμο Περγασή : Έ π ε ι δ ή ό Εύφρων τοΟ 'Αδέα τοΟ Σικυώνιου καί πριν στάθηκε, κι αύτός δπως κι οί πρόγονοί του, καλός κι άξιος
γιά τό λαό τών 'Αθηναίων, άλλά καί κατά τόν έλληνικό πόλεμο που άντισήκωσε ό λαός τών 'Αθηναίων γιά τήν δπεράσπιοη τών Ε λ λ ή ν ω ν , ξαναγυρίζοντας ό Εύφρων άπό τήν έξορία έχτόπισε τή μακεδονική φρουρά μέ
τή Ηεληση τοΟ λαού άπό τήν άκρόπολη καί λευτερώνοντας τήν πόλη του,
τήν έκαμε, πρώτη άπό τίς πολιτείες τής Πελοπόννησος, φίλη καί σύμμαχο
τοΟ λαοΰ τών 'Αθηναίων κι δσο καιρό πολεμούσε δ λαός. συνεργούσε μαζί
του κι αύτός καί βοηθοΟσ: ιχέ στρατιώτες καί μέ τ' άλλα τ' άπαραίτητα
γιά τόν πόλεμον δλα' κι δταν έγινε, σάν άτύχησε ή Ε λ λ ά δ α , νά ξαναμποΟνε φρουρές στις πολιτείες που τ ι ; άπόδιωξαν, προτίμησε άγωνιζόμενος
γ:à τή δηχοκρατία νά σκοτωθή άπό τούς όχτρούς, έτσι πού ούτε τήν πατρίδα του ούτε τήν άλλην Ε λ λ ά δ α νά δή ύποδουλωμένη' κι ένώ δ λαός
τών 'Αθηναίων τόν τίμησε μέ τήν Ιδιότητα καί τά δικαιώματα τοϋ 'Αθηναίου πολίτη χαί μέ τίς άλλες τιμές πού ταιριάζουν στούς εύεργέτες, χι δχι

III

μόνον αυτόν, άλλά καί τους άπόγονούς του γιά τήν άξίωσή του καί τΙς
ευεργεσίες τών προγόνων του, οί όλιγαρχικοί τοΟ στέρησαν μέ τήν π ο λ ι τ ι κ ή
τους έπιχράτηση τίς δωρεές καί τοΰ γχρεμίσανε τίς στήλες* τώρα δμως πού
δ λαός ξαναμπήκε στή θέση του καί ξαναπήρε τους νόμους καί τή δημοκρατία, σ' ώρα καλή, ό λαός άποφάσισε : νά
γι 3

Εύφρονα,

μείνουν

ισχυρές γιά

τόν

αύτόν καί γιά τούς άπογόνους του. δλες ο', δωρεές πού ψή-

φισε πρός τ ι μ ή του ό λαός τών Α θ η ν α ί ω ν
στήλες νά άναλάβει ό γραμματέας τής
τοποθετηθούν,

καί γιά τίς γκρεμισμένες του

βουλής

νά ξαναγραφτούν

καί νά

δπως ό λαός άποφάσισε καί προτού, ή μιά στήν άχρόπολη

χαί ή άλλη δίπλα

στό Σωτήρα Δία' καί νά γραφτή καί στί ς δυό χαί τούτο

έπιτ:λέον τό ψήφισμα καί νά φροντίσουν τήν

άναγραφή κι οί φίλοι κΐ οί

δικοί τού Εύφρονα' καί ή κάθε φορά βουλή καί οί στρατηγοί νά φροντίζουν γιά τούς άπόγονου; τού Εύφρονα, καί νά ' χουν αύτοί τό δικαίωμα νά
παρουσιάζονται

στή βουλή καί στή συνέλευση

άπό τήν τέλεση τών ίερών. Ά λ λ ά

τοΰ λαοΰ

πρώτοι ύστερα

καί τώρα ό λαός, έπε-.δή άνάλαβε νά

φροντίσει γιά τό άνήλικο παιδί τοΰ Εύφρονα καί ψήφισε τή σχετικήν ί π ό φαση καί πρέσβεις έστειλε στό λαό τών Σικυωνίων, θά φροντίσει καθώς καί
στό μέλλον σ* δ,τι χρειαστή, για νά
ναίων, άν κανείς

ξέρουν δλοι

πώς

ό λαός τών 'Αθη-

τόν εύεργετήσει, δχι μόνο τούς ίδιους πού τό ' πραςαν,

άλλά καί τούς γιούς τών εύεργετών στοχάζεται πώς πρέπει νά τιμά καί νά
θυμάται τις ευεργεσίες.

Γιά

τοΟ δημόσιου νά μετρήσει

τήν άναγραφή

τέλος τών στηλών ό ταμίας

πενήντα . δραχμές ' άπό τό ποσό τ ί

προορι-

σμένο γιά τίς δαπάνες τών ψηφισμάτων.
— ( σ έ στέφανο)—

— ( σ έ στέφανο)—

— ( σ έ στέφανο)—

ή βουλή

ό λαός

ή βουλή

33. Ά π ό νόμο τών Νισυρίων (πιθανώς γιά τήν ταφή
τύραννου στήν πατρίδα )· τοΟ III αί, Ι Έιτιγραφή τής Νίσυρος· / —
Inscriptiones

Graecae,

X I I 3. 8 7 ' D i t t e n b e r g e r ,

Syll.

lnscr.gr

III 1220.
ν

1 . . . εί δέ τις κ α

θά[πτηι

ή έπί]|στσμα

έφιστάι, άποτει-

σά[τω] | δ ρ α χ μ ά ς μυρίας καί αίρέτω | τόν νεκρόν ή τό έ π ί σ τ α μ α '
εί [δέ] y κ α μ ή δ ρ η ι , α ί ρ ό ν τ ω τ ο ί π ρ ο σ τ [ ά ] | τ α ι ' εί δ έ κ α μ ή ά ρ ω ν τ ι
το[ί π ρ ] ο | [ σ τ ] ά τ α ι , ά π ο τ ε ι σ ά ν τ ω έ κ α σ τ ο [ ς | δ ρ α χ μ ά ] ς χ ι λ ί α ς έ ν εύ-

III

5

ίο

θύναι[ς, | φ α ι ν έ τ ω

δέ| 6 χ ρ ή ι ζ ω ν

έπί

[τώι || ήμίσει είς τ ο ύ ς

, , κ ι ά» κανε'ς τόν θάβει ή τοποθετεί στήλη πάνω ατό μνήμα του, νά
πληρώσει πρόστιμο δέκα χιλιάδες . δ ρ α χ μ έ ς ' καί νά σηκώνει άπ* έχει
τόν νεκρό ή τή στήλη άν δέν τά σηκώσει, νά τά σηκώσουν οί άρχοντες
. π ρ ο σ τ ά τ ε ς " κι άν δέν τά σηκώσουν, νά πληρώσουν, δταν θά δίνουν
λόγο για τή διαχείριση, χίλιες , δραχμές · ό καθένας τους, κι άς τούς
καταγγέλνει, μέ δικαιώματα στά μ-.σά, δποιος θέλει
"
-ι Ε π ε ι δ ή δέν σώθηκε άπό τήν έπιγραφή παρά τοΟτο μόνο τό μέρος,
δέν όρίζεται γιά τί άκριβώς πρόκειται' άπό άνάλογες δμως περίπτωσες
( cf 'Γπερείδ. II 2θ' Λυκούργ. κ Λ ε ω κ ρ 1 1 5 ' Δημοσθ. X X I ιο6" Ψ ΙΙλούτ. β. τ. δ. (!»ητ. 833 b = 1 9 Α καί άρ. 38 ) θά μποροΟσε v i συναχθή πώς πρόκειται γιά κάποιο τύραννο ή άνατροπεα γενικά τού πολιτεύματος — περίπτωση έγκλήματος, δπου άνάμεσα στ9 άλλα έπιτίμια,
άπαγορεύεται συνήθως ή ταφή καί τοΰ ένοχου καί τοΟ γένους

+ 36. ΟΙ Συρακούσιοι δημεύουν τήν περιουσία κ a i
καταστρέφουν τά μνημεία του 'Αγαθοκλή· ê. 289. | Άπό τό
Διόδωρο, X X I ι 6 , 6 :
οί δέ Σ υ ρ α κ ο ύ σ ι ο ι τής δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς τ υ χ ό ν τ ε ς (ύστερα άπό τό
θάνατο τοΟ τύραννου ) τήν ' Α γ α θ ο κ λ έ ο υ ς ο ύ σ ί α ν έ δ ή μ ε υ σ α ν , τ ά ς δέ
ε ί κ ό ν α ς τ ά ς ά ν α τ ε θ ε ί σ α ς ύ π ' σ ύ τ ο ύ κ α τ έ σ π α σ α ν |<ο

+ 37. 'Απόφαση τών Συρακούσιων γιά τό γένος τοΰ
τ υ ρ ά ν ν ο υ ' Ι ε ρ ώ ν υ μ ο υ - έ 2J4/3.

| Ά π ό τό Διόδωρο. X X V I

ι6:

μ ε τ ά τήν ' Ι ε ρ ω ν ύ μ ο υ τ ε λ ε υ τ ή ν οί Σ υ ρ α κ ο ύ σ ι ο ι έ λ θ ό ν τ ε ς είς έκκ λ η σ ί α ν έ ψ η φ ί σ α ν τ ο τ ο ύ ς σ υ γ γ ε ν ε ί ς τ ο ΰ τ υ ρ ά ν ν ο υ κ ο λ ά σ α ι , καί
τ ά ς γ υ ν α ί κ α ς ό μ ο ϊ ω ς τ ο ι ς ά ν δ ρ ά σ ι ν ά ν ε λ ε ΐ ν , καί μηδέ |Μζαν ά π ο λ ι π ε ϊ ν τ υ ρ α ν ν ι κ ή ς σ υ γ γ ε ν ε ί α ς ]<»>

+ 38. ΟΙ Κώοι άνασκάβουν τόν τάφο τοΰ τύραννου Νικία- 2° μισό τοΰ l a l . | Επίγραμμα τοΰ Κριναγόρα, Π α λ . ' Α ν θ ο λ . I X 8 ι :
—" Ι126 —

Μ ή εϊπτ]ς θ ά ν α τ ο ν βιοτής ö p o v είσί κ α μ ο ΰ σ ι ν , / ώ ς ζ ω ο ΐ ς ,
ά ρ χ α ί σ υ μ φ ο ρ ώ ν Ι τ ε ρ α ι . / δ θ ρ ε ι Ν ι κ ί ε ω Κ φ ο υ μ ό ρ ο ν ήδη ε κ ε ί τ ο /
είν ά ΐ δ π , ν ε κ ρ ό ς δ ' ή λ θ ε ν ύιτ' ή έ λ ι ο ν / ά σ τ ο ί γ ά ρ τ ύ μ β ο ι ο μετο χ λ ή σ σ α ν τ ε ς ό χ ή α ς , / ε ϊ ρ υ σ α ν ές π ο ι ν ά ς τ λ ή μ ο ν α δ υ σ θ α ν έ α .
,, Μή πής πώς ό θάνατος είναι τό τέρμα τής ζωής' χαί γιά τους πεθαμένους χάποτε, έτσι σα ν ά ' ν α ι ζωντανοί, αρχίζουν συφορές καινούργιες.
Κύτια τό θάνατο τοΟ Κώου Νικία' κοιτότανε στόν άδη πιά, χαί πεθαμένος
ήοθε στό ήλιοχώς χαί πάλι' γιατί οί πολίτες άνοιξαν τόν τάφο του χαί σύρανε τό δόλιο καχοθάνατο γιά τιμωρία
Η Τόν τύραννο, πού ή άνατροπή κι ό θάνατός του άκολουθεί φαίνεται τήν Ά κ τ ι α κ ή νίκη τού Αύγουστου, γνωρίζουμε άπό πλήθος έπιγραφές
καί νομίσματα (βλ. RE X V I I S . 338 Nr 3 2 ) xt άπό φτωχές πληροφορίες τής παράδοσης, άπ' δπου καί ή παραπάνω γιά τήν έκταφή του. Σ'
άπόφασες γιά τήν άπάλειψη τών όνομάτων τών φίλων του άπό τόν κατάλογο τών Εερέων ( cf άρ. 1 1 στί. 120 κέ. ) άναφέρεται φαίνεται ή προηγούμενη σέ κατάλογο έπιγραφή, Z i e h e n , Leg. Graec. Sacr. II 143 :
Έ π ί μ ο ν ά ρ χ ο υ ' Ρ η γ Ι λ λ ο υ μηνός Ύακινθί]ου τετράδι 1 Ά ρ ι σ τ ί ω ν Χ α ι ρ ί π ο υ 6
έν dpxqc ν(ο]|πόας ε ί π ε ν έπεί

δ ι α ν ε κ ω ς π ο λ λ ά κ ι ς έψα|φισμένας

τάς των

Ι ε ρ α τ ε υ κ ό τ ω ν κατά II τ ά ξ ι ν έ σ τ ά λ λ α ν έ π ι γ ρ α φ ά ς ά τ έ λ ε σ τ ο ς ές | τώ π α ρ ό ν
έ μ ε ι ν ' ά ν ν ώ μ α , καθήκει δέ νΟν | γε α ύ τ ά ς έπί τ έ λ ο ς ά χ θ ή μ ε ν , άγαθξιτύ|χςι
δεδόχθαι καί π ά λ ι ν π ά σ α ς μέν
ρανόμως

ένκεχαραγμένας

λιθον ά ν α σ τ α θ ε ΐ | σ α ν

ές

τ ά ς ά ί σ υ ν χ ω ρ ή τ ο ς έ π ι γ ρ α φ ά ς καί τ ά ς πα-

έκκολάψαι

διά τοΰ ι δαμοσίου,

τ ό Ιερόν σ τ ά λ α ν

π α τ ρ ι α σ τ ε ί π ά ν τ α ς άνα(γρ)ά(ψ)αι.

κατά

ές δέ

λευκό-

τ ά ζ ι ν ώς ίερο|τεύκαντι

Y
δ ρ κ ο ι
δ ι ο μ ω μ ό κ α τ ε δ ' έν τ ώ ψηφίσματι τ ώ Δ η μ ο φ ά ν τ ο υ ( = άρ. 8),
κ τ ε ν ε ί ν τ ό ν τήν π α τ ρ ί δ α π ρ ο δ ι δ ό ν τ α καί λ ό γ ω καί έ ρ γ ω καί χειρί
καί ψήφω. μή γ ά ρ ο ΐ ε σ θ ε τ ώ ν μέν ο ύ σ ι ώ ν ά ς ö v οί π ρ ό γ ο ν ο ι κ σ τ α λ ί π ω σ ι , κ λ η ρ ο ν ό μ ο ι ε ί ν α ι , τ ώ ν δ ' δ ρ κ ω ν καί τής π ί σ τ ε ω ς , ήν δ ό ν τ ε ς
οί π α τ έ ρ ε ς ύ μ ώ ν δ μ η ρ ο ν τ ο ι ς θ ε ο ΐ ς τής κοινής ε ύ δ α ι μ ο ν ί α ς τής πόλ ε ω ς μ ε τ ε ΐ χ ο ν , τ α ύ τ η ς δέ μή κ λ η ρ ο ν ο μ ε ί ν |<ο Λυκοΰργ. κ. Λ ε ω κ ρ . 127.

3 ' . Πανηγυρικός δρκος τών 'Αθηναίων γιά τήν προστασία τής δημοκρατίας ένάντια στήν όλιγαρχία καί τήν
τυραννία
97

ε. 410/9

| Ά π ό τό ψήφισμα

τοΰ Δημοφάντου ( = i p . 8 ) ,

Άνδο-χίδ. I 97
Ό μ ό σ α ι δ ' Α θ η ν α ί ο υ ς ά π α ν τ α ς κ α θ ' Ι ε ρ ώ ν τελ ε ί ω ν , κ α τ ά φ υ λ ά ς καί κ α τ ά δ ή μ ο υ ς , ά π ο κ τ ε ν ε ί ν τ ό / τ α Ο τ α
π ο ι ή σ α ν τ α ό δέ δ ρ κ ο ς έ σ τ ω δ δ ε '
:

, κ τ ε ν ώ καί λ ό γ ω καί έ ρ γ ω καί ψήφω καί τή έ μ α υ τ ο ΰ χειρί,
ά ν δ υ ν α τ ό ς φ δς ά ν κ α τ α λ ύ σ η τήν δ η μ ο κ ρ α τ ί α ν τήν ' Α θ ή ν η σ ι , καί
έ ά ν τις ά ρ ξ η τ ι ν ' ά ρ χ ή ν κ α τ α λ ε λ υ μ έ ν η ς τής δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς τ ό λοιπ ό ν , καί έ ά ν τις τ υ ρ α ν ν ε ΐ ν έ π α ν α σ τ ή ή τ ό ν τ ύ ρ α ν ν ο ν σ υ γ κ α τ α σ τ ή σ η . καί έ ά ν τις ά λ λ ο ς ά π ο κ τ ε ί ν η , δ σ ι ο ν α ύ τ ό ν ν ο μ ι ώ ε ί ν α ι κ α ί
π ρ ό ς θ ε ώ ν καί δ α ι μ ό ν ω ν , ώ ς π ο λ έ μ ι ο ν κ τ ε ί ν α ν τ α τ ώ ν ' Α θ η ν α ί ω ν ,
καί τ ά κ τ ή μ α τ α τ ο ΰ ά π ο θ α ν ό ν τ ο ς π ά ν τ α ά π ο δ ό μ ε ν ο ς ά π ο δ ώ σ ω
98

τ ά ήμίσεα τ ώ ά π ο κ τ ε ί ν α ν τ ι , καί ουκ ά π ο σ τ ε ρ ή σ ω ο ύ δ έ ν . έ ά ν δέ τις
κ τ ε ί ν ω ν τ ι ν ά τ ο ύ τ ω ν ά π ο θ ά ν η ή έ π ι χ ε ι ρ ώ ν , εδ π ο ι ή σ ω α ύ τ ό ν τε
κα[ί τ ο ύ ς π α ΐ δ α ς τ ο ύ ς έ κ ε ί ν ο υ κ α θ ά π ε ρ Ά ρ μ ό δ ι ό ν τε καί Ά ρ ι σ τ ο γ ε ί τ ο ν α καί τ ο ύ ς ά π ο γ ό ν ο υ ς α ύ τ ώ ν . ό π ό σ ο ι δέ δρκοι ό μ ώ μ ο ν τ α ι
Ά θ ή ν η σ ι ν ή έν τ ώ σ τ ρ α τ ο π έ δ ω ή ά λ λ ο θ Ι π ο υ έ ν α ν τ ί ο ι τ φ δ ή μ ω τ φ
' Α θ η ν α ί ω ν , λ ύ ω καί άφίημι. '
,, θ ά χάμω χαί μέ λόγο χαί μ' έργο χαί μέ ψήφο χαί μέ τό χέρι μου,
άν τό μπορώ, νά θα»ατωϋί) ό που καταλύσει τήν Α θ η ν α ϊ κ ή δημοκρατία κι
ό πού άπ' èl(b καί πέρα σέ περίοδο που ή δημοκρατία έχει καταλυθή κατέχει κάποιαν άρχή, καθώς κι δποιος έπιχειρήσει νά γίνει τύραννος ή συνερ—" Ι128 —

γήσει στήν έγκατάσταση τυραννίβς. Kt άν κάποιος άλλος θανατώσει τόν ένοχο, θά τόν θεωρήσω καθαρό μπροστά στούς θεούς χαί στις όντότητες, σα
νά σχότωσε όχτρό τών "Αθηναίων χαί ξεπουλώντας δλα τοΟ πεθαμένου τ'
άγαθά, θά δώσω τά μισά σ' αύτόν πού τόν σχότωσε χαί τίποτε δέν θά τοΟ
στερήσω. Κι άν χάνεις θανατώνοντας χάποιον άπ" αύτούς ή έπιχειρώντας
σχοτωθή, θά δείξω χαί σ'αύτόν χαί στά παιδιά του τήν εύγνω^οσύνη μου,
χαθώς μέ τόν 'Αρμόδιο χαί τόν Άριστογείτονα χαί τούς άπόγονούς τους.
Κ ι δλους τούς δρχους πού δοθήχαν οτήν 'Αθήνα ή στό στρατό ή δπου άλλοΟ
ένάντια στήν Ά θ η ν α ϊ χ ή δημοκρατία, τούς άκυρώνω καί τούς λ ύ ν ω " .

40. Ό όρκος τών Χερσονησιτών*

c.k 300—280 \ 'Επιγραφή

άιτό τήν πόλη Χερσόνησο τής Ταυριχής Χίρσόνησος· / — L a t y s c h e w ,
laser. Ο. P. Fux. I V 79' D i t t e n b e r g e r , Syll. Inscr. gr. • I 360.
ό μ ν ύ ω Δ ί α , Γ ά ν , " Α λ ι ο ν , Π α ρ θ έ ν ο ν , | [θε]ούς ' Ο λ υ μ π ί ο υ ς καί
' Ο λ υ μ π ί α ς | [κ]αί ή ρ ω α ς όσοι π ό λ ι ν καί χ ώ ρ α ν | καί τ ε ί χ η έ χ ο ν τ ι
τ ά Χ ε ρ σ ο ν α σ ι | ί Γ ά ν ό μ ο ν ο η σ ώ ύ π έ ρ σ ω τ η ρ ί α ς | καί έ λ ε υ θ ε ρ ί α ς πόλ ε ο ς καί π ο λ ι | τ ά ν , καί ο ύ π ρ ο δ ω σ ώ Χ ε ρ σ ό ν α σ ο ν | ο ύ δ έ Κ ε ρ κ ι ν ΐ τ ι ν
ο ύ δ έ Κ α λ ό ν λιμέ|να ούδέ τ δ λ λ α τ ε ί χ η ο ύ δ έ τ ά ς δλ||λας χ ώ ρ α ς δ ν
Χ ε ρ ο ο ν α σ ί τ α ι νέμον|ται ή έ ν έ μ ο ν τ ο ούθενί ούθέν ο ύ τ ε ° Ε λ | λ α ν ι
ο υ τ ε β α ρ β ά ρ ω ι , ά λ λ ά δ ι α φ υ λ α | ξ ώ τώι δ ά μ ω ι τώι Χ ε ρ σ ο ν α σ ι τ ά ν .
ού|δέ κ α τ α λ υ σ ώ τ ά ν δ α μ ο κ ρ α τ ί α ν ού|(δέ τώι π ρ ο δ ι δ ό ν τ ι καί κ α τ α
λ ύ ο ν τ ι έίπιτρεψώ ο ύ δ έ σ υ γ κ ρ υ ψ ώ , ά λ λ ά έ | ξ α γ γ ε λ ώ τ ο ι ς δ α μ ι ο ρ γ ο ί ς
τ ο ί ς κα|τά π ό λ ι ν . καί π ο λ έ μ ι ο ς έ σ σ ο ύ μ α ι τώ[ι] έ π ι β ο υ λ ε ύ ο ν τ ι καί
π ρ ο δ ι δ ό ν τ ι ή άψι||στάντι Χ ε ρ σ ό ν α σ ο ν ή Κ ε ρ κ ι ν ΐ τ ι ν ή | Κ α λ ό ν λ ι μ έ ν α
ή τ ά τ ε ί χ η καί χ ώ ρ α ν | τ ά ν Χ ε ρ σ ο ν α σ ι τ δ ν καί δ α μ ι ο ρ γ η ο ώ | καί
β ο υ λ ε υ σ ώ τ ά ά ρ ι σ τ α καί δ ι κ α ι ό τ α | τ α π ό λ ε ι καί π ο λ ί τ α ι ς " καί τ ό ν
σαστή]|οα τώι δ ά μ ω ι δ ι α φ υ λ α ξ ώ καί ούκ έ|χφερομυθησώ τ ώ ν ά π ο ρ ρ ή τ ω ν ού|θέν ο ύ τ ε π ο τ ί " Ε λ λ α ν α ο ύ τ ε π ο τ ί βά[ρ]|βαρον, δ μ έ λ λ ε ι
τ ά μ π ό λ ι ν β λ ά π τ ε ι ν · | ο ύ δ έ ν δ ω ρ ε ά ν δ ω σ ώ ο ύ δ έ δ ε ξ ο ύ μ α ι || έπί
β λ ά β α ι π ό λ ε ο ς καί π ο λ ι τ ά ν , ο ύ δ έ έ π ι β ο υ λ ε υ σ ώ δ δ ι κ ο ν π ρ ά γ μ α
ούθε|νί ούθέν τ ώ μ π ο λ ι τ ά ν τ ώ μ μ ή ά φ ε | σ τ α κ ό τ ω ν , ο ύ δ έ τ ώ ι έπιβουλ ε ύ ο ν τ ι I έ π ι τ ρ ε ψ ώ ο ύ δ έ σ υ γ κ ρ υ ψ ώ ο ύ θ έ ν ούθε]||νί, ά λ λ ' ε ί σ α γ γ ε λ [ ώ καί κ ρ ι ν ώ ψά[φωι] | κ α τ ά τ ο ύ ς ν ό μ ο υ ς " ο ύ δ έ συνωμο[σ(]|αν
σ υ ν ο μ ο ύ μ α ι ο ΰ τ ε κ α τ ά τ ο υ κοιν[ού] | τ ο υ Χ ε ρ σ ο ν α σ ι τ ά ν ο ύ τ ε κ α τ ά
τ ώ μ [πο]|λιτάν ο ύ δ ε ν ό ς δ ς μή ά π ο δ έ δ ε ι κ τ α [ ι || π ] ο λ έ μ ι ο ς τ ώ ι δ ά Δήμου καταλύοεως καί τυραννί&ος

— 129 —

9

5
ίο

15

25
30

35

μ ω ι · εί δέ τινι συνώ|[μο]σα καί ε ΐ τινι κ α τ σ λ έ λ σ μ μ α ι δρ[κωι | ή
έ ί π ε υ χ ά ι , δ ι α λ υ σ α μ έ ν ω ι μ έ ν δμ[ει]|νον ε ϊ η κ α ί έμοί καί τ ο ι ς έ μ ο ί ς ,
45 έμμέ|νοντι δέ τ ά έ ν α ν τ ί α . καί ε ϊ τ ι ν ά κ σ || σ υ ν ω μ ο σ ί α ν α ! σ [ θ ω ] μ σ ι
έοΟσσν [ή γι)|νομέναν, έ ξ α γ γ ε λ ώ τ ο ι ς δ α μ [ ι ο ρ ] | γ ο ΐ ς . ο ύ δ έ σ ΐ τ ο ν
ά π ό τοΟ π ε δ ί ο υ ά [ π α ] | γ ώ γ ι μ ο ν ά π ο δ ω σ ο Ο μ α ι ο ύ δ έ έξ[α]|ξώ ά λ λ ά ι
5ο ά π ό τ ο υ π ε δ ί ο υ ά λ λ ' ή [ές] || Χ ε ρ σ ό ν α σ ο ν . ΖεΟ κ α ί Γ ά καί " Α λ ι ε
[καί| I Π α ρ θ έ ν ε καί θεοί ' Ο λ ύ μ π ι ο ι , έμμένο[ν]|τι μέμ μοι εδ εΤη έν
τ ο ύ τ ο ι ς καί αύτ[ώι] | καί γένει καί τ ο ί ς έ μ ο ί ς , μή έμμέν[ον]|τι δέ
55 κ α κ ώ ς καί α ύ τ ώ ι κ α ί γ έ ν ε ι καί [τοις] || έ μ ο ί ς , καί μήτε γ ά μοι μήτε
θ ά [ λ α σ ] | α κ α ρ π ά ν φέροι μήτε γ υ ν [ α ΐ κ ε ς εύτε|κ]νοΐεν μήτε
|
,,'Ορκίζομαι στό Δία, οτή Γ ή , στόν "Ηλιο, στήν Παρθένα +), στούς
'Ολύμπιους θεούς χαί στίς 'Ολύμπιες θέαινες χαί στού; ήρωες δσοι κατέχουν τήν πόλη χαί τή χώρα χαί τά χάστρα τών Χερσονησιτών - θά όμονοήσω γιά τή σωτηρία χαί τήν έλευθερία τής πόλης καί τών πολιτών καί
δέ θά παραδώσω τή Χερσόνησο, ούτε τήν ΚερχινΙτι, ούτε τόν Καλό Λ ι μένα, ούτε τ' άλλα τά κάστρα, ούτε τίποτε άπό τήν άλλη χώρα πού οί
ΧερσονησΙτες νέμονται ή ένέμονταν σέ χανένα, ούτε "Ελληνα ούτε βάρβαρο,
άλλά θά τά διατηρήσω στήν χατοχή τού λαού τών Χερσονησιτών, χαί δέ θά
χαταλύσω τή δημοχρατία, ούτε θά τό έπιτρέψω σ' αύτόν πού τήν προδίνει
χαί τήν χαταλεΐ, ούτε θά τό κρύψω μαζί του, άλλά θά τό φανερώσω ατούς
άρχοντες τής πόλης. Καί θά ' μαι όχτρός γ ι ' αύτόν πού έπιβουλεύεται χαί
προδίνει ή άποχωρίζει τή Χερσόνησο ή τήν ΚερχινΙτι ή τόν Καλό Λιμένα
ή τά χάστρα χαί τή χώρα τών Χερσονησιτών' χαί σάν άρχοντας καί σάν
βουλευτής, θά πράξω χαί θά στοχαστώ τά πιό χαλά χαί πιό δίχαια γιά
τήν πόλη χαί τούς πολίτες* χαί θά διαφυλάξω τό σωτήρα τού λαού χαί- δέ
θά φανερώσω τίποτε άπό τ' άπόρρητα, πού μπορεί νά βλάψει τήν πόλη
ούτε σ' Έ λ λ η ν α οδτε σέ βάρβαρο* χαί δέ θά δώσω χαί δέ θά δεχτώ δωρεά γιά βλάβη τής πόλης χαί τών πολιτών, χαί δέ θά έπιβουλευτώ τίποτε
άδιχο γιά χανένα άπό τούς πολίτες πού δέν άπαρνήθηχαν τήν πατρίδα τους,
οδτε θά τό έπιτρέψω σ' αύτόν πού έπιβουλεύεται οδτε θά χρύψω τίποτε
μ* άλλον χανένα μαζί, άλλά θά τό μηνύσω χαί θά τό διχάσω μέ τήν ψήφο
μου σύμφωνα μέ τούς νόμους' χαί δέ θά πάρω μέρος σέ συνωμοσία ούτε

t ) Ivvoit τήν "Αριιμη.

— 13° —

Ενάντια ατό κοινό τών Χερσονησιτών

ούτε ένάντια σέ πολίτη κανένα, πού

νά μήν έχει άποδειχτή όχτρός τοΟ λαού μας' κι άν συνωμότησα μέ κανένα
κι άν έχω δεθή μέ κανέναν δρκο ή μ' έπαρά, άν τά λύσω νά δώ κι έγώ
κι οί δικοί μου κάθε καλό, άν δμως μείνω σ' αύιά, νά μέ βρούνε τά ένάντια. Κ ι άν καταλάβω

νά ' χει γίνει ή νά γίνεται καμμιά συνωμοσία, θά τή

μηνύσω στους άρχοντες

Καί δέ θά πουλήσω σιτάρι παρμένο άπό τόν κάμ-

πο, ούτε θά βγάλω άπό τόν κάμπο άλλοΟ, παρά στή Χεοσόνησο μόνο. Δία
καί Γ ή καί "Ηλιε καί Παρθένα

καί θεοί

Ό λ ύ μ π ι ο ι , άν μείνω σ' αύτά νά

δούμε κι έγώ καί τό γένος μου κι ο! δικοί μου καλό, άν δμως δέ μείνω,
νά μ5ς βρή,κι έμέ καί τό γένος μου καί τους δικούς μου,τό κακό. καί γιά
μένα οΰτε ή γής ούτε ή θάλασσα νά φέρνει καρπό, ούιε οί γυναίκες νά γεννούν παιδιά καλοκάμωτα

"

41. Ό δημοκρατικός στρατιωτικός δρκος τών 'Αθηναίων
Ε φ ή β ω ν . I Ά π ό παρεμβολή στό Λυκούργο, κ. Λ ε ω κ ρ . 77

:

Ο ύ κ α τ α ι σ χ υ ν ώ δ π λ α τ ά Ιερά, ο ύ δ ' έ γ κ α τ α λ ε ί ψ ω τόν

παρα-

« τ ά τ η ν δ τ ω δ ν σ τ ο ι χ ή σ ω , ά μ υ ν ώ δ έ καί ύ π έ ρ ( ε ρ ώ ν κ α ί ύ π έ ρ ό σ ί ω ν ,
καί μόνος

καί μετά

π ο λ λ ώ ν τήν π α τ ρ ί δ α

δέ ούκ

έλάττω παρα-

δ ώ σ ω , π λ ε ί ω δέ καί ά ρ ε ί ω δ σ η ς δ ν π α ρ α δ έ ξ ω μ α ι . καί ε ύ η κ ο ή σ ω
τ ώ ν άεί κραινόντων, καί τ ο ί ς θ ε σ μ ο ί ς τ ο ι ς ίδρυμένοις πείσομαι καί
£ σ ο υ ς δ ν ά λ λ ο υ ς τό π λ ή θ ο ς ίδρύσηται ό μ ο φ ρ ό ν ω ς ' καί ά ν τις άν<χιρή τ ο ύ ς θ ε σ μ ο ύ ς ή μ ή π ε ί θ η τ α ι ,

ούκ έπιτρέψω.

άμυνώ

μ ό ν ο ς κ α ί μ ε τ ά π ά ν τ ω ν κ α ί Ιερά τ ά π ά τ ρ ι α τ ι μ ή σ ω

δέ

καί

., Δέ θά ντροπιάσω τά δπλα τά ίερά, ούτε θά παρατήσω τόν παραστάτη πού θά ταχτώ στό πλευρό του, χαί

θά υπερασπίσω τά ίερά καί τά

δσια καί μόνος μου καί μέ πολλούς' χαί τήν πατρίδα δέ'θά παραδώσω στούς
μεταγενέστερους πιό άδύναμη, μά πιό άκμαία καί πιό δυνατή, άπ' δσο θά
τήν παραλάβω. Καί πρόθυμα θ' άκούσω τίς άρχές καί θά πειθαρχήσω στούς
καθιερωμένους θεσμούς καί σ' 5σου; άλλου; θά καθιέρωνε όμόφρονα ή πλειοψηφία' κι άν κανείς άναιρεί τούς

θεσμούς ή δέν ύπαχούα σ' αυτούς, δέ θά

τό έπιτρέψω, άλλα θά τού; ύαερασπίσω καί μόνος μου καί μ ' δλους. Καί θά
τιμήσω τά ίερά τών πατέρων μου — ' '

42. Ά π ό τόν δρκο τής Άθηναϊκής^βουλής τών Πεντακο—

III

σ ί ω ν . I Ά π ό τήν εδρύτατη ποινική δικαιοδοσία της ('Αριστ. Ά θ η ν ,
Π ο λ . 45>χ ) ή βουλή δέν διατηρεί παρά τό δικαίωμα τών δεσμών σ' όρισμένες περίπτωσες· / — Δηιιοσθ. X X I V 144 :
ο ύ δ έ δ ή σ ω ' Α θ η ν α ί ω ν ο ύ δ έ ν α , δς ä v έ γ γ υ η τ ά ς τ ρ ε ί ς καθιστή:
τά α ύ τ ά τ έ λ ο ς τ ε λ ο Ο ν τ α ς , π λ ή ν έ ά ν τις έπί προδοσίςι τής π ό λ ε ω ς
ή έπί κ α τ α λ ύ σ ε ι τ ο ΰ δ ή μ ο υ σ υ ν ι ώ ν ά λ ώ —
,, καί δέ θά ρίξω στά δεσμά κανένα 'Αθηναίο που θά ' δαζε τρεις
έγγυητές άπό τήν Ιδια φορολογική τάξη, έξόν άν πιαστή κανείς νά προδίνει τήν πόλη ή νά ένεργεί γιά τήν κατάλυση τής δημοκρατίας " —

43. 'Από τον δρκο

τών Ήλιαστών. | 'Από τό Δημοσθένη,

X X I V 148 : ά ν α γ ν ώ σ ε τ α ι δ ' ή μ ϊ ν

αύτού τούτου

6νεκα

τόν

τών

Ή λ ι α σ τ ώ ν δ ρ κ ο ν |<ο / παρεμβολή δρκου — 149 :
— κ α ί τ ύ ρ α ν ν ο ν ο ύ ψηφιοΰμαι ε ί ν α ι ο ύ δ ' ό λ ι γ α ρ χ ί α ν - ο ύ δ ' έ ά ν
τις κ α τ α λ ύ η τ ό ν δ ή μ ο ν τ ό ν ' Α θ η ν α ί ω ν ή λ έ γ η ή έπιψηφίζη π α ρ ά
ταύτα, ού πείσομαι —
, , κ α ί δέ θά ψηφίσω νά έγκατασταθή τυραννία, οδ:ε ολιγαρχία - οδτ*
άν κανείς ή προτείνει ή ψηφίζει ένάνιια σ' αύτά, θά συναινέσω " —

— III —

βασιλεύς y à p καί τύραννος απας έχθρός έλευθερία καί
νόμοις έναντύος|<ο
Δημοσθένης. V I 25

Τό i . 336, Sud μ ί λ ι ς χρόνια Οστιρχ άπό τήν ήττα τών 'Αθηναίανοχή Χαιρώνιια, ό Κτησιφών χαταθέτιι

στήν 'Αθηναϊκή βουλή πρόταση

νά στιφανβθή 6 προταθλητής τοΟ άντιολιγαρχιχοΟ - άντιμοναρχιχοΟ αγώνα Δημοσθένης μέ χρυοό στέφανο γιά τίς μ«γάλ·ς του πρός τήν

πατρίία-

ί>πηρ»σί·ς.'Π πρόταση Ιπριπι νά ιίσαχθή χαί νά έπιχυραθή άπό τή συν
έλιυοη τοΟ λαοΟ — άλλά

ταυτόχρονα ό κορυφαίος

φΐλομακ«Βονιχής παράταξη;,
παρανομίας

( περί

Στεφ.

6 Αίοχίνη;

άπό τούς ήγέτις τής

τήν προοβΑλλιι μέ Ινστααη

,54 κέ. ). προβάλλοντας

άνάμ·οα οτ' άλλα

τυπικά κωλύματα καί τόν ουσιαστικό Ισχυρισμό δτι τό αιτιολογικό τής
πρότασης , . ά ρ ε τ ή ς έ ν ε κ α
τούς

"Έλληνας

άνδραγαθίας,

καί ε ύ ν ο ΐ α ς ή ς Ε χ ω ν δ ι α τ ε λ ε ί ε ί ς τ ε

άπαντος
καί

καί τόν δήμον τ ω ν ' Α θ η ν α ί ω ν ,

διότι

διατελεί

πράττων

καί

β έ λ τ ι σ τ α τ ψ δ ή μ φ καί π ρ ό θ υ μ ό ς έστι π ο ι ε ί ν
άγαθόν"

ιΐναι

ψέμα,

μιά χαί

λέγων

Ö τι ά ν

καί
τά

δύνηται

σέ τόσο μ ι γ ά λ ι ς συφορέ; Ιφιρ» τήν-

'Αθήνα ή Αντιφιλιππιχή πολιτική τού Δημοσθένη. Πραγματικά
μποροΟσ* νά φανταστή χανιίς γιά τήν πρόταση

βέν θά

τοΟ Κτηοιφώντα πιό

Ακατάλληλη οτιγμή άπό τήν έπαϋριο τής ήττας ατή Χαιρώνκα — αλλά
οΒτι χαί γιά
330),

τήν έκϋχαση

τής

ύπόθισης ßjx»pa άπό Ιξι

δταν ό νικηφόρος 'ΑλέξανΒος Ιφχαν· οτά

βικαιώνονχας

φχινομ*νιχά

μέ μιά πιρίλαμπρη

χρόνια ( I.

IvBôttpa
χαί

οάν

τής 'Αοίας,.
παραμυθένια

καχάχτηση τή μαχι'ονική, χαθώς χαί τή φιλομακ«Βονιχή πολιτική τών
Αντίπαλαν το5 Δημοσθένη.
οτόν π·ρ(φημο κ α τ ά
χοΒ Κτησιφώντα,

Ό Αίοχίνης

Κτησιφώντος

ουσιαστικά

δμω;

Ανάπτυξ· τήν κατηγορία

λόγο του,

χαί

αρχαιότητας,

ίχιίνης

άποτιλιΐ

τόν

περί

μοναΒιΧό

του

ύπιράσπιση

τ ή ; αποτυχημένη; πολιτική; του-

ΑνΑλαβι ό Δημοοθένης μέ Ινα άπό τά λαμπρότιρα
τής

τήν

Στεφάνου
φαινόμινο

λογοτιχιχά μνημιία

λόγο. Ή Ικβαση τής Βίχης

αχήν παγκόομια

Ιστορία :

Ή

'Αθήνα, μιχρή πιά χι' Ασήμαντη πολιχιία μέσα ατήν τ·ράατια μαχιΒονική ήγιμονία καί μέοα ατού; Απέραντους

τοΰ νέου

μά χ ί λ κ ς φορές πιό μ ι γ ά λ η χαί πιό φβχιινή

κόσμου

δρίζοντις,

οιή ουνιίΒηοη τής Αξίας

τοΟ ΒημοχρατικοΟ (Βιώίους πού πραγμΑτωσ* χαί μέ τή Βημιουργία ένός
6πέροχου πολιτισμού τό Βιχαίασ·,
τόν Αποτυχημένο Βημοκρατικόν

Ανα6έχ·ται

χαί

χαταξιώνιι ήθιχά

αγώνα πού Τ ή ; έπέβαλ· δ μιγΑλος Της

σύμβουλος, χαί ΒποβΑλλοντας τόν Αίσχίνη

στό

τίμημα τής κατηγορίας,

του, Απονέμιι τό οτέφανο τής (Ογνωμοσύνης Τ η ; στό Δημοσθένη.

44. Ή ήθική δικαίωση ένός καταδικασμένου άπό τήν
Ιστορική μοίρα δημοκρατικοΟ άγώνα. | Ό Δημοσθένης άπαντά
στόν Αίσχίνη πού τόν κατηγορεί γιά τήν ήττα τής Χαιρώνειας καί τή
γενική άποτυχία τής πολιτικής του / — περί Σ τ ε φ ά ν ο υ ( X V I I I ) ,
192 χέ.
Ά λ λ ά μήν τ ό μέν π σ ρ ε λ η - 1 9 2
λ υ θ ό ς άεί π α ρ ά π ά σ ι ν ά φ ε ΐ τ σ ι ,
καί ούδείς περί τ ο ύ τ ο υ π ρ ο τ ί θησίν ο ύ δ α μ ο ύ β ο υ λ ή ν τ ό δέ
μ έ λ λ ο ν ή τ ό π α ρ ό ν τήν τ ο ύ
συμβούλου τάξιν άπαιτεϊ. τότε
τ ο ί ν υ ν τ ά μέν έ μ ε λ λ ε ν , ώ ς έδόκει, τ ώ ν δ ε ι ν ώ ν , τ ά δ ' ή δ η π α
ρήν, έν ο ί ς τήν π ρ ο α ί ρ ε σ ί ν
μ ο υ σ κ ό π ε ι τής π ο λ ι τ ε ί α ς , μή
τ ά συμβάντα συκοφάντει. τό
μέν γάρ π έ ρ α ς , ώ ς ά ν ό δ α ί μων βουληθη, π ά ν τ ω ν γίγνεται" ή δέ π ρ ο α ί ρ ε σ ι ς α ύ τ ή τ ή ν
τ ο ύ σ υ μ β ο ύ λ ο υ δ ι ά ν ο ι α ν δήλ ο ι . μή δ ή τ ο ϋ θ ' ώ ς ά δ ί κ η μ ' 193
έ μ ό ν θης, εί κ ρ α τ ή σ α ι σ υ ν έ β η
Φ ι λ ί π π ω τ η μ ά χ η · έν γ ά ρ τ φ
θ ε ώ τό τ ο ύ τ ο υ τ έ λ ο ς ήν, ο ύ κ
έμοί. ά λ λ ' ώ ς ο ύ χ ά π α ν θ ' δ σ '
ένήν κ α τ ' ά ν θ ρ ώ π ι ν ο ν λ ο γ ι σ μ ό ν ε ί λ ό μ η ν , καί δ ι κ α ί ω ς τ α ύ τ α κ ά π ι μ ε λ ώ ς έ π ρ α ξ α καί φι-

III

Ά λ λ ά τ ί περασμένα είναι πάντα
χαί γιά όλους περασμένα, χαί χάνεις
δέν έρχεται νά προτείνει τί μέτρα
πρέπει γ ι ' αύτά νά παρθοΟνι' τό
μέλλον ή τό παρόν είναι έχεΤνα πού
χαλοΟνε στή θέση του τό σύμβουλο
τής πολιτείας. Τότε λοιπόν, δπως
δλο ι πιστεύαμε, άλλοι κίντυνοι έρχόντανε, άλλοι βρίσκονταν κιόλας
μπροστά μας — διτου σκύψε νά δής
τους σκοπούς καί τή θέση τής δικής
μου πολιτικής, μή διαστρέφεις τήν
άλήθεια άπό τήν πορεία τών γεγονότων. Ή έκβαση δλων τών άνθρώπινων κρέμεται άπό χάποια ψηλότερη δύναμη1 τό στοχασμό τοϋ πολιτικού μόνον ή σκοποθεσία τής πολιτικής του θά τόν δείξει. Μή λοιπόν
μού καταλογίζεις σάν έγκλημα δικό
μου, άν συμβήκε σέ κείνη τή μάχη
νά νικήσει ό Φίλιππος' τό άποτέλεσμα βρισκόταν στά χέρια τού Θεο0·
δχι στά διχά μου τά χέρια. Mac πώς
δλα τά μέτρα, πού θά μπορούσαν,
δσο φτάνει ό άνθρώπινος υπολογισμός, νά παρθούν, πώς δέν τά υίοθέτησα καί πώς τίμια χαί μέ φρον-

τίδα χαί μ ' ένεργητικότητα πάνω
λ ο π ό ν ω ς ύπέρ δύνσμιν, ή ώς
άπό τή δύναμή μου δέν τά πραγμά
ο ύ κ α λ ά καί τής π ό λ ε ω ς ά ξ ι α
τωσα, ή πώς έμπλεξα α' ύποπτε
π ρ ά γ μ α τ " έ ν ε σ τ η σ ά μ η ν κ α ί άτήν πόλη χι άνάξιες της χι δχι άνα
ν α γ κ α ΐ α , τ α Ο τ ά μοι δ ε ΐ ξ ο ν ,
καί τ ό τ ' ήδη κ α τ η γ ό ρ ε ι μ ο υ . 194 πόφευχτες περιπέτειες — αυτά πρώ
τα δείξε μου χαί τότε πιά χατηγό
εί δ ' ό σ υ μ β ά ς σ κ η π τ ό ς μή μόρα με, τότε μόνο. "Αν Εμως ή θύελ
ν ο ν ήμών, ά λ λ ά καί π ά ν τ ω ν
λα πού ξέσπασε πάνω μας στάθηκε
τών ά λ λ ω ν Ε λ λ ή ν ω ν μείζων
πιό δυνατή, δχι μόνο άπό μάς άλλά
γ έ γ ο ν ε , τί χ ρ ή π ο ι ε ί ν ; ώ σ π ε ρ
χι άπ' δλους τούς "Ελληνες, — τ'
ά ν ε ϊ τις ν α ύ κ λ η ρ ο ν , π ά ν τ ' έπί
πρέπει νά γίνει ; "Οπως Ενα καρασ ω τ η ρ ί φ π ρ ά ξ α ν τ α , καί π ά σ ι
βοκύρη, πού θά'κανε κάθε τι γιά νά
κ α τ α σ κ ε υ ά σ α ν τ α τό
πλοΐον
έξασφαλίσει ένα σίγουρο ταξίδι κι
άφ' ών ύ π ε λ ά μ β α ν ε ν σωθήσεάρμάτωσε τό καράβι του μ' δλα δσα
σαι, είτα χειμώνι χρησάμενον
πίστευε χρήσιμα γιά τή σωτηρία
καί π ο ν η σ ά ν τ ω ν α ύ τ ώ τ ώ ν
του, μά πού τού λάχανε μεγάλες τρι σ κ ε υ ώ ν ή καί
συντριβέντων
κυμιές καί παραλύσανε τ ' άρμενα ή
δ λ ω ς , τής ν α υ μ α χ ί α ς α ί τ ι ώ τ ο .
κι όλότελα κομματιάστηκαν, νά τόν
ά λ λ ' οΟτ' έ κ υ β έ ρ ν ω ν τήν ν α ΰ ν .
κατηγορούσε κανείς γιά τό ναυάγιο.
φήσειεν ά ν , ώ σ π ε ρ ο ύ δ ' έ σ τ ρ α
Μά δέν κυβερνούσα έγώ τό καράβι,
τ ή γ ο υ ν έ γ ώ , ο ύ τ ε τής τ ύ χ η ς
θ' άποκρινότανε, δπως δέν στρατηκύριος ήν, ά λ λ ' έκείνη
τών
γούσα κι έγώ. ούτε κυρίαρχος ήπ ά ν τ ω ν . |<ί
μουν τής τύχης έγώ, άλλά έκείνη
τών πάντων.
' Ε π ε ι δ ή δέ π ο λ ύ ς τοίς σ υ μ · ι
βεβηκόσιν έ γ κ ε ι τ α ι , β ο ύ λ ο μ α ί
τι καί π α ρ ά δ ο ξ ο ν ε ί π ε ΐ ν . καί
μ ο υ π ρ ό ς Δ ι ό ς καί θ ε ώ ν μηδείς
τήν ύ π ε ρ β ο λ ή ν θ α υ μ ά σ η ά λ λ ά
μετ' ε ύ ν ο ι α ς δ λ έ γ ω θ ε ω ρ η σ ά τω· εί γ ά ρ ήν ά π α σ ι π ρ ό δ η λ α
τά μ έ λ λ ο ν τ α γ ε ν ή σ ε σ θ α ι , καί
προήδεσαν
π ά ν τ ε ς , καί
σύ
π ρ ο ΰ λ ε γ ε ς , Α ί σ χ ί ν η . καί διε-

-

Έ π ε ι δ ή δμως έπιμένει στ* άποτελέσματα τόσο πολύ, θ' άποφασίσω
κι ένα κάτι παράξενο νά σας πώ,
καί μή, γιά τ' δ^οαα τών θεών, μή
σαστίσει νανείς άπό τήν ύπερβολή,
άλλά άς κυττάξει καλοπροαίρετα αύ
τό πού λέω. Λοιπόν, κι άν άκόμη τά
μελλούμενα νά γίνουν ήταν σ' δλους
φανερά κι δλοι τ ά ' ξ ε ρ α ν άπό πρίν
καί τά πρόλεγες, Αίσχίνη, κι έσύ
καί διαμαρτυρόσουν μάλιστα
καί

13»

-

μ α ρ ι ύ ρ ο υ β ο ώ ν καί κ ε κ ρ α γ ώ ς ,
δς ο ύ δ ' έ φ θ έ γ ξ ω , ο ύ δ ' ο ύ τ ω ς
ά π ο σ τ α τ έ ο ν τρ πόλει τούτων
fjv, ε ΐ π ε ρ ή δ ό ξ η ς ή π ρ ο γ ό ν ω ν
ή τού μέλλοντος αίώνος είχε
λ ό γ ο ν . νύν μ έ ν γ ' ά π ο τ υ χ ε ΐ ν
δοκεϊ τών πραγμάτων, δ πάσι
κ ο ι ν ό ν έστιν ά ν θ ρ ώ π ο ι ς , δ τ α ν
τ ώ θ ε φ τ α ύ τ α δοκη· τ ό τ ε δ ' ά ξιοΰσα προεστάναι τών ά λ λ ω ν ,
είτ' ά π ο σ τ ά σ α τούτου, Φιλίππω προδεδωκέναι πάντας άν
Ι σ χ ε ν α ί τ ί α ν . εΐ γ ά ρ τ α ύ τ α
π ρ ο ε ί τ ' ά κ ο ν ι τ ε ί . περί δ>ν ούδ έ ν α κ ί ν δ υ ν ο ν δ ν τ ι ν ' ο ύ χ ύπέμ ε ι ν α ν οί π ρ ό γ ο ν ο ι , τίς ο ύ χ ί
κ α τ έ π τ υ σ ε ν ά ν σ ο υ ; μή γ ά ρ
τής π ό λ ε ώ ς γε, μηδ' έμοΰ.
τίσι δ ' ό φ θ α λ μ ο ί ς , π ρ ό ς Δ ι ό ς ,
έ ω ρ ώ μ ε ν ά ν τ ο ύ ς είς τήν π ό λ ι ν
ά ν θ ρ ώ π ο υ ς ά φ ι κ ν ο υ μ έ ν ο υ ς εί
τ ά μέν π ρ ά γ μ α τ ' είς δ π ε ρ νυνί
π ε ρ ι έ σ τ η , ή γ ε μ ώ ν δ έ κ α ί κύριος
ήρέθη Φ ί λ ι π π ο ς ά π ά ν τ ω ν , τ ό ν
δ ' ύ π έ ρ τ ο υ μή γ ε ν έ σ θ α ι τ α ύ τ '
ά γ ώ ν α Ετεροι χ ω ρ ί ς ή μ ώ ν ή σ α ν
π ε π ο ι η μ έ ν ο ι , καί τ α ύ τ α μηδέπ ώ π ο τ ε τής π ό λ ε ω ς έν τ ο ι ς
Ιμπροσθεν χρόνοις άσφάλειαν
ά δ ο ξ ο ν μ ά λ λ ο ν ή τόν ύπέρ τών
κ α λ ώ ν κ ί ν δ υ ν ο ν ήρημένης ; τίς
γ ά ρ ούκ οΤδ' Ε λ λ ή ν ω ν , τίς δέ
β α ρ β ά ρ ω ν , δτι καί π α ρ ά θ η -

βοώντας χαί κράζοντας, έσύ, πού
δέν άνοιξες τότε τό στόμα σου — ούτε πάλι μ 9 αύτό θά μπορούσε ν' άφησε ι τούς άγώνες ή πόλη μας, άν
λογάριαζε κάπως τή δόξα. τούς πρόγονους ή τούς μελλούμενους αίώνες.
Τώρα τό μόνο πού μπορούν νά μδς
πούν είναι πώς άποτύχαμε,πού είναι
χλήρος τών άνθρώπων χοινός, δταν
έτσι δ θεός τό θελήσει' μ ' άν άντίθετα, ή 'Αθήνα, έχοντας τότε τήν
άξίωση νά βρίσκεται έπικεφαλής τών
'Ελλήνων, τήν παρατούσε ξαφνικά,
θά'δινε σ" δλους ά^ορμή νά τήν κατηγορήσουν πώς πρόδωσε στό Φ ί λιππο τήν Ε λ λ ά δ α . "Αν δμως ή πόλη παρατούσε χωρίς άγώνα νά χαθή
ή ύπόθεση, πού μπροστά σέ κανένα
κίντυνο δέν ύποχώρησαν γ ι ' αύτήν
οί πατέρες μας, ποιός δέ θά σ' έφτυ'
νε κατά πρόσωπο ; — γιατί δχι βέβαια τήν πόλη, ούτε έμένα. Μέ τί
μάτια, στ' δνομα τών θεών, θά μπορούσαμε νά κυττάμε τούς ξένους πού
θα ' ρχόνταν σιήν πόλη μας, άν τά
πράματα φτάναν έδώ πού φτάσανε,
νά βγή κι άρχηγός καί κυρίαρχος
δλων ό Φίλιππος, καί ν ά ' χ ο υ ν άλλοι χωρίς έμάς άναλάβει τόν άγώνα
νά τ' άποτρέψουνε, δταν μάλιστα
ποτέ στούς καιρούς πού περάσανε
δέν προτίμησε ή πόλη τήν άδοξη
πιότερο άσφάλεια παρά τόν κίντυνο σ* δποιον έπάξιο άγώνα ; Γιατί
ποιός άπ' τούς Έ λ λ η ν ε ς , ποιός άπ'
τούς βάρβαρους δέν ξέρει« πώς κι οί
III

θηβαΐοι xc οί πού πριν &π' αύτούς
β α ί ω ν κα( π α ρ ά τ ώ ν έτι τούάποχτήσαν τή δύναμη Λαχεδαιμότων πρότερον Ισχυρών γενομένι οι χι ό βασιλιάς τών Περσών
ν ω ν Λ α κ ε δ α ι μ ο ν ί ω ν καί π α ρ ά
μέ χαρά χαί μ ' εύγνωμοσύνη θά δίτού Περσών βασιλέως μετά
ναν στήν πόλη μας χαί τά διχά της
π ο λ λ ή ; χάριτος τ ο Ο τ ' δ ν άσμένά
διατηρεί χαί νά πάρει δ, τ ι άλλο
ν ω ς έ δ ό θ η τ η π ό λ ε ι δ τι β ο ύ λ ε
θά ήθελε, φτάνει μόνο νά χάνει αύται λ α β ο ύ σ η και τ ά έ α υ τ ή ς
τό πού θά τήν προστάζουνε xat ν' άέ χ ο ΰ σ η τό κ ε λ ε υ ό μ ε ν ο ν π ο ι ε ί ν
καί έ ά ν έτερον τ ώ ν ' Ε λ λ ή ν ω ν 203 φήνει ίναν άλλο νά στέκει έπιχεραλής τών Ε λ λ ή ν ω ν ; Μά δέν ήσαν
προεστάναι;
άλλ'
ούκ
ήν
αύτά, καθώς φαίνεται, γιά τούς πατ α ύ θ ' , ώ ς έοικε, τ ο ϊ ς ' Α θ ή ν α ι λιούς 'Αθηναίους πατροπαράδοτα*
οις π ά τ ρ ι ' ούδ"' ά ν έ κ τ ' ο ύ δ ' έμδέν ήσαν ύποφερτά, μήτε μέσα στή
φ υ τ α , ο ύ δ ' έ δ υ ν ή θ η π ώ π ο τ ε τήν
φύση τους, χι ούτε πού μπόρεσε ποπ ό λ ι ν ουδείς έκ π α ν τ ό ς του
τέ στόν αιών α κανείς νά καταφέρει
χρόνου πείσαι τοις ίοχύουσι
τήν πόλη νά σταθή στό πλευρό τών
μέν, μή δ ί κ α ι α δέ π ρ ά τ τ ο υ σ ι
ισχυρών πού καταπατούσαν τό δίκιο
προσθεμένην
ά σ φ α λ ώ ς δουγιά νά βρή στή σκλαβιά τήν άσφάλ ε ύ ε ι ν , ά λ λ ' ά γ ω ν ι ζ ο μ έ ν η περί
λεια, άλλά στάθηκε πάντα στόν κίνπ ρ ω τ ε ί ω ν κ α ί τιμής καί δ ό ξ η ς ,
τυνο άγωνιζόμενη γιά τά πρωτεία
κ ι ν δ υ ν ε ύ ο υ σ α π ά ν τ α τ ό ν αί
ώνα διατετέλεκε.
καί τ α ΰ θ ' 2 0 4 χαί τήν τιμή καί τή δόξα. Τόσο μάλιστα βλέπετε τή σταθερότητα τούτη,
ο ΰ τ ω σ ε μ ν ά καί π ρ ο σ ή κ ο ν τ α
ύποδειγματική χαί τόσο ταιριαστή
τ ο ι ς ύ μ ε τ έ ρ ο ι ς ήθεσιν ύ μ ε ϊ ς
μέ τό χαραχτήρα σας, πού τόν πιό
ύ π ο λ α μ β ά ν ε τ ' ε ί ν α ι , ώ σ τ ε καί
μεγάλο έπαινο κρατείτε γιά κείνους
τών προγόνων τούς ταύτα πράπού τήν ένσάρκωσαν άνάμεσα στούς
ξ α ν τ α ς μ ά λ ι σ τ ' έ π α ι ν ε ϊ τ ε . είπρογόνους. Καί φυσικά' γιατί ποιός.
κ ό τ ω ς - τίς γ ά ρ ούκ ά ν ά γ ά δέ θά θαύμαζε τήν άρετή τών άνσ α ι τ ο τ ώ ν ά ν δ ρ ώ ν έ κ ε ί ν ω ν τής
θρώπων πού βαστάξαν ν' άφήσουν
ά ρ ε τ ή ς , ο ϊ καί τ ή ν χ ώ ρ α ν καί
καί τή χώρα χαί τήν πόλη τους χαί
τήν π ό λ ι ν έ κ λ ι π ε ΐ ν ύ π έ μ ε ι ν α ν
νά μπουν στά χαράβια τους γιά νά
εις τ ά ς τριήρεις έ μ β ά ν τ ε ς ύ π έ ρ
μή χάμουν αύτό πού τούς πρόστατ ο ύ μή τό κ ε λ ε υ ό μ ε ν ο ν ποιήζαν χαί πού διαλέξανε στρατηγό τό
σ α ι , τ ό ν μέν τ α ύ τ α σ υ μ β ο υ λ ε ύ θεμιστοχλή πού τούς τά συμβούλεψε *
σαντα θέμιστοκλέα
στρατηγ ό ν έ λ ό μ ε ν ο ι , τ ό ν δ' ύ π α κ ο ύ ειν ά π ο φ η ν ά μ ε ν ο ν τ ο ι ς έ π ι τ α τ -

-

13»

-

τομένοις Κυρσίλον καταλιθώσ α ν τ ε ς , où μ ό ν ο ν α ύ τ ό ν ά λ λ ά
κ α ί α( γ υ ν α ί κ ε ς α ί ύ μ έ τ ε ρ α ι
τ ή ν γ υ ν α ΐ κ ' α ύ τ ο ΰ . ο ύ γ ά ρ 2θ5
έ ζ ή τ ο υ ν οί τ ό τ ' ' Α θ η ν α ί ο ι ο ΰ τ ε
φήτορ' ο ύ τ ε σ τ ρ α τ η γ ό ν δ ι ' δ τ ο υ
δουλεύσουσιν εύτυχώς, ά λ λ '
ο ύ δ έ ζ ή ν ή ξ ί ο υ ν , εί μή μ ε τ '
έ λ ε υ β ε ρ ί α ς έ ξ έ σ τ α ι τ ο ΰ τ ο ποιείν. ή γ ε ΐ τ ο γ ά ρ α ύ τ ώ ν Εκαστος
ο ύ χ ί τ ώ π α τ ρ ί καί τη μητρί μ ό
ν ο ν γ ε γ ε ν ή σ θ α ι , ά λ λ ά καί τ η
π α τ ρ ί δ ι . διαφέρει δέ τί ; δτι ό
μέν τοίς γονεΰσι μόνον γεγεν ή σ θ α ι ν ο μ ί ζ ω ν τ ό ν τής ε ι μ α ρ μένης καί τ ό ν α ύ τ ό μ α τ ο ν θ ά ν α τ ο ν π ε ρ ι μ έ ν ε ι , ό δέ καί τ η
π α τ ρ ί δ ι ύ π έ ρ τοΰ μή τ α ύ τ η ν
έπιδείν δουλεύουσαν άποθνήσ κ ε ι ν έ θ ε λ ή σ ε ι , καί φοβερωτέρ α ς ή γ ή σ ε τ α ι τ ά ς ύβρεις καί
τ ά ς ά τ ι μ ί α ς , ά ς έν δ ο υ λ ε υ ο ύ σ η
τ η π ό λ ε ι φέρειν ά ν ά γ κ η , τ ο ΰ
θανάτου.

ένώ τόν Κυρσίλο, ποίι γνωμοδότησε
νά ύπακούσουν σ' αυτά πού τούς
πρόσταξαν, τόν λιθοβολήσανε, χι δχι
μόνον αύτόν, &λλά x a l τή γυναίκα
του οί διχές σας γυναίκες ; Οί τοτιvot 'Αθηναίοι δέ γυρεύαν ούτε πολιτικό οδτε στρατηγό πού νά τούς
έξασφαλίσει μέ τή δουλεία τήν καλοπέραση, άλλά οδτε νά ζήσουν καταδεχόντανε, άν δέ γινόταν νά ζήσουν έλεύτεροι. Γιατί καθένας άπ'
αύτούς είχε τ ή γνώμη πώς δέν γεννήθηκε μόνο γιά τόν πατέρα τουκαί τή μάννα του, μά καί γιά τήν
πατρίδα. Καί νά σέ τί δ ι α ι ρ ο ύ ν ε ι
"Οτι αύτός πού πιστεύει πώς γεννήθηκε μόνο γιά τούς γονιούς του περιμένει τόν φυσικό καί γραμμένο του
θάνατο, ένώ αύτός πού πιστεύει πώς
γεννήθηκε καί γιά τήν πατρίδα του,
θάθελήσει νά πεθάνει καλλίτερα παρά
ν ά τ ή δή στή σκλαβιά,καί θά νομίσει
πιό φοβερές άπ' τό θάνατο τις προσβολές καί τις άτίμωσες, πού κατανάγκη, σάν ή πόλη του σκλαβωϋή,
θά ύποφέρει μαζί μέ τούς άλλους.

Εί μέν τ ο ί ν υ ν τ α ΰ τ ' έπεχεί- 2θό
Ά ν λοιπόν έπιχειρούσα νά π &
ρουν λέγειν, ώς έ γ ώ προήγαπώς έγώ γιά πρώτη φορά σας ένέγον ύμάς άξια τών προγόνων
πνευσα ένα φρόνημα άντάξιο μέ τό
φ ρ ο ν ε ί ν , ο ύ κ Ισθ* δ σ τ ι ς ο ύ κ
φρόνημα τών πατέρων σας, δέν 6ά ν ε ί κ ό τ ω ς έπιτιμήσειέ μοι.
πάρχει κανείς πού νά μή μποροΟσε
νΟν δ ' έ γ ώ μέν ύ μ ε τ έ ρ α ς τ ά ς
μέ τό δίκιο του νά μ' έπιτιμήσει.
τοιαύτας
προαιρέσεις
άποΜά δέν τό κάνω' έγώ βεβαιώνω πώς
φ α ί ν ω , καί δ ε ί κ ν υ μ ' δτι καί
αύτές οί άρχές δέν είναι άλλες άπό
τΙς δικές σας άρχές, έγώ δείχνω δτι

III

x a l πριν άπό μένα τούτο τό φρόνηπ ρ ό έ μ ο ΰ τ ο ύ τ ' ε ί χ ε τό φρό
μα είχε ή πόλη μας χαί δέν άξιών η μ ' ή π ό λ ι ς , τ ή ς μέντοι διακονω παρά πώς μετέχω χι έγώ στήν
ν ί α ς τής έ φ ' έ κ ά σ τ η ς τ ώ ν πεπραγμάτωση τών άποφάσεων που δ
π ρ α γ μ έ ν ω ν καί έ μ α υ τ ώ μετπαγόρεψε
στούς καιρούς μ α ς — ένώ
ΐ ΐ ν α ί φημι, ο δ τ ο ς δέ τ ώ ν δ λ ω ν 207
αύτός, κατηγορώντας τήν δλη πολικ α τ η γ ο ρ ώ ν , καί κ ε λ ε ύ ω ν ύ μ ά ς
τιχή μας χαί προτρέποντάς σας νά
έμοί π ι κ ρ ώ ς έχειν ώ ς φ ό β ω ν
μ' άπεχθάνεστε σάν αΐτ^ο σέ φόβους
καί κ ι ν δ ύ ν ω ν α ΐ τ ί ω τή π ό λ ε ι .
χαί κίντυνους γιά τήν πόλη μας, νά
τής μέν είς τό π α ρ ό ν τιμής έ μ '
μού στερήσει γυρεύει τήν τιμή τής
ά π ο σ τ ε ρ ή σ α ι γ λ ί χ ε τ α ι . τά δ ' εις
στιγμής, άπό σ ί ς δμως δλα τά έγκώά π α ν τ α τόν χρόνον έγκώμι'
μια άφαιρεϊ τής ύστεροφημίας. Γιατί
ύ μ ώ ν ά φ α ι ρ ε ι τ α ι . ει γ ά ρ ώ ς ο ύ
άν καταδιχάσητε τόν Κτησιφώντα
τά βέλτιστ' έμοΰ πολιτευσαμέ τήν πεποίθηση πώς ή πολιτική
μένου τουδί
καταψηψιεΐσθε,
(ίου δέν έξυπηρέτησε τ' άψηλότερο
ή μ α ρ τ η κ έ ν α ι δ ό ξ ε τ ε , ο ύ τή τής
συμφέρο τής πόλης μας, θά φανήτε
τύχης άγνωμοσύνη τά
συμ: πώς πραγματικά λαθέψατε, δχι πώς
β ά ν τ α πσθεΤν. ά λ λ ' ούκ έστιν,
πάθατε τίς συφορές άπό τήν άδικη
ούκ Ιστιν δπως ήμάρτετ1, άνγιά σας τροπή τής τύχης. Ά λ λ ά
δρες ' Α θ η ν α ί ο ι , τ ό ν ύ π έ ρ τής
δχι, δέν έλαθέψατε σεις, 'Αθηναίοι,
ά π ά ν τ ω ν έ λ ε υ θ ε ρ ί α ς καί σ ω τ η δέν
έλαθέψατε πού σηκώσατε τόν
ρίας κίνδυνον άράμενοι, μά
κίντυνο γιά τή-λευτεριά καί τήν άτούς Μαραθώνι προκινδυνεύσφάλεια τών 'Ελλήνων, τ' όρκίζομα:
σ α ν τ α ς τών προγόνων,
καϊ
στούς προγόνους πού πρόταξαν στό
τ ο ύ ς έν Π λ α τ α ι α ΐ ς π α ρ α τ α ξ α Μαραθώνα τά στήθη τους, σ' αύτούς
μ έ ν ο υ ς , καί τ ο ύ ς έν Σ α λ α μ ϊ ν ι
πού παρατάχτηκαν στί ς Πλαταιές,
ν α υ μ α χ ή σ α ν τ α ς καί τ ο ύ ς έ π '
σ'
αύτούς πού ναυμάχησαν στή Σα' Α ρ τ ε μ ι σ ί ω , καί π ο λ λ ο ύ ς έτέ
λαμίνα καί στό 'Αρτεμίσιο καί σ'δρ ο υ ς τ ο ύ ς έν τ ο ι ς δ η μ ο σ ί ο ι ς
λους τούς γενναίους πού κοίτονται
μ ν ή μ α σ ι ν κειμένους ά γ α θ ο ύ ς
στά δημόσια μνήματα, δλοι θαμένοι
ά ν δ ρ α ς , οϋς ά π α ν τ α ς όμοίως
τό ίδιο άπό τήν πατρίδα τους, πού
ή πόλις τής αύτής ά ξ ι ώ σ α σ α
άπόδωσε σ' δλους, Αίσχίνη. τήν Ιδια
τιμής Ι θ α ψ ε ν , Α ί σ χ ί ν η , ο ύ χ ί
τιμή, κι δχι μόνο σ' αύτούς πού πετούς κατορθώσαντας
αύτών
τύχανε καί σ' αύτούς πού νικήσανε
ο ύ δ έ τ ο ύ ς κ ρ α τ ή σ α ν τ α ς μόμόνο. Καί δίκαια' δ,τι ήταν χρέος
ν ο υ ς . δ ι κ α ί ω ς , δ μέν γ ά ρ ήν
τών γενναίων άνδρών, δλοι τό πράάνδρών άγαθών Ιργον άπασι

III

ξανε' δσο γιά τήν έκβαση, χαθ«ίς Ακολούθησε τήν τύχη πού τοΰ χάραξε ή μοίρα.

π έ π ρ α κ τ α ι i f j τ ύ χ η δ ' , ήν ό
δ α ί μ ω ν ένειμεν έ κ ά σ τ ο ι ς , τ α ύ τ η
κέχρηνται.
Έπειτ', ώ κατάρατε
καί 2
γ ρ α μ μ α τ ο κ ύ φ ω ν , σ ύ μέν τής
π α ρ ά τ ο υ τ ω ν ί τιμής καί φ ι λ α ν θ ρ ω π ί α ς Ιμ* ά π ο σ τ ε ρ ή σ α ι βουλ ό μ ε ν ο ς , τ ρ ό π α ι α καί μ ά χ α ς
καί π α λ α ί ' Ι ρ γ ' έ λ ε γ ε ς , 5>ν τίνος προσεδεΐθ' ό π α ρ ώ ν ά γ ώ ν
ο ύ τ ο σ ί ; έμέ δ ' , 2> τ ρ ι τ α γ ω ν ι σ τ ά , τ ό ν περί τ ώ ν π ρ ω τ ε ί ω ν
σύμβουλον τή πόλει παριόντα,
τό τ ί ν ο ς φ ρ ό ν η μ α λ α ρ ό ν τ ' ά
ν α β α ί ν ε ι ν έπί τ ό β ή μ ' έδει ; τό 2
του τούτων άνάξι' έροΰντος ;
δικαίως μέν τ ' ά ν ά π έ θ α ν ο ν .
έπεί ο ύ δ ' ύ μ ά ς , ά ν δ ρ ε ς ' Α θ η ν α ί ο ι , ά π ό τής α ύ τ ή ς δ ι α ν ο ί α ς
δ ε ί τ ά ς τ ' Ιδίας δ ί κ α ς καί τ ά ς
δ η μ ο σ ί α ς κρίνειν, ά λ λ ά τ ά μέν
τ ο ύ κ α θ ' ή μ έ ρ α ν βίου σ υ μ β ό λ α ι α έπί τ ώ ν ίδίων ν ό μ ω ν κ α ί
έργων σκοποΰντας, τάς δέκοι·
ν ά ς π ρ ο α ι ρ έ σ ε ι ς εις τ ά τών
προγόνων άξιώματ' άποβλέ
π ο ν τ α ς ' καί π α ρ α λ α μ β ά ν ε ι ν
γ ' ά μ α τ ή βακτηρίςι καί τ ώ σ υ μ β ό λ φ τό φ ρ ό ν η μ α τό τής π ό λψως νομίζειν 6καστον ύμών
6εΤ, δ τ α ν τ ά δ η μ ό σ ι ' είσίητε
κρινοΟντες, ε ϊ π ε ρ ά ξ ι ' έ κ ε ί ν ω ν
π ρ ά τ τ ε ι ν οΤεσθε χ ρ ή ν α ι . |<ο

ι

Έ π ε ι τ α λοιπόν, ώ κατάρατε έσύ
καί γραμματοκύφωνα, ζητώντας νά
μέ στερήσεις άπό τήν τιμή καί τή.
βγενικιά χειρονομία τών συμπολιτών, ιστορούσες καί τρόπαια καί μάχες καί έργα παλαιά — πού τί
χρειαζόνταν στή δίκη μας τούτη ;
Κι έγώ, τριταγωνιστή, σάν έρχόμουν
νά συμβουλέψω τήν πόλη μας πώς
νά διατηρήσει τά πρωτεία της,
ποιανού τό φρόνημα έπρεπε, σάν ά• νέβαινα στό βήμα, νά πάρω ; Μήπως έκείνου πού θά πρότεινε κάτι
άνάξιο γιά τήν παράδοση τής πόλης ;
Μά τότε νά πέθαινα μέ τό δίκιο·
Γιατί έσείς, 'Αθηναίοι, δέν πρέπει
νά κρίνετε μέ τό ίδιο κριτήριο ιδιωτικές καί δημόσιες δίκες, άλλά τά
διάφορα πάνω στίς σύμβασες τών
καθημερινών ύποθέσεων νά τά κρίνετε έξετάζοντας τούς ιδιαίτερους νόμους καί τίς πράξεις, τά ζητήματα
δμως τής δημόσιας πολιτικής άποβλέποντας στίς άρχές καί στό ήθος
τών προγόνων' καί νά πιστεύει ό
καθένας σας πώς μαζί μέ τό ραβδί
τοΰ δικαστή πέρνει καί τής πατρίδας τό φρόνημα δταν μπαίνετε νά
δικάσητε ύποθέσεις δημόσιες, άν
θαρρείτε πώς πρέπει τά έργα σας
ν ά ' ν α ι άντάξια μέ τά έργα τών πατέρων.
III

Πολλά

καί

καλά

καί

με-

γ α λ ' ή π ό λ ι ς , Α ι σ χ ί ν η , καί π ρ ο είλετο

και

χαί μεγά-

δι'

χαί κατώρθωσε χ ά ρ η σέ μέ, πού δέν

έ μ ο ύ , ώ ν ούκ ή μ ν η μ ό ν η σ ε ν . ση-

τά λησμόνησε διόλου. Κ ι άπόδειξη'

μεΐον

δταν ό λαός, άμέσως ύστερα άπό τή

δέ'

κατώρθωσεν

Ναι, πολλά χαί ώραία

λα ή πόλη, Α ι σ χ ί ν η , χαί προτίμησε

χειροτονών γάρ

ό

δ ή μ ο ς τ ό ν έ ρ ο ΰ ν τ ' έπί τ ο ί ς τε-

μάχη

τελευτηκόσιν

τά

ρήτορα πού θά έκφωνοΟσε τόν έπι-

σ υ μ β ά ν τ α , ού σ ' έχειροτόνησε

τάφιο πάνω στούς νεχρούς, δέ διά-

παρ'

αύτά

τής Χαιρώνειας,

διάλεγε τό

προβληθέντα, καίπερ εΰφωνον

λεξε έσέ

δ ν τ α , ούδέ

πού ' σαι καλλίφωνος, ούτε τόν Δη-

Δ η μ ά δ η ν , άρτι πε-

πού

προτάθηχες, μ ' δλο

ποιηκότα τήν είρήνην, ούδ' Ή -

μάδη πού μόλις είχε κλείσει τήν ει-

γ ή μ ο ν α , ο ύ δ ' ά λ λ ο ν ύ μ ώ ν ού-

ρήνη μέ τό Φ ί λ ι π π ο , οδτε

δ έ ν α , ά λ λ ' έμέ. καί π α ρ ε λ θ ό ν -

γήμονα, ούτε άλλον κανένα άπό σάς,

τ ο ς σ ο υ καί Π υ θ ο κ λ έ ο υ ς ώ μ ώ ς

ά λ λ ά έμέ

καί άναιδώς, ώ

κι

Ζ ε ύ κ α ί θεοί,

καί κ α τ η γ ο ρ ο ύ ν τ ω ν έμού τ α ύ θ '

τόν Έ -

Καί σάν άνεβήκατε,κι έσύ

ό Πυθοκλής,

θεοί, μέ

πόση ά-

παν θρωπία κι άδιαντροπιά,καί βρί-

ά καί σ ύ ν υ ν ί , κ α ί λ ο ι δ ο ρ ο υ μ έ -

ζοντάς με μοΟ κατηγορούσατε τά ί -

νων, έτ'άμεινον έχειροτόνησεν

δια πού καί τώρα μοΟ κατηγορείς,

έμέ. τ ό δ ' α ϊ τ ι ο ν

ούκ

άγνοεΐς

- έμένα διάλεξε καί π ά λ ι ' καί

ξέ-

μ έ ν , δ μ ω ς δ έ «βράσω σ ο ι κ ά γ ώ .

ρεις βέβαια τό γιατί, άλλά θ* άκού-

άμφότερ' ήδεσαν

τήν

σεις κι άπό μέ τό λόγο : Γνωρίζανε

τ' έμήν εΰνοιαν καί π ρ ο θ υ μ ί α ν

μέ τί πατριωτισμό καί τί δραστηριό-

μ ε θ ' ής

τΛ

αύτοί,

πράγματ'

έπρατ-

τητα

διαχειρίστηκα

έγώ τ ή

διχή

τ ο ν . καί τ ή ν ή μ ε τ έ ρ α ν ά δ ι κ ί α ν ·

τους ύπόθεση—μά ξέρανε μαζ( χαί τή

ä γ ά ρ εύθενούντων τών πραγ-

δ ι χ ή σας δολιότητα' γιατί τίς σχέ-

μάτων
ταΟτ'έν

ήρνεΐσθε

διομνύμενο·,

σεις σας μέ τόν όχτρό. πού μ'δρκους

οίς έπταισεν ή πόλις

μάλιστα δσο ή πόλη μου εύτυχούσε

ώμολογήσατε.
τοις

κοινοΐς

ουν

έπί

τ(ς άρνιόσαστε,

άτυχήμασιν

τούς

5»ν

πρώτο παραπάτημά

τις μολογήσατε στό
της.

"Ενιωσαν

έ φ ρ ό ν ο υ ν λ α β ό ν τ α ς ά δ ε ι α ν έχ

πώς αύτοί πού στις δημόσιες συφορές

θ ρ ο ύ ς μ έ ν π ά λ α ι , φ α ν ε ρ ο ύ ς δέ

έμείνανε γιά τά φρονήματα του; άτι-

τόθ' ήγήσανθ' αύτοΐς

μώρητοι,ήσαν,άπό πολύ πριν όχτροί·

γεγενή-

σθαι. είτα καί προσήκειν
λαμβάνοντες τόν έροΰντα

ύπο

' πού φανερώθηκαν τότε μονάχα. Κ α ί

έπί

πίστευαν πώς δ ρήτορας πού θά μι-

τ ο ΐ ς τ ε τ ε λ ε υ τ η κ ό ο ι κ α ί τ ή ν έκεί-

λούσε πάνω στους νεκρούς καί θά έγ-

νων άρετήν

κωμίαζε τό μεγαλείο τους, δέν ταί-

κοσμήσοντα, μήθ'

—" Ι142 —

ό μ ω ρ ό φ ι ο ν μηθ' ό μ ό σ π ο ν δ ο ν
γεγενημένον είναι τοις πρός
έκείνους π α ρ α τ α ξ α μ έ ν ο ι ς , μ η δ '
έ κ ε ΐ μέν κ ω μ ά ζ ε ι ν και π α ι ω ·
ν ί ζ ε ι ν έπί τ α ϊ ς τ ώ ν ' Ε λ λ ή ν ω ν
σ υ μ φ ο ρ α ΐ ς μετά τών αύτοχείρ ω ν τοΟ φόνου, δ ε ΰ ρ ο δ ' έ λ θ ό ν τ α τ ι μ ά σ θ α ι , μηδέ τ η φ ω ν ή
δ α κ ρ ύ ε ι ν ύ π ο κ ρ ι ν ό μ ε ν ο ν τήν
έ κ ε ί ν ω ν τ ύ χ η ν , ά λ λ ά τη ψ υ χ η
σ υ ν α λ γ ε Τ ν . τοΟτο δ ' έ ώ ρ ω ν
π α ρ ' έ α υ τ ο ΐ ς καί π α ρ ' έμοί,
π α ρ ά δ ' ύ μ ϊ ν ου. διά τ α ΰ τ ' 6μ
έ χ ε ι ρ ο τ ό ν η ο α ν καί ο ύ χ ύ μ ά ς .
καί ο ύ χ δ μέν δ ή μ ο ς ο ύ τ ω ς , οί
δέ τ ώ ν τ ε τ ε λ ε υ τ η κ ό τ ω ν π α τ έ ρες καί ά δ ε λ φ ο ί οί ύ π ό τοΟ
δ ή μ ο υ τ ό θ ' α ί ρ ε θ έ ν τ ε ς έπί τ ά ς
ταφάς ά λ λ ω ς πως, ά λ λ ά δέον
π ο ι ε ί ν α ύ τ ο ύ ς τό π ε ρ ί δ ε ι π ν ο ν
ώ ς π α ρ ' ο ί κ ε ι ο τ ά τ ω τ ώ ν τετελευτηκότων, ώσπερ τ ά λ λ ' εΐωθε γίγνεσθαι, τ ο ϋ τ ' έποίησαν
π α ρ ' έμοί, ε ί κ ό τ ω ς ' γ έ ν ε ι μέν
γ ά ρ Εκαστος έ κ ά σ τ ω μ ά λ λ ο ν
ο ί κ ε ΐ ο ς ήν έ μ ο ΰ . κ ο ι ν ή δέ π ά σ ι ν
ούδείς έ γ γ υ τ έ ρ ω φ γ ά ρ έκεί
ν ο υ ς σ ω θ ή ν α ι καί κ α τ ο ρ θ ώ σ α ι
μ ά λ ι σ τ α διέφερεν, ο ύ τ ο ς καί
παθόντων ά μήποτ' ώφελον
τής ύ π έ ρ ά π ά ν τ ω ν λ ύ π η ς π λ ε ί στον μετεΐχεν.

ριαζε ν ά ' ν α ι κανείς πού μπήκε
στήν (δια στέγη χαί συνομολόγησε
πίστη μ' αύτούς πού τούς άντιπαρατάχτηχαν, ούτε έχεΐ νά γλεντοχοπ£
χαί νά παιανίζει γιά τις συφορές
τών Ε λ λ ή ν ω ν μαζί μέ τούς αύτουργούς τής σφαγής χαί σάν έρχεται
έδώ νά χερδίζει τιμές, ούτε νά θρηνεί μέ τήν πλαστή τού ήθοποιού φω
νή τήν τύχη τους. ιιά νά πονοί μέ
τήν ψ*χή του' χι αύτό τό βλέπανε
στόν έχυτό τους χαί σέ μέ, σέ σάς δ.
μως δχι' γ ι ' αύτό χι άνάθεσαν σέ μέ
τόν έπιτάφιο χι δχι σέ χάποιον άπό
τή διχή σας φάρα. Ά λ λ ά καί μόνον
ό λαός ; Οί Ιδιοι οί πατέρες χι οί
άδερφοί, πού όριστήχανε άπό τήν
πόλη νά φροντίσουν τήν ταφή, δντας
δποχρεωμένοι άπό τό έθιμο νά δώσουν τό νεχρόδειπνο στό σπίτι τοΟ
κοντινότερου μέ τούς νεκρούς συγγενή, στό δικό μου τό δώσανε σπίτι.
Καί φυσικά' χαθένας χωριστά μέ καθένα άπό τούς νεχρούς ήταν περισσότερο άπό μέ συγγενής, χάνεις δμως άπέναντι σ' δλους μαζί περισ"
σότερον άπό μένα' γιατί αύτός πού
περισσότερο άπ' δλους ένδιαφερόταν νά σωθούνε xal νά νιχήσουνε,αύτός χι δτ*ν άδ-.κη μοίρα τούς έλαχε,
αύτός περισσότερο άπ' δλους συμμε
ριζόταν τή κοινή γιά τήν τύχη τους
λύπη.

— III —

έπειδή Δημοσθένης Δημοσθένους Παι
ανιεύς π ο λ λ ά ς καί μ ε γ ά λ α ς χρείας
παρέσχηται τώ δήμω τώ 'Αθηναίων
καί π ο λ λ ο ύ ς τ ώ ν σ υ μ μ ά χ ω ν καί π ρ ό τ ε ρ ο ν καί έν τ ώ π α ρ ό ν τ ι κ α ι ρ ώ βεβο
ήθηκε — ' " · καί δ ι α τ ε λ ε ί ε ύ ν ο υ ς ώ ν
τ ώ δ ή μ ω τ ώ ' Α θ η ν α ί ω ν , καί λ έ γ ε ι καί
π ρ ά τ τ ε ι δ,τι ά ν δ ύ ν η τ α ι ά γ α θ ό ν ύ π έ ρ
τε α ύ τ ώ ν ' Α θ η ν α ί ω ν καί τ ώ ν ά λ λ ω ν
Ε λ λ ή ν ω ν , δ ε δ ό χ θ α ι τ ή β ο υ λ ή καί τ ώ
δήμω τώ 'Αθηναίων έπαινέσαι. Δημοσθένην Δημοσθένους Παιανιέα
καί
σ τ ε φ α ν ώ σ α ι χ ρ υ σ ώ σ τ ε φ ά ν ω . καί άν α γ ο ρ ε ύ σ α ι τ ό ν σ τ έ φ α ν ο ν έν τ ώ θ ε ά τρω Διονυσίοις, τραγωδοΐς καινοΐς,
τής δέ ά ν α γ ο ρ ε ύ σ ε ω ς τ ο ύ σ τ ε φ ά ν ο υ
έ π ι μ ε λ η θ ή ν α ι τήν π ρ υ τ α ν ε ύ ο υ σ α ν φυλ ή ν καί τ ό ν ά γ ω ν ο θ έ τ η ν .

μακρυνός
έπιτάφιος τής δημοκρατίας

χαλεπόν μέν κινηθήναι πόλιν ουτω ξυστδσαν άλλ" έπεί
γενομένω παντί φθορά έστιν, ούδ' ή τοιαύτη ξύστασις τόν
άπαντα μενεϊ χρόνον, άλλά λυθήσεται.
Πλάτων, ΙΊολιτεΙσ, 5 l 6 a

45. Ά π ό τήν περίοδο τής οίκουμενικής δουλείας ( / at.
μ. Χ. ) £νας φιλόσοφος πλέκει τό έπιτάφιο έγκώμιο τής drpχ α ί α ς δημοκρατίας· / - [ Λ ο γ γ ί / ο υ ]
Ε κ ε ί ν ο μέντοι λ ο ι π ό ν — · · · ι
διασσφήσαι — ' · ' δπερ έζήτησ έ τις τ ώ ν φ ι λ ο σ ό φ ω ν π ρ ό ς
<έμέ> ϋναγχος
,,θσΟμα
μ'
Ιχει, " λ έ γ ω ν , ,, ώ ς ά μ έ λ ε ι καί
έτέρους π ο λ λ ο ύ ς , πώς ποτε
κ α τ ά τ ό ν ήμέτερον α ί ώ ν α πιθ α ν α ί μέν έ π ' ά κ ρ ο ν καί π ο λ ι τ ι κ ο ί , δ ρ ι μ ε ΐ α ι τε καί έντρεχ ε ΐ ς , καί μ ά λ ι σ τ α π ρ ό ς ή δ ο ν ά ς
λ ό γ ω ν ε ύ φ ο ρ ο ι , ύ ψ η λ α ί δέ λ ε ( α ν
καί ύ π ε ρ μ ε γ έ θ ε ι ς , π λ ή ν εί μή τι
σ π ά ν ι ο ν , ούκέτι γ ε ν ν ώ ν τ α ι φύσεις. τ ο σ α ύ τ η λ ό γ ω ν κ ο σ μ ι κ ή
τις έ π έ χ ε ι τ ό ν βίον ά φ ο ρ ί α . ή 2
ν ή Δ Ι ' " Ιφη , , π ι σ τ ε υ τ έ ο ν έκείν ω τ ώ θ ρ υ λ ο υ μ έ ν ω , ώ ς ή δημοκρατία τών μ ε γ ά λ ω ν ά γ α θ ή
τιθηνός, fj μ ό ν η σ χ ε δ ό ν καί
σ υ ν ή κ μ α σ α ν οί περί λ ό γ ο υ ς
δεινοί καί σ υ ν α π έ θ α ν ο ν ; θρέψαι τε γ ά ρ , φ α σ ί ν , ι κ α ν ή τ ά
φρονήματα τών μεγαλοφρόνων
ή έ λ ε υ θ ε ρ ί α καί έ π ε λ π ί σ α ι καί

π. "Υψους, 44 :

Μοΰ άπομένει ?μω; άκόμη νά διασαφήσω ίνα ζήττ,μα — έχείνο που
ένα; άπό τους φιλόσοφους μας μέ
ρωτοΟσε τελευταία : — ' Βαθειά μέ
κατέχει' μοΰ έλεγε, ' δπως καί πολλούς άλλους βέβαια άπορία, πώς
συμβχίνει τέλος πάντων στήν έποχή
μας νά ύπάρχουν ιδιοφυΐες έξαίρετα
προικισμένες στό νά πείθουνε, νά
διαπρέπουν στά δημόσια θέματα, ό'
ξύιατε; καί ζωηρές κι έξοχα ίκανές
ατού λόγου τά θέλγητρα — άλλά ά
ναστήματα παραμεγάλα χαί πολύ
άψηλά, έξω άπό σπάνιες ίσως έξαί.
ρεσες, νά μή γεννιώνται τώρα πλέον.
Είναι τόσο μεγάλη τού άνώτερου λό ·
γου ή στειρότητα πού δέρνει τώρα
τόν παγκόσμιο βίο. "Η, μά τήν άλήθεια', έλεγε, 'πρέπει νά πιστέψουμε έκεΐνο τό θρυλούμενο, π ώ ; ή δημοκρατία είναι ή μόνη άγαθή τροφ4ς τών έξόχων πνευμάτων, ή δημοκρατία πού μόνο μαζί της ίσως
άκμάσανε καί μαζ'. τ η ; κατόπι πεθάνανε κι οί μεγάλοι τοΰ λόγου τεχνίτε; ; Γιατί μόνη ή έλευθερία είναι,
λένε, ίκανή νά θρέψε: τά φρονήματα τών ύπερόχων πνευμάτων, νά
στηρίξει τίς έλπίδες τους καί σύναIII

ά μ α δ ι ε λ θ ε ϊ ν τά π ρ ό θ υ μ ο ν τής
π ρ ο ς ά λ λ ή λ ο υ ς έριδος καί τής
περί τ ά π ρ ω τ ε ί α φ ι λ ο τ ι μ ί α ς ,
ετι γ ε μήν διά τ ά π ρ ο κ ε ί μ ε ν α 3
έν τ α ΐ ς
πολιτείαις
έπαθλα
έ κ ά σ τ ο τ ε τ ά ψ υ χ ι κ ά προτερήματα τών ρητόρων μελετώμε
να ά κ ο ν ά τ α ι καί ο ί ο ν έκτρίβεται καί τ ο ι ς π ρ ά γ μ α σ ι κ α τ ά τ ό
είκός έ λ ε ύ θ ε ρ α σ υ ν ε κ λ ά μ π ε ι . ο ί
δ έ ν Ο ν έ ο ί κ α μ ε ν " ί-φη , , π α ι δ ο μαθεΐς είναι δουλείας δικαίας,
τ ο ι ς α ύ τ ή ς Ι θ ε σ ι καί έπιτηδεύμ α σ ι ν έ ξ ά π α λ ώ ν Ιτι φ ρ ο ν η
μ ά τ ω ν μ ό ν ο ν ούκ έ ν ε σ π α ρ γ α ν ω μ έ ν ο ι καί ά γ ε υ σ τ ο ι κ α λ λ ί σ τ ο υ καί γ ο ν ι μ ω τ ά τ ο υ λ ό γ ω ν
ν ά μ α τ ο ς , τήν έ λ ε υ θ ε ρ ί α ν " Ι φ η
, , λ έ γ ω , δ ι ό π ε ρ ο ύ δ έ ν δτι μή
κόλακες έκβαίνομεν μεγάλο- 4
φ υ ε ΐ ς . " Δ ι ά τ ο ΰ τ ο τ ά ς μέν
ά λ λ α ς έξεις καί είς ο ί κ έ τ σ ς
π ί π τ ε ι ν ε φ α σ κ ε ν , δ ο ΰ λ ο ν δέ
μηδένα γίνεσθαι φήτορα'εύθύς
γ ά ρ ά ν α ζ ε ϊ ν τό ά π α ρ ρ η σ ί α σ τ ο ν καί ο ί ο ν Ι μ φ ρ ο υ ρ ο ν ύ π ό
σ υ ν η θ ε ί σ ς άεί κ ε κ ο ν δ υ λ ι σ μ έ - 5
νου. ,, ή μ ι σ υ γ ά ρ τ ' ά ρ ε τ ή ς "
κατά τόν "Ομηρον ,,άποαίνυτ α ι δ ο ύ λ ι ο ν ή μ α ρ . " ,, ώ σ π ε ρ
ο ΰ ν , ε ϊ γ ε " φησί ,, τ ο ΰ τ ο πισ τ ό ν έστιν < δ > ά κ ο ύ ω , τ ά

μα ν' άνοίξει τό στίβο ατήν πρόθυμη ουναμεταξύ τους άμιλλα χαί στή
φιλοτιμία τους γιά τά πρωτεία. Πιό
πέρα, χάρη στά έπαθλα πού έχουν
τεθή στά δημοκρατικά καθεστώτα,
τά πνευματικά προτερήματα τών ρη.
τόρων Ακονίζονται μέ τήν άσκηση ι
σπιθοβολοΟν, σά νά πούμε, μέ τήν
τριβή καί φυσικά συναστράφτουν
άπό τό φως τής λευτερι£ς πού καταυγάζει τά θέματά τους. Έ ν ώ έ.
μεΐς ci τωρινοί ', έλεγε, ' μοιάζουμε
σά νά συνηθίσαμε άπό παιδιά σέ μιά
δίκαιη δουλεία' μόνο πού δέ μδς
σπαργάνωσε άπό τά πρώτχ χρόνια
τής συνείδησης μας μέ τ'.; έμφυτες
συνήθειες της κι έπαγγελματικές της
ροπές, καί δέν έχουμε διόλου γευτή
τό όμορφότατο καί γονιμότατο για
τό λόγο νάμα, τήν έλ=υθερία *, λέει,
' έννοώ, καί φυσικά δέν βγαίνουμε
παρά στήν κολακεία μεγαλοφυίες
Κι έξακολούθησε νά λέει π ώ ; δλες
τίς άλλες ίκανότητ«ς μπορούν κι og
δούλοι νά τίς άποχτήσουνε, κανένας
δμως δούλος δέν θά μπορούσε νά γ ί .
νει τεχνίτη; τού λόγου' γιατί άμέ.
σως άναπηδά άιτό μέσα του τό αίσθημα τής στέρησης τού έλεύιερου
λόγου καί συμμμαζεύεται πάντα άπό
τή συνήθεια τών γρονθοκοπημάτων
γιατί ' τό μισό τού άνδρισμού ' κατά
τόν "Ομηρο, ' κόβει άπό τόν άνθρωπο τό σκλάβωμά του \ ' Καθώς λοιπόν \ έλεγε, ' άν πρέπει νά δώσω
πίστη σ' αύτό πού άκούω, τά κιβώ-

III

γ λ ω τ τ ό κ ο μ α . èv ο ί ς ο( π υ γ μ α ί ο ι , κ α λ ο ύ μ ε ν ο ι δέ ν ά ν ο ι ,
τρέφονται, ού μόνον κωλύει
τών έγκεκλεισμένων τάς αύξήσ ε ι ς , ά λ λ ά καί σ υ ν α ι ρ ε ί διά
τόν περικείμενον τοις σ ώ μ α σ ι
δεσμόν, ούτως ά π α σ α ν δουλ ε ί α ν , κ ά ν 7j δ ι κ α ι ο τ ά τ η , ψυχής
γ λ ω τ τ ό κ ο μ ο ν καί κοινόν ά ν
τις ά π ο φ ή ν α ι τ ο δ ε σ μ ω τ ή ρ ι ο ν . "

τι«, που μέσα μεγαλώνουν οί ΙΙυγμαίοι, οί νάνοι, δπως τοις λέν, δ χ ;
μόνο μποδίζουν τά σώματα πού
σφαλούν νά μεγαλώσουν κανονικά,
μά χαί στρεβλώνουν τά μέλη τοις
μέ τό δεσμό που τά περισφίγγει —
έτσι χι όποιαδήποτε δουλεία, χι άν
άχόμη είναι ή δικαιότατη, θά μπορούσε χάνεις στρεβλή τής ψυχής
χαί δημίσιο δεσμωτήριο νά τή λέει '.

— 14$ —

Π Α Ν Α Γ Η

Γ.

Λ Ε Κ Α Τ Σ Α

01 ΠΟΛΕΜΟΙ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ
ΣΤΗΝ Ε Λ Λ Η Ν Ο - Ρ Ω Μ Α Ϊ Κ Η
ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Ιΐρόλογο;
[ί ΐ σ σ γ ω γ ή
y i à τό π ρ ό β λ η μ α τής δ ο υ λ ε ί α ς σ τ ή ν ά ρ χ α ί α έ λ λ η ν ο - ρ ω μ α ϊ κ ή
Ιστορία σ τ ή ν κ ο ι ν ω ν ι ο λ ο γ ι κ ή τ ο π ο θ έ τ η σ ή τ ο υ .
κεφ. I. Ά ν ά μ ε σ α σ τ ό θ ρ ύ λ ο καί σ τ ή ν ι σ τ ο ρ ί α : Ό Δ ρ ί μ α κ ο ς καί
6 δ ο υ λ ι κ ό ς π ό λ ε μ ο ς τής Χίου.
κεφ. II. Π ρ ο ο ι μ ι α κ ά έ π α ν α σ τ ι κ ά κ ι ν ή μ α τ α τ ώ ν δ ο ύ λ ω ν σ τ ή ν ' Ε λ λ ά δ α καί σ τ ή ν Ι τ α λ ί α :
Σ ά μ ο ς , "Αργός, Ρώμη, Μίλητος, Ά β υ δ ο ς , 'Αττική, Βολσίνιοι,
Σέτια, Έτρουρία, 'Απουλία.
κεφ. III. Δ ι α μ ό ρ φ ω σ η κ ο ί χ α ρ α χ τ ή ρ ε ς τοΟ θ ε σ μ ο ύ τής δ ο υ λ ε ί α ς .
κεφ. IV. Ό Ε ϋ ν ο υ ς καί ό
π ρ ώ τ ο ς δ ο υ λ ι κ ό ς π ό λ ε μ ο ς τής Σ ι κ ε λ ί α ς .
κεφ. V. Ό Ά ρ ι σ τ ό ν ί κ ο ς , ή Π ό λ η τοΰ Ή λ ι ο υ κσί ή ' Ε π α ν ά σ τ α σ η τ ώ ν δ ο ύ λ ω ν καί
π ρ ο λ ε τ ά ρ ι ω ν τής Μ ι κ ρ α σ ί α ς .
κεφ. V I . Ό Σ ά λ β ι ο ς καί ό
Ά θ η ν ί ω ν και ό δ ε ύ τ ε ρ ο ς δ ο υ λ ι κ ό ς π ό λ ε μ ο ς τής Σ ι κ ε λ ί α ς ,
κεφ. V I I
Ό Σ π ά ρ τ α κ ο ς καί ό π ό λ ε μ ο ς τ ώ ν μ ο ν ο μ ά χ ω ν ,
κεφ V I I I . Ά π ό τ έ λ μ α σέ τ έ λ μ α : Ά ν τ ε π α ν α σ τ α τ ι κ ό τ η τ α τ ώ ν
έ ξ α θ λ ι ω μ έ ν ω ν μ α ζ ώ ν τής α υ τ ο κ ρ α τ ο ρ ί α ς Ή π ρ ο σ μ ο ν ή τής
ύπερφυσικής λ ύ τ ρ ω σ η ς - Ό χ ρ ι σ τ ι α ν ι σ μ ό ς σ ά ν Ι δ ε ο λ ο γ ι κ ό κίνημα
τ ώ ν δ ο ύ λ ω ν καί π ρ ο λ ε τ ά ρ ι ω ν Ο ί δοΟλοι ό ρ γ α ν α τ ώ ν φ α τ ρ ι ώ ν
Τελευταία έπαναστατικά κινήματα τών δούλων.
κεφ. I X .
Ή κ α τ ά χ τ η σ η τοΟ Ο ύ ρ α ν ο ϋ : Ό νικητής Χ ρ ι σ τ ι α ν ι σ μ ό ς καί οί
άλευτέρωτοι
δούλοι.
Παραρτήματα
γ ι ά τΙς π η γ έ ς , τήν άξία καί τή συσχέτισή τους.
'Ιστορικό έ ρ γ ο β γ α λ μ έ ν ο ά π ε υ θ ε ί α ς ά π ό τις π η γ έ ς , π ρ ω τ ό τ υ π ο
στήν π α γ κ ό σ μ ι α β ι β λ ι ο γ ρ α φ ί α , π ο ύ κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί
π ρ ο σ ε χ ώ ς

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful