ODISEJA E NJE DETEKTIVI

Agim Hamiti

NGJARJE TE JETUARA

I SPAÇI

"Burgu, kjo greminë e përuljes njerëzore..." Xh. London

Çdo kalimtar që shkel për herë të parë në Spaç pushtohet vetvetiu prej një apatie të përgjithshme, të ngjashme me atë që provon njeriu kur padashje bëhet dëshmitar i një jete në agoni. Edhe sikur udhëtari në fjalë të mos jetë i vetëm, duke hyrë në pusin e madh natyror që përbën ky vend, ai do të ndiej nevojën e një heshtjeje soditëse, për tu thelluar në botën e ndjenjave të tij të befasuara. Vendi është i rrethuar nga të gjitha anët prej një vargu kodrash të larta. Po t‘i shikosh prej gropës së Spaçit, ato të krijojnë përshtypjen e dy vargmaleve në formë gjysmërrethi vendosur përballë njëri-tjetrit, ngaqë relievi është tepër i thyer. Në dy pikat simetrike të takimit të tyre, në juglindje e në veriperëndim, shtrati i ngushtë e i thellë i një përroi hap dy dritare natyrore të këtij hauzi të madh. Shkurret që mbulojnë pjesërisht shpatet e kodrave rrethuese i nënshtrohen një lufte të rreptë me natyrën, për të mbijetuar egërsinë e asaj toke shterpë në procesin e shpërbërjes. Rrënjët e tyre gjysmë të dala mbërthehen fort, duke depërtuar anash gurëve të djegur bojëkafe, ose nëpër të çarat e pllakave të shtresëzuara. Gjethet e tyre mund të shikohen të shpalosura në diell vetëm për pak orë, mbasi, sapo fillon të nxehtit, ato tkurren për të ngadalësuar avullimin e ujit të siguruar me shumë vështirësi. Në përgjithësi sipërfaqja e tokës është ngjyrë kafe në të murrme dhe del shtresa-shtresa në formë pllakash të

thyeshme. Acidi sulfurik, mjaft i pranishëm në ujërat rrjedhëse të kësaj zone, është faktori kryesor i procesit të shpërbërjes së sipërfaqes normale të tokës. Syri mund të të zërë bar shumë rrallë, vetëm në ndonjë vend të rrafshët që rastësia e ka favorizuar për t'i shpëtuar pushtetit shkatërrimtar të acidit. Edhe shtrati i thellë me anë të thepisura i përroit, i cili gjatë verës mbetet pothuajse i thatë, mban ngjyrën e kriprave acide. Këto dukuri të strukturës së paqëndrueshme të sipërfaqes së tokës bien edhe më shumë në sy, për shkak të pjerrësisë së theksuar të shpateve rrethuese.

*

Mbasi ta ketë soditur një copë herë të mirë këtë tokë, viktimë të reaksioneve kimike dhe agjentëve atmosferikë, udhëtari i ardhur rishtas në këto anë, për të kthjelluar disi vorbullën e ndjenjave të tij të trazuara, do ta shprehte befasimin sipas mënyrës së vet, zakonisht në përshtatje me profesionin që ushtron. Një barí do të belbëzonte: «Këtu as dhëmbi i deles s'paska ku të ngjisë një fije bari, pa le më gjuha e lopës!» Në rast se do të ishte murator, mbasi të merrte dy copa guri e t'i përplaste me njëra-tjetrën, duke i parë sesi do të binin të thërrmuara tek këmbët e tij, ai do të buzëqeshte me mosbesim duke murmuritur: «Dy gurë të tillë nuk i vendoske dot mbi njëri-tjetrin e asnjë lugë gëlqere nuk bëke dot me ta.» Ndërsa një gjeolog do të deklaronte entuziast: «Aq sa a zymtë duket në pamje kjo tokë, po aq e praruar është në brendësi.» Këtë aludim ai do ta bënte për bakrin e nëntokës së atjeshme, i cili përmban edhe një përqindje të ulët ari. Një specialist i çështjeve policore, sapo ta shikonte këtë gropë si të përgatitur nga ekskavatorë gjigantë, pa u menduar gjatë, do të shprehej shkurt dhe qartë: «Një burg natyror.» Bashkërendimi i mendimeve të dy specialiteteve të fundit nxori në dritë vendimin e kobshëm qeveritar, për ngritjen në këtë gropë të zymtë të një kampi pune të rëndë të detyruar për të burgosurit politikë, në pranverën e vitit 1968. Pasi toka kombëtare ishte nginjur së thithuri djersën dhe gjakun e armatës së kokëqethurve të flijuar prej regjimit komunist si armiq të partisë, i erdhi radha nëntokës të kërkonte revanshin. Vargut të gjatë të kampeve të punës së rëndë të detyruar dhe të burgjeve të deriatëhershëm iu shtuan adresa të reja: miniera famëkeqe e Spaçit dhe simotrat e saj të mëvonshme. Të gjitha këto adresa jetëthithëse u furnizuan me kontigjentet e të dënuarve politikë të regjimit komunist. Me Spaçin fillonte kështu era e re e shfrytëzimit nëntokësor të viktimave politike, jetën e të cilëve Drejtoria e Kampe-Burgjeve e llogariste me shifra vagonash me mineral.

II DJERSË DHE GJAK

―Zoti krijoi lirinë, njeriu skllavërinë.‖ M. Zh. Shënié

Çdo fillim është i vështirë, por puna e detyruar në minierë, për kushtet e të burgosurve politikë, përmbante në vetvete një sistem të tërë fillimesh, që krijonin një grumbull vështirësish në progresion. Tani e tutje ata do të ishin të detyruar të punonin në mungesë të plotë të dritës së diellit dhe efekteve kurative të saj për organizmin. Të burgosurit do të thithnin ajrin e kompresorëve të përzier me një koktej të vërtetë gazrash, tymrash, avujsh uji të ndotur dhe erën e rëndë të dekompozimint të minjve të ngordhur e të kalbësirave të minierës së pamirëmbajtur. Gjatë punës treturnëshe do të digjeshin në vazhdimësi tonelata të tëra dinamiti, duke çliruar gazra helmuese me bollëk në atë minierë primitive, ku nuk njihej sistemi i ventilimit. Tymi i vazhdueshëm i llampave të karbitit do të jepte kontributin e tij modest në ndotjen e tërësishme të ajrit, që do të thithnin të burgosurit në frontet e punës. Era e rëndë e këtij ajri u shkaktonte të vjella të dënuarve që hynin për herë të parë në minierën mesjetare të Spaçit. Mushkëritë e të burgosurve, duke thithur nga ky ajër, dorëzonin një nga një mukozat e tyre në luftën e vrazhdë për një ekzistencë torturuese në emër të shpresës. Në frontet e punës të piritit, ku temperatura luhatej midis 35-40 gradë celsius, burimet nëntokësore të ujërave me përqindje të lartë acidi sulfurik pikonin vazhdimisht mbi trupat e zhveshur të të burgosurve, që nuk duronin dot nxehtësinë. Duke u përcëlluar lëkurën, acidi u krijonte plagë, që ua kthenin në torturë zhveshjen dhe veshjen në punë e në fjetore. Në tërësi gjendja e kushteve të punës i përgjigjej një niveli mesjetar. Norma e detyruar shumë e lartë, që u kërkohej përditë ose përnatë të burgosurve nga kërbaçi i pakursyer i policisë, bënte që kushtet e sigurimit teknik të figuronin vetëm në letër, të shënuara sa për formalitet nga personeli i lirë. Të burgosurit nuk punonin dot asnjëherë brenda kushteve të parashikuara të sigurimit të jetës, as në ato raste kur kishte vetëm disa orë që nga frontet e punës kishin nxjerrë njerëz të vdekur. Baza materiale, që shërbente për të krijuar kushte pune më normale (shina, pjatina, çikrikë, dërrasa etj.) çohej në sektorë të tjerë, ku punonin punëtorë të lirë, ndërsa mungesat e mëdha që krijoheshin qëllimisht në Spaç "i plotësonte" policia. Në gjithë këtë mjedis makabër më pak se çdo gjë kushtonte i burgosuri dhe ai i paguante të gjitha dëmshpërblimet, si palë gjithmonë e mundur e një lufte të shfrenuar që ndërrmerrte barbarisht forca mbi të drejtën. Policia ishte zgjedhur me një studim të posaçëm. Të gjithë personat në uniformë ishin mishërimi më karakteristik i injorancës së virgjër dhe i urisë kronike të asaj zone rurale. Duke i shpëtuar nga mjerimi ekstrem kooperativist, uniforma atyre u kishte siguruar ushqim e veshmbathje vjetore falas, rrogë qënuk kishin guxuar ta imagjinonin dot më parë, privilegjin e strehimit familjar në qytezën më të afërt industriale, si dhe vend pune të preferuar për gratë. Në të ardhmen e afërt, fëmijve të tyre do t'iu ofrohej bursë shteti për t'u shkolluar, mbasi babai shërbente në një vend pune «me rëndësi të posaçme».

Të vetëkënaqur tej çdo parashikimi, ata fillimisht jetonin si në ëndërr, mbasi kishin shpëtuar nga buka e misrit me racion e gjithmonë pa gjellë. Dhe kur atyre u thuhej se personat me kokë të qethur zero e uniformë bojë kafe të shplarë janë armiq të pushtetit në fuqi, këtë thënie mendja e tyre shterpe e deshifronte sipas kodit të interesit vetjak: «Këta duan t'ju heqin nga duart mirëqenien që ju ka siguruar pushteti, të cilin donin ta rrëzonin.» E atëherë ata bëheshin aq agresivë, saqë duhej patjetër ndërhyrja e ndonjë oficeri të komandës së burgut, për të frenuar sadopak patriotizmin e tyre, vullkanik. Joshja e interesit material ata i kishte thithur shpirtërisht në ingranazhet e makinës së verbër shtypëse të shtetit.

*

Faktorët e shumtë që ndikonin në keqësimin e përgjithshëm të gjendjes së të burgosurve, duke u gërshetuar me njëri-tjetrin, fuqizoheshin e bëheshin edhe më kërcënues. Hyrjet e minierës, si gojë të hapura kuçedrash grykëse, thithnin tre turnet e punës 24 orëshe. Avujt që nxirnin në natyrë prej barkut të tyre të nxehtë krijonin përshtypjen, se gjahu i gjallë që kishin gëlltitur dhe lëvrinte nëpër rropullitë e tyre i detyronte të çlironin energjinë e tepërt. «Dalç shëndoshë!». Kjo ishte përshëndetja që shkëmbenin midis tyre të burgosurit e fronteve të ndryshme të punës, kur ndaheshin me njëri-tjetrin në kryqëzimet e galerive. Kjo përshëndetje linte të kuptohej se ata mund të dilnin edhe me barelë prej andej, ose mund të mos dilnin kurrë, siç iu kishte ndodhur bashkëvuajtësve të tjerë. Kërcitja e një trupi të thyer në armaturën e galerisë ku ata punonin, rënia e një guri, apo rrëshqitjet e dheut mbi kaskat e tyre plastike, u kujtonin të burgosurve se ata në çdo moment mund të bëheshin pré e kurtheve të vdekjes. Paralelisht me torturën fizike dhe luftën psikologjike, ankthi i pasigurisë së përhershme në minierën primitive ua nxinte jetën e përditshme këtyre kufomave të gjalla. Pushteti i vampirëve të kuq synonte shëndetin e tyre, ndërsa pusitë e vdekjes nëntokësore u kërcënonin jetën. Të ndodhur midis këtyre dy zjarresh të përhershëm, të burgosurit e dërrmuar fizikisht e shpirtërisht bënin një zgjedhje të dëshpëruar: përballë kërcënimit policor, ata detyroheshin të zgjidhnin rrezikimin e jetës. Ndofta vdekja edhe mund t‘i mëshironte, ndërkohë që policia e pamëshirshme e kampit nuk e bënte kurrë këtë gabim ideologjik ndaj armiqve të partisë. Shifrat e para të tonëve me mineral sollën edhe viktimat e para, numri i të cilave erdhi duke u rritur vazhdimisht. Megjithëse ata njerëz ishin dënuar pafajësisht me vite burgu, askush nuk përgjigjej për ridënimin e tyre me vdekje pa gjyq. Familjeve të viktimave u ndalohej me ligj tërheqja e kufomave të të afërmve të vdekur brenda telave me gjemba. Gjersa ata ishin dënuar pa kryer ndonjë krim, dënimi i tyre duhej përjetësuar. Në procesverbalet që motivonin vdekjet aksidentale në minierë kishte lëshuar rrënjë e njëjta shprehje justifikuese: «U aksidentua se nuk zbatoi rregullat e sigurimit teknik në punë.» Kur ndonjë i burgosur guxonte të kërkonte zbatimin e rregullave të sigurimit teknik në ndonjë front pune me rrezikshmëri të dukshme, policia e

harbuar vërsulej mbi të duke bërtitur: «Pse, aq të marrë e quani ju pushtetin e popullit, sa të sigurojë edhe jetën e armiqve të vet?» Mjaft të burgosur i zinte gjumi në galeritë plot lagështirë prej lodhjes sfilitëse të orëve të pasmesnatës. Ata ftoheshin rëndë e përfundonin në një gjendje të pashpresë. Të tjerë gjymtonin veten në ato rrethana ku shëndeti shërbente si një intensifikim i së keqes, me qëllim që të shpëtonin nga puna e rëndë e detyruar për vite e vite me radhë. Kjo histori e dhimbshme, e shkruar me gjakun e viktimave të saj, u bë aq kërcënuese, saqë as nënshtrimi i markës së lartë shqiptare nuk e përballoi dot pa shpërthimin e një revolte masive të të burgosurve politikë. Ishte hera e parë që shprehej publikisht protesta kundër regjimit shtypës e poshtërues në majin e vitit 1973. Çmimi me të cilin u pagua ajo qe tepër i shtrenjtë. Katër të pushkatuar dhe 86 të ridënuar me një shumë të përgjithshme prej 1400 vjet burg (14 shekuj jetë njeriu!). Një dhunë jashtë çdo konceptimi njerëzor shpërtheu mbi të burgosurit, të cilët qenë të detyruar t'i nënshtroheshin një sistemi të tërë torturash të shumëllojshme. Por, me siguri, Revolta Spaç ‗73 është më e veçanta në historinë e njerëzimit përsa i përket viktimave të saj të dënuara nga gjyqi me vdekje. Veç katër të pushkatuarve, u krye edhe një varje në litar.

III TARTI ―Miqësia e kafshëve me njeriun i tregon këtij se armiqtë i ka brenda llojit. Proverb mongol Një gjykatë ushtarake dënoi me varje në litar Tartin fisnik, mikun besnik të të burgosurve: qenin që ata e kishin rritur vetë. Të burgosurit e kishin gjetur këlysh të vogël në kampin e sapongritur të Spaçit. Madjé vetë ia kishin çuar edhe emrin. Me një kujdes të përbashkët, ata e rritën Tartin të shëndetshëm dhe mjaft komunikues. Mirëpo me kalimin e kohës ky qen besnik i atyre që e ushqenin dhe e ledhatonin, filloi të shfaqte një dukuri antiklasore. Ndërsa tregohej i afrueshëm e i shoqërueshëm me çdo uniformë bojë kafe, Tarti u bë gjithmonë e më agresiv me uniformat jeshile të policisë së kampit. Këta të fundit kishin filluar të shqetësoheshin seriozisht nga sjellja e dyshimtë e këtij qeni. Gardianët ishin orvatur dy herë t'i lanin hesapet me Tartin, duke u përpjekur ta helmonin. Të burgosurit, e bashkë me ta edhe mjeku i dënuar i kampit, kishin bërë çmos t'ia shpëtonin jetën qenit besnik. Falë organizmit të tij të fuqishëm dhe përkujdesjeve të pakursyera të të burgosurve, këta të fundit arritën t'ia shpëtonin jetën qenit dy herë. E treta qe e vërteta. Kësaj here policia ishte e gjithëpushtetshme dhe mund të hiqte qafe pa vështirësi edhe një të burgosur (siç edhe kishte ndodhur) e jo më një qen të tyre. Më 30 maj 1973 jeta e Tartit ndodhej në duart vrastare të një grupi gardianësh spaçianë, të cilët mezi prisnin t‘i lanin hesapet me të. Në sjelljen dhe karakterin e përbashkët të këtyre policëve nuk mund të gjeje dot kurrë aq fisnikëri sa në një gjest përgëzimi të Tartit, ashtu sikundër edhe në lehjet më të dëshpëruara të Tartit nuk mund të gjeje dot aq shumë egërsi sa vetëm në thirrjen "në rresht!" të njërit prej atyre. Midis pushkatimit dhe varjes në litar, kjo gjykatë ushtarake zgjodhi variantin e dytë të

ekzekutimit me arsyetimin: «Partia jonë zemërmadhe u bëri nder shkaktarëve të revoltës duke i dënuar me pushkatim, jo me varje në litar, siç e meritonin. Prandaj qenin e tyre ne do ta varim patjetër.» Me të thënë e me të bërë, mbasi qeni nuk kishte të drejtë apelimi të vendimit të tyre në një shtet ku njerëzit trajtoheshin më keq se kafshët. Mirëpo Tarti nuk ua la pa ua kthyer reston uniformave të urryera jeshile edhe në momentet e fundit të jetës së tij. Ndërsa po i hidhnin lakun në qafë, ai kafshoi në dorë kapter Nduen, i cili e mbante veten si specialist qensh. Në çastet fatale të shpirtdhënies putrat e Tartit përpëliteshin në ajër, sikur donin të mbërthenin policët aq shumë të urryer për të. Për habinë e këtyre të fundit, ai nuk kuiste por, duke zgurdulluar sytë, lëshonte një hungërimë të mbytur, që dëshmonte më shumë kërcënim e përbuzje, sesa frikë. I habitur nga sjellja e çuditshme e qenit në këtë minutë fatale për të, kapter Prenga e shprehu përsëri dyshimin që kishte shfaqur për Tartin, kur ledhatonte uniformat bojë kafe dhe kërcënonte jeshilet: «U kam than un, or tëj, se ky asht qen agjent, i futun me qëllim në kamp.» Këtë herë policët nuk qeshën me këto fjalë, mbasi Tarti po i habiste më shumë me mënyrën e vdekjes, sesa me cilësitë e tij të veçanta në jetë. Te këto krijesa të rritura nëpër honet më të thella të malësive të Mirditës instikti i komunikimit me kafshët ishte më i zhvilluar, se shprehitë fillestare të qytetërimit bashkëkohor. Pikërisht për këtë arsye gardianët arritën ta kuptonin Tartin, për herë të parë e të fundit në jetë, në këtë çast sublim: Sjellja e kafshës në litar ishte një mesazh proteste e përçmimi ndaj botës që e rrethonte, në të cilën barbaria njerëzore ekzekutonte fisnikërinë shtazore. __________________

IV SPAÇI DHE VIZITORËT E TIJ

―Dhimbja është një shekull; vdekja, një çast. B. Gresé

Pas ngritjes së kampit, vizitorët e Spaçit u shpeshtuan dukshëm. Natyrisht, ata nuk ishin turistë kureshtarë të zakoneve të Mirditës rurale, por familjarë a të afërm të të burgosurve, që u vinin për takim. Buzës së përroit të thellë gjarpëronte rruga e pluhurosur, e cila ishte e vetmja arterie që lidhte këtë plagë të hapur në trupin e shoqërisë bashkëkohore shqiptare me pjesët e tjera të saj. Trysnisë që do të provonin ndjenjat e një vizitori të rastësishëm para ngritjes së kampit, i shtohej edhe dhimbja e mprehtë shpirtërore e atyre që i shikonin të afërmit me kokë të qethur e uniformën bojë kafe, brenda një rrethimi të trefishtë e shumë të lartë telash me gjemba. Sy të përlotur e zemra të lënduara vinin e iknin nëpër rrugën dredha-dredha buzë përroit të thellë, i cili rrëshqiste tinëzisht e pa zhurmë përmbi pllakat e shtratit të tij, sikur të kishte frikë se mos binte në sy të policisë së pamëshirshme të kampit. E megjithatë, e keqja e vazhdueshme në rrjedhë të kohës bëhet diçka e zakonshme. Edhe vizitorët e pezmatuar të Spaçit, në ndonjë rast, bënin shaka me të afërmit e tyre të burgosur. Kështu një ditë, gjatë takimit me vëllanë e tij, njëri nga këta vizitorë, duke parë

kapter Gjokën të kalonte krenar me një lepur të vrarë në dorë, të cilit i numëroheshin brinjët, i tha të vëllait: — Polic më të shëmtuar dhe lepur më të dobët nuk më kishin zënë sytë deri sot. — Të denjë për njëri tjetrin – ia priti buzagas vëllai i burgosur. Po përshtypjet e vetë këtyre banorëve fatkeqë të kampit për Spaçin, cilat ishin? Mendime të ndryshme ishin shfaqur e ishin bërë shumë përkufizime, por, me sa dukej, tiparet më çnjerëzore e më asgjësuese të këtij kampi shfarosës spikatnin në sfondin e turnit të tretë, atij të natës. Ndofta për këtë arsye një poezi e shkruar prej të burgosurit Zef Jushi, i cili dikur kishte mbaruar studimet në Akademinë Ushtarake Italiane, u vlerësua unanimisht si himni i Spaçit. Autori i saj ishte frymëzuar pikërisht nga pamja rrëqethëse e turnit të tretë: Thnegla të çuditshme mbi një kërcu vigan, Atëherë kur jeta fle për me u përtri, Të lodhur, të përgjumur, ngjitemi në kodrën tënde, O mal i zymtë, i zi.

Asgjë prej jetës mbetur nuk na ka, Veç syve të lodhur që në lartësi shikojnë, Veç zemrave të ngashëruara, për dëshirë thà, Që rrahin dhe shpresojnë. Poshtë tok' e zezë, lart një copë qiell na ngeli, Ku fluturojnë orët, ëndrrat, shpresat mizore, Qiell i gërvishur me shtylla e gjëmba teli, Urrejtje e thellë njerëzore. Ju muzikantë, artistë e poetë, Pse nuk i lini njerëzimit për kujtim, Brenga të thella të vazhdojnë gjithë jetën, Gjer në asgjësim? Thnegla thashë? ... dhe jo larva, Që presin krahë me u hedhë në fluturim, E botën ta mbushin në ato ditë të bardha Me mjaltë e pickim?

__________________

V TRIDHJETË E NJË

―Fati është një ligj natyror, kuptimi i të cilit është i pakapshëm, sepse një sasi e madhe të dhënash na çorienton. F. Galiani

Për çudi, data 31 e muajve të privilegjuar të vitit kishte ndikuar negativisht në jetën e mundimshme të Sazan Diksit. Më 31 maj 1949, kur ai ishte dy vjeç e një muajsh, familja e tij u internua në Kamëz të Tiranës, për shkak të arratisjes së babait. Ndërkohë që gjithë Shqipëria po fundosej në mjerim, kampet e saj të përqëndrimit ishin një kopje e kampeve të Luftës së Dytë Botërore. Kampet e Kamëzës, Cerrikut dhe Tepelenës do të flijonin fëmijërinë e nëpërkëmbur të Sazan Diksit deri në vitin 1956. Disa qindra fëmijë shqiptarë humbën jetën në ato vite të vështira, kur zia e bukës po bënte kërdinë edhe jashtë telave me gjemba. Ngjarjet e internimit do të linin gjurmë të thella në kujtesën e virgjër fëminore të Sazanit. Para syve të tij të pafajshëm do të shtjelloheshin skena terrori që dridhmonin edhe burrat. Nënat me fëmijë të vegjël ishin martiret e vërteta në ato qendra shfarosjeje, ku antishqiptarizmi dhe antihumanizmi i ideologjisë më agresive, që kishte njohur njerëzimi në kushte paqeje, po gjymtonte popullin e pafajshëm dhe të ardhmen e vendit. Ndonëse nënat vetë kryenin punë të rënda të detyruara prej komandës së kampit, ato rezervonin diçka prej ushqimit të tyre të pakët, me qëllim që të kishin me çfarë t‘i gënjenin fëmijët e uritur në mbrëmje, për t‘i zënë gjumi. Për fat të mirë, aparati tretës i këtyre nënave – truri i dytë i organizmit njerëzor – e ndiente sakrificën e tyre dhe solidarizohej me to. Jo pak nga këto heroina dhanë shpirt, në përpjekje për të mbajtur gjallë fëmijët e tyre. Meqenëse kosa e vdekjes po përparonte shpejt midis radhëve të rralluara të gjeneratës së re fatkeqe, qeveria shqiptare vendosi të lironte fëmijët e internuar, të cilët kishin ndonjë njeri të afërm në jetën e lirë, i cili do të ishte i gatshëm të kujdesej për ta. Meqenëse babai i Sazanit kishte qenë djalë i vetëm (nuk kishte as motër), fëmijët e familjes Diksi mbetën sërish në internim. Vetëm pas ngjarjeve hungareze të vitit 1956, ata u liruan me shumë familje të tjera shqiptare. E kthyer sërish në Vlorë, familja Diksi e gjeti shtëpinë e saj të zënë prej familjes së një oficeri të Sigurimit. Në pritje të një vendimi përfundimtar, familja e liruar rishtas prej internimit u strehua në një barakë të vjetër në periferi të qytetit. Dy muaj më vonë, në mbrëmjen e 31 dhjetorit, një kamion ndaloi para barakës prej dërrasash pjesërisht të kalbura. Një titullar i policisë së Vlorës i komunikoi gjyshes së Sazanit, si kryefamiljare, vendimin e DPB: familja Diksi nuk kishte më të drejtë të jetonte në qytet; ajo dëbohej përgjithmonë në fshatin e origjinës, në Dukat. Pa e zgjatur, kamioni i zbuluar, i shoqëruar me dy policë, u nis për udhë nën një shi që binte me shtamba. Të strukur poshtë një velenxe të madhe, që ua kishte falur një i njohur kur banonin në barakë, familja Diksi e festoi vitin e ri 1957 duke ndarë një ftua në gjashtë pjesë: gjyshja, nëna, dy vëllezërit dhe dy motrat. Si më i vogli i familjes, Sazani doli i fituar i festës: ai hëngri dy feta ftoi. Gjyshja dhe nëna i dhanë gjysmën e fetës së tyre, me kusht që ai të pushonte së qari prej lagies nga shiu i rrëmbyer, që po e përshkonte lirisht velenxën.

VI LEXIMI — E VETMJA KËNAQËSI NË JETËN E CUNGUAR ―Secili prej leximeve tona lë një farë që do të mbijë një ditë. Zh. Rënàr Dukati i njohur për pikëpamjet kombëtariste, u bë një shesh i luftës së klasave pas triumfit të ideologjisë antikombëtare. Megjithatë familja Diksi kishte kaluar prej breshërit në shi dhe kjo nuk ishte pak për të. Uria ishte zëvendësuar prej ushqimit të dobët, telat me gjemba prej një vule në kartën e identitetit, apeli dy herë në ditë prej paraqitjes çdo mëngjes të kryefamiljarit para zyrës së këshillit popullor të fshatit. Kushtet e jetesës linin shumë për të dëshiruar, por gjithsesi ata e kishin mundësinë ta mbushnin stomakun me lakra pa vaj të përziera me një dorë miell dhe të thithnin ajër të pastër. Nuk i trembeshin më vdekjes nga uria dhe ky ishte çlirim i vërtetë për ta. * Sazani e përfundoi shkollën shtatëvjeçare si nxënës i dalluar. Shkollë të mesme në fshat nuk kishte. Për të vazhduar gjimnazin, ai duhej të banonte përkohësisht në Vlorë. Një qetësim relativ i luftës së klasave e mundësoi diçka të tillë, por mbetej problemi kyç: shpenzimi ekonomik. Kjo ishte një ngarkesë e papërballueshme për familjen. Në letrat e rralla që u dërgonte babai, Sazani kishte konstatuar se ai nuk harronte asnjëherë të pyeste për shkollimin e fëmijëve. Kur mësoi se djali i tij i madh dhe të dy vajzat mbetën me arsim shtatëvjeçar, ai kishte shfaqur interesim për mbarëvajtjen në shkollë të djalit të vogël. Kur mori vesh se Sazani e mbaroi shtatëvjeçaren me rezultate maksimale, babai i dërgoi një letër familjes, duke i bërë thirrje që ta dërgonte në qytet atë, për të mbaruar shkollën e mesme. Ai vetë merrte përsipër shpenzimet vjetore të shkollimit të Sazanit. Megjithëse shteti diktatorial i konvertonte në lekë me një vlerë qesharake dollarët e emigrantëve politikë (ndryshe prej dërgesave të emigrantëve ekonomikë), babai i Sazanit i mbuloi rregullisht shpenzimet shkollore të të birit, ashtu siç kishte premtuar. Për fat të mirë, midis lëndëve të gjimnazit figuronte edhe gjuha frënge. Meqenëse Sazani e dinte që ishte i privuar prej studimeve të larta për arsye biografie, ai iu përkushtua frëngjishtes, ndërkohë që shkëlqente në të gjitha lëndët. Sazani i përfundoi në tre vjet tekstet shkollore të gjuhës frënge të parashikuar për katër. Profesori i tij i frëngjishtes, një intelektual i kompletuar me biografi jo të pastër, e mori vesh situatën në të cilën ndodhej nxënësi i tij më i mirë dhe e mbështeti me zell prindëror në përvetësimin e gjuhës frënge. Ndërsa nxënësit e tjerë vazhdonin normalisht programin e parashikuar shkollor, profesori bamirës i siguronte Sazanit tekste të një stadi superior dhe e kontrollonte nga afër ecurinë e tij premtuese. Për më tepër, ai e prezantoi nxënësin e tij të zellshëm me përgjegjësen e bibliotekës së Vlorës, me qëllim që ajo t‘i jepte për të lexuar Sazanit libra të zgjedhur në frëngjisht, të cilët fillimisht ia rekomandonte vetë profesori. Në këtë periudhë ajo bibliotekë ishte shumë e pasur me letërsi në gjuhën frënge, që u ishte sekuestruar familjeve të pasura. Meqenëse lexuesit në gjuhë të huaj asokohe ishin mjaft të rrallë, Sazanit iu krijua mundësia të lexonte perla të letërsisë frënge e botërore, të cilat do të krijonin bazën e formimit të tij intelektual. Ndonëse pas vitit 1967 shumica e atyre librave do të hiqeshin prej bibliotekës, atje mbeti gjithmonë një fond i mjaftueshëm letërsie të mirëfilltë, që i mundësoi Sazanit evitimin e

humbjes së kohës dhe prishjes së shijes me librat e realizmit socialist. Ai do ta kujtonte gjithmonë me nostalgji këtë kohë të artë leximesh për të, gjë që e vlerësonte si kapërcim të klonit diktatorial në kulturë. Babai i Sazanit kishte mbaruar liceun francez të Korçës dhe dispononte një kontigjent librash të zgjedhur në gjuhën frënge. Para se të arratisej, ai ia kishte besuar një pjesë të tyre një të njohurit të tij, i cili, shumë vite më vonë, ia ktheu Sazanit. Kjo ishte dhurata më e çmuar që mund t‘i ofrohej Sazanit në atë periudhë etjeje për lexim. * Pas kryerjes së shërbimit të detyrueshëm ushtarak, Sazani rifilloi jetën në fshat. Ishte koha kur, nën shembullin e Revolucionit kulturor proletar në Kinë, prej dy vjetësh kishte shpërthyer një valë e nxehtë e luftës së klasave që dukej se nuk do të zbehej kurrë. Dikur, në kampet e internimit, Sazani i vogël pyeste veten: «Pse këta shqipfolës torturojnë në këtë mënyrë nënat dhe fëmijët shqiptarë?» Dikur…, por jo më tani. Ai ishte ndërgjegjësuar plotësisht tashmë për rrezikun e të jetuarit në gjirin e një shoqërie të çakorduar, ku lufta e verbër e njeriut kundër njeriut ishte shpallur forca e përparimit. Shoqëria e re kishte keqtrajtuar tmerrësisht nënat shqiptare, duke gjymtuar kështu të ardhmen e një populli të droguar ideologjikisht. Sazani nuk i lejonte më pyetje të tilla vetes, si dikur në fëmijërinë e mjerë. Ai e dinte se pyetja kërkon përgjigje nëpërmjet arsyetimit, mirëpo arsyeja nuk funksiononte më; ajo ishte shpallur reaksionare. Gaforrja nuk mëson dot të eci për së mbari. Në këto kushte dëshpëruese, Sazani përpiqej të mos u jepte shkak atyre që mezi prisnin ta godisnin përsëri. Ai llogariste vetëm një mik besnik, librin; edhe atë të fshehur në trastën e bukës së misrit, që merrte nga shtëpia për ta ngrënë ugareve. Mirëpo prishja e marrëdhënieve me Motrën e Madhe, Kinën, shkaktoi një intensifikim të ndjeshëm të luftës së klasave. Parrulla revolucionare e ditës ishte shumë provokuese: «Indiferenti është një armik i maskuar; vetmia është një protestë e heshtur ndaj jetës sonë socialiste.» Ora e Sazan Diksit kumboi. Megjithë kujdesin e tij të përhershëm, atë e arrsetuan pesë ditë para se të festonte 31 vjetorin. __________________ VII DOSJA PENALE N° 31

―Urrejtja e verbër ushqehet me gjithfarë gjërash të vogla. H. dë Balzak

Zyrat e DPB të Vlorës ndodheshin në dalje të qytetit, ndanë të rrugës automobilistike kombëtare që çonte në Fier. Çatia prej betoni e birucave të izolimit të të arrestuarve dukej prej rrugës. Sa herë që i shkonin atje sytë, Sazani thoshte me vete: «Më ndihmoftë fati të mos ta shikoj brendësinë e tyre!» Mirëpo atij i kishte rënë në pjesë fatkeqësia, jo fati. Sazanin e izoluan në qelinë 3. Ndofta ngaqë nuk kishte ndonjë me n° 31… Ato ishin vetëm 29. E zhytur në një gjysmëerrësirë të përhershme, dy metër e gjysmë e gjatë, nëntëdhjetë centimetër e gjerë dhe mbi katër metra e lartë, biruca i krijonte përshtypjen e një arkivoli të

gurtë, kur qëndronte shtrirë në shpinë. Asnjë dritare, përveç një kamareje në tavan të mbyllur me një xham të trashë dhe një grillë të fortë hekuri, ku ishte varur një llampë gjithmonë e ndezur. Drita e saj e zbehtë thithej prej errësirës së thellë, pa arritur ta ndriçonte pjesën e poshtme të birucës. Kjo mungesë e theksuar ndriçimi shërbente si paralajmërim për të arrestuarin, se atje gjithçka rridhte në errësirë. «Po të arrestuan ndonjëherë, mos harro se personi i parë që do të gjesh në qeli është spiuni yt» – i kishte bërë të ditur Sazanit një i njohur i tij ish-i burgosur politik. Sazani qe i detyruar të flinte tri javë ngjitur brinjë për brinjë me spiunin e tij. I zhgënjyer prej rezultateve të zhbirimit të veglës së tij të verbër, shefi i hetuesisë [njëherësh hetues i Sazanit] e tërhoqi për ndonjë destinacion tjetër shtegtarin e birucave. Sazani mbeti vetëm në qeli edhe tre muaj e gjysmë të tjerë. Ai flinte i mbështjellë me një batanije të vjetër, e cila përbënte gjithë pajisjet e nevojshme për të fjetur. Si në gjumë edhe i zgjuar, ai e kalonte kohën në shoqërinë e përhershme të morrave të shumtë. Çdo mëngjes, në orën gjashtë, oficeri i rojës dhe eskorta e tij kontrollonin pjesën e brendshme të birucës. Duke rrudhur fytyrën prej ndotit, një polic kontrollonte në trup të arrestuarin, i cili nuk pushonte së kruari. Kur i izoluari ankohej për morrat, oficeri i rojës ia kthente duke kërcëllitur dhëmbët: — Ne nuk të ftuam të vije këtu, por të sollëm me pranga. Të kemi armik, jo mik. Në qoftë se ishe më mirë në shtëpi, pse nuk i respektove ligjet? Armiqtë e partisë sonë janë më të neveritshëm se morrat. Në një pjatë alumini të deformuar e të nxirë nga koha – sa fatkeqë e kishin përdorur atë? – jepej ushqimi përçmues: lëtyrë perimesh në drekë dhe çaj pa sheqer në darkë. Në mëngjes të arrestuarit merrnin racionin ditor të bukës, 500 gramë, me pak marmalatë ose djathë. Një ditë supa ishte shëllirë, ditën tjetër bajate. Luga të bënte për të qeshur: bishti i saj nuk i kalonte tre centimetrat. * Në mbrëmjen e ditës së arrestimit, Sazanin e çuan në njërën prej tri dhomave të hetuesisë, me pranga të shtrënguara fort. Atje prisnin katër oficera Sigurimi dhe zëvendësprokurori i rrethit. Shefi i hetuesisë, me cilësinë e hetuesit personal të të arrestuarit Diksi, lexoi motivacionin e arrestimit: «Agjitacion e propagandë kundër partisë e shtetit» Pastaj shefi i hetuesisë, duke treguar me dorë një dosje mbi tavolinën e fiksuar në dysheme, shtoi: — I pandehur, të gjitha hollësitë e veprimtarisë tënde armiqësore ndodhen në këtë dosje penale. Me sytë mbi dosjen objekt diskutimi, Sazani buzëqeshi hidhur; mbi kapakun e saj shkruhej: Dosje penale n° 31. — Të ardhka për të qeshur? pyeti duke kërcëllitur dhëmbët shefi i hetuesisë. – Natyrisht, ti veprimtarinë armiqësore e ke kryer me ndërgjegje të plotë. Por qesh vërtet ai që qesh i fundit. Dhe të fundit jemi ne që qeshim gjithmonë. Tani urdhëro dhuratën e mirëseardhjes.

Shefi i hetuesisë e goditi të pandehurin e prangosur me shkelm në kërci. Ndërkohë që Diksi u përkul nga dhimbja e këmbës, ai e goditi me të dy grushtat e bashkuar pas kokës. I pandehuri u shemb përtokë, ku secili prej të pranishmëve nuk ngurroi të jepte kontributin e tij në kuadër të dhuratës së mirëseardhjes. Dy muaj më vonë, shefi i hetuesisë me prokurorin e rrethit patën rastin të argumentonin faktin e mirënjohur, se ishin ata që qeshnin gjithmonë të fundit e jo i pandehuri. Fjalën e mori shefi i hetuesisë: — Meqenëse ti nuk e pranon krimin e agjitacion propagandës, ne kemi vendosur të ta ndryshojmë akuzën. Sot e tutje je i akuzuar për përgatitje për arratisje. Kështu dalim të dy palët të fituar. Nëpërmjet akuzës së re, ne kemi mundësi të të dënojmë deri në 15 vjet burg, jo 10 vjet siç parashikon maksimumi i nenit të agjitacion-propagandës. Ndërsa ti do të biesh në qetësi, mbasi ne i kemi tashmë gati dëshmitarët që do ta vërtetojnë akuzën e re. — E pranon ndryshimin e akuzës? e pyeti të arrestuarin prokurori i rrethit. — Mua më kanë arrestuar duke mbjellë misër me kubikë në Dukat, nuk më kanë kapur në kufi që të pranoj akuzën për arratisje – u përgjigj Diksi. — Vigjilenca popullore e asgjësoi që në vezë planin tënd që të bashkoheshe me babanë në Amerikë – ia priti shefi i hetuesisë. – Yt atë është spiun i CIAs. Po ti, a do të bëheshe një ditë shërbëtor besnik i këtij instrumenti famëkeq të imperializmit amerikan, xhandarit ndërkombëtar? — Unë nuk kam njohur as babanë, pa le më CIAn – u përgjigj i arrestuari. — Pikërisht për këtë arsye, ëndrra jote ishte t‘i njihje të dy njëherësh. Por, mjerisht, nuk arrite ta kurorëzoje synimin tënd antishqiptar. Ti doje të ndiqje rrugën e babait, por diktatura e proletariatit do të të japë një mësim të mirë, që nuk do ta harrosh dot kurrë. Vuajtjet që ke provuar gjatë hetuesisë janë vetëm fillimi i shpagimit të borxheve të babait dhe të tuat kundrejt partisë sonë. Kur të shkosh në kampin e punës së detyruar, atje nis larja e vërtetë e hesapeve. Ne nuk ngopemi me gjakun e këlyshit të një agjenti të CIAs. Në çast, shefi i hetuesisë i zëvendësoi fjalët me vepra. Ai nxori një shkop gome prej sirtarit të tavolinës dhe filloi ta godiste me gjithë forcën e krahut Sazanin, ku të mundte. * I dënuar me 14 vjet heqje lirie dhe punë të rëndë të detyruar, më 31 gusht 1978 Sazan Diksi, i mbyllur në një autoburg me fatkeqë të tjerë, udhëtonte për në burgun qendror të Tiranës, prej nga bëhej shpërndarja e të dënuarve rishtas nëpër kampet e punës. I qullur në djersë prej nxehtësisë mbytëse brenda autoburgut të ajrosur vetëm prej dy birave në tavanin metalik, Sazani mendonte me vete: «Numri 31 është ndoshta burim tersllëku për mua, meqenëse kam lindur ditën e fundit të prillit, i cili është i privuar prej shifrës 31.» __________________ VIII PAS INTERNIMIT E DËBIMIT — SPAÇI ―Kufiri i çdo dhimbjeje është një dhimbje më e madhe. E. Cioran

Të veçuar prej të dënuarve për krime ordinere, të burgosurit politikë, radhët e të cilëve shtoheshin me shpejtësi në këtë periudhë, zinin fjetoren më të madhe të burgut qendror. Atje kishte të dënuar rishtas prej rretheve të ndryshme të vendit, të burgosur që ktheheshin prej spitalit apo që do të shkonin atje, të tjerë që transferoheshin nga një kamp pune në një tjetër, ose… shtegtarë birucash. Këta të fundit përbënin një kategori endé të panjohur për shumicën dërrmuese të të burgosurve rishtas. Të burgosurit e rinj interesoheshin për gjendjen e përgjithshme në kampet e punës. Nga sa dëgjonin, pushtoheshin prej ankthit. Megjithatë, pas disa muajsh izolimi në birucat plot me morra, ata kishin mundësi të bënin dush çdo të shtunë dhe të pinin duhan pa orar. Mirëpo kjo ishte një periudhë kalimtare, që nuk zgjaste shumë. Kampet e punës kishin nevojë për gjak të ri, për ta realizuar e tejkaluar planin e nxjerrjes së mineralit me punëtorë të detyruar. Më 10 shtator 1978 një autoburg përshkonte rrugën malore drejt Spaçit me Sazan Diksin dhe 13 të burgosur të tjerë brenda. Disa prej tyre kishin vjellë. Të tjerëve po u ngrihej të pështjellët prej pamjes së pisët para syve, erës së rëndë dhe tronditjes prej xhadesë gjithë gropa. Në orën katër pasdite, autoburgu hyri në kamp. Një grumbull i madh policësh e ushtarësh e qarkuan. Duke dëgjuar romuzet e policëve që stigmatizonin armiqtë e sapoardhur, Diksit i kaluan mornica. E folura e tyre e papërpunuar – krejt si ata vetë – reflektonte prirjen e tyre të natyrshme në pajtim me brutalitetin e diktaturës. Asgjë nuk i shërben një diktature më shumë sesa injoranca. Gardianët i urdhëruan të burgosurit të zhvisheshin vetëm në të mbathura. Pastaj filluan t‘ua kontrollonin teshat, duke i flakur me përçmim prej morrave. I habitur nga kjo sjellje e policisë, njëri prej të burgosurve i tha shokut që kishte në krah: — Po ne na kontrolluan kur u nisëm nga Tirana; ç‘ne ky kontroll tjetër? Njëri prej policëve e dëgjoi dhe e goditi me një kuti duhani metalike, që po kontrollonte në atë çast. I burgosuri pësoi një të çarë ndanë të syrit të djathtë dhe gjaku i rrodhi përgjatë trupit lakuriq. Mjeku i burgosur, i cili po kontrollonte higjenën fizike të të sapoardhurve, guxoi t‘i kërkonte leje policit agresiv, për ta çuar të plagosurin në infermieri, që ta mjekonte. — Mos do me e provu e ti i her? iu hakërrua polici duke zgurdulluar sytë. Pasi bënë dush dhe veshën uniformën e kampit, të burgosurit e sapoardhur u përzien me turmën. Të lodhur prej hetuesisë disamujore dhe udhëtimit të mundimshëm, mysafirët e rinj të Spaçit dëshironin të pushonin. Mirëpo mikëpritësit i kishin vënë në mes, të interesuar sipas rretheve përkatës, dhe nuk reshtnin me gjithfarë pyetjesh. Ndonëse të sapoardhurit kishin disa muaj që ishin shkëputur prej jetës së lirë, banorëve të kahershëm të Spaçit u dukej sikur ata sapo ishin ndarë me botën matanë telave me gjemba. Diksi vazhdonte të qëndronte i mbështetur pas murit në krye të shkallëve, të cilat do ta bashkonin me të burgosurit e shumtë. Duke përfituar ngaqë nuk e kishin vënë re akoma, ai, me një pamje të menduar, po endte shikimin mbi atë turmë të madhe fatkeqësh që bënin tutje-tëhu, përshëndeteshin, bisedonin, thërrisnin dhe, ç‘ishte më e çuditshmja – qeshnin. Kjo i bëri përshtypje të veçantë Diksit. Mbijetesa e të qeshurit, në një vend që ishte ndërtuar posaçërisht prej shtetit për ta vrarë atë, iu duk si një shkelje ligji. «E pabesueshme, njeriu qeshka edhe këtu», tha me vete. Me hap të ngadalshëm, ai zbriti shkallët e u përzie me turmën dhe kalvarin e saj të përditshëm.

* Pas një jave Diksi filloi punën e rëndë në minierë, me tre turne. Vuajtjet e internimit e të dëbimit e kishin përgatitur shpirtërisht, për t‘iu bërë ballë vështirësive të reja në rritje. Kjo do të ishte për të një tjetër provë rezistence ndaj së keqes. Ndonëse masa pesëvjeçare e dënimit me dhunë ekstreme të këtij kampi akorduar nga qeveria pas revoltës së vitit 1973 ishte plotësuar pak muaj më parë, gjendja vazhdonte të mbetej mjaft e tensionuar, për shkak të inercisë revolucionare. Terrori është një element përbërës i diktaturës dhe nuk di të ndalet po aq lehtë sa e merr hovin. Dhuna e egër ndaj të burgosurve vazhdonte. Madjé, shumica e policëve e quanin të pamjaftueshëm ndëshkimin fizik, pa humbje të përsëritura ndjenjash prej të burgosurve. Në fund të çdo turni pune policia çonte në kamp të burgosur duarlidhur të akuzuar për punë të pamjaftueshme. Aty ata i nënshtroheshin një rrahjeje kolektive prej të gjithë gardianëve që linin turnin e punës, nën sytë flakërues të oficerit të rojës dhe komandantit ose komisarit të kampit. Secili prej policëve, për të shpalosur para eprorëve të pranishëm zellin e tij të pamasë në kryerjen e detyrës, përpiqej të sajonte një metodë të re torture. Pas përfundimit të ceremonisë ndëshkimore, ata izoloheshin për një muaj në biruca. Këto ishin të ndërtuara me dyer direkt në natyrë. Ana e sipërme e soletës së qelivve ishte në nivel me lartësinë e tokës së gërmuar për sheshimin e vendit ku ishin ngritur. Korridori pa çati i këtyre birucave ishte i mbuluar me një lesë të fortë hekuri, njëri krah i së cilës futej thellë në dhé, kurse krahu tjetër ishte betonuar bashkë me soletën e qelive. Dyert e rënda të birucave ishin lënë enkas 20 cm më lart nga çimentoja e dyshemesë. Shiu ose bora hynin lirisht deri në mes të birucave të ndërtuara prej betoni nga të gjitha anët. Ndërsa gjatë dimrit nuk mund të flihej dot prej të ftohtit, në verë të izoluarit nuk mbusheshin dot me frymë. Në rajonin e banimit ushtrohej kontroll i përgjithshëm dy herë në muaj. Për orë të tëra, ushtarë e policë përmbysnin gjithçka nëpër dhomat e fjetjes me shtretër kolektivë tip dyshemeje trekatëshe prej dërrasash të pazdruguara. Në një dhomë 7x6x3 metra flinin 54 të burgosur. Batanijet, çarçafët, dyshekët dhe sendet e tjera personale, si stilolapsa, prerëse thonjsh, zarfa, fletore etj. hidheshin në mes të dhomës dhe ushtarët e policët, me çizmet gjithë ujë e baltë, shkelnin mbi to. Pas kontrollit, të burgosurit për një kohë të gjatë mezi gjenin sendet e tyre. Shpesh ushtarët dhe policët përvetësonin sende që u pëlqenin, si stilolapsa, cigarishte, rripa mezi, etj.. Kush ankohej për një gjë të tillë i nënshtrohej një ndëshkimi të rëndë fizik, mbasi akuzohej se donte të ofendonte qëllimisht personelin ushtarak nga pozita armiqësore e të burgosurit politik. Gjatë kohës që vazhdonte kontrolli, të burgosurve u lexoheshin veprat e Diktatorit për riedukim. Një luftë nervash shkatërrimtare, e cila në stinën e dimrit përballohej me vështirësi prej tyre, duke qëndruar në bisht disa orë, mbasi terreni ishte i mbuluar me borë. Ushqimi, përveç emrit, nuk kishte asgjë të përbashkët me një ushqim njerëzor: shtatë muaj presh (jeshil ose të thatë) të zier dhe pesë muaj speca të ziera. Rrallë ndonjë zarzavate gjatë verës. Jepej edhe nga një racion pilaf orizi i përzier me mel e ndonjëherë pak qumësht si antidot. Mishin e planifikuar për të burgosurit që punonin në minierë e hanin oficerët, policët, ushtarët e rrethimit të kampit dhe të burgosurit që shërbenin si prapavijë brenda kampit (spiunë të komandës). Në këtë abuzim merrnin pjesë edhe zogjtë shtegtarë, siç thirreshin

prej të burgosurve spiunët e specializuar të birucave, të cilët përdoreshin prej hetuesive të rretheve, për të mashtruar të arrestuarit rishtas dhe pa eksperiencë gjatë procesit hetimor. Kjo dukuri e habiste shumë Diksin. Ndonëse jeta në internim e dëbim ia kishte mësuar disa prapaskena të krimit shtetëror qysh herët, atij nuk i kishte shkuar kurrë ndërmend, se në mënyrë kaq të hapur mund të mbusheshin autoburgjet me zogj shtegtarë, për t'i shpërndarë mandej si qena gjahu anekënd Shqipërisë së terrorizuar. Të njëjtën përshtypje i krijoi atij arrestimi dhe ridënimi brenda në burg për veprimtari armiqësore i të burgosurve politikë. Si justifikonej vallë juridikisht një veprim kap absurd? Duke u përpjekur t'i gjente një përgjigje kësaj pyetjeje, Diksit iu kujtua një thënie e Musolinit: Komunisti është njeri pa ligj.

* Ditën që kampin e përfshinin valët e arrestimeve, aty hynin hetuesit e shëndetshëm me çantat e zeza të fryra; këto ishin plot me prova të veprimtarisë armiqësore të kryer brenda në burg! Ata shoqëroheshin prej operativit të kampit, komandantit ose komisarit dhe nga disa oficerë të tjerë të komandës. Pasi dubloheshin rojet e rrethimit më të afërt, fillonte loja macja-miu. Me shenjën e operativit të kampit ose të ndonjë hetuesi, pesëmbëdhjetë a njëzet policë që rrinin në gatishmëri pas murit të portës së brendshme të sheshit ku rreshtoheshin të burgosurit, vërsuleshin me vrap duke u shpërndarë në disa grupe midis të burgosurve të rreshtuar. Secili grup policësh kishte një përgjegjës, të cilit i jepeshin emrat e të burgosurve që do të riarrestonte grupi i tij. Rreshtimi bëhej në bazë të brigadave të punës, ndërsa të papunët veç. Kjo i ndihmonte policët që të gjenin kollaj secili grup gjahun e tij. Mirëpo në bazë të udhëzimeve, ata duhej të zhvillonin një lojë spektakolare për sytë e ndezur të gjaksorëve profesionistë me çantat e zeza e të fryra. Policët bënin sikur nuk i gjenin dot kurbanët që kërkonin. Ata i shtynin të burgosurit sa andej-këtej, i kthenin me fytyrë nga vetja, mbërthenin ndonjërin për t'i hedhur prangat, pastaj, si thoshnin "jo, s'qenka ky!", vazhdonin më tutje. I hidhnin sytë listës me emrat e të burgosurve që do të arrestonin, mblidheshin bashkë sikur do të konsultoheshin për të fiksuar vendndodhjen e personit që kishte radhën për arrestim dhe, mbasi drejtoheshin për tek ndonjë brigadë tjetër, paptritur ndryshonin drejtim dhe mbaronin punë me atë që duhej. Kjo lojë makabre me ndjenjat dhe nervat e të burgosurve vazhdonte gjysmë ore. Personat e arrestuar merreshin nga policë të tjerë, që i çonin duarlidhur në autoburg. Arrestimet e të burgosurve për veprimtari armiqësore brenda në burg u ndërprenë vetëm pas vetëvrasjes së kryeministrit M. Shehu. Objektivi kryesor i diktatorit plak kishte qenë gjthmonë mashtrimi i opinionit publik. Pasi qëroi hesapet me pretendentin kryesor për të marrë frenat e pushtetit pas vdekjes së diktatorit të sëmurë, ky organizoi një vizitë në Galarinë e Arteve Figurative. Me këtë Hoxha donte të tregonte se i kishte aq në terezi problemet e politikës, saqë i tepronte koha të interesohej edhe për artin! Por goja që i merrej dhe këmbët që mezi e mbanin vërtetonin se ai jetonte në ethe aluçinacionesh dhe fantazma e ish-kryeministrit po i merrte frymën. Atë që Diktatori përpiqej ta mbulonte, po e zbulonte më shumë. «Si Kozeta e Hygoit, kur kthehej me kovën e rëndë të ujit në Monfermej dhe e zinte nata rrugës nëpër korie» – mendonte me vete Diksi. – «E llahtarisur prej vetmisë në pyll, ajo këndonte për t'i dhënë zemër vetes: ―jo, unë s'kam frikë‖. Veçse me një ndryshim rrënjësor midis tyre: ajo ishte mishërimi i pafajësisë, ky është mishërimi i krimit.» Për të bindur opinionin publik se ato që thoshte kllouni plak nuk i kishte me shaka, Diktatori bëri falje për të burgosurit e pafajshëm, pas 20 vjetësh…

__________________ IX EDHE ATA ISHIN NJERËZ… ―Krimit i jepet shpesh theksi i virtytit prej kriminelëve. Zh. – B. Gresé Pavarësisht prej qëllimit demagogjik, falja i dha një farë frymëmarrje më të lirë gjendjes anormale të kampit. Edhe të burgosurve të ndershëm iu ngjall disi shpresa, se mund të dilnin një ditë prej burgut. Një gjë të tillë e kishin hequr nga mendja më parë pjesa më e vendosur e më e ndershme e të burgosurve politikë. Pas çdo thirrjeje të tellallit "reparti i të burgosurve të rreshtohet në fushë!", të gjithë të burgosurit e kategorisë së sipërpërmendur visheshin sa më trashë dhe mbushnin xhepat me paketa cigaresh, para se të rreshtoheshin sipas urdhërit. Ata i linin porosi shoku-shokut për ndonjë problem personal apo familjar. Nuk dihej se cilët prej tyre do të rrëmbente vala e asaj dite e cilin do ta kursente për një ditë tjetër në të ardhmen. Dihej vetëm se valët e herëpashershme të arrestimeve synonin pikërisht atë pjesë të të burgosurve, të cilët komanda e kampit i kishte cilësuar të parehabilitueshëm. Pra, atë pjesë, e cila alternativës jetën ose moralin, i kishte dhënë zgjidhje në favor të të dytit. A kishte kufij mizoria e diktaturës shqiptare? Në realitet ishte vetëm kapaciteti i fantazisë keqbërëse të shërbëtorëve cinikë të diktaturës, që përcaktonin kufijtë e asaj mizorie, mbasi ligji nuk iu ndalonte asnjë krim ndaj armiqve të partisë. * Në muajin mars të vitit 1979, komanda e kampit të Spaçit ekspozoi disa fotografi të jashtëzakonshme në stendat e katit përdhes të fjetoreve. Ato tregonin tre ish-të burgosur të Spaçit të pushkatuar rishtas. Asnjë pushtues i tokës shqiptare nuk ia kishte lejuar ndonjëherë vetes të krenohej me afishimin e pamjeve të tilla: secili prej të ekzekutuarve me një plumb në ballë ishte i lidhur pas një shtylle, me duar në pranga. Gjaku kishte rrjedhur mbi një çarçaf të bardhë, me të cilin u kishin mbuluar leckat e burgut para se t‘i pushkatonin. Për çfarë krimi ishin dënuar me vdekje? Për dy letra adresuar pushtetit qendror në Tiranë, ku denoncohej veprimtaria antikombëtare e diktatorit Hoxha. * Një «hoopaaa!» e zgjatur u tërhoqi vëmendjen të burgosurve të Spaçit që qarkullonin në ato çaste para pallatit të fjetoreve. Një i burgosur u hodh prej ballkonit të katit të dytë të fjetoreve në tentativë vetëvrasjeje. Duke rënë, kapota e murrme i ishte hapur si parashutë. Ishte data 6 qeshor 1979. Dy autoburgje po prisnin përbrenda portës së madhe të kampit të mbusheshin me zogj shtegtarë. Operativi i kampit po përpilonte listën e tyre. Midis emrave të tjerë, figuronte edhe ai i Filipit, një ish-mësues nga Lezha i burgosur rishtas. Gjatë hetuesisë ai kishte nënshkruar një deklaratë bashkëpunimi me Sigurimin e Shtetit. Megjithatë ai e kishte ndarë mendjen që të mos bëhej spiun birucash. Për këtë arsye, Filipi e refuzoi prerazi propozimin e operativit që të nisej me autoburg për gjueti.

I kërcënuar prej oficerit të Sigurimit se do ta paguante shtrenjtë refuzimin e tij, Filipi u hodh prej ballkonit të katit të dytë. Ai nuk vdiq, por pësoi dëmtime të rënda: katër fraktura në këmbë e në duar dhe disa brinjë të thyera. Ndërkohë që po e çonin me barelë në infermierinë e kampit, ai belbëzonte në kllapi: «Le të vdes, le të vdes, por atë poshtërsi nuk e bëj.» Megjithë gjendjen e rëndë shëndetësore të Filipit, operativi nuk pranoi që ta çonin në spitalin e Tiranës. Mjeku i burgosur përpiqej me sa mundej ta ndihmonte. Kur Filipi u përmend pas traumës, vizitori i tij i parë qe operativi: — E, Filip, mendove se do të shpëtoje nga unë, ë? Vdekja nuk të pranoi, se kemi ca hesape bashkë. Shtrëngohu mirë tani, se kur të çohesh në këmbë fillon loja e vërtetë me mua. Megjithë insistimin e mjekut të burgosur se Filipi duhej çuar doemos në spitalin e Tiranës, operativi e bënte veshin të shurdhër. Vetëm kur mësoi se këmbët e të aksidentuarit u gangrenizuan, ai e miratoi shtrimin e vonuar në spital. * Në dhjetor të vitit 1979 u fut për herë të parë televizori në kampin e Spaçit. Disa persona u angazhuan për montimin e tij. Të burgosurit prisnin me padurim të soditnin ekranin e vogë, shumica për herë të parë. Për fat të keq, pikërisht atë ditë hetuesit me çanta të zeza vërshuan sërish në kamp; do të bëheshin arrestime. Midis të arrestuarve qe edhe Muçua, një fshatar nga rrethi i Vlorês, pothuajse analfabet. Sharjet në adresë të diktatorit ishin shndërruar në një serum të pazëvendësueshëm për gjendjen shpirtërore të Muços. Këtë mëkat ai e kishte paguar shtrenjtë. I katandisur kockë e lëkurë, me dhëmbë të rënë, pesha e tij trupore nuk i arrinte të 50 kilogramët. Pavarësisht prej rënies së ndjeshme shëndetësore, Muçua ishte tepër rezistent në tortura. Ndërsa policët e torturonin, ai i shante pareshtur, derisa humbiste ndjenjat. Pas një periudhe të gjatë kohe, gardianët e deklaruan Muçon psikopat dhe përgjithësisht nuk merreshin më me të. Por hetuesit me çanta të zeza nuk e harronin kurrë emrin e të burgosurit, që guxonte të shante përditë udhëheqësin e lavdishëm. Meqenëse Muçua nuk kishte parë televizor ndonjëherë, ishte shumë kureshtar ta shikonte atë natë dhjetori. Për herë të parë ai i lejoi vetes t‘iu drejtonte një kërkesë persekutorëve të tij të paepur: — Unë e di që shtëpia ime do të jetë burgu, përsa të jeni ju në pushtet. Veç më lini të shikoj sonte televizorin dhe pastaj më arrestoni kur të dëshironi; këtu më keni. Kam 18 vjet në burg dhe nuk e kam parë me sy këtë shpikje të bukur të shkencës. Hetuesi u bëri një shenjë me kokë dy policëve dhe Muçua përfundoi në autoburg bashkë me ëndrrën e tij për të parë televizorin. Megjithatë ai pati rastin të shikonte një shpikje tjetër të shkencës: prangat që i kishin hedhur atë ditë ishin vetështrënguese në çdo lëvizje që bënte i arrestuari. Për mungesë salle, televizorin e vendosën mbi një tavolinë në ballkonin e ngushtë të katit të dytë të fjetoreve. Rreth 1400 të burgosurit zunë vend përballë tij, mbi tarracën ku bëhej numërimi i tyre tri herë në ditë. Kur televizori filloi të funksiononte, binte një shi i imët. Por ata që e shikonin për herë të parë nuk lëviznin prej vendit. Me nga një copë plastmasi në kokë, ndonëse uji po ua depërtonte rrobat, ata ndodheshin nën hipnozën e pamjeve të ekranit të vogël, që iu kujtonte refrenin nostalgjik: na ishte dikur jetë e lirë …

* Një afishë tek stendat e posaçme denonconte tërthorazi nivelin kulturor të një pjese të të burgosurve politikë të diktaturës. Në krye të afishës lexohej: adresat duhen plotësuar si më poshtë. Në qendër të saj ishte ngjitur një zarf i shpalosur që tregonte se ku duhej shkruar adresa e marrësit dhe ku ajo e dërguesit. Ky ishte një argument bindës se diktatura fuste skllevër miniere në atë kamp, më shumë se kundërshtarë politikë. __________________ X BAMIRËSIA E NJË DIKTATORI KUSHTON SHTRENJTË ―Çdo bamirësi që nuk rrjedh nga zemra është e neveritshme. Shamfor Pas faljes, gjithçka nisi nga e para për ata që mbetën brenda telave me gjemba. Si gjithmonë, jeta e tyre ishte pré e lodhjes dërrmuese dhe e monotonisë gërryese. Gardianët patën rastin t‘iu thoshin të burgosurve: — Megjithëse ju jeni duke vuajtur dënimet për krimet e rënda që keni kryer ndaj partisë sonë, udhëheqësi i saj i lavdishëm pranoi t‘ju a falte pjesërisht gjynahet. Prandaj është detyra juaj që ta shprehni mirënjohjen ndaj tij, duke realizuar e tejkaluar planin edhe në mungesë të shokëve tuaj që u liruan. Më 17 nëntor 1982, dy ditë pas aplikimit të faljes, rojet e rrethimit të kampit të Spaçit vranë Rexhepin, një burrë të urtë nga Tropoja, i cili transportonte trupa për në minierë. Pas një burgu të gjatë, atij i kishin mbetur edhe disa muaj për tu liruar, por nuk e lanë. Megjithëse ai kishte qenë 100 m larg nga rrethimi dhe 40 m prej tabelës që tregonte vendin ku s'lejohej qarkullimi, ushtari e vrau. U hap fjala se ai u dënua dy vjet burg, por me siguri pas gjashtë muajsh e kanë liruar dhe e kanë veshur polic në ndonjë burg tjetër. Kështu kishte ndodhur edhe në dy raste të tjera më parë, që me kohë dolën në dritë. __________________ XI HUMOR VRASTAR ―Shtypës të dhjamosur, mos i përbuzni të shtypurit e dobësuar ! Zh. Zhuber Më 10 janar 1983 u ushtrua një kontroll i posaçëm në minierën e Spaçit. Në ekipin e kontrollit merrnin pjesë dy të dërguar të ministrisë së Industri- Minierave, komandanti i kampit të Spaçit i shoqëruar prej një toge gradianësh me shefin e policisë në krye, drejtori i minierës, si edhe drejtori i ndërmarrjes pyjore të rrethit të Pukës. Kryeinxhinieri i minierës dhe asistenti i tij ishin pjesë e eskortës. Dy përfaqësuesit e ministrisë kishin asistuar edhe vitin e kaluar në këtë lloj kontrolli. Vëllimi i madh i punës së kryer i habiti. — A mund të vizitojmë ndonjë front pune? pyeti njëri prej tyre.

— Sigurisht, iu përgjigj shefi i policisë. – Zef, na pri të shkojmë në ndonjë front pune, ku punojnë të burgosur që nuk janë dënuar rëndë – urdhëroi ai njërin prej policëve të turnit të parë. I ngrefosur nga përmendja e emrit në prani të mysafirëve të shquar, Zefi i priu grupit të kontrollit. Pas disa minutash, ai ndaloi në fund të një galerie vertikale të pajisur me shkallë druri dhe filloi të godiste me gur tubin metalik të ajrimit. — Pse e bën këtë? e pyeti kureshtar njëri prej të dërguarve të ministrisë. Gardian Zefi nuk e la pa shfrytëzuar rastin të shpaloste njohuritë e tij personale në prezencë të zyrtarëve të rëndësishëm: — Të burgosurit që punojnë atje lart janë armiq të partisë sonë të dashur. Pavarësisht se ata janë dënuar më lehtë nga të tjerët, armiku mbetet gjithmonë armik. Ne nuk duhet të fillojmë t‘i ngjisim shkallët e furnelit, pa na ardhur prej së larti i njëjti sinjal. Përndryshe ata mund të shkarkojnë kastile mbi ne ndonjë vagon me mineral, duke u justifikuar se nuk dinin gjë që kishte njerëz në ngjitje. Ndërsa Zefi po shpaloste njohuritë e tij profesionale, prej së larti erdhi sinjali i tubit metalik. Besnikë të rregullores, policët u ngjitën të parët, pastaj delegacioni. Kur të gjithë ndodheshin në krye të furnelit, komandanti i kampit pyeti Zefin: — Janë larg prej këtej të burgosurit? — Rreth njëqind metra. Por sa më shumë t‘i afrohemi frontit të punës, aq më tepër do të shtohet pluhuri, mbasi minatori i grupit ka filluar të bëjë birat me martel. Doni t‘i thërras dy të burgosurit e tjerë të paraqiten këtu? — Ide e mirë, Zef. Ne nuk preferojmë të futemi në një pluhur të dendur. Pas pak, dy të burgosurit u paraqitën tek grupi i vizitorëve. — Nga je ti? e pyeti komandanti i kampit njërin prej tyre. — Nga Elbasani. — Çfarë profesioni ke ushtruar në jetën e lirë? — Arsimtar. — Pse je dënuar? — Agjitacion e propagandë. — A mund të bëjë një mësues i mirë propagandë kundë qeverisë së popullit të tij? — Po kur të dënojnë pa bërë gjë? — Justifikim banal. Çfarë interesi do të kishte partia jonë të dënonte shtetasit e saj të pafajshëm? — Atë e di ajo vetë. — Duhet ta kontrollosh mirë gjuhën, përndryshe…

— …do të arrestohesh e do të dënohesh pa dalë prej burgut, kështu si e pësova unë – e deshifroi retiçencën e komandantit të kampit i burgosuri tjetër. — Me këtë gjuhë të gjatë që paske ti, jam i sigurtë se për agjitacion e propagandë duhet të jesh dënuar, – hamendësoi komandanti duke iu drejtuar të burgosurit tjetër. — Natyrisht, nuk ka gjë më të lehtë, sesa të dënosh një njeri për fjalë të thëna e të pathëna. — Çfarë profesioni ke pasur në jetën e lirë? — Në të ashtuquajturën jetë e lirë kam qenë gazetar. — Pse e paske ndërruar këtë profesion të bukur me vagonin e Spaçit? — Kur e vërteta është e burgosur, një gazetar i mirë nuk mund të jetojë në liri. — Por vjen të gërryej këtu në minierë – e plotësoi komandanti i kampit duke u gajasur. Të mësuar për të ndjekur shembullin e eprorëve, policët i bënë iso të qeshurës me të madhe të komandantit të kampit. Për inerci, edhe të pranishmit e tjerë iu bashkangjitën korit humoristik. Kur të qeshurat u qetësuan, ish-gazetari i tha: — Është më mirë të gërryesh në minierë, sesa të bëhesh varrmihës i së vërtetës, ndërkohë që e quan veten zëdhënës i saj. — Sa vjet burg je dënuar? e vazhdoi dialogun komandanti i kampit. — Dhjetë – u përgjigj i burgosuri. — Sa ke bërë? — Dhjetë. — Sa të kanë mbetur akoma? — Dhjetë. I revoltuar, komandanti ia priti: — Mos harro, armik, se policët e pranishëm po e konstatojnë sjelljen tënde dhe nuk do dalësh pa gjë. Po të pyes për dënimin, nuk kam qejf të luaj kungulleshkë me ty. — Kur nuk keni ju qejf për të luajtur, po unë? Janë hetuesit e gjykatësit ata që paguhen për të luajtur me jetën e të tjerëve. Një javë para se të lirohesha pas dënimit të parë dhjetëvjeçar, më arrestuan në burg dhe më dënuan edhe dhjetë vjet të tjerë, të cilët sapo i kam filluar. — Nga je? — Nga Tir… Një eksplozion e ndërpreu papritur dialogun e tyre. Marteli i të burgosurit që bënte birat në ballë të frontit të punës heshti. Të shqetësuar prej këtij fakti, dy të burgosurit pranë

delegacionit thirën në një gojë: — Shoku ynë është në rrezik; duhet të shkojmë ta ndihmojmë. Pa pritur t‘iu jepte njeri leje, ata u zhdukën në errësirë duke vrapuar. — Shoku komandant i kampit duhet të zbresim menjëherë, mbasi ne nuk e dimë se çfarë ka ndodhur – propozoi shefi i policëve. Ekipi i kontrollit doli me hapa të mëdhenj nga miniera. __________________ XII ADRESË E RE ―Kur hidrës i pritej një kokë, menjëherë në vendin e prerë i dilnin dy të tjera. Mitologji Dhjetë ditë pas kontrollit të lartpërmendur, u hap fjala se nga Spaçi do të transferoheshin 100 të burgosur për në një kamp pune të detyruar tjetër, në rrethin e Pukës. Kampi i Ballshit ishte mbyllur përfundimisht. Të burgosurit e këtij kampi ishin shpërndarë në dy kampe të tjerë të rinj për të dënuarit politikë: në atë të Zejmenit (personat e paaftë për punë dhe ata me moshë mbi 50 vjeç) dhe në atë të Qafë-Barit (të aftët për punë në minierë). Mbyllja e kampit të Ballshit krijoi kështu dy kampe të rinj. Para faljes që u bë, në kampin e Qafës së Barit punonin të burgosur ordinerë, të cilët u zëvëndsuan nga ata politikë. Në listën prej 104 të burgosurish, emri i Sazan Diksit figuronte midis të parëve. Pas dy ditë qëndrimi të paparashikuar në Spaç, për shkak të dëborës së madhe, më 23 janar 1983 të burgosurit e caktuar për transferim hipën duarlidhur në dy Ifa. Ata i kishin lidhur dy e nga dy me zinxhirë të mbërthyer me çelësa, duke i detyruar të ngjisheshin pas njëri-tjetrit në kamionët e mbushura me batanije. Makinat ishin të mbuluara dhe në fund të secilës prej tyre rrinin dy policë dhe dy ushtarë me shkop gome në dorë. Autokolonës i printe një kamion me ushtarë e me një mitraloz të ngrehur mbi kabinën e shoferit, ndërsa në fund të saj vinte përsëri një makinë tjetër me ushtarë të armatosur, me mitraloz mbi kabinë dhe me dy qena ndjekjeje. Ishte një rrugë malore shumë e vështirë, me borë e plot rreziqe. Të mpirë prej të ftohtit dhe ngjeshjes pas njëri-tjetrit, të burgosurit ndiheshin keq. Pas tri orë udhëtimi, makinat diku ndaluan. Një i burgosur i sëmurë prej prostatit, i cili ndodhej në krah të Diksit, u kërkoi leje policëve të zbriste i lidhur për të urinuar, mbasi nuk rezistonte dot më. Në vend të përgjigjes, njëri nga policët e goditi fort me shkop gome në sup. Kjo e ndihmoi të burgosurin e sëmurë t‘i gjente në çast zgjidhje të sforcuar sikletit të tij fizik. Rreth orës tre pasdite makinat morën kthesën e fundit që të nxirte përballë kampit të Qafë-Barit, i rrethuar prej pishash. Një lumë i vogël me ujë të kthjellët përshkonte anën veriore të rrethimit të kampit. Ndërsa të burgosurit e atyshëm (të ardhur nga Ballshi) i kishin mbyllur në mensën e kampit, me të sapoardhurit u kryen veprimet përkatëse. Qysh atë mbrëmje u bë ndarja e tyre në brigada të sistemuara nëpër dhoma të veçanta, sipas turneve të punës në minierë. Godina e madhe e këtij kampi kishte shërbyer më parë si fjetore për puntorë të lirë, prandaj kushtet e fjetjes aty ishin më të mira se ato në kampin e

Spaçit. Puna filloi të pasnesërmen. Pesë ditët e para shërbenin për t'u njohur me minierën e re dhe quheshin ditët e instruksionit. Vetëm gjatë atyre ditëve nuk kërkohej norma e detyruar. * Kushtet e minierës ishin të vështira. Lagështia shumë e lartë e ajrit ua njomte rrobat brënda dy-tri orëve të burgosurve. Një inxhinier gjelogjie i burgosur kishte punuar me një grup specialistësh sovjetikë për studimin e minierës së Qafë-Barit më 1958. Sipas tij, sovjetikët kishin deklaruar se shrytëzimi i asaj miniere bëhej i mundur vetëm në saje të një teknologjie shumë të përparuar. Ministria e Industri–Minierave kishte tentuar tri herë për ta shfrytëzuar atë me punëtorë të lirë, por asnjëherë nuk ia kishin dalë dot ndanë. Më së fundi ishte gjetur zgjidhja: teknologjinë e përparuar e zëvëndësonte më së miri dhuna e prapambetur. Puna kishte filluar me të burgosur ordinerë. Pas faljes, kishin qenë të burgosurit politikë të kampit të Ballshit që e vazhduan punën atje. Mirëpo vetëm një pjesë e vogël e këtyre të burgosurve kishin qenë në gjendje shëndetësore për punë nëntoke. Por komanda e kampit të Qafë-Barit i kishte futur të gjithë, pa dallim, në minierë. Megjithatë, as dhuna e pafré nuk e kishte bërë dot të pamundurën të mundur. Turni që kishte nxjerrë më shumë mineral kishte arritur me vështirësi shifrën 20 vagona. Për këtë arsye ardhja e të burgosurve nga Spaçi, të cilët kishin punuar edhe më parë në minierë, u prit me shumë interesim nga komanda e kampit të Qafë-Barit. Synimi i saj ishte të plotësoheshin të gjitha defiçitet e krijuara dhe, më tej, të vazhdohej realizimi dhe tejkalimi ritmik i planit. Kërkesat ndaj të burgosurve vinin duke u rritur dhe garancia e ngopjes së kësaj makuterie i besohej vetëm dhunës policore. __________________ XIII NJOHJE ―Rasti është mbret i fatit. V. Hygo Ndryshe prej minierës së Spaçit, ajo e Qafë-Barit e kishte brenda planin e pjerrët për ulje– ngritjen e vagonave. Me sistem kundërpeshe, uleshin vagonat me mineral dhe ngjiteshin ata bosh. Në krahun e majtë të planit të pjerrët shquanin hyrjet e galerive horizontale, prej nga dilnin vagonat me mineral dhe hynin ata bosh. Diksin e caktuan me organikë të punonte në planin e pjerrët. Së bashku me një të burgosur tjetër, ata duhej të hiqnin vagonin bosh prej shtratit lëvizës metalik dhe të fusnin në të vagonin me mineral. Kjo punë kërkonte shpejtësi dhe saktësi të madhe veprimesh. Përndryshe, ose do të mbeteshin frontet e punës pa vagona bosh, ose mund krijohej ndonjë avari, deri edhe aksident. Diksi nuk ishte mjaft i shkathët, por këtë mangësi e kompensonte me saktësinë në veprime. Shumë rrallë mund t'i ndodhte ndonjë avari. Me përjashtim të orës së parë të fillimit të punës, gjithë pjesën tjetër të kohës manovruesit e vagonave e kalonin në lëvizje. Përveç mpirjes së këmbëve nga lodhja, lëvizja e përhrshme kishte edhe të mirën e saj. Lagështia e madhe e minierës të ftohte menjëherë, po të uleshe

i djersitur nga puna. Aq më tepër që edhe ajri që thithej ishte i mbingarkuar me avuj uji. Edhe në ato raste, kur gjatë orarit të punës krijoheshin pauza të vogla pushimi, Diksit i ishte bërë zakon të lëvizte nëpër galeri. Ai ulej rrallë dhe për një interval të shkurtër kohe. Puna e manovrimit të vagonave kishte një gjë pozitive: po ta kryeje normalisht detyrën, pa avari, i shpëtoje përplasjes me policinë. Shmangia e provokimeve të policisë përbënte një prioritet të preokupimeve të Diksit dhe për këtë ai sakrifikonte shumë. Edhe në ato raste kur policë të veçantë krijonin marrëdhënie të pazakonta mirësjelljeje me një pjesë të të burgosurve, Diksi nuk e ndryshonte qëndrimin ndaj tyre. Ai nuk dëshironte të shkëmbente qoftë edhe një përshëndetje të thjeshtë me gardianët e robërisë së tij. Policët e kuptonin mirë këtë gjë dhe nuk e falnin kurrsesi, po t'iu dilte sadopak në shteg. Kjo ishte një arësye më tepër që atij i diktonte një disiplinë të rreptë personale, e cila nuk i kishte munguar. * Për manovrimin e vagonave në planin e pjerrët punonin katër persona. Diksi me një të burgosur tjetër punonte lart, kurse dy të tjerët punonin në fund të planit të pjerrët. Lart puna ishte pak më e lodhshme, mbasi duheshin kryer shumë ngjitje e zbritje nga njëra galeri horizontale tek tjetra. Një muaj pasi Diksi kishte filluar punë në manovrimin e vagonave, ortaku i tij u kërkoi dy të burgosurve që punonin poshtë ta bënin me radhë punën lart, meqenëse në organikë nuk përcaktohej kush duhej të punonte poshtë e kush lart. Kur u shtrua kjo çështje për diskutim midis katër të burgosurve, për çudinë e të tjerëve, njëri nga ata që punonin poshtë u hodh e tha: — Unë do të isha gati të punoja gjithmonë lart, në qoftë se për ortak do të kisha Sazanin. E di që puna atje është më e lodhshme, por preferencat do t'i ndajmë përgjysmë: unë i lejoj vetes të zgjedh ortakun, kurse ish-kolegu im ka të drejtë të zgjedhë vendin e punës më pak të lodhshëm. Apo ke kundrshtim ti, Sazan? e pyeti ai duke e shikuar në sy. — Për mua është njësoj – u përgjigj Diksi. – Në të vërtet unë nuk kam ndonjë preferencë as për ortak e as për vend pune. Dy të burgosurit e tjerë u habitën me këtë lloj propozimi, aspak të dobishëm për atë që e bëri. Ai zgjidhte vullnetarisht vendin e punës më të lodhshëm dhe një ortak më pak të shkathët prej atij që kishte pasur më parë. Mirëpo interesi e eklipsoi shpejt kureshtjen dhe propozimi u miratua dhe u vu në zbatim qysh atë ditë. * Në këtë periudhë Diksi kishte vuajtur pesë vjet burg dhe zor se i kishte mbetur ndonjë gjë e errët në njohjen e rrethanave dhe parashikimin e çdo të papriture nga prapaskenat e kampeve të punës. Këtë ndërrim ortakësh ai e priti thjeshtë, pa i kushtuar aspak rëndësi në dukje, por në vetvete e analizoi thellë. Të burgosurin që bëri propozimin Diksi e kishte në dhomën e fjetjes qysh prej dy muajsh. Ai ishte nga Gjirokastra. E quanin Hamit Meli. Disa cilësi të tij ia kishin tërhequr vëmendjen. Si edhe vetë Diksi, marrëdhëniet e tij me të burgosurit e tjerë Meli i kishte të kufizuara dhe të kontrolluara mirë. Pjesën më të madhe të kohës e kalonte vetëm. Herë pas here shoqërohej me nja dy të burgosur nga rrethi i tij. Kafen dhe duhanin i pinte shumë. Kohët e fundit nuk linte rast pa shfrytëzuar, për t'i ofruar kafe Diksit, ose të lidhte muhabet me të.

Nga ana e tij Diksi, pa e fyer aspak, mundohej që të mos i jepte shkak zgjerimit të mëtejeshëm të marrdhënieve me Melin. Megjithatë, edhe ai e kishte ftuar për kafe atë, por zgjidhte një orë të tillë që të kishin pak kohë të lirë: para se të fillonte leximi i detyruar kolektiv i shtypit, ose ndonjë veprim tjetër i parashikuar prej rregullores së regjimit të brendshëm të kampit. Meli e mbante veten me kujdes; natyrisht brenda kushteve tepër të kufizuara të burgut. Rrobat e trupit i mbante të pastra dhe rruhej rregullisht. Kujdesej për një palë mustaqe të shkurtra, ngjyrë gështenjë, të cilat i shkonin mjaft fytyrës së tij brune me sy të kaltër. Krevatin e rregullonte më mirë se bashkëvuajtësit e tjerë. Ishte i vëmendshëm në bashkëbisedim. Ai e përqendronte shikimin e mprehtë mbi bashkëfolësin, pa ia ndërprerë asnjëherë fjalën. Pjesën më të madhe të kohës së lirë e kalonte duke lexuar. Adhuronte Zhyl Vernin. Ka disa libra para të cilëve njeriu duhet të përkulet – i kishte thënë ai një ditë Diksit. Ky ia kishte aprovuar mendimin. Kur Diksi gjente rastin të shkëputej prej tij, largohej natyrshëm, pa i lënë shkak për fyerje bashkëvuajtësit jo fort të njohur. Kuptohej që Meli nuk e dëshironte ndarjen, por ai nuk e jepte veten kurrsesi dhe vazhdonte të shëtiste i vetëm. Këtë sedër të atij Diksi e vlerësonte shumë, por në heshtje. * Në sjelljen në tërësi të ortakut të ri të punës në kamp, në minierë, me të burgosurit, apo karshi policisë, Diksi dallonte një karakter të fortë, të vendosur dhe rezistent në vështirësi. Meli ishte i pajisur me raport mjekësor, për të mos punuar në minierë. Kishte qenë operuar në stomak dhe vuante nga zemra e veshkat. Ndihma ekonomike nga familja nuk kishte. Mirëpo e pinte shumë duhanin dhe pa kafe nuk bënte dot. Për të mos kompromentuar personalitetin e tij, duke pritur ndihmë prej të tjerëve [gjë që ai si tip nuk do ta pranonte kurrë], Meli kishte zgjedhur rrugën më të vështirë: futjen vullnetarisht në punën e rëndë të minierës. Vetëm ata që e kishin në shpinë barrën e rëndë të punës së detyruar e kuptonin vërtet madhështinë e kësaj sakrifice, për hir të dinjitetit. Meli kishte qenë i martuar. Kishte një vajzë. Pak para se të binte në burg, e kishte divorcuar gruan. Fill pas divorcit, ai kishte ndihmuar vëllanë e tij për tu arratisur bashkë me një shok. Kufirin e njihte mirë, mbasi i kishte qëlluar të punonte në zona kufitare. Meli vetë kishte planifikuar të arratisej të pasnesërmen e ditës që përcolli vëllanë matanë kufirit. Kjo shtyrje afati kishte ndodhur ngaqë priste të kthehej një shok prej Berati, i cili kishte shkuar atje për ta lënë të shoqen tek prindërit e saj. Kur të vinte ai, do ta kalonin kufirin bashkë. Meqënëse shoku ishte vonuar të kthehej sipas fjalës, Meli ishte detryruar të shkonte vetë në Berat, për ta takuar. Atje e kishin arrestuar. Këto të dhëna Meli ia kishte bërë vetë të njohura Diksit, kur merrnin kafe bashkë. Ato i vërtetonin edhe dy bashkëqytetarë të Melit, të cilët e kishin njohur atë në jetën e lirë. Për më tepër, njëri prej atyre kishte asistuar në seancën e fundit të gjyqit të Melit. Kjo kishte qenë e vetmja seancë e gjyqit të tij që ishte zhvilluar me dyer të hapura. Diksi e kishte njohur para disa vjetësh në kampin e Spaçit njërin prej këtyre bashkëqytetarëve të Melit. Ditën e parë që ai e pa Diksin të rrinte me Melin, i ishte afruar, kur kishte gjetur rastin, dhe i kishte pëshpëritur: — Hamiti, me të cilin ti rrije qëparë, është djalë i mirë. Unë e kam njohur familjarisht qysh në jetën e lirë, megjithëse ai vetë ka punuar e ka jetuar në Tiranë. Por ... më duket se ka qenë ca kohë oficer sigurimi. Natyrisht, këtë sinjalizim ai ia bënte me qëllim të mirë Diksit, i cili i ishte përgjigjur duke buzëqeshur:

— E kuptoj ç'do të më thuash; të faleminderit. * Në fillim, kur i kishin vendosur në dhomat e fjetjes sipas brigadave të punës, Meli kishte zënë një vënd të mirë pranë dritares, në katin e dytë të krevatave. Kur kishte hyrë në dhomë, Diksi kishte pyetur për kureshtje: — Kush e zuri këtë vendin tek dritarja? — Unë – i ishte përgjigjur Meli. – Unë e zura, por nuk kam qejf të jem në kat të dytë me krevat. Prandaj, po të duash, i ndërrojmë bashkë vendet e fjetjes. — Jo, jo, pyeta kot; të faleminderit. Unë mirë jam edhe këtu – e kishte mbyllur bisedën Diksi. Por Meli i kishte shkuar tek krevati dhe, pasi i kishte dhënë një cigare, i kishte thënë: — Ai vend fjetjeje nuk është i përshtatshëm për mua. E zura vetëm se nuk doja që të shkonte ai spiuni që fle në krye të radhës përballë. Prandaj më bën nder të ma lëshosh këtë vendin tënd këtu pranë derës e në katin e parë të krevatave. — Po të jetë ashtu, dakord – i ishte përgjigjur Diksi. Dhe në çast i kishin ndërruar vendet e dysheqeve. Meli ishte inteligjent dhe me eksperiencë në jetë. Këtë e tregonte qartë aftësia e tij për tu orientuar drejt nëpër labirintët e vështirë të jetës së burgut. Do të ishte utopi për një person me një intelekt e përvojë të tillë, që të mendonte se do të gjente shteg në vigjilencën vetëmbrojtëse të Diksit, për ta dëmtuar atë. Aq më tepër që ky i fundit, shpejt a vonë, diçka do të mësonte për të kaluarën e ish-oficerit të Sigurimit nëpërmjet bashkëqytetarëve të tij të burgosur, me të cilët edhe Diksi rrinte nganjëherë. Diksi e ndiente se afrimi i Melit me të ishte një kërkesë shpirtërore e këtij të fundit, motivet e së cilës mbetej t‘i vërtetonte koha. Sa më shumë që po e njihte Melin me kalimin e javëve, aq më tepër Diksi po bindej se qëllimi i afrimit të tij me të nuk frymëzohej nga synime të ulëta keqbërjeje. Por një vlerësim i tillë paraprak nuk bëhej shkak pakujdesie në asnjë rast. Ndarja e egjrës prej grurit nuk ishte aspak e lehtë në një kamp pune të detyruar. Gjithmonë i matur e depërtues në vëzhgimet e tij të posaçme, Diksi hidhte hapa të kujdesshëm drejt konkretizimit të parashikimeve të tij, për qëllimin jo keqdashës të Melit për t'u afruar me të. __________________ XIV DËSHPËRIMI ZBEH KUJDESIN ―Dëshpërimi është më i madhi i gabimeve tona. Vovënarg Meli shquhej për një shkathtësi të admirueshme në kryerjen e veprimeve të ndryshme, si në punë edhe në rajonin e banimit. Pavarësisht se në çfarë ore shtrihej për të fjetur, gjumi i

dilte gjithmonë para se të bëhej zgjimi i kampit. Kur binte çanga për zgjim, Meli e kishte rregulluar krevatin. Ngaqë vetë Diksi ishte disi i plogët, kjo shkathtësi e spikatur e kryerjes së veprimeve me disiplinë të përhershme nga ana e Melit i bënte përshtypje. Një ditë, duke u përgatitur në dhomën e zhveshjes për t'u futur në minierë, tek shikonte lëvizjet e shpejta e të sakta të Melit (ky nuk e përsëriste kurrë dy herë të njëjtën lëvizje), Diksi i tha buzagaz: — Kur të shikoj sesa shprehi të janë bërë zhveshjet dhe veshjet e shpejta, më krijohet përshtypja se ti ke mbaruar ndonjë shkollë ushtarake, Hamit. — Hamendja jote është e saktë në këtë rast. Është e vërtetë që kam studjuar në shkollë ushtarake dhe ky ka qenë njëri nga elementet e jetës sime, për të cilin kam dashur të të flas posaçërisht - iu përgjigj Meli, duke vendosur një kapele doku në kokë, ndërsa shikimin zhbirues e përqendroi mbi bashkëfolësin. Ata të dy kishin mbetur vetëm në dhomën e zhveshjes, por pikërisht në kohën kur Diksi po përgatitej të vazhdonte bisedën, polici i punës, pasi goditi fort me një bisht kazme derën e dhomës, bërtiti: — Hajt, shpejt jashtë, se do të mbyllet dera. Ata dolën të dy. Meli duke rregulluar kasketën e dokut në kokë, ndërsa Diksi duke kopsitur xhaketën, që i ishte këputur copë prapa shpinës. — E paske me dritare xhaketën – e qesënditi polici, duke përplasur derën pas tyre. — Po, që ta shikojë edhe kurrizi se nga kush po heq kaq shumë – ia priti Meli duke vazhduar rrugën. — Ç'ka the ti, kokëqyp? – e pyeti polici, ngaqë nuk arriti ta dëgjonte mirë. — Fola me shokun tim – ia preu shkurt Meli. — Kur të flas unë me ty do të flas mirë – ia ktheu polici i skuqur në fytyrë. Meli u ndal; çehreja i ndryshoi. Diksi i futi krahun dhe, për ta larguar sa më lehtë, i tha me zë të ulët: — Na mbeti biseda në mes. Eja vazhdojmë rrugën, lere atë. Meli ndezi një cigare në ecje e sipër dhe të dy kapërcyen portën e hekurt në hyrje të minierës.

*

Meli i dha një cigare Diksit. Ky e ndezi, ndonëse duhanin e pinte pak. Duke thithur cigaren që mos t‘i fikej, Diksi i tha: — Më i përmbajtur duhet të tregohesh me policët, Hamit. Ata sebep kërkojnë për të na rënë në qafë. Tekefundit për atë paguhen.

— Ashtu është, por nuk mund ta marrësh dot me mend se çfarë alergjie më krijojnë, kur ua dëgjoj zërin. Ata janë të prirur prej natyre t‘i telashojnë të tjerët, t‘i urrejnë pa i njohur fare. Nuk do të isha kurrë i gatshëm që t‘i torturoja ata, siç po na torturojnë ata ne. Amà, nuk do të më dridhej dora t‘i qëroja këto shtazë me uniforma. — Në teori gjithçka ngjan e thjeshtë – buzëqeshi Diksi. — E kam provuar edhe në praktikë, Sazan, prandaj flas me këtë siguri – iu kundërpërgjigj i vendosur Meli. Kjo deklaratë e befasishme dhe krejt e veçantë e ortakut të punës e befasoi Diksin. Ky u step për një çast, me sytë të fiksuar tek Meli. Pastaj, për të thyer heshtjen, i tha me një buzëqeshje paksa të sforcuar: — Edhe shakatë ushtarakisht i bën ti, Hamit. — Në atë që thashë nuk ka asgjë për shaka dhe asgjë jashtë realitetit të jetës sime të dikurshme. Përkundrazi, aroma e gjakut nuk i përshtatet aspak humorit – ia ktheu Meli, duke u mbështetur në një kosh vagoni të përmbysur. Momentalisht u vendos një heshtje e thellë. Pastaj Meli rimori fjalën me një zë paksa të ndryshuar: — Kam dashur të të flas edhe më parë për diçka tepër personale dhe shumë të rëndësishme. Më erdhi mbarë për këtë, kur ti më dhe rast me hamendjen tënde përsa i përket mundësisë së kryerjes së ndonjë shkolle ushtarake nga ana ime. Shpëtimi [kështu quhej njëri prej bashkëqytetarëve të tij që kishte qenë me Diksin në Spaç] ka respekt për ty dhe jam i sigurt që ai të ka thënë se unë kam qënë oficer sigurimi dikur. Ndërsa unë të jam prezantuar si teknik ndërtimi. Nuk të kam gënjyer, por s' ta kam thënë gjithë të vërtetën. Madjé, për motive sigurie, kam heshtur për pjesën më të rëndësishme të saj. Pikërisht për atë që dua të të flas tani. «Vitet e fundit para arrestimit, unë kam punuar si përgjegjës sektori në hidrocentralin e Fierzës dhe, më pas, në mirëmbajtjen e monumenteve të kulturës në Gjirokastër. Në dokumentacionin e burgut unë njihem si teknik ndërtimi, por gjithë të vërtetën e jetës sime të mëparshme nuk e di as Shpëtimi dhe asnjë tjetër prej bashkëqytetarëve të mi. Me Sigurimin e Shtetit unë kam punuar në Tiranë. Në Gjirokastër shkoja më shumë si mik atëherë. As pjestarët e familjes sime nuk dinin gjë, se cili ishte aktiviteti im i vërtetë. Meli e ndërpreu të folurin dhe flaku bishtin e cigares në një pellg të vogël uji midis shinave ku kalonte elektrovozi. Ata të dy ishin krejt të vetëm pranë galerisë ku fillonte plani i pjerrët. Ishin të veshur me leckat gjithë baltë të minierës dhe prisnin ardhjen e vagonave të parë me mineral prej fronteve të punës. Meqenëse Sazani ishte thjesht dëgjues e vetëm për vetëm me atë që fliste, vendosi t'i krijonte mundësi bashkëfolësit "ta zbraste thesin". Ndërkohë që Meli e kishte fiksuarr shikimin tek bishti i cigares që po plluskonte mbi ujë, Diksi shtoi si pa të keq: — Megjithatë Shpëtimi e dinte që ti ke qenë një rast tek gjysmë-vëllai i nënës tënde, i cili ndodhet në Turqi qysh në vitet tridhjetë. Dhe me sa më tha ai, nuk ke shkuar si turist atje. Meli buzëqeshi hidhur. Diksi vazhdoi fjalën: — Nganjëherë njeriu që nuk ia di rëndësinë një sekreti e trajton atë si bisedë të zakonshme. Në këtë rast faji nuk është i tij. Shpëtimi i kishte folur Diksit për këtë çështje më tepër nga sa i tha ky Melit.

— Shpëtimi ka hyrë e ka dalë në shtëpi tonë dhe mund të ketë përfituar nga ndonjë pakujdesi e familjes sime – u përgjigj Meli. – Ngaqë ai profesion zgjati me vite për mua, ndokush prej pjesëtarëve të familjes edhe mund ta ketë shprehur pa teklif ndonjë llaf, lidhur me fatkin që unë dilja me shërbim jashtë shtetit. Megjithatë unë doja të të flisja ty për atë pjesë të aktivitetin tim, për të cilën nuk di gjë askush: as ata që kanë pasur lidhje me familjen time e as vetë familja. — Ajo është një çështje që të përket vetëm ty dhe askujt nuk i bën mirë që ta vësh në dijeni të sekretit tënd – i tha me një ton të vendosur Diksi, duke mos dashur ta shtynte më tej bisedën që po merrte një drejtim delikat. — Unë dua t'i bëj mirë vetes time – insistoi Meli me një zë ku dalloheshin nuanca dridhjeje. – Ndodhem në rrethana të tilla, të cilat më kanë detyruar këto kohët e fundit ta çoj shpesh mendjen tek Zoti, të cilin nuk e kam besuar. Duke bërë dikë pjesëtar në sekretin tim, do t'i krijoj një frymëmarrje më të lirë vetvetes; kam nevojë për një gjë të tillë, patjetër. Më shtyn një arsye e fortë subjektive. E di që çdo njeri ka të drejtë të rrëqethet nga e kaluara ime, kur unë afrohem për t'i hapur zemrën, ashtu siç do t‘i ndodhte para fantazmës së ndonjë të vdekuri, që do t'i çfaqej për t'i besuar një amanet. Mos e kalo nëpërmend idenë se unë dua të të provokoj, duke të folur për çështjen time delikate. Jo, kurrë, Sazan. Garanci për këtë është fakti që, për ruajtjen e këtij sekreti, unë kam firmosur një deklaratë në hetuesi, mosrespektimin e së cilës e paguaj me kokë. Prandaj edhe në dosjen time penale nuk përmendet fare kjo pjesë e së kaluarës sime. — Pikërisht për këtë arsye ti duhet t'i qëndrosh besnik vetvetes, duke mos e ndarë me askënd sekretin tënd. Të kërcënohet gjëja më e shtrenjtë – jeta. — Nuk është gjithmonë jeta gjëja më e shtrenjtë për njeriun, Sazan. Në rrethana të caktuara, ka të tjera gjëra që shndërrohen në një shumëfish të vlerës së jetës së individit. Papritmas fishkëllima e elektrovozit, që po hynte në minierë, u kujtoi të dyve vonesën në manovrimin e vagonave. Bashkë me elektrovozin hynin edhe policët me brigadierin e lirë, të cilët patjetër duhej të gjenin vagona të manovruar tek plani i pjerrët. Ata iu përveshën me shpejtësi punës. * Mbasi i ulën vagonat me mineral të horizontit të parë dhe po ngjiteshin një galeri më lart, Meli pyeti ortakun e punës: — Sipas radhës së dhomave, a mos na takon ne të dyve sonte të shërbejmë si posta kapanoni, Sazan? — Po; më lajmëroi qysh në mëngjes përgjegjësi i fjetores: unë jam postë e dytë, ti je e tretë. — Do t'i ndërrojmë. Unë do të bëj postë e dytë, ti e tretë. S'ka ndonjë gjë të keqe kjo punë, besoj. — Por as ndonjë gjë të mirë, – e plotësoi Diksi, i cili i kishte bezdi këto ndryshime, se mos i krijonin përplasje me policinë.

— E ka një të mirë, të madhe bile. Dua ta përfundojmë diskutimin që na ndërpreu elektrovozi. Nuk e fillova rastësisht atë bisedë dhe as nuk dua ta vazhdoj thjesht për të vrarë kohën. Jo, përkundrazi. Meqënëse unë nuk e kam problem gjumin, do ta marr shërbimin postë e dytë. Kur të ngrihesh ti, si postë e tretë, unë nuk do të shkoj për të fjetur, por do të vazhdojmë bisedën. — Mirë, atëherë, gjersa e paske vendosur. Veç duhet të bisedojmë vetëm në korridor, se nuk i dihet. Ndonëse normalisht të tjerët duhet të jenë në gjumë në ato orë të pasmesnatës, ka edhe të papritura. — As që duhet vënë në diskutim kjo. __________________ XV JEHONË E NJË TË KALUARE TË TRISHTUAR ―Kihet besim vetëm tek ata që kanë besim në veten e tyre. Taleirand

Komanda e kampit të Qafë–Barit kishte vendosur një rregull, sipas të cilit të burgosurit duhej të bënin shërbim nate me radhë, në bazë të dhomave. E thënë me fjalë të tjera, ata duhej të ndihmonin gardianët e tyre! Një forcë e marrosur tallet gjithmonë me të drejtën. Atë javë brigada e Melit dhe e Diksit shkonte në punë turni i parë. Në darkë përgjegjësi i kapanonit i njoftoi ata se kishin radhën e shërbimit të natës: Diksi posta e dytë, ndërsa Meli posta e tretë. Ky bisedoi me përgjegjësin e kapanonit, i cili pranoi që ata të dy të ndërronin radhën e shërbimit midis tyre. Si postë e parë çdo ditë shërbente vetë përgjegjësi i kapanonit. Megjithëse Meli e zgjoi gjysmë ore më vonë Diksin, ky nuk e pati të lehtë zgjimin në atë orë. Ortaku i punës e dinte që Diksi e kishte gjumin pikë të dobët. Një natë në minierë, gjatë turnit të tretë, Meli kishte qeshur me të madhe duke dëgjuar Diksin të thoshte me zë të ulët: «Dreqi ta hajë këtë punë; kur do të ngopem një herë me gjumë?» Diksi e gjeti kafen gati, si dhe një cigare me filtër – luks i kohës. Ai filloi ta pinte me kënaqësi kafen. Meli nuk ishte vetëm një teljaki kafeje, por edhe një mjeshtër i përgatijes së saj. Ndërsa ai po pinte kafen, Meli filloi të fliste: — Më është dashur të të hapem nga halli, aspak nga dëshira. Më pak akoma, për të vrarë kohën me diskutimin e një çështjeje, dekonspirimi i së cilës do të më çonte para togës së ekzekutimit. Nuk të kam zgjedhur rastësisht ty për të ta besuar sekretin tim. Përkundrazi, të kam studjuar me shumë vëmendje këta muaj që njihemi bashkë, të cilët, për nga ngarkesat e vuajtjeve dhe të vështirësive të shumëllojshme, barazohen me vite. Nuk ka vend më të përshtatshëm se ky kamp pune i vrazhdë dhe as rrethana më të favorshme se këto që po përjetojmë ne çdo ditë e çdo natë, për të provuar forcën e karakterit, vendosmërinë e njeriut dhe cilësi të tjera të dorës së parë, të cilat karakterizojnë personin e denjë për një sekret të rëndësishëm. Për mua është fat i madh që të njoha. Kam pyetur shumë për ty dhe ato që kam dëgjuar nga persona të ndryshëm kanë qenë pothuajse të

njëjta. Duke pasur parasysh çështjen që më preokupon mua, shpresoj se ajo që do të na ndante në jetën e lirë, këtu duhet të na bashkojë. Meli e ndërpreu për një çast fjalën, u mbush mirë me frymë, thithi fort cigaren, piu një gllënjkë kafe dhe vazhdoi: — Babai im rridhte prej një shtrese të varfër dhe ka qënë partizan i brigadës së parë. Babai yt, me sa më ke folur ti vetë dhe kushëriri yt që ndodhet këtu, rridhte nga shtresë e mesme, jurist, dhe ka qenë aktivizuar në lëvizjen kombëtariste. Babai im qe plagosur në luftë dhe vdiq si pasojë e një operacioni që i bënë shumë vjet pas luftës, për t'i nxjerrë një cifël predhe nga kafka e kokës. Sipas fjalëve të nënës, ai më shumë duhet të ketë vdekur për shkak të brengave, sesa nga operacioni. Nëna më pat thënë se gjatë viteve të fundit të jetës së tij të shkurtër, babai përsëriste shpesh: «Derdhëm gjak për t'i sjellë një mynxyrë këtij populli. E ç'fitoi ai nga lufta jonë? Vetëm varfëri dhe frikë. Do të kishte qenë më mirë të më kishte lënë të vdekur në vend kjo cifël predhe, sesa të shikoja pasojat dëshpëruese të luftës sonë.» «Para se të vdiste, babai e kishte lënë amanet që asnjëri prej djemve të tij të mos vazhdonte shkollë ushtarake. Ndofta ngaqë ai vetë kishte qenë oficer gjithë jetën dhe vdiq i zhgënjyer. Fati e solli që pikërsiht unë, më tersi i fëmijëve, të përfundoja në një shkollë speciale ushtarake. Atje përgatiteshin kuadro për shërbimin sekret, organizmi drejtues i të cilit ishte DSJ [ Drejtoria e Sigurimit të Jashtëm ]. Ky ishte një institucion shumë i pushtetshëm. Aktiviteti ynë përqendrohej kryesisht jashtë shtetit. Në gamën e misioneve të DSJsë përfshihej edhe likuidimi fizik i kundërshtarëve aktivë të regjimit të Tiranës, të cilët mund të ishin shqiptarë të arratisur ose detektivë të huaj. Në këto lloj misionesh ne na kishin aktivizuar qysh në moshën 21 vjeçare. «Për të siguruar bindjen tonë të detyruar, para se të fillonim aktivitetin jashtë shtetit DSJ na komunikonte pengjet familjare. Ata ishin dy prej njerëzve më të dashur të rrethit tonë familjar, të cilët do të ekzekutoheshin në mënyrë mafioze prej Sigurimit, në rast dezertimi nga ana jonë. Gjatë karrierës sime, ka pasur tre dezertime prej radhëve të DSJsë. Në të tre rastet ne na kanë shfaqur sekuenca filmike me aksidente automobilistike të improvizuara prej Sigurimit për zbatimin e dënimit me vdekje të pengjeve, ose me vrasje në forma nga më të ndryshmet. Ata e bënin një gjë të tillë për të na bindur se vdekja e pengjeve tanë ishte e sigurtë, po të dezertonim. Kështuqë, ca në saje të mashtrimit sistematik, ca prej papjekurisë së moshës kur fillonim aktivitetin dhe ca për shkak të rrezikut të pengjeve, DSJ arrinte të na detyronte të bëheshim mish për top, duke u futur në një rrugë pa kthim prapa. Rezultati: një dramë e vërtetë. Ndërsa babai im vdiq i zhgënjyer nga frutet e luftës partizane, unë jetoj i zhgënjer prej fruteve të luftës së ftohtë. Në këtë kamp pune, ku më përplasi regjimi të cilit i shërbeva aq shumë, unë përpiqem ta harroj të kaluarën time, por më kot. Megjithatë e keqja nuk mbaron këtu për mua. «Edhe në këtë gjendje kaq të dëshpëruar, e ardhmja ime është përsëri e kërcënuar për arsye që unë do të përpiqem të t'i sqaroj. Natyrisht, ti nuk ndryshon dot asgjë nga rrjedha e fatit tim, por rrëfimi im ka një qëllim të dyfishtë. E para, unë jam arrestuar befasisht dhe më duhet të çoj patjetër një amanet të rëndësishëm tek nëna ime, një amanet që do të ma lehtësonte vdekjen, po ta shkarkoja nga shpirti im i rënduar. E dyta, doja që dikush prej bashkëvuajtësve të mi ta dinte se tekniku i ndërtimit Hamit Meli ka qenë detektiv i DSJsë dhe, si i dënuar me kusht, mund të dalë kur të dëshirojë nga burgu, por veç për të rifilluar karrierën e mëparshme. Askujt nuk mund t'i shkojë ndërmend se unë mund të flas për një temë të tillë me një person, babai i të cilit mund ta ketë pasur ndonjëherë emrin në listat e zeza të DSJsë, si person për tu likujduar fizikisht. Për një sy të zakonshëm, kjo do të thotë që unë të ndodhem përballë një rreziku të dyfishtë tek ti. Pikërisht kanosja e këtij rreziku të

dyfishtë e zbeh shumë dyshimin, se unë mund të flas me ty për të kaluarën time si detektiv. Ndërkohë qenë vendimtare edhe cilsitë që gjeta në personin tënd për një përçapje të tillë aspak të zakonshme. Meli nxori cigaren e fundit nga paketa, flaku kutinë bosh nga dritarja, e ndezi cigaren dhe po bëhej gati të fliste përsëri, kur u dëgjua çanga që lajmëronte zgjimin e kampit. Të dy u çuan menjëherë në këmbë, se dëgjuan hapat e policëve të shërbimit të brendshëm që po ngjisnin shkallët. Ata u futën shpejt në dhomën e gjumit. __________________ XVI NËPËR LABIRINTET E NJË ÇËSHTJEJE DELIKATE ―Sekreti midis dy personave është sekret Zoti; midis treve, është sekret i të gjithëve. Proverb persian Qysh prej natës kur i hapi zemrën Diksit, kontaktet me të iu bënë kërkesë shpirtërore e dorës së parë Melit. Ndërkohë Diksi e mirëpriste praninë e Melit, por ai nuk bëhej asnjëherë nismëtar i asaj bisede të gjatë rrëfimtare, rreth së cilës do të vërtitej dialogu midis tyre, sa herë që do të ndodheshin vetëm. Tashmë Meli e kishte kapërcyer pengesën më të vështirë për të: prezantimin e portretit të tij të dikurshëm, me të cilin lidheshin kujtimet më të hidhura të jetës së tij të deriatëhershme. Ai nuk ndiente më asnjë vështirësi të hynte drejtpërdrejt në temën e preferuar, kur ndodhej vetëm me Diksin. Mirëbesimi ndaj atij që ia dëgjonte ofshamat i krijonte Melit një lirshmëri të tillë komunikimi, saqë ai shtjellonte skenat më tronditëse të rinisë së tij të përgjakur. Sa herë fliste për ato ngjarje, ishdetektivit i dukej sikur nxirte gulfa-gulfa vrerin e shpirtit të tij. Këtë lehtësim të përkohshëm e paguante me një çmin jo të vogël. Duke kujtuar të shkuarën tronditëse, ai përjetonte ato situata që ishte përpjekur mjaft t'i harronte, por nuk ia kishte dalë dot ndanë. Tani, duke folur, fytyra i ndizej shpuzë e herë-herë i zverdhej krejt, dhe jo rrallë në cepat e syve të kaltër shfaqeshin bula lotësh. — Ti je i vetmi njeri me të cilin kam folur për brengat e mia – do t‘i thoshte ai Diksit një natë në minierë. Këto kriza periodike ishin një kurim i pazëvendësueshëm për ndërgjegjen e tij të pllakosur nga pendesa. Në rrethanat ku gjendej, Meli po shikonte me sytë e tij të vërtetën lakuriq, barbarinë e atij regjimi për forcimin e themeleve të të cilit ai kishte derdhur gjakun e të tjerëve dhe të tijin: gjatë kryerjes së një misioni në Athinë, ai ishte plagosur paksa mbi rrëzën e kofshës së djathtë. Meli po i njihte nga fare pranë se cilët ishin armiqtë e popullit. Ish-detektivi i DSJsë e pohonte vetë se nuk do ta besonte kurrë ekzistencën e një gjendjeje të tillë në burgjet shqiptare, po të mos ishte bërë dëshmitar okular i saj. Më se një herë, ai ishte shprehur: — Në qoftë se ka pasur ndonjë gjë të domosdoshme për mua në këtë botë, ka qenë pikërisht ky burg. Një ditë, gjatë punës në minierë, ish-detektivi e thirri Diksin tek një stol dërrase afër daljes së një galerie horizontale pranë planit të pjerrët. Ishte vendi ku ata manovronin vagonat e njërës prej galerive. Atje ai i tregoi një vizatim të gdhendur bukur mbi dërrasën e stolit nga dora e stërvitur e ndonjë të burgosuri ordiner, të cilët kishin punuar më parë në atë minierë. Në të tregohej një zemër njeriu e përshkuar prej një thike. Kjo simbolizonte brengën që

përjetonte autori i vizatimit nga ndarja prej ndonjë njeriu të shtrenjtë, sepse poshtë punimit lexohej: përsëri do të kthehem. Duke i treguar këtë figurë me gisht, Meli i tha shokut të tij: — Edhe zemra ime përshkohet prej një thike të tillë akulli. Ajo biseda e orëve të vona sikur filloi të ma shkrinte pak dhe dalëngadalë nisa të mbushem me frymë. Ndihmomë të çlirohem prej saj, sa më shumë të jetë e mundur. Prano vetëm të më dëgjosh, pa u mërzitur. Për ty kjo nuk është ndonjë sakrificë e madhe, kurse për mua është një shërbim i madh. * Një natë, ndërsa ata të dy po manovronin vagonat, njëri prej policëve të punës u afrua e u tha me një ton gazmor: — Shtrëgohuni mirë sonte, se do të dalin mbi 90 vagona mineral. — Gjynah që nuk u bëkan njëqind – ia ktheu me ironi Meli, duke përthyer qafën e çizmes së grisur. — Farmak e ke atë gjuhë të shkretë, o mustaqe, por ne njëqind vagona do t'i bëjmë për inatin tënd – ia priti polici duke shtrënguar dhëmbët. — Do t'i bëjnë thuaj, jo do t'i bëjmë – e korrigjoi Meli. — Mbylle, mustaqe, se do të ta tregoj mirë gramatikën unë pastaj – iu hakërrua polici i bërë spec. Diksi i vuri dorën në sup ortakut të punës dhe e shtyu drejt vagonit që duhej manovruar. Atë çast arriti një vagon i mbushur treçerek me mineral, mbi të cilin kishin vendosur një të burgosur të dëmtuar rëndë, që po rënkonte. Një vagon i dalë prej shinave e kishte ngjeshur të burgosurin e dëmtuar për anë të galerisë, duke e shembur keq. Prej dhimbjeve të mëdha, ai shante mbarë e prapë qeverinë që e kishte dënuar me heqje lirie dhe po i merrte jetën në punë të rëndë të detyruar. Polici dëgjonte dhe s'fliste, duke mos ditur çfarë t'i bënte të aksidentuarit. Ai ishte njëri prej punëtorëve më të mirë midis të burgosurve dhe gardianit i vinte më tepër keq që ai nuk do të bëhej më për punë. Ndërkohë puna u ndërpre për shkak avarie në njërën galeri, prej nga dilnin më shumë vagona me mineral. Polici u largua për të shoqëruar dy të burgosurit, që do të nxirnin jashtë të dëmtuarin. Duke përfituar nga rasti, Meli nisi trajtimin e temës qendrore të bisedave të tyre: — Të kam thënë, Sazan, se jam i dënuar me kusht. Unë lirohem menjëherë prej burgut, në qoftë se pranoj të rikthehem në detyrën e detektivit. Pasi më arrestuan në Berat, më futën në një dhomë të veçantë në DP të Bredshme të atij qyteti. Atje më erdhën dy persona, të cilët m'u paraqitën si përfaqësues të Sigurimit të KQ të partisë. Pa asnjë lloj hyrjeje, ata u futën drejt në temë: «Para dy ditësh, familja juaj u ngrys me biografinë më të mirë në Gjirokastër dhe u gdhi me biografinë më të keqe. Ishit bijtë e një babai që ka luftuar qysh orët e para me brigadën e

parë sulmuese dhe vdiq nga plagët e luftës çlirimtare, siç i kishte hije. Njëri prej vëllezërve të nënës suaj është hero i popullit, ndërsa tjetri dëshmor i luftës për çlirimin e vendit. Po t'iu shtoje këtyre fakteve të admirueshme edhe misionet e realizuara me sukses nga ti kur militoje në DSJ, nuk gjeje dot fjalë për të përshkruar meritat e familjes suaj. Ndërsa sot nuk gjen dot fjalë për të shprehur përmbysjen që ka ndodhur në familjen tuaj: «Aktualisht ti je vëllai i një të arratisuri, në ndërgjegjen e të cilit ke ndikuar negativisht me sjelljen tënde arrogante dhe përçmuese ndaj realiteti tonë shoqëror. Veç kësaj, tetë udhëtime të tuat me mision jashtë shtetit kanë qenë të kontrolluara nga vëzhgues të posaçëm. Ti je fotografuar në shtete të ndryshme duke biseduar me të arratisur politikë, një krim i rëndë ky që dënohet prej ligjeve në fuqi. Për këto dy arësye të forta e meriton plotësisht arrestimin. Megjithatë partia, duke marrë parasysh edhe të kaluarën tënde si detektivi më rezultativ i shërbimit tonë sekret, s'ka ndërmend të të shtyjë në atë greminë, buzë së cilës ke shkuar me këmbët e tua. Ajo ka vendosur të të japë edhe një herë dorën. «Duke thënë fjalët e fundit, ai nxori nga çanta dy fotografi dhe, pasi ma tregoi të parën, më pyeti: — E njeh këtë person? — Po, iu përgjigja. «Ishte njëri prej ish-instruktorëve tanë, i arratisur në vitin 1969. — Po këtë tjetrin? më pyeti, duke më treguar fotografinë e dytë. — Edhe këtë e njoh – iu përgjigja sërish. «Ishte një shoku im i profesionit, i arratisur qysh vitin e parë të aktivitetit, më 1971. «Pastaj ai nxori nga çanta një fije letre të palosur me kujdes dhe ma zgjati duke më thënë: — Lexoje me vëmendje dhe duam përgjigje përsa shtrohet në të. «Hapa letrën dhe lexova: Hamit Meli të lihet i lirë, me kusht që, pas një periudhe tranzitore dyjavore, të pranojë të rikthtehet në detyrën e tij të detektivit, me këtë mision të posaçëm: Brenda një periudhe katërvjeçare nga dita që do të rifillojë detyrën e detektivit të zbulojë (i ndihmuar edhe nga burimet e tjera informative që disponon shërbimi ynë sekret) dhe të asgjësojë me çdo kusht personat që do t'i rekomandohen. Në rast mospranimi të këtij propozimi, Hamit Meli të mbahet nën arrest dhe t'iu dorëzohet organeve të hetuesisë. Për Komitetin Qendror të PPSH Manush Myftiu «Kur personi që kisha përballë e llogariti se unë e përfundova së lexuari letrën, urdhëroi me një ton të prerë: — Vendos dhe përgjigju!

— Dua të mendohem – i thashë – Ndërkohë dua të më sillni dhe pak ujë, se kam etje. — Jo vetëm ujë, por edhe raki, të cilën ti e do aq shumë – shtoi ai. «Personi tjetër që e shoqëronte nxori nga çanta një shishe 0,5 kg raki rrushi e mandej të dy dolën jashtë, duke më thënë: — Ne po largohemi, që të mendohesh në qetësi. Pas një ore do të kthehemi të marrim përgjigjen përfundimtare. «Duke dalë, ata e mbyllën derën me çelës nga jashtë. * «Dilema ime ishte e vështirë. Pas gjashtë vjetësh shërbimi si detektiv, DSJ më kishte pezulluar nga detyra. Shkak u bë alkoolizimi im kronik, si pasojë e të cilit m'u dobësua mjaf vetëkontrolli. Villja vrer pa doganë kundër regjimit që i kisha shërbyer, duke përdorur si shkak çdo dukuri të rëndomtë të jetës së përditshme që më ngacmonte nervat. Pas disa paralajmërimesh, më pezulluan pa afat nga puna, në pritje të reagimit tim. Unë e intensifikova më tej përdorimin e alkoolit. Në këtë drejtim ndikoi mjaft edhe mungesa e dëshirës për tu rikthyer në profesionin e mëparshëm. Ndërkohë DSJ më dërgonte sinjale, se do të ishte e gatshme të më riaktivizonte, sapo të jepja shenjat e para të përmirësimit të sjelljes sime. Ndërsa unë bëja të kundërtën. «Për shkak të rrahjes së një polici në hotel Turizmi në Gjirokastër, më dënuan gjashtë muaj burg. Edhe atëherë më propozuan të ma falnin burgun, me kusht që të rifilloja detyrën e detektivit. Preferova vuajtjen e dënimit. Ndihesha shumë i lodhur nga nervat si prej profesionit të dikurshëm, ashtu edhe prej realitetit të zymtë shqiptar. Sikur të kisha arritur të arratisesha siç mendoja, do të isha tërhequr në jetën private, për të harruar gjithçka. Kujtesa ime e fortë më kishte ndihmuar shumë gjatë veprimtarisë si detektiv. Po aq shumë po më shqetësonte ajo pas braktisjes së profesionit, mbasi nuk më linte të harroja. Harresa është një dukuri e rëndomtë me kosto të lartë: ajo vjen për të prishur punë, kur njeriu nuk e do, dhe e refuzon ftesën e tij, kur njeriu dëshiron të harrojë. «Pas arrestimit në Berat, DSJ përfitoi prej rrethanave për të më vendosur përballë alternativës së vështirë: burg ose rikthim në detyrën e detektivit. Kur dy përfaqësuesit e KQPPSH erdhën në dhomën ku më kishin mbyllur, unë e kisha pirë të shumtën e rakisë. Pa pritur pyetje prej tyre, u ktheva përgjigjen e përgatitur: — Nuk mund ta pranoj propozimin tuaj. «Kryesori prej atyre të dyve u prish në fytyrë. Me sa dukej ishte përgatitur shpirtërisht për të kundërtën, mbasi duhej ta kishte marrë si fillim pazari kërkesën time për tu menduar. Pas një heshtjeje të shkurtër, ai pyeti me një ton të vrazhdë: — Cila është arsyeja e refuzimit? — Personi i parë ka qenë njëri prej instruktorëve më të përgatitur të shkollës sonë (ai na mësonte përdorimin e thikës). Këtë fakt e dinë mirë të gjithë ata që e kanë njohur nga afër. Kështuqë ai mbetet gjithmonë superior në konsideratën time si ish-nxënës i tij. I dyti ka qenë shoku im i ngushtë. Edhe këtë gjë e dinë ata që i lidhte puna me ne. Megjithëse ka dhjetë vjet që unë nuk e kam parë, po të vihem përballë tij, e di që nuk do të më bëjë dora

ta godit, mbasi me të më lidhin shumë kujtime. Përveç kësaj, askush nuk më siguron dot se ata të dy nuk janë aktivizuar me ndonjë shërbim sekret të huaj, i cili aktualisht i ka në mbrojtje. — Edhe ashtu mund të jetë; prandaj të është lënë në dispozicion një goxha kohë: katër vjet! — Sidoqoftë, unë e vlerësoj të pamundur realizimin e këtyre dy misioneve nga ana ime. Vazhdoni veprimet tuaja. — Këtu përfundojnë veprimet tona. Më tej, janë të tjerë ata që do të merren me ty, pasi të largohemi ne. Para se të ndahemi, po të themi edhe këto fjalë: ke për të vuajtur aq shumë, saqë do të na kërkosh por nuk do të na gjesh dot më. Megjithatë nuk po ta mbyllim plotësisht derën edhe kësaj here, me qëllimin e mirë që në horizontin e së ardhmes tënde të afërt të mos shikosh vetëm tela me gjemba. Po të bëjmë të ditur këtë adresë të shkurtër (ajo përbëhej nga katër fjalë dhe një numër). Fiksoje mirë në kujtesë. Qysh prej këtij çasti e deri sa të plotësohen dy vjet, kurdoherë që mund të ndryshosh qëndrim ndaj ofertës sonë, mjafton t'i thuash hetuesit (gjatë proçesit hetimor) të transmetojë në emër tënd fjalën "dakord" në këtë adresë dhe ti menjëherë do të lirohesh, sipas kushteve që lexove në letrën që të paraqitëm. Kur të jesh në kamp, mjafton një copë letër në këtë adresë me të njëjtën fjalë dhe përsëri do të lirohesh, gjithmonë sipas të njëjtave kushte. Mbetsh me shëndet! «Pas këtij takimi, më kaluan direkt në hetuesi speciale, ku më katandisën të ecja tre muaj këmbadoras. Më shkatërruan veshkën e djathtë, më bënë me sëmundje zemre dhe ma acaruan më tej sistemin e dëmtuar nervor me seanca elektroshoku. Megjithë këto tortura shkatërrimtare për organizmin tim, unë nuk pranova asnjërën prej akuzave që më bënin. Megjithatë ky fakt nuk i pengoi fare të më dënonin me 17 vjet burg. Por kjo nuk ka më aq rëndësi. Njeriu merret me të shkuarën, kur nuk e kërcënon e ardhmja. Pikërisht këtu ―më vret këpuca mua. «Muajin e ardhshëm, në gusht, plotësohen dy vjet nga afati që më kanë caktuar ata për tu menduar. Refuzimet përfundimentare të këtyre lloj ofertash DSJ i vlerëson si ―dezertim nga detyra shtetërore me rëndësi të posaçme‖ dhe autorët e tyre i gjykon e i dënon në mungesë. Dhe, ç'është më e keqja, vendimet e dënimeve me vdekje të kësaj natyre ekzekutohen në heshtje. Raste të tilla ka pasur edhe kur unë militoja pranë DSJsë. Në rrethanat e mia, një helmin nëpërmjet ushqimit është mënyra më e thjeshtë dhe më e sigurtë për të më hequr qafe. — Ushqimi këtu gatuhet dhe ndahet prej të burgosurve. Është e pamundur që ata të pranojnë të bashkëpunojnë me të burgosur për veprime sekrete kaq të rëndësishme – e kundërshtoi Diksi idenë e ish-detektivit. — Ashtu është. Mirëpo kur unë vazhdoja aktivitetin në DSJ, kisha marrë vesh nëpërmjet shokëve të profesionit, se në raste të veçanta Sigurimi fuste në burgun e Burrelit ndonjë agjent të tij si të burgosur. Ai kontrollonte nga brenda situatën e burgut në përgjithësi dhe persona të caktuar, në veçanti. Një agjent i tillë mund të bënte ç'të donte me jetën e të burgosurve realë, pa i shkuar askujt ndërmend se nga i kishte ardhur e keqja. Të njëjtën ndërhyrje ata mund ta bëjnë ku t'ua dojë puna. Këtë problem po e diskutoj me ty jo se mund t'i gjendet zgjidhje, por për të mos qenë i panjohur për ty. Ashtu siç dëshiroja që dikush ta dinte se unë nuk kam qenë vetëm teknik ndërtimi në jetën e lirë, po ashtu dëshiroj që ti ta dish se ndonjë vdekje e befasishme e imja nuk do të jetë pa shkak të

jashtëm. Diksit i erdhi keq për pozitën e vështirë të bashkëvuajtësit. Në qoftë se brenda televa me gjemba mbretëronte pasiguria e përgjthshme, për Melin kishte shkaqe suplementare pasigurie, edhe më kërcënuese. Ai asnjëherë dhe në asnjë rrethanë s'mund të ishte i qetë. «E keqja s'paska fund as brënda kësaj të keqeje njerëzore - burgut», – mendoi Diksi, tek po shikonte bashkëvuajtësin në siklet të shumëfishtë. Me keqardhje të dukshme, ai i tha Melit: — Më dhimbsesh, Hamit, por veç funksionit të dëshmitarit të heshtur, nuk mund të luaj dot rol tjetër në dobinë tënde. S'kanë thënë kot: «Më mirë një fund i tmerrshëm, sesa një tmerr pa fund.» Për çduinë e Diksit, Meli i regjur me pusitë e vdekjes mendonte ndryshe: — Gjendja nuk do të jetë gjithmonë njëlloj, Sazan. Me plotësimin e afatit dyvjeçar, unë do të shpëtoj në ndonjë formë prej tyre: ose do të më heqin qafe, ose do të më hiqen qafe. Cilado që të ndodhë, për mua nuk është e papritur. * Javët kalonin e bashkë me to edhe turnet e punës. Herë punonin ditën e flinin natën, herë punonin natën e flinin pjesërisht ditën. Për çudi, me afrimin e gushtit, Meli po tregohej më i kënaqur dhe nganjëherë i thoshte shokut të tij duke qeshur: — Vapa ikën me gushtin, thotë populli. Në qoftë se vapa e sivjetme nuk do të më marrë me vete, do të përjetojmë bashkë një vjeshtë të freskët, si nga klima natyrore dhe nga ajo njerëzore. Por koha nuk i vërtetoi parashikimet e tij. Ndonëse pas gushtit po kalonte edhe shtatori, pikërisht atëherë, kur ai mendonte se ―e kishin fshirë nga lista‖, i ndodhi e patritura më e madhe. __________________ XVII NË KURTHIN E PROFESIONIT ―Asgjë nuk ndodh kurrë pa shkak. Xh. Eduards Më 29 shtator 1983 Meli dhe Diksi punonin turni i dytë në minierë. Në orën dy pasdite niseshin për në punë. Paradite, pas leximit të detyrueshëm të shtypit, ata kishin shkuar të ngushëllonin një bashkëvuajtës për vdekjen e babait. Pas ngushëllimit, të dy u nisën për në dhomën e fjetjes, për tu shtrirë një copë herë, para se të niseshin për në punë. Melin dikush e thirri dhe mbeti prapa, ndërsa Diksi shkoi e u shtri në dhomë. Pasi hëngrën drekë, u nisën për në punë. Vetëm rrugës për në minierë, Diksi e kuptoi se shoku i tij ishte bërë tym, pavarësisht se përpiqej të mos binte në sy. Ata shkuan më shpejt se çdo ditë tjetër tek vendi i punës. Mbasi i bëri shenjë Diksit që të mos fliste, ortaku i tij i punës filloi të kontrollonte rreth stolit të drunjtë, në kapakun pa poç

qelqi të një feneri dritash të mbërthyer në faqe të galerisë dhe në çdo vend të mjedisit rrotull, ku, sipas mendimit të tij, mund të vendosej ndonjë aparat regjistrimi për zërin. Si u sigurua mirë, ai u ul në stolin e drunjtë, ndezi një cigare, i dha edhe Diksit një (veprim ky që u paraprinte shpesh bisedave të tij serioze ) e mandej filloi të sqaronte: — Pikërisht tani, kur unë mendoja se gjithçka do të mbulohej gradualisht nga harresa, ndodhi e kundërta. Personi që më thirri kur po shkonim bashkë në dhomën e fjetjes për të pushuar, pasi u afrua, më tha: — Hamit, a mund të ndez pak cigaren? «Kur unë i zgjata cigaren që të ndizte të tijën, të cilën e kishte në buzë, ai shpalosi paksa njërën anë të jakës së xhaketës, ku shquante emblema e DSJsë. Pastaj më pyeti i buzëqeshur: — Si je me shëndet, Shkëmbi? «Ai po më fliste kështu me pseudonimin që unë kam përdorur gjatë kryerjes së shumicës së misioneve si detektiv. U trondita shumë, por nuk lëviza prej vendit. Pasi ndezi cigaren (natyrisht për të justifikuar thirrjen time), ai vazhdoi pa e fikur buzëqeshjen e shtirë: — Sot e tutje unë do të shërbej si ndërlidhësi yt sekret me DSJnë. Qendra më ka autorizuar të të njoftoj, se je urgjentisht i thirrur për tu riaktivizuar në detyrën e detektivit. Kaq për sot, vetëm sinjalizimi. Nesër do të bisedojmë gjatë e gjerë dhe do të më japësh përgjigje për ofertën. Ndërkohë dua të të kujtoj se biseda që po zhvillojmë është duke u incizuar. «Tek vështroja atë fytyrë-maske, tek dëgjoja zërin e tij të më fliste për "riaktivizim", po më bëhej të bërtisja me të madhe dhe të lajmëroja gjithë të burgosurit, se bashkë me ta hante e flinte një oficer sigurimi i maskuar. Ndërkaq e mblodha veten dhe e pyeta: — A e di ndonjë oficer i komandës se kush je ti në të vërtet? — Vetëm njëri. Për sot nuk duhet ta zgjasim më. Nesër brigada juaj shkon përsëi mbasdite në punë. Pas leximit kolektiv të shtypit, në orën 11 do të takohemi në dhomën ku fle brigada e ndërtimit. Paradite ata janë në punë dhe dhoma e tyre është bosh. Nesër kam shumë gjëra për të të thënë dhe besoj se do të merremi vesh bashkë. Mirëupafshim nesër në orën 11. «Ai u largua serbes-serbes, si të ishte ndonjë shok i vjetër burgu. Ndërsa unë mbeta edhe disa çaste pa lëvizur prej vendit. Pastaj, me këmbët që i tërhiqja zvarrë, erdha e u shtriva në dhomë. Ishte ndofta hera e parë që më erdhi aq keq për veten time. Ç'fat i zi! mendoja. Kur unë përpiqesha të të kujtoja sa më rrallë (se ti nuk harroesh dot kurrë, moj e kaluar torturuese!), gjithçka po nis nga e para. Ky paska qenë vërtet një mallëkim. Kur pushoi së foluri, Meli po merrte frymë me zor. __________________ XVIII BASHKË NË MINIERËN E NXEHTË DHE NË LUFTËN E FTOHTË ―Meqë nuk mbetej rrugë tjetër, ai zgjodhi këtë formë heroizmi: të qëndronte besnik. M. Burbun

Ngjarja e tronditi Diksin. Papritmas ai e pa veten në qendër të një cikloni, pasojat e të cilit nuk mund të parashikoheshin. Natyrisht, zgjidhja më e qetë e situatës së komplikuar vrullshëm do të ishte pranimi i ofertës së DSJ prej Melit dhe dalja e tij nga burgu. Vetëm kjo mbyllje kapitulli do të shmangte rrezikun që kanoste drejtpërdrejt Melin dhe tërthorazi Diksin. Mirëpo kjo mbetej një e drejtë ekskluzive e Melit: i takonte atij të vendoste për të ardhmen e vet. Diksi mund t‘i bënte vetëm ndonjë sugjerim të kujdesshëm. Përndryshe Meli kishte të drejtë të dyshonte në qëndrimin e Diksit, për të mbajtur të njëjtat marrëdhënie me të edhe pas acarimit të mundshëm të komunikimit të tërthortë të ish-detektivit me DSJnë. Kjo ishte një thikë me dy presa, mbasi distancimin e Diksit prej tij, në rast refuzimi të ofertës së re të DSJsë, Meli kishte të drejtë ta interpretonte edhe si një kërcënim të tërthortë për të ardhmen e tij. Ai mund të mendonte se, në rast rreziku eventual, Diksi do ta përdorte ndoshta sekretin e tij të rëndësishëm si varkë shpëtimi. Në ato rrethana sa komplekse aq edhe delikate, Diksi ishte i detyruar të merrte një vendim të qartë e të prerë, të cilin duhej t‘ia bënte të ditur pa asnjë rezervë bashkëvuajtësit, që i kishte besuar jetën e tij. Ndërkohë ai e kuptonte mirë se nga anonte balanca e gjykimit të Melit. Në rast se ky do të kishte qenë i prirur për ta pranuar ofertën e DSJsë për rifillimin e detyrës së detektivit, këtë gjë do ta kishte bërë qysh ditën e arrestimit në Berat. Ose gjatë torturave të rënda në kuadër të hetuesisë speciale. Ose gjatë afatit dyvjeçar që i kishin lënë për tu menduar. Tekefundit do ta kishte pranuar edhe tani që DSJ i trokiti në portën e kampit të Qafë–Barit dhe ndërlidhësi i saj priste përgjigje prej tij. Pse do ta vinte në dijeni Diksin për kontaktin me ndërlidhësi sekret në kamp, nëse Meli kishte ndërmend ta pranonte ofertën e fundit të DSJsë? Aktualisht Diksi ndodhej para një alternative të qartë: ose aleat deri në vdekje me Melin që i besoi aq shumë, ose të përgjunjej prej përmasave të rrezikut e ta komplikonte më keq situatën, mbasi ish-detektivi me përvojë kishte të drejtë ta shikonte me dyshim personin, që i kishte besuar sekretin. Pra, nëse në rastin e parë i rrezikohej vetëm jeta, në rastin e dytë rreziku i jetës nuk pakësohej fare, përkundrazi, veçse do të mbartte edhe thyerjen morale, injorimin. Diksi ishte 36 vjeç dhe qyshse kishte njohur veten ai kishte pranuar të hiqte të zitë e ullirit, për hir të dinjitetit. Mjaft të deklasuar si ai e kishin gjetur fjalën me Sigurimin dhe flirtonin me të për një jetesë të pështirë. Ai vetë kishte pasur gjithmonë neveri prej pazarllëqeve, që e shndërronin personalitetin e njeriut në një leckë wc-je të Sigurimit. Prandaj ai nuk ia lejonte vetes kurrë të manifestonte lëkundjen më të vogël në këto kryqëzime të udhëve të fatit. Aq më tepër që Diksi e kishte tashmë të qartë se agjenti i DSJsë me maskë të burgosuri – ndërlidhësi sekret – i kishte studjuar me imtësi marrëdhëniet e Melit me të burgosurit e tjerë dhe i kishte transmetuar relacione të posaçme qendrës për gjithçka. Pothuajse gjithë kohën e lirë në kamp Meli e Diksi e kalonin së bashku, qysh prej rrëfimit të ish-detektivit. Në rast se Meli, sipas të gjitha gjasave, do ta refuzonte përsëri ofertën e DSJsë dhe Diksi do të shkëputej prej tij, ndërlidhësi do t‘ia transmetonte këtë menjëherë DSJsë. Pse kjo ndarje e papritur midis këtyre dy bashkëvuajtësve, pikërisht në një moment të tillë? Ky do të ishte një tjetër ekspozim ndaj rrezikut. Nga ana tjetër, a kishte kompensim më të mirë për 36 vjetët e skëterrshëm të jetës së Diksit, i cili e kishte kaluar fëmijërinë në internim dhe po thinjej në burg ku i duhej të vuante edhe nëntë vjet akoma, sesa lufta kundër diktaturës vrastare? Të ndihmonte për ta privuar DSJnë prej detektivit të saj më të mirë, nuk ishte një arritje e vogël për Diksin nga pozicioni i të burgosurit politik. *

Mbasi i kishte përshkruar detajet sfilitëse të dialogut të tij me ndërlidhësin sekret të DSJsë, Meli e kishte fiksuar shikimin mbi fytyrën e Diksit. Kuptohej që ai po priste me ankth reagimin e bashkëvuajtësit, që e njihte tashmë me hollësi të kaluarën e ish-detektivit. Diksi buzëqeshi para se t‘i përgjigjej: — As që bëhet fjalë se unë mund të ndryshoj qëndrim ndaj teje, Hamit, prej rrethanave të reja që u krijuan. Ti ma besove sekretin tënd jetik, pa e parashikuar një zhvillim të tillë të ngjarjeve. Unë të falënderoj për këtë dhe të jap fjalën se do të jemi bashkë deri në fund të kësaj furtune që sapo ka nisur. Veç dëshiroj që, sot e tutje, ti ta kontrollosh më mirë veten në koniukturat e reja që do të krijohen në mënyrë të paevitueshme. Qoftë edhe për sedër profesionale, ti nuk duhet t‘iu japësh rast me fjalorin tënd të shthurur spiunëve të burgut, që të përfitojnë prej pakujdesive të tua për të ulur dënimin e tyre duke dëmtuar ty. — Si çdo njeri, edhe unë kam dobësitë e mia, Sazan. Por situata tashmë ka ndryshar kryekëput; të njëjtën gjë do të bëj edhe unë. — E ke vendosur përfundimisht për ta refuzuar ofertën e re të DSJsë? — Profesioni i detektivit më ka mësuar të mos lë asgjë pezull në jetë, mbasi qëndrimet e lëkundura sjellin gjithmonë pasoja të padëshirueshme. Torturat në hetuesinë speciale, mbasi i kisha shërbyer gjashtë vjet në frontet e luftës së heshtur diktaturës, persekutimi që po i bëjnë familjes sime duke i ndërprerë edhe korrespondencën me mua dhe situata e tmerrshme e kampeve të punës, që po i shikoj me sytë e mi, ma kanë forcuar bindjen, se kundërshtimi i rikthimit në detyrën e detektivit është një prej vendimeve më të drejta që kam marrë në jetë. Aq më tepër që unë nuk do të jem më i vetëm në luftën e pabarabartë që na pret. Më fal, miku im, që po të implikoj në një çështje të vështirë, e cila mund të të kushtojë jetën. Ti ke vuajtur shumë dhe më vjen keq që ngjarjet rrodhën kështu. Por edhe e kaluara ime është e dhimbshme. Në këtë situatë kërcënuese le të luftojmë së bashku kundër armikut tonë të përbashkët! Dy shokët besnikë i shtrënguan dorën njëri-tjetrit. __________________ XIX PËRBALLË NDËRLIDHËSIT SEKRET ―Për të dalë mirë nga një bashkëbisedim duhet admiruar pak, dëgjuar shumë, nuk bën të pretendosh se je mendjehollë, por ta tregosh atë tek të tjerët me sa të mundesh. B. Franklin Të nesërmen Meli hyri në dhomën e caktuar disa minuta më herët. Pas pak atje shkoi ndërlidhësi. Pas përshëndetjes së rastit, Meli i hodhi një sy trupit mesatar, por të lidhur mirë të ―lajmëtarit të furtunës‖ dhe i tha: — Me shëndet qenke goxha mirë. — Se ushqehem mirë – u përgjigj tjetri duke qeshur. – Ti e di që dietat i kemi të larta. Apo kujton se mbahem me gjellën e kazanit të kampit? — Prej sa kohësh je ―i burgosur‖?

— Afërsisht, nëntë vjet. Ai i zgjati Melit paketën me filtër. Ky nuk e mori cigaren. Ndërlidhësi e ndezi për vete me një çakmak të bukur. I burgosuri ndezi një cigare nga paketa e tij dhe thumboi bashkëbiseduesin: — Paske çakmak me gaz sot, nuk ke nevojë për ndihmën time të ndezësh cigaren. — Sot ka nevojë shteti për ndihmën tënde, Hamit. Urdhëro lexoje këtë letër. Ai i zgjati Melit një rryp të gjatë letre speciale mjaft të hollë, të mbështjellë në formën e një cilindri të vogël. Ish-detektivi e shtjelloi letrën dhe lexoi: Për interesa të larta shtetërore, ju ofrohet prej DSJsë një detyrë e rangut të parë në kuadrin e një misioni me rëndësi të posaçme, i koduar ―Misioni i Madh‖. Për riaftësimin tuaj fizik e profesional do të merren këto masa: Do të kuroheni gjashtë deri në tetë muaj në një nga klinikat më të mira të botës. Koha e vuajtjes së hetuesisë dhe burgut do t'ju kompensohen në të holla me dhjetëfishin e rrogës që keni pasur si detektiv i Sigurimit të Jashtëm të Shtetit. Shuma arrin shifrën 740 mijë lekë (të reja) dhe do ti jepet në dorë nënës suaj. Të gjithë të afërmit tuaj (vëllezer e motra familjarisht) do të grupohen në Tiranë, duke u sistemuar në punë të përshtatshme. Ju do të merrni kontakt me specialistë të aftë, për të rifreskuar dhe riaftësuar reflekset tuaja të mirënjohura profesionale. Në qoftë se do të keni ndonjë kërkesë apo dëshirë, plotësimi i së cilës varet prej nesh, nuk do të na mungojë aspak vullneti që t'jua realizojmë. E njëjta gatishmëri duhet t'ju karakterizojë edhe ju në përgjigje të ofertës sonë. Mospranimi ju ngarkon me përgjegjësi të rëndë. Për Komitetin Qendror të PPSH Nexhmije Hoxha Kur mbaroi së lexuari letrës, Meli e pyeti ndërlidhësi me një ton habie: — Ç‘lidhje ka drejtoresha e Institutit të studimeve marksiste–leniniste, që firmos këtë letër, me shërbimin sekret shqiptar? — Nuk mud t‘i përgjigjem kësaj pyetjeje. Atë do t‘ua përcjell shefave në Tiranë, të cilët mund të më autorizojnë për përgjigjen. Tani hidhi një sy kësaj fotografie. Megjithëse Meli i kishte vënë detyrë vetes që të mos shprehte asnjë lloj ndjenje në bashkëbisedim me ndërlidhësin, pamja e fotografisë e tronditi. Ky sukses i parashikuar bëri që ndërlidhësit t‘i qeshte nuri. Në fotografi paraqitej vëllai i arratisur i Hamitit, Dari Meli, me pranga në duar, dalë para godinës së DSJsë. Megjithëse ishte i prangosur, Dariu qeshte. Kjo tregonte se fotografia ishte përgatitur enkas për ish-detektivin e burgosur. Pas triumfit të çastit, ndërlidhësi e pa të arsyeshme të bënte sqarimet e nevojshme: — Yt vëlla është vënë në shërbim të DSJsë. Aktualisht nuk ndodhet në Tiranë. Shefat mendojnë se ai po punon mirë. Para se të më kthesh përgjigjen që duhet t‘i transmetoj qendrës lidhur me ofertën e saj, puna e kërkon që ti të mendosh edhe për fatin e

mëtejshëm të vëllait më të ri nga ti. Unë kam këtu disa hape të posaçme, të cilat e ngrejnë temperaturën deri në dyzet gradë celsius. Po të pish një prej tyre tani, pas një ore ne do të jemi duke udhëtuar bashkë për në spital, pra, për në DSJ. — Një veprim i tillë është i pamundur për mua. Unë jam më tepër i sëmurë nga sa mendon qendra. Nuk ka kurim mjekësor që mund të më rikthejë qetësinë nervore dhe reflekset e mia të dikurshme profesionale. — Kjo është arsyeja e refuzimit të ofertës? — Të duket e pamjaftueshme? — E mjaftueshme, natyrisht, por e evitueshme. Për riaftësimin tënd shëndetësor e profesional do të firmosin profesorë të mjekësisë më të zhvilluar bashkëkohore. — Nuk ka profesor mjekësie që të firmosë sinqerisht për rimëkëmbjen e shëndetit tim të shkatërruar. Veshka ime e djathtë është e dëmtuar dhe unë urinoj gjak shpesh. Sistemin nervor e kam të acaruar tej mase. Krizat e zemrës më janë bërë kronike. Në gjumin e shqetësuar që bëj, unë flas përçart dhe pa dashje dekonspiroj vetveten. Qendra flet përkundruall, pa e njohur nga afër gjendjen time shëndetësore. — Jo, s‘është ashtu, Hamit, gabohesh. Ndryshe nga ç‘mendon ti, ne kemi kohë që të vëzhgojmë. Unë kam qenë edhe në kampin e Ballshit për gjashtë muaj që ti qëndrove atje. Edhe këtu bashkë kemi ardhur. Po të duash, mund të të them edhe numrin e vagonave që ke manovruar deri sot në planin e pjerrët. — Një vëzhgim i sipërfaqshëm nuk i konstaton dot anomalitë e mia nervore dhe organike. — Detyra ime është që të të sqaroj ofertën dhe udhëzimet e qendrës, jo të ushtroj trysni psikologjike mbi ty, Hamit. Përfundimisht ti do të vendosësh vetë për përgjigjen që unë duhet t‘i transmetoj qendrës. Veç duhet të mbash parasysh faktin, se refuzimi kategorik nuk do të kalojë pa pasoja për ty. — Pasojat mund të jenë edhe më të rënda, në qoftë se paaftësia ime bëhet shkak për dështimin e Misionit të Madh. — Qendra më ka udhëzuar gjithashtu të të njoftoj, se duhet të pranosh të futesh në ndonjë punë të përshtatshme këtu në kamp. P. sh. të peshosh ushqimet e furnizimit ditor të kuzhinës së kampit. Ky është vend pune pa telashe dhe nuk ke të bësh fare me të burgosurit e shumtë. Kjo mund të ndikojë edhe në përmirësimin e gjendjes tënde shëndetësore. — Faleminderit për interesimin, por unë nuk dua punë më të mirë nga ajo që po bëj. — Jo, në minierë ti nuk do të hysh më; ky është vendim i qendrës. Nejse, këtu jemi e do të flasim përsëri bashkë. Ke gjë për të thënë nga ana jote? — Po. Pavarësisht se ne do të vazhdojmë të jemi të dy në të njëjtin kamp, dëshiroj të mos më shqetësosh, me përjashtim të rasteve kur do ta rekomandojë qendra diçka të tillë. — Pse kjo? pyeti i habitur ndërlidhësi, duke ndezur një cigare tjetër.

Meqenëse Meli nuk iu përgjigj fare kësaj pyetjeje, që nuk kishte lidhje me thelbin e çështjes, ndërlidhësi i tha: — Në rast se nuk ke gjë tjetër për të shtuar, mund të largohesh. Bashkë do të kontaktojmë vetëm me rekomandim të DSJsë. Duke thënë këto fjalë, ai u shtri mbi dyshekun ku ishte ulur. Meli doli pa e përshëndetur. Duke konstatuar se punët po i merrnin rrokullimën, veshët i gumëzhinin e shikimin nuk e kishte të qartë si gjithmonë. __________________ XX PIKËNISJA E SFIDËS SË MADHE ―Të dish të besosh është një cilësi shumë e rrallë, që tregon një mprehtësi të ngritur mbi nivelin e së përgjithshmes. P. dë Gondí Të nesërmen, më 1 tetor 1983, Meli u përjashtua nga puna në minierë sipas organikës së re mujore. Të njëjtën ditë, tetëdhjetë të burgosur të kampit të Spaçit u transferuan në atë të Qafë–Barit. Dy autobuza plot me të burgosur duarlidhur ishin vënë në mes nga dy makina me ushtarë të armatosur, policë e qena ndjekjeje. Ata arritën në kampin e Qafë-Barit rreth orës dy pasdite. Qysh atë ditë u bë shpërndarja e tyre nëpër brigada pune me turne. Shumë prej këtyre të burgosurve kishin qenë me raport mjekësor, të paaftë për punë nëntokësore. Mirëpo numri fillestar i të burgosurve që punonin në minierën e Qafë–Barit ishte zvogëluar dukshëm, ngaqë shumë prej tyre ishin sëmurur si pasojë e kushteve të rënda të minierës. Në këto rrethana, duke mos pasur rezerva forcash të tjera (arrestimet nga jeta e lirë ishin kufizuar disi) Drejtoria e Kampe-Burgjeve dërgoi në kampin e Spaçit një komision ―mjekoligjor‖ të përbërë kryesisht prej hetuesish. Këta konstatuan se shumica e të burgosurve të Spaçit, deri atëherë të pajisur me raport paaftësie për punë nëntokësore, ishin përmirësuar nga ana shëndetësore. Pasi ua hoqën raportet mjekësore, i dërguan në minierën e QafëBarit, ku shëndeti i tyre do të merrte goditjen fatale. Ditën tjetër, më 2 tetor, kartelisti i kampit të Qafë-Barit e thirri Melin në zyrë. Duke qenë vetëm për vetëm me ish-detektivin, ai hyri drejt në temë: — Jam oficer i DSJsë. Kam urdhër të të sistemoj në atë vend pune që do të të pëlqente, prej këtyre që kemi brenda kampit. — Ju faleminderit, nuk dëshiroj asnjë lloj pune të ofruar me porosi nga lart. Meqenëse keni vendosur të mos më lejoni të hyj më në minierë, të paktën më caktoni të punoj në brigadën e ndëritmit, thjesht si punëtor. — Pse thjeshtë si punëtor? ia ktheu kartelisti i habitur. – Ti je teknik ndërtimi i diplomaur. Kjo është e regjistruar edhe në kartelën tënde personale; besoj se ti e di këtë. — Sigurisht që e di, por unë ndihem më mirë punëtor krahu, sesa të merrem me drejtimin e punimeve. Siç e dini, vuaj nga nervat dhe mund të mos sillem si duhet me bashkëvuajtësit e mi. — Si të duash. Jam gjithashu i autorizuar të të them, se për çdo problem që mund të të

lindë, duhet të kërkosh menjëherë takim me mua. Në rast se do të ndërrosh mendje përsa i përket çështjes së punës, unë jam gati që të të sistemoj në çdo kohë atje ku do të dëshirosh. — Faleminderit, por nuk besoj se do të ndërroj mendje ndonjëherë, – ia ktheu Meli, duke u mëshuar fjalëve të fundit. Për të zgjidhur problemin e strehimit të të burgosurve që do të vinin prej kampit të Spaçit, mbi tarracën e depove dhe të bibliotekës së kampit të Qafë-Barit u ndërtua urgjentisht një kapanon prej dërrase rreth 25 m i gjatë e 6 m i gjerë. Këtij kapanoni të drunjtë të burgosurit i ngjitën nofkën maune. Me sistemimin e ri të brigadave, pas përjashtimit nga nëntoka Melin e çuan për të fjetur pikërisht në maune. Ai nuk ishte më në njëjtën dhomë me Diksin. Tani Meli takohej me shokun e tij vetëm në oborr, kur ai kthehej nga puna Atë 2 tetor 1983 Sazani punonte turni i parë në minierë. Kur u kthye pasdite në kamp, Meli i doli përpara: — Me të ngrënë bukë, të pres të vish lart tek sheshi, ku pimë kafenë. Atje do të më gjesh. Ndryshe nga herët e tjera, Diksi hëngri bukë me të shpejtë dhe shkoi ku e priste shoku. Besnik i rregullit të tij të përhershëm në prag të bisedave serioze, Meli i dha atij një cigare, ia ndezi (vetë e kishte të ndezur) dhe mandej nisi të fliste pak i impresionuar. Në të vërtet ajo ç‘ka i kishte ndodhur do të justifikonte edhe emocione akoma më forta. * Në orën nëntë Meli kishte shkuar të pinte kafen e mëngjesit tek një kënd i sheshit sipër kampit, si zakonisht. Ndërsa ai po merrej me përgatitjen e kafesë, njëri prej të burgosurve të ardhur të djeshmen prej Spaçit, i cili qëndronte tek cepi i banjave përkarshi, filloi t‘i bënte një sërë shenjash të pakuptueshme. Meqenëse Meli nuk po kuptonte asgjë, i kishte hequr sytë prej andej dhe ishte përqendruar sërish tek xhezveja. Pas disa minutash, i njëjti person kishte shkuar e ishte ulur mbi një gur, dy-tri metra tej vendit ku rrinte Meli. Rrotull tyre nuk kishte pasur të burgosur të tjerë. Ndonëse Meli e kishte kuptuar se ardhja e atij të panjohuri aty nuk ishte e rastësishme, ai ishte treguar indiferent në pamje dhe bënte sikur s‘e vinte re praninë e atij. Disa çaste pasi ishte ulur mbi gur, i panjohuri e kishte thyer heshtjen, duke folur me kokën ulur: — Hamiti që ke qenë je, apo ke ndryshuar? — Ai që kam qenë jam. Edhe ndonjë ndryshim të mundshëm e kam bërë vetëm për mirë. Po ti kush je? — Një ish-shoku yt i profesionit, Guri Streto. Më mban mend apo jo? — Sikur jemi ndarë dje. — Po fytyrën ma mban mend mirë? — Sigurisht. Ti ishe djali më i hijshëm i kursit dhe është e lehtë ta mbash mend fytyrën e një shoku të bukur. A ke ndonjë fotografi me vete të shmallohem me Gurin pa maskë? — Sot jo, por do ta kem parasysh për të ardhmen. Fizikisht të paskan shkrirë fare – kishte ndërruar temë Streto. – Megjithatë lëkura jote u duhet akoma dhe po interesohen

posaçërisht për të tani. — Guri, ndofta përveç ty mund të ketë edhe ndonjë tjetër të DSJsë këtu, për të cilin ti s‘di gjë dhe duke na parë bashkë… — Mos u shqetëso për këtë çështje, Hamit. Unë e di që këtu ndodhet edhe ndërlidhësi yt me qendrën, përveç ndonjë tjetri. Por mua më kanë caktuar drejtues të veprimeve të këtushme dhe më kanë udhëzuar të të vëzhgoj personalisht nga sa më afër, për të konstatuar gjendjen tënde nervore. E rëndësishme është që të mos dëgjojë askush se çfarë diskutojmë bashkë. Ata flisnin pa e shikuar njëri-tjetrin në sy. Streto bënte sikur lexonte një gazetë të hapur që mbante në dorë, ndërsa Meli pinte kafenë me fytyrë të kthyer anash. Pas një heshtjeje të shkurtër, Streto kishte vazhduar: — Mund të mos isha nxituar për tu takuar qysh sot me ty, por dëshiroja të të bëja të ditur sa më parë një të vërtetë që më rëndon në ndërgjegje, pavarësisht se nuk jam fajtor për të. Vëllanë tënd të arratisur, Dariun, e kemi sjellë në Shqipëri unë me tre shokë të tjerë. Ti e di mirë, Hamit, se ata që na urdhërojnë kanë në dorë fatin tonë e të familjeve tona. Në këto rrethana detyrohemi të bëjmë edhe diçka që nuk e dëshirojmë. Me ndonjë tjetër do ta kisha më të vështirë që të kuptohesha siç duhet për një problem të tillë, por ti i ke provuar vetë këto gjëra. Rëndësi ka që Dariu tani është shumë mirë me shëdet dhe ka filluar të mësohet me kushtet e reja të jetës e të punës. — Ku e ―psonisët qafirin? — Në Stamboll. Në një hotel ku kishte zënë dhomë Dariu, zumë edhe ne. Përgjonim me kujdes çdo lëvizje të tij. Kur ai shkoi të bënte banjë, njëri prej shokëve të mi hyri në dhomën e tij dhe i ndërroi një cigare në paketen që kishte në xhep, me një tjetër të po atij lloji të paisur me bar gjumi. Pas banjës, Dariu doli në qytet. Ne e ndiqnim me vëmendje, sepse nga çasti në çast ai mund të pinte cigaren tonë dhe ngelej në rrugë. Pas rreth dy orësh, ai u kthye përsëri në hotel. Ne gjithmonë pas tij. Në mëngjes pritëm të çohej nga gjumi, por më kot. E kuptuam që cigarja e kishte bërë punën e saj. Pasi kaloi ora tetë e gjysmë, u futëm në dhomën e tij. Ishte endé ―në gjumë‖. Dy prej nesh e morën për krahësh, sikur e kishim ndonjë shok të sëmurë. Në rrugë priste furgoni i posaçëm. Për kureshtje shikuam paketën e tij. I kishin mbetur vetëm dy cigare. Pra, cigaren tonë e kishte pirë ndër të fundit. «Si e sollëm në Tiranë, e shikoja rrallë; vetëm kur e çonin ose e sillnin prej hetuesisë. Ishte shumë i tronditur e i hutuar, dyllë i verdhë në fytyrë. Kur pranoi të bashkëpunonte me DSJnë, u la i lirë. Atëherë e afruam pranë dhe u përpoqëm ta qetësonim e ta ndihmonim. Tani është mjaft mirë me shëndet e me punë. — E ku merr vesh ai nga punët tuaja! — Pse, çfarë mendon ti se i kërkojnë të bëjë Dariut? Ti e kupton që ai mbahet peng për ty. Atje ku punon ka shokë të mirë e është i qetë. — Le të jetë si të dojë, vetë e ka fajin. Unë e bëra timen, e nxora jashtë shtetit. Nuk diti të përfitonte, i bëftë mirë buka e Tiranës tani. Asgjë nuk më mbetet merak. Edhe ti nuk duhet ta ndiesh veten aspak fajtor për atë që ndodhi. E njoh mirë pozicionin tuaj, se e kam provuar vetë. Veç, harrova të të pyes: kur e keni sjellë në Tiranë? — Nga fundi i shkurtit.

— Nejse, le të kthehemi në temën e duhur. Kush është tani drejtor i DSJsë?. — Dofeni, siç i thonë francezët djalit të madh të mbretit. Por mos mendo se është ai djali me pamje çupline, që ke njohur ti dikur. Ka ndryshuar shumë. E pi duhanin dhe alkoolin më tepër nga unë. Tani e ka kuptuar që pushteti i babait qëndron mbi krime. — Drejtori i mëparshëm, Mehmet Xhafa, ku gjendet? — Zoti e di nëse gjendet a s'gjendet më. E gjithë elita drejtuese e DSJsë është e re. — Po instruktori anglez, që na thoshnin se ishte rob lufte, akoma atje gjendet? — Jo, edhe ai ka avulluar; pa nam, pa nishan. — Po shefi i madh që pezulloi mua nga detyra, Kobra, siç e thërrisnim midis nesh, nga bëhet? As televizioni e as shtypi nuk po ia përmendin më emrin. — Kjo është pyetja më e vështirë për mua. Emri i tij konsiderohet tabu në DSJ, Hamit. Në radhët e shërbimit sekret qarkullon një pëshpëritje, se e kanë arrestuar. Por kjo i ngjan më tepër propagandës që synon të shpërndajë nën zë vetë Sigurimi për çështje të veçanta me qëllim të caktuar. Një ditë në DSJ na shfaqën disa sekuenca filmike të gjoja hetuesisë së Kobrës. Por ne e kemi njohur nga afër për një kohë të gjatë dhe si profesionistë të këtyre punëve nuk gënjehemi dot lehtë. — Ishte ndonjë sozi e Kobrës? — Pa dyshim. Nga ana tjetër, thuhej se familja e tij ishte e internuar në Kurbnesh. Unë e kam verifikuar personalisht fallsitetin e këtyre thashethemeve, duke kontrolluar jo vetëm listën e familjeve të internuara në Kurbnesh dhe në qendra të tjera, por i kam kontrolluar edhe në terren ato. — Si mendon se qëndron e vërteta? — Çështja Kobra është shumë e turbullt, Hamit. Një pasdite isha duke pritur Dofenin para selisë së Komitetit Qendror të PPSH. Për çudi, vetura e Dofenit ishte e treta ndër tri veturat që ndaluan njëherësh pranë vendit ku po prisja unë. Prej veturës së parë zbriti një person me duar lidhur pas shpine e me kasketë në kokë, të cilin e kishin kapur për krahu dy oficera. Prej veturës së dytë zbritën katër persona, të cilët shoqëruan tre të parët. Dofeni u afrua pranë meje e më pëshpëriti: «I arrestuari është Kobra. Pas pak ai do të ketë një ballafaqim të fortë në selinë e Komitetit Qendror.» Pas këtyre fjalëve të Dofenit e kuptova pse ma kishte fiksuar takimin në atë vend e në atë orë. — Po gjendja në përgjithësi si është në DSJ? — Ndërkohë që në mensën e DSJsë shampanja është me bollëk, në pazarin e Tiranës mezi gjendet edhe preshi. Kohët e fundit është bërë një mobilizim i përgjithshëm i detektivëve. Bile janë thirrur edhe kuadro që kishin vite në pension. Po vazhdojnë përgatitje intensive për një mision të veçantë, me sa duket, shumë i rëndësishëm. Misioni i Madh e kanë koduar. Palestrat ushtojnë ditë e natë prej zërave të instruktorëve e të detektivëve. — Sipas mendimit tuaj, për çfarë misioni bëhet fjalë?

— Vështirë të gjendet me hamendje. Një ditë guxova ta pyesja Dofenin, nëse do të isha edhe unë pjesëtar i atij misioni. Ai m'u përgjigj prerë: «Patjetër, Guri. Këtë herë ne do të aktivizojmë gjithë potencialin tonë për realizimin me sukses të Misionit të Madh. Këtë mision do ta kryesojë Hamit Meli dhe vetëm Hamit Meli» — Janë mësuar ata t'i bëjnë llogaritë pa hanxhin dhe t'iu dalin sipas kutit të tyre. Por kësaj here nuk besoj se do t'iu eci. Unë jo vetëm që s'do ta kryesoj atë mision, por as nuk do të pranoj kurrë të kthehem përsëri në DSJ. Le të bëjnë ç'të duan. — Që të vendosësh përfundimisht kështu, duhet të mendosh patjetër edhe kundërmasat e tyre ekstreme. Deri në ç'pikë je përgatitur shpirtërisht për të përballuar trysninë e DSJsë? — Deri në vdekje. Unë e di që ata nuk kanë asnjë arsye pse të ma kursejnë jetën, ashtu sikundër unë nuk kam asnjë arsye pse të pranoj të rikthehem atje. Ata më sakatuan e më poshtëruan sa mundën në hetuesi, po më marrin shpirtin në burg e po ma çmendin familjen me lloj-lloj makinacionesh të natyrës më cinike. Dhe të gjitha këto, pasi babai im luftoi e vdiq për këtë regjim, ndërsa unë vetë jam përgjakur qysh në moshën njëzet e dy vjeç për interesat e tyre vulgare, duke hequr një të tretën e stomakut për shkak të plagosjes në tokë të huaj. Jo, jo, unë çdo goditje nga ana e tyre do ta mirëpres i vendosur, por ―ledhatimin‖ që duan të më bëjnë e neveris deri në fund, pa mëdyshje. — Punët e tua ti i di vetë më mirë se kushdo, Hamit, se je i zoti i hallit. Veç dua të të paralajmëroj për diçka: do të të duhet shumë punë, për t'iu shmangur rrezikut të kurtheve, para se çështja të arrijë në një vendim arbitrar nga lart. Do të jesh objekt vëzhgimi i informatorëve të specializuar të DSJsë që do të veprojnë në kamp, ndërkohë që gjithë spiunëve të burgosur, të cilët kanë sadopak lidhje me ty, do t‘iu kërkohet të zhbirojnë gjithçka të mundshme rreth teje. Sidoqoftë vetëm nuk do të jeshë – shtoi Streto, duke e shikuar për herë të parë Melin në sy. — Normalisht një person në gjendjen time të pashpresë do ta mirëpriste ndihmën e ishshokëve të armëve – ia ktheu ish-detektivi. – Por unë nuk mund t‘ia lejoj vetes kurrë që të rrezikoj shokët e mi, për të shpëtuar lëkurën time. Të falënderoj përzemërsisht për besimin që po tregon ndaj meje. Jam i kënaqur që do të kemi rast për të biseduar përsëri bashkë. — Fjalët nuk sjellin zgjidhje situatash, Hamit… As ne nuk ndjehemi të sigurtë në DSJ. — I mbyturi nuk pyet prej të lagurit, Guri. Por e ndiej për detyrë morale e shpirtërore të të porosit që, në vendimet e tua të ardhshme, të mos ndikohesh fare prej merakut për fatin tim. Kjo do të ishte pa kuptim dhe pa dobi për ty dhe një brengë për mua. — Të kuptoj mirë, Hamit. Fati yt, i cili mund të ishte edhe i imi, është një arsye më tepër që u bashkangjitet arsyeve të shumta, të cilat po na përmendin nga letargjia. Janë rrethanat e reja që po krijohen në DSJ, të cilat na imponojnë një qëndrim të ri ndaj diktaturës. Përndryshe do të humbasim si sëpata pa bisht, siç thotë populli. Gjithsesi, këtu do të jemi dhe shpresoj se do të kuptohemi e do të sqarohemi edhe më mirë. Tani, mirëupafshim nesër! Mirëupafshim, Guri! __________________ XXI RREZIKU I PËRBASHKËT NXIT BASHKIMIN

―Të revoltohesh kundër tiranisë do të thotë t’i bindesh Zotit. T. Xheferson Të nesërmen Meli filloi punën me brigadën e ndërtimit. Punohej për zgjerimin e sheshit në anën e sipërme të godinës së kampit. Lëvizej dhé me lopata e me karroca dore. Meli punonte bashkë me një të burgosur tjetër. Ish-detektivi mbushte karrocën me dhé, kurse ai tjetri e derdhte disa metra më larg. Ata kishin rreth dy orë që po punonin, kur Streto nisi të shëtiste tutje-tëhu tek sheshi. Pasi bëri disa xhiro i vetëm, ai u afrua tek ata të dy dhe i përshëndeti. Kur karroca e dorës u mbush, ai i tha të burgosurit tjetër: — Ulu shlodhu pak, se do t'i bëj unë disa rrugë. Na edhe një cigare. Dhe i zgjati një paketë DS. I burgosuri e falënderoi, mori cigaren dhe shkoi e u ul mbi një dërrasë disa metra më tej. Ndërsa Meli po mbushte përsëri karrocën, Streto filloi bisedën me zë të ulët: — Vendimi i DSJsë për të të përgjuar ty në burg na befasoi. Asnjëri prej shokëve të kursit nuk pranoi ta merrte përsipër këtë mision. Ç'është e vërteta, Dofeni u tregua mjaft i matur dhe u përpoq të na bindte me arsyetim: — Unë e kam parasysh pozicionin tuaj të vështirë karshi ish-shokut të kursit e të profesionit, por synimi ynë është dhe do të mbetet riaktivizimi i Melit në shërbimin tonë sekret dhe jo komplikimi i mëtejshëm i fatkeqsisë së tij. Ju vetëm do të vëzhgoni gjendjen e tij të përgjithshme nervore, shpirtërore e psikologjike, mbasi këta tregues, që lidhen me aftësinë apo paaftësinë e tij aktuale për detyrën e detektivit, nuk i përcaktojmë dot nëpërmjet kontrolleve mjekësore disaminutëshe, që ne mund të improvizonim tek të burgosurit e atij kampi. Ndërsa ju do ta vëzhgoni Hamitin për një kohë të gjatë, ditën dhe natën. Ky është qëllimi i vërtetë i misionit. Edhe në qoftë se do t'iu udhëzojmë për të siguruar ndonjë material kompromentues për të (dekonspirim të së kaluarës së tij, apo propagandë kundër pushtetit), kjo do të na vlejë vetëm si mjet trysnie për t'i imponuar pranimin e ofertës sonë e jo për të rrezikuar atë. Ju duhet ta kuptoni kaq gjë: në qoftë se ne do të donim ta sakrifikonim Melin, nuk do të kishim aspak nevojë për ndihmën tuaj. Mospranimin e tij do ta cilësonim ―dezertim nga detyra‖, për të cilën shteti e ka shkolluar, dhe ligji do të bënte punën e tij pa ndihmën tuaj. «Pasi e shqyrtova gjerë e gjatë këtë çështje me ca shokë të mirë, vendosa që ta merrja vetë përsipër misionin e vëzhgimit tënd në burg. Mendoj se nuk kam vepruar gabim, Hamit, si thua? — Përkundrazi, ke vepruar shumë mirë. Do të kishte qenë gabim t‘i linit rrugë të lirë ndonjë tjetri, i cili nuk do ta kishte aspak problem dëmtimin tim. Aq më tepër që po na krijohen mundësitë për të justifikuar diçka me punën tonë. — Pikërsiht ky ishte qëllimi i vërtetë i ardhjes sime këtu. Me shokët besnikë që diskutova – të gjithë janë të vendosur për gjithçka – e analizuam kështu problemin: duke denoncuar misionin tim tek ti, unë do të rrezikoja jetën, ndërsa ti do të ishe thjeshtë dëgjues, ashtu siç ndodhi në realitet. Për ty, si profesionist, kjo do të shërbente si një provë bindëse, se qëllimi i ardhjes sime këtu ishte i kundërt me qëllimin e atyre që më nisën me mision. Nga ana

tjetër, gjithë dokumentacioni sekret që pasqyron të shkuarën dhe të tashmen tënde na u vu në dispozicion. Ne e njihnim hollësisht qëndrimin tënd të vendosur në hetuesi e në burg dhe nuk dyshonim aspak në ndershmërinë dhe besnikërinë tënde. Pavarësisht se unë e fillova bisedën me ty duke të pyetur: ―Je Hamiti që ke qenë, apo jo?‖, e dija qysh më parë se cili ishe ti në të vërtet. Pra, ti për ne ishe transparent. Ndërsa unë, për të siguruar besueshmërine tënde, e dorëzova maskën që më mbulon fytyrën dhe fola me ty si shok besnik, jo si misionar tinëzar. «Dua të të bëj me dije, Hamit, se brutaliteti i regjimit diktatorial ndaj ty qysh ditën e arrestimit e deri sot ka qenë një mësim i madh për të gjithë ne, ish-kolegët e tu të profesionit. Gjersa ata keqtrajtuan në mënyrë aq të shëmtuar ty, detektivin më të aftë të shërbimit tonë sekret, pse do të na kursejnë ne të tjerëve, po t‘ua lypë nevoja? Tekefundit ata mish për top na kanë përdorur gjithmonë ne. Ka shenja të qarta se e ardhmja jonë në DSJ nuk do të jetë pa probleme. Prandaj bashkëpunimi ynë është i domosdoshëm, për të përballuar surprizat e këqija që mund të na vijnë prej Misionit të Madh, të cilit ne deri sot i dimë vetëm emrin por jo objektivin dhe pasojat e tij. Të të njëjtit mendim janë dhe shokët besnikë, për të cilët të fola pak më lart. Ata më kanë autorizuar ta diskutoj këtë çështje me ty dhe t‘iu transmetoj atyre mendimin tënd. — Unë jam një i burgosur i sëmurë, aktualisht midis dy zjarresh: nga njëra anë burgu, nga tjetra DSJ. Jeni ju që rrezikoni shumë më tepër nga unë, miqtë e mi. Transmetoju kolegëve besnikë mirënjohjen time të thellë dhe gatishmërinë për të dhënë jetën pa ngurrim në luftë përkrah tyre. Dy profesionistët e regjur të shërbimit sekret shkëmbyen një shikim kuptimplotë që zëvendësonte nënshkrimin e një traktati. __________________ XXII VIZITORËT E NATËS ―«Po» dhe «jo» janë fjalët më të shkurtra e më të thjeshta për tu shqiptuar dhe ato që kërkojnë më tepër vëmendje e kontroll. Taleirand Ditët rridhnin dhe Meli me Streton nuk linin rast pa shfrytëzuar për të biseduar me njëritjetrin. Ndërkohë ndërlidhësi e kishte shqetësuar nja dy herë kalimthi Melin për çështje të punës, por ai ia kishte prerë shkurt, se nuk do të pranonte asnjë lloj pune tjetër, veç asaj që po bënte. Më 14 tetor ndërlidhësi e takoi përsëri Melin. Ky, pa e lënë fare të shprehej, reagoi i nervozuar: — A të kam thënë të mos më shqetësosh, pa autorizimin e qendrës? — Me autorizimin e saj po të shqetësoj sot – ia ktheu ndërlidhësi, pa e prishur gjakun. – Sonte do të kesh takim me dy të dërguar të qendrës këtu, në kamp. Orën do të ta njoftoj më vonë – shtoi ai, duke i kthyer krahët. Pasdite Streto e takoi kastile Melin. Në orën 14 DSJ e kishte njoftuar me radiogram, se në mbrëmje Meli do të zhvillonte një takim zyrtar në kamp. Me atë rast Streto i bëri të ditur një fakt interesant Melit. Pavarësisht se ai hante e flinte bashkë me të burgosurit (një normë e detyruar për misionin), Streto dispononte privatisht një dhomë komode, çelësin e së cilës e mbante kartelisti i kampit. Ajo ndodhej në të njëjtën godinë me infermierinë e kampit, por në anën e kundërt të saj, në katin e dytë. Hyrjen e kishte nga ana e pasme. Në

orën 9 paradite dhe në orën dy pasdite, Streto e gjente këtë dhomë të mbyllur pa çelës. Në këto orë ai lidhej me qendrën me radiogram. Në një frigorifer Streto gjente sende ushqimore me vlerë, fruta, pije freskuese dhe një substancë të posaçme për të hequr prej gojës aromat e artikujve që konsumonte. Gjatë revistës televizive të orës njëzetë (shikimi i së cilës ishte i detyrueshëm për të gjithë të burgosurit), Streto iu afrua me kujdes Melit, që qëndronte në këmbë në fund të mensës ku ishte vendosur televizori. Ai e njoftoi se pas dy orësh Meli do të takohej me drejtorin e Sigurimit të Shtetit dhe me një përfaqësues të Sigurimit të Komitetit Qendor të PPSH. Pas këtij takimi, ish-detektivit i ishte rezervuar një surprizë (e cila nuk do të ishte më e tillë pas njoftimit të Stretos): Meli do të takohej me nënën, Dariun – vëllanë ish-të arratisur – dhe vajzën e vetme, Sonilën. * Ndonëse detektivëve të DSJsë nuk u lejohej të krijonin familje përsa kohë zhvillonin aktivitet jashtë shtetit (deri në moshën 38 vjeç, të paktën) Meli bënte përjashtim edhe në këtë fushë të jetës. Kur kishte qenë në kulmin e aktivitetit si detektiv, ai ishte dashuruar me një mjeke të re bjonde nga Korça. E quanin Florika. Pas një viti kishin pasur një fëmijë: një vajzë të bukur me tiparet e kombinuara të babait brun dhe të mamasë bjonde. Meqenëse Florika ishte e mbesa e Mihallaq Ziçishtit, ky kishte ndërhyrë energjikisht tek ministri i Brendshëm i kohës, me të cilin kishte miqësi, me qëllim që mjekja e re të martohej me detektivin e shquar. Me një vendim të posaçëm, Melit iu njoh e drejta e krijimit të familjes para kohe. Atë natë tetori 1983, pas mëse dy vjetësh pa e parë babanë, sytë e pafajshëm të Sonilës së vogël do të shihnin atin plangprishës. * Ndërlidhësi e njoftoi Melin se takimi do të zhvillohej në godinën e madhe përballë kampit, jashtë rrethimit të tij. Atje ndodheshin zyrat e komandës së kampit, mensa, fjetoret, dhe mjediset e tjera jetike të oficerëve, policëve dhe ushtarëve të repartit që mbikqyrnin kampin. Takimi parashikohej të fillonte rreth orës 22 e 30 minuta, kur turni i tretë ishte nisur për në punë, ndërkohë që turni i dytë e kishte lënë punën, por akoma nuk ishte kthyer në kamp. Kjo ishte periudha më e qetë e natës në ambientet e kampit, mbasi turni i parë shtrihej detyrimisht për gjumë në orën nëntë të darkës dhe jashtë nuk lejoheshin më lëvizje. Ndërlidhësi e kishte dyshekun gjithashtu në ―maune‖. Në orën e caktuar, kur të gjithë të burgosurit flinin, ndërlidhësi e goditi tri herë Melin tek këmbët. Ky ishte shtritur i veshur dhe pas pak filloi të zbriste ngadalë prej krevatit, për të mos shqetësuar të tjerët. Tek dera e jashtme e priste ndërlidhësi. Për çudinë e ish-detektivit, ai e çoi tek dera e bibliotekës së kampit Melin. E hapi atë me çelës dhe nxori prej një sirtari të mbyllur po me çelës dy uniforma oficerësh. Njërën ia zgjati Melit, duke i thënë: ―vishu shpejt!‖ Pasi u veshën ushtarakë të dy, dolën e u drejtuan për tek porta e kampit, ku ndodhej oficeri i rojës. Jashtë nuk dukej asnjeri; madjé as polici i shërbimit të brendshëm. Vetëm atëherë e kuptoi Meli arsyen pse ishte kartelisti oficer roje atë ditë. Ky i shoqëroi deri jashtë portës së madhe të kampit. Mandej ata u drejtuan për tek zyrat e komandës. Si u ngjitën në korridorin e katit të dytë, ndërlidhësi e çoi Melin deri tek një derë afër fundit të korridorit. Si i tha: ―hyrë këtu!‖, ai hapi derën dhe vetë u tërhoq pas.

* Ish-detektivi u gjend në një dhomë të pajisur mirë, me një tavolinë të madhe në mes dhe me kolltuqe rreth saj. Aty kishin zënë vend dy burra të mirëmbajtur, rreth të pesëdhjetave secili. Me të hyrë Meli brenda, ata u çuan në këmbë. Drejtori i Sigurimit të Shtetit e përshëndeti i pari: — Si je, shoku Hamit? — Nuk jam ―shoku Hamit‖, por i burgosuri politik Hamit Meli, i dënuar me 17 vjet heqje lirie dhe me punë të rëndë të detyruar – u përgjigj sa serioz aq edhe i vendosur ishdetektivi. Për një çast drejtori u prish në fytyrë, pastaj rimori fjalën: — Sidoqoftë, ne nuk e mohojmë të kaluarën tënde të shkëlqyer, si detektivi më rezultativ i shërbimit tonë sekret. Njerëzit edhe gabojnë, por kjo nuk e përligj mohimin e tyre. Aq më tepër ndonjë rast si i yti. Veprimtaria jote e suksesshme në Sigurimin e Jashtëm të Shtetit është krenari për DSJnë. Për ato faqe të ndritura të misioneve të realizuar me sukses, shteti të është përherë mirënjohës. — Nuk është nevoja ta shprehni me fjalë ―mirënjohjen‖ tuaj ndaj meje. Ju atë e keni treguar me vepra gjatë hetuesisë speciale, si edhe gjatë vuajtjes së dënimit në këtë kamp pune të detyruar. — Nuk u fillua mirë biseda – ndërhyri përfaqësuesi i Sigurimit të KQPPSH. – Respekti që ne tregojmë karshi ty, Hamit, është i ndërgjegjshëm. Ne nuk e manifestojmë atë as për etiketë e as për hipokrizi mashtruese. Ne jemi profesionistë dhe ylli i dikurshëm i shërbimit tonë sekret na imponon vetvetiu respekt, pavarësisht se në ç'pozitë shoqërore ndodhet ai aktualisht. — Ylli im ka përfunduar prej kohësh. Përmendja e asaj të kaluare, në kushtet në të cilat ndodhem unë sot, ka ngjyrat e një qesëndie. — Ky nuk është gjykim i drejtë – foli përsëri drejtori i Sigurimit. – Ti ndofta mund të presësh shumë gjëra të padëshirueshme nga ana jonë, Hamit, por qesëndi jo, kurrën e kurrës. Përkundrazi, bilanci i misioneve të realizuar nga ti, gjatë kohës që ke ushtruar profesionin e detektivit, përbën një rekord absolut në analet e shërbimit tonë sekret. Megjithëse ke milituar vetëm gjashtë vjet në Sigurimin e Jashtëm, shifrën e misioneve që ke realizuar ti jo vetëm që nuk e ka barazuar dot asnjë detektiv, por as nuk i janë afruar sa duhet; as ata që kanë dyfishin e stazhit tënd në aktivitet. — Ajo i përket së shkuarës. Një të shkuare që nuk ka asgjë të përbashkët me të tashmen time. — E shkuara dhe e tashmja e çdo personi janë të pandashme, Hamit. Duke thënë këto fjalë, ai i zgjati Melit një paketë DS. — Faleminderit, por unë nuk i pi ata – ia ktheu Meli dhe e ndezi nga paketa e tij Partizani. — Mos e do me të dredhur? Kemi edhe ashtu – i tha drejtori duke nxjerrë një kuti të bukur

duhani nga xhepi. — Jo, jo, ju faleminderit. Nuk e ndërroj duhanin, se më shkakton kollë. Pi vetëm nga këta cigare gjithmonë. — Edhe nga ata kemi ne – i tha përfaqesuesi i Sigurimit të Komitetit Qendror, duke nxjerrë nga xhepi një Partizani tip tjetër. – Ndize këtej, të paktën. — Njësoj është; unë e ndeza tani – u përgjigj i qetë Meli. Ai e kishte ndarë mendjen të mos pranonte asgjë prej tyre, nga frika e ndonjë kurthi, për ta tërhequr pastaj pa ndjenja në Tiranë. * Për disa minuta po sundonte një heshtje e thellë. Atë e theu zëri i drejtorit: — Pavarësisht se biseda mori një rrjedhë që i largohet disi boshtit qendror të temës, çdo debat me ty, Hamit, është i dobishëm. Ne na duhet të njohim sa më mirë mentalitetin tënd të sotëm, pas vuajtjeve të pësuara në hetuesi e në kamp. Por, natyrisht, para së gjithash, ne na intereson të dimë gjendjen tënde shëndetësore: si ndihesh fizikisht, Hamit? — Lexoni raportin që ka lëshuar mjeku pas hetuesisë speciale në Tiranë dhe do ta keni të qartë, se cila është gjendja ime e vërtetë shëndetësore. Ajo është një përgjigje specialisti me shkrim për pyetjen tuaj. — I kemi lexuar dhe analizuar relacionet shkresore që përmende. Përsa i përket trajtimit të keq, që të është bërë në hetuesi, jemi të ndërgjegjshëm se do të të mbetemi boxhlinj: nuk ta kompensojmë dot këtë. Por edhe ti mund t‘i kesh shtetit borxhe në ndonjë drejtim tjetër. Prandaj është mirë që, për interesat e larta të popullit dhe të atdheut, t'i lëmë mënjanë borxhet dhe të merremi vesh midis nesh për atë që kemi ardhur. Ta vemë theksin tek gjërat që na bashkojnë, jo tek ato që na ndajnë; kjo do të jetë rruga më e dobishme për të dy palët. — Ka borxhe që nuk harrohen aq lehtë – tha Meli me një pamje të zymtë në fytyrë. — Sidoqoftë, ne nuk duhet të prishemi kurrë midis nesh për një ―po‖ ose për një ―jo‖. Të themi të drejtën, ne nuk e presim nga ti sonte ―jo-në‖. Ne të bëjmë thirrje të angazhohesh në misionin më të madh e më të rëndësishëm që ka organizuar ndonjëherë shërbimi ynë sekret, relativisht i ri por jo pa përvojë. Shoku Ilir na ka porositur të të themi që të mos na kthesh përgjigje përfundimtare sonte, në qoftë se ajo anon nga ―jo-ja‖. Ai dëshiron shumë që të takoheshit qysh nesër në Tiranë bashkë, por edhe po ndodhi ndryshe, shoku drejtor i DSJsë nuk rri pa ardhur të të takojë vetë këtu. — Edhe unë do të dëshiroja të takohesha me shokët e mi dhe me atë vetë në Tiranë, por për plotësimin e kësaj dëshire nuk disponoj më mundësi. Unë kam mbaruar përfundimisht edhe si njeri i zakonshëm, pa le më si detektiv. — Në qoftë se e ke fjalën për arsye shëndetësore, ne nuk do të kursejmë asgjë për të të kuruar kudo që ta lypë nevoja. Në rast se ty të mungon vullneti për tu riaktivizuar në shërbimin tonë sekret, si pasojë e ndonjë këndvështrimi të ri të problemeve tona politike,

atëherë kjo është një çështje tjetër, mjeku i së cilës jë vetëm ti. Por për asnjë çast nuk duhet të harrosh të kaluarën e familjes dhe, veçanërisht, të kaluarën tënde. Në kohën që drejtori i Sigurimit të Shtetit përfundoi ligjëratën e mësipërme, personi tjetër kishte përgatitur kafetë në një paisje të posaçme dhe i ofroi një filxhan Melit. Ky nuk e mori. Mospranimi i kafesë i indinjoi dukshëm të dy zyrtarët e lartë. Vetëm kjo sjellje e ishdetektivit fliste më tepër se gjithë fjalët e tij. Duke refuzuar kafenë, Meli iu përvesh pjesës më të vështirë e më vendimtare të mbrojtjes së tij: kundërshtimit të akuzës së tërthortë të drejtorit të Sigurimit të Shtetit, se pikëpamjet politike të ish-detektivit kishin ndryshuar nën ndikimin e torturave në hetuesinë speciale dhe prej kontakteve me të burgosurit politikë në kamp. Me këtë objektiv të qartë, Meli iu kundërvu aludimit të drejtorit: — Vullneti për të milituar në radhët e shërbimit sekret shqiptar mua nuk më ka munguar asnjëherë. Ju vetë pohuat pak më parë, se shifra e misoneve të mi të realizuar me sukses nuk është arritur akoma prej detektivëve të DSJsë. Edhe sikur të supozohet për një çast, se mua më mungon aktualisht vullneti për të milituar përsëri në ato organe, nuk duhet të pranohet kurrsesi nga një logjikë e shëndoshë, se mua më mungon vullneti për të jetuar. Në qoftë se do të ishte kështu, unë nuk do t'i duroja me vetëmohim vuajtjet e mëdha të hetuesisë e më pas ato të burgut. Unë nuk jam miop e as utopist, që të filloj tani ristrukturimin tim ideologjk e politik, ndërkohë që me emrin tim lidhet një e kaluar e tillë, një fragment i së cilës do të mjaftonte për t'i bërë të padobishme përpjekjet e mia donkishoteske për rehabilitim. Duke dëgjuar Melin të fliste në këtë mënyrë, dy mysafirët e natës, shumë të vëmendshëm, nuk po ia ndanin sytë. Ata i kthenin vetëm nganjëherë mekanikisht filxhanët e kafesë. Zyrtarët e lartë të Sigurimit po konstatonin se gjahu i tyre, pas orvatjeve të dëshpëruara për tu fsheshur nëpër shkurret pa rrënjë të justifikimeve të kota, iu ekspozua më së fundi i zbuluar synimeve të tyre. Dhe gjahtarët e regjur nuk ngurruan aspak për të tërhequr këmbëzën e çiftes. Me të mbaruar fjalën Meli, drejtori i Sigurimit të Shtetit, i bindur për gjendjen e pashpresë të të burgosurit për t'i qëndruar besnik mospranimit të fillimit, e mori fjalën i sigurtë në triumfin e tij. __________________ XXIII «NË EMËR TË POPULLIT» — KUNDËR POPULLIT ―Despotët flasin në emër të popullit, shtetarët përparimtarë flasin në emër të ligjit. Sh. Anvar — Më vjen vërtet mirë, Hamit, që gjendja jote shëndetësore, i sëmurë e i stresuar, nuk ta ka dobësuar fuqinë e mendimit. Ky është sukses për ty në radhë të parë, dhe në rastin konkret, edhe për ne që e kemi marrë këtë rrugë në emër të interesave të larta të popullit. Në saje të gjykimit tënd të kthjellët, edhe ne e kemi më të lehtë komunikimin dhe mirëkuptimin reciprok. Nuk po e fsheh: u habita e u emocionova tek të dëgjoja të analizoje aq drejt të kaluarën dhe të tashmen tënde. Kjo është në të mirën tonë të përbashkët. Cili do të ishte fitimi ynë, sikur ti të ngeleshe në burg, vetëm pse gabove një herë? Po sa herë e ke rrezikuar ti jetën në lulen e rinisë, për të realizuar misionet e shumtë që të janë ngarkuar? Do të ishte një humbje e madhe shoqërore dhe një dhimbje shpirtërore për ne sonte, si profesionistë dhe si njerëz, të të kthenim krahët e të largoheshim, pa rënë në ujdi për të mirën e përbashkët.

«Duke folur hapur me ty, po të pohoj se mendja na shkonte nganjëherë për keq. Ndofta burgu, me vrazhdësinë e tij të natyrshme dhe elementin heterogjen që e përbën, mund të kishte ndikuar negativisht në mentalitetin tënd. Kjo do të kishte qenë humbje për të dy palët. Prandaj ndjehemi të kënaqur që në thelb të bindjeve të tua nuk je influencuar nga ndonjë ideologji e kundërt me tonën. Jashtë këtij rreziku, ne do t'ia falim borxhet që i kemi njëri-tjetrit. Për ne ti mbetesh gjithmonë ashtu siç të fola në fillim: shoku Hamit. Edhe ne për ty duhet të mbetemi ata që kemi qenë përherë: shokë armësh të babait tënd dhe të tutë. Prandaj ne dëshirojmë me gjithë zemër që rrugën për në Tiranë ta bëjmë së bashku. Duke pirë cigare në heshtje, Meli e kishte dëgjuar me vëmendje ligjëratën e drejtorit të Sigurimit. Kur ky heshti, ish-detektivi mori fjalën: — Dëshira juaj është edhe imja. Por unë nuk ia lejoj dot vetes të vij në Tiranë si figurant, në një kohë që shërbimi ynë sekret i është përveshur punës për realizimin e një misioni sa të rëndësishëm, aq edhe të vështirë. Sistemi im nervor është dëmtuar rëndë prej seancave të elektroshokut, kurse reflekset e mia profesionale ekzistojnë vetëm në kujtimet e së kaluarës. Tani unë e tradhëtoj veten edhe në gjumë: flas përçart pikërisht atë që ruaj si sekret në ndërgjegje. Edhe sikur të shpresoja në një mjekim të suksesshëm të koleksionit të sëmundjeve patologjike në organizmin tim, asnjë ndërhyrje mjekësore nuk mund ta normalizojë më sistemin tim nervor; unë e ndiej këtë. Për këto arsye, do të ishte naivitet nga ana ime që, i nxitur nga dëshira e madhe që kam për tu rikthyer pranë shokëve dhe detyrës së mëparshme në DSJ, të mos marr parasysh mundësitë e mia aktuale. Vlerësimi objektiv i raportit dëshirë-mundësi, më detyron t'ju bëj të ditur me keqardhje, se për mua është përfundimisht i pamundur rikthimi në DSJ dhe rifillimi i detyrës së detektivit. Tek dëgjonin me vëmendje Melin të fliste në këtë mënyrë, dy mysafirët e lartë po provonin një zhgënjim të paparashikuar disa minuta më parë. Veçanërisht fjalët e fundit të ishdetektivit, të shprehura me tonin e një deklarate të qartë e të prerë, shkaktuan tek ata një shqetësim të tillë, që dy zyrtarët e lartë nuk arritën ta fshihnin dot. Drejtori i Sigurimit të Shtetit lëvizi mbi kolltuk me nervozizëm dhe ndezi cigare. Pastaj i tha kolegut të tij: ―e shikon!‖, dhe iu drejtua i indinjuar të burgosurit, pa e fshehur revoltën: — Kësaj i thonë, fjalë mos prish e punë mos mbaro. Fillimisht ne mendonim se ndoshta vuajtjet në hetuesi e në burg ta kishin dobësuar arsyen, për të parë dritën e së vërtetës. Por jo, qenkemi gabuar rëndë. Ti jo vetëm që di ta dallosh lehtë të vërtetën në dritën e saj, por arrin të bësh edhe më tepër se kaq: shikoke edhe në errësirën matanë kësaj drite, duke dalluar, me sa duket, feksjen e një të vërtete në lindje e sipër. Shumë bukur e trajton problemin tënd nën dritën e realitetit tonë dhe këtë e përdor si maskë, për t'iu përkushtuar pastaj shpirtërisht anës tjetër të medaljes: asaj që fillon, sipas teje, matanë horizontit të epokës tonë. Duke shprehur gjithë atë gjoja dëshirë për tu rikthyer në DSJ, ti paske vetëkonstatuar degradimin tënd nervor e profesional! A mos vallë, Hamit Meli, ëndërron të bëhesh hero i dy epokave, po pati tjetër veç tonës? Sarkazma ishte sëmbuese, veçanërisht për nervat e acaruara të ish-detektivit. Ky u zverdh paksa dhe, pasi i hodhi një shikim të rreptë zyrtarit që kishte folur, ia ktheu pa ngurruar: — Tregohuni pak më të kujdesshëm! Mos i merrni kaq të ngushta kthesat, se këtej nga Puka rrugët janë malore, me shumë kthesa e me dëborë. Pak më parë unë isha shoku Hamit, krenaria e shërbimit sekret shqiptar, ylli i DSJsë, shoku juaj i armëve në të kaluarën dhe që mund të bëhesha përsëri i tillë edhe në të ardhmen. Sa pak u desh që të përmbysej gjithçka! «Përsa i përket teorisë hero i dy epokave, ja ku po ua them hapur: nuk do të dëshiroja kurrë të isha hero i tillë në asnjë epokë. Duke menduar të kaluarën time, mua gjithçka më

lidh me realitetin e epokës që po jetojmë. Matanë këtij realiteti, unë e shikoj veten në bangon e të akuzuarit, për veprimtarinë time të suksesshme në radhët e shërbimit sekret shqiptar. Ju mund të mendoni si të doni për mua dhe të shpreheni me çfardo lloj fjalori ndaj meje. Kjo është puna juaj, ashtu sikundër është e drejta ime të mos marr përsipër një barrë që nuk e ngre dot, vetëm për t‘ju bërë qejfin juve. — Domethënë kjo është përgjigjja jote përfundimtare lidhur me thirrjen tonë? e pyeti përfaqësuesi i sigurimit të Komitetit Qendror. — Po. Natyrisht, ju mund ta vazhdoni bisedën për këtë çështje, por përgjigjja ime do të mbetet e pandryshuar. — Është për të ardhur keq që ti ngujohesh në kullën e kokëfortësisë tënde të mirënjohur. Megjithatë ne nuk mund ta vazhdojmë më tej këtë bisedë, kundër dëshirës sate. Ndofta ti harrove, por ne të thamë qysh në fillim të bisedës se shoku Ilir na ka porositur të mos kthesh përgjigje përfundimtare negative, pa u takuar me atë vetë. — Gjersa ju më kërkoni një përgjigje, unë jam i detyruar t'jua jap. — Ne po e quajmë se nuk të kemi kërkuar përgjigje përfundimtare dhe po e mbyllim këtu këtë bisedë, duke e lënë të hapur diskutimin për herë tjetër. * Ndërkohë ata përgatitën përsëri kafe. Këtë herë vetëm dy filxhanë. Drejtori i Sigurimit të Shtetit e ndryshoi temën e bisedës: — Një shoku yt i ngushtë na ka thënë se dikur ke dashuruar me gjithë shpirt një studente nga Varshava. Dëshiron që të informohemi nëse është martuar apo jo? — S'ka asnjë rëndësi më ajo çështje; histori e harruar. — Sipas të dhënave që disponojmë, aq sa sukses ke pasur në realizimin e misioneve, po aq ke qënë i dhënë edhe pas femrave. Një grumbull i madh fotografish, që të kanë gjetur shokët e DSJsë e që tani ndodhen në arkivin tonë, dëshmojnë qartë se ke pasur marrëdhënie me femra prej shumë vendeve të Evropës. A mund të na thuash, cilat prej tyre të kanë pëlqyer më shumë? — Eshtë një formë torture kjo, që më detyroni të kujtoj vitet e rinisë në jetën e lirë jashtë shtetit. Sonte për darkë unë kam ngrënë vetëm dy kokrra patate, se çaji nuk kishte fare sheqer – u përgjigj me një buzëqeshje të hidhur ish-detektivi. — Si e keni ushqimin këtu? vazhdoi me pyetje drejtori. — Të keq. — Disa armiq të poshtër, që ndodhen në këtë kamp, nuk meritojnë ushqim më të mirë – u skërmit drejtori i Sigurimit. — Nuk ka miq në një kamp pune të rëndë të detyruar – vërejti ish-detektivi.

— Sipas mendimit tënd, a ka njerëz të pafajshëm mes të dënuarve në kampin tuaj? — Shumica. — Gjithmonë sipas gjykimit tënd, sa persona mund ta meritojnë dënimin në këtë kamp? — Maksimumi pesëmbëdhjetë vetë. Ata buzëqeshën lehtë, u çuan në këmbë dhe drejtori i tha: — Të faleminderit që na i le edhe pesëmbëdhjetë, të paktën. Ne do të dalim një copë here. Besoj se do të na jesh ndopak mirënjohës kur të kthehemi. __________________ XXIV BRENGOSJE ―Zemra e një nëne është kryevepra e dashurisë. Proverb francez Disa minuta pas largimit të tyre, në dhomën ku gjendej Meli u futën nënë Rakibeja, Dariu dhe Sonila. Në qoftë se Meli nuk u befasua prej vizitës së të afërmve të tij – siç parashikonin dy zyrtarët e lartë të Sigurimit – kjo ndodhi për meritë të Stretos. Meli hoqi kapelën e oficerit dhe e pushtoi nënën në krahë. Ajo filloi të ngashërehej dhe po i merrej fryma. — Pse po vonohesh kaq ti babi, pa ardhur fare në shtëpi? e pyeti Sonila, ndërkohë që ai po e përqafonte. — Do të vij së shpejti, vogëlushja ime – ia ktheu i ati. — E, more, pehlivan, e bëre kurbetin, ë? i tha ai të vëllait. — Lere, mos më fol, – u përgjjgj Dariu duke u skuqur. Dy vëllezërit u takuan, pastaj u ulën të gjithë. Sonila foli e para: — Mamaja më ka thënë që ti je në spital, po këtu nuk duket si spital, babi. — Këtu ku po takohemi ne nuk është spital, por atje ku rri unë spital është. — Po pse po takohemi natën bashkë? — Që të mos na shikojnë të sëmurët e tjerë. Ata nuk kanë njeri t‘iu vijë në takim dhe mërziten po t‘ju shikojnë. Ish-detektivi i bëri shenjë të vëllait të merrej me Sonilën, ndërsa ai vetë e përqafoi sërish nënën, duke i thënë: — Kurajo, nënë! Tregohu e fortë, siç je në të vërtet. Mos harro që s'ke ardhur vetë këtu, për

tu shmalluar me djalin, por të kanë sjellë të tjerë për qëllimet e tyre. Ndjenjat e tua si nënë ata nuk i shikojnë si bij nënash dhe lotët e tu i quajnë një tregues më tepër në favor të pazarit të tyre me këto ndjenja. Kam shumë nevojë të më kuptosh, nënë, prandaj po t'i them me dhimbje këto fjalë. Sonte nuk do ta kesh të lehtë një gjë të tillë, mbasi nuk është as momenti i përshtatshëm, për të të dhënë sqarimet e duhura. Për një gjë duhet të jesh e sigurtë: je njeriu më i shtrenjtë për mua dhe nuk do të ngurroja aspak për të bërë gjithçka të mundur për të plotësuar dëshirat e tua, që për mua janë të shenjta, veç kthimit në atë detyrë që më ka katandisur të neveris veten. Por, mjerisht, mua pikërisht kjo më kërkohet dhe më dhimbsesh sa unë e di, kur ta copëtoj zemrën duke të thënë: më fal, se nuk e bëj dot këtë. Ti jë nënë, dhe si e tillë, nuk duhet të pranosh që kthimi im në shtëpi të jetë rezultat pazarllëqesh të neveritshme. Me instiktin e saj prej nëne, ajo e ndjeu vuajtjen e të birit në ato çaste të vështira dhe u përpoq t‘i vinte në ndihmë: — Unë të dua, bir, sa s'thuhet, dhe dëshiroj të të kem pranë sa më parë. Por punët e tua ti i di vetë. Nuk ka njeri qejf të rrijë në burg, por në qoftë se ta do puna të mos pranosh që të lirohesh, edhe në burg ti nuk je i vetëm. Të gjithë nëna e të dashur kanë, kështu si ti; nuk kanë dalë prej gurit, Hamit. Ai e shtrëngoi fort në kraharor dhe për disa çaste qëndruan ashtu në heshtje. Dera u hap. Dy zyrtarët e lartë u futën në dhomë. Drejtori i Sigurimit të Shtetit iu drejtua Melit: — Besoj se nuk bëmë keq që t'i sollëm të afërmit të shmalleshe me ta. — Në qoftë se i keni sjellë për t'u shmallur me mua – ky është një qëllim i mirë – ia ktheu detektivi i burgosur. – Por në rast se nga prania e tyre prisni ndonjë lloj ndihme – ky është një mjet i keq. Të dy zyrtarët buzëqeshën si me pahir. Përfaqësuesi i Sigurimit të Komitetit Qendror i tha nënë Rakibesë: —Ne i duam të mirën Hamitit, sidomos kur ajo lidhet me të mirën e përbashkët. Por, si i thonë fjalës, ngandonjëherë njeriut edhe kur i thua ―shëndet!‖, i duket sikur i thua ―plaç!‖. — Hamiti nuk ka pasur nevojë për këshillat e mia, kur ju e dekoronit për punën e tij të mirë – i tha nëna fytyrëvrenjtur. – Tani ai është më i pjekur në moshë dhe më me eksperiencë në jetë, ndërsa punët e tij janë aq të ngatërruara, saqë unë nuk kuptoj dot më asgjë prej tyre. Kur njeriu flet për një gjë që nuk e kupton dot, padashur thotë "plaç!", në vend që të thotë ―shëndet!‖. Zyrtarët e lartë buzëqeshën me pahir për të dytën herë brënda pak minutave. Pastaj drejtori i Sigurimit të Shtetit u tha: — Tani takohuni, se duhet të ndahemi. Hamiti nuk pranoi të udhëtonim së bashku për në Tiranë. Nuk foli më askush. Nëna i zgjati ish-detektivit dy çanta meshini plot me ushqime. Nga cilësia e bagazheve, Meli e kuptoi se ato nuk ishin të nënës, pavarësisht se ia jepte ajo. Ai nuk pranoi t'i merrte. Të dy zyrtarët u vrenjtën në fytyrë, por nuk folën. Nëna e dinte mirë që po të thoshte ―jo!‖ Hamiti, ishte e kotë ta zgjasje me të. Ajo nxori nga njëra çantë një kuti me kafe të bluar dhe i tha me një ton lutës: — Merr këtë, të paktën, të keqen nëna! E ka bluar nëna me dorë të saj, se e di që ti e do shumë kafenë. — Më fal, nënë, por nuk mundem – u përgjigj ai i tronditur edhe vetë.

Duke futur përsëri kafenë e bluar në çantë, nëna qau, por nuk bëri zë. Ish-detektivi e shtrëngoi fort në krahë, e puthi disa herë, e i tha: — Mos u mërzit, nënë; ti je e fortë dhe unë jam i ri. Ne do të jetojmë përsëri bashkë. Ki besim në fjalët e mia! Nëna nxori një shami dore nga xhepi dhe ia dha të birit, duke iu lutur: — Mos ma kthe këtë, shpirt‘ i nënës! Fshihu me të, sa herë të të marrë malli për mua. Unë do e ndiej çdo herë që ti do ta përdorësh. — Faleminderit, nënë! Këtë shami unë do ta ruaj si një kujtim të çmuar. Duke thënë këto fjalë, ish-detektivit iu drodh zëri dhe dy bula lotësh i dolën tek cepat e syve. Ai e dinte mirë se e ëma vuante nga zemra dhe nuk ishte i sigurtë nëse do të takohej më me të, apo jo. Duke vënë re sesi po dridhej ajo para tij, Meli i fshiu sytë nënës me shaminë që sapo i dha dhe e përdori edhe vetë. Pastaj u përshëndet me të vëllanë, përqafoi Sonilën dhe doli. Kishte kaluar ora tre e ditës së re. Ishte një natë e ftohtë tetori dhe toka kërciste nga çizmet e tij prej oficeri, tek po ecte pas ndërlidhësit për tu futur në kampin e përgjumur. Pas më pak se dy orësh do të bëhej zgjimi me çangë, e cila sinjalizonte fillimin e ciklit të ri 24 orësh të jetës plot mundime. Si hoqi uniformën e oficerit, Meli u rikthye në maune. Duke parë të burgosurit që flinin, ai tha me vete: «Vampirët që u takuan me mua nuk bëjnë dot kurrë gjumë kaq të qetë.» U shtri pa u zhveshur dhe e zuri një gjumë i thellë prej shkrehjes nervore. __________________ XXV KOMPLOTI NGJIZET ―Frika që i ka populli është një dërrasë e kalbur që thyhet nën këmbët e tiranit me rastin e parë. F. Noli Për çdo ditë Meli zhvillonte dy seanca bisedimesh me interes të psoaçëm: njërën me Streton, kur Diksi ishte në punë, dhe tjetrën me këtë të fundit kur ishte në kamp. Ndërkohë Streto kishte filluar të dyshonte se Meli i kishte folur Diksit për sekretet e tij. Mirëpo kur ai ia hidhte me marifet fjalën për shokun e burgosur, Meli i linte të kuptonte se nuk kishte dëshirë të fliste për këtë çështje. Cili ishte shkaku? Kësaj pyetjeje Streto nuk i jepte dot përgjigje të plotë, ndonëse orientohej deri në një farë mase se çfarë e shtynte Melin të hezitonte për të folur lirshëm për shokun bashkëvuajtës. Mangësitë e përgjigjes së plotë të kësaj pyetjeje lidheshin me faktin se Streto e njihte vetëm fizikisht Diksin. Ndërsa ky, nga ana e tij, dinte gjithçka për Streton, por fizikisht nuk e njihte, mbasi ai vepronte me maskë në kamp. Megjithatë, falë përvojës së tij të gjatë si detektiv, Streto e kuptonte se së shpejti do të binte kjo tabu e Melit dhe ky do t'i fliste lirisht për Sazanin. Dhe për këtë nuk gabohej. Dy muajt e parë të burgut që kishte kaluar në Spaç e kishin lodhur shumë Streton. Ndërsa tani ai po ambientohej aq mirë, sa një ditë i tha Melit:

— Bisedat që po zhvillojmë në mjediset e këtij kampi më kanë joshur kaq tepër, saqë do të më vijë sinqerisht keq kur të shkëputem ndonjë ditë prej tyre. Ky qe një variacion i rrallë për mua. Më mësoi ca gjëra që njeriu nuk i mëson dot në asnjë universitet të botës dhe në asnjë mjedis tjetër shoqëror. Gjithashtu më ndihmoi të shkëputem përkohësisht nga shumë gjëra të oborrit qeveritar, të cilat e neutralizojnë të shijuarin e jetës si yndyra e tepërt në gjellë oreksin. Sikur DSJ ta kishte parandier kënaqësinë që po përjetonte Streto në këtë shtegtim misterioz, ditët e fundit të tetorit atë e lajmëruan të kthehej në Tiranë "për çështje pune". Ky njoftim e dëshpëroi. Para se të largohej, ai i tha Melit: — Më beso, tani më duket se po më privojnë nga jeta e lirë dhe po më fusin në burg. Në një farë mase, kështu është vërtet për mua. Në qoftë se këtu jam fizikisht "i burgosur", shpirtërisht jam i shpenguar dhe mendimet e mia të lira mund t'i diskutoj për orë të tëra me ty. Atje unë do të jem fizikisht i lirë, por, si gjithmonë, do të më duhet të mendoj ndryshe e të flas ndryshe. Ndrydhjet e përhershme të mendimeve e ndjenjave janë pranga në shpirt dhe për njeriun është më mirë të jetojë me pranga në duar, sesa me pranga në shpirt. Me shokët besnikë që kam atje na takon rrallë të ndodhemi vetëm për një kohë të gjatë e të bisedojmë shtruar. Sidoqoftë, do të përpiqem që në vendin tim të vijë ndonjëri prej tyre. Nëpërmjet tij do të të vë në dijeni për gjithçka. Mirëupafshim, Hamit! Të dy shokët u përqafuan të mallëngjyer. Ata nuk e kishin imagjinuar dot kurrë se mund të takoheshin ndonjëherë në burg. Dhe nuk i dihej nëse pas kësaj ndarjeje do të takoheshin më apo jo. Largimi i papritur i Stretos dëshpëroi jo vetëm Melin, por edhe Diksin. Nëpërmjet tij, ata kishin mësuar shumë të reja për gjendjen e brendshme të vendit, për të cilat ishte në dijeni vetëm rrethi i ngushtë i pushtetit diktatorial. * Një javë pas largimit të Stretos, autoburgu solli një grup të burgosurish të rinj, Kishte edhe nga ata që ktheheshin nga spitali ose transferoheshin prej ndonjë kampi tjetër. Në mbrëmjen e asaj dite, gjatë revistës televizive të orës njëzet, të cilën Meli e shikonte në këmbë prej fundi të mensës, iu afrua pranë një i burgosur i ri. Me sytë në ekranin e televizorit, ai i pëshpëriti Melit: — Ke shumë të fala nga Guri. Më ka dhënë një letër dhe një fotografi për ty. Kur të mbarojnë lajmet, eja pas meje jashtë të t'i jap. Pas lajmeve, Meli doli nga mensa dhe ndoqi personin që i kishte folur me zë të ulët. Ky u afrua tek stenda e afishimit të gazetës, e cila ndriçohej prej një llampe elektrike. Pa i shkëputur sytë nga gazeta e afishuar, ai i pëshpëriti Melit: — Na lexoje letrën. Fotografinë, pasi ta shikosh, do të ma kthesh përsëri. Meli shpalosi pusullën e vogël dhe lexoi: I dashur Hamit, Ashtu siç dëshironim, arrita të dërgoj aty shokun tonë të shkollës e të pikpamjeve – Afrim Pahia. Me të do të kaloni si jo më mirë. Jam "xheloz" për kënaqësinë që do të provoni. Për gjithçka të re do të të njoftojë Afrimi. Dëshiroj të takohemi sa më parë së bashku. Të fala, Guri P–S. Për fotografinë nuk harrova.

Pasi lexoi letrën, Meli u përqendrua tek fotografia. Ajo paraqiste fytyrën e hijshme të një tridhjetëvjeçari mjaft simpatik, me flokët e zes të krehur anash me shije. Me sytë mbi fotografi, Meli buzëqeshi dhe murmuriti: «E ka merituar nofkën bukuroshi, që i kishim ngjitur. Një fytyrë kaq e ëmbël, mbi një trup atleti 180 cm të lartë, është e pamundur të mos tërheqë vëmendjen e të tjerëve.» Duke i kthyer fotografinë Pahisë, ai e pyeti: — Guri të udhëzoi të më takoje në mencë gjatë revistës televizive? — Po. Ai më ka folur me hollësi për gjithçka. Do të dëshiroja shumë që edhe bashkë të kalonim po aq mirë sa keni kaluar me Gurin. — Patjetër; ndofta edhe më mirë, mbasi ti po e gjen terrenin të përgatitur për një gjë të tillë. Pahia buzëqeshi i kënaqur. Meli e pyeti: — Ku ta caktuan vendin e fjetjes? — Në atë kapanonin me dërrasa, mbi tarracë. — Ne të burgosurit pa maskë e quajmë maune atë kapanon. Kur e shikon të rrethuar nga të gjitha anët prej borës së ngrirë, i ngjan vërtet një mauneje që ka ngecur në mes të akullnajave, — "Maunia!" përsëriti duke qeshur Pahia. Po për ku lundron kjo maunia juaj? — Drejt Brigjeve të Lirisë. Megjithëse ajo vetë s'lëviz dot prej vendit, atë e çojnë peshë ëndrrat dhe shpresat e atyre që lëngojnë brenda saj. Në këtë çast u dëgjua çanga për gjumë. Të dy shokët, veç e veç, u drejtuan për në maune. * Klima e ashpër e dimrit pukjan nuk e mori për mirë Pahinë. Qysh ditët e para ai u ftoh pak dhe e zuri kolla. Por, ndërsa me të ftohtin dhe ashpërsinë e klimës në tërësi ai po mësohej pak nga pak, ajo që e tronditi seriozisht ishte gjendja e paimagjinueshme e jetës brenda telave me gjëmba: — Të shkretët njerëz, po si mund të kalohen vitet kështu? pyeste i trishtuar Melin. — Jo vetëm vitet, por edhe dekadat – i përgjigjej ish-detektivi, i cili e njihte tashmë në majë të gishtave gjendjen në kampet e punës. – Vetëm në këtë kamp janë disa persona që kanë vuajtur mbi 20 vjet burg pa ndërprerje dhe kanë akoma vite të tëra për të bërë. E ka marrë krismën prej kohësh kjo punë, Afrim, por ti si dukesh, a u aklimatizove ndopak me egërsinë e këtyre maleve në dimër? — Eshtë mjaltë egërsia e natyrës, në krahasim me egërsinë e njeriut – insistonte Pahia, i cili

nuk çlirohej dot nga mbresat tronditëse të realitetit që po përjetonte. – Shikoi fytyrat e pagjak të të burgosurve të rrudhur e të thinjur para kohe! Shiko me çfarë zhelesh injoruese i kanë veshur dhe çfarë shfrytëzimi që u bëhet! Jo, jo, është më mirë ta vrasësh njeriun, sesa ta torturosh e ta poshtërosh në këtë mënyrë. Paskemi qenë prapa botës, Hamit, s'paskemi ditur gjë fare! Dhe e mbanim veten për oficera madhorë të Sigurimit të Jashtëm, duke qenë krejt të verbër për ç‘ka ndodhte brenda! — Ai që bën poçin, di t’i vendos edhe vjegat, thotë populli. Organizimi ka qenë i tillë që të mos merrej vesh se ç'bëhej matanë këtij gardhi të hekurt. Jo vetëm ne, që nuk na lidhte puna me çështjet e brendshme të vendit, por edhe drejtoritë e tjera të MP të Brendshme, veç asaj të Kampe-Burgjeve, nuk dinë sot më shumë nga sa dije ti, para se të hyje këtu. — Si mendon ti, Hamit, vetëm merita e organizimit qeveritar është arsyeja e vërtetë e kësaj miopie shoqërore? — Absolutisht jo. Për mendimin tim, faktori bazë është niveli kulturor. Kultura profesionale, kur nuk plotësohet me kulturë të përgjithshme, me kalimin e kohës ia kufizon horizontin njeriut brenda limiteve të profesionit, duke e shndërruar në një automat me aftësi të orientuara tërësisht në një drejtim. Atëherë vetvetiu je kthyer në një miop për mjedisin e mëtejshëm shoqëror. «Në një shoqëri të ndërtuar për së mbari, një tip i tillë jeton i ndershëm e i qetë. Por në mbretërinë e djallit ky engjëll naiv është një kafshatë e imët për t'u kapërdirë. Një rol të rëndësishëm në këtë drejtim luan edhe tradita. Unë vetë, p. sh., i cilësuar detektiv i klasit të parë, kur erdhi puna, nuk arrita dot të arratisesha! u shpreh me një ton vetëpërbuzës Meli. — Ashtu është, Hamit, ashtu – e aprovoi Pahia duke e avancuar linjën e arsyetimit të bashkëbiseduesit. – Ne tani në DSJ nuk arrijmë të kuptojmë se çfarë ka ndodhur konkretisht, që po organizonet me kaq ngut e përkujdesje ky mision i posaçëm, ndonëse do të jemi protagonistë të tij. Duhet ta pohojmë se me defekte të tilla në formimin tonë mbetemi borxhllinj si ndaj të tjerëve, ashtu edhe ndaj vetvetes. Këtë bisedë ata të dy po e zhvillonin një mbrëmje të ftohtë, pranë një zjarri të vogël ndanë të sheshit, nga ana e sipërme e kampit. Meqenëse të burgosurve nuk u lejohej të hynin nëpër fjetore para orës nëntë të darkës, kur bënte shumë ftohtë komanda e kampit i lejonte të ndeznin zjarre të vegjël tek sheshi, me kusht që t‘i fiknin mirë kur të largoheshin. Ndërsa zjarri ku ata të dy po ngrohnin duart ishte në rënie, Pahia nisi t‘i fliste ish-detektivit për dy ngjarje befasuese që kishin ndodhur në Tiranë, të cilat interpretoheshin si një shenjë e keqe për të ardhmen e tyre. __________________ XXVI MJEGULLNAJË… ―Një popull i tradhtuar prej kreut të tij është një popull i flijuar në heshtje. A. Shakur Në pasditen e 17 qershorit 1983, DSJ ishte informuar për praninë e një agjenti të huaj në Tiranë. Nën komandën e Stretos, një grup detektivësh të shërbimit sekret u vu në gjurmim të tij, ndërkohë që rrjeti informativ i Sigurimit ishte në gjendje alarmi. Pas një pune intensive, grupi i detektivëve të komanduar prej Stretos kishte arritur ta konstatonte fizikisht agjentin. Duke e ndjekur me shumë vëmendje, ata po prisnin momentin më të përshtatshëm për ta arrestuar. Agjenti i huaj kishte hyrë në një lokal, ku ndodheshin dhe

tre klientë të tjerë. Ai ishte ulur në një tavolinë të veçuar dhe kishte porositur një gotë verë. Pas pak, ndjekësit e tij, të ndarë prej njëri tjetrin, u futën në të njëjtin lokal. Kur të gjithë kolegët e tij kishin zënë vend nëpër tavolina, Streto kishte shkuar tek banakierja. Pasi i kishte treguar dokumentin e posaçëm, ai e kishte porositur që t‘iu bënte llogarinë përmbyllëse tre klientëve të parë, duke i njoftuar me mirësjellje se duhej të dilnin jashtë. Mirëpo kur në lokal kishin mbetur vetëm detektivët shqiptarë dhe agjenti i huaj, ky i fundit u kishte bërë një surprizë të madhe. Ai kishte thirrur kamerieren dhe e kishte porositur t‘iu çonte nga një gotë verë të gjithë klientëve të pranishëm, me përjashtim të Stretos. Pasi e kishte pirë verën e tij, agjenti u kishte bërë sfidën e dytë detektivëve shqiptarë. Ai kishte shkuar tek tavolina e Stretos dhe me një shqipe të çalë i kishte thënë: jam në dispozicionin tuaj. Gjatë procesit hetimor, ai kishte paraqitur dokumentet personale – agjent i KGBsë – dhe kishte dhënë shpjegimet përkatëse pse gjendej në Shqipëri. Meqenëse ishte nisur me mision në Greqinë veriperëndimore, ai ishte pajisur edhe me një pasaportë shqiptare, që ta kishte për çdo eventualitet. Ndërsa ishte duke kryer misionin në atë zonë kufitare me Shqipërinë, shërbimi sekret grek kishte rënë në gjurmët e tij. Për t‘i shpëtuar arrestimit, ai kishte hyrë në Shqipëri. Duke përdorur pasaportën shqiptare, ai kishte fjetur pesë net në pesë hotele të ndryshëm të Tiranës. Meqenëse ai kishte hyrë në territorin shqiptar në rrethana vetëmbrojtjeje, pa kryer asnjë lloj veprimtarie antishqiptare, agjenti sovjetik pretendonte të lihej i lirë. Ky kriter respektohet prej shumicës së shërbimeve sekrete të botës, mbasi kryhen verifikimet përkatëse. Mirëpo agjenti sovjetik vazhdonte të mbahej i izoluar edhe disa ditë pas shpjegimeve që kishte dhënë. Në këto rrethana, ai kishte kërkuar të takohej patjetër me ndonjë anëtar të kabinetit të ministrit të Brendshëm, por më kot. Vetëm pas një jave, ai kishte pasur një takim kokë më kokë me Dofenin. Pas këtij takimi, ai u la i lirë të largohej nga Shqipëria. Me porosi të vetë Dofenit, agjentin sovjetik e kishin shoqëruar në aeroportin e Rinasit Streto me Pahinë. Në çastin që po ndahej me shoqëruesit e tij për të hyrë në avion, agjenti u kishte bërë sfidën e tretë detektivëve shqiptarë. Duke u paraqitur një dokument tjetër të shpalosur, ai u kishte thënë me shqipen e tij të çalë: «Ja se kush jam unë në realitet!» Mbi dokumentin e shpalosur Streto dhe Pahia lexuan emrin e një agjenti anglez me famë botërore të viteve shtatëdhjetë. Stretos i kishte rrëshqitur cigarja prej gishtave, ndërsa agjenti anglez i kishte thënë me një buzëqeshje domethënëse: «Mos u mërzit, djalosh! Para meje u ka rënë cigarja përtokë shumë detektivëve me përvojë. Lutiu Zotit, të mos takohesh herë tjetër me mua!» Më pas, Streto dhe Pahia e kishin analizuar me vëmendje ndodhinë e agjentit anglez. Disa pyetje mbeteshin pa përgjigje bindëse: Si ishte e mundur që agjenti anglez të kishte fjetur pesë net në hotelet e Tiranës, ndërkohë që shqipja e tij e cunguar e denonconte qartë nënshtetësinë e tij të huaj dhe hotelxhinjtë ishin të gjithë bashkëpunëtorë të Sigurimit? Nga e kishte marrë vesh ai se ishte pikërisht Streto komandanti i grupit të ndjekjes? Pse agjenti anglez u lirua menjëherë pas takimit vetëm për vetëm me Dofenin? Tek dëgjonte Pahinë t‘i përshkruante këtë ngjarje tronditëse, Melit iu kujtuan fjalët që i kishte thënë Streto gjatë bisedës së parë me të në kamp: «Ka shenja të qarta se e ardhmja jonë në DSJ nuk do të jetë pa probleme. Prandaj bashkëpunimi ynë është i domosdoshëm, për të përballuar surprizat e këqija që mund të na vijnë prej Misionit të Madh, të cilit ne deri sot i dimë vetëm emrin, por jo objektivin dhe pasojat e tij.» Por kishte edhe më …

* Tre muaj pas ndodhisë me agjentin anglez, një ngjarje tjetër kishte tronditur shërbimin sekret shqiptar. Brenda një nate (duke u gdhirë 15 shtatori 1983) ishin vrarë nëpër shtëpitë e tyre pesë oficerë të DSJsë. Të pesë vrasjet ishin identike: me nga një plumb revolveri me silenciator në mes të ballit. Tre prej tyre kishin qenë të martuar. Atentatorët kishin përdorur ilaç gjumi të fortë, para se të kryenin vrasjet. Këtë e vërtetonte fakti që familjarët e viktimave kishin mbetur rreth 24 orë në gjumë. Sipas rezultateve të ekspertizës, atentatorët i kishin fshirë gjurmët e tyre me anën e një pluhuri të shpërndarë në dysheme, i cili lëngëzohej shpejt dhe zhdukte çdo shenjë. Kjo ngjarje kishte mbjellë panik në DSJ. Cilët ishin autorët e këtyre vrasjeve në një qytet si Tirana, ku qarkullimi ndërpritej para mesnate? * Pas përshkrimit të këtyre dy ngjarjeve tronditëse, Pahia i tha Melit: — Mos mendo se ne në DSJ e kemi jetën më të sigurtë sesa ti këtu, Hamit. Kurrsesi. Misioni i Madh fsheh një mister që qëndron si shpata e Demokleut mbi kokat tona. Pse na i fshehin neve objektivin e këtij misioni, gjersa do të jemi pjesëmarrës të tij? Kërcinimi i së ardhmes së panjohur na ka detyruar që të bashkohemi një grusht shokësh besnikë, për të mos shkuar si cjapi tek kasapi në Misionin e Madh misterioz. Jemi të lumtur që ti u bashkove me ne. Ky lajm i mirë që na solli Guri na gëzoi të gjithëve. Sido që të vijnë punët, të paktën do të kemi njëri-tjetrin. Pahia i shtrëngoi dorën në errësirë Melit dhe u nis për në maune. Ishdetektivi u interesua të shuante edhe thëngjijtë e fundit që kishin mbetur prej zjarrit. __________________ XXVII MIDIS SË QESHURËS E TË QARIT ―Mjerimi i paralizon të gjitha veprimtaritë njerëzore, pa përjashtuar as atë të mendjes. H. Luis Menken I befasuar, Diksi ngriu në këmbë në prag të derës së fjetores. Meli, i ulur në një dyshek kashte të katit të parë të krevatëve, po qeshte me lot. Në pritje që shoku i tij t‘i shpjegonte arsyen e këtij humori të rrallë, Diksi buzëqeshi edhe vetë. Gjithmonë duke qeshur me të madhe, Meli i tregoi me dorë dy të burgosur që po grindeshin me llafe pranë një dritareje të fjetores, prej nga dukej qartë një rostiçeri në buzë të lumit të vogël, që qarkonte anën veriore të rrethimit të kampit. Klientët e përhershëm të asaj rostiçerie ishin shoferët që transportonin mineralin e minierës për në Laç, si edhe oficerët dhe ushtarët e repartit që mbikqyrnin kampin e Qafë-Barit. Një kameriere e re, e veshur me të bardha, i tërhiqte si magnet shikimet e të burgosurve të etur për jetë të lirë. E ndërgjegjshme për rolin e saj eksitues, kamerierja, kur ishte e ngeshme, ulej në karrige në krye të shkallëve para rostiçerisë. Nxirte një pasqyrë të vogël prej xhepit të përparëses së bardhë dhe fillonte të bënte tualet. Duke buzëqeshur, ajo

fiksonte herë pas here shikimin e syve të zes tek dritarja më e afërt e fjetores përballë saj. Kujt i buzëqeshte ajo? Të gjithëve dhe askujt. E sigurtë se në ato çaste ajo ishte objektivi i shikimeve të uritura të të burgosurve, kamerierja e re argëtohej duke luajtur rolin e saj sugjestionues. Të burgosurit e njihnin fizikisht të gjithë kamerieren, ndërsa ajo nuk njihte asnjërin prej tyre. Ata nuk dinin asgjë për jetën e saj private, ajo e dinte se të gjithë ata ishin të privuar prej jetës private, për të cilën veç mund të ëndërronin. Kamerierja e re shërbente si katalizator i atyre ëndrrave. Kur nuk kishte klientë në rostiçeri, ajo shkonte ndanë të lumit për të mbushur ndonjë bidon ujë. Atje bënte sikur shpëlante këmbët, duke ngritur lart përparësen e bardhë. Ndërkohë shikimi i saj djallëzor përqendrohej tek dritarja më e afërt, pas së cilës kishte gjithmonë të burgosur që nuk donin ta humbisnin rastin e lumtur e njëherësh të mundimshëm. Atë 7 nëntor të vitit 1983, Meli kishte hyrë në fjetoren e brigadës së Diksit, për t‘i çuar gazetën Sporti nën jastëk. Pranë dritares fatlume (kjo ishte pika më e afërt e vrojtimit të objektit të dëshiruar), ai kishte parë dy të burgosur, të cilët po grindeshin me fjalë midis tyre. Meli kishte ndërhyrë për t‘i qetësuar. Mirëpo kur kishte mësuar shkakun e grindjes, ish-detektivi kishte shpërthyer në të qeshura të papërmbajtura dhe ishte ulur në dyshekun e kashtës, ku e gjeti Diksi. Cili ishte shkaku i grindjes? Secili prej dy të mjerëve përpiqej ta bindte tjetrin se kamerierja i buzëqeshte vetëm atij, prandaj ai duhej ta linte vetëm tek dritarja. Secili paraqiste provat e veta lidhur me përkatësinë e buzëqeshjeve. — E qeshura me lot i shkon shumë kësaj skene për të qarë e për të qeshur, Hamit, – i tha Diksi shokut të tij, kur po dilnin jashtë. __________________ XXVIII FITORE PA TROFE "Më mirë luaj me një këlysh luani, se me luanin plak që po jep shpirt. W. Shekspir Në pasditen e atij 7 nëntori ndërlidhësi e lajmëroi Melin se natën e ardhshme kishte një takim tjetër zyrtar. — Pas lajmeve të orës 20, më prit tek stenda e shtypit të ditës – e porositi. Meli kishte vetëm pak minuta që po priste tek stenda, kur aty erdhi ndërlidhësi dhe e orientoi për veprimet e mëtejshme: — Do të nisemi qysh tani për në takim. Do të bëjmë sikur jemi duke shkuar në infermieri të kampit. Godina ka një hyrje tjetër nga prapa. Ti atje do të shkosh vetëm dhe do të ngjitësh shkallët. Në krye të tyre, do të gjesh një person tjetër, i cili do të të tregojë ç'duhet të bësh më tej. Kur ish-detektivi ngjiti shkallët, në krye të tyre po e priste buzagas përfaqësuesi i Sigurimit të Komitetit Qendror, me të cilin ishte takuar para tri javësh. Ai e përshëndeti si i njohur i vjetër dhe e shoqëroi drejt një dere disa metra më tutje. Meli e mori me mend që takimi do të zhvillohej në dhomën e përdorur nga Streto, të cilën tani e përdorte Pahia. Kur hyri në dhomë, Meli gjeti Dofenin, drejtorin e Sigurimit të Shtetit dhe një person të tretë që nuk e njihte. Të tre ata u çuan në këmbë dhe e takuan me radhë ish-detektivin. Pasi u ulën, Dofeni e zbërtheu krejt xhuboksin bojë mjalti dhe nisi bisedën me një pyetje limonadë:

— Sa ditë ka që ka rënë kjo dëborë e madhe, Hamit? — Rreth një javë – u përgjigj Meli. Dofeni i ofroi një cigare DS. Ish-detektivi e mori dhe e ndezi. — Ke ndonjë pakënaqësi për mënyrën e sinjalizimit nëpërmjet ndërlidhësit? qe pyetja e dytë. — Për mënyrën e sinjalizimit nuk kam vërejtje, por për vetë ndërlidhësin, po. Më ka mërzitur, duke u përpjekur të më imponojë një vend pune që nuk më pëlqen. — Gjë që rregullohet kollaj kjo – tha Dofeni me zë të qetë. – Rëndësi ka të arrijmë të merremi vesh për atë që duhet. Unë iu kisha thënë këtyre shokëve, kur erdhën për të të takuar para tri javësh, që të mos ktheje përgjigje përfundimtare negative, pa u takuar me mua. Natyrisht, me anën e kësaj porosie unë nuk doja t'i rezervoja vetes rastin e padëshiruar, që të jem i pari për të dëgjuar përgjigjen tënde refuzuese karshi ofertës sonë. Përkundrazi, unë nuk mendoj se ty të shkon ndërmend një përgjigje e tillë. Meli nuk foli. Pas një heshtjeje të shkurtër, e mori fjalën drejtori i Sigurimit të Shtetit: — Hamiti të krijon përshtypjen se nuk është kundër ofertës sonë, por nuk ka bindje në riaftësimin e tij – vërejti ai. Pa pritur ndonjë përgjigje prej Melit, foli vetë Dofeni: — Tipat si Hamiti janë të kursyer në premtime, mbasi premtimin e dhënë e quajnë borxh. Kjo besoj e bën të duket disi konfuz në marrjen e vendimit. Aq më tepër që ne, gjirokastritëve, na karakterizon kursimi në gjithçka. Apo jo, Hamit? – e pyeti ai. Një fillim kaq i rafinuar i bisedës po e bezdiste ish-detektivin. Ai e dëgjonte me vëmendje çdo fjalë, por kishte vendosur të fliste sa më pak që të ishte e mundur dhe të argumentonte sa më mirë atë që do të thoshte. Pyetjes së Dofenit, ai iu përgjigj: — Çdo njeri serioz, që flet me përgjegjësi e jo për mashtrim, e quan borxh premtimin e dhënë. Mua më bën konfuz në sytë tuaj bindja se nuk kam mundësi që të bëj premtimin e dëshiruar, si për ju edhe për mua vetë. — E kam dëgjuar me vëmendje bisedën tuaj para tri javësh, e cila na erdhi e regjistruar në DSJ – i tha Dofeni. – Por dëshiroj t'i dëgjoj direkt nga goja jote sonte, se cilat janë konkretisht ato pengesa, që ti mendon se ta bëjnë të pamundur kthimin në DSJ. Pasi Meli shtroi ankesat e tij të zakonshme, e mori përsëri fjalën Dofeni: — Unë kam sjellë këtu njërin prej mjekëve tanë më të mirë. E vizitoni, ju lutem, – iu drejtua ai personit të tretë, që nuk kishte njohur ish-detektivi. Mjeku nxori dy aparate nga çanta dhe i tha Melit: — Zhvishu në mes e lart! Pas një ekzaminimi të vëmendshëm, mjeku shpjegoi konstatimet e tij. — Një gjendje shëndetësore mjaft e rënduar. Zemra nuk i funksionon mirë. Veshkat,

veçanërisht e djathta, gjithashtu. Ndërkohë ka një dobësi të përgjithshme fizike, e cila ndikon në rënien e imunitetit organik. — A mund të kurohet në këto kushte? — E pamundur. Një provë e tillë do të sillte një shkallëzim të mëtejshëm të keqësimit të gjendjes. — Duke pasur parasysh kushtet në tërësi të vuajtjes së dënimit në një kamp pune të rëndë të detyruar, cili është raporti i konsumimit organik të të burgosurit, krahasuar me kushtet e jetës së lirë? vazhdoi me pyetje Dofeni. — Këtë përgjigje po jua jap i mbështetur në të dhënat e studimeve shkencore të kryera posaçërisht në vende të tjera. Një vit burg në këto kushte është i barabartë me katër vjet mplakje në jetën e lirë — Sa kohë punove në minierë ti, Hamit? iu drejtua Dofeni Melit. — Dhjetë muaj. Mjeku mori përsëri fjalën: — Para se të niseshim për këtu, unë kontrollova raportin mjekësor të lëshuar pas përfundimit të hetuesisë speciale që ka kaluar Hamiti. Në bazë të tij rezulton se ai ka pësuar defekte të rënda organike. — Sido që të jetë puna, ne nuk do të kursejmë asgjë për rigjenerimin tënd organik, Hamit, – i premtoi Dofeni. – Siç je vënë në dijeni, do të kurohesh në klinikat më të mira të botës për një periudhë kohore gjashtë deri në tetë muaj. Edhe pas kësaj, ne do të interesohemi posaçërisht për çdo kurë të re që mund të dalë në ndonjë vend me mjekësi të zhvilluar, e cila do të vlerësohet e dobishme për forcimin e shëndetit tënd, duke ta siguruar me çdo çmim. «Përsa i përket trajtimit të pamerituar që të është bërë në hetuesinë speciale, ne jemi të ndërgjegjshëm që do të të mbetemi borxh. Le të të ngushëllojë sadopak fakti, që unë pak kohë kam që jam në korent të këtyre punëve. Kur ke qenë ti në hetuesi, unë nuk e kam ditur mirë se çfarë funksionesh kryente konkretisht shërbimi sekret i një shteti. — Në qoftë se nuk e ke ditur ti, e dinin të të tjerët, – ia ktheu fytyrëngrysur ish-detektivi. — Kjo është e vërtetë, Hamit, veç mos harro se pas spastrimeve të rëndësishme që u bënë në kryeministri dhe në M.P. të Brendshme, nuk e gjente dot kollaj guri vendin e tij. Meli tundi kokën në heshtje. Dofeni zgjati dorën drejt paketës Partizani të ish-detektivit, mori një cigare dhe e ndezi. — Si mendon Hamit, nuk do ta ndryshosh qëndrimin tënd? filloi të fliste me një ton tjetër drejtori i DSJsë. – Më vjen keq për këtë sjellje. Yt vëlla, Dariu, po punon mirë, megjithëse nuk është profesionist. Nuk kemi asnjë vërejtje në adresë të tij. Por pesëdhjetë si ai nuk na hyjnë në punë, sa ti vetëm. Na duhesh Hamit, na duhesh shumë, prandaj po të kërkojmë me kaq këmbëngulje. Mundohu t'i kuptosh mirë këto fjalë që po t'i përsëris. Jemi gati të të plotësojmë çdo kërkesë tënden. Shprehu pa ndrojtje për gjithçka, mjafton që të ndryshosh qëndrim, të kthehesh në DSJ. Duhet ta dish mirë, se bën gabim të rëndë në qoftë se të rritet mendja që po të lutemi. Në rast se kërkesën tonë e quan si një të keqe që të zuri derën (gjë që mua do të më dëshpëronte), atëherë përpiqu që midis dy të këqijava të zgjedhesh më të voglën.

— Qysh me sinjalizimin e parë nga ana juaj, e kam analizuar më së miri gjithçka. Nuk kam lënë pas dore as zgjedhjen midis dy të këqijave të mundshme. Të marr përsipër një detyrë që nuk e realizoj dot, do të thotë që të ballafaqohem me një dështim të sigurtë. Dështimi për një detektiv të dalë nga burgu fare lehtë mund të cilësohet si një sabotim politik. Në rrethana të tilla, e keqja më e vogël për mua është shmangia nga përgjegjësia e një detyre, që i tejkalon mundësitë e mia aktuale. — Kjo shmangie nga detyra, siç të pëlqen ta cilësosh ti, në një kohë që po të bëhet e qartë se shteti ta ka shumë nevojën, nuk është asgjë më pak se një dezertim - ia priti me ton të prerë Dofeni. — Nuk është dezertim, por tërheqje për paaftësi – tentoi të mbrohej Meli. – Normalisht e drejta për një tërheqje të tillë duhej të më njihej edhe para rënies në burg. - Klasifikimin juridik të këtyre veprimeve e bëjnë ata që interpretojnë ligjet, jo kushdo, – i tha gjithë seriozitet Dofeni. Meli nuk foli. Deri në atë çast kishin pirë nga dy kafe të shoqëruara me një gotë pije me ngjyrë. Ishdetektivi nuk kishte refuzuar asgjë, me përjashtim të gotës së dytë të pijes. Shefi i gjithëpushtetshëm i DSJsë i bëri një propozim: — Siç e more vesh prej fjalëve të mjekut, ne nuk të kurojmë dot në kushtet e vështira të këtij kampi pune. Nga ana tjetër, ti nuk po vendos që të kthehesh përsëri në gjirin tonë. Prandaj jam i mendimit që të të lirojmë prej burgut me këtë kusht: të të gjejmë një punë të mirë në Tiranë dhe të vish në DSJ vetëm dy herë në muaj. Kjo s'të prish ndonjë punë besoj. — Gjersa unë nuk jam në gjendje t'jua plotësoj dëshirën sipas kërkesës fillestare, nuk dua të më bëni asnjë lloj privilegji. — Shëndeti është domosdoshmëri në jetë, Hamit. Si të jesh pro nesh apo kundër, ti nuk mund të realizosh asgjë pa shëndetin. Prandaj mospranimi yt në këtë rast, nuk më duket i bazuar në arsye. Meli nuk polemizoi. * Dofeni s‘po ia ndante sytë ish-detektivit të pabindur; ky gjithashtu. Ky duel shikimesh, i frymëzoi subjektin e vazhdimit të bisedës drejtorit të DSJsë: — Gjatë bashkëbisedimit me ndërlidhësin, ti i kishe bërë një pyetje, për të cilën ai nuk ishte i autorizuar të të përgjigjej. Përgjigjen po ta jap unë tani. Sitemi organizativ i shtetit tonë parashikon kuadro të zgjedhura prej organeve përkatëse dhe kuadro të emëruara nga lart, për merita të veçanta. Karriera e nënës sime i përket kategorisë së dytë që përmenda. — Unë ia drejtova atë pyetje ndërlidhësit, mbasi e njihja nënën tënde si drejtoreshë të Institutit të studimeve marksiste-leniniste, por jo me pushtet në shërbimin sekret shqiptar. — Nuk është e thënë që ti t‘i dish të gjitha, vetëm pse ke milituar gjashtë vjet në radhët e DSJsë, – ia ktheu Dofeni me një ndjenjë të kuptueshme nënçmimi. Për shkak të kësaj

përgjigjeje të thartë, Meli ndjeu kënaqësi që kishte vendosur paraprakisht t‘i fliste me ―ti‖ e jo me ―ju‖ Dofenit. Si për t‘ia përforcuar bindjen në vendimin e drejtë që kishte marrë ishdetektivi, drejtori i DSJsë i bëri një pyetje që nënkuptonte vetëvlerësim: — Meqenëse jemi bashkëmoshatarë, a të kujtohet të më kesh parë në Tiranë, Hamit? — Po. Në vitin 1969 ke ardhur një natë në qytetin Studenti me djalin e Mehmet Shehut. Kishte mjaft roje rreth lokalit ku u futët ju, prej nga dëgjohej muzikë e huaj, e ndaluar për ne të tjerët. Dofeni buzëqeshi, tundi lehtë kokën e i tha: — Lëvizje të tilla i kam pasur të rralla, prandaj më kujtohet ajo natë. Festonim ditëlindjen e një shoku nga Korça. Meqë ra fjala, po ti, Hamit, e feston ditëlindjen këtu? — Fatkeqësitë që më kanë zënë derën nuk më lejojnë të kem respekt e dashuri për ditën që më solli në këtë botë të mundimshme. — Vlera e jetës nuk nënçmohet, në të gjitha rrethanat. Por që ta gëzosh atë, duhet shëndeti në radhë të parë, pastaj fati. Një njeri i sëmurë nuk mund ta gëzojë jetën, çfarëdolloj kushtesh të mira të ketë. A i dëgjove fjalët e mjekut lidhur me shëndetin tënd? — Sipas fjalëve të mjekëve, unë tani duhej të ecja këmbadoras. Ndofta nuk jam në atë gjendje shëndetësore që u dukem atyre. Atë çast u servirën kafetë e treta. ërkohësisht sundoi qetësia. * — Pse nuk pranon të futesh në ndonjë punë të rehatshme këtu në kamp, apo ke frikë se të quajnë spiun të komandës të burgosurit e tjerë? e pyeti papritur drejtori i DSJsë me një buzëqeshje të lehtë. — Po – iu u përgjigj pa hezitim Meli. – Dihet prej gjithë të burgosurve, se këto lloj punësh vetëm atyre personave u jepen. — Mirë atëherë, vazhdo të punosh aty ku je; vetëm na lejo që, nëpërmjet kanaleve tona, të të ndihmojmë me 300 lekë të reja çdo muaj. — Jo, jo s'është nevoja – nxitoi të përgjigjej Meli. – U jam përshtatur mjaft mirë këtyre kushteve dhe ndonjë mungesë e rastit nuk më bën fare përshtypje. — Meqenëse jeta e lirë të qenka mërzitur dhe nuk e preferoke në çdo formë që po ta ofrojmë, a mund të na japësh ndonjë mendim për misionin tonë? — Unë di vetëm se po përgatisni një Mision të Madh, si nga vlera e realizimit edhe nga shkalla e vështirësisë. Por nuk di se për çfarë misioni bëhet fjalë konkretisht, që të mund të jepja ndonjë mendim. — Për atë që kemi nevojë të të tërheqim mendimin, do të të pyes unë vetë. Rëndësi ka që ti të jesh i gatshëm për tu përgjigjur. — Patjetër.

— Për fazën e parë – zbulimin e objektivit – na duhet të veprojmë në pesë a gjashtë shtete evropiane. Kryesisht perëndimorë, por edhe lindorë. Sipas mendimit tënd, si është më mirë, të veprojmë më parë në shtetet perëndimorë dhe, po nuk rezultoi gjë, të kalojmë pastaj me forca të përqendiruara në shtetet lindorë, apo t'i ndajmë detektivët në grupe më të vegjël qysh në fillim dhe të vazhdojmë gjurmimin njëkohësisht në të gjitha vendet ku dyshojmë? — Unë mbështes idenë e gjurmimit të njëkohshëm në të gjithë shtetet ku mendoni se duhet kryer një veprim i tillë, veçse me një qendër drejtuese jashtë Shqipërisë. Kjo lehtëson ndjeshëm manovrimet e nevojshme të diktuara nga rrethanat. Në rast se paraqitet nevoja e përqendrimit të grupeve të veçantë në një shtet të vetëm (p.sh., pas sigurimit të ndonjë të dhëne të saktë në ndonjërin prej shteteve në fjalë), diçka e tillë realizohet pa vështirësi. Vonesa e gjurmimit favorizon gjithmonë atë që fshihet. — Cila është mosha më e përshtatshme e detektivëve që duhen angazhuar për Misionin e Madh? — Për mendimin tim, në një mision kaq të rëndësishëm duhen mobilizuar detektivë me përvojë, por që kanë njëherësh edhe energjinë dhe dinamizmin e moshës. Zakonisht cilësi të tilla mbart mosha 35 deri në 40 vjeç. — Ç'rol mund të luajnë femrat në një mision të tillë? — Si në çdo mision, femrat kanë aftësi katalitike në zhbllokimin e sekreteve. Por në një mision kaq delikat duhen pasur parasysh edhe masat parambrojtëse të kundërshtarit, për të mos rënë në bllof. Pas një heshtjeje të shkurtër, Dofeni formuloi konsideratën e tij për takimin: — Idetë që më dhé ishin sa të dobishme, aq edhe të çiltra. Në përgjithësi ato kanë qenë edhe mendimet tona. Përsa i përket çështjes për të cilën erdhëm, unë mendoj se fitorja është e imja, pavarësisht se, tani për tani, do të mbetet një fitore pa trofé, gjersa nesër nuk do të shkojmë bashkë në DSJ, siç shpresoja unë. Por kjo do të ndodhë patjetër një ditë, mbetet thjeshtë çështje kohe. Shkëmbi e ke pasur pseudonimin në aktivitet dhe si shkëmb po qëndron. Të adhuroj për vendosmërinë, po aq sa të urrej për mospranimin e ofertës sonë me propozimin e parë. Pushteti ynë disponon leva të tilla, me të cilat mund të lëvizë nga vendi çdo shkëmb. Mbaje mend këtë që po te them: si sot një vit ti do të militosh patjetër në radhët e DSJsë, me hir ose me pahir. Natën e mirë, e mirëmbetsh! Meli takoi dorën me Dofenin dhe të pranishmit e tjerë e doli jashtë. Dëbora e ngrirë shndriste nga rrezet e hënës në prishje, duke sajuar një peizazh dimëror joshës. «Bukuria që vret», tha me vete detektivi i burgosur. Kjo skicë e mirënjohur e Migjenit, poetit dhe shkrimtarit të tij më të preferuar shqiptar, iu kujtua Melit, ndërsa po hynte në maune të bënte një sy gjumë. __________________ XXIX PËRGJIMI INTENSIFIKOHET ―Ndodh që njeriu të bëhet i vendosur nga dobësia dhe guximtar prej ndrojtjes. La Roshëfukó

Qysh prej ditës që Streto i bëri të ditur Melit se do të ndodhej në një rreth të hekurt përgjimi si pasojë e refuzimit të ofertës së DSJsë, ish-detektivi me Diksin kishin diskutuar gjerësisht së bashku, për t'i bërë parapritat e duhura çdo rreziku të mundshëm. Meli e dinte nga përvoja e profesionit të dikurshëm se DSJ do të bënte çmos për të siguruar informacion kompromentues kundër tij. Kjo do t'i krijonte mundësinë pastaj ta riarrestonte ishdetektivin dhe ta vinte para alternativës së dëshiruar për synimet e saj: dënim kapital për dekonspirim, ose rikthim në detyrë. Natyrisht, një vendim të tillë DSJ mund ta merrte edhe pa sigurimin e materialeve kompromentuese që synonte, por në fund të fundit Meli donte të mos jepte vetë shkas për një gjë të tillë. Më tepër nga kaq nuk bënte dot. Meli me Diksin morën në analizë personat me të cilët kishte marrëdhënie ish-detektivi. Ndonëse ky ishte dorështrënguar në krijimin e këtyre marrëdhënieve, sidoqoftë nuk mund të thuhej se jetonte i vetmuar. Ata vendosën që, qysh prej asaj dite, Meli duhej ta konsideronte veten si përpara hetuesit në praninë e tyre. Ndërkohë ai nuk duhej të bënte asnjë ndryshim të dukshëm në marrëdhëniet e jashtme me ta. Lindja e ―pse-ve‖ duhej evituar me çdo kusht në atë situatë tensioni e pasigurie. Me sa dukej, kartelisti do të ishte organizatori i rrjetit të brendshëm informativ të kampit me objektiv ish-detektivin. Ky u bind për këtë, pas ndodhisë së mëposhtme. Një ditë Meli ishte ulur tek një cep i sheshit ku shëtisnin të burgosurit. Po rilexonte romanin Njëzet mijë lega nën det. Ky libër i shkrimtarit të huaj më të pëlqyer të tij e kishte fundosur edhe vetë Melin në fund të detit, kur dikush ia bllokoi me një fije letre faqen e librit. I revoltuar, ai ngrit sytë dhe pa bashkëqytetarin me të cilin ishte dënuar si grup (pikërisht për atë kishte shkuar Meli në Berat ditën që e arrestuan). — Sa herë të kam thënë të mos më shqetësosh, kur jam duke lexuar? reagoi i revoltuar ishdetektivi. — Mos u nxeh, Hamit, se ky ngacmim është për të mirën tënde – i tha ai me zë të ulët. – Do të besoj një sekret, por më parë duhet të më japësh fjalën që nuk do të nxehesh. — Pse, është një sekret që mund të më revoltojë? — Pak a shumë… Meli mbylli librin dhe i tha: — Shprehu lirshëm; të jap fjalën se do të të dëgjoj i qetë. — Duhet të tregohesh i kujdesshëm; kartelist Et‘hemi të ka vënë në shënjestër. — Nga e di ti? — Më thirri në zyrë dhe… Fillimisht ai u përtyp duke u skuqur, pastaj heshti. — Shprehu deri në fund; të thashë që nuk do të nxehem. — Më kërkoi që ta informoja për ty, duke më premtuar se do të ndikonte në uljen e dënimit tim, po qe se informacionet e mia do të ishin të dobishme. — Po ti, si iu përgjigje?

— Ai më kërcënoi: «Nëse nuk pranon të më informosh, do të të transferoj në burgun e Burrelit». Ti e di që një transferim i tillë është i tmerrshëm për mua. — Po pastaj, me çfarë detyre të ngarkoi kokretisht? — Kartelist më tha: «Ti e ke bashkëqytetar Hamitin dhe e di që ai ka qenë disa vjet oficer sigurimi në Tiranë. Në rrethana të volitshme, gjatë bisedave me të përpiqu të mësosh diçka për veprimtarinë e tij atje: çfarë ka bërë konkretisht, apo ku e ushtronte aktivitetin. Gjithashtu kur Hamiti, i mërzitur apo i sëmurë (e dimë që ai vuan nga shëndeti), vjell vrer kundër pushtetit popullor, ti duhet t‘i regjistrosh sharjet e tij në këtë mikroregjistrues zëri. [Kartelisti ma shpjegoi dy herë sesi vihej në funksionim aparati i vogël]. Kompensimi për një shërbim të tillë do të jetë në vartësi të vlerës së informacionit të siguruar: nga ulje dënimi deri në lirim prej burgut. Kjo varet nga rezultatet e punës tënde.» «Unë e pranova propozimin e kartelistit vetëm për t‘i shpëtuar transferimit në burgun e Burrelit. Por isha i vendosur që nuk do ta kryeja kurrë këtë akt të ulët dhe do të lajmëroja ty patjetër për rrethanat në të cilat gjendesh. Tani do të veproj si të më thuash ti: po deshe jam gati t‘ia kthej kartelistit aparatin regjistrues, duke i thënë se nuk e bëj dot këtë punë. Qysh dje që e kam marrë, më ka prishur qetësinë. Nuk e di si u ndodha aq bosh që e pranova, por tani e kam ndarë mendjen: çfarë të më këshillosh ti, do ta bëj pa ngurrim. Më fal, Hamit, që u tregova kaq i dobët. Duke thënë këto fjalë, ai u skuq në fytyrë dhe sytë iu mbushën me lot. Melit i erdhi keq kur e pa në atë gjendje, ndonëse fillimisht ishte revoltuar në vetvete. Ish-detektivi e dinte që ai nuk ishte keqbërës, por përballë kërcëninit të pushtetit ishte disi i lakueshëm; edhe gjatë procesit hetimor kishte manifestuar shenja të tilla. Megjithatë në këtë rast ai e dënoi vetë aktin e tij dhe e meritonte faljen. Meli vendosi që ta ndihmonte për të dalë pa telashe nga situata në të cilën ndodhej bashkëqytetari i tij: — Më mirë do të kishte qenë që ti të mos ta pranoje një propozim të tillë. Tani që kjo ka ndodhur, ne do ta zgjidhim problemin në mënyrë të tillë që as ti të mos dëmtohesh dhe as mua të mos më dëmtosh. Qetësohu. Pas disa ditësh, Meli zhvilloi posaçërisht një bisedë me bashkëvuajtësin dhe bashkëqytetarin e tij, të cilën ky e regjistronte. Ish-detektivi ia kishte dhënë me të shkruar pyetjet që ai duhej t‘i bënte në bisedë e sipër. Përgjigjet Meli i kishte përgatitur me vëmendje. Ato nuk përbënin rrezik për të, por as nuk linin të dyshohej fare për fallsitetin e bisedës. Ky qe i vetmi material informativ që mundi të vilte karteisti i kampit prej Hamit Melit gjatë gjithë periudhës së përgjimeve intensive ndaj tij. * Atë ditë që bashkëqytetari i tij i foli për mikroregjistruesin duke ia treguar atë [ishte sa një sahat i vogël xhepi], Meli u interesua të merrte kontakt me Pahinë. — Po ti, Afrim, paske vendosur të bësh prova teknike me zërin tim, që nuk më ke thënë se në kamp po përdoret edhe një aparat regjistrimi për të më përgjuar? e pyeti pa e fshehur një dozë revolte. — Po përdoren tre aparate të tillë, jo një – ia ktheu Pahia duke qeshur. – E ç'rëndësi ka kjo? Gjithë materialin informativ që mbledh kartelisti gjatë javës me spiunët e tij, ma dorëzon mua në dorë çdo të premte në dhomën time të fshehtë. Unë bëj seleksionimin e materialit, duke nisur në DSJ vetëm atë pjesë të tij që e vlerësoj të padëmshëm për ty. Po të ndodhë

që të më vijë ndojë material që të rëndon vërtet, unë e çregjistroj atë pa vështirësi. Faktikisht nuk është regjistruar asgjë e tillë dhe unë s'kisha pse të ngutesha për të të shqetësuar ty. Bile pikërisht pse nuk kanë funksionuar si duhet kanalet e këtushme informative, DSJ ka futur në kamp një kuadër të saj me shumë përvojë, me të burgosurit që erdhën pardje. Ky përbën vërtet një rrezik real. Megjithëse unë u vura në dijeni për ardhjen e tij, informacionet e tij ai do t'i nisë drejtpërdrejt në DSJ, pa kaluar fare nga unë. E gjen dot me mend se cili është ky mysafir që na ka ardhur, Hamit? Brinjashi, besoj se të kujtohet. — E ku harrohet një krijesë aq e poshtër si ai! shkrofëtiu Meli i mërzitur prej këtij lajmi të keq. – Si nuk ka ndërhyrë Guri ta anullonte ardhjen e tij! — Nuk ka pasur mundësi. Në DSJ po kërkohet me insistim material kundër teje. Në analizën e fundit që kanë bërë atje, është theksuar se punët nuk po ecin mirë në këtë drejtim. Brinjashi ka dalë vullnetar, i bindur se do të arrijë të nxjerrë diçka në dritë. Para një çerk ore kaloi lart, për tek sheshi. __________________ XXX CILI ISHTE BRINJASHI ? ―Nuk mund të rrëzohesh më poshtë sesa përtokë. D. Kostolani

Shkolla e lartë speciale e shërbimit sekret që kishte kryer Hamit Meli ishte katërvjeçare. Ajo kishte një rregull krejt të veçantë: në të regjistroheshin studentë vetëm një herë në katër vjet. Pra, duhej të përfundonin ciklin e plotë katërvjeçar të shkollës studentët e regjistruar, pastaj regjistroheshin studentë të tjerë. Si rrjedhim, në shkollën speciale të shërbimit sekret shqiptar studentët kishin vetëm shokë kursi, shokë klase, por jo shokë shkolle. Kjo i forconte së tepërmi marrëdhëniet midis tyre gjatë katër vjetësh. Vetëkuptohet që studentët e regjistruar në atë shkollë zgjidheshin prej familjeve me biografi politike të shkëlqyer për kohën. Jo rastësisht, sa herë ndaheshin diplomat e studentëve të asaj shkolle, diktatori vetë asistonte rregullisht në ceremoninë e rastit. Gjithashtu kur bëheshin dekorime për detektivët për misione të ndryshme të kryera prej tyre, ai ua dorëzonte me dorën e tij dekoratat. Rregulli i veçantë i shkollës speciale të shërbimit sekret shqiptar nuk ishte aspak formal, por i studiuar mirë dhe me një objektiv të qartë. Gjatë dy viteve të para të shkollës studentët përfitonin një kulturë të përgjithshme të ngjashme me atë të universiteteve me disiplinë të fortë. Natyrisht, prioritet kishin dy-tri lëndë që lidheshin me shërbimin sekret dhe psikologjinë, si edhe përgatitja fizike e studentëve të zgjedhur me tregues të përshtatshëm. Por gjer në përfundim të vitit të dytë të shkollës, ata njiheshin vetëm me anën më spektakolare të shërbimit inteligjent: zhbirimin e sekreteve duke sfiduar rrezikun. Ndërkohë ata përvetësonin më së miri teknikën e radiotransmetimit dhe përballimin e situatave të papritura në mision: si uria, etja, izolimi etj.. Për këtë, instruktorët i detyronin studentët të jetonin dhjetë ditë në zona të izoluara, tërësisht me mjete rrethanore. Dhe kjo nuk ndodhte vetëm një herë.

Mirëpo falë moshës, temperamentit dhe fizikut të tyre ( përzgjedhja e studentëve u besohej specialistëve agjentë të DSJsë nëpër rrethe), kjo temë interesante policore i joshte ata, duke i dhënë ngjyra aventure jetës së tyre rinore. Ishte pikërisht në vit të tretë që studentët binin në kontakt për herë të parë me anën tjetër të medaljes: mjetet që do të realizonin qëllimin. Atëherë atyre u mësohej me ngulm se vrasja nuk përbënte krim, kur kryhej për interesat e larta të partisë dhe autori i saj nuk quhej kriminel, por hero. Ata duhej të mësonin përdorimin e përkryer të thikës, të helmimit, të kurtheve të larmishme, të përgjimeve speciale, të atentateve me armë pa zë etj, etj.. Të gjitha këto studentëve u paraqiteshin si veprime të domosdoshme, për t‘i njohur në kuadrin e kryerjes së një misioni të vështirë të shërbimit sekret, por jo si qëllime të vetë misionit të tyre. Ndërsa në vitin e katërt të shkollës, atyre u flitej më hapur. Instruktorët e regjur u bënin më së fundi të ditur se, krahas misioneve të zbulimit në kuadër të shërbimit sekret, ata do të kryenin edhe atentate në shtete të tjera kundër detektivëve të huaj, ose shqiptarëve të arratisur që i sillnin telashe partisë. Ndërkohë u caktonin edhe pengjet familjarë, pas dy turneve turistikë nëpër Evropë të shoqëruar prej instruktorëve. Kjo ua bënte atyre të pamundur kthimin prapa. Sikur studentët ta mësonin këtë fakt në vit të parë apo të dytë të shkollës, pak prej tyre mund ta vazhdonin atë deri në fund. Pikërisht për ta evituar diçka të tillë, regjistrimet në atë shkollë bëheshin vetëm një herë në katër vjet. * Brinjashi ishte katër vjet më i moshuar nga Meli dhe po aq kohë para tij kishte nisur aktivitetin në DSJ. Ai njihej si një ndër detektivët më të vendosur të DSJsë; një krjesë e predispozuar tërësisht për krim. Melit i kujtohej një ngjarje e vitit 1974, e cila zbulonte qartë karakterin pervers të Brinjashit. Me rastin e 30-vjetorit të ardhjes në fuqi të regjimit komunist në Shqipëri, në DSJ shpërndaheshin çmime speciale për detektivët që kishin realizuar misionet më të spikatur të shërbimit sekret shqitar në vite. Si gjithmonë, diktatori ishte i pranishëm në ceremoninë solemne. Brinjashit iu dha çmimi i tretë për asgjësimin me thikë në një rrugë të Brukselit të një intelektuali shqiptar të arratisur, i cili shkruante artikuj të ashpër kundër regjimit të Tiranës. Kur mori medaljen prej dorës së diktatorit, Brinjashi kishte deklaruar: — Do të isha i lumtur sikur herën tjetër të realizoja ndonjë mision që do të meritonte çmimin e parë, pa le të vritesha edhe vetë duke e realizuar atë. — Kështu ju do partia – kishte thirrur i ekzaltuar diktatori, duke i shtrënguar dorën. Ky cinizëm i tejskajshëm e bëri Brinjashin të neveritshëm në sytë e detektivëve të tjerë të DSJsë. Një ditë kolegët e Melit po shikonin në televizor një emision shkencor, i cili bënte fjalë për teknikën e vjeljes së helmit të gjarpërinjve në një laborator të posaçëm. Ata kishin vënë re të habitur një lloj gjarpri tepër të neveritshëm, i cili nuk zvarritej drejt përpara, si gjithë të tjerët. Me trupin e mbështjellë përgjysmë, ai rrëshqiste anash. Atë lloj gjarpri shkencëtarët e thërrishin brinjashi. Duke marrë shkas prej faktit se detektivi në fjalë gjatë ecjes e hidhte këmbën e majtë me majën e këpucës të nxjerrë paksa jashtë, këtë nofkë ata ia ngjitën edhe këtij gjarpri të DSJsë. Për inat të atyre që ia ngjitën nofkën, ai e përdori atë si pseudonim në kryerjen e disa misioneve, duke ua bërë së tepërmi qejfin me këtë gjest domethënës shefave të tij cinikë si ai vetë. Me futjen e Brinjashit në kamp rrethi i përgjimit ishte bërë kërcënues për Melin. Sa herë binte fjala për të, ai i thoshte Diksit:

— Inat kije, por foli hakun. Sa për profesionin, nuk ia ha qeni shkopin; është detektiv i talentuar. Megjithatë Meli ishte i qetë dhe i prerë në vendimin që kishte marrë. Me fatin e tij tashmë ishin lidhur përfundimisht shokët e tij të kursit, të cilët përbënin ajkën e DSJsë. Në betejën e madhe që kishte nisur midis ish-yllit të shërbimit sekret shqiptar dhe DSJsë po përfshiheshin shumë fate, shumë interesa e shumë synime. Aktualisht Meli u kishte marrë krahët atyre dhe lufta e tij e heshtur niste brenda kalasë së shërbimit sekret shqiptar. Megjithatë fjalën e fundit, si gjithmonë, do ta thoshte forca dhe ajo fliste tërësisht për palën tjetër. Edhe në atë rast detektivi i burgosur e kishte vendosur të asgjësohej duke asgjësuar, jo në pasivitet. Sa për arratisje jashtë shtetit (siç i kishte propozuar një natë Pahia) as që i shkonte mendja. Ai kishte hesape për të larë me diktaturën dhe nuk donte ta shmangte përplasjen me të. __________________ XXXI KURTH I DËSHTUAR ―Tiranëve në përgjithësi nuk u mungojnë pretekstet. E. Byrk

— Çfarë ke në këtë zarf, Sazan? e pyeti i buzëqeshur Meli. — Tri fotografi, që kisha në xhep ditën e arrestimit. — Mund t‘i shikoj? — Pse jo? — Kjo është nëna jote, besoj, – hamendësoi Meli, duke i treguar njërën prej tyre Diksit. — Nënat në përgjithësi njihen lehtë, Hamit. — Sidomos nënat e hidhëruara – tha duke psherëtirë ish-detektivi. Meli e shikoi gjatë fotografinë, para se të merrte tjetrën. — Paske pasur flokë shumë të bukur, Sazan. Sa shumë ke ndryshuar! Transformimi yt fizik është më i dukshëm se i imi. — Edhe e kaluara ime ka qenë shumë më e mundimshme se e jotja. — Pa dyshim. Por tani vuajtjet i kemi të njëllojta. Cili është ky personi tek fotografia tjetër që keni pozuar bashkë? Më ngjan si fytyrë e parë. — Një berber tiranas, admirues i flokëve të mi. Një ditë u qetha rastësisht tek ai. Kur u ndamë më dha fjalën se ishte i gatshëm të më qethte gratis, në rast se do të shkoja në lokalin ku punonte, sa herë që do të ndodhesha në Tiranë. Ai e mbajti fjalën dhe me kalimin e kohës zura miqësi me të. Dy muaj para se të më arrestonin, dolëm në fotografi bashkë.

— Mos e kishte lokalin në rrugën e Durrësit? — Po. — Të kujtohet emri i tij? — Po; e quanin Fredi. — Çfarë koiçidence! Ti ke qenë klienti i tij i preferuar, ndërkohë që Fredi ka qenë berberi im i preferuar. Ai ishte vërtet i pasionuar për zanatin dhe muhabetçi i ëmbël. Ta dija që do të rridhnin punët kështu, do të kisha pozuar edhe unë me Fredin. Në këtë mënyrë do të kishim pasur një kujtim të përbashkët. — Ku na vinte radha mua e Fredit të zinim shoqëri me ty atëherë! – i tha duke qeshur Diksi. — Jo, Sazan jo, nuk është ashtu. Unë në Gjirokastër kam pirë raki edhe me arixhinj për gallatë. — Arixhinjtë shikoheshin me një sy indiferent prej Sigurimit, ndërsa unë e Fredi do i trembeshim miqësisë me ty në atë kohë. Megjithatë edhe këtu ne kemi të njëjtin berber. — Jo vetëm që na qeth, por edhe na rruan – shtoi Meli duke qeshur. – Meqë ra fjala, do vish të shkojmë të rruhemi, Sazan? — Jo, më duhet të shkruaj një letër. Duke shkuar tek berberi, Melin e takoi kalimthi ndërlidhësi me DSJ. Duke ngadalësuar hapin, ai i tha: — Hamit, sonte do të takohesh përsëri me drejtorin e DSJsë. Takimi nuk do të zhvillohet në mjediset e kampit, por në Fushë-Arrês. — Nuk pranoj takim larg kampit – ia ktheu ish-detektivi. Ndërlidhësi deshi ta sqaronte më tej, por Meli i ktheu krahët e u largua. Ai nuk e shqetësoi më. Qysh prej takimit të parë me Dofenin, ndërlidhësi tregohej i kujdesshëm me Melin. Ishte data 11 dhjetor 1983. * Pasdite vonë Pahia i bëri të ditur Melit se, me refuzimin e tij për të shkuar në Fushë-Arrës, ai kishte bërë të dështonte tentativa e Dofenit për ta marrë me vete në Tiranë. Drejtori i DSJsë kishte në xhep një dekret të Kuvendit Popullor për lirimin e Melit nga burgu. Të njëjtën ditë u liruan dy të burgosur të tjerë prej kampit të Qafë-Barit po me dekret. Ndryshe prej këtyre dy të burgosurve, të cilëve ua komunikoi komanda e kampit lirimin, Melit do t‘ia komunikonte vetë Dofeni në Fushë-Arrës. Shoqëruesit e tij kishin sjellë edhe një kostum, veshje të brendshme e këpucë në numrin përkatës të Melit, i cili figuronte ende në regjistrat e DSJsë. Mospranimi i ish-detektivit për të shkuar në Fushë-Arrës e kishte revoltuar

Dofenin. Por ai nuk hiqte dorë prej takimit, i cili do të zhvillohej natën tjetër në kamp. Përkrah Dofenit, do të ishte i pranishëm në atë takim edhe Guri Streto. __________________ XXXII BIZNES POLITIK ME LETRA TË HAPURA ―Fajtori nuk mund të bëhet dhe gjykatës; Ndryshojnë nga natyra dhe kundërshtohen nga njëra-tjetra. W. Shekspir Para darke ndërlidhësi e takoi përsëri Melin dhe i njoftoi vendimin e Dofenit, se takimi i parashikuar për atë natë në Fushë-Arrës do të zhvillohej të nesërmen mbrëma në kamp, në të njëjtën dhomë ku ishte zhvilluar takimi i parë. Kur u paraqit atje natën e ardhshme, ishdetektivi gjeti po ata persona që e kishin shoqëruar edhe në takimin e mëparshëm Dofenin, me përjashtim të mjekut. Këtë e kishte zëvendësuar Streto, i cili ishte kishte zënë vend në krahun e djathtë të Dofenit. Meli u takua me të gjithë dhe u ul. Dofeni i dha një cigare, ia ndezi dhe e ndezi edhe për vete. Pastaj nisi bisedën: — Dje shokët e Inspektoriatit rrugor të Pukës nuk na lejuan të vinim këtu, për shkak të dëborës së madhe, që e bënte të pasigurtë udhëtimin. Për këtë arsye, ne menduam ta zhvillomin takimin në Fushë-Arrës. Mund të më thuash, pse nuk pranove të vije atje? — Udhëtimi me makinë në këto rrugë të vështira malore më shqetëson shumë nga nervat. Pastaj e merrja me mend se problemi nuk do të ishte aq urgjent, mbasi për urgjencat qeveria përdor edhe helikopterë – u përgjigj Meli me zë të shtruar, me pamje të qetë e me sytë tek Dofeni. — Ne mund ta sillnim edhe helikopterin, po ta dinim se atij ti do t'i bindeshe – i tha Dofeni, duke vënë buzën në gas lehtë. Edhe ish-detektivi buzëqeshi, por s'foli. Drejtori i DSJsë mori fjalën përsëri. Ato që tha nuk ishin më pak se një akuzë në adresë të Melit: — Sipas pohimeve të shokëve që të kanë njohur mirë dhe në bazë të materialeve shkresore që disponojmë në DSJ për personin tënd, ti je karakterizuar gjithmonë nga mania e kundërshtimit dhe e kokëfortësisë ndaj eprorëve. Veç kësaj, ke manifestuar edhe një prirje për t‘i sfiduar kuadrot tona në çdo drejtim të mundshëm, deri ku të të arrinte krahu. Duke thënë këto fjalë, sytë e Dofenit u ndeshën me ata të detektivit të burgosur. Ky po e shikonte me një mosbesim të dukshëm. Duke e ngritur zërin, Dofeni e përshkallëzoi mësymjen: — Ti ke synuar me çdo kusht ta bëje për vete bashkëshorten e shefit të hetuesisë të Gjirokastrës. Dhe ia ke arritur qëllimit. Ky veprim nuk ka qenë frymëzuar thjesht prej dëshirës seksuale, se ajo të pëlqente si femër e bukur, por vetëm e vetëm se ishe grindur me të shoqin dhe i kishe thënë: do të më njohësh se kush jam!. Ish-detektivi u impresionua për një çast. Kjo i erdhi pak prej fillimit të paparashikuar të bisedës dhe më shumë ngaqë kishte besuar se marrëdhëniet e tij me gruan e shefit të hetuesisë kishin mbetur sekrete.

Kjo ishte një prej femrave të rralla për mosekspozimin e së cilës ai ishte kujdesur posaçërisht. Nga inati ai vendosi të kundërshtonte: — Më mirë të të dalë syri, sesa nami, ka thënë populli. Unë nuk kam dhënë shkak për një gjë të tillë, por kur gjykohesh nga pozitat e forcës nuk ... — Dëgjo, Hamit – ia preu fjalën në mes Dofeni. – Këtu nuk ka vend për lojra fjalësh. Ne s'na ka tepruar koha që të vimë ta vrasim këtu me ty. Përkundrazi, jemi mjaft të preokupuar dhe çdo orë ka vlerën e një dite në rrethanat aktuale në DSJ. Përpiqu të më kuptosh si duhet, se kjo është më shumë për të mirën tënde. Unë e fillova në këtë mënyrë bisedën, për të ta bërë të qartë se prirja jote për sfida nuk do të rrëshqasë gjithmonë si në gjalpë. Vjen një çast që i hiqet vija përmbyllëse llogarisë dhe bëhen hesapet e fundit. Sonte do të bisedojmë bashkë në një mënyrë krejt të veçantë. Dhe për ta realizuar plotësisht këtë do ta vë veten time në rolin tënd. Për sa kohë do të konstatoj se në linjën e arsyetimit tënd për të kundërshtuar ofertën tonë do të ketë një dozë të drejte morale, unë do të vazhdoj të të toleroj. Kur ky kundërshtim do të zhvishet prej çdo lloji të drejte morale, atëherë ky çast do të jetë sinjali s.o.s. i tolerancës sime. Ndërkohë po të bëj një propozim konkret: A pranon ta drejtosh Misionin e Madh nga selia e ndonjë prej ambasadave tona, e cila do të ishte plotësisht jashtë rrezikut? — Unë nuk e kam refuzuar ofertën e rikthimit në profesionin e detektivit për shkak të frikës për jetën time. Gjatë kryerjes së misioneve kur militoja në DSJ unë e kam rrezikuar sa e sa herë jetën, duke qenë më i ri në moshë. Mua më ka penguar e më pengon vetëm frika e dështimit për shkak paaftësie, pas erozionit të vlerave profesionale që kam pësuar për shkak të vuajtjeve në hetuesi e në burg. — Në veprimtarinë e vështirë të shërbimit sekret ka pasur, ka e do të ketë përherë edhe dështime. Ne po përgatitemi me të gjitha forcat që disponojmë, për ta realizuar me sukses Misionin e Madh, por do ta pranonim edhe dështimin, si fakt që ekziston. — Pozicioni im delikat si i burgosur politik ma bën të pamundur pranimin e dështimit të atij misioni me rëndësi të veçantë, në rast se do të pranoja të merrja pjesë në të; aq më tepër po ta kryesoja. — Gjersa DSJ, ashtu si çdo shërbim sekret i botës, e njeh edhe dështimin si pjesë e pamohueshme e një misioni, ti nuk ke arsye të këmbëngulësh në të kundërtën deri në këtë pikë. Po të flas me sinqeritet, Hamit. — Edhe unë do të përgjigjem me të njëjtin sinqeritet. Unë kam arsyet e mia që këmbëngul në mospranimin e dështimit të Misionit të Madh, nuk e bëj për qejf këtë. Nga përvoja e mëparshme, unë e di mirë që DSJ i analizon me imtësi shkaqet e dështimit të një misioni të rëndësishëm. Çdo hije dyshimi për mungesë vullneti apo aftësie në adresë time, si ish-i burgosur politik, mund të interpretohet lehtësisht si sabotim. Dhe dihet se cilat do të ishin pasojat atëherë për mua. Nga ana tjetër unë kam shumë vjet që jam shkëputur prej shërbimit sekret, ndërkohë që ish-kolegë të mitë kanë arritur me siguri një nivel të lartë përgatitjeje profesionale. Duke folur hapur dhe me sinqeritet, në këto rrethana më intrigon diçka që unë nuk arrij ta kuptoj dot: çfarë misioni qenka ky që kërkoka doemos kryesimin tim? Një pauzë heshtjeje e thellë e pasoi këtë pyetje të papritur të ish-detektivit. Drejtori i Sigurimit të Shtetit dhe përfaqësuesi i Sigurimit të KQPPSH ulën kokat. Pas një heshtjeje të shkurtër, Dofeni u përgjigj me një pamje të menduar:

— Unë mund të ta them në çast se çfarë misioni është dhe ti do ta kuptosh menjëherë pse këmbëngulim që ta kryesosh patjetër ti. Por më parë duhet të më japësh fjalën se, po ta thashë, do të pranosh rikthimin në detyrë. — Është kusht i vështirë ky për mua. Drejtori i DSJsë u prish në fytyrë dhe foli me një dozë nervozizmi të përmbajtur: — Sonte kam ardhur të flas me letra të hapura me ty, Hamit. Këtë do ta bëj për të të dalë nga borxhi, para se të të them fjalët e fundit: paç veten në qafë!. Për të qenë i lehtësuar në ndëgjegje kur të t'i them këto fjalë, do të të krijoj lehtësitë maksimale të mundshme lidhur me pranimin e ofertës që po të bëjmë. Konkretisht: përveç të drejtës që do të kesh për ta kryesuar Misionin e Madh nga një ambasadë e jona jashtë rrezikut, do të të pajisim edhe me një autorizim special, sipas të cilit ty do të të njihet e drejta ta braktisësh detyrën, pa asnjë pasojë, sapo të marrësh vesh se qeveria jonë është në përmbysje e sipër. Gjithashtu do të jesh paraprakisht i pajisur me të gjitha dokumentet e duhura për të filluar një jetë të qetë, krejt tjetër. Po me këto kushte pranon, Hamit? e pyeti Dofeni hijerëndë. Pavarësisht se në pamje s'kishte ndryshuar asgjë qysh prej fillimit të takimit, gjendja kishte ardhur gradualisht duke u tensionuar. Jo vetëm që çdo nxitim ishte i papranueshëm, por përgjigjja duhej llogaritur mirë prej ish-detektivit në atë çast vendimtar. Meli shikoi me bisht të syrit Streton. Ky ishte mbështetur plotësisht pas kolltukut, ndërsa shikimin e kishte mbërthyer në një pikë të tavanit. Kuptohej lehtë që edhe atë e kishte përfshirë i njëjti tension. Meli u përgjigj duke i shqiptuar qartë fjalët: — Më vjen sinqerisht keq që mbetem gjithmonë në të njëjtën përgjigje, por kushtet e saposhtruara më krijojnë përparësi në një tregues, që për mua është i dorës së dytë: sigurimi i së ardhmes personale. Unë për këtë nuk kam menduar fort as kur isha shumë i ri e pa eksperiencë profesioni e jete, jo më tani që flas nga brenda burgut. Në këto kushte, prej pranimit të ofertës së kthimit në detyrën e detektivit unë do të kisha vetëm fitim, po të isha në gjendje përsëri ta kryeja atë. Arsyeja e vërtetë e mospranimit tim – paaftësia për ta ushtruar sërish atë detyrë – nuk lidhet me interesin tim për të ardhmen. __________________ XXXIII DOFENI APO I ATI ? ―Bëmë baba, të të ngjaj! Shprehje popullore Pasi afishoi një buzëqeshje skërmitëse, drejtori i DSJsë iu kundërpërgjigj gjithë mllef: — Ajo lidhet dhe lidhet shumë bilé. Por këto lidhje janë tinëzare, me fije të padukshme, por efikase. Pikërisht pse e dimë që ekzistojnë këto fije misterioze në mentalitetin e çdo njeriu, ne po përpiqemi të të ndihmojmë që të çlirohesh prej tyre. Të thashë qysh në fillim të këtij takimi, se do ta vendos veten në rolin tënd, për të gjykuar sa më objektivisht qëndrimin tënd përfundimtar. Nga pozitat e tua aktuale, unë nuk e kuptoj dot se çfarë do të humbisje ti po të riktheheshe në DSJ, edhe sikur regjimi ynë të kishte vetëm gjashtë muaj jetë akoma. Me kushtet që po të ofrohen, ti fare mirë mund ta kaloje edhe këtë fragment kohe në pushtet dhe, po erdhi ndonjë situatë kërcënuese për qeverinë tonë, kris e ik pastaj. Një kompromis të tillë mund të mos ta pranojë një njeri me duar të pastra dhe me një të kaluar

të qetë, por jo ti, autori i 112 misioneve të realizuar. Pse nuk pranon ta jetosh me kapacitet të plotë edhe atë interval kohe që i paska mbetur regjimit tonë, sipas llogarive të tua? Kthehu në shtëpinë tënde, djalë plangprishës, se ti je i zhytur në gjakun e shkaktuar prej këtij regjimi dhe i mbyturi nuk pyet prej të lagurit. Provokimi i Dofenit me këtë të folur të vrazhdë ia arriti qëllimit të synuar. Ai e irritoi detektivin e burgosur deri në atë masë, saqë ai flaku tej kujdesin e vetëmbrojtjes dhe i doli rrezikut ballë për ballë, në fushë të hapur: — Sepse nuk dua ta rris më tej shifrën e kobshme të misioneve të mi të realizuar – ia ktheu ish-detektivi me zërin që i dridhej, dyllë i verdhë në fytyrë. Streto kafshoi buzën e poshtëme dhe mbylli sytë. Kjo që bëri Meli ishte njësoj si ta prishje agjërimin ditën e fundit të ramazanit. Ofensiva e drejtorit të DSJsë vazhdoi e pamëshirshme: — Po pse more, zoti Shkëmbi, si i bën ti llogaritë? Po qe se regjimi ynë do të rrëzohet, ti mendon se do të mbetesh në hije, vetëm si teknik ndërtimi? Atëherë dikush do të vijë këtu me albumin e misioneve që ke kryer dhe do t‘iu thotë të burgosurve të tjerë: «E shikoni këtë person? Në realitet ky nuk është vetëm tekniku i ndërtimit, Hamit Meli, siç e njihni ju, por edhe detektivi Shkëmbi, rekordmeni absolut i shërbimit sekret shqiptar për këto dekada. Prandaj ky duhet varur të paktën njëqind herë, që të mund të lajë pjesërisht borxhin e tij karshi viktimave.» «Atëherë, ata kokëqethurit që flenë pak më tej kësaj godine, nuk do të jenë në gjumë si tani. Ndoshta edhe sonte ata shikojnë në ëndërr skena hakmarrjesh për vitet e lëngimit të tyre dhe plagët e tjera që u ka shkaktuar regjimi ynë, si armiq të tij. Sonte ato janë ëndrra, por mund të mos mbeten përgjithmonë të tilla. Dhe kur të vijë ai Dikushi me albumin e aktivitetit tënd në duar, ata që sot janë bashkëvuajtësit e tu, nesër do të të varin me tel me gjemba në ndonjë shtyllë të rrethimit të kampit. Ndërsa ne, jo vetëm që kemi mundësitë e mbijetesës të përmbysjes së regjimit tonë, se jemi të lirë e të pajisur mirë me gjithë ç'do të na duhen, por edhe duart nuk i kemi të lyera me gjak si ti. Duke thënë këto fjalë të përçartura, drejtori i DSJsë filloi të fërkonte duart, sikur donte ta vërtetonte edhe fizikisht pohimin e kobshëm që kishte bërë. Njëkohësisht me të, edhe dy zyrtarët e tjerë po bënin të njëjtin gjest banal. Këtë herë edhe Streto po i shikonte me sytë e ndezur shpuzë nga urrejtja gjestet e këtyre komedianëve të gjakut. Sakaq Meli vendosi të luftonte në këmbë. Pa mbajtur asnjë rezervë dhe pa llogaritur asnjë pasojë, ai u hodh me të gjitha forcat e tij në kundërsulm: — Ata kokëqethurit, për të cilët fole, unë i njoh më mirë nga sa i njeh ti, mbasi bashkëjetoj me ta. Atyre u kanë qethur flokët, por mendjen nuk ua qethin dot. Para se ta varin në tel me gjemba detektivin Shkëmbi, ata do t'i bëjnë të paktën dy pyetje: «Kush t'i rekomandoi për t'i goditur ata persona, që ti nuk i njihje fare dhe që nuk kishin ndonjë asmëri me familjen tënde? Po Makarovën pa zhurmë krisme kush ta dha?» «Ata do të konstatojnë gjithashtu, se unë nuk kam pranuar të godit mbi ashkëkombasit e mi, me përjashtim të dy misioneve të fillimit. Në këto rrethana, mbasi të varin detektivin Shkëmbi me tel me gjemba, ata do të kërkojnë me insistim organizatorët e këtyre krimeve, personat që përgjigjen për jetën e të paktën 488 shqiptarëve të vrarë jashtë atdheut prej DSJsë, në kuadër të luftës së ftohtë, deri në kohën që unë u shkëputa prej shërbimit sekret shqiptar. E atëherë do të rezultojë se unë kam vetëm duart me gjak, kurse ju e keni të gjithë trupin të lyer me gjak shqiptari. Fjalët e fundit të detektivit të burgosur ushtuan si bombë në mes të dhomës. Ai ishte zverdhur krejt në fytyrë dhe herë-herë i merrej goja prej revoltës së papërmbajtur. Duart i dridheshin dhe shikimi i ishte mjegulluar. Brenda pak minutash ai ishte transformuar krejt.

* Në dhomë vazhdoi të sundonte një heshtje varri. Dëgjohej vetëm tik-taku i një ore muri, e cila dukej sikur llogariste sekondat e qetësisë torturuese. Gjendja ishte tendosur deri në atë shkallë, saqë nuk suportonte dot më as shqitimin e një rrokjeje çfardo. Drejtori i DSJsë e shtyu tutje filxhanin e kafesë, të pirë përgjysmë, me pjesën e pasme të pëllëmbës së dorës dhe ndezi përsëri cigare. Heshtja vazhdonte ende dhe tek secili prej tyre ajo tani bënte një efekt më provokues sesa fjalët më të rënda. Pasi thithi disa herë thellë cigaren, Dofeni foli me një zë të tjetërsuar, paksa të ngjirur: — Nuk bëj dot më tepër as për misionin tonë e as për të mirën tënde. Po të them vetëm një gjë: sa të jem ky që jam, edhe kaq po pata në dorë [me thuan e gishtit të madh ai takoi mollëzën e gishtit të vogël] ti nuk do ta nxjerrësh dot lëkurën prej burgut. Mos u ndruaj nga ndonjë vdekje e papritur. Vdekja në një formë që nuk e pret është komode; ne nuk kemi ndërmend të ta rezervojmë ty një favor të tillë. Po vendosëm që të ta heqim lëkurën, do të të bëjmë ta përjetosh mirë e mirë fundin tënd, para se t'i mbyllësh sytë përgjithmonë. Kot nuk ke pranuar cigare dhe ushqime në takimin e parë, kur të erdhi nëna. Asgjë nuk do të të vijë papritur. Dhe për çdo gjë që mund të të vijë në të ardhmen, unë tani të them me plot gojën: paç veten në qafë! Mund të largohesh. Detektivi i burgosur u ngrit në këmbë. Pasi tha nëpër dhëmbë natën e mirë!, ai u drejtua për tek dera. Përshëndetjes së tij iu përgjigj vetëm Streto. Duke dalë jashtë, ish-detektivi po habitej me vete, sesi po e linin të kthehej në kamp pas këtij takimi. __________________ XXXIV BANALITETI I MJERIMIT ―Vetëm koha e zbulon njeriun e drejtë; një ditë e vetme zbulon të pabesin. Sofokliu

Informacionet javore, që kontrollonte për çdo të premte Pahia, mbetën të zbehta, të parëndësishme. Ky ishtre frut i kujdesit të posaçëm të ish-detektivit. Por kur lufton me fatin gjithmonë nga pozitat e të mundurit, jeta ka shumë dyer prej nga mund të hyjë fatkeqësia. Çapini, njëri prej spiunëve më të devotshëm të kartelistit të kampit në radhët e të burgosurve për çështjen Meli, shpresonte shumë të përfitonte prej sharjeve të zakonshme të ish-detektivit në adresë të çiftit diktatorial. Ai e kishte marrë me kënaqësi mikroaparatin e incizimit tek kartelist Et‘hemi, i bindur se nuk do të dilte bosh. Mirëpo ndryshimi rrënjësor i Melit në vetëkontroll e la si peshkun pa ujë Çapinin. Sa i zhgënjyer edhe i dëshpëruar, ai po ndiqte një rrugë të tërthortë informimi me qëllim të dyfishtë: të justifikonte dështimin e tij në zotimet që kishte marrë para kartelistit dhe, në të njëjtën kohë, ta kompensonte mungesën e informacionit me një analizë të rrethanave të reja. Kjo shërbente indirekt si një sugjerim për ndryshim taktike nga ana e kartelistit, gjë që dëshmonte përkushtimin e veçantë të Çapinit në detyrën që i ishte ngarkuar. Një ditë të shtunë Pahia takoi Melin dhe e pyeti i indinjuar: — A ka ndonjë arsye Çapini që ta urrejë Sazanin?

— Përkundrazi, Sazani e ndihmon herë pas here në mësimin e frëngjishtes. Por duhet të kesh një gjë parasysh, Afrim: Çapini është një interesaxhi i paskrupull. — Çfarë keqbërësi! Në një letër që i kishte dhënë pardje Et‘hemit shkruante: «Prania e Sazan Diksit më pengon shumë në vjeljen e informacioneve tek Meli. Jam i bindur se ai është edhe shkaktari i ndryshimit që ka bërë Meli kohët e fundit në kontrollin e fjalorit të tij në të shprehur.» «Para disa ditësh edhe Brinjashi kishte dërguar në DSJ një relacion të ngjashëm, ku bënte një sugjerim të rrezikshëm: ―Njeriu më i besuar i Hamit Melit në kamp është pa dyshim Sazan Diksi. Jam i mendimit që ai të arrestohet dhe të detyrohet të bashkëpunojë me ne. Në duart tona ai do të ishte një letër e fortë për zhbirimin e Melit. «Për fat të mirë, pardje Brinjashi ka dërguar në DSJ një mesazh tjetër me përmbajtje të kundërt: ―E tërheq propozimin e mëparshëm për këtë arsye: në qoftë se do të arrestohej Sazan Diksi nën çfardo motivi, Hamit Meli do ta kuptojë menjëherë pse bëhet kjo dhe do të reagojë. Ka të ngjarë që ai ta pranonte ofertën tonë nga halli, por duke pasur parasysh natyrën e tij agresive dhe hakmarrëse, Meli do të ishte një person i rrezikshëm në radhët e shërbimit tonë sekret, i armatosur e me pushtet. Jam i mendimit se një kthim i tij me detyrim në DSJ është më tepër i dëmshëm sesa i dobishëm. Kam tentuar të hyj në komunikim me Diksin, por nuk ia kam arritur. Ai është një natyrë e mbyllur dhe nuk krijon lehtë marrëdhënie me të tjerët. «Ky ndryshim mendimi i Brinjashit është i favorshëm për ne, Hamit, në situatën aktuale – konkludoi Pahia. * Çapini ishte nga rrethi i Gjirokastrës. Sjellja e tij agresive ndaj Melit po e habiste ishdetektivin, më shumë sesa po e revoltonte. Ai nuk ngurronte fare ta dëmtonte sa të mundte Melin, vetëm që të përfitonte vetë nëpërmjet keqbërjes. — Çapini është një interesaxhi kaq cinik saqë jetën time, apo të kujtdo qoftë, ai nuk e barazon me disa vite burg që mund të përfitojë, duke më dëmtuar nëpërmjet informacioneve tek kartelisti. Zelli i tij i pamasë për të shkëputur ndonjë informacion nga unë më irriton kur më flet. Ka një kategori njerëzish të prirur në keqbërje, të nxitur nga interesi dhe nga shpirti njëherësh. Kur isha në aktivitet, kam njohur një vajzë, sjellja e së cilës më ka lënë mbresa të jashtëzakonshme. Ai ia tregoi Diksit ndodhinë e rrallë. __________________ XXXV KUJTIM I HIDHUR ―Kujtimi i lumturisë nuk është më lumturi; kujtimi i dhimbjes është përsëri dhimbje. Lord Bajron Kur ishte 25 vjeçar, detektivi Meli kishte njohur një izraelite të bukur në Insbruk të Austrisë. Dikur nëna e saj kishte qenë bashkëpunëtore e shërbimit sekret shqiptar. Me kohë, nëpërmjet nënës ishte rekrutuar edhe e bija, falë përfitimit material të konsiderueshëm. Më 1974, zonjusha 28 vjeçare izraelite kishte krijuar kastile marrëdhënie dashurie me një pesëdhjetëvjeçar të dënuar me vdekje në mungesë prej qeverisë shqiptare. Në këtë rast ajo

do të ishte bashkëpunëtorja e detektivit Meli në kryerjen e misionit. Një çerek ore para se të priste të dashurin në shtëpinë e saj private, izraelitja e kishte futur Melin në një dhomë tjetër. Mysafiri kishte ardhur në orën tetë të mbrëmjes. Për të kaluar kohën, Meli shfletonte revista pornografike. Pas një ore, izraelitja kishte shkuar atje dhe i kishte thënë me pamje e zë të qetë: — Ejani; gjithçka përfundoi. Detektivi kishte shkuar në sallon i ndërgjegjshëm për skenën që do t‘i shfaqej para syve: dashnori i helmuar dergjej në një divan i mbuluar me një kuvertë blu. Ata e ngritën viktimën të dy dhe e zbritën në bodrumin e shtëpisë, ku përgatitjet për eliminimin e kufomës ishin bërë para kohe. Mbasi e dogjën mirë me një solucion të posaçëm, mbetjet i flakën në një lumë shumë larg prej shtëpisë. Gjatë kryerjes së këtyre veprimeve, që mpinin disi edhe vullnetin e profesionistëve të regjur, detektivi 25 vjeçar ishte habitur prej pasionit me të cilin vepronte izraelitja e bukur. Mbasi kishin përfunduar punë, natën vonë kishin bërë dush. Pastaj kishin pirë kafe të fortë. Ndërkohë izraelitja kishte përgatitur shpejt një darkë ekstra, që e kishte pasur gjysmë të gatshme. Shend e verë, ajo e kishte ftuar Melin të ulej në tryezën e shtruar me verë të shtrenjtë. Për fat të keq, detektivi ndiente një përzierje në stomak, që ia kishte prerë oreksin. Kontrasti që bënte bukuria e izraelites së re me cinizmin e saj shpirtëror kishte shkaktuar një reaksion të paprovuar më parë tek ai. Detektivi ishte ulur në tryezë dhe me pahir kishte takuar gotën me izraeliten e qeshur. Pastaj ishte sforcuar për të ngrënë diçka prej gjellëve të shijshme. Por veprimet e shtira nuk kishin zgjatur shumë. Ai e kishte falënderuar partneren për darkën e përgatitur, ishte ngritur nga tryeza dhe kishte shkuar në sallon, ku kishte ndezur cigare. Qejfmbetur, vajza e re kishte shkuar e ishte ulur pranë tij. Me një shprehje habie në fytyrë, ajo e kishte pyetur: — Prej sa kohësh e ushtroni këtë profesion? — Prej afro katër vjetësh. — Po si shpjegohet kjo sjellje, atëherë? — Ndodh që veprime të tilla të më shkaktojnë efekte të padëshirueshme. — Kurse unë, përkundrazi, e kryej me pasion një mision të tillë. Dihet që njeriu është qenie e vdekshme. Si të gjithë njerëzit, edhe ai do të vdiste një ditë. Gjersa vdekja e tij sot ishte e dobishme për mua, pse u dashka që të filozofoj për vitet e jetës që ai humbi? Për kompensim, në prag të lamtumirës, unë i dhurova një seancë seksuale mbresëlënëse. Duke e shtrënguar në krahë, ndihesha e eksituar prej idesë që ai do të bëhej fli i dashurisë për mua. Sa e çuditshme është jeta! Ëmbëlsinë e saj më joshëse ajo e ruan pikërisht në guaskën e vdekjes. Atë që bëra unë sonte me atë, dikush tjetër mund ta bëjë në të ardhmen me mua. Eja ta shijojmë jetën përsa ta kemi fat, pa e vrarë mendjen për andrallat e saj! Gishtat elegantë të zonjushës me thonjtë e ngjyer në të kuq kishin rrëshqitur përmes flokëve të detektivit, ndërkohë që fytyra e saj e ëmbël po i afrohej asaj të Melit. Ky vendosi instiktivisht dorën mbi gjoksin e vajzës, për të penguar afrimin e mëtejshëm të fytyrës me flokët si penda e korbit. E fyer tej mase prej këtij gjesti brutal, izraelitja e kishte fshikulluar me shikimin e saj të përflakur, duke i thënë me një ton përçmues: — Keni ngatërruar profesion, djalosh. Lufta e ftohtë nuk i përshtatet një mashkulli me zemër çupline. Përpiquni të gjeni një punë tjetër, mundësisht në Kryqin e Kuq. Detektivi

kishte tentuar të justifikohej: — Më falni, zonjushë, por ky ishte një çast dobësie, e cila nuk ka lidhje fare me personin tuaj. Izraelitja ishte tërhequr në dhomën e saj, pa e përshëndetur. __________________ XXXVI INSTIKTI I CINIKUT ―Ç’është një cinik? Është një njeri që e di çmimin e çdo gjëje, por nuk njeh vlerën e asgjëje. O. Vild Gjatë gjithë kohës që kishte punuar në DSJ, Meli nuk kishte pasur kurrë marrëdhënie normale me Brinjashin. As pranonte vizitë prej tij e as ia kishte shkelur ndonjëherë pragun. Madjé, dy vitet e fundit që punonte në DSJ, Meli nuk i fliste me gojë fare, mbasi Brinjashi ishte bërë shkak të dënohej gjashtë vjet burg një djalë i ri tiranas, vetëm pse e kishte shtyrë detektivin e DSJsë në hyrje të stadiumit, ndërkohë që nuk e njihte fare se kush ishte. Për shkak të kësaj ndodhie të shëmtuar, ai kishte pasur edhe një përplasje të drejtpërdrejt me Brinjashin, e cila kishte përfunduar në kanosje me armë prej Melit. Vetëm ndërhyrja e një kolegu, që i lëvizi dorën Melit në çastin e fundit, e kishte shpëtuar Brinjashin nga vdekja. Qysh atëherë ata ishin bërë armiq për vdekje midis tyre. Për mendimin e Melit, ishte pikërisht urrejtja ndaj tij që e kishte nxitur më tepër Brinjashin të dilte vullnetar në misionin e burgut. Nuk kishte rast më të përshtatshëm për hakmarrje ndaj Melit, i cili mbetej detektivi më i mirë shqiptar në historikun e DSJsë. Kjo ia shtonte edhe më tepër revoltën Brinjashit. I etur ta dëgjonte nga afër zërin e kundërshtarit të tij të përhershëm të rënë nga vakti, apo të shkëmbente dy fjalë me të, Brinjashi kishte bërë tentativa afrimi me të burgosurin Hamit Meli në kamp. Natyrisht, i bindur që ish-detektivi nuk dinte asgjë sesi po luhej në prapaskenë me fatin e tij. Meli i kishte shmangur afrimet e Brinjashit pa manifestuar as më të voglën pakënaqësi ndaj tij. Mirëpo me intuitën e profesionistit të regjur, një natë Brinjashi diti ta shfrytëzonte me efikasitet rastin e përshtatshëm. Atë mbrëmje Meli po ngrohej pranë një zjarri të vogël me dy të burgosur të tjerë. Diksi ishte në punë. Brinjashi u afrua atje, nxori nga xhepi një xhezve të mbështjellë në qeskë plastmasi dhe u drejtua atyre të treve: — A ka mundësi ta përgatis kafen në zjarrin tuaj? Një ish-oficer ushtrie iu përgjigj duke qeshur: — Të ndiejmë erën e kafesë sonte është privilegj për ne. Me njëqind gramë që na japin në muaj, ne nuk shtyjmë dot as dy javë. Diktatorit i vjen keq që nuk mund të na racionojë dhe oksigjenin. — Për sa kohë që ai i gjori nuk do t‘ia gjejë dot zgjidhjen këtij problemi delikat, ne do të mbushemi frymë me të dy mushkëritë për inat të atij – ia ktheu Brinjashi duke qeshur dhe u ul ndanë të zjarrit. — Edhe sikur të jetonim në Brazil, diktatori do na ndalonte të konsumonim më tepër se

njëqind gramë kafe në muaj – tha ish-oficeri. Shakaja e tij shkaktoi një të qeshur të përgjithshme, veçse arsyeja e qeshjes së Melit ndryshonte nga ajo e të tjerëve. — Racionimi është simbol varfërie që e kënaq së tepërmi shpirtngushtësinë e diktatorit tonë – e avancoi më tej shakanë Brinjashi. – Mua ma ka dërguar familja një pako kafe, me rastin e martesës së vëllait të vogël. Prandaj do t‘ju gostis të gjithëve me nga një filxhan kafe, nëse pranoni. — Peshqeshin e pranon dhe mbreti – ia ktheu ish-oficeri duke fërkuar duart nga kënaqësia. – Në këtë acar unë do të gjerbja edhe lëng lajthishë, jo më kafe. — Ndërsa unë, po të marr një kafe tani, mbetem gjithë natën pa gjumë – tha Meli. Pastaj ai iu drejtua Brinjashit: – Urimet e mia për martesën e vëllait. «Megjithëse ti je djal i vetëm», tha me vete ish-detektivi. — Të faleminderit, byrazer – ia ktheu Brinjashi. – Por meqenëse nuk do të pish kafe, urdhëro të paktën një bonbonë me mente. — Patjetër. Kjo është e mirë për në mëngjes, para se të ndez cigare. — Po të isha në vendin tënd, unë do ta kisha rrufitur që tani – i tha ish-oficeri duke lëpirë buzët. — Edhe unë po të isha në vendin tënd, ashtu do kisha vepruar – ia priti duke qeshur Meli. – Por, siç e shikon, unë tani jam duke pirë cigare. Tek po shikonte Brinjashin duke përgatitur kafet në zjarrin që po dobësohej, Meli solli ndërmend marrëdhëniet e acaruara me të në DSJ dhe tha me vete: «Megjithëse ky i pashpirt është dëshmitar okular i gjendjes së mjeruar të të burgosurve, nuk i durohet pa i provokuar, ndonëse ky veprim nuk lidhet fare me misionin e tij. Vetëm dërrasat e arkivolit mund ta drejtojnë kurrizin e një gungaçi. Ah, sikur ta dije, Brinjash, se jam unë që po tallem me ty në këto çaste e jo ti me mua, siç të gënjen mendja! Do t‘ia shikosh mirë sherrin misionit që ke marrë përsipër, për të ndëshkuar mua. Ai që dëshiron t’i bëjë gropën tjetrit, bie vetë brenda – thotë populli.» __________________ XXXVII LAJM DËSHPËRUES ―Diktatura, si një murtajë shkatërrimtare, ndyn gjithçka prek. P. Shelei Të nesërmen e debatit të ashpër me Dofenin, Melit i filloi një krizë veshkash. Me ndërhyrjen energjike të kartelistit të kampit, DSJ i dërgoi një kurë të fortë të shoqëruar me vitamina. Kartelisti ia dha kurën dhe vitaminat ndihmësmjekut të kampit, duke e porositur që Meli t'i pinte ilaçet në prani të tij. Kur arriti në treçerek të kësaj kure, ish-detektivit i filluan krizat e zemrës. Atij i shpërtheu gjaku nga goja dhe e shtruan urgjent në infermierinë e kampit. Kartelisti njoftoi përsëri qendrën. DSJ dërgoi menjëherë një kardiolog me përvojë. Sipas fjalëve të tij, ai kishte sjellë një kurë për zemrën të kohëve të fundit. Ishte një injeksion që

bëhej drejtpërdrejt në sektorin e zemrës, me anën e një shiringe të posaçme, pak të lakuar. Për çdo natë, në orën njëzet, mjeku i bënte një të tillë Melit. Me kalimin e ditëve, mjeku dhe ish-detektivi po miqësoheshin. Kardiologu kishte qenë për specializim në disa shtete. Meqenëse ai punonte në DSJ prej një kohe të gjatë, e njihte të kaluarën e Melit. Ata diskutonin për qytetet perëndimore dhe qendrat turistike që u kishin pëlqyer më shumë. Një natë ai i tha ish-detektivit: — Drejtori i DSJsë, shoku Ilir, ka mbetur shumë i pakënaqur prej takimit të fundit me ty. Me pahir pranoi që të të kuronim. Ish-detektivi buzëqeshi hidhur, por nuk foli. Mjeku vazhdoi me zë të ulët: — Unë e kuptoj deridiku gjendjen tënde, Hamit. Është e lehtë që të japësh këshilla, por t'i vësh ato në jetë duhet punë. Veç dua të të jap në mënyrë miqësore një prorosi: po t'u krijuan kushtet, interesohu për shëndetin. Hetuesia speciale të ka lënë me defekte të rënda. A ke ndonjë fëmijë, të paktën? — Po, kam një vajzë – iu përgjigj Meli po me zë të ulët. — Të të rrojë! Më vjen keq që po ta them, por sipas raportit mjekësor të lëshuar pas përfundimit të hetuesisë speciale, ti nuk je më në gjendje fizike të lindësh fëmijë. Ndonëse Meli nuk e dinte nëse do të dilte ndonjë ditë prej burgut apo jo, ky lajm i hidhur e dëshpëroi pa masë. Atë çast ai ndjeu kënaqësi për qëndrimin që kishte mbajtur ndaj Dofenit në takimin e fundit. «Të poshtërit!» – shau me vete. – «Dhe duan t'iu shërbej përsëri!» Mjeku vazhdoi të fliste: — Ti nuk më mban mend, por unë të kam vizituar një herë për zemrën gjatë hetuesisë speciale në Tiranë. Atëherë ti ishe në një gjendje të tillë, që nuk do të mbaje dot mend as fytyrën e nënës tënde, e jo më timen. Të shkuara e të harruara! – e përfundoi fjalën ai, duke i hedhur dorën në qafë Melit. Ndërsa ish-detektivi vazhdonte kurën e zemrës dhe, krahas saj, bisedat e ngrohta me mjekun, në kamp u vunë re shenja të uljes së tensionit, ndryshe nga ç'pritej. Dy javë pas takimit të fundit të Melit me Dofenin, DSJ tërhoqi nga misioni i kampit Brinjashin. Dekorata, që ai kishte ëndërruar kur doli vullnetar për në misionin e burgut, u shndërrua në një dush të ftohtë prej qendrës. * Sipas lajmeve që po i vinin Pahisë, ulja e tensionit kishte filluar edhe në mjediset e DSJsë. Papritmas palestrat kishin heshtur, pas një periudhe të tensionuar e plot zhurmë nga zërat e atyre që stërviteshin dhe të atyre që drejtonin. Atmosfera e kampit u lehtësua më tepër kur DSJ tërhoqi edhe ndërlidhësin. Largimi i Brinjashit dhe i ndërlidhësit prej misionit të burgut solli automatikisht zbutjen e trysnisë së DSJsë mbi Melin. Si më i afti prej gjithë të tjerëve, Pahisë i kishin besuar të vëzhgonte reagimin e mëtejshëm të Melit, pas debatit të zjarrtë të 12 dhjetorit me drejtorin e DSJsë. Hapja e letrave deri në fund gjatë takimit me Dofenin, tregonte se drejtuesit e shërbimit sekret shqiptar i kishin konsumuar të gjitha skemat taktike, që kishin vënë në dispozicion të çështjes Shkëmbi. I kënaqur nga kjo rrjedhë e re e

ngjarjeve, Meli i tha buzagas Diksit: — Do të më ndihmonte edhe mua Zoti një ditë, se nuk kam, bërë vetëm keq në këtë jetë! Duke thënë këto fjalë, ai nisi të tregonte një ngjarje të jetuar, e cila shërbente si një ngushëllim i vogël për të kaluarën e tij. __________________ XXXVIII BAMIRËSI ―E qeshura jonë më e sinqertë, Me vuajtje është ngarkuar; Këngët tona më të arrira Janë këngët e dëshpërimit. P. Shelei Një ditë në DSJ u ishte lexuar detektivëve një listë e zezë, ku përfshiheshin emra personash të dënuar me vdekje në mungesë nga qeveria shqiptare. Ekzekutimi i tyre do të kryhej prej detektivëve të shërbimit sekret shqiptar në shtetet ku ata jetonin. Në atë listë gjendej edhe emri i Neshet Kolonjës. Për këtë person babai i Melit i kishte folur me shumë simpati familjes së vet. Ndonëse Kolonja kishte qenë pjesëmarrës në lëvizjen kombëtariste gjatë viteve të luftës, ai e kishte ndihmuar së tepërmi popullatën e krahinës në ato kohë të vështira, pa dallim bindjesh ideologjike. Me të dëgjuar emrin e Kolonjës, Melit i ishin kujtuar fjalët e mira që u kishte thënë babai për të. Ai kishte vendosur në çast t‘i shpëtonte jetën këtij njeriu. Gjatë ndarjes së misioneve, për eliminimin fizik të Neshet Kolonjës ishin caktuar dy detektivë, meqenëse ai kishte kryer studime të larta ushtarake në Itali. Rregullat e DSJsë nuk i lejonin detektivët që t'i tregonin njëri-tjetrit për misionet e ardhshme. Mirëpo me kalimin e kohës, ata, si kolegë pune, kishin bërë zakon të kundërtën. Pasi e kishte marrë vesh se cilët detektivë ishin ngarkuar me asgjësimin e Kolonjës, Meli ishte futur si pa teklif në bisedë me ta. Fillimisht u kishte folur për misionin që duhej të ndërmerrte vetë në Belgjikë, pastaj i kishte pyetur për misionin e tyre. Meli kishte mësuar mandej adresën e saktë të Kolonjës, ditën kur do të niseshin dy detektivët për kryerjen e atij misioni, si dhe kishte shikuar me vëmendje disa fotografi të të dënuarit me vdekje në mungesë. Ai ishte nisur për jashtë shtetit tri ditë para atyre të dyve. Po atë natë kishte shkuar në Itali. Neshet Kolonja banonte në një lagje të Napolit. Të nesërmen në mëngjes Meli ishte pozicionuar në një vend të përshtatshëm përballë banesës së Kolonjës. Në kujtesë kishte të fiksuar njërën prej fotografive të të dënuarit në mungesë, të realizuar vetëm një muaj më parë. E kishin fotografuar nga afër (natyrisht, në padijeni) dhe tiparet i dalloheshin qartë. Rreth orës nëntë Kolonja kishte dalë nga shtëpia. Pasi kishte blerë dy gazeta, ai kishte shkuar më këmbë deri në një park të qytetit. Atje ishte ulur në stol dhe kishte filluar të lexonte gazetat. Ishte i veshur me një kostum kafe. Ndonëse ishte tek të shtatëdhjetat, mbahej mirë. Tek e shikonte ashtu, të qetë e paqësor në punën e tij, detektivi Meli mendonte se ç'do ta gjente së shpejti atë njeri fisnik, po të mos ndërhynte ai. I ulur në një stol tjetër më larg, Meli e kishte lënë të lexonte një copë herë të mirë. Pastaj kishte vendosur t'i shkonte për t'i folur, meqenëse nuk kishte njerëz afër në ato çaste. Meli mbante veshje amerikane, flokët pak të gjatë. Atij plaku të mirë nuk i shkonte kurrë ndërmënd se ata të dy ishin prej të njëjtit vend, madje prej së njëjtës krahinë, por fati i kishte përplasur në mënyra të ndryshme në atë park të Italisë.

Duke ecur me hapa të ngadalshëm, Meli ishte afruar pranë stolit dhe e kishte përshëndetur: — Mirëdita, zotëri! Kolonja ishte befasuar ose, më saktë, ishte shqetësuar. Duke dëgjuar gjuhën amtare në rrethana krejt të paparashikuara, ajo bënte më shumë efektin e sirenës së alarmit në psikologjinë e tij prej ushtaraku lidhur me rreziqet që mund t'i kanoseshin prej atdheut të braktisur, sesa mbillte nostalgji në shpirtin e tij prej mërgimtari. Kolonja kishte drejtuar menjëherë trupin, i ishte përgjigjur përshëndetjes dhe e kishte pyetur rrëmbimthi: — Cili jeni ju që më flisni shqip? — Një bashkëatdhetari juaj; jemi të dy prej së njëjtës krahinë – i ishte përgjigjur Meli buzagaz, për ta qetësuar. — I kujt jeni ju, more djalë? e kishte pyetur ai, duke marrë frymë me zor. — I Shuaip Melit, nga Gjirokastra. Deklarimi i identitetit ishte një gabim i rëndë për një detektiv në aktivitet, por Meli e kishte bërë këtë nga keqardhja për shqetësimin që i krijoi Kolonjës. — Kam respekt për babanë tuaj, pavarisisht se lufta na ndau në dy kampe. Por politika ka punën e saj, njerëzit kanë të tyren – ishte përgjigjur Kolonja. — I bazuar pikërisht në këtë parim, kam ardhur sot tek ju. Politika ka punën e saj, ne tonën si njerëz. Babai im ju ka kujtuar gjithmonë me respekt për sjelljen tuaj të mirë gjatë viteve të vështirë të luftës. E ndiej për detyrë dhe e kam për nder t'ju ndihmoj me një informacion të rëndësishëm për sigurimin e jetës suaj. Pas dy ditësh, do të nisen nga Tirana për këtu, në Napoli, dy persona, detyra shtetërore e të cilëve do të jetë asgjësimi juaj fizik. Merrni sa më parë masat përkatëse për sigurimin e jetës. Kolonja ishte shqetësuar shumë dhe habitur po aq. Ai kishte filluar të fliste i hutuar: — Po pse, more djalë, çfarë i kam bërë unë qeverisë shqiptare? Lufta është luftë. Popullin unë e kam mbrojtur edhe gjatë viteve të luftës, sikundër paskeni dëgjuar edhe prej prindërve tuaj. Çfarë rreziku mund t'i vijë sot qeverisë shqiptare nga një plak si unë, që po i ngrys ditët e fundit të jetës në dhé të huaj, pa bërë asgjë te keqe? — Më falni, zotëri, që ju shqetësova. Unë i kuptoj brengat tuaja dhe i respektoj ato; prandaj kam ardhur këtu. Por çështja për të cilën ju fola nuk varet nga unë dhe tashmë, nga askush – ishte përpjekur ta sqaronte Meli. – Nuk është koha të diskutohet më për të. Bëhet fjalë për një vendim qeveritar, i cili është në prag të ekzekutimit. Interesohuni pa humbur kohë ta evitoni atë. Duke i thënë këto fjalë, Meli i kishte zgjatur dorën për tu ndarë. Ndërkaq, Kolonja e kishte mbledhur veten dhe i kishte thënë me ton të vendosur: — Nuk pranoj në asnjë mënyrë të ndahemi kështu bashkë. Ju do të vini patjetër në shtëpinë time. — Eshtë e pamundur, zotëri; ky do të ishte një gabim i rëndë për mua. Aq më tepër që shtëpia juaj tani edhe mund të përgjohet. Meli ishte i ndërgjegjshëm, se për debatin që po zhvillonin, Kolonja dispononte një kartë të fortë, përdorimi i së cilës do ta thyente përfundimisht balancën në favor të tij. Ndërsa

detektivi bamirës shpresonte se plakut të tronditur nuk do t'i shkonte mendja në atë pikë, Kolonja papritur kishte goditur në qendër të rrethit 10: — Në qoftë se nuk do të vini sonte në shtëpinë time, unë do t'ju quaj gënjeshtar ose, më keq akoma – provokator. — Më vjen keq, zotëri që shkuat kaq larg. Me qëllim që ju të mos dyshonit për mua, unë u prezantova hapur tek ju, gjë që përbën një shkelje të rëndë të ligjit në pozicionin tim. Por meqenëse ju mendoni kështu, unë jam i detyruar të vij patjetër sonte në shtëpinë tuaj. Më prisni pas orës dhjetë të darkës. — Oh, kjo është një kënaqësi e vërtetë për mua – ishte shprehur plaku i çliruar më së fundi nga streset. – Ne do t'ju presim në çdo orë që të vini. Përveç gruas, kam edhe një djalë e një vajzë të rritur. Megjithëse ata nuk flasin dot shqip, jam i sigurtë që do të gëzohen shumë. Pak pas orës dhjetë, Meli kishte respektuar fjalën e dhënë. Djali dhe vajza e Kolonjës (i pari i kishte përfunduar studimet e larta, kurse ajo ishte në vazhdim) e kishin vënë në mes dhe e përqafonin si vëllanë e tyre. Babai i kishte sqaruar për gjithçka dhe ata nuk dinin si t'ia shprehnin mirënjohjen e tyre, së bashku me nënën italiane. Meli fliste me ta italisht, gjë që ua kishte shtuar së tepërmi gëzimin. I zoti i shtëpisë i kishte bërë të ditur detektivit se, qysh të nesërmen, ata do të niseshin familjarisht për në Francë, ku do të qëndronin tre muaj. Më pas, do të emigronin në SHBA. Dy detektivët e nisur me mision për eliminimin e Neshet Kolonjës kishin gjetur vetëm shtëpinë bosh. Pas disa muajsh, ata kishin bërë edhe një përçapje tjetër pa dobi. Mandej DSJ e kishte mbyllur kapitullin Neshet Kolonja. __________________ XXXIX MELI U FLET BASHKËLUFTËTARËVE PËR DIKSIN ―Edhe në dyshim duhet të zgjedhësh të qenët besnik. F. Moriak Disa ditë pas tërheqjes së ndërlidhësit, Streto u rikthye papritur në kampin e Qafë-Barit. Ai u takua me Melin në prani të Pahisë, duke u transmetuar një lajm të rëndësishëm. Me propozimin e Dofenit, pesëshja e bërthamës drejtuese të Misonit të Madh (ku bënte pjesë dhe vetë Streto) kishin vendosur për anullimin e atij misioni. Drejtori i DSJsë e kishte justifikuar propozimin e tij me një deklaratë sa të shkurtër edhe të sipërfaqshme: për shkak të koniukturave të reja politike. Ndonëse Streto ishte i bindur se kjo shprehje abstrakte, që motivonte anullimin e Misionit të Madh, fshihte ende misterin e saj, ai ishte shumë i kënaqur që DSJ do t‘i hiqej qafe Melit dhe ata mund të përpilonin më me qetësi ndonjë plan të përbashkët për të ardhmen e tyre. Tani ata mund të diskutonin edhe për tema të tjera. — Hamit, ne mendojmë se ti i ke folur Sazanit për ne. Është e vërtetë kjo? e pyeti papritur Streto. — Unë nuk jam përpjekur t'jua fsheh këtë të vërtetë – u përgjigj tërthorazi Meli. – Bile kam qenë i bindur që ju e kishit konstatuar vetë këtë fakt. Për më tepër, para disa ditësh unë kam folur gjatë e gjerë me Afrimin për çështjen e Sazanit. — Po, Guri, është vërtetë – pohoi Pahia. – Por s'na kanë lënë andrallat e tjera që të të flisja

për bisedën e zhvilluar me Hamitin për shokun e tij bashkëvuajtës. Streto vazhdoi me pyetje: — Ç'mendon Sazani për ne, Hamit? — Po ju përsëris fjalët e tij në ligjëratë të drejtë: «Është një befasim i madh për mua që në kulmin e piramidës famëkeqe të Sigurimit të Shtetit, pikërisht në DSJ, të ketë kuadro me mendime e ndjenja të tilla. E admiroj bashkëpunimin tënd me këta shokë besnikë, që nuk mashtrohen prej pushtetit dhe mirëqenies që gëzojnë. Puna e portretizon njeriun. Kush i shërben dhunës është një instrument i së keqes. Por në qoftë se jehonat e ndërgjegjes të bëjnë thirrje të kthesh rrugë dhe ti e bën këtë kthesë në cilëndo pjesë të udhës qoftë, atëherë ti nuk je më ai që ishe. Nën ndikimin e pendesës, mund të bëhet hero edhe një njeri me të kaluar të dyshimtë. Evoluimi i ideve është një proces i njohur njerëzor, veçse idetë e mira duhen transformuar në veprime të mira. A nuk po bëjnë pikërisht këtë sot shokët e tu të DSJsë?» — Në bazë të dokumentacionit që disponon DSJ, babai i Sazanit ka punuar për CIA - n. Të ka thënë gjë ai për këtë? – u interesua Streto. — E nga mund ta dijë Sazani këtë gjë? – iu përgjigj pyetjes me pyetje Meli. – Kur është arratisur babai, Sazani ka qenë dy vjeç. Në hetuesi i kanë thënë se babai yt ka punuar për CIAn, por ata i përdorin shpesh për shantazh gjëra të tilla, ti e di mirë këtë. — Jo, jo, në arkivat e DSJsë ka një dosje për të atin e Sazanit; unë e kam lexuar vetë atë – insistoi Streto. – Ato materiale janë të ilustruara me fotografi e me data. Në vazhdim të kësaj bisede, Streto me Pahinë u interesuan edhe për hollësi që i bënë përshtypje Melit. Për më tepër, këtë bisedë ata e rihapën edhe dy herë të tjera më vonë. Pas një jave, Streto u rikthye në Tiranë me urdhër të qendrës. __________________ XL VIT I RI NË SKËTERRËN QAFË–BAR ―Zot, majën e hollë të shpirtit duhet t’ia kishe zdrukthuar njeriut, që ai të mund t’i bënte ballë kësaj bote. Xhon Kic Më 31 dhjetor 1983 një erë e ftohtë veriore e ngriu borën e shkelur, duke shkaktuar një rënie të temperaturës deri në minus 13° Celsius. Për shkak të kushteve të ashpra klimaterike, brigada e ndërtimit e kishte ndërprerë punën prej katër ditësh. Pahia po bënte lëvizje të shpejta për tu nxehur, duke përplasur këmbët pas borës së ngrirë, kur Meli i tha duke qeshur: — Një pseudo i burgosur meriton të persekutohet nga natyra, Afrim. — Për fat të keq natyra nuk e bën dot dallimin midis një të burgosuri të vërtetë dhe një të rremi – ia ktheu ai buzagaz.

Qysh prej tërheqjes së agjentëve të tjerë të DSJsë prej misionit të burgut, Meli me Pahinë komunikonin pak më lirshëm se më parë. Nga ana tjetër, me rastin e festës së fundvitit kuadrot e komandës së kampit, përfshirë edhe kartelist Et‘hemin, kishin shkuar pranë familjeve. Në kamp gjendej vetëm oficeri i rojës dhe gardianët e shërbimit të brendshëm. — Dimri është i egër në këtë kamp në zemër të Alpeve, por unë do të kem rastin të festoj një vit të ri të paharruar këtu – vazhdoi bisedën Pahia, pa e ndërprerë përplasjen e këmbëve mbi dëborë. – Nuk e imagjinoja dot kurrë, se do ta festoja një ditë këtë ngjarje të shënuar në një kamp pune të detyruar bashkë me ty. Jeta është vërtet e çuditshme, Hamit. — Po vitin e ri 1983, ku e festove? — Në Spanjë. Ndodhesha atje me shërbim. — Komandanti i kampit i ka urdhëruar gardianët të na lejojnë sot të ndezim zjarre tek sheshi, duke filluar nga ora pesë pasdite deri në mesnatë, në çastin e ndërrimit të viteve – e sqaroi Meli. – Do të festojmë një vit të ri romantik, në qiell të hapur. — Romantizmi i skllavërisë bie era marrëzi – buzëqeshi Pahia. – Por mendoj se do të jetë e vështirë të ndezni zjarre jashtë, mbi dëborën e ngrirë. — Burgaxhinjtë e vërtetë janë mësuar t‘i bëjnë ballë çdo vështirësie, Afrim. Ke për të parë sa mirë do t‘i ndezin zjarret ata këtu jashtë. — Bashkë me Sazanin do ta bësh festën? — Jo, Sazani mendon ndryshe. Meqenëse kur të errësohet mirë nata, ti do të vish t‘i kalosh me mua disa orë sonte, Sazani ka vendosur të na lërë vetëm. Unë mendoj se gjykimi i tij është i drejtë. Megjithatë edhe ai nuk do ta ndezë larg prej nesh zjarrin.

* Në orë pesë pasdite shumica e të burgosurve shkuan tek sheshi, për të zënë secili vendin e tij, ku do të ndizte zjarrin. Meli dhe Diksi gjithashtu. Në një distancë të afërt midis tyre, ata pastruan secili me kazëm pak vend prej dëborës së ngrirë, shtruan copa druri mbi tokë dhe sipër tyre ndezën zjarret. Atje do të gatuanin darkën e lamtumirës së vitit 1983. Ora po shkonte shtatë e gjysmë dhe sheshi gumëzhinte prej të burgosurve të ndarë grupe-grupe pranë zjarreve të tyre, kur Pahia shkoi tek Meli. Megjithë zjarret e shumtë që flakëronin anembanë sheshit, ecja mbi terrenin e rrëshqitshëm ishte e vështirë. Nata e ftohtë po e bënte edhe më të rrëshqitshme borën e ngrirë. Të burgosurve u duhej të transportonin drutë për zjarret, ushqimet dhe ujin për gatimet. Në kuzhinën e vogël private, ku kishte vetëm pesë vende gatimi, do të gatuanin me radhë të burgosurit e sëmurë dhe më të moshuarit e kampit. Pikërisht këtyre të burgosurve u ishte rezervuar e drejta prej bashkëvuajtësve që të shkonin të parët në mensë, për të festuar vitin e ri të mjerimit. Megjithëse të burgosurit në shesh nuk harronin për të çuar dru në zjarr që, përveç gatimit, të ngroheshin edhe vetë, acari po ua ngrinte rrobat pas shpine. Ata bënin ushtrime, përplasnin këmbët përtokë, thërrisnin, qeshnin. Uji i valuar i një tenxhereje, që rrëshqiti prej gurëve ku e kishte vendosur i zoti, i dogji këmbën një të burgosuri, i cili përfundoi në infermieri. Një tjetri i ra të fikët, për shkak të tensionit të ulët

të gjakut, dhe shkoi për t‘i bërë shoqëri të parit në infermieri. Në mes të poteres së përgjithshme të asaj nate të veçantë, të burgosurit diskutonin me gjallëri për gatimet e tyre, shkonin të huanin diçka që u mungonte tek ndonjë bashkëvuajtës dhe ktheheshin sërish pranë tenxheres së tyre. Gatimet në ato kushte nuk e vlenin mundimin e përgatitjes së tyre, por të burgosurit nuk hiqnin dorë nga festa edhe në atë gjendje mjerimi ekstrem. Ata nuk dëshironin të kishin brejtje ndërgjegjeje më vonë, pse e neglixhuan një provë se edhe ata ishin ende në mes të të gjallëve. Të burgosurit festonin ikjen e një viti të mundimshëm, që i kishte bërë të vuanin e të plakeshin më shumë. Katër të burgosur kishin humbur jetën në minierë gjatë atij viti; edhe ata e kishin festuar vitin e ri para dymbëdhjetë muajsh, siç po festonin bashkëvuajtësit e tyre atë natë të acartë… Të burgosurit politikë po festonin një vit të ri që shënonte dyzetëvjetorin e ardhjes në pushtet të komunizmit shkatërrimtar në Shqipëri: një ngjarje e kobshme për ta. Ata kishin punuar gjatë gjithë muajit dhjetor pa pushim, me qëllim që të mos futeshin në minierë dy ditët e para të vitit të ri. Dy ditë pushimi, pa punë të detyruar, meritonin të kremtoheshin më shumë sesa festa e ndërrimit të viteve. Një i burgosur rrëshqiti e u shemb përtokë, duke mallëkuar fatin. Një bashkëvuajtës nxitoi t‘i vinte në ndihmë. Edhe ky rrëshqiti, duke u përplasur pas të parit. Të dy shpërthyen në të qeshura të marra. Një ish-mësues nisi të recitonte një poezi kushtuar lirisë. Duartrokitje e ovacione pasuan recitimin. Papritur ish-mësuesi e goditi me shkelm tenxheren e tij që po valonte, duke përsëritur dy vargje të poezisë: Çfarë ke moj zuska liri, Që s’do të na shikosh me sy? Një valë e re duartrokitjesh e ovacionesh shoqëruan rrokullisjen e tenxheres mbi borën e ngrirë. * I shtangur nga ç‘po ndodhte përreth tij, Pahia nuk linte t‘i humbiste asnjë grimë nga ato ngjarje të rralla të një nate të veçantë. Me theks mallëngjyes, ai i pëshpëriti mikut të tij: — Çfarë spektakli i paimagjinueshëm, Hamit! Kjo që po ndodh sonte këtu mund të mbajë çdo emër, përveç asaj të festës. Nuk e beson njeri në botë, se sot ndodhin gjëra të tilla. Fotografimet që po bëj me çakmakun tim do të kenë vlerë të jashtëzakonshme ndonjëherë në të ardhmen. — Në realitet kjo nuk është festë, Afrim, por një tentativë e dëshpëruar për të vrarë mërzitjen. Kulmi i dëshpërimit manifestohet shpesh me të qeshura absurde, apo jo? — Ashtu është. Nuk thuhet kot: ekstremet takohen. Të burgosurit sonte mendojnë më tepër se kurrë për familjet e tyre të braktisura, të cilat festojnë gjithashtu në mes të varfërisë e lotëve. Të shkretët këta njerëz! Jeta për ta është bërë sinonim i vuajtjes. Dhe konsumohen duke shpresuar më kot, se Zoti do t‘i ndihmojë një ditë. — Në qoftë se vendos vërtet Zoti për fatet e njerëzve, shpresa është marrëzi. Zoti nuk mund të zhbëjë atë që bën vetë, gjersa ka vendosur që në këtë botë të ketë despotë dhe

skllevër, terroristë dhe të terrorizuar, miliarderë dhe lypsarë, gjeni dhe budallenj. Kush do ta pengonte Zotin për të krijuar një botë ideale, në qoftë se do të kishte qenë i tillë qëllimi i tij? — Megjithatë janë pikërisht të persekutuarit e fatit që e besojnë më shumë Zotin. Megjithëse diktatori ynë paranojak i shkatërroi me dinamit xhamitë e kishat në vitin 1967, ai feston sonte në mes të luksit me familjen e tij dyzetëvjetorin e karrierës politike, si asnjë udhëheqës tjetër i Evropës Lindore. Ndërsa viktimat e tij të pafajshme robtohen të festojnë vitin e ri në mes të borës e të mjerimit. — Lutjet e këtyre fatkeqëve ndaj Zotit janë modeste: ata dëshirojnë të kthehen pranë familjeve dhe të kenë një strehë, ku të fusin kokën. Por megjithëse Zoti mund t‘i gëzojë këta njerëz vetëm duke ua lehtësur hallet, vuajtjet e tyre vijnë gjithmonë duke u shtuar. Disa prej këtyre të burgosurve nuk dinë ku të shkojnë kur lirohen. Nën presionin e Sigurimit, familjet e tyre i kanë braktisur dhe harruar. — Në përgjithësi edhe detektivët pensionistë të DSJsë i bëjnë një mbyllje të zymtë jetës. Zakonisht përfundojnë alkoolikë e të divorcuar. — Ky stan këtë bulmet ka, thotë populli, Afrim. Të luftosh për të forcuar rrënjët e një diktature është njësoj sikur të shkosh të porositësh arkivolin, para se të bësh vetëvrasje. A nuk hedh dritë të plotë mbi këtë të vërtetë të trishtë gjendja ime aktuale? Një pirg me dekorata akorduar prej Kuvendit Popullor për misionet e kryer nuk mjaftuan që të më bëhej një trajtim konform ligjeve të rrepta të diktaturës në hetuesinë speciale. Proçedura penale e ndalon torturën ndaj të arrestuarit, ndërkohë që torturimi deri në vdekje i armiqve të partisë vlerësohet normale prej organeve hetimore. Mua më kanë gjymtuar gjatë hetuesisë speciale, megjithëse vlerësohesha prej tyre si detektivi më i mirë i DSJsë. Aktualisht ata nga njëra anë më bëjnë thirrje të kthehem në profesionin e vjetër, nga ana tjetër nuk janë të gatshëm të më kurojnë pa kushte jashtë burgut, ndërkohë që unë jam mjaft i sëmurë. Por duke pasur parasysh të kaluarën time, unë nuk… Në bisedë e sipër, Meli provoi një thelë nëse kishte zier apo jo. Ushqimi i kaloi keq dhe atij iu bllokua frymëmarrja. Duke qeshur me zë, Pahia filloi ta godiste në mes të shpatullave për t‘i zhbllokuar frymëmarrjen. Kur Meli u mbush sërish me frymë, Pahia i tha me shaka: — Diktatori dhe ti keni lindur të dy në lagjen Palorto të Gjirokastrës, prandaj nuk ke të drejtë ta përbuzësh. Përndryshe, ja se ç‘të gjen. * Mbasi shijuan gatimet e tyre në mes të acarit, të burgosurit filluan ta braktisnin sheshin. Ata nuk i rezistonin dot më të ftohtit, për ta pritur vitin e ri jashtë. Sidoqoftë, ai do t‘i gjente brenda telave me gjemba, si tek sheshi edhe në fjetore. Meli e Pahia, të ndarë prej njëritjetrit, bënë të njëjtën gjë. __________________ XLI LAJME BEFASUESE ―Të gjitha të vërtetat e mëdha në fillim trajtohen si blasfemi. B. Shou

Më 19 janar 1984 DSJ e thirri Pahinë në Tiranë. Duke u ndarë me Melin, ai i premtoi se do të përpiqeshin ta vinin në dijeni për çdo të re. Mirëpo kaluan ditët që i kishin mbetur janarit, kaloi edhe shkurti 1984 dhe ata, jo vetëm që nuk po dukeshin, por prej tyre as nuk kishte mbërritur ndonjë sinjal. Një mbrëmje në fillim të marsit, në orën që Meli po merrte ilaçet si zakonisht, Streto e takoi disa minuta në këmbë jashtë infermierisë. Ai ishte pa maskë, i veshur me kostumin karakteristik të DSJsë. Lajmet që i bëri të ditur ishin sa të rëndësishëm edhe të habitshëm: Më 26 janar, ditën e enjte, Streto ishte martuar me motrën e gruas së Dofenit, duke u bërë baxhanak me këtë të fundit. Krushqia kishte qenë nismë e vetë drejtorit të DSJsë. Tri ditë pas martesës, Streton e kishte thirrur diktatori në vilën e tij. Toni me të cilin i kishte folur Hoxha kishte qenë tepër familjar: — Urimet e mia për martesën, Guri! Dëshiroj që miqësia ndërmjet Ilirit dhe ty të jetë e përhershme, për të mirën e përbashkët. Miqtë e familjes sonë janë të shumtë, por kush ka shumë miq si numër, ka pak miq të vërtetë. Ti do të jesh njëri prej këtyre të fundit, gjersa të ka zgjedhur me shumë dëshirë vetë Iliri. Të kemi studjuar mirë, para se të jepnim miratimin e realizimit të kësaj miqësie. Tek ti kemi gjetur cilësitë e përshtatshme të një miku me vlerë për djalin tonë të madh. Me kalimin e kohës rrethi miqësor i një familjeje si e jona evoluon paralelisht me koniukturat politike. Unë kam pasur miqtë e mi; im bir do të ketë të tijtë. Mirëkuptimi dhe besnikëria në miqësinë e bashkëpunimin tuaj do të jetë në të mirë të të dyve. Ju vaftë mbarë! Miqësia e re kishte shërbyer si një impulsim i ndjeshëm për karrierën e Stretos. Ai nuk ishte më vetëm krahu i djathtë i Dofenit në drejtimin e shërbimit sekret shqiptar, por edhe zëvendësdrejtor i DSJsë, si edhe përgjegjës organizativ i Sigurimit të Komitetit Qendror të PPSH. Duke vepruar në rrethanat e reja të miqësisë së lartë e të pozitës së fuqishme, Streto, falë intuitës profesionale dhe aftësisë së spikatur të komunikimit, kishte arritur të mësonte se Misioni i Madh ishte anuluar pas një vizite misterioze të diktatorit Hoxha në Londër. Kishte qenë pikërisht kjo vizitë që kishte krijuar koniukturat e reja politike, për të cilat kishte aluduar Dofeni, kur i kishte propozuar pesëshes drejtuese të Misionit të Madh anulimin e tij. Duke i bërë të ditur këtë lajm, Streto i tha Melit: — Nuk besoj se Dofeni ma krijoi mundësinë për tu njohur me këtë sekret për shkak të miqësisë së re si baxhanakë, ose thjesht nga mirëbesimi. Jo, diçka e rëndësishme zien në superpushtet, por nuk ka dalë akoma në sipërfaqe. Pas varrosjes së Myslym Pezës, më 13 shkurt, Enveri pësoi infarkt të miokardit. U njoftua menjëherë Londra për gjendjen e rënduar të tij. Pas gjashtë orësh kardiokirurgu më i mirë anglez dhe asistenti i tij zbritën në Rinas. «Pas një ndërhyrjeje kirurgjikale disaorëshe në zemrën e diktatorit, gjendja e të sëmurit erdhi duke u përmirësuar. Megjithatë kardiologu i famshëm deklaroi: ―Një infrakt tjetër në të ardhmen do të ishte fatal për të. Në kohën që Hoxha ishte i sëmurë, vetëm Nexhmija, Dofeni dhe unë (më rrallë se dy të parët) kishim të drejtë të hynim në dhomën e tij. Ramizi dhe byroistët e tjerë, kokëulur e të përlotur, i prisnin gjithmonë në sallon lajmet për ecurinë e shëndetit të diktatorit. Të entuziazmuar prej rezultatit të operacionit, Nexhmija me Dofenin i shpërblyen me 25 milionë dollarë kardiokirurgun me nam botëror dhe asistentin e tij. Ata qëndruan gjashtë ditë në Tiranë. Në një rast kardiokirurgu anglez u shpreh: «Po të isha ndodhur në Londër ditën që u sëmur udhëheqësi juaj, do të kisha ardhur më shpejt në Tiranë. Mirëpo qyshkur u bëra i njohur për bisturinë e suksesshme, nuk qëndroj

në Londër më shumë se pesë muaj në vit, prej kërkesave që kam anekënd botës. Kam qenë tek koka e krevatit të Frankos gjatë agonisë së tij dhe qeveria spanjolle më shpërbleu me 15 milionë dollarë.» «Pasi u largua kardiokirurgu nga Tirana, Dofeni më tha një ditë: ―Guri, ka të ngjarë që së shpejti të bëjmë edhe unë e ti një vizitë në Londër.‖ Nuk besoj se këtë e tha rastësisht e as i nxitur nga vlaga e miqësisë së re. Kam parandjenjën se do të të sjell lajme edhe më të habitshme herës tjetër, Hamit. Tani do të më falësh se më duhet të nisem për udhë menjëherë. Erdha enkas nga Tirana, se këto lajme nuk doja të t'i dërgoja me person të tretë. — Faleminderit. As unë nuk dua ta zgjas më këtë bisedë, që më çoroditi krejt. Po e humbasim busullën; nuk po marrim vesh nga kemi ardhur e ku po shkojmë. Të bukur socializëm që paskemi ndërtuar në brigjet e Adriatikut! — Kam edhe diçka të dhimbshme për të thënë, Hamit. Unë e Afrimi kishim vendosur të mos të ta përmendnim këtë, por heshtja e mëtejshme nuk ka kuptim. — Atëherë? — Kolegun tonë, Genc Daka, e pushkatuan; një alarm për të gjithë ne. — Si the? — Më dëgjove shumë mirë, Hamit…, mirëupafshim! — Mirëupafshim! belbëzoi i tronditur ish-detektivi. __________________ XLII GUXIMI SFIDON KRIMIN ―Vetëm përballë rreziqeve të mëdha shpalosen kurajot e mëdha. Zh. – F. Rënjar Lajmet e fundit e tronditën Melin. Profesioni i detektivit atë e kishte mësuar që ta shikonte botën si një xhungël dhe jetën si një luftë që zhvillohej sipas ligjeve të xhunglës. Për këtë arsye ai e kishte më të lehtë se një qytetar i thjeshtë për ta justifikuar në ndërgjegjen e tij luftën e egër për pushtet, në kuadër të diktaturës. Meqenëse të gjithë pjesëmarrësit e kësaj lufte të paprinciptë ishin të pamoralshëm, triumfin e diktatorit ai e vlerësonte si atribut të më të fortit në xhunglën e pushtetit suprem. Mirëpo ky lloj arsyetimi qëndronte për sa kohë diktatori mbështetj në forcat dhe në aftësitë e tij. Misteri i suksesit të Hoxhës, duke u ndriçuar në sytë e ish-detektivit prej informacioneve të Stretos, po ravijëzonte një palë të tretë. Kjo dukuri e re i shkelte rregullat e luftës së xhunglës, me të cilat ai ishte mësuar. — Xhunglat e politikës janë më të egra se ato të Afrikës – i tha ai Diksit pas takimit të fundit me Streton. – Mjerisht unë unë nuk orientohem dot në to, sidomos në ballafaqimin e parë. Duke e gjykuar me mendjen e sotme ngjarjen që më tregoi Afrimi lidhur me agjentin anglez, që ishte paraqitur si rus, tani i jap shpjegimin e duhur. Skenari i asaj ndodhie ka qenë përgatitur prej vetë Dofenit në marrëveshje me shërbimin sekret anglez, për të frikësuar detektivët e DSJsë, të cilët do të bien patjetër në gjurmët e zhvillimeve të fundit politike, për të cilat aludonte Guri. Qëllimi i terrorit është gjithmonë nënshtrimi dhe heshtja.

Detektivët e DSJsë duhet të kafshojnë gjuhën dhe të mos iu shkojë kurrë ndërmend t‘ia drejtojnë as vetes pyetjen: nga na doli kaq papritur kjo miqësi me militaristët e derisotshëm të Londrës? Jam i bindur se për të njëjtën arsye e kanë pushkatuar edhe detektivin Genc Daka, pavarësisht prej akuzës që i kanë ngritur. Genci ishte njeri sedërqar që nuk e njihte frikën dhe mund t‘iu krijonte probleme në DSJ, kur të dilnin në dritë marrëdhëniet sekrete të diktatorit Hoxha me Londrën. Emrin e tij për tu eliminuar e ka rekomanduar me siguri instruktori anglez, i cili vepronte pranë DSJsë qysh me organizimin e shërbimit sekret të diktaturës. Për atë ne na thoshin se ishte rob lufte, por kuptohet që ka qenë i deleguar i Inteligjencë Servisit pranë shërbimit sekret shqiptar. Ai e njihte shumë mirë Gencin dhe ia ka vënë emrin në rreth të kuq, para se të largohej për në Londër, me krijimin e koniukturave të reja politike. Një popull i tradhëtuar, si puna jonë, shkon mish për top.

* Gjatë bisedave të mëvonëshme me shokët, Meli mori vesh detajet e fundit dramatik të Dakës, me të cilin ai kishte pasur marrëdhënie të ngushta dhe kishin kryer disa misione së bashku jashtë shtetit. Streto dhe Pahia e dinin që Meli do të hidhërohej për ish-mikun e tij, prandaj kishin ngurruar t‘ia përmendnin atë ngjarje, prej së cilës ata ishin bindur edhe më tepër se situata kërcënuese u impononte unitetin midis tyre. Historia e fundit të detektivit Genc Daka ishte mjaft e dhimbshme. Në kuadrin e përgatitjeve për Misionin e Madh, në nëntor 1983 DSJ nisi një grup prej njëzet detektivësh në Evropën Lindore. Misioni i tyre ishte të verifikonin funksionimin e bazave të shërbimit sekret shqiptar, pas përmbysjeve që kishin ndodhur në Kryeministri dhe në M.P. të Brendshme. Organizimi i aktivitetit të njëzetë detektivëve të ndarë në nëngrupe me destinacione të ndryshme iu besua kuadrit me përvojë të DSJsë Genc Daka, i cili do ta drejtonte misionin e përgjithshëm prej selisë së ambasadës shqiptare në Sofje. Dhjetë ditë pasi kishin nisur nga puna, Daka konstatoi se gjashtë detektivë nuk bëheshin më të gjallë; pra, ishin arratisur. Për këtë ai lajmëroi qendrën në Tiranë. DSJ i dha urdhër të ktheheshin të gjithë në Shqipëri sipas rregullit: në fillim Daka me dy ndihmësit e tij dhe mandej pjesëtarët e tjerë të grupit. Kur u njoftuan për t'u kthyer para kohe në Tiranë, u arratisën edhe katër detektivë të tjerë. Dakën dhe shokët e tjerë që u kthyen i arrestuan me të mbërritur në DSJ. Nëpërmjet një gjyqi rrufe ushtarak me dyer të mbyllura, Daka dhe zëvendësi i parë i tij u dënuan me pushkatim; tetë të tjerët me burgime të rënda. Meqenëse zëvendësi i Dakës kishte një të afërm në Byronë Politike, atij iu fal jeta. Vendimi i dënimit me pushkatim të Dakës mbeti i pandryshuar. Ashtu siç e parashikonin ata që e njihnin nga afër, Daka i pafajshëm kishte mbajtur një qëndrim mahnitës në gjyqin e rrufeshëm ushtarak dhe, veçanërisht, para plotonit të ekzekutimit. Ai kishte kërkuar që në çastin e pushkatimit të tij të ishin të pranishëm edhe kolegët e DSJsë. Prej tyre kishte shkuar vetëm Streto, i cili fliste sa me dhimbje, aq edhe me admirim për vdekjen heroike të 34 vjeçarit Daka. Pasi e kishin zbritur nga makina brenda vendit të

rrethuar me roje të afërta, ku do të kryhej ekzekutimi i tij, Daka i prangosur ishte ulur ndenjur dhe buzëqeshte nën dritën e prozhektorëve të Gazeve. Në gjysmëerrësirë qëndronte grupi vëzhgues i ekzekutimit dhe një kamerë. Ai kishte filluar të fliste shumë i qetë. Demaskonte makinacionet e regjimit diktatorial, i cili dënonte atë dhe shokët e tij të pafajshëm, për të terrorizuar të tjerët. Pasi kishte shkarkuar pjesën kryesore të urrejtjes së akumuluar, Daka kishte thithur thellë cigaren e tretë që po pinte radhazi dhe, si flaku bishtin e saj në drejtim të atyre që ishin në gjysmëerrësirë, ai përfundoi duke thënë: — Megjithëse jam i ri, unë e meritoj vdekjen, mbasi kam marrë në qafë njerëz që nuk i njihja e nuk më njihnin. Dhe këtë gjë të shëmtuar e kam bërë për hir të interesave të një grushti morrash, të cilët nuk u ngopën së thithuri gjakun e këtij populli fatkeq. Unë deri dje u shërbeja atyre verbazi, ashtu siç u shërbeni ju sonte, duke ndenjur në errësirë, se mos ju shikoj fytyrat. E vërteta nuk i trembet dritës, ndërsa ju i trëmbeni, se jeni kundër saj. «Kam kërkuar që sonte të ishin edhe shokët e mi të pranishëm në ekzekutimin tim. Nuk e di nëse i keni sjellë apo jo. Gjersa ju nuk e respektoni njeriun gjatë gjithë jetës, nuk më habit fakti që të mos ta plotësoni as kërkesën e tij të fundit. Doja që kolegët e mi të shikonin me sytë e tyre sesi i shpërblen regjimi komunist ata që i shërbejnë verbërisht. Kjo verbëri absurde më revolton së tepërmi në bilancin përfundimtar të jetës dhe ma lehtëson së tepërmi vdekjen.» Ai ishte çuar me vrull në këmbë, kishte zbërthyer plotësisht zinxhirin e xhakaventos me duart e prangosura – duke lënë të kuptohej se ishte gati për çastin fatal – dhe, duke vendosur duart në fund të barkut, kishte thirrur fort: «Po jua them me plot gojën se plumbat tuaj unë do t'i pres këtu!» Daka nuk kishte pranuar t‘i lidheshin sytë. Pas fjalëve të tij të fundit në jetë, ai kishte pështyrë fort në drejtim të togës së ekzekutimit. Vendimi rrufe i dënimit të tyre e kishte çuar Dakën para plotonit të ekzekutimit me veshjen që kishte pasur dhe flokët e gjatë të paprekur. Streto ishte tronditur shumë prej sjelles sfiduese të Dakës. Në çastin që ky po thoshte fjalët e fundit, era e natës i shpupuriti flokët dhe i hapi kanatat e xhakaventos. Me krismën e armëve, Streto kishte humbur ndjenjat. __________________ XLIII XHILDA DHE DETEKTIVI RUMUN ―Pendesa është varka që nuk mbytet kurrë. V. Hygo

Duke përfunduar përshkrimin e skenës tronditëse të pushkatimit të Dakës, Melit iu njomën sytë. I mallëngjyer, ai i tha Diksit: — Profesioni i detektivit paska qenë një mallëkim për ne. Sa shumë i kam merituar fjalët injoruese të një vajze italiane nga Bolonja dhe buzëqeshjen-akuzë të një detektivi rumun, të vrarë dikur në Bukuresht! — Nuk mbaj mend të më kesh folur për gjëra të tilla – i tha me zë të ulët Diksi, i përfshirë deridiku edhe vetë prej emocioneve të bashkëfolësit. — E di, e di që s‘të kam folur për këto dy ngjarje. Megjithëse jemi kuptuar mirë bashkë, nuk doja t‘i përmendja këto ndodhí. Tani do të t‘i them, i nxitur nga dëshira hakmarrëse ndaj vetes, për ta pirë deri në fund kupën e hidhur që më ofroi fati. «Dy vjet pasi kisha filluar

profesionin e mallëkuar, u njoha me një vajzë nga Bolonja. Ishte e bukur, por e varfër. Nuk kishte as makinë të sajën. Mirëpo gjendja ekonomike nuk e pengonte fare që të ishte e gëzuar dhe krenare. Unë e kisha bërë si rregull t'i lija me takt një shumë të hollash, para se të ndaheshim. I kisha thënë se isha ekonomist dhe kisha shkuar për specializim në Itali. Ajo e kuptonte që unë të hollat ia lija me gjithë zemër dhe nuk fyhej, por i pranonte duke qeshur e duke më falënderuar. «Pas ca kohësh, për fatkeqësinë time, m'u mbush mendja që emrin e saj t'ia rekomandoja qendrës sonë, si kandidate e mundshme për krijim baze. DSJ na kishte porositur që t'i gjuanim raste të tilla. Propozimi im u miratua menjëherë dhe unë u nisa për në Itali me disa çeqe nëpër xhepat sekrete. U takova me Xhildën (nuk do t'ia harroj emrin kurrë!) dhe vendosa të rrija dy ditë me të. Ditën e dytë, në një çast që unë e gjykova të volitshëm, fillova larg e larg sondazhet, për të përgatitur terrenin e përshtatshëm për propozimin tim. Fillimisht Xhilda nuk reagoi keq ndaj pyetjeve të mia të bëra enkas. Ajo kishte qënë më e zgjuar nga ç'e kisha gjykuar unë. Pasi m'u krijua përshtypja e gabuar se ajo ishte e epshme për synimin tim, i bëra propozimin, duke i vënë theksin begatisë ekonomike, që do t'i siguronte miratimi i ofertës nga ana e saj. Duke thënë fjalët e fundit, i nxora dy çeqe të majmë. «Mjaftoi ky gjest i imi për ta transformuar atë në çast, nga një kone e llastuar në një luaneshë të egërsuar. M'i rrëmbeu çeqet nga dora, i afroi tek buzët e saj dhe pështyu mbi ta. Duke buzëqeshur me përçmim, ndërsa fytyra i ishte ndezur zjarr, m'i përplasi në gjoks. Gishtat, me të cilët kishte kapur çeqet, i fshiu fort pas xhaketës sime. Pastaj hapi me rrëmbim çantën, nxori prej andej disa kartmonedha të barasvlefshme me shpenzimet që kishim bërë atë ditë dhe m'i zgjati mua. Hezitova t'i mirrja, por ajo e kishte vendosur dhe më tregoi me gisht policin diku tutje. I detyruar, i mora të hollat e Xhildës, të cilat më dukeshin si resto e turpit tim të madh. Nuk guxoja t'i drejtoja sytë mbi të. Me kartmonedhat ende në dorë, dëgjova të më thoshte me një ton përçmues: — Hiqni dorë nga ky profesion i ulët! Eshtë e pamundur të mos pendohemi një ditë, po vazhduat në këtë rrugë. Më përshëndeti dhe u largua me hapin e saj të zhdërvjellët. Kur ktheu kokën për të parë në drejtimin tim, unë akoma nuk kisha lëvizur prej vendit. Shikimi i saj më solli në vete. «Kishin kaluar më shumë se dy vjet nga kjo ndodhí dhe unë e kisha harruar pothuajse fare Xhildën, kur një ditë u ndodha përsëri në Bolonja. Ishte prag Krishtlindjesh. Unë kisha hyrë në një supermarket artikujsh ushqimorë dhe po sodisja disa vitrina tërheqëse. Papritur një dorë u mbështet lehtë mbi supin tim. U ktheva rrëmbimthi dhe, i tronditur, u ndodha ballë për ballë me Xhildën e bukur. Iu përgjigja përshëndetjes së saj i turbulluar, sikur takimi ynë i fundit të ishte zhvilluar vetëm disa orë më parë. Ajo e kuptoi menjëherë shkakun e vërtetë të hutimit tim dhe e vuri gishtin drejt e në plagë: — Me atë profesion vazhdoni akoma? më pyeti, duke më fshikulluar me shikimin inteligjent të syve të saj të bukur. «Nuk po dija ç‘ti thosha, se ajo tashmë e kuptonte që unë nuk ndodhesha në Itali për specializim. Belbëzoja sa për të thyer heshtjen, pa thënë dot asgjë. I turpëruar nga kjo çoroditje para një femre, u rrotullova për tu larguar. Në çastin që i ktheva krahët, zëri i saj i ëmbël, me një tingëllim patetik, shqiptoi fjalët: "povero tu!". Kjo ishte etiketa e merituar e gjendjes sime të vërtetë. Para se të dilja nga porta përballë, ktheva edhe një herë kokën: ajo po më ndiqte me sy dhe atë çast më përshëndeti me dorë. Nuk guxova t'ia ktheja përshëndetjen dhe dola me nxitim nga supermarketi. «Sa zili e kisha në ato çaste jetën e saj të shpenguar e gazmore! Isha gati të jepja gjithëçka vetëm për të shijuar, qoftë edhe për një moment, jetën e hareshme të asaj fluture italiane! Ish-detektivi fliste me sytë

të mbyllur përgjysmë e qepallet të njomura. Me siguri ai "ndodhej" përsëri në supermarketin tërheqës të Bolonjës dhe dora e ngritur e Xhildës në përshëndetjen e fundit të mbetur pa përgjigje, ishte simbol lamtumire i jetës së qetë, të gëzuar e të lirë. Pasi e mbaroi tregimin, Meli mbështeti kokën në të dy pëllëmbët e duarve. — Paske filluar të thinjesh edhe ti, si unë, – i tha Diksi për të ndërruar bisedë, duke parë fije të bardha nëpër flokët gështenjë të ish-detektivit. — Edhe unë po thinjem, por jo si ti, – iu përgjigj pas pak Meli. – Ti thinjesh nga jeta e sforcuar, nga vuajtjet e përhershme dhe nga brengat që të kanë shkaktuar të tjerët, ndërsa unë thinjem nga vuajtjet dhe brengat që u kam shkaktuar të tjerëve dhe nga pendesa për të kaluarën time. Arrijmë në të njëtën pikë, të nisur nga dy antipode. Të gjithë ata që të njohin ty, e dinë përse jë thinjur dhe do të ta respektojnë thinjien e parakohshme. Të gjithë ata që më njohin mua do të qeshin me thinjien time, ashtu siç qeshi dikur detektivi i vrarë, ndodhinë e të cilit do të ta tregoj tani. * Pa i lënë kohë Diksit të ndërhynte, për të mos ta lejuar të fliste për një ngjarje që do ta acaronte më tej gjëndjen e tij të tronditur, ish-detektivi nisi të fliste pa ndryshuar pozicion, me kokën në mes të të dy duarve: — Isha regjur me peripecitë e profesionit tim, kur më nisën me mision në Bukuresht. Duhej likujduar një detektiv me banim në atë qytet. Kisha një javë që ndodhesha në kryeqytetin rumun dhe arrita të vihesha në gjurmë të personit të kërkuar. Atë mbrëmje ai ishte me dy shokë të tjerë në një park. Ndenjën deri vonë, se ishte verë e nxehtë. Dikur u duk se do të largoheshin të tre. Për fatin e tij të keq, ai u nda nga shokët dhe, ndërsa ata po largoheshin, detektivi shkoi tek një shatërvan aty pranë për tu freskuar. Në një çast të volitshëm veprova ndaj tij. Qëndrova pak për ta fotografuar (ashtu duhej). Pas spazmave të shpirtdhënies, fytyra iu tendos në një buzëqeshje të spikatur, e cila më tronditi jashtë mase. U largova i hutuar dhe, pas disa sorollatjeve të pakontrolluara, u gjenda përsëri përballë buzëqeshjes tragjike që po më torturonte. I ktheva krahët dhe, ndërsa zemra po më rrihte sikur do të çante kraharorin, tërhoqa këmbët zvarrë nga munda. S'di gjë se sa eca, vetëm mbaj mend se buzëqeshja rrëqethëse m'u shfaq për herë të tretë përpara. «Në këtë krizë e sipër, e kuptova se gjendesha përballë një rreziku fatal: do të kapesha me presh në duar. Fillova të numëroj me zë, për të siguruar përqendrimin sa të mundja. Me përpjekje të mëdha, arrita të largohem zemërdridhur, se mos ballafaqohesha përsëri me buzëqeshjen fshikulluese. Kur u qetësova në hotel, mendoja me vete: ―Vdekja e tij qeshte me jetën time. «Një varg të përafërt e kisha lexuar në një vepër të Shekspirit. Sfida e Xhildës dhe buzëqeshja në shpirtdhënie e këtij detektivi (e cila ishte më tepër sesa një sfidë) janë ndër kujtimet më të dhimbshme të jetës sime, në saje të të cilëve unë kam konstatuar rrëzimin tim në jetë. __________________

XLIV DIKTATORI HEQ MASKËN E MARKSISTIT ―Koha do t’iu thotë gjithçka brezave të ardhshëm. Ajo është një llafazane që flet kur nuk e pyesin. Euripidi Më 23 mars 1984 Dofeni e autorizoi baxhanakun e tij, Streton, të shkonte në kampin e Qafë-Barit, për të takuar detektivin e burgosur. Ai do t‘i transmetonte një mesazh të rëndësishëm Melit në një takim kokë më kokë me të. Organizator i takimit do të ishte njeriu i DSJsë në kamp, kartelisti. Ky ishte një shanc i rrallë për dy shokët besnikë të bisedonin lirshëm, pa u shqetësuar fare se mos i pëgjonte ndokush. Megjithëse ish-detektivi e kishte parashikuar që zhvillimi i mëtejshëm i ngjarjeve do të ishte befasues, Streto i tha qysh në fillim me një buzëqeshje të zbehtë: — Përpiqu të ruash gjakftohtësinë, Hamit, se do të dëgjosh ngjarje që të luajnë tepelekun e kokës. Ato ç‘ka i tregoi Streto mikut të tij besnik e justifikonin plotësisht paralajmërimin e tij. * Pak ditë pasi Streto ishte kthyer në Tiranë pas takimit të fundit me Melin, atë e kishte thirrur Dofeni për një bisedë të rëndësishme. Baxhanaku i kishte bërë të ditur se së shpejti do të niseshin për në Londër: Dofeni vetë, Streto dhe një detektiv tjetër. Më tej drejtori i DSJsë i kishte thënë: — Unë të zgjodha ty, si një nga kuadrot më të aftë e më me përvojë në DSJ, për këtë udhëtim shumë të rëndësishëm në Londër. Njëkohësisht edhe si bashkëpunëtorin tim më të besuar dhe, për më tepër, si mikun tim personal. Dua të të bëj të ditur se Misioni i Madh organizohej për eliminimin e Kobrës, i cili ka arritur të arratisej dhe është vënë në shërbim të CIAs. Për më tepër, në takimin tripalësh, që do të zhvillohet në ambasadën amerikane në Londër, Kobra do të jetë i pranishëm përkrah palës amerikane. Pra, lufta e heshtur ia la fjalën diplomacisë së fshehtë. Në këtë takim me rëndësi të veçantë, i cili fillon më 15 mars, unë do të përfaqësoj palën shqiptare. Natyrisht, i mbështetur prej organizatorëve të këtij takimi, anglezëve. Dua që ti të zgjedhësh një shok ndër më të mirët, për të ardhur me ne. Ju të dy do të jeni shoqëruesit e mi. Duhet ta vendosësh qysh sot se cilin shok do të marrësh me vete, mbasi sonte babai do t‘ju presë ju të dy për një bisedë të shkurtër, para nisjes sonë për në Londër. Streto kishte zgjedhur si shoqërues të dytë të Dofenit detektivin Fatmir Merdari, shokun e tyre të kursit dhe të grupit komplotues. Duke pasur parasysh temperamentin pak prej rebeli të Merdarit, Streto e kishte porositur shokun e tij në prag të takimit me diktatorin: — Fatmir, përpiqu të tregohesh disi entuziast gjatë audiencës me Hoxhën. Diktatorët janë të ndërgjegjshëm që meritojnë të urrehen, por pikërisht për këtë arsye ata nuk e durojnë dot ftohtësinë ndaj tyre, të cilën e quajnë shprehje urrejtjeje dhe të ndëshkojnë rreptë. Në orën e caktuar, Streto dhe Merdari u paraqitën në vilën e Hoxhës. Ky i priti në prani të Nexhmijes

dhe të Dofenit. Ligjërata e diktatorit kishte qenë shokuese për dy mysafirët e tij: — Më 10 nëntor 1982 unë deklarova në televizion se Kobra dhe banda e tij ishin arrestuar dhe u ishin dorëzuar organeve hetimore. Në të vërtet ai është arratisur dhe aktualisht punon për CIAn. Qeveria jonë e ka dënuar atë me vdekje në mungesë. Për ekzekutimin e këtij vendimi ne organizuam Misionin e Madh, të cilin e pezulluam kur morëm vesh se Kobra mbrohet nga CIA. Por kjo çështje nuk përfundon me kaq. Në kuadër të këtyre zhvillimeve, është parashikuar një takim tripalësh në Londër midis CIAs, Inteligjencë Servisit dhe DSJës. Në përfundim të këtyre bisedimeve, të cilat nuk parashikohen të jenë të lehta, do të arrihet në një kompromis përfundimtar me leverdi reciproke. «Shërbimi sekret shqiptar do të përfaqësohet në këtë takim prej drejtorit të DSJës, Ilirit. Një aleat i fuqishëm do të jetë përkrah nesh në këto bisedime: Inteligjencë Servisi. Interesat e veta e detyrojnë Anglinë të na mbrojë deri në fund në përplasjet me CIAn dhe Kobrën. Pra, në realitet bisedimet e Londrës do të jenë më saktë dypalëshe sesa tripalëshe. Debatet bazë do të zhvillohen midis CIAs dhe Inteligjencë Servisit. Ju jeni të rinj dhe do ta shikoni me sytë tuaj sesa të fortë janë anglezët në fushën e shërbimit inteligjent. Në këtë drejtim ata rivalizojnë në mënyrë të denjë me superfuqinë amerikane – aleatin e tyre të përjetshëm. Duke respektuar parimin e barazisë, është vendosur që bisedimet të zhvillohen në territorin anglez, por në godinën e ambasadës amerikane në Londër. Iliri nuk e ka përvojën e duhur për bisedime komplekse e me shumë të panjohura, prandaj ai ka nevojë edhe për mbështetjen tuaj morale gjatë ditëve që do të qëndroni në kryeqytetin anglez. Kapiteni i mirë njihet në furtunë. Në të mirë të së ardhmes së popullit e të atdheut, ju uroj rrugë e punë të mbarë! __________________ XLV I VDEKURI NGJALLET — TË GJALLËT ZVERDHEN ―Një komb, i cili është i mërzitur nga terrorizmat e qeverisë kombëtare deri në atë pikë, sa të preferojë invazionin e huaj dhe ta quaj si të vetmin shpëtim, është i dënuar fatalisht ta humbasë pavarësinë politike. Fan Noli

Ditën e nisjes për në Londër, sytë e stërvitur të Stretos dhe të Merdarit kishin dalluar shenja tronditjeje tek Dofeni, pavarësisht se ky përpiqej ta zotëronte veten në pamje. Takimi tripalësh kishte zgjatur një javë: nga data 15 deri më 21 mars 1984. Gjatë zhvillimit të bisedimeve Streto e Merdari prisnin në një holl të ambasadës. Shumë seanca duhej të kishin qenë të nxehta, mbasi anglezët qëndronin pranë Dofenit në intervalet e pushimeve, duke e inkurajuar. Në një rast, një zyrtar i moshuar anglez, pjesmarrës i takimit, i kishte hedhur dorën në qafë Dofenit dhe i kishte thënë në prani të Stretos e Merdarit: — Mos u mërzit fare, djalosh. Gjithçka do të shkojë sipas parashikimeve tona. Le të na quajnë luan i plakur, por ne mbetemi gjithmonë luanë. *

Një ditë pala angleze me Dofenin ishin tërhequr për konsultime. Përfaqësuesit e CIAs ishin të lirë. Papritur tek holli ku rrinin Streto me Merdarin kishte shkuar Kobra i shoqëruar prej një personi tjetër rreth të 45-tave, i cili e fliste rrjedhshëm shqipen. Shoqëruesi i Kobrës u ishte drejtuar Stretos dhe Merdarit me një gjuhë figurative: — Kur Kobrës i hiqet dhëmbi i helmit, ai jo vetëm që nuk është më i dëmshëm por, përkundrazi bëhet shumë i dobishëmm për të luftuar kobrat e tjerë. Kobra nuk është më ai i dikurshmi; ka ndryshuar shumë. Tani ju mund të merreni vesh fare lehtë me të. Krahasimi brutal e kishte fyer Kobrën në prani të Stretos dhe Merdarit, para të cilëve ai kishte qenë gjithmonë autoritar. Një venë e tëmthës së djathtë i kishte rrahur fort, por ai e kishte gëlltitur në heshtje fyerjen dhe kishte marrë fjalën: — Një luftë e ashpër po zhvillohet për të ardhmen e Shqipërisë ndërmjet CIAs dhe Inteligjencë Servisit, që e quan çifligun e tij të kahershëm. Përpiquni të bëheni të dobishëm për vendin dhe për veten tuaj, sa nuk është vonë. Vini një gur për së mbari në themelet e së ardhmes së popullit tonë. Mundësitë për këtë do t‘ju krijohen. Duke filluar prej muajit maj, në Shqipëri do të vijnë «turistë» [thonjëzat ai i kishte bërë me gishta në ajër] amerikanë me pasaporta franceze. Bëni ç'është e mundur të merrni kontakt me ta. Porositeni Hamit Melin të mos angazhohet në favor të anglezëve në një situatë të tillë, se do të pendohet. Ju uroj mendjekthjelltësi në marrjen e vendimeve! Pas këtyre fjalëve, ata ishin larguar të dy andej nga kishin ardhur. Streto dhe Merdari nuk e kishin thyer heshtjen. Kur kishin përfunduar bisedimet dhe ishin duke u kthyer në Tiranë, Dofeni, i tronditur e i zbehtë si fildishi, i kishte thënë baxhanakut: — Guri, jemi katandisur që nuk vlejmë as sa një pallto demodé. Trashëgimtari i diktatorit kishte nënshkruar në Londër fazën e dytë të kolonizimit sekret të Shqipërisë, atë pas vdekjes së diktatorit. Tradhtia kombëtare e trashëguar prej të atit i rëndonte sadopak në ndërgjegje Dofenit, i cili e nënshkroi atë akt tradhtie më 1984 në Londër, në të njëjtën moshë që i ati kishte nënshkruar marrëveshjen e parë sekrete të bashkëpunimit me Inteligjencë Servisin më 1943 në këmbim të pushtetit. * Pasi i shpjegoi ato që dinte rreth bisedimeve sekrete të Londrës, Streto i tha Melit: — Arsyeja e vërtetë për të cilën Dofeni më nisi për këtu është se pritet që përfaqësues të Inteligjencë Servisit të të bëjnë ty së shpejti një propozim direkt, me qëllim që ta rifillosh karrierën në radhët e shërbimeve të tyre sekrete. Meqenëse je keqtrajtuar nga qeveria shqiptare në hetuesi e në burg, ata mendojnë të të tërheqin në Angli, duke të krijuar fushë veprimi në një klimë tjetër. Dofeni më ka dhënë një letër për ty. Gjithashtu më ka autorizuar të të them edhe verbalisht që të mos pranosh të mobilizohesh në radhët e Inteligjencë Servisit, pa u rikthyer më parë në DSJ. Sidoqoftë, kësaj here do ta kesh më të lehtë mospranimin e ofertës angleze, se përkrah tyj (në hije, natyrisht) do të jenë Dofeni dhe DSJ. — Kur mund të vijnë aleatët londinezë këtu? e pyeti me ironi Meli. — Brenda pesë ditësh, më tha Dofeni. Ndërkohë filloi të binte çanga pa reshtur.

— Më duhet të iki tani – i tha Meli – Kemi mbledhje gjithë të burgosurit me komisarin. — Atëherë, mirëupafshim nesër – e përshëndeti Streto. — Mirëupafshim – ia ktheu ish-detektivi me pamje të menduar. Ai u drejtua për në mensën e kampit, ku zhvilloheshin zakonisht mbledhjet. Bëhej një reçension i veprës së diktatorit Rreziku angloamerikan për Shqipërinë. Me kokën të mbështetur mbi dy pëllëmbët e bashkuara të duarve, Meli dëgjoi për më se një orë ligjëratën pompoze të komisarit të kampit, mbi rolin historik të udhëheqësit legjendar, për mbrojtjen e pavarësisë së atdheut prej synimeve grabitqare imperialiste. Ndërkohë ai mendonte për takimin e afërt me anglezët. __________________ XLVI ANKTH ―Duhet pritur gjithçka në politikë, ku gjithçka është e lejuar, me përjashtim të të qenit i befasuar. Sh. Morrà

Melit i kujtohej se shumë vite më parë kishte lexuar në një libër të hershëm deklaratën e një zyrtari të lartë anglez lidhur me synimet britanike ndaj Shqipërisë. Ajo mund të përmblidhej në këto fjalë: «Ne do ta bëjmë Shqipërinë margaritarin më të ndritshëm të gjerdanit perandorak britanik.» Në atë kohë ish-detektivi nuk i kishte kushtuar vëmendje kësaj deklarate mbasi, historikisht, edhe kur Anglia njihej si mbretëresha e deteve dhe perandoria britanike jetonte lavdinë e saj koloniale, gjerdanit të tyre perandorak i mungonte perla shqiptare. Me sa dukej atdheu kryeneç i barinjve shqiptarë nuk i përshtatej dot kolonizimit legal e botërisht të njohur, për tu pajtuar me një vend nderi në gjerdanin perandorak britanik. «Aq më mirë për ne» – menduan projektuesit e atij gjerdani – «Margaritari shndrit më shumë në errësirë, sesa në dritë.» Synimit të vjetër iu shërbye me metoda të reja. Kolonelë e gjeneralë me përvojë të Inteligjencë Servisit u instaluan për vite të tëra gjatë Luftës së Dytë Botërore pranë shtabit të përgjithshëm partizan, duke bërë të gjitha investimet e mundshme, në planin kombëtar e ndërkombëtar, për karrierën e ardhshme politike të Hoxhës. Me vizitën e tij misterioze në Londër në tetor 1983, diktatori antishqiptar i jepte ok testamentit politik të pasvdekjes në marrëdhëniet me padronët e tij anglezë, të cilat deri atëherë kishin qenë top sekret. Në pritje të mysafirëve anglezë, Meli po përjetonte një ankth të paprovuar më parë. Për dyzetë vjet me radhë, populli shqiptar nën udhëheqjen e partisë së lavdishme marksisteleniniste ishte krenuar se po ndërtonte kështjellën e vetme të komunizmit në botë, duke hedhur valle në gojën e ujkut imperialist. Babai i Melit dhe gjithë brezi i tij kishin luftuar e vuajtur në varfëri për ndërtimin e socializmit, ndërkohë që diktatori i kërcënonte me grushtin lart në çdo kongres militaristët e Londrës dhe imperialistët e Washingtonit. Vetë Meli dhe kolegët e tij të DSJsë kishin rrezikuar jetën sa e sa herë në kuadër të luftës së ftohtë kundër imprializmit e revizionizmit. Ata nuk e kishin imagjinuar dot kurrë një skenar

kaq kriminal e poshtërues të luftës për ndërtimin e socializmit imagjinar, ndonëse kishin hasur gjatë aktivitetit të tyre paqartësi të mbetura enigmë. P. sh. Afrim Pahia në një rast kishte eliminuar në Kopenhagen të Danimarkës një detektiv japonez, i cili jo vetëm që nuk kishte qenë ndonjëherë në Shqipëri, por ndofta as nuk e dinte fare se ekzistonte një vend me këtë emër. Për interesa të kujt duhej vrarë ai? Mirë 488 shqiptarët e arratisur që dëmtonin interesat e partisë, apo duheshin vrarë për hakmarrje ideologjike gjatë viteve që punoi Meli në DSJ, po mbi 1100 detektivë të huaj, shumica e të cilëve nuk kishin qenë kurrë në Shqipëri dhe nuk përmendej asnjë fakt për veprimtari antishqiptare në adresë të tyre, për interesa të kujt ishin goditur? Pse DSJ ua ndalonte detektivëve shqiptarë të shkonin në Angli, ndërkohë që ata bridhnin lirisht gjithë pjesën tjetër të Evropës? Dikur Meli dhe kolegët e tij nuk u jepnin dot përgjigje këtyre pyetjeve, por qyshse diktatori hoqi maskën e marksistit dhe lavdëroi efikasitetin e aleates Angli, për ata ishte qartësuar e vërteta e një epopeje të tërë – epoka e socializmit spekulativ. Diktatori shahej ditën e puthej natën me aleatët londinezë. Një natë të tillë do të përjetonte së afërmi edhe Hamit Meli. Ky fakt po e turbullonte detektivin e burgosur. * Në orën nëntë paradite të 25 marsit 1984, DSJ i transmetoi me radiogram Stretos lajmërimin se të nesërmen, më 26 mars, në orën 22 e 30 minuta, do të zhvillohej takimi i përfaqësuesve të Inteligjencë Servisit me Hamit Melin. Në takim do të ishte i pranishëm edhe vetë Dofeni. Po më 25 mars mbërriti tek zyrat e komandës së kampit të Qafë-Barit Pahia, të cilit i bënte shoqëri kartelisti. Ndërsa ditën që do të zhvillohej takimi, një përfaqësues i Sigurimit të Komitetit Qendror iu bashkangjit shoqërisë së kartelistit me Pahinë. Ndërkohë brenda në kamp nuk kishte tashmë asnjë agjent të DSJsë. Takimi do të zhvillohej në të njëjtën dhomë, ku ishin zhvilluar dy takimet me Dofenin. Në orën e caktuar, vetë kartelisti e shoqëroi Melin deri tek hyrja e pasme e godinës ku ndodhej infermieria e kampit. Ish-detektivi u ngjit vetëm në katin e dytë. Në korridor po e prisnin Streto, Pahia dhe përfaqësuesi i Sigurimit të KQ. — Eja vishu shpejt, Hamit, se tani fillon takimi – i tha Streto. — 1 veshur jam; unë nuk po shkoj në opera – ia ktheu Meli serioz. — Ka urdhëruar drejtori i DSJsë të vishesh me rroba të reja. I kanë sjellë kastile nga Tirana. — Le t'i kenë sjellë edhe nga Londra. Unë do të shkoj me rrobat që kam veshur. — Hamit, po deshe… — Të lutem, Guri, ti e di që kur unë vendos, nuk ndryshoj qëndrim – ia preu shkurt Meli. Streto nuk e zgjati më. Ai shkoi tek dera e dhomës ku do të zhvillohej takimi dhe kërkoi Dofenin. Mbasi shkëmbyen disa fjalë me zë të ulët, Streto u kthye sërish tek Meli. Ai e njoftoi se mund të shkonte në takim me uniformën e kampit, gjersa e kishte vendosur kështu. Pastaj ai i pëshpëriti tek veshi: — Bëj kujdes, Hamit! Personi që kryeson takimin ka qenë pjesëtar i palës angleze në bisedimet e Londrës.

__________________ XLVII ALEANCË SEKRETE APO KOLONIZIM SEKRET ? ―Dashuria që kanë anglezët për lirinë nuk i pengon ata të pranojnë skllavërinë e të tjerëzve. V. Hygo

Kur hyri Meli në dhomë, gjithë të pranishmit u çuan në këmbë. Ai u takua me ta dhe u ul në vendin që i kishin rezervuar. Atje ndodheshin katër anglezë dhe Dofeni. Ish-detektivit i bëri përshtypje fakti që përkthyesi ishte anglez. Takimin e kryesonte një person i thinjur, rreth 65 vjeç, me trup të drejtë e i mbajtur mirë. Një palë syze të ndritshme ia fshehnin sytë. Në të dy anët e tij ishin ulur dy zyrtarë të tjerë anglezë me moshë rreth të pesëdhjetave. Njëri prej tyre qëndronte paksa më i tërhequr, me një kamerë të vogël në dorë. Përkthyesi, një djalosh i shëndetshëm, me fytyrë të lezetshme dhe barseta të gjera, ishte ulur pranë Melit. Dofeni kishte zënë vend në ballë të tavolinës së gjatë. Kur Meli u ul, kryesuesi i takimit i hodhi një shikim të vëmendshëm kokës së qethur të të burgosurit të qëndisur nga thinjat, fytyrës së murrëtyer me mustaqet e shkurtra majëzverdhura, syve të kaltër, të mullosur e me rrathë mavi dhe peliçes së tij të pambuktë të grisur në disa vende e dalëboje krejt. Mandej ai pyeti Dofenin: — Ky është Hamit Meli? Pasi mori përgjigje pohuese, anglezi nxori një fotografi prej një albumi që kishte përpara dhe ia zgjati ish-detektivit, duke i thënë: — I hidhni një sy kësaj fotografie dhe bëjeni vetë krahasimin; keni ndryshuar shumë. Meli shikoi fotografinë, buzëqeshi hidhur, dhe ia ktheu atë përsëri anglezit, pa thënë asnjë fjalë. Fotografia ishte e vitit 1972, kur Meli ishte 23 vjeç. Ky kishte qënë një vit i bujshëm në karrierën e tij si detektiv. Pas një heshtjeje të shkurtër, anglezi vazhdoi: — Midis qeverisë sonë dhe partisë suaj ka ekzistuar gjithmonë një aleancë e fuqishme, e cila, për të qënë efikase, është lypsur të mbahej sekrete. Kjo aleancë ka lindur qysh në vitet e Luftës së Dytë Botërore, kur, si aleatë me njëri-tjetrin, ne luftonim nazi-fashizmin. Ndërsa anglezi fliste, Dofeni tundte kokën në shënjë miratimi. — Në të gjitha situatat e vështira që ka kaluar partia juaj, dhe ato nuk kanë qenë të pakta, – theksoi anglezi – ne ia kemi ofruar ndihmën tonë si miku mikut. Por ja ku erdhi një çast që ndihma jonë nuk duhet kufizuar vetëm në kanalet e diplomacisë së fshehtë, por duhet të jetë e pranishme edhe në riorganizimin e shërbimit sekret shqiptar, pas ngjarjeve të fundit politike në Tiranë. Dihet që shërbimi sekret është rrënja e çdo shteti. Kuadrot e DSJsë, si njerëz të profesionit, e kuptojnë rëndësinë e ruajtjes së sekretit të këtij bashkëpunimi, për të cilin ata aktualisht janë dëshmitarë okularë. E njëjta gjë kërkohet edhe nga ju vetë, pavarësisht se këto bisedime po i zhvillojmë në një kohë që ju jeni i burgosur politik i regjimit në fuqi. «I kam dëgjuar të regjistruara bisedat që ju keni zhvilluar me eprorët e DSJsë. Më vjen mirë që e keni në konsideratë të kaluarën tuaj dhe të familjes suaj. Për ne sonte ju jeni ai

që keni qenë dikur për DSJnë: detektivi më rezultativ dhe më i talentuar, ylli i padiskutueshëm i shërbimit sekret shqiptar. Harrojeni momentalisht gjendjen në të cilën ndodheni, përpiquni të çliroheni nga mbresat e hetuesisë e të burgut, para se të vendosni për të ardhmen tuaj. Është në të mirën tonë të përbashkët, që ju të rikrijoni figurën e shkëlqyer të karrierës suaj të dikurshme. Ne nuk do të kursejmë asgjë për t'iu ndihumar në këtë drejtim. «Duke studjuar thellësisht karakterin tuaj nëpërmjet materialeve që na janë servirur dhe duke mbajtur parasysh trajtimin e pamerituar që ju është bërë në hetuesi e në burg, ne e shikojmë të udhës që ta evitoni kontaktin vizual me eprorët e Tiranës, të paktën përkohësisht, në startin e karrierës suaj të ardhshme. Meqenëse tani e tutje Inteligjencë Servisi dhe DSJ do të veprojmë si dy shërbime sekrete aleate, ne kemi menduar që ju ta rifilloni karrierën tuaj duke milituar në radhët e shërbimeve sekrete britanike. Besoj se e kuptoni lehtë, që edhe atje ju do të kontribuoni për interesat e larta të vendit tuaj. Ndërsa zyrtari anglez po thoshte fjalët e fundit, Meli nxori qetësisht nga xhepi i peliçes së pambuktë një fletë letre, të cilën e shpalosi përpara vetes. Pastaj me një copë laps bëri një shenjë mbi të. Sapo anglezi pushoi së foluri, Meli u përgjigj: — Në qoftë se unë do të kisha urrejtje për eprorët e DSJsë, ajo nuk to të ishte thjesht vizuale dhe nuk do të shuhej në saje të largësisë gjeografike që do të më ndante me ta. — Çfarë e keni atë letër përpara? u interesua ta dinte anglezi. — Unë vuaj nga sistemi nervor e herë-herë edhe nga mungesa e përqendrimit të duhur në të menduar e në të shprehur, zotëri. Veç kësaj, unë jam një i burgosur politik dhe ndonjë gabim në diskutim mund të më krijojë probleme. Në këto rrethana jam i detyruar t'iu referohem në të folur disa shënimeve paraprake që kam bërë, në saje të të cilëve orientohem. Ndërkohë që përkthyesi po i transmetonte fjalët e fundit të të burgosurit, zyrtari anglez buzëqeshi lehtë, fërkoi për një çast unazën e gjerë e të bardhë që mbante në gishtin përkatës të dorës së majtë, dhe pastaj i adresoi Melit këto fjalë: — Nuk duhet t'ju shkojë mendja gjithmonë për keq; kjo dukuri e pengon mirëkuptimin tonë. Si rrjedhojë, ajo vështirëson arritjen e suksesit të takimit tonë. Ju keni arësye të manifestoni shqetësime të tilla, si pasojë e pasigurisë që ju ka shoqëruar nga dita e arrestimit e në vazhdim. Ne e kuptojmë këtë. Por, nga ana tjetër, unë nuk kam aspak dyshim se ju jeni plotësisht në gjendje të vlerësoni drejt rrethanat e reja që ju krijohen me pjesëmarrjen tonë në këtë takim. «Përsa i pëket propozimit tonë, unë mendoj se është e pamundur të mos t'ju krijojë një farë ngacmimi për qetësinë tuaj shpirtërore prania e eprorëve të DSJsë. Ata ua kanë pohuar me gojën e tyre, se ju mbeten borxhlinj për trajtimim e ashpër që ju është bërë në hetuesinë speciale, pavarësisht se drejtuesit e sotëm të DSJsë nuk kanë qenë atëherë. Meli iu përgjigj me sytë mbi letër, pa e shikuar anglezin: — Edhe në qoftë se do të ekzistonte një ngacmim i tillë për qetësinë time shpirtërore nga prania e eprorëve shqiptarë, ai do të ishte i papërfillshëm përballë dashurisë dhe respektit të thellë që ushqej unë për popullin dhe për vendin tim, të cilëve u këndoi me aq pasion e dashuri shtegtari juaj romantik, Bajroni i madh. Zyrtari anglez qeshi. Ndofta këtë qeshje me ëndje profesionistit të regjur të Inteligjencë Servisit ia frymëzoi ideja se kjo Nënë e rreptë burrash të egër (siç e quante poeti anglez Shqipërinë) ishte koloni e fshehtë e tyre dhe përballë tij ndodhej një bir plangprishës i saj. Pasi i nguli shikimin e tij zhbirues që poshtë xhamave të ndritshëm të syzeve fytyrës zeshkane të Melit, i cili në atë çast po thithte cigaren, anglezi bëri

një vërejtje sa të hollë edhe pikante: — Do të ishte mjaft e pëlqyeshme nga ana e jonë, sikur ju të thoshit gjithmonë vetëm atë ç'ka ndieni për çështjen që flisni. Nën ndikimin e shikimit të përqendruar të anglezit, Meli ngriti sytë mbi xhamat e syzeve të bashkëfolësit. Aludimi i hollë i zyrtarit anglez rreth mungesës së sinqeritetit të detektivit të burgosurit për ato që kishte thënë e sëmboi Melin me sistem nervor të acaruar. Të tregohej hipokrit në ato rrethana, ku nuk i kishte mbetur gjë tjetër për të humbur veç lëkurës, dorëzimi i të cilës do të ishte fundi i kalvarit, ishte shumë fyese për sedrën e sëmurë të Melit. Ndërkohë ai e kuptonte se, që përgjigjja e tij të ishte e efektshme në masën e nevojshme, duhej që gjyqit të ndërgjegjes, që i kishte bërë anglezi, t'i përgjigjej në të njëjtën mënyrë. I burgosuri e përqendroi shikimin në letër dhe iu drejtua dialoguesit me një pyetje: — Si është e mundur që të vlerësohet e pranueshme nga ana e juaj ndërgjegjja e një detektivi, që për motive personale do të sakrifikonte interesat e larta të vendit të tij? Sa më i shtirë të jetë sot ai në sjellje, aq më i rrezikshëm do të jetë nesër në aktivitet, i lirë e i armatosur. I vëmendshëm në fjalët që po i përktheheshin, kryesuesi i takimit heshti për një çast, kur Meli mbaroi së foluri. Pastaj u duk sikur deshi të thoshte diçka, por ndryshoi mendim. Mori kafen që i servirën atë çast dhe nisi ta pinte në heshtje. __________________ XLVIII DOFENI ENTUZIAST ―Nuk duhet gëlltitur besim më shumë nga sa mund të tretësh. H. Helis

Që nga çasti që Meli nuk kishte pranuar të vishte rroba të tjera, Dofeni kishte dyshuar mjaft në sjelljen e të burgosurit gjatë takimit me anglezët. Por gradualisht ai e kishte mbledhur veten, duke konstatuar reagimet e kujdesshme të Melit. Në kohën që po pinin kafe të shoqëruar me një pije me ngjyrë, drejtori i DSJsë pothuajse çakërrqejf, bënte spirale në ajër me tymin e cigares. Për mendimin e tij, ajo copë letër që i kishte dërguar detektivit të burgosur me Streton e kishte bërë tamam punën. Meli pinte kafe, si gjithë të tjerët, por pijen me ngjyrë nuk e preku. Cigaret i ndizte njërën pas tjetrës. Përkthyesi anglez, shumë i zellshëm e i shkathët, nuk e la të burgosurin ta ndezte asnjëherë nga paketa e tij pa filtër e me duhan të rëndomtë. Pasi e piu kafen përgjysmë, kryesuesi i takimit foli me zë të ulët me njërin prej kolegëve të tij dhe pastaj iu drejtua Melit: — Gjatë takimeve që keni zhvilluar me eprorët e Tiranës, ju e keni vënë theksin mbi gjendjen tuaj të rëndë shëndetësore, si një ndër shkaqet kryesore të mospranimit për tu riaktivizuar. Ne ju japim fjalën se do t'ju kurojmë në mënyrë të tillë, që edhe ju vetë do të habiteshit me gjendjen shëndetësore që do të përfitonit. — As eprorët e Tiranës nuk kursehen për kurimin tim – ia ktheu ish-detektivi. – Edhe ata më kanë premtuar se do të më kuronin në klinikat më të mira të botës për disa muaj.

Nëpërmjet jush, edhe ata tani kanë mundësi të barabarta për një gjë të tillë. Duke i llogaritur të kuruesheme pasojat patologjike të organizmit tim të rrënuar, dobësimi i reflekseve profesionale mbetet një ndër pengesat kryesore, të pakapërcyeshme për mendimin tim. — Ne ju sigurojmë se edhe reflekset profesionale do t'ju ripërtriheshin me ndihmën mjekësore dhe me ushtrimin e kurseve speciale të shkollës sonë të shërbimit sekret. — Të gjitha këto ndihma ju mund të m'i siguronit edhe në Tiranë. Me specialistët tuaj, një kursi të tillë unë mund t'i nënshtrohesha edhe në DSJ, po të arrinte atje puna. — Pse këmbëngulni kaq shumë në qëndrimin tuaj në Shqipëri? Çfarë përshtypje krijon në psikologjinë tuaj rifillimi i karrierës në radhët e një shërbimi sekret të huaj, por aleat me DSJnë? — Një ofertë e tillë në kushtet e të burgosurit politik, ku unë kam humbur të drejtat e qyetarit të lirë të Republikës, por jo të drejtën e kësaj qytetarie, më tingëllon si një ridënim me mohim nënshtetësie. — Po fakti që vëllai juaj militon në radhët e DSJsë, nuk ju ngarkon me asnjë detyrë në ndërgjegje, për të ndihmuar vëllanë më të vogël e pa përvojën e duhur dhe që, mbi të gjitha, ndodhet atje vetëm për shkakun tuaj? — Vëllai im duhet të kryej me ndërgjegje detyrat që i ngarkohen, pa e çuar mendjen fare tek unë. Ndërkohë unë nuk duhet të marr përsipër një detyrë që i tejkalon mundëitë e mia, vetëm për hir të faktit se vëllai im militon në radhët e DSJsë. — Po ju them, pa mburrje, se vetëm gjatë vitit të kaluar mbi tre mijë detektivë të huaj kanë kërkuar të punonin për interesat e shërbimeve tona sekrete; madje me kushte të diktuara nga ana jonë. Ndërkohë ne po ju bëjmë kërkesë këmbëngulëse të angazhoheni në radhët e Inteligjencë Servisit, ndërsa ju nuk pranoni. Mos vallë ky është një nënvleftësim nga ana juaj për shërbimet tona sekrete? Meli, i cili e kishte të qartë se as ai që i tha këto fjalë nuk i besonte, buzëqeshi duke menduar me vete: një ish-detektiv i DSJsë guxon të nënçmojë njërin prej shërbimeve sekrete më të fuqishëm të botës!? Pa e shuar buzëqeshjen, ai u përgjigj: — Nuk besoj se ka ndonjë detektiv serioz në botë që t'ia lejojë vetes të nënçmojë shërbimet sekrete britanike, të cilat rivalizojnë për vendin e parë përkrah shërbimeve sekrete më të fuqishëm të kohës. Sikur të kisha mundësi t'i përgjigjesha pozitivisht ofertës suaj, unë as nuk e imagjinoj dot se çfarë vendi mund të zija atje. — Një vend nderi – ia priti flakë për flakë zyrtari anglez, duke e shfrytëzuar në maksimum edhe minimumin e mundësisë që i krijoi Meli me shprehjen e tij të shkujdesur. Sakaq ish-detektivi u përpoq ta mbyllte aty për aty të çarën që krijoi: — Një vend nderi i një shërbimi sekret prestigjioz, si i juaji, do të ishte një shumëfish i mundësive të mia edhe para se të më ndodhte ky erozion i vlerave profesionale që kam pësuar. — Një prej arkitektëve të shërbimit sekret shqiptar, duke diskutuar në rrethana disi të veçanta për çështjen tuaj, u shpreh:

«E para fjalë që ka mësuar Meli në jetë është "jo". Dhe po e tha një herë atë fjalë, është kohë e humbur kot të merresh më tej me të.» «Me sa po shikoj unë, ai paska pasur shumë të drejtë – tha anglezi. Melit i shkoi mendja tek takimi tripalësh i Londrës ku, sipas fjalëve që u kishte thënë Kobra Stretos dhe Merdarit në hollin e ambasadës amerikane, duhej të ishte diskutuar kalimthi dhe çështja e tij. Pas një pauze të shkurtër, ai u përgjigj: — Vlerësimi i tij nuk ka qenë i bazuar, zotëri. Përkundrazi, unë mendohem mirë para se të them ―po ose ―jo. Kryesuesi i takimit ndryshoi temë: — A keni njohur ndonjë angleze gjatë aktivitetit tuaj? — Po, kam njohur një vajzë që vazhdonte studimet në universitetin e Sorbonës. — A ju ka lënë mbresa të mira? pyeti i buzëqeshur zyrtari anglez. — Shumë të mira. Ish-detektivi thoshte të vërtetën. Njohjen me atë vajzë, e cila binte në sy në fakultetin e saj, Meli ia kishte përshkruar me detaje Diksit. Kujtim i veçantë prej studentes angleze ishte fakti që ajo kalonte në orgazëm duke qarë prej eksitimit. — Si e quanin? e pyeti bashkëbiseduesi. — Nuk ia them emrin – iu përgjigj me të qeshur Meli. — Do të bënit më mirë, po të na i thoshit – insistoi anglezi. — Bëhet fjalë për një ngjarje të kaluar, e cila nuk paraqet asnjë interes për tu përmendur – ia ktheu Meli. — Mirë, atëherë, a mund të na thoni se cilat fermra ju kanë pëlqyer më shumë? — Italianet. — Me sa më kanë thënë, ju jeni marrë mjaft me femra, megjithëse DSJ ka synuar t‘ju kufizojë deri në një farë mase. Ndërsa disiplina profesionale e Inteligjencë Servisit nuk e përfshin një klauzolë të tillë. Përkundrazi, detektivët më të shquar anglezë kanë spikatur edhe në marrëdhëniet me femrat. Ne mendojmë se marrdhëniet me femrat, kur detektivi nuk bëhet skllav i ndjenjave, i stimulojnë rezultatet e tij profesionale. — Jam i të njëjtit mendim me ju – e aprovoi Meli. — Cili ka qënë misioni më i vështirë i karrierës suaj? – ndryshoi përsëri temë kryesuesi i takimit. – Unë mendoj se misioni më i vështirë mund të mos dalë ai që është parashikuar për i tillë. Madjé mund të rastisë që detektivi të hasë vështirësi të paparashikuara për kryerjen e një misioni edhe kur është në kulmin e rendimentit profesional.

— Ndaj të njëjtin opinion me ju. Meli filloi të fliste për misionin më të vështirë që kishte kryer. Si për të ilustruar karrierën e shkëlqyer të detektivit të burgosur, anglezi i tha: — Në vitin 1972 ju, së bashku me një anglez dhe një japonez, keni qenë njëri prej tre detektivëve më rezultativë të botës, përsa i përket numrit të misioneve të realizuar brenda një viti. Arritjet tuaja janë një krenari e vërtetë për DSJnë, si shërbim sekret i vogël e relativisht i ri. Duke përfituar nga rasti, Meli, i nxitur nga kureshtja profesionale, bëri pyetjen e parë: — Sa është shifra më e lartë e realizuar prej detektivëve tuaj më të mirë gjatë karrierës së tyre? Besoj se kjo nuk përbën sekret. — Aspak. Ja ku po ju a them unë: 170. Ata janë krenaria e Inteligjencë Servisit – shtoi anglezi duke i theksuar mirë fjalët. __________________ XLIX FAJTORËT BËHEN GJYKATËS ―Fjalët janë droga më e fuqishme e përdorur për mashtrim. R. Kipling

Pas një hopi heshtjeje të përgjithshme, kryesuesi i takimit i dha bisedës një kthesë befasuse: — Në vitin 1974 ju keni vrarë një detektiv francez me origjinë angleze. Ne kemi të drejtë t'ju kërkojmë llogari për gjakun e tij. Tashmë Meli ishte i sigurtë se jo vetëm ai detektiv, por dhe shumë të tjerë si ai, ishin goditur nga DSJ me rekomandim dhe për llogari të Inteligjencë Servisit. Çfarë aktiviteti antishqiptar mund të kishte kryer një detektiv francez me origjinë angleze, i cili nuk kishte qenë kurrë në Shqipëri? Duke sjellë ndërmend këta fakte irritues, Meli i hodhi një shikim të rreptë fytyrës së anglezit, i cili, pasi e kishte lëshuar si "pa teklif" atë shprehje akuzuese, po shfletonte me nge albumin që kishte përpara. Ishte albumi i misioneve të realizuar nga detektivi i burgosur, të renditura në mënyrë kronologjike. Pa i shkëputur sytë prej fytyrës së anglezit, Meli i tha: — Shfletojeni pak nga fillimi albumin që keni në dorë. Në të do të shikoni edhe fytyrat e dy shqiptarëve të vrarë pa qenë fare detektivë. Bashkëkombasi juaj, edhe sikur të jetë goditur pa ndonjë arsye tjetër, të paktën ishte detektiv, profesionist i shërbimit sekret. Aktivitetin tim të dikurshëm unë e kam kryer për interesat e larta të vendit tim; të paktën kështu më thuhej. Është interesant fakti që unë si detektiv duhet t'i jap llogari qeverisë suaj për misionet e kryer prej një shërbimi sekret aleat, i drejtuar nga një parti me të cilën, sipas fjalëve tuaja, keni pasur aleancë të përhershme sekrete. Anglezit i kaloi një hije buzëqeshjeje në fytyrë. Pa i shkëputur sytë prej albumit, ai u

përgjigj: — Pranimi i ofertës sonë mjekon shumë plagë tuajat. Detektivi i burgosur ia priti përnjëherë: — Në qoftë se misionet tona të dikurshme sot quhen krime, unë nuk do të pranoja kurrë që ndëshkimin e mundshëm të një krimi të kryer ta evitoja duke kryer një ose disa krime të tjerë. Anglezi nuk foli më. Kuptohej që ai nuk kishte parashikuar një zhvillim të tillë të dialogut. Fillimisht atij i ishte dukur një veprim i padenjë matja e forcave si i barabartë me një njeri të shpërfytyruar prej vuajtjeve të burgut. Por realiteti kishte folur ndryshe. Gjatë gjithë dialogut ish-detektivi kishte dhënë përgjigje të holla e të qëdrueshme, nëpërmjet të cilave ai ia kishte arritur të mbronte personalitetin dhe synimet e tij. * Duke shfletuar albumin e hapur mbi tavolinë, zyrtari anglez po shikonte me vëmendje shënimet përbri fotografive, të cilat ilustronin misione të ndryshme. Megjithëse ato nuk ishin të shkruara në gjuhën e tij, ai e kuptonte lehtë, me intuitën e profesionistit të thinjur, se ata emra qytetesh me shkronja latine ishin skenat e misioneve të kryer prej të burgosurit që kishte përballë: Bari, Athinë, Lisbonë, Bruksel, Varshavë, Barcelonë, Amsterdam, Baku, Marsejë, Ankara, Oslo, Beograd etj, etj.. Anglezi i shkëputi për një çast sytë prej albumit dhe e përqendroi shikimin mbi ish-detektivin. — A ndienit kënaqësi kur qarkullonit nëpër Evropë në moshë të re, për të kryer misionet tuaja? e pyeti. — Fillimisht po – u përgjigj Meli. – Pastaj gjithmonë e më pak. — Sipas vlerësimit tuaj, cila do të ishte renditja e merituar e shteteve më kryesorë të Evropës, në bazë të kontributit që kanë dhënë popujt e tyre për zhvillimin kombëtar dhe të mbarë njerëzimit? — Italia, Gjerm... — Akoma s'i largon dot për asnjë çast nga mendja sinjorinat e bukura italiane? ndërhyri anglezi, duke ia ndërprerë fjalën në mes. I befasuar prej këtij veprimi, që binte ndesh me maturinë dhe gjakftohtësinë e treguar deri atë çast prej drejtuesit të takimit, i burgosuri heshti, me një buzëqeshje të ngrirë në buzë. Ai deshi të thithte cigaren, por i ishte fikur. Përkthyesi anglez, i gatshëm si gjithnjë, ia ndezi me çakmakun e tij. Ndoshta për të kompensuar disi nxitimin e tij të pazakontë, zyrtari anglez po e shikonte i buzëqeshur Melin në heshtje. Pyetjen e radhës ai ia drejtoi pa e fikur buzëqeshjen: — Mirë që nuk dashkeni më të militoni në shërbimin sekret por, të paktën, pse nuk pranoni të jetoni i lirë? — Unë jam një i burgosur politik i dënuar nga të njëjtët ligje si gjithë bashkëvuajtësit e mi. Nuk dëshiroj që e kaluara ime, së cilës unë nuk i shërbej dot më, të më ofrojë privilegje të

veçanta – qe përgjigjja e Melit. Anglezi nuk e zgjati më bisedën. Këto pyetje, të cilat nuk kishin lidhje të drejtëpërdrejtë me qëllimin e takimit, tregonin se ai nuk priste më asnjë ndryshim në qëndrimin e të burgosurit. Drejtuesi i takimit u çua në këmbë. Të njëjtën gjë bënë edhe të tjerët. Ai iu drejtua Melit me këto fjalë: — Po ju a them hapur: kam tre vjet më shumë se mosha juaj që militoj në këto organe dhe një zhgënjim të tillë nuk e kisha provuar ndonjëherë. Mendoj se juve nuk duhet t'ju imponohet më asgjë. Besoj se edhe zoti Ilir i këtij mendimi do të jetë. Për konsideratën time çështja juaj paraqet një interes të veçantë. Për këtë do të vë në dijeni edhe kolegët e mi në Londër. Gjithmonë do të pyes për ju. Duke thënë fjalët e fundit, ai i zgjati dorën Melit. Në pritje të këtij çasti, detektivi i burgosur e ruante në majë të gjuhës shprehjen me të cilën kishte vendosur ta mbyllte këtë takim: — Në qoftë se Anglia do të ishte Shqipëri e Shqipëria Angli, dhe një anglez i ndodhur në rrethanat e mia do ta kishte pranuar ofertën që m‘u bë mua sonte, vetëm atëherë unë ju a njoh të drejtën për të më urryer. Në rast të kundërt, dëshiroj të ndahemi si miq të mirë, ashtu siç ju vlerëson regjimi ynë në fuqi. Drejtuesi i takimit bëri një gjysmë rrotullimi dhe u lëshua mbi kolltuk. Edhe të tjerët u ulën përsëri, me përjashtim të të burgosurit. Si ndenji pak në heshtje, zyrtari anglez i zgjati përsëri dorën Melit, pa thënë asnjë fjalë. Ashtu vepruan edhe kolegët e tij. Ndërsa Dofeni, i entuziazmuar, i shtrëngoi fort dorën me të dy të tijat. Në sallon Melin po e prisnin me padurim Streto e Pahia. Kur morën vesh sesi ishte mbyllur takimi, ata e shtrënguan fort në krahë shokun e tyre të burgosur. Ndërkohë me ta u bashkua edhe Dofeni buzagaz dhe përfaqësuesi i Sigurimit të KQPPSH. Tepër i kënaqur, drejtori i DSJsë u takua përsëri me Melin, duke i thënë: — Nuk të lëmë më vetëm në kamp. Do t'i them Fatmir Merdarit të vijë të rrini ca ditë bashkë, sa të shmalloheni. Të lumtë, Hamit, na nderove me të vërtet! Detektivi i burgosur u takua ngrohtësisht me shokët dhe doli. Frynte një erë e lehtë nga lindja dhe bënte ftohtë. Ai mbërtheu mirë peliçen e pambuktë dhe nxitoi hapat mbi dëborën e ngrirë. Sytë i shkuan tek çizmet e çara të llastikut, për shkak të të cilave duhej t'i hidhte hapat me kujdes. «Si tollumbat e Lulit të vocërr» – tha me vete dhe mendja i shkoi përsëri tek Migjeni, i cili kishte jetuar dikur këtyre maleve. «Si do të shkruante, vallë, poeti elokuent i mjerimit, po të kishte qenë dëshmitar i takimit të kësaj nate?» Me këtë pyetje të mbetur pezull në mendje, e zuri gjumi në maune. __________________ L HESHTJE ANKTHNDJELLËSE ―Pritja është një zinxhir që lidh të gjitha dëshirat tona. Monteskië

Pas takimit me anglezët, Meli priste nga dita në ditë futjen në kamp të detektivit Fatmir Merdari. Ky ishte premtim i vetë drejtorit të DSJsë dhe atij nuk ia bënte dot fjalën dy

askush. Fatmir Merdari ishte me origjinë nga Korça, por lindur e rritur në Tiranë. Ai ishte njeri i komunikueshëm, inteligjent, mjaft guximtar, por paksa i rrëmbyer. Në këtë cilësinë e fundit, e cila nuk i përshtatej mirë profesionit të detektivit, Merdari ngjasonte me vetë Melin. Ndofta kjo veti e përbashkët kishte ndikuar në lidhjen e një shoqërie të fortë midis tyre. Ata kishin ndërmarrë edhe misione të përbashkëta jashtë shtetit, që i kishin realizuar me sukses. Kuptohej që Dofeni ishte vënë në dijeni të shoqërisë së dikurshme ndërmjet Melit e Merdarit, prandaj e kishte vënë gishtin pikërisht mbi këtë të fundit, për ta autorizuar të burgosej përkohësisht në kampin e Qafë-Barit, që t‘i bënte shoqëri mikut të tij të hershëm. Mirëpo ditët po kalonin dhe Merdari nuk po dukej. Fillimisht Meli mendoi se ai ndodhej me shërbim jashtë shtetit. Mbasi të kthehej në Tiranë, udhëtimin e parë ai do ta bënte me siguri për në kampin e Qafë-Barit. Kaluan dy javë nga dita e takimit me anglezët dhe heshtja vazhdonte ende. Bile jo vetëm që Merdari nuk po bëhej i gjallë, por Meli nuk po merrte asnjë sinjal edhe prej shokëve të tjerë. Detektivi i burgosur ishte i bindur se Dofeni u nda mjaft i kënaqur prej tij, si asnjëherë më parë. Në pamundësi të Merdarit, për çfarëdolloj arsyeje, drejtori i DSJsë do të dërgonte dikë tjetër në kamp, për ta sqaruar Melin si qëndronte puna. Nga ana tjetër, edhe Streto e Pahia me shokë nuk do të linin gur pa lëvizur për ta vënë në dijeni Melin rreth arsyes së vonesës, ndërkohë që e dinin shumë mirë se bashkëluftëtari i tyre i burgosur kishte të drejtë të shqetësohej. I bindur se diçka kishte ndodhur, Meli ia shprehu shqetësimin e tij Diksit: — Nuk më duken mirë punët, Sazan; ka diçka që nuk shkon në këtë mes. Guri me shokët e dinë mirë se kjo heshtje e gjatë e tyre ne na lë në ankth të madh. Aq më tepër që, sipas fjalëve të Gurit në takinim e fundit, ata kanë krijuar një goxha grup shokësh të profesionit, të vendosur për t'iu kundërvënë interesave angleze dhe diktatorit në rrethanat injoruese ku po punojnë aktualisht. Në luftën e heshtur e keqja mund të të gjejë atëherë kur nuk e pret fare. «Guri më vuri në dijeni se kishin në plan të rrëmbenin ndonjë anëtar të elitës drejtuese të misionarëve anglezë që bujnë në hotel Tirana si turistë. Bile vetë shefin do ta gjuanin si macja dhjamin. Donin t'i bënin një hetuesi të fortë, për ta detyruar të shprehej rreth planeve të tyre të ardhshme për Shqipërinë. Ka të ngjarë që, duke u përpjekur për të realizuar këto synime, diçka t‘iu ketë ndodhur. Përndryshe ata nuk do të rrinin kurrë mbi dy javë në heshtje. Të paktën kalimthi do të dukej patjetër ndonjëri prej tyre. Duhet të përgatitemi për lajme të këqija, Sazan. Duke thënë këto fjalë, ish-detektivi mblidhte fort buzët dhe tundte kokën i pezmatuar. __________________ LI SITUATË E TURBULLT ―Pamundësitë tona na acarojnë. Zh. Zhubér

Pas dy ditësh Melin e thirrënn në infermieri. Kur u paraqit atje, ai gjeti mjekun e burgosur së bashku me një person të panjohur. Mjeku i burgosur e sqaroi:

— Në kontrollin e fundit mjekësor që iu bë të burgosurve të kampit tonë në aparatin e florografisë, ti ke dalë i sëmurë, Hamit. Drejtoria e Kampe-Burgjeve ka dërguar një kurë për ty me këtë mjekun nga Tirana. Duke thënë këto fjalë, ai shikonte herë mjekun e ardhur prej kryeqytetit, herë Melin, si për t'i prezantuar respektivisht tek njëri-tjetri. Ndërkaq, mjeku i ardhur i tha me takt mjekut të burgosur: — Më duhet t'i bëj një vizitë të ngeshme e të përgjithshme Melit. Prandaj, në qoftë se ti ke ndonjë punë, je i lirë të dalësh. Mjeku i dënuar e kuptoi se ç'duhej të bënte. Ai stakoi prizën e furnellës ku po zienin shiringat dhe sistemoi disa shishe me barna që kishte mbi tavolinë. Pastaj i tha mjekut kryeqytetas: — Unë do të shkoj të psonis, se sot është futur shitësi në kamp. Ai vjen vetëm dy herë në muaj këtu. Po u vonova, ja ku e keni çelësin e derës, në rast se do të dilni pa u kthyer unë. Mjeku tjetër mori çelësin, u çua prej karriges dhe shkoi e mbylli derën pas atij që doli. Pastaj u afrua tek dritarja, lëvizi pak cepin e perdes prej kambriku dhe, pasi endi shikimin nëpër oborrin e kampit, u kthye nga Meli e i zgjati një copë letër duke i thënë: — Shokët janë mirë; mos u bëj merak. Nuk të kanë ardhur dot, se ashtu duhej. Po pate gjë për të thënë, mund të flasësh pa ndrojte. Meli e falënderoi dhe hapi letrën, ku njohu shkrimin e Stretos: I dashur Hamit, Nuk kemi mundur të vijmë, për arsye pune. Gjithashtu nuk të premtojmë dot se kur mund të vijmë. Letërprurësi është i yni. Po pate gjë për të thënë, shprehu. Të fala nga "të gjithë", Guri. P–S. Dariu të zëvendësoi. Fjalët e fundit i bënë përshtypje Melit, por shqetësimi i tij kryesor nuk lidhej me të vëllanë. Prandaj ai iu drejtua mjekut me të tjera pyetje: — A mund të më flasësh më konkretisht për gjendjen e shokëve? Ç'janë ato punë që ua bëjnë të pamundur ardhjen e njërit prej tyre deri këtu? Mjeku u përgjigj me një buzëqeshje të lehtë: — Ato punë ti mund t'i marrësh me mend më kollaj nga unë. Por, me sa kam dëgjuar prej shokëve, mund të të them vetëm se aleatët kanë shprehur rezerva të ndjeshme ndaj faktit, që për survejimin tënd në burg janë dërguar pikërisht ish-shokët e tu të shkollës së shërbimit sekret. Pas takimit të zhvilluar me ty, anglezët i kanë kushtuar shumë vëmendje çështjes sate. Për këtë arsye Dofeni nuk guxoi të të dërgonte njeri këtu, sipas premtimit. Në vazhdim të kësaj bisede, Meli mësoi se aleatëve u ishte lëkundur besimi lidhur me ruajtjen e sekretit në DSJ. Ndërsa disa kuadro angleze ishin gjithmonë të pranishëm në mbledhjet e rëndësishme të DSJsë, ata nuk pranonin pjesëmarrje shqiptarësh në mbledhjet e tyre. — Po këto fjalët e fundit të letrës – Dariu të zëvendësoi – ç‘janë? u interesua ish-detektivi. — Vëllai yt është Dariu? e pyeti mjeku.

— Po. — Ja si është puna: Anglezët kanë tërhequr për specializim në Londër një kontigjent detektivësh shqiptarë me moshë të re. Do t'i fusin në kurse nga një deri në trevjeçare. Bashkë me ta, kanë tërhequr edhe vëllanë tënd. Shumë shokë shfaqën mospajtimin e tyre me këtë transferim të Dariut, duke i mëshuar faktit se ai nuk ishte detektiv i mirëfilltë dhe ndodhej aksidentalisht në DSJ. Një ditë u ndodha rastësisht kur një shoku yt, Fatmir Merdari, u grind me dy kuadro angleze për këtë punë. Ata iu kundërvunë atij me këto fjalë: — Ne e kemi gjetur Dariun të inkuadruar në DSJ; nuk e kemi sjellë ne këtu. Meqenëse ai nuk e paska mbaruar shkollën e shërbimit sekret, atëherë ne do ta fusim në një kurs trevjeçar atë. — Mirë, atëherë – ua priti Fatmiri – të paktën i jepni leje të shkojë të takohet me të vëllanë, para se të niset për në Angli. — Jo, jo, nuk është nevoja – iu përgjigjën ata. – Dariu do të vijë me leje prej andej; atëherë le ta takojë. Si gjithë detektivët e tjerë që po transferojmë, edhe Dariu shkon në Londër për interesat e vendit të tij. — Ose për peng – shtoi i revoltuar Fatmiri dhe doli nga salla ku po diskutonin. «Të prekur nga ky gjest proteste, anglezët e ndoqën me sy në heshtje, por kuptohej qartë që ky veprim i Fatmirit u qëndroi rëndë. Mjeku u largua po atë ditë nga kampi, mbasi la në infermieri një kurë për Melin. Ky nuk e pa të arsyeshme t'iu dërgonte ndonjë mesazh shokëve me mjekun. Pas largimit të këtij, në kamp mbretëroi e njëjta heshtje deri ditët e fundit të prillit. __________________ LII ANGLEZI KËRCËLLIN DHËMBËT ―Ku mungon forca, e drejta zhduket; ku shfaqet forca, e drejta nis të rrezatojë. M. Barré

Ishte 26 prilli 1984. Një muaj ditë më ditë prej takimit të parë të anglezëve me detektivin e burgosur. Mysafiri i tij ishte përsëri zyrtari anglez, që kryesonte takimin më 26 mars, ose Unaza e Bardhë, siç e thërrisnin midis tyre shokët e Melit në DSJ, për shkak të unazës së gjerë e të bardhë që mbante. Kur kartelisti e njoftoi Melin se do të kishte përsëri takim atë ditë, detektivit të burgosur nuk i shkonte ndërmend kurrë, se mund të ishte përsëri zyrtari i moshuar anglez vizitor i tij. Sa e pa kur hyri në dhomën e takimit, u shqetësua. Ardhja e zyrtarit të moshuar për të dytën herë brenda muajit duhej të kishte motive serioze. Dhe nuk gabohej. Anglezi, pa e zgjatur, hyri drejt në temë: — E di që do t'ju vijë keq – dhe keni të drejtë për këtë –, por me hidhërim ju njoftoj se shoku juaj i shkollës, Fatmir Merdari, është plagosur rëndë para tre-katër ditësh dhe gjendet nën kontrollin e rreptë të mjekëve. Më ka ardhur keq se në muajin nëntor mbushte 35 vjeç; shumë i ri.

«Keqardhja e tij është vetëm fasadë; anglezi po shijon me ëndje hakmarrjen ndaj Fatmirit për fyerjen që u bëri», mendoi me vete Meli i brengosur prej lajmit të keq. — Në ç'rrethana është plagosur? pyeti me një fije zëri, dyllë i verdhë në fytyrë. — Gjatë një loje të kombinuar stërvitore për zbulimin dhe asgjësimin e bandave diversioniste. Fatmiri ishte drejtuesi i përgjithshëm i saj dhe është goditur aksidentalisht në errësirë. Një humbje e madhe për të gjithë – shtoi anglezi me zë më të ulët. — A ka shpresa për shpëtimin e tij? pyeti ish-detektivi, duke gëlltitur pështymën me zor. — 90 % është i ikur. Plumbat i kanë dëmtuar të dy mushkëritë. Po bëhet ç'është e mundur për shpëtimin e tij, por vetëm ndonjë mrekulli mjekësore mund ta rikthejë në jetë. — Po njerëzit tuaj morën pjesë në lojën stërvitore? guxoi të pyeste Meli. Anglezi bëri sikur nuk e nuhati domethënien e kësaj pyetjeje dhe, si pa të keq, iu kundërpërgjigj po me pyetje: — Për ç'njerëz tanët e keni fjalën? Unë i komandoj të gjithë në DSJ. Nga mënyra jo e zakonshme me të cilën ai po shprehej, kuptohej se anglezi kishte edhe shumë për të thënë. Krejt ndryshe nga hera e kaluar, ai ishte i gatshëm ta sakrifikonte në çast etiketën e mirësjelljes, për ta vendosur piketën atje ku duhej në marrdhëniet me detektivin e burgosur. Duke pasur parasysh këtë, Meli u mundua që ta riformulonte në mënyrë sa më paqësore pyetjen e mëparshme: — E di që ju i komandoni të gjithë atje, falë përvojës suaj të madhe. Por e kisha fjalën për kuadrot anglezë që veprojnë në DSJ. — Edhe nga ata merrnin pjesë, posi, – u përgjigj anlgezi. – Vetë qëllimi i asaj loje stërvitore ishte pikërisht shkëmbimi i eksperiencave respektive. Veçse të gjitha veprimet i drejtonte vetë Fatmiri. — Fatmiri ka realizuar gjithë ata misione me sukses kudo nëpër Evropë, duke qënë më i ri dhe me më pak eksperiencë. Tani, në kulmin e përvojës, ai shkon e humbet jetën në periferi të Tiranës! pëshpëriti si me vete të tij Meli. Këto fjalë i dhanë shkas Unazës së Bardhë të nxirte shaptën nga milli: — Kështu i shikojnë gjërat, të përmbysura, të gjithë ata që mendojnë se vetëm Amerika do të ishte aleate e denjë për vendin tuaj. Detektivi i burgosur ia priti me të parën: — Unë jam shqiptar, zotëri. Nuk jam lindur as në San-Françisko, as në Liverpul. Prindërit e mi nuk kanë folur as anglishten tuaj, as atë amerikane. Dhe, së fundi, unë mendoj se çdo popull, që e do vërtet lirinë dhe pavarësinë e vendit të tij, nuk ka nevojë për aleatë të fshehtë. Anglezi u kundërpërgjigj me zjarr:

— Nuk ka asnjë rëndësi se çfarë mendoni ju. Përpiquni t‘i bëni aleatë amerikanët, futuni në shërbim të tyre dhe sakrifikoni për të bashkëpunuar me ta; kjo është puna juaj dhe përgjegjësitë për ato që bëni mbi shpatulla do t'ju rëndojnë. Një gjë duhet ta dini mirë dhe të mos ta harroni asnjëherë [në këtë çast anglezi u shkëput nga kolltuku dhe zgjati të dy duart përpara]: çelësat e Shqipërisë ndodhen në duart tona! Le të përpëlitet sa të dojë Hamit Meli me shokët e tij bashkëpuntorë, për të ndryshuar gjendjen. Patjetër do të vijë një ditë që ju do ta pohoni me gojën tuaj: «anglezët paskan qenë vërtet të fortë!» Nuk po ua fsheh as këtë: midis anglezëve dhe amerikanëve nuk krijohet kurrë hapësirë për të depërtuar ndokush tjetër. Përplasja e interesave ne nuk na kalon asnjëherë në armiqësi. Ndërkohë mos harroni se, tani për tani, ju jeni një i burgosur politik, për të ardhmen e të cilit ne nuk do t'iu bëjmë asnjë lëshim amerikanëve. Meli u përgjigj duke ngritur zërin: — Më flisni më hapur, ju lutem. Unë nuk kam kontakt me amerikanët dhe nuk e kuptoj pse m'i përmendni ata. — E kuptoni ju, e kuptoni mirë – ia priti anglezi. – Në qoftë se aktualisht nuk keni ndonjë kontakt me amerikanët, po e synoni diçka të tillë. Por po ja u përsëris (dhe këtë e bëj për të mirën tuaj), se fatet e këtij vendi janë përfundimisht në duart tona. Cilatdo qofshin përpjekjet tuaja në favor të ndërhyrjes amerikane, në çastin vendimtar të zgjidhjeve përkatëse, ndërmjet atyre dhe neve nuk do të ketë vend për ju, shqiptarët. Mundohuni ta mbani mend këtë, se do t'ju duhet për tu orientuar më mirë në të ardhmen. «Para se të largoheni, dua t'ju vë në dijeni se qendra jonë më ka ngarkuar të drejtoj misoinin tonë të përgjithshëm në Shqipëri. Kjo do të na krijojë mundësi që të rishikohemi. Mirëupafshim! Meli u ngrit, tha natën e mirë, dhe doli. Takimi kishte zgjatur vetëm një orë, brenda limiteve të së cilës ishin përmendur gjëra të rëndësishme. Nga mënyra e të shprehurit të anglezit, Meli kuptoi se shokët e tij duhej të kishin bërë ndonjë përçapje në adresë të amerikanëve. Fakti që anglezët ishin në dijeni të këtyre veprimeve ia shtoi shqetësimin. * Pas pak ditësh erdhi përsëri mjeku nga Tirana, për të verifikuar efektin e kurës që kishte lënë për Melin. Ai ndenji vetëm gjysmë ore me detektivin e burgosur. Sipas tij, Merdari ishte në gjendje shumë rëndë. Ishte goditur natën me dy plumba nga pas krahëve, prej një distance të afërt. Kishin menduar ta nisnin për kurim në një klinikë italiane, por e kishin tërhequr më pas këtë mendim, ngaqë tronditja gjatë udhëtimit mund t'ia shpejtonte fundin. Mjekët në Tiranë po bënin gjithçka për shpëtimin e tij, por shpresat ishin të zbehta. __________________ LIII HAKMARRJE TINËZARE ―Nuk ka asgjë mbi të cilën bien aq mashtrime e mallëkime sa mbi një sekret. S. Kirkegaard

Më 10 maj Afrim Pahia mbërriti në zyrat e komandës së kampit të Qafë-Barit i veshur civil. Nëpërmjet kartelistit, ai e thirri Melin në dhomën e posaçme të DSJsë, ku ishin zhvilluar takimet me Dofenin. Pahia ishte dobësuar shumë dhe, me të hyrë Meli brenda, iu derdhën lotët. — Çfarë ke kështu, mos ka vdekur Fatmiri? hamendësoi i tronditur Meli. Pahia nuk iu përgjigj dot me fjalë, vetëm i bëri një shenjë pohuese me kokë. Padashje edhe Melit i shkuan lot, duke menduar se një muaj e gjysmë më parë ai e priste nga dita në ditë Merdarin, ndërsa tani i erdhi mandata e tij. Shpejt detektivi i burgosur e mblodhi veten, duke e ndjerë për detyrë që të qetësonte shokun. Ai u ul afër Pahisë, i hodhi dorën në qafë e i tha me një ton të ngrohtë: — Nuk duhet të derdhim lot, Afrim. Rruga që kemi zgjedhur është plot rreziqe. E kush mund të na sigurojë ne të dy se edhe pas një muaji mund t'ia hedhim përsëri dorën në qafë shoku-shokut, si tani? Askush. Dhe po të përpiqej njeri të na mbushte mendjen për të kundërtën, ne nuk do ta besonim. Në situatën e tendosur që po përjetojmë lotët krijojnë përshtypjen sikur jemi penduar për vendimin që kemi marrë. — Ke të drejtë, Hamit, – iu përgjigj Pahia me zë të ulët duke nxjerrë shaminë nga xhepi. – Ke të drejtë, por vdekja e Mirit qe një goditje e rëndë për ne. Nuk e merr dot me mend, se me çfarë zelli të papërmbajtur i ishte përveshur ai punës. Vlente sa për tre. Nuk ndiente lodhje kurrë, pa le më frikë, të cilën ai nuk e kishte njohur ndonjëherë. — Pa fatkeqësi të tilla, nuk mund të arrihet atje ku synojmë, Afrim. A thua dhuratë e aleatëve qenë plumbat për Fatmirin? — Pa asnjë dyshim. Ne i qëndruam me radhë tek koka e krevatit gjatë agonisë; nuk e lamë për asnjë çast vetëm. Shpresonim mos përmendej momentalisht e na thoshte ndonjë fjalë. Por qe e pamundur. — Grindja me kuadrot angleze për transferimin e Dariut u bë shkak që e goditën? — Jo vetëm ajo. Kishte edhe arsye të tjera, më të rëndësishme, për të cilat do të të flas tani. __________________ LVI VIKTIMË DASHURIE ―Nuk ndodh kurrë që miu ta bëjë folenë në veshin e një maçoku, veçse kur i vjen ngordhja. Proverb arab Sipas planit që kishte diskutuar me Melin, Streto i kishte udhëzuar anëtarët e grupit të tij antidiktatorial të rrëmbenin dhe të hetonim privatisht ndonjë pjesëtar të elitës drejtuese të misoinarëve anglezë bujtës në hotel Tirana. Gjahu më i preferuar ishte pikërisht shefi i përgjithshëm i tyre, Unaza e Bardhë. Mirëpo ky tregohej i kursyer në lëvizje dhe gjithmonë i mbrojtur. Në pamundësi të tij, kolegët e Stretos ia vunë syrin një kuadri tjetër anglez, i cili flinte në një dhomë përballë asaj të Unazës së Bardhë. Nisur nga mbledhjet që organizonte në rreth të ngushtë elita e misionarëve anglezë në Tiranë, personi i vënë në shënjestër të

grupit të Stretos ishte bashkëpunëtor i afërt i Unazës së Bardhë. Sipas orientimit që u ishte dhënë forcave të ndjekjes të Sigurimit, turistët e sistemuar në katër katet e sipërm të hotel Tiranës nuk duheshin shqetësuar prej tyre, mbasi ishin miq ideologjikë të partisë, që meritonin respekt të veçantë. Madjé edhe kamerieret, që u shërbenin këtyre miqve, kishin udhëzim që të mos t‘i refuzonin bakshishet e tyre, ndryshe prej rregullit të përgjithshëm. Duke përfituar prej kësaj tolerance të pazakontë, një pjesë e këtyre turistëve të privilegjuar kishin arritur të krijonin edhe marrëdhënie intime me femra shqiptare. Edhe personi i piketuar për sekuestrim prej grupit të Stretos e kishte arritur një favor të tillë. Dy anëtarë të grupit e kishin pikasur këtë gjë dhe po e përgjonin me shumë vëmendje. Vajza banonte në një shtëpi private në periferi të Tiranës. E joshur prej ryshveteve të majme të këtij turisti, ajo i kishte dalë disa herë në takim. Një natë që dy përgjuesit e kishin kuptuar se anglezi do të takohej përsëri me vajzën, ndaj tij u organizua një ndjekje e posaçme prej grupit të Stretos. Dy përgjuesit u vunë në gjurmë pa e humbur për asnjë çast nga sytë, ndërsa pesë shokë të tjerë, në dy vetura, lëviznin sipas udhëzimeve që merrnin me radio prej tyre. Atë natë anglezi e kishte lënë takinim më afër shtëpisë së vajzës, sesa qendrës së qytetit. Kur ai ndaloi në krye të një rruge me ndriçim të dobët dhe po shikonte herë pas here orën, dy përgjuesit i njoftuan shokët që të afroheshin sa më qetë tek vendi që po u përshkruanin, duke ndezur vetëm dritat e shkurtra. Pas pak u duk vajza. Ajo ishte rreth 22-23 vjeçe, tërheqëse. Përgjuesit i njoftuan shokët, që në makina të mbeteshin vetëm shoferat me radio e në gjendje gatishmërie, ndërsa të tjerët të afroheshin sa më pranë dhe të ishin gati për arrestimin e anglezit. Vetëm njëri, pikërisht Merdari, do të merrej me vajzën, para se të tjerët të bënin punën e tyre. Kur vajza u afrua 10-15 m nga ai që e priste, Merdari, duke dalë me vrap prej errësirës, u vërsul me grushta mbi të. Ajo humbi ndjenjat shpejt. Për një çast anglezi u befasua, duke menduar se kishte të bënte me ndonjë gangster. Mirëpo brenda disa sekondash, pa i lënë kohë që ta mblidhte veten, katër djem të fuqishëm u vërsulën mbi të, duke i vënë prangat në duart pas shpine. Sakaq veturat ia behën në vendin e ngjarjes. Anglezi, i tronditur, iu bind urdhërave që i jepeshin. Kur e futën në veturë, ai pyeti: — Me cilët kam të bëj, zotërinj? Ndanë sediles së tij kishte zënë vend një detektiv i ri, që e fliste rrjedhshëm anglishten. — Me Sigurimin Shqiptar – iu përgjigj ai – i autorizuar prej shokëve. Anglezi mblodhi shpatullat në një mënyrë të tillë sikur donte të thoshte: po a jemi aleatë? I hutuar, ai e endi shikimin mbi fytyrat që i ngjanin si hije të vagëlluara në veturën me drita të brendshme të fikura. Pas njëzet minutash udhëtim, duke preferuar rrugët periferike, të dy makinat mbërritën në bazën sekrete të grupit të Stretos. Si të tillë, ata përdorim një shtëpi të veçuar në mes të një kopshti pemësh të larta të rrethuar me kangjëlla. Vite më parë, ajo përdorej si bazë e DSJsë, ku çoheshin persona mbi të cilët ushtrohej presion për t'i rekrutuar ose që mbaheshin në arrest të përkohshëm. Qysh prej spastrimeve radikale që kishin ndodhur në Kryeministri dhe në MP të Brendshme, ajo nuk përdorej më, dhe për drejtuesit e rinj të DSJsë pothuajse nuk ekzistonte. Çelësat e saj i mbante vetëm Streto. * Pas mbërritjes së dy veturave me të sekuestruarin në bazë, ata e kishin lënë një shok të

patrullonte në kopsht, dy të tjerë për të hapur një gropë në bodrumin e shtëpisë, ndërsa katër ishin marrë me hetuesinë e anglezit, e cila regjistrohej e filmohej. Ata ia bënë të qartë qysh në fillim të sekuestruarit, se ngurrimi për tu përgjigjur do ta nënshtronte në tortura të pakursyera, ndërsa përgjigjet e sakta e të shpejta mund të bëheshin shkak që ta ruanim si peng për të ardhmen. Duke e vlerësuar drejt seriozitetin e situatës në të cilën ndodhej, anglezi u tregua i zellshëm në dhënien e përgjigjeve. — Sa vjeç jeni? — Dyzet e pesë. — Ku keni vepruar, para se të vinit në Shqipëri? — Në B. Sovjetik, në Francë dhe në SHBA. — Na thoni sa më shumë emra të detektivave anglezë, që veprojnë aktualisht në Shqipëri. Mbasi i hetuari përmendi një mori emrash, pasoi pyetja tjetër: — Cili është qëllimi i vërtetë i misoinit të përgjithshëm anglez në Shqipëri? — Stabilizimi i pushtetit në durat e udhëheqësit të sëmurë shqiptar, nëpërmjet riorganizimit të shërbimit tuaj sekret, pas ngjarjeve politike në Kryeministri dhe në M.P. të Brendshme. — Kush ju ka thënë se udhëheqësi shqiptar është i sëmurë? — Një mjeku ynë që e ka trajtuar kohët e fundit. — Sa kohë do të veprojnë në Shqipëri misionet tuaja të fshehta? — Derisa të vlerësohen të realizuara objektivat e përmendura më lart. — Pas atij çasti, a do të mbeten më misionarë anglezë në Tiranë? — Nuk mund të jap dot përgjigje të bazuar për këtë pyetje. — Deri në çfarë posti ka arritur shefi juaj në Angli, para se të vinte në Shqipëri? — Deri në zëvendësministër i brendshëm. — A mund të na ndihmoni me ndonjë material tjetër, i cili do t'ju favorizonte mjaft në gjykimin që do t'ju bëjmë? — Nuk kam dijeni për asgjë tjetër që të ketë lidhje me fatin e vendit tuaj. Siç ju thashë, unë kam vepruar larg atdheut tuaj, në shtete që nuk kishin ndonjë lidhje me Shqipërinë. — Ç'mendim keni për gjendjen e popullit tonë, si dëshmitar okular i saj? — Lë shumë për të dëshiruar. — Rrethanat e çastit ua diktojnë këtë vlerësim? — Jo, unë e di që mendime të tilla, të shfaqura në këto rrethana, nuk do të ndikojnë aspak

në vendimin tuaj. Thashë thjesht atë që mendoj. — Në qoftë se mendoni vërtet kështu, përse i përvisheni punës me kaq zell në dobi të diktatorit shqiptar? — Ju jeni profesionistë dhe mund t'ia jepni vetë pëgjigjen kësaj pyetjeje. Unë jam ushtar dhe shkoj atje ku më urdhërojnë. — Në ç'rrethana jeni njohur me vajzën që prisnit në takim? — Krejt rastësisht, në një mapo industriale të Tiranës. — Sqarojeni çështjen deri në fund! — Ajo kishte qëndruar e vetme përpara disa xhakaventove të ekspozuara në varëse, duke i shikuar me zili. E kuptova gjendjen e saj shpirtërore...Në fillim anglezi e uli zërin, pastaj heshti. — Pasi e kuptuat gjendjen e saj shpirtërore, si vepruat më tej? Pyetja iu bë me një ton të rreptë urdhërues. — Në xhep kisha një tufë kartmonedhash, cepin e të cilave ia tregova vajzës... Përsëri ai heshti. — Po pastaj? — Ajo shikoi me kujdes rreth e rrotul dhe, pasi më la të kuptoja se më priste t'i shkoja pas, u drejtua nga porta e doli jashtë. Gjatë gjithë procesit hetimor Fatmir Merdari kishte qëndruar në heshtje përballë anglezit, me duar të kryqëzuara mbi gjoks. Kur i sekuestruari shqiptoi fjalët e fundit të përgjigjes së tij, Merdari shpërtheu si vullkan: — Kështu ia paske qarë hallin popullit shqiptar, zotrote? (përkthimi vazhdonte). Pasi na keni shfrytëzuar e varfëruar për dyzetë vjet nëpërmjet agjentit tuaj diktator, tani dashkeni edhe të na shkërdh... Duke thënë këto fjalë, ai iu vërsul anglezit i revoltuar. Me të dy krahët e tij të fuqishëm e kapi fort për fyti, ndërkohë që dy shokë të tjerë e kishin mbërthyer të sekuestruarin për supesh dhe për duart e lidhura pas shpine. Fillimisht anglezi e mbajti veten, duke menduar se fundi i tij nuk do të ishte i tillë. Por me kalimin e sekondave të mundimshme, nën shtrëngimin gjithmonë në rritje të morsës së pamëshirshme që e kishte mbërthyer, ai, duke u përpëlitur erdhi e u mavijos në fytyrë e sytë po i zgurdulloheshin. Me njërin gju mbi barkun e anglezit të mbështetur pas murit, Merdari po e ngushtonte pa ndërprerje lakun e kthetrave të tij. Rezistenca e trupit të anglezit erdhi duke u dobësuar dhe, më së fundi, u lëshua krejt. Merdari dhe dy shokët e tjerë hoqën duart; trupi i pajetë u shemb në tokë. Të katër shokët e ngritën kufomën dhe e zbritën në bodrum, ku gropa ishte gati. E lëshuan brenda në të dhe u matën për të rrokur lopatat, kur Merdari ndërhyri energjikisht: — Jo ashtu, jo. Ky nuk duhet varrosur për së mbari, si të gjithë njerëzit. Duke thënë këto fjalë, ai kërceu brenda në gropë, e mbërtheu kufomën me të dy duart, dhe e ktheu përmbys.

— Ky e meriton kështu! – u shpreh i nervozuar. – Le të flejë gji për gji me këtë truall, që nuk i ka asnjë borxh atdheut të tij. T'i dëgjojë mirë rënkimet e kësaj toke prej plagëve që i ka shkaktuar Anglia me veglën e saj të verbër, diktatorin tonë të urryer! Të nesërmen në radhët e anglezëve u vunë re shenja shqetësimi. Ndonëse në pamje nuk e jepnin veten, atë ditë ata zhvilluan dy herë mbledhje midis tyre. * — Ngjarjen që sapo të tregova, të filmuar e të regjistruar, e futëm në arkivin tonë sekret, të cilin e ruanim në një skutë të fshehtë të bazës sonë – vazhdoi ta sqaronte Pahia detektivin e burgosur. – Në këtë arkiv informativ kishim çuar gjithashtu një numër të madh fotografish të detektivëve anglezë që veprojnë në Shqipëri, nëntë seanca të hetusisë tënde speciale, regjistrimet e bisedave të zhvilluara në të gjitha takimet zyrtare me përfaqësuesit e DSJsë dhe me anglezët. Gjithashtu atje çuam edhe fotografinë e secilit prej anëtarëve të grupit tonë, të shoqëruar me një curriculum vitae të shkurtër. Por materiali më i rëndësishëm i arkivit ishin disa pjesë të bisedës shumë të rëndësishme që kishte zhvilluar diktatori Hoxha në Londër. Kjo arritje ishte meritë personale e Gurit, i cili, duke përfituar prej marrëdhënieve miqësore me Dofenin kishte arritur të incizonte një pjesë të tyre. Karakteri super-sekret i atyre bisedimeve kuptohej qartë prej faktit që vetë anglezët kishin çregjistruar një pjesë të tyre prej shiritave manjetikë, që kishte marrë diktatori Hoxha me vete. «Sipas planit që kishit hartuar ti me Gurin, emrat e tre anëtarëve të grupit tonë nuk ua kemi bërë të njohur amerikanëve; pra, atyre nuk ua kemi futur fare emrat dhe asnjë të dhënë tjetër në listën përkatëse. Kjo ide e juaja na u duk shumë e arsyeshme edhe neve, pjesëtarëve të tjerë të grupit. Nuk i dihet si na shkojnë punët me CIAn, prandaj ne nuk duhet të dorëzohemi symbyllas atje. Atyre të treve ne u kemi përgatitur një arkiv të dytë, i cili është kopje e të parit me materialet filmike, fotografike apo të regjistruara. Këtë arkiv ata do ta ruajnë në një vend shumë të sigurtë, larg nga Tirana. Ata të tre do të jenë një celulë sekrete e grupit tonë në radhët e DSJsë në çdo kohë dhe do të na informojnë ne për të gjitha zhvillimet në radhët e shërbimit sekret shqiptar, sikur një ditë CIA ta tërheqë në Amerikë grupin tonë. Për ta kryer sa më mirë rolin e tyre, jashtë çdo dyshimi, Guri i ka orientuar ata të tre që të qëndrojnë larg anëtarëve të tjerë të grupit tonë dhe të tregohen sa më të devotshëm në kryerjen e detyrës që u ngarkohet prej drejtuesve të DSJsë. «Pasi e plotësuam arkivin tonë informativ me materialet informative të cilësisë së parë që përmenda, lindi nevoja e domosdoshme për të siguruar ndërlidhjen me CIAn, konform vendimit që kishit marrë ti me Gurin. Për këtë qëllim e përqendruam vëmendjen tek ambasada franceze në Tiranë, meqenëse turistët amerikanë parashikohej të vinin në Shqipëri të pajisur me pasaporta të këtij shteti. Kërkonim me intuitë mos qëllonim në ndonjë person të dëshiruar. Por fati i kishte rezervuar zgjidhje tjetër këtij problemi të rëndësishëm. __________________ LV FAT PËR AMERIKANËT, FATKEQËSI PËR SHQIPTARËT ―Fatkeqësia, si mëshira, mund të bëhet një zakon.

G. Grin

Pahia përgatiti kafe për të dy dhe vazhdoi të shpjegonte veprimtarinë e mëtejshme të grupit: «Dita nuk kishte zbardhur mirë, kur forcat tona të ndjekjes, me ndihmë të anglezëve, ranë në gjurmë të një bande zbulimi amerikane në periferi të Tiranës, për të cilën DSJ kishte pasur informacion qysh para dy ditësh. Ishin pesë vetë. Sipas Dofenit, kjo ishte inisiativë e Kobrës në bashkëveprim me CIAn. Të ndodhur nën trysninë e forcave të ndjekjes, ata të pesë hapën zjarr. Pas njëzet minutash shkëmbim zjarri, tre anëtarë të bandës mbetën të vrarë, ndërsa dy të tjerë u zunë robër. Këta të fundit u izoluan në birucat e nëndheshme të MP të Brendshme. «Meqenëse kjo ndodhi pikërisht kur grupi ynë po bënte gjithë përpjekjet e mundshme për të siguruar lidhje me CIAn, Guri vendosi që ta shfrytëzonim rastin në funksion të këtij qëllimi. Pra, duhej të nxirnim prej birucave njërin prej robërve amerikanë, i cili do të arratisej me dy anëtarë të grupit tonë, që do të merrnin me vete arkivin. Me interesimin e Gurit, dy shokë tanët u caktuan për mbikqyrjen e atyre birucave. Sipas rregullit, njëri kishte çelësat e dy portave të hekurta të hyrjes, ndërsa tjetri kishte çelësat e dyerve të qelive. Dy robërit amerikanë ishin izoluar në dy biruca larg njëra-tjetrës. Ne do të nxirnim atë që ishte më afër hyrjes. «Operacioni ishte me rrezikshmëri të lartë, se vendi para zbritjes për në birucat e nëndheshme është i ndriçuar mirë dhe ndonjë makinë policie mund të kalonte atje në çdo orë. Prandaj veprimet duheshin kryer me shpejtësi të madhe. Për këtë arsye vendosëm që në këtë aksion të merrnin pjesë gjithë anëtarët e grupit tonë, me përjashtim të Gurit, i cili do t‘i bënte shoqëri inspektorit të MP të Brendshme, që ka të drejtë të ushtrojë kontroll të befasishëm tak ato biruca. Për drejtimin e operacionit shokët ngarkuan mua. «Pasi ishin marrë të gjitha masat e nevojshme paraprake, në orën 23 e 20 minuta të datës 3 maj (pra, para një jave), nisëm aksionin. Në ato çaste dy kalimet që çonin tek qelitë e MP të Brendshme ishin të bllokura nga shokët tanë me uniforma oficerësh, me sinjale ndalim qarkullimi dhe, natyrisht… të armatosur mirë. Dështimi i këtij aksioni do të pasohej detyrimisht me veprime të armatosura, mbasi për ne nuk kishte më asnjë shpëtim. Ndërkohë dy vetura ndaluan tek oborri i ndriçuar para zbritjes për në birucat në fjalë. Prej tyre zbritën katër persona me uniforma oficerësh të MP të Brendshme; me ta edhe unë. «Dy shokët që shërbenin atje hapën shpejt dyert dhe zbritëm në korridorin e birucave. Hapëm derën e qelisë së robit amerikan më afër hyrjes dhe i dhamë një uniformë oficeri për ta veshur shpejt. I hutuar në kulm, ai zbatoi urdhërin pa kuptuar asgjë se ç‘po ndodhte. Ndërsa ne po dilnim jashtë, njëri prej shokëve që shërbenin tek birucat spërkati me një solucion gjurmëfshirës korridorin e tyre, shkallët dhe vendin deri tek veturat. Unë hipa në veturën e parë me robin amerikan dhe me dy shokët tanë që shërbenin tek birucat. Kjo treshe do të arratisej, duke marrë me vete arkivin. «E porosita shokun në timon që të ecte me shpejtësinë maksimale të mundshme. Brenda natës duhej të shkonim në Qafë-Thanë dhe të ktheheshim përsëri në Tiranë. Për fat të mirë, në atë orë makinat ishin shumë të rralla dhe rruga krejt e lirë për të ecur me shpejtësi. Kur kaluam Plepat e Durrësit, i dhashë një cigare robit amerikan, i cili e kishte humbur busullën. Ia ndeza duke i buzëqeshur, për ta qetësuar disi. Papritur ai kërceu përpjetë: nga hutimi i tepërt, ai kishte vënë në buzë anën e ndezur të cigares. «Arritëm në destinacion pak më herët nga ç‘parashikonim. U takova me shokët, mandej i dhashë një revole amerikanit. Ky e mori i entuziazmuar dhe më puthi në ballë. Më së fundi kishte arritur ta kuptonte qëllimin e vërtetë të udhëtimit misterioz. Shikimi i tij shprehte një

mirënjohje të pakufishme. Në atë çast e pashë me sytë e mi se ç‘do të thotë të bësh një njeri të lumtur. «Kur ata të tre u nisën për të kaluar kufirin, ne qëndruam njëzetë minuta pa lëvizur prej vendit. Kjo ishte kohë e mjaftueshme për tu garantuar që ata kaluan pa problem. Pastaj morëm rrugën e kthimit me të njëjtën shpejtësi. Secili shkoi në shtëpinë e tij, për tu paraqitur të nesërmen në DSJ si gjithmonë. «Sapo u konstatua të nesërmen mungesa e robit amerikan dhe e dy oficerëve që survejonin birucat, plasi rrëmuja. Për kureshtje, shkova vetë atje. Një grup ekspertësh anglezë e shqiptarë po bënin ekzaminimin e vendngjarjes. Sipas diskutimeve, solucioni gjurmëfshirës e kishte bërë mirë efektin e tij. «Mirëpo zhdukja e kuadrit anglez dhe arratisja e dy detektivëve tanë me robin amerikan bëri që pala angleze të reagonte ashpër. Revanshi i tyre nisi me goditjen e Fatmirit. Ndërkohë ata vendosën të tërhiqnin edhe Gurin në Londër. Një veprim i tillë nuk i pëlqeu aspak Dofenit, por ai heshti nga halli. — Por si u veprua përfundimisht, a shkoi Guri në Londër? ndërhyri me rrëmbim Meli. — Po, shkoi para pak ditësh. — Oh, çfarë gabimi! thirri Meli i dëshpëruar. — Po si të vepronte? pyeti Pahia i brengosur. — Pas një riorganizimi urgjent të grupit, duhej të arratiseshit patjetër ju kryesorët, më të ekspozuarit e tij. Si u shkoka ashtu, more, si cjapi tek kasapi! Mos harroni se kur ke përballë Inteligjencë Servisin duhet t‘i bësh sytë katër. Anglezët nuk janë Dofenë. — Ata vepruan shumë shpejt, nuk na mbetej kohë për tu menduar. Para nisjes së Gurit për në Londër, mua më emëruan zëvendësdrejtor të DSJ, në vend të tij. Ky është një postë i dobishëm për grupin tonë. — Tahmaja e tepërt të lë pa gjë, thotë populli. Pas zhdukjes së agjentit anglez dhe arratisjes së robit amerikan me dy shokët tanë, duhej pritur doemos nga ana juaj një reagim i ashpër i palës angleze. Ata janë të bindur që aksione kaq të rrezikshme në mes të Tiranës mund t‘i realizojë me sukses vetëm një grup komplotist i përgatitur mirë. Madjé, falë intuitës së tyre të shquar profesionale, ata i kanë përcaktuar organizatorët e mundshëm të një grupi të tillë në DSJ. Jo më kot anglezët e vlerësuan gabim të rëndë të Dofenit dërgimin e shokëve të mi në misionin e burgut për të më përgjuar. Pavarësisht se tani për tani atyre u mungojnë provat e fajësisë sonë, po veprojnë me shpejtësi për t‘i gjetur. Tërheqja e Gurit në Londër flet qartë për këtë. — Ne e lamë me fjalë me Gurin që brenda dy-tri ditësh ai t‘i telefononte patjetër nuses. Nëpërmjet shprehjeve të thjeshta, të koduara, ne do të merrnim vesh gjendjen e tij. Kur u nisa unë nga Tirana për këtu ishte dita e tretë e largimit të Gurit, por ai nuk kishte telefonuar ende. — Po sikur anglezët ta kenë futur në hetuesi, me të mbërritur në Londër? — Do të më vinte keq për të, por jam i sigurtë që ata nuk i nxjerrin dot asgjë. — Sjellja juaj është një pakujdesi e madhe, por le të shpresojmë në ndihmën e fatit këtë herë. A keni propozuar ditë, orë e vend për ndonjë takim të mundshëm me të autorizuar të CIAs për vendosjen e ndërlidhjes, të paktën?

— Po, kemi caktuar datën 20 maj. Gjithashtu kemi fiksuar orën dhe vendin. Në rast mosrealizimi të takimit për arsye të paparashikuara, kemi lënë edhe dy mundësi rezervë: në të njëjtin vend pas çdo 48 orësh. — Ju uroj sukses në këtë sipërmarrje të rëndësishme. — Sukseset dhe dështimet i kemi të përbashkëta. — Por për realizimin e tyre luftoni ju; unë jam sehirxhi. — Ti e ke filluar me kohë luftën ndaj tyre, bilé i vetëm. Dhe nuk u dorëzove. Ne do të krenohemi gjithmonë me qëndrimin tënd stoik. * Të nesërmen e ditës që u zhvillua biseda e mësipërme, qendra e lajmëroi Pahinë se në mbrëmje Meli do të kishte takim me shefin anglez – Unazën e Bardhë. — Nuk e shpjegoj dot këtë ardhje të papritur të anglezit – i tha Meli Pahisë, duke tundur kokën me mosbesim. – Pardje erdhe ti, sonte vjen ai! Ç‘do të thotë kjo? — As unë nuk i jap dot dum kësaj pune, Hamit – ia ktheu Pahia duke ngritur supet. __________________ LVI QESHJE ANGLEZE ―Kur qesh një anglez, ruhu ! Proverb francez

Në orën 22 e 30 Meli u gjend përballë Unazës së Bardhë dhe Dofenit. Pahia kishte shkuar pak më përpara. Anglezi i ofroi një cigare detektivit të burgosur, ia ndezi vetë, e i tha: — Sikur ta njihja jetën tuaj të burgut para tri javësh siç e njoh tani, unë, pa vështirësi, do t'ju kisha bërë ta pranonit ofertën tonë. Meli mblodhi shpatullat në heshtje. Zyrtari anglez vazhdoi: — Isha në qyetin e Korçës. Më pëlqeu. Qytet i vogël, por i bukur dhe i pastër. Atje njoha edhe vajzën tuaj. Ai nxori nga çanta një fotografi të zmadhuar, të cilën ia zgjati të burgosurit. Meli e mori dhe fiksoi shikimin mbi profilin e vajzës së tij, që po rritej pa baba. Nga pozicioni sesi e kishte kapur aparati, ish-detektivi e kuptoi që e bija ishte fotografuar në padijeninë e saj. Melin e kishte marrë malli prej kohësh për vajzën. Takimi kalimthi natën që i erdhi nëna me vëllanë dhe të bijën vetëm sa ia kishte shtuar më shumë mallin. Në një rast Diksi e kishte dëgjuar Melin të pëshpëriste: «Eh, Sonila ime, mendon se babai ka një copë akull në vend të

zemrës? Sikur ta dije sa herë më ke dalë në ëndërr, do mendoje ndryshe për mua.» Duke ia kthyer fotografinë anglezit, detektivi i burgosur i tha: — Nuk do ta kisha besuar kurrë se shërbimet inteligjente britanike do të denjonin të spekulonin me dhëmbshurinë e prindit për fëmijën. Megjithatë ju siguroj se, edhe sikur të ma zhduknit vajzën, unë nuk do ta ndryshoja qëndrimin tim. Anglezi, i tronditur, drejtoi trupin mbi kolltuk, dhe foli me një indinjatë të dukshme: — Oh, më keqkuptuat rëndë! Ju referuat renditjes së çështjeve për të cilat po flasim dhe jo lidhjes së tyre logjike. Kur ju thashë se mund t'ju kisha bërë të pranonit ofertën tonë, e vura theksin atje ku duhej: pasi kisha njohur në detaje jetën tuaj të burgut. Kur e kalova bisedën tek vajza juaj, e quajta të mbyllur çështjen e mëparhshme. Veç me këtë rast doja t'ju njoftoja se tani e tutje bija juaj mund të jetojë e pavarur ekonomikisht prej familjes së mamasë së saj. Ne i kemi lidhur Sonilës një pension mujor prej 500 lekësh (të reja). Sipas vlerësimit të kolegëve shqiptarë, kjo shumë është e mjaftueshme për jetesën në nivel mesatar të një personi në Shqipëri. Sa për dijeni, shërbimet tona sekrete nuk ia kanë lejuar kurrë vetes të merren me fëmijë të pafajshëm. Po të merreshim me veprime të tilla, të padenja, ne nuk do të ishim këta që jemi. — Nuk e kuptoj pse harxhoheni për një person, i cili nuk mundi ta plotësonte kërkesën tuaj – tha Meli me një ton që e vështirësonte dallimin e ironisë nga çiltërsia. — Ne nuk harxhohemi aspak, përkundrazi. Me përjashtim të dy misoineve tuaj të parë, gjithë të tjerët që keni realizuar me sukses kanë qenë rekomanduar prej Inteligjencë Servisit anglez. Pavarësisht se ju e bënit këtë në padijeninë tuaj, ne nuk jemi mësuar t'ua hamë hakun atyre që na shërbejnë, në çfardo forme qoftë. E kundërta do të ishte një praktikë e gabuar, e cila do të kishte sjellë pasoja të padëshiruara për organet tona. Qysh prej misionit tuaj të tretë deri ditën që jeni përjashtuar nga DSJ, ju keni pasur rrogën tuaj mujore dhe shpërblimin përkatës për çdo mision të realizuar në një llogari bankare të shërbimeve tona sekrete mbi emrin tuaj. Ajo shumë administrohet me përgjegjësi në favorin tuaj. Ne e dinim që do të vinte një ditë, kur do të fillonte hapja e kartrave. Dhe në një ditë të tillë, unë ju njoftoj se shuma që ne i japim si ndihmë mujore vajzës suaj është larg nga përqindja e shtesës së shumës së depozituar në emrin tuaj. Kështu që, jo vetëm ne, por as ju vetë nuk shpenzoheni në këtë rast. — Për punën që kam bërë, unë e kam marrë rrogën në DSJ. — Ato janë vetëm bishtra, jo rrogë detektivi – ia ktheu anglezi, duke mbledhur buzët. – Se si shpërblehet një detektiv për punën që bën, do ta mësoni kur të njiheni me shumën e depozituar në emrin tuaj. Sa për dijeni, në fund të vitit 1972 qendra jonë ju ka graduar në mungesë. Dihet që rroga është në raport të drejtë me spaletën. — Sidoqoftë, edhe po u prishëm bashkë, të drejtën e shumës së depozituar në emrin tim nuk do të ma mohoni, besoj – i tha duke qeshur Meli. — Kurrën e kurrës – u përgjigj me vrull anglezi. – Respektimi me përpikmëri i ligjit në të gjitha rrethanat është tipari themelor i një kombi me të vërtetë të qytetëruar dhe i një shteti modern juridik. Cilido qoftë fundi i marrëdhënieve tona, shuma juaj është e garantuar me ligj dhe do të mbetet përjetësisht e juaja. — Unë bëra shaka, zotëri – i tha Meli, të cilit i bëri përshtypje serioziteti i përgjigjes së anglezit. – Në gjendjen ku ndodhem unë, këto gjëra më duken si përralla.

— Kurse ne vetëm me ligjin nuk bëjmë dot shaka kurrë. Mosrespektimin e ligjit ne e përjashtojmë edhe nga tekstet e përrallave. * Për disa minuta ata po pinin kafe në heshtje. Duke vënë re që detektivi i burgosur nuk e preku pijen me ngjyrë, Unaza e Bardhë i tha me një buzëqeshje të lehtë: — Paskeni ndryshuar sjellje edhe ndaj alkoolit, jo vetëm ndaj shërbimeve sekrete. Kam dëgjuar se keni qënë alkoolist i madh dikur, është e vërtetë? — Po, e vërtetë është – u përgjigj Meli buzagaz. — Edhe unë kam pirë mjaft kur isha i ri. Tani e kam kufizuar, ndonëse dëshirën e kam përsëri. Shpresoj se kur të pimë ndonjëherë bashkë, nuk do ta kursej veten. A do të pimë bashkë në Tiranë? pyeti papritur anglezi. — Jo, do të pimë në Londër për herë të parë. Ju jeni moshatar dhe, në bazë të zakoneve tona, mosha respektohet shumë. Më takon mua të vij i pari tek ju. — Po erdhët, do t'ju bëjmë dhuratë një angleze të zgjedhur, më të bukur nga ajo studentja e Sorbonës, emrin e së cilës na i fshehët. Meli qeshi. Bashkëbisedimi përgjithësisht i ngrohtë i këtij takimi ia kishte fashitur dalëngadalë shqetësimin e fillimit për befasinë e tij. Me sa dukej Unaza e Bardhë kishte ardhur t'i bënte të ditur lidhjen e pensionit të vajzës. Ndërsa ish-detektivit nuk i ishte shuar akoma buzëqeshja, anglezi ndryshoi temë: — Qysh herët kam pasur respekt për djemtë e Shqipërisë. Kur u njoha nga afër me cilësitë e tyre në DSJ, ndjeva kënaqësi që nuk mbeta i zhgënjyer. Por që njeriu t'i evitojë sa më shumë zhgënjimet, duhet ta ketë në qendër të vëmendjes faktin e mirënjohur se çdo gjë është relative. «Midis djelmoshave të shumtë shqiptarë, që pata rastin të njoh në DSJ, ishte edhe Guri Streto. Shpejt për të krijova një respekt të veçantë. I zgjuar, guximtar, organizator i aftë dhe modest, ai më kishte pëlqyer shumë. Lindi nevoja që, për interesat e çështjes shqiptare, disa detektivë të DSJsë të transferoheshin në Londër. E kush mund të ishte më i denjë se Guri për një gjë të tillë? Unaza e Bardhë e endi shikimin, që poshtë syzeve të ndritshme, prej Melit tek Pahia dhe anasjelltas, sikur priste përgjigje nga ata për pyetjen e mbetur pezull. Pastaj vazhdoi: — Pa i mbushur plot tri ditë në Londër, ky yll i shërbimit sekret shqiptar iku fshehurazi si hajdut, duke marrë me vete edhe vëllanë tuaj, Dariun. Për Melin dhe Pahinë këto fjalë patën kumbimin e një bombe. Megjithëse gjakftohtë prej natyre, Pahia u zbeh krejt. Meli mbeti me vështrimin të ngrirë mbi fytyrën e Unazës së Bardhë dhe mendjen kushedi se ku. I thinjur në profesion, anglezi ia kishte arritur plotësisht qëllimit të synuar. Duke parashikuar se ata të dy mund të dyshonin për këtë takim të befasishëm, ai krijoi një atmosferë lirshmërie e komunikimi të ngrohtë, si asnjë herë tjetër më parë. Kjo rrjedhë e studjuar e takimit i çliroi prej ankthit Melin dhe Pahinë. Kur anglezi e llogariti se ata të dy ishin lëshuar me ëndje në shtratin e iluzioneve të buta, ai u dha shuplakën për të cilën kishte ardhur. Që të ndëshkuarit e tij të vuanin sa më shumë pas përmendjes nga përgjumja e mashtrimit, finalja e skenarit të parapërgatitur kishte qenë paralajmërim i zhgënjimit që do të pësonin.

Pikërisht kur ata të dy kishin hequr çdo dyshim për ndonjë të papritur të takimit, anglezi i kishte paralajmëruar: «që njeriu t'i evitojë sa më shumë zhgënjimet në jetë, duhet ta ketë në qendër të vëmendjes faktin, se çdo gjë është relative.» Meli ndjeu t'i djersinte trupi. Tek përfytyronte anglezin duke qeshur gjatë pjesës së parë të takimit, i vinte ta hante veten me dhëmbë nga inati. Vrasja e Merdarit, tensioni i madh nervor i aksioneve të guximshme që kishin kryer dhe detyra e zëvendësdrejtorit të DSJsë e kishin dobësuar Pahinë. Tani atë e kërcënonte arrestimi. Mendja e ish-detektivit diçka bluante në ato çaste tensioni… Duke i njohur rregullat, ai e dinte që Pahia nuk kishte të drejtë të vinte i armatosur në një takim të tillë. Në dhomë ishin dy kundër treve [veç Dofenit, shefi anglez shoqërohej përherë prej përkthyesit të tij), ndërsa në korridor qëndronin dy detektivë të tjerë të DSJsë, si gjithmonë. Megjithatë Meli e gjykoi se dy peshkaqenët e mëdhenj që kishte përballë ia vlenin ta ndërronte lëkurën me ta. Për këtë duhej doemos miratimi i Pahisë. Me një shikim prej profesionisti detektivi i burgosur i la të kuptonte mikut të tij se ishte gati për gjithçka. Ndoshta ngaqë kërcënohej ai vetë prej arrestimit e jo Meli, Pahia nuk ia miratoi idenë. Nga ana tjetër ndikimi i mashtruesit më të madh të njeriut, shpresës: pas nëntë ditësh grupi komplotist siguronte ndërlidhjen me CIAn, ndërhyrja e së cilës e ndryshonte raportin e forcave në favor të tyre. Melit nuk i kujtohej më asgjë sesi rrodhën minutat në prag të ndarjes me mikun e rrezikuar. Mbante mend, ashtu turbull, se sa herë që hidhte sytë mbi Pahinë, i dukej se e shikonte për herë të fundit. Kur ishte larguar, nuk kishte pasur fuqi t'ia shtrëngonte dorën. Ndërsa Pahia, me një buzëqeshje të sforcuar, mundohej ta qetësonte. __________________ LVII MEDITIM E DHIMBJE ―E kaluar, e kaluar memece! Varre ditësh të përgjumura përgjithmonë. N. Lenali

Me duart të kryqëzuara mbi kraharor, çehrezymtë, në këmbë para dritares në fund të korridorit të fjetoreve të katit të dytë, detektivi i burgosur e kishte fiksuar shikimin mbi ujin e kthjellët të lumit. Në të vërtet sytë e tij nuk shikonin asgjë. Ai po bënte me imagjinatë një udhëtim në të kaluarën e vet, në vitet e rinisë së përgjakur. Ky fragment tronditës i jetës së tij nuk ishte i kthjellët si uji i lumit, por i turbullt, i kuqërremtë. I lodhur prej jetës së tensionuar, ish-detektivi përpiqej të sodiste, matanë të kaluarës së trishtuar, portretin e nxënësit të zellshëm Hamit Meli, i cili kishte ëndërruar të bëhej një mjek i mirë. Këtë ëndërr të bukur ia kishte nxitur sëmundja e babait të plagosur në luftë. Meli i vogël e quante të pakuptimtë që të vdiste nga sëmundja në kushte paqeje një njeri, i cili kishte arritur të mbijetonte plagët e luftës. Sidomos babai i tij… Ambulanca e lagjes pranë shtëpisë së tyre, u bë shtëpia e tij e dytë. Atje ai kishte mundësi të njihte nga afër profesionin e tij të preferuar. Një ditë ai kishte shkuar në ambulancë së bashku me babanë e sëmurë nga ethet. Megjithë interesimin e mjekut dhe të një infermiereje, babai kishte humbur ndjenjat. I përlotur tek koka e krevatit, Hamiti i vogël i murmurinte:

— Rezisto, baba, rezisto të lutem! Pas shtatë vjetësh unë do të bëhem mjek dhe do të të shëroj nga kjo sëmundje që po të mundon; të jap fjalën! Atëherë ai vazhdonte vitin e dytë të gjimnazit dhe rezultatet i kishte premtuese. Kur i përgatiste shpejt mësimet e ditës së nesërme, ai vraponte në ambulancë. Midis bluzave të bardha, shikonte të ardhmen e tij. Gjatë kohës që qëndronte në ambulancë, edhe ai vishte një bluzë të bardhë. Kur ndonjë infermiere e thërriste ta ndihmonte në ndonjë shërbim, djaloshi i papërtuar vraponte atje i ngazëlluar. Kështu ai e ndiente veten anëtar i personelit mjekësor. Nën mbikqyrjen e infermiereve, ai kishte mësuar t‘iu bënte shiringa të sëmurëve që shkonin në ambulancë. Me kalimin e kohës, Hamiti u specializua aq mirë në bërjen e injeksioneve, saqë kishte pacientë që preferonin dorën e tij të lehtë. Një ditë një infermiere i tha në mirëbesim: — Hamit, këto ditë na ka ardhur një kurë e re, e cila mund të jetë e efektshme për sëmundjen e babait tënd. Por mjekët nuk guxojnë t‘ia bëjnë shiringat për shkak të grupit të tij të gjakut. — Pse efektshmëria e një ilaçi varet edhe prej grupit të gjakut të pacientit? — Jo, efektshmëria e kurës është e njëjtë për të gjithë grupet e gjakut, por bëhet fjalë për efektet e padëshirueshme anësore të saj në organizmin e të sëmurit. Pas përdorimit të kësaj kure në spitalet tona, mjaft pacientë kanë gjetur shërim prej saj, por ka pasur edhe tre të vdekur. Që të tre i përkisnin grupit të gjakut të babait tënd. Kura përbëhet nga 24 shiringa, por vetëm tri të parat janë problematike. — Në cilën pjesë të trupit bëhen ato shiringa? — Në mishra, në të ndenjura. — Po unë të njëjtin grup gjaku kam me babanë tim? — Jo, nuk është e thënë. Por për të përcaktuar grupin e gjakut duhet bërë analiza e tij. Hamiti i kërkoi një infermiereje tjetër t‘i bënte analizat e gjakut, që ta njihte për kuriozitet grupin e gjakut të tij. Analizat treguan se ai kishte të njëjtin grup gjaku me babanë. Ndërkohë ai u interesua dhe i pa me sy shiringat e kurës së re. Pas një jave djaloshi takoi mjekun përgjegjës të ambulancës e i tha: — Babai ynë është i ri në moshë dhe unë nuk dëshiroj që ai të na lërë jetimë kaq herët. Prandaj mendoj t‘ia bëni kurën e re që ka ardhur, se organizmi i tij do ta përballojë pa probleme atë, pavarësisht prej grupit të gjakut. — Nga nisesh ti që organizmi i babait me atë grup gjaku mund ta përballojë pa pasoja kurën? e pyeti i buzëqeshur mjeku, duke sistemuar dy dosje që kishte në duar. Hamiti u skuq në fytyrë para se të përgjigjej me zë të ulët: — Fillimisht dua t‘ju kërkoj falje për atë që kam bërë, doktor. Megjithëse unë kam të njëjtin grup gjaku me babanë, organizmi im i përballoi pa problem tri gjilpërat e para të asaj kure. Mjeku i shkëputi sytë prej dosjeve që po rregullonte dhe, me një çehre të ndryshuar, e pyeti:

— Seriozisht po flet, Hamit? — Po. — Por kjo është një marrëzi për moshën tënde – bërtiti mjeku duke i flakur matanë dosjet që po rregullonte. – Cili qe ai i çmendur që ka guxuar të bëjë një eksperiment të tillë me organizmin e një adoleshenti? Më thuaj emrin e tij, shpejt! — I kam bërë vetë në mishra çdo… — E pamundur! – thirri me zë të lartë, i bërë spec i kuq në fytyrë mjeku. – Edhe për një profesionist është shumë e vështirë t‘i bëjë gjilpërë vetes. — Unë u kam bërë me dhjetëra gjilpëra të tjerëve. Për t‘i bërë tri gjilpëra vetes nuk ishte aspak problem. Nëse më lejoni, unë mund ta bëj të katërtën në praninë tuaj, tani. — Je duke folur përçart, Hamit? Ç‘janë këto që thua? Babai yt nuk do ta pranonte kurrë një sakrificë të tillë nga ana jote. Ti nuk duhet të shkelësh më në ambulancë. — I bëni kurën babait, ju lutem! Pastaj unë nuk do të vij më këtu, po nuk më pranuat ju. Duke vrenjtur vetullat, mjeku e pyeti: — Çfarë shqetësimi ndieje pas bërjes së gjilpërës? — Një shtim etjeje gjatë ditës dhe një marrje mendsh të lehtë në mbrëmje; asgjë tjetër. Mos u bëni merak fare, doktor. * Vdekja e babait pas shtatë muajsh e detyroi adoleshentin e papërmbajtur të mos shkonte më në ambulancë, e cila i ngjallte kujtime të hidhura. Mirëpo akti i tij i guximshëm me eksperimentimin e gjilpërave dhe temperamenti i zhdërvjellët i djaloshit me biografi të shkëlqyer tërhoqën vëmendjen e ekspertëve të DSJsë, që zgjidhnin studentët e ardhshëm të shkollës së shërbimit sekret. Megjithë amanetin e babait, që asnjëri prej djemve të tij të mos kryenin studime ushtarake, pushteti diktatorial arriti t‘ia mbushte mendjen nënës dhe vëllait të madh, që të miratonin regjistrimin e Hamitit në shkollën speciale të DSJsë. «Kjo ka qenë kthesa fatale e jetës sime prej jetimi, që ma dogji të ardhmen përgjithmonë. Më mirë do të kishte qenë të kisha vdekur nga gjilpërat, sesa të kryeja studime ushtarake kundër amanetit të babait. Ndoshta mosrespektimi i këtij amaneti qe mallëkim për të ardhmen time», tha me vete detektivi i burgosur me sytë mbi rrjedhën e lumit. Sa dhimbje ndiente ai duke bërë bilancin e ngjarjeve të fundit: Daka e Merdari të vrarë, fati i Stretos i panjohur, Pahia në kthetrat e anglezëve, ai vetë i mbetur fillikat… Si një anije pa timonier e përzënë nga dallgët, grupi që vepronte në Tiranë do të përpiqej të merrte kontakt me të autorizuar të CIAs më 20 maj. Kjo ishte e vetmja shpresë shpëtimi për Pahinë. Por a do të realizohej dot ky takim i rëndësishëm për të siguruar qysh atë natë ndërlidhjen me shërbimin sekret amerikan? Meli nuk i jepte dot përgjigje kësaj pyetjeje, mbasi qysh prej ndarjes me Pahinë, ai nuk kishte më asnjë informacion, se ç‘ndodhte në Tiranë. Kjo e mundonte së tepërmi.

— Hamit, sonte do të kesh përsëri vizitorë – i pëshpëriti një zë i njohur. Detektivi i burgosur i shkëputi sytë prej ujit të kthjellët të lumit dhe u përqendrua tek personi që i foli: kartelisti i kampit ndodhej një metër larg tij. __________________ LVIII FYTYRA E VËRTETË E KOLONIZATORIT ―Keqbërësi synon të hedhë mbi të tjerët përgjegjësinë që nuk pranohet. J. Kortazar

Unaza e Bardhë dhe Dofeni do të ishin vizitorët e natës të ish-detektivit. Këtë herë secili prej tyre kishte përkthyesin e tij. Fjalët e zyrtarit anglez i përktheheshin Dofenit prej një kuadri të DSJsë që e shoqëronte. Midis Melit dhe secilit prej të dy shefave kishte zënë vend përkthyesi respektiv. Ky fakt i krijoi përshtypjen detektivit të burgosur, se dy përkthyesit luanin njëherësh edhe rolin e badigardëve, gjë që linte të kuptohej se takimi do të ishte më i nxehtë se herët e tjera. Natyrisht, ardhja e tyre vetëm pas katër ditësh nga takimi i fundit me praninë e Pahisë sinjalonte një ballafaqim me dhëmbë të shtrënguar midis të dy palëve, një lloj larje hesapesh. Fjalët e para të anglezit e qartësuan skenarin: — Megjithëse më kishit thënë se për ju ishte njësoj e huaj si anglishtja jonë, ashtu edhe ajo e amerikanëve, ju zgjodhët këtë të fundit. Shokët tuaj e kryen me sukses detyrën, që u kishit besuar. Megjithatë, pavarësisht nga përpjekjet tuaja, nuk besoj se do të arrini të shpëtoni prej zhgënjimeve. — Flisni më konkretisht, ju lutem; për çfarë zhgënjimi e keni fjalën? — Autori e njeh veprën e tij edhe kur i lexohen vetëm pak rreshta të saj. Meqenëse ju preferoni të luani rolin e naivit, ju bëj të ditur se kjo nuk i përshtatet aspak natyrës suaj serioze. Është e drejta juaj që edhe të mos flisni fare, por është më e denjë që, kur të fislni, të mos të përpiqeni të mbuloni diellin me shoshë. Tradhëtinë që na keni bërë, Hamit Meli, na i keni borxh brez pas brezi. Sulmi qe i beftë dhe brutal. I pikëlluar për fatin e dukshëm të Pahisë, detektivi i burgosur u përgjigj me të njëjtin ton: — Unë nuk jam nënshtetas anglez dhe as kuadër i shkollës suaj të shërbimit sekret, që të keni të drejtë të më akuzoni për tradhëti. Unë nuk kam bërë asgjë, por edhe sikur të kisha bërë gjithçka mundja në dëm të interesave tuaja ilegale në atdheun tim, ju mund të më përpilonit çdo lloj akuze, por jo atë të tradhëtisë, se tingëllon absurde kur e shqiptoni. — Atëherë dëgjoje nga unë shqiptimin e asaj akuze, që të mos të të tingëllojë absurde – ndërhyri energjikisht në bisedë Dofeni. – Brez pas brezi borxh na i ke tradhëtinë që ke nxitur dhe ke organizuar ndaj nesh, Hamit Meli. Kurrë nuk do të ta harrojmë e as nuk do të ta falim. — Nuk ju kam kërkuar ndonjëherë falje, megjithëse më keni dënuar tre herë me vdekje në mungesë, – ia priti Meli me zjarr. — Katër herë, jo tre, – u hodh e tha shefi anglez. – Dy herë të kanë shpëtuar komplotistët e tu, ndërsa dy herë të tjera unë. Dhe të dy palëve na i shpërbleve mirë – shtoi ai me zë pak

më të ulët. I tensionuar, detektivi i burgosur nuk ishte i sigurte se cilët përfshinte saktësisht termi të dy palët. Por, pa arritur ai të shprehet, foli Dofeni: — Afrimin e arrestuam – i tha ai, duke e kuptuar se ky sqarim ishte i nevojshëm në atë çast për Melin. – Por ndodhet në spital, jo në hetuesi. Bëri tentativë vetëvrasjeje, duke i rënë murit me kokë. Është rëndë. Detektivi i burgosur mezi dëgjonte nga veshët që i gumëzhinin. Shikimi iu errësua, ndërsa zëri i Dofenit i dukej sikur i vinte nga ndonjë pus i thellë. Shpresa e fundit që kishte pasur për shpëtimin e Pahisë ishte 20 maji. Por ai kishte bërë tentativë vetëvrasjeje dhe Dofeni pohonte me gojë të tij se ishte rëndë. Ndofta edhe nuk ishte më. Ndërsa ai vetë, edhe pas katër dënimeve me vdekje në mungesë dhe me një koleksion sëmundjesh në trup, vazhdonte të jetonte falë sakrificave të këtyre shokëve, të cilët po flijoheshin në lulen e moshës dhe në kulmin e shëndetit. Për shpirtin e detektivit të burgosur, të mbushur ding me vrer, kjo ishte një mbingarkesë e papërballueshme. Atij iu kujtua buzëqeshja e fundit e Pahisë tek përpiqej të qetësonte mikun e burgosur, ndërsa vetë po shembej në greminën e fatalitetit. Në ato çaste Melit i dukej se nga çdo pore e trupit i dilte flakë. Harroi gjithçka dhe u pushtua i tëri nga një dëshirë e papërmbajtur: të shkarkonte mbi të dy shefat që kishte përballë hidhërimin e madh që po i farmakoste gjakun, pastaj le të vdiste i qetë. Për t'i krijuar terren të përshtatshëm një starti të fuqishëm të shpërthimit të tij, bëri këtë pyetje të shkurtër me një zë fantazme: — Pse e arrestuat? — Për tradhëti të lartë – iu përgjigj Dofeni. — Kush je ti që paske të drejtë të arrestosh të tjerët për atë krim që kryen vetë? A di gjë populli shqiptar që ti sonte je këtu dhe me cilin je? bërtiti i burgosuri krejt i çakorduar. I shqetësuar më tepër nga toni shumë i lartë i të folurit të Melit, sesa nga fjalët e tij, Dofeni i tha me nxitim: — Ule zërin, Hamit, ule zërin se dëgjohesh jashtë. Pa ua vënë veshin vërejtjeve të Dofenit, detektivi i burgosur vazhdoi me të njëjtin ton: — Si guxon ti, njeri i papërgjegjshëm, të përmendësh shprehjen tradhëti e lartë i ulur në të njëjtën tavolinë me pushtuesit e fshehtë të atdheut? Kush të ka mësuar ty të..., Atë çast Melit i shpërtheu gjaku nga goja dhe ra pa ndjenja mbi tavolinë. Anglezi, i cili ishte bërë gati të ndërhynte në bisedë, u shqetësua shumë. Gjithashtu edhe Dofeni. Dy përkthyesit i pastruan gjakun dhe po përpiqeshin t'i vinin në ndihmë të burgosurit të raskapitur. — Vuan nga zemra – i shpjegoi Dofeni mysafirit anglez. – Hemorragjia i ndodh sa herë që acarohet së tepërmi nga nervat, më ka thënë një mjeku ynë që e ka kuruar rishtas. — Ndonjë e papritur e padëshirueshme sot do të ishte me përgjegjësi. Kemi ardhur t'i japim njoftimin e mbrotjes së tij nga pala amerikane dhe një vdekje e befasishme mund të quhej e inskenuar. CIA ka në dispozicion të saj pengjet tona, të cilët to t'i shkëmbejmë me Melin. Ky sot duhet të firmosë patjetër dokumentin përkatës, që u vu në dijeni për mbrojtjen e akorduar – i tha i preokupuar anglezi. Dy përkthyesit e kishin shtritur Melin mbi një divan të butë rrëzë dritares. Pas disa minutash i burgosuri u përmend e hapi sytë. Përkthyesi anglez i dha menjëherë një hape dhe pak ujë. Ndërsa shqiptari e pyeti duke i buzëqeshur:

— A jeni më mirë? — Po, po, kaloi tani, – belbëzoi me zor Meli. Duke u rrudhur në fytyrë, ai u ngrit ndenjur. I sollën një kafe, në të cilën përkthyesi anglez diçka shtiu. Ish-detektivi e piu dhe e ndjeu që i bëri mirë. Pas pak ai u çua ngadalë dhe shkoi e u ul në vendin e tij. — A ndjeheni më i fortë tani? e pyeti anglezi. — Disi, – u përgjigj nëpër dhëmbë Meli. I mësuar që të fyente të tjerët pa guxuar kush që ta fyente atë vetë, Dofenit nuk iu durua pa e ngacmuar — Kur flet keq, e keqja të gjen, Hamit. Detektivi i burgosur ktheu ngadalë fytyrën në drejtim të atij dhe iu përgjigj me një zë të mekur: — Që kur jam larguar nga DSJ, kam preferuar më mirë të keqen fizike, se atë morale. Dofeni u vrenjt në fytyrë dhe u kundërpërgjigj: — Mos harro se biografia jote fillon para se të largoheshe nga DSJ. Anglezi, i cili deri atëherë kishte dëgjuar në heshtje, mori fjalën duke iu drejtuar Dofenit: — Acarimi nervor ekstrem është njësoj si dehja nga alkooli. Në një gjendje të tillë njeriu e humbet vetëkontrollin. Atëherë maska bie dhe del fytyra e vërtetë e njeriut. Ashtu ndodhi pak më parë me Hamitin. Ai nxori fytyrën e tij të vërtetë, atë të hetuesisë speciale: tamam një nepërkë nën gur. Detektivi i burgosur, i cili akoma nuk ishte qetësuar sa duhej, shpërtheu përsëri. Ndonëse fuqitë e kishin lënë dhe djersë të ftohta po i njomnin ballin, ai i tha Dofenit me zë të dobët: — Kur e bën të huajin zot në vatrën tënde, ai ka të drejtë të të gjykojë si t‘i dojë qejfi. Por mos harro Dofen, se ai gjarpër me syze [Meli tregoi me dorë anglezin] do të të pickojë edhe ty vetë një ditë. — Kjo është ofezë e hapur – bërtiti anglezi, duke përplasur grushtin mbi tavolinë. Dyllë i verdhë në fytyrë, detektivi i burgosur iu drejtua atij: — Mos mendoni se poshtërimin moral që miratojnë veglat tuaja të verbëra, për hir të interesave të ngushta, e pranon çdo gjak shqiptari. Historikisht çdo pupull, krahas heronjve të tij, ka nxjerrë edhe tradhtarë. I egërsuar në kulm, Dofeni replikoi gjithë mllef: — Ke të drejtë të flasësh tani si të të vijë për mbarë, Hamit. I vendosnim në letër dënimet me vdekje për një armik të betuar si ti dhe përsëri na dhimbseshe. Nuk kanë thënë kot: Mëshira është tradhëti ndaj vetvetes. Tani zotërinë tënde e merr në mbrojtje Daj Sami.

— Unë nuk kam nevojë për mbrojtjen e askujt – thirri Meli me aq zë sa kishte. – Ndonëse i ri, unë jam i tejngopur me jetën dhe zgjatja e saj është vazhdim i një të keqeje për mua. Jeto ti, o njeri i llastuar i fatit dhe i atyre që të mbrojnë. Por mos e harro atë që tha mbrojtësi yt anglez herën e kaluar: që njeriu të mos përfundojë i zhgënjyer, duhet ta ketë në qendër të vëmendjes faktin se çdo gjë është relative. Nga ky parim nuk bën përjashtim as mbrojtja jote e trashëguar. Anglezi ndërhyri prerazi, për t'i dhënë fund polemikës: — Firmoseni këtë dokument që jeni vënë në dijeni se, qysh prej katër ditësh, ndodheni nën mbrojtjen e CIAs – i tha ai Melit, duke i zgjatur një dosje të hollë, e cila duhej firmosur në disa vende. Ndërsa detektivi i burgosur po firmoste si me pahir aty ku po i thoshte përkthyesi anglez, Unaza e Bardhë shtoi: — Në mbrëmjen e 20 majit do të kontaktoni me palën që ju ka marrë në mbrojtje. Tani mund të largoheni. __________________ LIX ANKORIM ZHGËNJYES I SHPRESAVE ―Politika nuk ka zemër, por vetëm kokë Napoleon

Në datën 20 maj 1984 oficer roje në kampin e Qafë-Barit ishte përsëri kartelist Et‘hemi. Ai i bëri të ditur Melit se në orën 22 e 30 një kuadër i DSJsë do ta shoqëronte jashtë kampit, për të shkuar në takimin e rëndësishëm të asaj nate, i cili do të zhvillohej në një dhomë të posaçme afër zyrave të komandës së kampit. Ashtu ndodhi. Në orën e caktuar shoqëruesi e çoi Melin deri tek dera dhe i tha me mirësjellje: — Këtu detyra ime mbaron. Këtë herë ish-detektivi pranoi që të shkonte në takim me rroba të sjella posaçërisht. Ai e falënderoi shoqëruesin dhe hapi derën. Gjithë sa ishin në atë dhomë të madhe, të mobiluar në mënyrë luksoze, u çuan në këmbë. Pasi takoi treshen amerikane, detektivi i burgosur i dha dorën Unazës së Bardhë e përkthyesit të tij dhe ul në vendin e rezervuar, pa u takuar me Dofenin. Zyrtari kryesor amerikan [shef i seksionit evropian të CIAs – sipas prezantimit] ishte rreth të pesëdhjetave. Në krahun e majtë të tij kishte zënë vend përkthyesi, ndërsa në krahun tjetër një koleg i përafërt në moshë. Të tre këta ia shtrënguan dorën Melit me të dy pëllëmbët e tyre. Si u ulën të gjithë, bisedën e çeli kryezyrtari amerkan: — Si keni qenë me shëndet këto kohët e fundit, z. Meli? Kemi dijeni se vuani nga disa sëmundje. — Nuk kam qenë keq, mbasi janë përpjekur të më kurojnë. — Dua t'ju them qysh në fillim, se keni shumë të fala nga Guri dhe Dariu. Janë mirë që të dy. Guri tani për tani është me pushime. Më vonë besoj se do të vijë t‘ju takojë.

Detektivit të burgosur i gufoi zemra kur dëgjoi emrin e Gurit. Fakti që ai ishte mirë dhe që ndodhej jashtë çdo rreziku e qetësoi pa masë, duke ia lehtësuar njëfarësoj brengën për fatkeqësinë e Pahisë. Atij nuk iu durua pa pyetur: — Në SHBA ndodhet Guri? — Po, por e ndien veten njësoj si në shtëpinë e tij – iu përgjigj i buzëqeshur amerikani. Melit i shkuan sytë atë çast tek baxhanaku i Stretos. Dofeni kishte ulur kokën dhe, në heshtje të plotë, po vërtiste paketën e cigareve nëpër gishtat e dorës së djathtë. — I bëni të fala nga ana ime Gurit, ju lutem. Të mos mërzitet për shokun që i arrestuan për inat të tij. — E vizituam Afrimin në spital; është mjaft i sëmurë. — Ai tentoi të vetëvritej, për t'iu shpëtuar torturave të DSJsë dhe të anglezëve – tha Meli i zymtë në fytyrë. — Për kurimin e tij ne nuk do të kursejmë asgjë – premtoi shefi amerikan. – Trima të tillë meritojnë respektin e të gjithëve. Angloshqiptarët, si zotër të shtëpisë, përgatitën kafet e para dhe i servirën të shoqëruara me pije. Meli e refuzoi në shenjë proteste për replikat që kishte shkëmbyer me ta pak ditë më parë. Duke pirë kafen, zyrtari i parë amerikan e pyeti: — Si është gjendja e përgjithshme e kampit ku po vuani dënimin, z. Meli? — Si mos më keq. Dhuna fizike, psikike e shpirtërore dhe, krahas tyre, mjerimi ekonomik, janë shoqëruesit e përhershëm të jetës së këtushme. Puna e rëndë në minierë në kushte krejtësisht çnjerëzore dhe me norma të detyruara shumë të larta, i shkatërron me shpejtësi të burgosurit. Dënimet janë drakoniane, thjesht për shprehjen e pakënaqësisë më të vogël ndaj diktaturës në fuqi. Ushqimi nuk vlen as për kafshët: pesë muaj speca të ziera dhe shtatë muaj presh të zier – të freskët ose të thatë. Të dy përkthyesit ngecën në përkthimin e fjalës presh. Siç i shpjeguan më vonë Melit, këtë fjalë të gjuhës shqipe ata e kishin takuar nëpër fjalorë me sinonimin e saj pras. Vetëm pasi ua skicoi ish-detektivi në një copë letër formën e kësaj bime, dy përkthyesit arritën ta merrnin vesh se kush ishte mbreti i menusë së burgut. — Ju thatë se dënimet janë drakoniane; a mund ta ilustroni këtë me shembuj, z. Meli? u interesua shefi i seksionit evropian të CIAs. — Për mua do të ishte e vështirë të flisja për këtë çështje në mungesë të autoriteve shqiptare, mbasi ju do të kishit të drejtë të dyshonit në sinqeritetin tim: kaq larg koncepteve bashkëkohore të ligjit dhe të drejtësisë janë dënimet pa shkak të kundërshtarëve politikë në Shqipëri. Meqenëse është i pranishëm drejtori i shërbimit sekret shqiptar, unë ju bëj të ditur se në këtë kamp pune janë dyzetë e një të burgosur që kanë vuajtur më tepër se njëzet vjet burg pa ndërprerje dhe kanë ende vite të tjerë për të vuajtur. Ndërsa i burgosuri Sami Dangllia nga Korça, i arrestuar qysh në tetor të vitit 1944, është dënuar edhe dy herë të tjera për veprimtari armiqësore brenda në burg me nga 25 vjet heqje lirie. Ai nuk e ka parë ende me sy Shqipërinë pas Luftës së Dytë Botërore. Përkthyesi amerikan vuri të dy duart në kokë dhe shikoi shefin e tij. Pastaj, sikur ta kishin bërë me fjalë, të gjithë e fiksuan shikimin mbi Dofenin.Me atë rast përkthyesi amerikan i tha Melit:

— I burgosuri i shumëvuajtur, z. Dangllia, është një martir i vërtetë. Mua më dhimbset jo vetëm si njeri e si shqiptar, por edhe si korçar. Me origjinë unë jam nga një fshat i Korçës. Isha fëmijë kur prindërit e mi u arratisën nga Shqipëria, duke më marrë me vete. Jeta e skëterrshme e z. Dangllia është një dramë tronditëse. — Ka edhe të tjerë të burgosur politikë shqiptarë me fat të ngjashëm si të z. Dangllia. Pa llogaritur disa mijëra të pushkatuar e qindra të burgosur të tjerë të zhdukur në hetuesi, apo të vdekur në kampet e punës dhe burgjet e diktaturës. — Po ju, i dashur koleg, a keni punuar në minierë? e pyeti përkthyesi Melin. — Po, kam punuar rreth një vit. Galeritë janë të ulëta sa mezi qëndron në këmbë. Sigurimi teknik i të burgosurve figuron vetëm në letër. Acidi sulfurik të djeg rrobat dhe lëkurën. Jeta është në rrezik sapo kapërcen hyrjen e minierës në gjendje të mjeruar teknikisht. __________________ LX SFIDË INJORUESE ―Të jesh i skllavëruar në vetvete është skllavëria më e mundimshme. Seneka Amerikanët ofruan kafe nga ana e tyre. Meli e mori së bashku me pijen me ngjyrë. Kryezyrtari amerikan hyri në temën qendrore të takimit: — Siç jeni vënë në dijeni, z. Meli, CIA ju ka marrë nën mbrojtje. Nuk e patëm të lehtë t'ia arrinim këtij qëllimi, mbasi pala angleze dhe ajo shqiptare u treguan shumë të ngurta në trajtimin e çështjes suaj. Sidoqoftë, me përpjekjet dhe me ofertat tona, arritëm t'ju nxirrnim nga kthetrat e vdekjes, që po ju trokiste tek dera. Si shkëmbim me ju, pala angleze kërkoi lirimin e gjashtë detektivëve të saj që ndodhen në duart tona. Raporti nuk ishte i drejtë, por ne nuk do të ngurronim fare edhe sikur njëqind me një të pretendonin ata, aq të kënaqur e mirënjohës jemi për punën tuaj të shkëlqyer. Në të ardhmen ne do të përpiqemi që t'ju krijojmë edhe favore të tjera, mbasi ju i meritoni plotësisht. — Ne nuk do të bëjmë asnjë lëshim të mëtejshem për Melin, – deklaroi Unaza e Bardhë duke ndërhyrë në bisedë. Si kundërpërgjigje, shefi amerikan filloi të fërkonte gishtin e madh me atë tregues, sikur po numëronte të holla, duke shikuar buzagas anglezin. Pastaj ai iu drejtua sërish detektivit të burgosur: — Një gjë duhet ta kuptoni mirë, z. Meli. Mbrojtja që ofron CIA nuk është vullnet privat i një individi apo i një grupi të cakturar personalitetesh të shërbimeve tona sekrete, por një vendim qeveritar, i cili do të jetë në fuqi derisa të ekzistojë shteti amerikan. S'ka rëndësi pse vdes unë nesër, apo edhe kolegët që më shoqërojnë mua sonte. Vlerat e kësaj mbrojtjeje janë të garantuara me ligj dhe nuk vdesin kurrë. Duke thënë fjalët e fundit, ai nxori nga çanta një dosje me letër të lustruar dhe ia ofroi Melit. Përkthyesi amerikan filloi t‘i tregonte vendet se ku duhej të firmoste. Ndërsa me detektivin e burgosur vazhdonte procedura e nënshkrimeve, Unaza e Bardhë i tha kolegut amerikan:

— Në shkollat tona të shërbimeve sekrete, si në tonën ashtu dhe në tuajën, nuk i jepet prioritet letërsisë, përkundrazi. Le më në shkollën e këtyre! – tha ai, duke treguar me dorë Dofenin. – Prandaj më ka bërë përshtypje një dell letrar që e përshkonte mbrojtjen e Melit natën e parë të takimit tonë me të. Ishte përgatitur me letër në mënyrë mbresëlënëse. — Ju e njihni më mirë, sigurisht. Unë sonte po e shikoj për herë të parë. — Megjithëse sonte e shikoni për herë të parë, si mendoni, a e përfundon dot me sukses një mision Meli në këtë gjendje shëndetësore? Amerikani u përgjigj duke mbledhur supet: — Çdo përgjigje që të jap unë nuk e argumentoj dot, sepse më mungon ajo shkallë e domosdoshme njohjeje, që e bën të mundshëm vlerësimin real. — Ja ku po ju a them unë që e zotëroj tashmë atë shkallë njohjeje. Edhe në këtë gjendje shëndetësore që është, Meli, me cilësitë që ka, mund ta realizojë me sukses një mision. Kur detektivi i burgosur mbaroi punë me dosjen, shefi i seksionit evropian të CIAs e pyeti: — Prej librave që keni lexuar, cilët ju kanë lënë më shumë mbresa, z. Meli? — Martin Iden dhe Rreziku anglo-american për Shqipërinë – u përgjigj me qetësi ai dhe shtoi: – ky i fundit është vepër e liderit të shtetit shqiptar. Të tre amerikanët qeshën me gjithë shpirt. Instiktivisht atyre u shkuan sytë tek Dofeni, i cili po përpiqej ta kalonte si pa rënë në sy sfidën që i ishte bërë. As Unaza e Bardhë me përkthyesin e tij nuk e kursyen buzëqeshjen këtë herë. Meli iu drejtua shefit amerikan: — Dëshiroj të bëj një ekspozé të shkurtër të ngjarjeve që sollën takimin tonë të kësaj nate, nëse e jeni dakord. Amerikani shikoi Unazën e Bardhë. Ky nuk reagoi fare. — Po ju dëgjojmë me kënaqësi, z. Meli, – i tha shefi i seksionit evropian të CIAs. __________________ LXII MELI I DREJTOHET SHTËPISË SË BARDHË ―Ylli i ndikimit të fortë shkon drejt perëndimit. Xh. Adams

Detektivi i burgosur u ngrit në këmbë, nxori disa fije letre nga xhepi dhe filloi të lexonte me një zë të shtruar: Zotërinj të Nnderuar,

Jam sa i befasuar nga mbrojtja e paparashikuar e shtetit më të fuqishëm të botës, aq edhe i indinjuar prej shtypjes së pamëshirshme, që i është bërë e po i bëhet popullit shqiptar nga një diktatori i mbështetur fuqimisht prej Londrës. Anglezët e adhurojnë lirinë, por kjo nuk i pengon ata për të mbështetur despotët që bëjnë lojën e tyre në prapaskenat e politikës, duke skllavëruar popuj të pafajshëm. Jam i befasuar prej takimit të sotëm për faktin se regjimi ynë në fuqi nuk i ka njohur praktika të tilla në marrëdhëniet midis shteteve. Por duket qartë se vezullimet e një qytetërimi, që nis mesazhe në emër të njerëzimit me sonda ndërplanetare, nuk mund të mos ta depërtonin klonin e Shqipërisë hermetike, e cila ka filluar t'i mbyllë portat me çelësa të markave britanike. Eshtë fakt që pranohet prej të gjithëve, se t'i shikosh atdheut plagët e hapura në fshehtësi prej një diktatori agjent dhe të mos përpiqesh t'ia mjekosh, është një dezertim i turpshëm. Në shtigje të tilla më ka tërhequr për dore fati im dhe unë jam përpjekur të bëja sa të mundja, nën diktatin e shpirtit tim të lënduar nga pendesa. Jam bir i një populli të thjeshtë, të ndershëm, punëtor e liridashës, por, mjerisht, i një populli të pakulturuar në nivelin e kontinentit; jo për faj të tij. Për shkak të ndërhyrjeve jo dashamirëse të fuqive të mëdha, si edhe të papjekurisë së tij politike, populli shqiptar doli i humbur prej të dy luftërave botërore, si në planin shoqëror, ashtu edhe në atë kombëtar. Fajet e rënda politike sjellin pasoja të rënda për të ardhmen e çdo populli. Për analogji të fatit të popullit tim, po ju sjell fatin tim: Në rininë e hershme kam ëndërruar të bëhesha një mjek i mirë, për t'iu qetësuar dhimbjet njerëzve e për t'iu zgjatur jetën. Por ata që e kishin në dorë fatin tim ditën ta manipulonin atë, duke devijuar aspiratat e mia. Dhe unë u shndërrova në të kundërtën e atij që ëndërroja të bëhesha. I lidhur pazgjidhmësisht me profesionin e detektivit, unë u shkurtoja jetën njerëzve e u shkaktoja dhimbje. Me kalimin e viteve, duke u kthjelluar, brejtjet e forta të ndërgjegjes më fundosën në një pendesë gjithnjë në rritje, pa kthim. I dëshpëruar prej gjendjes sime, ndieja neveri ndaj profesionit dhe fillova ta manifestoja hapur atë. Për këto dukuri të sjelljes sime të dyshimtë në punë e në jetë, u shpalla i padëshirueshëm nga eprorët e mi dhe u përjashtova prej radhëve të DSJsë. Ky qe një çlirim i pjesshëm për mua, i cili nuk më shkarkonte kurrsesi nga përgjegjësia e misioneve të kryera. Rënia në burg më shërbeu si një dritare prej nga unë pashë me sytë e mi atë lloj barbarie të regjimit që i kisha shërbyer verbërisht, të cilën nuk do ta kisha besuar kurrë me të dëgjuar. Nuk më dhimbsej vetja për vuajtjet që kaloja. Ato ishin një kurë e mirë për shpirtin tim të pllakosur nga pendesa. I lehtësuar nga pozicioni im i ri në jetë, sillja ndërmend fjalët e shkrimtarit amerikan, Toro: «Për një njeri të ndershëm, burgu është vendi më i përshtatshëm në një shtet ku skllavëria mbrohet me anë të ligjit.» Por edhe atje erdhi e më trokiti në derë profesioni im i vjetër. DSJ më bënte thirrje të kryesoja një mision të rëndësishëm «për interesat e larta të atdheut.» E njihja mirë hipokrizinë e këtyre sloganeve dhe isha i vendosur në refuzimin tim. Në qoftë se një ditë do të m'i imponin me forcë ato armë, të cilat kisha vendosur të mos t'i prekja më me dorë, do t'i përdorja pa ngurrim kundër atyre që do të më detyronin të rikthehesha në shërbimin sekret. S'vonoi shumë dhe doli në skenë një kundërshtar shumë më i fuqishëm e më i specializuar e, deri atëherë sekret: Inteligjencë Servisi britanik. Në pritje të takimit tim të parë me zyrtarët anglezë, më rrihnin si çekan në mendje pyetjet: Kush ua kishte hapur derën e pasme të oborrit këtyre mysafirëve të natës që do të më vizitonin? Çfarë përfaqësonte në të vërtet epoka dyzetëvjeçare e ndërtimit të socializmit në Shqipëri? Sa marksist paskej qenë diktatori ynë? A dinte gjë populli shqiptar, si ishte luajtur e po luhej me fatet e tij? Në qoftë se populli nuk kishte nga ta dinte këtë të vërtetë dramatike, unë, biri i tij fajtor, e mësova për shkak të koniukturave në shërbimin sekret. Për mua ajo tani ishte lakuriq. I dalë nga xhunglat e politikës së fshehtë, silueta e luanit britanik po

shfaqej kërcënueshëm në horizontin e të ardhmes së atdheut. Do të takohesha me bashkatdhetarët e Shekspirit, për të cilët punonte një Makbeth shqiptar shumë më mizor nga ai i Skotlandës. Takimi me ta nuk solli ndonjë ndryshim në gjendjen time, veç dyfishimit të rrethit të hekurt që më shtrëngonte për t'iu kthyer profesionit të dikurshëm. Ndërkohë më kujtoheshin fjalët e një poeti e patrioti të shquar shqiptar të viteve njëzetë–tridhjetë: «Anglia, kjo fuqi e madhe dhe dinake, asnjëherë nuk ia ka dashur të mirën vendit tim. Unë, si një individ i pafuqishëm për t'ia ndaluar dorën e sprovuar në bëmat e saj, shpreh publikisht protestën, duke deklaruar se nuk do ta mësoj gjuhën angleze sa të jem i gjallë.» Për të penetruar lirshëm në radhët e shërbimit sekret shqiptar, anglezët filluan spastrimet e kundërshtarëve të mundshëm. Pas pushkatimit të detektivit Genc Daka dhe dënimit me burgime të rënda të disa të tjerëve, një muaj më parë u vra me dy plumba pas shpine detektivi Fatmir Merdari. Nën akuzën recetë ―tradhëti e lartë‖, ditët e fundit u arrestua detektivi Afrim Pahia, i cili u detyrua të bënte vetvrasje, për të mos u rënë pré e torturave çnjerëzore të hetuesisë shqiptare. Tradhëtarët e atdheut akuzojnë gjithmonë për tradhëti të tjerët. Ky është një mësim i mirënjohur i historisë. Disa ditë më parë anglezët tërhoqën në Londër nëndrejtorin e DSJsë, Guri Streto. Prej trysnisë së rreziqeve që i kanoseshin nën mjegullën londineze, ai u detyrua të arratisej. Inteligjencë Servisi reagoi menjëherë në mënyrë cinike: arrestoi zëvendësuesin e tij në detyrë në DSJ, Afrim Pahia. Ky tentoi të vetëvritej, për të mos iu nënshtruar torturave që e prisnin. Nëpërmjet këtyre masave të paarsyeshme represive shërbimet sekrete britanike synojnë të mposhtin rezistencën e detektivëve shqiptarë ndaj planeve të tyre të errëta, në bashkëpunim me klanin diktatorial të Tiranës. Qeveria amerikane duhet të bëjë ç'është e mundur që t'iu ndalojë dorën regjisorëve të Inteligjencë Servisit, për të mos ta shtjellur më tej dramën shqiptare. Populli shqiptar, numerikisht i vogël, disponon forca të mëdha shpirtërore për t'iu kundërvënë së keqes. Ne jemi një popull shumë mirënjohës ndaj atyre që na ndihmojnë, por nuk i harrojmë kollaj edhe atë që na bëjnë të keqen. Duke përfituar nga rrethanat speciale që m'u krijuan, shpreh me zë të lartë vullnetin e ndrydhur të popullit tim të shumëvuajtur, duke i bërë thirrje qeverisë amerikane që te kontribuojë në zgjidhjen e drejtë të "çështjes shqiptare", megjithë kompleksitetin e saj. Ky është amaneti i një të burgosuri politik, që kërkon mjekim për plagët e popullit të tij. Dëshiroj që zërin tim, të pajisur me këtë cilësi, ta përcillni deri në sferat më të larta të shtetit e të qeverisë suaj, mundësisht deri në katin e sipërm të Shtëpisë së Bardhë, në zyrën e Shkëlqesisë së Tij Presidenciale, Zotit Regan [të pranishmit çohen në këmbë, me përjashtim të Dofenit]. Përfitoj nga rasti, t'i uroj Shkëlqesisë së Tij sukses të plotë në zgjedhjet e afërta, për të mirën e popullit amerikan, të aspiratave të popujve në zhvillim, si dhe për plotësimin me sukses të misionit që i ka ngarkuar historia, si Kampion i Lirisë dhe i Paqes në botë. Ju falënderoj për vëmendjen. * Kur detektivi i burgosur mbaroi së lexuari, shefi i seksionit evropian të CIAs i mori letrat e tij, i palosi me kujdes dhe i futi në portofolin personal [jo në çantë], duke i premtuar në mënyrë solemne: — Zoti Meli, ju jap fjalën se këtë letër do t'ia dorëzoj Zotit Regan me dorën time. Pastaj, duke iu drejtuar Unazës së Bardhë, ai e pyeti:

— Keni gjë për të thënë? Anglezi u përgjigj në mënyrë domethënëse: — Meli thotë gjithmonë të vërtetën. Pas disa minutash, shefi anglez, përkthyesi i tij dhe Dofeni dolën jashtë, duke lënë në dhomë vetëm mbrojtësit dhe të mbrojturin. __________________ LXII MIDIS MIQSH ―Fjala mik ndodh të jetë e zhveshur nga kuptimi; fjala armik, jo. V. Hygo

Treshja amerikane e mori pranë detektivin e burgosur dhe nisi me të një bisedë të ngrohtë. — Mos u kurseni për ta ndihmuar këtë popull fatkeq – u tha Meli me një ton keqardhjeje. – Mos dëgjoni duartrokitjet e inskenuara nga diktatura, ju lutem. Po të mbani vesh mirë, në Shqipëri dëgjohen vetëm psherëtima. — E dimë, e dimë – ia ktheu shefi amerikan. – Këtë e tregon më së miri veprimtaria juaj e kohëve të fundit. Sot, siç e dini, duhet të jetë vendosur ndërlidhja midis grupit tuaj që vepron në Tiranë dhe CIAs. Me rekomandim të Gurit, takimin tonë e caktuam enkas për sonte. Ai tha se ky takim do të tërhiqte nga Tirana një pjesë të mirë të përgjuesve në këtë zonë, duke krijuar kështu mundësi më të mëdha për ndërlidhjen. Me përmendjen e emrit të Gurit, ish-detektivi nxitoi të pyeste: — Si është në të vërtetë Guri? Si mundi të ikte nga Londra? — Eshtë shumë mirë. Natën e arratisjes u plagos në kofshën e djathtë, por çdo gjë kaloi pa pasoja. Vëllai juaj, Dariu, e ka transportuar me shumë mundim Gurin e plagosur deri në ambasadën tonë në Londër, ku u morën masat e duhura. — E paguam me Afrimin; na e morën nëpër duar – foli si me vete të tij Meli. — Mos u bëni merak as për atë – ia priti shefi i seksionit evropian të CIAs. – Së shpejti do të vijë nga Shtetet e Bashkuara një profesor i mjekësisë amerikane me famë botërore. Për shkak të përplasjes së fortë të pjesës së pasme të kokës pas murit, Afrimi është verbuar në të dy sytë dhe nuk do të shikojë më. Por, po e shpëtuam nga vdekja, ne do ta tërheqim në Amerikë përgjithmonë. Atje do t'ia krijojmë të gjitha kushtet; shpresoj se diçka mund të bëhet dhe për problemin e shikimit. Kemi shumë respekt për ju, djelmosha shqiptarë. Nuk na i merrte mendja kurrë që nga radhët e shërbimit sekret shqiptar të dilnin djem me ndjenja kaq të fuqishme atdhedashurie dhe me shpirt të tillë vetëmohues. Në këtë drejtim ua kaluat edhe polakëve, të cilët shquhen për një gjë të tillë midis vendeve të

Evropës Lindore. Angazhimi i drejtpërdrejtë amerikan nën ndikimin e veprimtarisë së grupit tuaj do të mundësojë një kthesë pozitive të rëndësishme në politikën shqiptare. Ka të ngjarë që brenda dy vjetësh Shqipëria të ketë një pamje tjetër dhe ju do të të jeni krenarë për kontributin që dhatë në dobi të së ardhmes së atdheut tuaj. — Faleminderit shumë; ky është lajmi më i mirë që prisja. — Kjo nuk është dhuratë nga ana jonë, z.Meli. Ju e meritoni lirinë, gjersa jeni të gatshëm të flijoheni për të. — A ishte me interes për CIAn arkivi informativ që ju solli grupi i të arratisurve? — Ato informacione patën një vlerë të pallogaritshme për ne. Dua të veçoj këtu regjistrimet e bisedimeve ultrasekrete midis diktatorit tuaj dhe Londrës, të siguruara prej Gurit. Informacione të tilla janë perla të vërteta edhe për detektivët më të mëdhenj të botës. Ato i shërbyen CIAs si levë për të spostuar paksa Inteligjencë Servisin prej pozicionit dominues në Shqipëri. — Po robin tjetër arritët ta shpëtoni, pasi e morët vesh ku gjendjej? — Po, po, e shpëtuam. Pasi erdhën në Amerikë shokët tuaj me robin e arratisur, ne folëm menjëherë me anglezët dhe e tërhoqëm edhe robin e dytë, kundrejt një dëmshpërblimi ndaj qeverisë shqiptare. Shpëtimi i dy detektivëve tanë robër është një detyrim tjetër moral që ne kemi kundrejt grupit tuaj të mrekullueshëm, anëtarët e të cilit CIA i ka dekoruar. — Si paska pranuar diktatori ynë të bëjë lëshime të tilla! Ai ka deklaruar shpesh që nuk bën pazarllëqe me parimet e marksizmit, – tha me ironi detektivi i burgosur. — Për çfarë parimesh bëni fjalë, z. Meli? Diktatori juaj firmos e vulos symbyllas gjithçka i thonë anglezët. Me këtë rast dua t‘ju bëj një pyetje, z. Meli. Cilin vlerësoni më shumë profesionalisht prej shokëve tuaj, që ndodhen aktualisht në SHBA? — Megjithëse kam mjaft kohë që jam larguar prej DSJsë, mendoj se Guri është më i kompletuari prej tyre. — Jemi të një mendimi. Ai ka dhunti organizative të spikatura në fushën e shërbimeve sekrete. Dua t‘ju bëj edhe një pyetje, që nuk ka lidhje me këto që po diskutojmë, por është kureshtje e imja: sikur t'ju linin të zgjidhnit, ku do të dëshironit të jetonit? — Në Paris – u përgjigj buzagaz Meli. — Paskemi shije të njëjta – i tha me të qeshur zyrtari amerikan. – Edhe unë, kur të dal në pension, atje dua t'i kaloj vitet e fundit të jetës, po më lejojë qeveria ime. Amerika ka gjithçka, por Paris jo. Ata që ju njohin mirë, na kanë thënë se juve ju mërziten shpejt mjediset që ju rrethojnë dhe preferoni larminë. Në fakt ky është një tipar i vetë amerikanëve, të cilët e kanë të vështirë ta kalojnë jetën në të njëjtin vend. Në SHBA besoj se nuk do t‘ju mungojë larmia. Megjithëse ne nuk kemi Paris, një bukuroshe nga Florida, krahas dhuntive natyrore të atij vendi të begatë, besoj se do t'i kënaqin si duhet ëndjet tuaja. Meli qeshi; shefi amerikan, gjithashtu. Pastaj ky u rikthye në temë: — Në bazë të marrëveshjes së arritur me anglezët në kuadër të mbrojtjes suaj, ne kemi të

drejtë të dërgojmë njerëzit tanë këtu dy herë në muaj, për tu takuar me ju. Po të jetë nevoja, mund të takohemi edhe më shpesh; kjo nuk përbën ndonjë problem. Ne do të autorizojmë të vijnë këtu persona të ndryshëm nga radhët tona, të cilët do të dëshironin t'ju njihnin nga afër. Gurit dhe shokëve të tjerë të arratisur ne iu kemi dhënë nënshetësi amerikane. Kështuqë, nën mbrojtjen e drejtpërdrejt të CIA-s, ata mund të vijnë t‘ju takojnë lirisht. Kur them lirisht, ju si profesionist e kuptoni vetë që ata nuk mund të vijnë në Shqipëri pa maskë, se janë persona të njohur. Në prag të ndarjes me ta, detektivi i burgosur shtrëngoi dorën e butë të shefit, ndërkohë që zyrtari tjetër po i fotografonte. Të njëjtën gjë bëri vetë shefi i seksionit evropian të CIAs, kur Meli po takohej me dy të tjerët. __________________ LXIII PARANDJENJË ? ―Zemra ka arsyet e saj që arsyeja nuk i njeh. Paskal

Kur doli jashtë, detektivin e burgosur e impresionoi bukuria e asaj nate të mrekullueshme maji. Duke thithur aromën e këndshme të çliruar prej pishave në lulëzim të plotë dhe rrëshirës së avulluar, kënaqësia iu kthye në një dehje të lehtë. Për një çast ai harroi se ku ndodhej. U mbështet në bordurën e derës së jashtme të godinës ku ishte zhvilluar takimi dhe me gjithë fuqinë e qenies së tij e përqendroi shikimin në horizont. Priste që atje të ravijëzohej e ardhmja e afërt e Shqipërisë, për të cilën i kishte folur shefi i seksionit evropian të CIAs. Detektivi i DSJsë, që e kishte shoqëruar për të shkuar në takim, doli prej dhomës së policit të shërbimit dhe iu afrua Melit. Hapat e tij nuk e përmëndën të burgosurin ëndërrimtar. Shoqëruesi e goditi lehtë në sup, duke i pëshpëritur: — Eja të shkojmë, Hamit, se po afron ora e zgjimit në kamp. Ish-detektivit i kaluan mornica dhe shikoi i hutuar personin që i rrinte përballë. Ky dalloi lot në sytë e të burgosurit. Ai nuk e shqetësoi më, por filloi të ecte me hapa të ngadalshëm drejt portës së madhe prej hekuri të kampit. Meli i shkoi pas. Kur kaloi portën e dytë të hekurt dhe po i drejtohej së tretës, për të hyrë në kampin e përgjumur, detektivit të burgosur i zunë sytë dy mace që po haheshin egërsisht me njëra-tjetrën për një copë zorrë, ndanë të një kthine që shërbente si thertore. Pak më tej tyre, një mace tjetër qëndronte shtrirë. Meli ngadalësoi hapat dhe e përqendroi vëmendjen mbi këtë skenë. Ndonëse kjo ishte një dukuri e zakonshme e luftës për epërsi në përplasjen e interesave të botës shtazore, atë çast ajo pati një efekt të çuditshëm në ndërgjegjen e të burgosurit. Macet po kacafyteshin ndanë presë së tyre, pa i lëshuar rrugë njëra-tjetrës. Papritmas macja e tretë rrëshqiti drejt copës së zorrës, e rrëmbeu dhe u zhduk matanë telave me gjemba. Dy macet e tjera vazhdonin të grindeshin. Melit iu kujtua fjala e urtë: «Kur zihen dy, përfiton i treti» Ai tundi kokën i menduar, psherëtiu, dhe mori rrugën për në maune. __________________ LXVI TERROR ...

―Kufijtë e tiranisë janë ata që lejon durimi i atyre që ajo shtyp. F. Dugllas Kamioni i ngarkuar me pirit ndaloi para portës së madhe të hekurt të kampit, si zakonisht. Dy policë dolën nga vendstrehimi për të bërë kontrollin rutinë. I hipur sipër kamionit, njëri prej tyre ngulte me dhjetra herë një levë hekuri në materialin e ngarkuar. Polici i dytë kontrollonte me një llampë elektrike pjesën e poshtme të karrocerisë së kamionit. Gjithë preokupimi i tyre konsistonte në eliminimin e mundësisë së tentativës për arratisje nga burgu të ndonjë armiku të partisë. Pas një seri nguljesh së levës në materialin e shkrifur të piritit, polici sipër karrocerisë klithi me sa zë kishte: — Një armik është fshehur në pirit. Thirrja e tij pati efektin e një alarmi. Pesë policë të tjerë, së bashku me oficerin e rojës, vrapuan tek kamioni. Gardianët i hodhën prangat e rënda të ofiçinës në duart pas shpine të burgosurit, sapo ky doli prej piritit. Atje, sipër karrocerisë, ata filluan ta torturonin kush të mundte më tepër. Më i fituari ishte polici me levën e hekurit, mbasi atij nuk i vriteshin duart. Kur i burgosuri i humbi plotësisht ndjenjat, policët e kapën tek shpatullat e tek këmbët dhe e flakën prej karrocerisë së Saurelit në tokë, sikur të ishte një thes me pleh. Të burgosurit që ndodheshin në kamp dhe po e shikonin skenën, menduan se bashkëvuajtësi i tyre pogradecar vdiq. Për fat (të mirë apo të keq, nuk dihej), ai e mbijetoi barbarinë policore, por vitet e burgut të mbetur kapën përsëri shifrën maksimale të Kodit Penal, 25. Me rastin e afrimit të festës së 40 vjetorit të instalimit të diktaturës në Shqipëri, trajtimi i të burgosurve në kamp vinte duke u shtrënguar. Meqenëse oreksi vjen duke ngrënë, drejtoria e Kampe-Burgjeve ia kishte ngritur planin vjetor të nxjerrjes së mineralit komandës së kampit. Kjo, nga ana e saj, ishte zotuar se do ta tejkalonte edhe planin e ri të fryrë që i propozonte MP të Brendshme me rastin e festës jubilare. Për realizimin e këtij zotimi, komanda e kampit u jepte urdhër policëve që ta torturonin pa mëshirë e pa përgjegjësi çdo të burgosur, që nuk realizonte normën e detyruar të ngritur rishtas. Gardianët, të shndërruar në robotë krimi, nuk kishin nevojë për më tepër. Ky progresion aritmetik i rritjes së përmasave të shfrytëzimit çnjerëzor i bënte të burgosurit viktima të një makutërie shtazarake të zyrtarizuar. Në funksion të synimeve makute të komandës së kampit, për të nxjerrë sa më shumë vagona me mineral dhe për shfrytëzimin maksimal të të burgosurve armiq partie, u vunë në qarkullim terma revolucionare ekzistuese e të sajuara: aksion, aksion me goditje të përqendruar, aksion sulmues, aksion rrufe, aksion i paparë, superaksion, etj, etj. Në bazë të të gjithë këtyre termave banalë të emulacionit absurd socialist edhe pranë të flijuarve të socializmit, qëndronte fjala aksion (veprim), i cili, me cilësitë shfrytëzuese që mbartte, ishte mjeti më efikas për t'i shndërruar të burgosurit e pafajshëm në vegla pune, të ardhurat e së cilës ishin një investim për fatkeqësinë e tyre. Bunkerët e mineralit mbusheshin plot dhe shpesh detyroheshin t'i derdhnin në tokë, për t'iu liruar vendin vagonave të tjerë me mineral, që vërshonin nga miniera në të tre turnet e punës dhe që nuk kishin ku të shkarkoheshin. Megjithëse parku automobilistik i Fushë-Arrësit kishte vënë në dispozicion të transportimit të mineralit edhe makina të ardhura nga rrethet e tjerë, bunkerët përsëri bllokoheshin dhe komanda triumfatore e kampit i dërgonte telegram komitetit të partisë në Pukë: Merrni masa urgjente për transportimin e mineralit. Nuk kemi ku ta hedhim dhe po e derdhim në tokë. Në saje të punës sqaruese dhe bindëse të organizatës bazë të partisë në kamp, të

burgosurit janë hedhur në aksion të përgjithshëm për të realizuar tre muaj para afatit planin e ri vjetor, duke punuar pa ditë pushimi deri në festën e jubileut të madh. Komanda e kampit i fuste me marifet policët në garë me njëri-tjetrin në veprën e tyre makabre. Ajo i joshte rekordmenët e dhunës me shpërblime suplementare në të holla për tejkalim plani, me strehim të parakohshëm në qytet për familjet e tyre, ose me të drejtën për kurse kualifikimi, që u hapnin rrugën e karrierës së mëtejshme të krimit. Frutet e kësaj prapësie njerëzore, e cila i ndërsente policët injorantë kundër të burgosurve të pafajshëm gjithmonë e më shumë, dukeshin më qartë se kudo në të ashtuquajturat dhomat e riedukimit të sforcuar. Një e tillë ishte tek zyrat e komandës dhe një tjetër tek hyrja e minierës. Mund të numëroheshin me gishtat e njërës dorë ato ditë të pakta të vitit, kur muret e këtyre dhomave ishin vetëm të bardhë. Katër policë të zgjedhur, të cilët quheshin të gatshmit, rrinin në gatishmëri tek dhoma e torturave pranë komandës, në pritje për të ushtruar zanatin ndaj të burgosurve që silleshin aty. Në orën që linte punën secili prej turneve, të gatshmit shkonin tek dhoma e riedukimit të sforcuar në hyrje të minierës. Atje u bënin riedukim të sforcuar të burgosurve që nuk kishin realizuar normën, të ndihmuar edhe prej policëve që shoqëronin brigadat e punës. Gjaku i të burgosurve, që i nënshtroheshin sistematikisht torturave, duhej t'i njolloste patjetër muret e dhomave edukuese, përndryshe të gatshmit akuzoheshin për ―liberalizëm në detyrë‖ dhe zëvendësoheshin. Veç të tjerash, kjo ishte një minus në karakteristikën e tyre profesionale, e cila u kompromentonte të ardhmen e karrierës. Prandaj gabime të tilla nuk bëheshin dhe muret e këtyre dhomave s'mbeteshin kurrë pa njolla gjaku. Lidhur me këtë dukuri, vetë të gatshmit tregonin me krenari një ndodhí, e cila kishte lënë gjurmë edhe në alias-ndërgjegjen e atyre robotëve jeshilë. * Një i burgosur fizikisht i dobët, i cili nuk e realizonte dot normën në minierë, kishte qenë i detyruar t'i nënshtrohej rregullisht normës tjetër në dhomat e sipërpërmendura. Këtij klienti të rregullt të tyre të gatshmit i kishin ngjitur nofkën qiraxhiu. Sipas tyre, ky fatkeq i kishte zënë me qira këto dhoma. Një ditë qiraxhiu, tek po hynte si zakonisht në njërën prej këtyre dhomave, duke parë muret të lyer rishtas me gëlqere, i bëri kaq shumë përshtypje saqë e harroi për një çast sikletin që e priste, dhe thirri i befasuar: — Të faleminderit, o Zot, që bëri vaki dhe kjo gjë! Nuk e besoja dot kurrë se do të arrija t'i shikoja një ditë vetëm të bardhë muret e kësaj dhome, ku unë kam vuajtur më shumë sesa vetë Krishti! Por shpejt ata mure nuk mbetën ashtu siç ishin… Mirëpo asnjë lloj torture, në çfarëdolloj përmasash, nuk arrinte dot t'i kënaqte sa duhej komandën e kampit dhe policët e saj. Rrugës prej kampit në minierë ishin të pranishme dëshmitë e humanizmit socialist: njolla gjaku të thara, copra rrobash të flakura me gjak të ngrirë, shkopinj gome të këputur nga pasioni i përdoruesve, tri shtylla të pajisura me çengelë, ku lidheshin në mes të borës, shiut apo erës, ditën ose natën (sipas turneve të punës), të burgosurit që ndëshkoheshin prej gardianëve gjatë orarit të punës. E megjithatë kjo histori krimi, e shkruar me gjakun e viktimave, i kishte të palodhur heronjtë e saj. Në garë të pandërprerë me njëri-tjetrin, policët shtrydhnin mendjen e tyre shterpe, për të shpikur ndonjë lloj torture të re, e cila mund të meritonte edhe shpërblim nga komanda e kampit. Njërit prej tyre i shkoi mendja (dhe kjo u duartrokit nga kolegët e tij të pranishëm në këtë leksion praktik të ―artit të torturës‖ si shpikja e vitit) që një të burgosuri me mustaqe, të

cilit i kishte lidhur fort duart pas shpine me fitil dinamiti, t'ia shkulte mustaqet me tufa qimesh me pincë. Ndërsa të burgosurit që përpiqej të mos nxirrte zë, po i rridhnin padashje lotët nga dhimbja, policët, që e mbanin të mos lëvizte, gajaseshin së qeshuri me asimetrinë e mustaqeve: nga njëra anë ato ishin të rregullta, ndërsa nga ana tjetër rridhnin gjak. Kur mbaroi punë me mustaqet, duke i bërë të dy palët e pranishme me lot – policët nga gajasja dhe të burgosurin prej dhimbjeve – autori i këtij krimspektakli u mërzit prej rezistencës së të burgosurit që nuk nxori zë. Duke i fërkuar vendin e përgjakur të mustaqeve me një bisht kazme që mbante në dorë, gardiani i shkrofëtiu tërë mllef: — Hiqe mendsh se kena maru bashkë, pse marun mustakët. Pa të ba me bërtit përsmari, Nuja s'ka me shku n'kamp sot! Ndërsa vetë i burgosuri i sfilitur priste që ai t'ia niste avazit me bishtin e kazmës, as policët e tjerë s'po e kutponin dot se ç‘do të bënte kolegu i tyre, kur Nuja nxori shkrepsen nga xhepi. Ai i porositi gardianët e tjerë ta kthenin të burgosurin me fytyrë nga muri. Pastaj ndezi një fije shkrepëse dhe e takoi me zemrën e fitilit të dinamitit. Fitili i ndezur, i futur thellë në kyçet e enjtura të duarve dhe i përdredhur tri herë përreth tyre, duke u djegur digjte edhe lëkurën. Pas disa sekondash i burgosuri lëshoi një oh! të mbytur dhe u përplas në mur nga dhimbja. Policët që e mbanin, e lëshuan dhe u tërhoqën pas. I burgosuri u shemb mbi dysheme dhe, pas një rënkimi të mekur, humbi ndjenjat. Kur policët prenë fitilin e djegur, ai u hoq bashkë me një rryp lëkure. Spektatorët gjakftohtë të krimspektaklit, të mrekulluar nga e papritura që përjetuan prej novatorizmit policor të kolegut të tyre, shprehën admirim për fantazinë e tij: — Po ku t'ka shku menia, mor Nu; paske ken pernjimen mjeshtër! Qysh prej asaj dite shokët e tij e thërrisnin polic Nduen – mjeshtri. Një novatorizëm policor i barasvlefshëm me atë të mjeshtrit u çmua edhe ky propozim i një kolegu të tij: i burgosuri që nuk do të realizonte dot normën brenda tetëorëshit të turnit të tij të punës, pasi të kalonte nëpër duart e të gatshmëve, duhej të rikthehej në punë me ndërresën pasardhëse. Natyrisht, të nesërmen i burgosuri në fjalë do të shkonte përsëri në punë me turnin përkatës të brigadës së tij. Kështu që, pas 16 orësh punë, atij i mbetej fare pak kohë të pushonte, për të rifilluar çdo gjë nga e para. Të burgosurit protestuan për heqjen e kësaj mase ekstreme ndëshkimore. Duke konstatuar reagimet e dëshpëruara të të burgosurve, komanda e kampit e vlerësoi si shumë efikase këtë masë ndëshkimore dhe urdhëroi përdorimin e rregullt të saj. __________________ LXV … DHE REVOLTË ―Tortura pyet, dhimbja përgjigjet. Renuàr

Një portë e vogël prej hekuri, në pjesën juglindore të rrethimit të brendshëm të kampit të Qafë-Barit, të nxirte në rrugën që çonte në minierë. Para kësaj porte u bëhej kontrolli fizik të burgosurve që niseshin për në punë, apo atyre që ktheheshin nga puna. Më 22 maj 1984, ndërsa rrezet e para të diellit po ndriçonin kampin e zymtë, brigadat e të burgosurve të turnit të tretë ishin rreshtuar para portës në fjalë. Pritej oficeri i rojës me dy nënoficerët,

për të bërë kontrollin dhe numërimin e të burgosurve, që do të hynin në kamp. Pas një gjysmë ore ata erdhën tek porta. — Para se të fillojmë numërimin e tyre, i veçoni prej brigadave të burgosurit që nuk kanë realizuar normën e detyruar në minierë – i urdhëroi oficeri i rojës policët që shoqëronin brigadat e punës. Sipas rregullit të miratuar nga komanda e kampit, këta të burgosur do të ktheheshin përsëri në punë të shoqëruar prej një polici. Pasi kishin punuar gjithë natën në minierë, ata do të punonin edhe gjithë ditën bashkë me turnin e parë, me të cilin do të ktheheshin në kamp rreth orës katër e gjysmë pasdite. Natyrisht, në darkë ata do të niseshin përsëri për në minierë bashkë me brigadën e tyre që punonte turni i tretë atë javë. Kur oficeri i rojës me ndihmësit e tij mbaruan punë me numërimin dhe po përgatiteshin ta mbyllnin portën, matanë së cilës mbetën të burgosurit që do të riktheheshin në punë, brigadieri i burgosur i njërës prej brigadave të turnit të tretë iu drejtua atij: — Zoti oficer i rojës, ky i burgosuri i ri [ai tregoi me dorë njërin prej atyre që ngelën matanë portës] e ka realizuar normën e detyruar dhe nuk meriton të kthehet prapë në minierë. Polici shoqërues i asaj brigade i foli me një ton përçmues brigadierit të burgosur: — Ti je një i burgosur si gjithë të tjerët, Zef, pavarësisht se të kemi caktuar brigadier. Prandaj mbaj vendin që të takon, mbasi është detyra ime t‘i them oficerit të rojës kush e ka realizuar normën e detyruar e kush jo. — Po ju doni ta ndëshkoni pa të drejtë atë djalë të ri dhe unë di edhe arsyen pse e bëni këtë – ia ktheu brigadieri i burgosur policit. Dhe duke iu drejtuar përsëri oficerit të rojës, ai shtoi: — Zoti oficer i rojës, ai i burgosur ka mbushur një vagon mineral më shumë sesa norma e tij e detyruar. — Mos e mat veten me hijen e mëngjesit, Zef, se je i burgosur dhe nuk ke të drejtë të bësh polemikë me policin. Hajt, ik tani! – ia preu shkurt oficeri i rojës. Mirëpo Zef Zefi, një kolos i vërtetë nga trupi, nuk lëvizi prej vendit. Në çastin që oficeri i rojës deshi të mbyllte portën, ai mbërtheu kanatën e hapur. Duke e shikuar drejt në sy oficerin e rojës, Zefi i tha: — Unë vërtet jam i burgosur, por ju vetë më keni caktuar brigadier. Gjersa polici i brigadës do që ta ndëshkojë për tekat e tij këtë djalë të ri, ju duhet të më dëgjoni edhe mua, për ta zbardhur të vërtetën. — Guxon të më pengosh mua të mbyll portën? U marrose, Zef? i tha oficeri i rojë çehreprishur. — Akoma s‘jam marrosur. Por kjo mund të ndodhë, në rast se polici i brigadës nuk pranon të heq dorë nga ndëshkimi tendencioz i atij djali. — Surrati yt do na vërë kushte ne? Arrestojeni! i urdhëroi oficeri i rojës policët e pranishëm. Njëri prej gardianëve e goditi fort me shkop gome në krah Zefin. Mjaftoi ky veprim që gjithçka të merrte të tatëpjetën. Një grusht i Zefit e hodhi për tokë agresorin e tij. Oficeri i rojës u largua nga porta. Policët e sulmuan njëkohësisht Zefin. Disa shokë të brigadës së

Zefit, që nuk ishin larguar, dhe të burgosurit që prisnin matanë portës për tu rikthyer në minierë u futën në përleshje. Oficeri i rojës ia mbathi vrapit; tre të burgosur iu vunë pas. Oficerit i ra kapelja nga koka, por nuk u kthye ta merrte. Njëri prej të burgosurve filloi të lozte me të. Nën breshërinë e goditjeve të të burgosurve të revoltuar, policët u mposhtën dhe vrapuan nën shembullin e oficerit të rojës. Trofeve të të burgosurve iu shtuan edhe tri kapele të tjera ushtarake. * Ishte ora tetë e 22 majit 1984; më pak se tridhjetë orë prej ndarjes së detektivit të burgosur me të dërguarit e CIAs. Ishte dita e 11 vjetorit të revoltës së parë të të burgosurve politikë shqiptarë, Spaç ‘73. Sirena e alarmit nuk pushonte. Ushtarët në truprojë u dubluan. Ndërsa në distancat midis truprojeve u vendosën policë e ushtarë të tjerë. Një helikopter e përshkoi dy herë ulët qiellin e ngushtë të kampit. Një turmë e madhe të burgosurish vërshoi në shesh. Disa prej tyre hoqën xhaketat e dokut bojë kafe dhe po i valëvisin në erë. Salutonin apo kërcënonin helikopterin? Ky nuk vonoi të bënte një inkursion të dytë ajror. Pasi kaloi ora nëntë, rreth gjashtëdhjetë oficerë e policë, të ardhur me urgjencë nga DP të Brendshme të Pukës, iu afruan portës së kampit. Të gjithë të pajisur me uniformë gatishëmrie luftarake: me skafandra, kaska plastike dhe shkopinj gome me shkarkesë elektrike. Në krye të tyre, oficeri i rojës. Duke parë

Zefin me një grup shokësh që po shkonin ngadalë drejt tyre, oficeri i rojës hoqi kaskën plastike dhe foli me një megafon: — Të burgosur, hiqni dorë prej marrëzive sa nuk është tepër vonë. Në qoftë se situata rëndohet, ne do të detyrohemi ta shtypim revoltën me dhunë. Atëherë përgjegjësia juaj do të jetë e rëndë dhe do të gjykoheni e do të dënoheni për këtë. Le të vijnë vetëm tre nga ju përbrenda portës që të merremi vesh. Të tjerët të qëndrojnë aty. — Me kusht që edhe ju të jeni vetëm tre nga ana tjetër e portës – thirri Zefi. – Të tjerët të qëndrojnë në të njëjtën distancë prej portës si shokët tanë. Pasi u këshillua me kolegët e tij, oficeri i rojës e pranoi kushtin. Bisedimet qenë të shkurtra, marrëveshja u arrit dhe Zefi me dy të tjerët u kthyen tek shokët. Sipas marrëveshjes, të gjithë të burgosurit duhej të hynin në mensë, ku do të vinte oficeri i rojës me tre kolegë dhe pesë policë të DP të Brendshme të Pukës. Ushtarakët e tjerë duhej të qëndronin tek zyrat e komandës së kampit. Të burgosurit që nuk kishin realizuar normën e detyruar në minierë do t‘i fusnin në birucë, pa i torturuar. Nuk do të merrej asnjë masë ndëshkimore ndaj Zefit dhe shokëve të tij. Të burgosurit e turnit të tretë, të cilët ishin akoma esëll, do të hanin mëngjes dhe gjithçka do të normalizohej. Mbasi hyri në mensë me shoqëruesit e tij, oficeri i rojës u bëri thirrje të burgosurve ta harronin atë që ndodhi dhe të respektonin rregulloren e brendshme të kampit si gjithmonë. Pastaj Zefi u bëri thirrje të burgosurve që nuk e kishin realizuar normën në minierë që të dilnin jashtë dhe t‘iu dorëzoheshin pesë policëve, të cilët

do t‘i shoqëronin për në biruca. Mirëpo pas pak u dëgjuan britmat e tyre: policët po i torturonin. Të revoltuar prej pabesisë, Zefi dhe shokët e tij sulmuan oficerët, të cilët dolën me vrap nga mensa. Kur turma e të burgosurve doli jashtë, sheshi midis mensës dhe fjetoreve ishte i mbushur plot me ushtarakë, të cilët po torturonin të shtatë të burgosurit që kishin dalë prej mensës sipas marrëveshjes. Përleshja qe e pamëshirshme. Një duartrokitje e fortë e të burgosurve pasoi ikjen me vrap të ushtarakëve të thyer e të frikësuar. Me britma e të qeshura, të burgosurit u shpërndanë në gjithë territorin e kampit të braktisur prej forcave policore. Një çerek ore më vonë, njëri prej oficerëve të komandës goditi me revole që nga jashtë rrethimit mbi një grup të burgosurish. Plumbi plagosi në shpatull të burgosurin Kostandin Gjordeni. Në të njëjtin çast, truprojet e rrethimit filluan të hapnin zjarr me radhë për të frikësuar të burgosurit, që të mos t‘i afroheshin rrethimit. Trembeshin nga ndonjë mësymje masive mbi truprojet, për t‘iu marrë armët. Helikopteri u duk përsëri, më ulët se herën e fundit. Të burgosurit u bënë zotër të ferrit të tyre. Po ç‘mund të bënin me të? Një grup të burgosurish po fshinin citatet e diktatorit të shkruara në fasadën e godinave. Disa të tjerë hapën me forcë derën e bibliotekës së kampit dhe nxorën prej andej veprat e diktatorit. I çuan tek sheshi dhe u vunë zjarrin, me shpresë se ishin duke djegur diktaturën.

Ndërkohë diktatura vetë nuk flinte. Tri makina ushtarake ndaluan përballë mjediseve të kampit. Mbi karroceritë e tyre u pozicionuan policë të armatosur. Dy tankse bllokuan rrugën automobilistike tek kthesa përballë kampit. Shumë policë e ushtarë përforcuan rrethimin e kampit. Në orën tre pasdite u hap porta e madhe prej hekuri e kampit. Policët mbi karroceritë e makinave mbushën armët. Komandanti i kampit me një grup oficerësh me kaska e skafandra iu afruan rrethimit të brendshëm. Komandanti i kampit foli në megafon: — Të burgosur, durimi ynë nuk zgjat më. Me hir ose me pahir, ne do ta vendosim rregullin dhe ju do t‘i nënshtroheni regjimit të kampit të riedukimit. Ne kemi përgatitur një listë me emrat e njëzet e katër personave, të cilët janë shkaktarët e revoltës. Ata duhet t‘i dorëzohen patjetër policisë. Me të burgosurit e tjerë nuk kemi probleme. Ai nxori një listë nga xhepi dhe lexoi emrat e të burgosurve të akuzuar për organizimin e revoltës; emri i Zef Zefit ishte i pari. Pasi përfundoi së lexuari emrat, komandanti i kampit lëshoi ultimatumin: — Në qoftë se personat që dëgjuan emrat nuk do t‘i dorëzohen vullnetarisht policisë brenda njëzet minutash, ne do ta sulmojmë kampin duke përdorur gaz lotsjellës. Mendohuni dhe vendosni. Mos i merrni në qafë bashkëvuajtësit tuaj të pafajshëm. Luftën me qeverinë nuk e fitoni dot kurrë. __________________ LXVI I MUNDURI – FAJTOR I PËRHERSHËM ―Shpëtimi i të mundurve është të mos presin shpëtim. Rakan

Ata të njëzet e katër u mblodhën bashkë për të vendosur si do të vepronin. Nuk vonoi shumë dhe u nisën të dorëzoheshin. Kur iu afruan portës së parë, komandanti i kampit u thirri përsëri me megafon: — Të burgosur, ndaloni aty, derisa t‘ju japim urdhër tjetër. Rreth pesëdhjetë sampistë u futën në kamp dhe u grupuan tek sheshi i vogël nga ana e pasme e godinës së infermierisë së kampit. Komandanti i kampit mori përsëri megafonin: — Të burgosur, do të shkoni një e nga një tek policët brenda kampit, kur të dëgjoni emrin tuaj. Natyrisht, emri i parë që lexoi komandanti i kampit qe ai i Zef Zefit. Sampistët i lidhnin fort duart pas shpine çdo të burgosuri që paraqitej tek ata, por nuk e preknin me dorë. Mbasi përfunduan në pranga të njëzet e katër, filloi ceremonia. Policët shtatmëdhenj, të zgjedhur posaçërisht, nxorën drurin e fshehur poshtë xhaketës dhe filluan t‘i godisnin me gjithë forcën e krahut ku të mundnin. Ulërimat e të torturuarve dëgjoheshin anembanë kampit. Me kalimin e minutave, ato u rralluan, mbasi shumica e të torturuarve humbisnin ndjenjat. Kur u vendos qetësia, për shkak të falimentimit fizik të të burgosurve, një autoburg i madh hyri brenda portës së kampit. Sampistët filluan t‘i tërhiqnin zvarrë të burgosurit pa ndjenja dhe i flaknin brenda autoburgut pa kokëçarje. Mbasi autoburgu i mbushur me njerëz të alivanosur u nis, ushtarakët dezertorë, oficerë e policë, së bashku me pesëdhjetë sampistët e zgjedhur, u futën në kamp. — Të gjithë të burgosurit të hyjnë në mensë! – qe thirrja e parë e tellallit pas mposhtjes së revoltës. Policë, sampistë e gardianë me shkopinj gome në duar kishin krijuar dy rreshta midis të cilëve duhej të kalonin të burgosurit për të hyrë në mensë. Pa bërë dallim moshe apo gjendjeje shëndetësore, ata i godisnin pa reshtur të burgosurit derisa futeshin brenda. Kur u grumbulluan të gjithë në mensë, policia ua mbylli derën nga jashtë. Pas një copë here dera u hap me vërtik. I shoqëruar prej një grupi të madh oficerësh, zëvendësministri i brendshëm hyri në mensë, ku nuk pipëtinte as miza. Fjala e tij e dhunshme ishte lajmëtare e stuhisë ndëshkimore që i priste të burgosurit pas revoltës: — Partia jonë nuk është trembur ndonjëherë prej armiqve të saj të shumtë, të cilët përfundimisht hanë kokat e tyre. Falë kurajës dhe vendosmërisë së partisë sonë, ne ndërtojmë socializmin nën hundën e imperializmit, që po heq shpirt. Udhëheqësi legjendar i partisë sonë, shoku E.Hoxha, e ka bërë Shqipërinë farin ideologjik të proletariatit botëror. Të mjerët ju që kujtoni se do të na shtini frikën, duke ulëritur si qenër të tërbuar brenda telave me gjemba! «Partia jonë e udhëheq popullin sipas parimit të madh të diktuar nga shoku Enver: Njeriu është kapitali më i çmuar, por ai mund të bëhet gjithashtu edhe armiku më i rrezikshëm i shoqërisë. Sjellja juaj e sotme vërteton largpamësinë e mendimit politik të udhëheqësit të partisë sonë. Kuadrot tona ushtarake, që ju survejojnë, kanë shpalosur humanizmin e tyre, duke e braktisur përkohësisht kampin, për të evituar një përplasje që juve do t‘ju kushtonte shtrenjtë. Ata shpresonin se ju nuk do të abuzonit me tolerancën e tyre, por ju e keni prezantuar edhe një herë tjetër veten armiq të papajtuar të komunizmit. Ju dogjët disa libra të udhëheqësit tonë të lavdishëm, por mendimi i tij politik do t‘ju djegë përgjithmonë. Sot e tutje oficerët dhe policët e kampit do të dinë të mbajnë qëndrimin e

duhur ndaj armiqve të betuar të partisë sonë si puna juaj. Një heshtje e thellë e pasoi fjalimin kërcënues të zëvendësministrit. Ky e endi shikimin midis radhëve të shtrënguara të të burgosurve në stolat e pamjaftueshëm. Shumë prej tyre qëndronin në këmbë në fund të mensës. — Do ta paguani atë që bëtë – tha përfaqësuesi i shtetit, para se të dilte, i shoqëruar prej shpurës së madhe. Mandej u erdhi radha të burgosurve të dilnin. * — Sazan, këtu qenke? Oh, shyqyr! – ia bëri Meli duke e parë shokun e tij të dilte nga dera e mensës. Atë javë Diksi punonte turni i dytë dhe ndodhej në kamp kur u zhvillua revolta. Ndërsa brigada e ndërtimit punonte tek hyrja e minierës. Ndërtohej një sallë për elektromotorat e rinj. Meli dhe shokët e tij të punës e kishin parë nga larg zhvillimin e ngjarjeve në kamp. Turni i parë, e bashkë me ta dhe brigada e ndërtimit, u lejuan të futeshin në kamp vetëm pas arrestimit të njëzetë e katër të burgosurve. Diksit i bëri përshtypje shqetësimi i ishdetektivit dhe i tha duke qeshur: — Po sikur të mos isha këtu, ç‘do të bëje, Hamit? — Do t‘i kërkoja kartelistit të kampit të lajmëronte DSJnë, për të dërguar një njeri kastile të flisja me të. Prandaj dola me të parët nga mensa dhe po prisja këtu, nëse do të dilje edhe ti apo jo. Dyshoja mos kishte shfrytëzuar rastin kartelisti dhe të kishin përfshirë me ata të tjerët që arrestuan. Tani u bë e domosdoshme që unë t‘iu flas për ty të dërguarve të CIAs me rastin e parë. Vetëkuptohet që situata do të tensionohet shumë, pas kësaj që ndodhi. Nuk parashikohen dot më pasojat dhe mua më vret ndërgjegjja po vunë dorë tek ti për shkakun tim. Prandaj po të vë në dijeni që unë do ta trajtoj me amerikanët çështjen tënde, por nuk të pyes nëse je dakord për këtë apo jo. __________________ LXII INTENSIFIKIM I DHUNËS ―Padrejtësia sjell padrejtësi; dhuna sjell dhunë. Lakorder Ridënimet e njëzet e katër të arrestuarve qenë drastike. Dy të pushkatuar: Zef Zefi, kolosi 32 vjeçar, dhe shoku i tij i ngushtë, Tom Ndoja – 29 vjeç. Të dy nga rrethi i Shkodrës. Katërmbëdhjetë prej të arrestuarve u dënuan me një shumë të përgjithshme prej 240 vjet burg. Ndërsa tetë të tjerët, pas dhjetë ditë torturash në birucat e DP të Brendshme të Pukës, u transferuan në kampin e Zejmenit, në rrethin e Lezhës. Pas shtypjes së revoltës shpërtheu terrori masiv kundër të gjithëve e për çdo gjë. Më se njëqind policë të ndërhyrjes së shpejtë (sampistë), të stërvitur posaçërisht për shtypje revoltash, erdhën urgjentisht nga Tirana. Me urdhër të MP të Brendshme, të gjitha degët e punëve të brendshme të rretheve të kategorisë së parë dërguan një kontingjent policësh në kampin e Qafë-Barit për të fituar

eksperiencë në shtypjen e revoltave kundër pushtetit popullor. Gjatë muajit të parë pas revoltës kampi u militarizua deri në atë shkallë, saqë çdo i burgosur kishte policin e tij. Javën e parë policia merrte të burgosur natën nëpër dhoma dhe i torturonte në sheshin e shtruar me çimento midis fjetoreve dhe mensës. Në mëngjes ky shesh gdhihej i qëndisur me njolla gjaku. Çdo brigadë e nëntokës shkonte e kthehej nga puna e shoqëruar prej një grupi policësh me nga një bisht kazme në dorë. Me vendim të komandës së kampit, norma u rrit 25 %. Që të arrinin të realizonin normën, të burgosurit shpërndaheshin nëpër frontet e punës me vrap kur hynin në minierë, për të mos humbur kohë. Gjithashtu ata e fillonin punën pa pritur që frontet të pastroheshin mirë prej gazrave helmues, që çliroheshin pas plasjes së eksplozivit. Kur të burgosurit trulloseshin nga këto gazra dhe villnin, detyroheshin ta ndërprisnin punën nga pamundësia. Atëherë policia i torturonte, duke i akuzuar se një gjë të tillë e kishin bërë me qëllim, që të mos realizonin normën. Pikërisht në këtë periudhë terrori masiv hyri në fuqi vagoni i partisë. Me propozimin e shefit të policisë së kampit – një sadist i lindur me emrin Edmond Caja, i cili më vonë do të bëhej komandant i kampit – pas realizimit të normës së detyruar, çdo i burgosur duhej të mbushte edhe një vagon suplementar me mineral për nder të partisë, e cila u kishte sjellë ditët e lumtura që po jetonin... Si të mos realizonin normën dhe të mos mbushnin atë vagon ishte njësoj; të burgosurit i priste i njëjti ndëshkim. Kjo do të thoshte një ringritje tjetër e normës 20 %. Pra, brenda pesë ditësh norma u ngrit nga katër vagona elektrovozi në gjashtë. I gjashti ishte vagoni i partisë. Kjo garë e shfrenuar midis makuterisë së komandës e të policisë dhe sakrificave të të burgosurve për ta nginjur atë, nxirte gjithmonë fitimtarë të parët. Ato ditë të nxehta terrori ekstrem vagoni i partisë u bë për të burgosurit politikë po aq i rrezikshëm sa edhe vetë partia. * Të nesërmen e revoltës, më 23 maj, Melin e thirri një oficer i DSJsë tek zyrat e komandës. Meqenëse në kampin e Qafë-Barit do të intensifikohej dhuna me urdhër qeveritar, qendra e orientonte Melin të pranonte të transferohej në kampin e të burgosurve ordinerë në Tiranë. Në vazhdim të bisedës, i dëguari i DSJsë i tha Melit: — Ne nuk mund ta sqarojmë komandën e kampit – pa le më policinë – rreth çështjes tënde. Prandaj, që t'iu shpëtosh ndëshkimeve të mundshme, duhet të pranosh patjetër transferimin. — Jo, unë nuk do të largohem nga ky kamp, – iu përgjigj prerë Meli. – As nuk jam aq naiv, sa të kërkoj të sqaroni komandën e kampit për pozicionin tim. Unë do të bëj çmos vetë, që ta evitoj me përpjekjet e mia përplasjen me policinë. — Kjo është e pamundur. Me vendim qeveritar, ky kamp është dënuar me një vit dhunë ekstreme, për shkak të revoltës. Policia do t'i sajojë shkaqet e ndëshkimit për çdo të burgosur, pa pritur pakujdesitë e tyre. — Sidoqoftë, unë do të qëndroj këtu – i dha karar Meli. — Atëherë DSJ nuk mban asnjë përgjegjësi për çdo gjë që mund të të ndodhë ty. — Me përjashtim të rasteve që do t'i organizojë vetë DSJ – e plotësoi Meli.

— Kjo nuk ndodh kurrë, mbasi mbahet përgjegjësi e rëndë për një gjë të tillë. Pikërisht për këtë arsye ne po interesohemi posaçërisht. Në qoftë se e ke mbledhur mendjen për të qëndruar këtu, duhet të firmosësh këtë dokument – i tha ai detektivit të burgosur, duke i zgjatur një letër. Meli firmosi dhe u kthye sërish në kampin e tensionuar. * Ditën tjetër, më 24 maj 1984, u bënë flijimet për dyzetëvjetorin e kongresit të Përmetit: arrestimet e dyta në masë, pas njëzet e katër të parëve. Këto u kryen në kushtet e një dhune të egër fizike dhe psikike. Të burgosurit i detyruan të uleshin ndenjur në sheshin e shtruar me çimento midis godinës së fjetoreve dhe asaj të mensës. Ky ishte rreth 25 m i gjatë dhe 8-10 m i gjerë. Të dy daljet e tij në ballë të godinave kufizuese paralele ishin bllokuar nga dy turma të mëdha policësh dhe ushtarësh. Pasi u kthye nga puna, turni i parë shkoi e u bashkua me të burgosurit e tjerë, që kishin mbi dy orë në pritje. Rreth orës katër mbasdite gjithçka ishte gati për të filluar operacioni i spastrimit të armiqve në një kamp armiqsh! Të katërqind e gjashtëdhjetë të burgosurit ishin ulur sup më sup, ngjeshur pas njëri-tjetrit. Policë e ushtarë lëviznin nëpër ta, duke u shkelur shpesh mbi këmbë kastile për t‘i bezdisur. Pas një pritjeje të gjatë, sekretari i ministrit të Brendshëm për ndjekjet penale, Lek Imeri, i shoqëruar nga një tjetër oficer i lartë i Sigurimit të Shtetit me mbiemër Mëlyshi [me siguri gjak i të neveritshmit Pal Mëlyshi] doli para të burgosurve për të nisur serinë e arrestimeve. Si dikur në Spaç, çdo arrestimi i paraprinte një lojë cinike e oficerëve dhe policëve të kampit të Qafë-Barit. Ata shkelnin pa kujdes midis të burgosurve të ulur, ndalonin sikur do të këshilloheshin me njëri-tjetrin, përmendnin emrin e ndonjë të burgosuri, i drejtoheshin pastaj dikujt tjetër, e çonin në këmbë e, pasi i bënin ndonjë pyetje formale, sa për të justifikuar ngritjen, thërrisnin emrin e atij që do të arrestohej. Mbasi i hidhnin prangat në mes të të burgosurve, e shoqëronin të arrestuarin me disa policë. Këta kalonin nga dalja jugore e sheshit, prej nga nuk dukeshin më prej të burgosurve të ulur. Turma e madhe e sampistëve që zinin daljen shpërthente në pasthirrma habie e tmerri fiktiv, tek shikonin se ç'ndodhte më tej me të arrestuarit. Krijohej kështu përshtypja se të bursogurit e arrestuar po i kalonin në satër. Në këtë ciklon terrori pati edhe vepra të përçudnuara xhelatësh mizorë, të cilat rrëqethin edhe vetë krimin. I tillë qe fati i të burgosurit Sandër Sokoli, me origjinë nga Tropoja, ishshef i kontrollit të cilësisë në uzinën e prodhimit të armëve në Poliçan. Viktima në fjalë e dha shpirtin nga inskenimi i përbindshëm i një lloj krimi, që jo vetëm s‘ishte parë e dëgjuar ndonjëherë, por vështirë se mund ta kishte lexuar ndokush nëpër analet e kriminalistikës botërore. Ky lloj i veçante ekzekutimi do të kishte mbetur i panjohur, sikur dy policë të kampit të Qafë-Barit, të pranishëm në kryerjen e tij, të mos ishin mahnitur prej talentit vrastar të kolegëve sampistë dhe ta përshkruanin me mburrje më vonë këtë mrekulli të krimit. Ekzekutimi origjinal kishte qenë vepër e pesë sampistëve të zgjedhur posaçërisht. Dy prej tyre e kishin kapur të burgosurin për secilën shpatull, ndërsa dy të tjerë e kishin mbërthyer fort në secilin gju. Mandej e kishin fiksuar trupin e të burgosurit në pozicionin përmbys, me fytyrë nga dyshemeja, duke e mbajtur pezull rreth 80 cm prej saj. Sampisti i pestë, më i rëndi në peshën trupore, kishte hipur mbi një karrige të vendosur mbi tavolinë. Me një kërcim të fuqishëm, ai ishte hedhur prej andej, me të dy këmbët të bashkuara, mbi kolonën vertebrore të të burgosurit, në drejtim të veshkave. Veç thyerjes së kolonës, trupi i fiksuar pësoi edhe dëmtime të tjera të rënda organike, të cilat i sollën si pasojë një vdekje të denjë për humanizmin socialist fatkeqit Sandër Sokoli. __________________

LXVIII SHËMTIA TEJ FASADËS ―Të krahasosh nganjëherë mizorinë e njeriut me atë të kafshëve, i ofendon këto të fundit. F. Dostojevski

I revoltuar nga ç‘po ndodhte në kampin e Qafë-Barit pas revoltës, Meli i tha një ditë Diksit: — Marrëzitë e diktaturës nuk kanë fund, pa përfunduar ajo vetë. E ç‘mund t‘i bëjnë pesëqind të burgosur të raskapitur, të çarmatosur, të izoluar në mes të alpeve brenda tre rrethimesh tela me gjemba, një shteti diktatorial të konsoliduar me hekur e gjak prej katër dekadash? Por diktatori dhe klani i tij janë të panikosur në shpirt dhe nuk iu besojnë më as ligjeve të tyre të rrepta, prandaj kalojnë në veprime anormale. Në kamp kanë futur aq policë sa jemi dhe të burgosur, forca të tjera ushtarake përforcojnë rrethimin, tankset tek kthesa e rrugës nuk po i largojnë akoma. Çfarë tragji-komedie! Kjo më kujton një ngjarje të kahershme në DSJ, e cila na ka lënë pa mend të gjithëve atëherë. «Ishte tetori i vitit 1974. Një detektiv i DSJsë u nis me shërbim në Portugali. Ky detektiv kishte kryer një seri misionesh të sukseshme në Greqi. Qe një befasi e vërtetë për DSJnë kur ditën e tretë pas mbërritjes së tij në Porto [Portugali], ai u arrestua atje prej shërbimit sekret grek në bashkëpunim me atë portugez. Në fakt kuptohej që ishte bërë një spiunim i qartë e i saktë prej shërbimit sekret shqiptar. Natyrisht, nuk ishte e lehtë të gjendej agjenti progrek në radhët tona, mbasi ne vepronim me pseudonime që i dinin vetëm pak kuadro në DSJ. Por diktatura mendonte se dhuna mund të arrinte gjithçka, përfshirë edhe ruajtjen e sekretit me forcë. Në mes të muajit nëntor 1974 u arrestua një kuadër i DSJsë, i akuzuar për spiunazh. Nuk dihej nëse vërtet ishte gjynahqar për rastin në fjalë, apo dikush ia vuri gishtin për të mbjellë panik në DSJ. Mënyra sesi u ekzekutua ky person linte shumë për të dyshuar në variantin e dytë. «Në prag të Krishtlindjeve të vitit 1974 ai u var në litar në një palestër të DSJsë. I gjithë personeli drejtues i shërbimit sekret shqiptar, përfshirë edhe ne detektivët, u detyruam të asistonim në atë shfaqje makabër. Me duart të lidhura pas shpinës, të dënuarin me vdekje e futën në një tip thesi deri përmbi shpatulla. Në qafën e zbulur iu hodh litari jo aq i trashë. Ashtu, me litar në qafë, atij iu komunikua motivacioni i dënimit me vdekje, i cili ishte miratuar edhe prej presidiumit të kuvendit popullor. I kërkuan të thoshte fjalën e fundit, por ai vetëm heshtte. Kishte të ngjarë që ai të mos ishte në gjendje për të folur prej torturave. Pastaj filloi ekzekutimi i tij dy herë i jashtëligjshëm: Së pari, ekzekutimi me varje në litar ndalohej nga ligji në atë kohë. Së dyti, ajo nuk ishte një varje e mirëfilltë në litar, por një shpirtmarrje e paklasifikueshme. «Nuk kishte fare trekëmbësh dhe i dënuari qëndronte me këmbët në tokë, jo mbi një karrige. Litari kalonte në një sistem makarashë të posaçme në tavanin e palestrës dhe përfundonte në një makara më të madhe të pajisur me elektromotor në njërin cep të palestrës. Pranë saj qëndronte një person, i cili do të ishte xhelati. Me të marrë sinjalin, ky filloi të mblidhte litarin shumë ngadalë. Për aq sa i dënuari nuk ishte shkëputur plotësisht nga dyshemeja e palestrës, ai nuk nxirte zë. Por sapo thesi i zi u shkëput, fytyra e tij u mavijos dhe dëgjoheshin rënkime të sikletshme, që bënin të të kalonin mornica në trup. Vdekja qe dhuratë për të dënuarin, ndërsa leksioni moral vlente për ne, spektatorët e detyruar. __________________

LXVIII MELI I SHQETËSUAR PËR DIKSIN ―Gjithë madhështitë e kësaj bote nuk vlejnë sa një mik i mirë. Volter

Ndërsa mjediset e kampit të Qafë-Barit po ktheheshin në arena të përgjakura, shërbimet sekrete vazhdonin punën e tyre. Duke marrë shkas prej revoltës së të burgosurve, amerikanët i shpeshtuan vizitat tek i mbrojturi i tyre. Më 25 maj kartelisti e njoftoi detektivin e burgosur se kishte përsëri takim zyrtar. Mysafiri i Melit këtë herë ishte shefi i seksionit ballkanik të CIAs me të njëjtin përkthyes. Ishin të pranishëm në takim edhe dy vëzhgues: një shqiptar dhe një anglez. Gjatë takimit, vëzhguesi shqiptar i përkthente bisedën kolegut anglez. Mysafiri u habit prej kokës së qethur zero të ish-detektivit. — Pse ua bëjnë këtë? e pyeti kureshtar. — Objektivi i një sitemi të shëmtuar shoqëror është pikërisht shëmtimi fizik dhe moral i njeriut – iu përgjigj Meli. — Për çdo muaj ju qethin? — Po, për çdo muaj. Bilé nuk na lejojnë të mbamë as kapele. — Edhe në dimër pa kapele ju lënë? — Të katër stinët. Edhe kur bie dëborë dhe ne jemi të rreshtuar, nuk na lënë të vendosim qoftë edhe një shami dore në kokë. — Po rrobat që keni veshur, nuk janë tuajat? — Jo, këto rroba janë të DSJsë. Sikur ju të më shikonit mua të veshur me rrobat e burgut pas një ore, nuk do të më njihnit dot. Ngjyra dhe cilësia e uniformës së kampit të shtie krupën. — A u vra ndonjë i burgosur gjatë revoltës? – hyri më së fundi në temë amerikani. — Jo, gjatë përleshjeve pati vetëm plagosje. Të gjitha truprojet e rrethimit hapën zjarr mbi objektet e kampit, por kryesisht për trysni. — A ju kanë provokuar personalisht? – u interesua kuadri i lartë i CIAs. — Mua personalisht jo, por dyshoj se në vendin tim mund të provokojnë dikë tjetër. Duke thënë këto fjalë, detektivi i burgosur nxori nga xhepi një copë letër, e bëri shuk dhe e rrëshqiti mbi tavolinë drejt përkthyesit. Të dy vëzhguesit e ndoqën në heshtje veprimin e Melit. Përkthyesi e shpalosi letrën dhe filloi t'ia përkthente eprorit të tij në një faqe të bllokut: Meqenëse gjendja në kamp është bërë mjaft kërcënuese pas revoltës për elementin e ndershëm, ndihem i detyruar t'ju rekomandoj të merrni në mbrojtje tuaj bashkëvuajtësin tim më të afërt, Sazan Diksi. Një veprim të tillë ju duhet ta ndërmerrni vetëm nëse jeni të bindur në arritjen e qëllimit. Në rast të kundërt, interesimi juaj për të do ta ekspozonte

Diksin ndaj një rreziku të paevitueshëm. H.M. Pasi e lexoi tekstin e letrës të përkthyer në anglisht, zyrtari amerikan iu përgjigj verbalisht Melit: — Mbrojtja e personit në fjalë parashikohet qartë brenda kuadrit të mbrojtjes suaj, z. Meli. Mbrojtja juaj përfshin në vetvete mbrojtjen e familjes suaj dhe të gjithë personave të tjerë të afërt në jetën e lirë, jo më shokun tuaj të burgut. Ne e kuptojmë dhe e vlerësojmë shqetësimin tuaj, por njëherësh ju sigurojmë, se nuk ekziston asnjë arsye reale që tani e tutje të jeni akoma i shqetësuar për këtë çështje. Në qoftë se mbrojtje të tilla do të linin shteg për hakmarrje ndaj personave tuaj të afërt, ato jo vetëm që nuk do të ishin aspak të dobishme, por, përkundrazi, do të ishin mjaft të dëmshme, se do të merrnin në qafë njerëz të pafajshëm. Prandaj duhet të jeni i qetë. A mund të shpresoj se u kuptuam, z. Meli? – e pyeti amerikani për tu bindur se i burgosuri nuk ishte më i shqetësuar. — Ju kuptova shumë mirë dhe ju falënderoj për sqarimin tuaj të plotë – iu përgjigj Meli i çliruar prej një ankthi të madh. Pasi ndenjën edhe një copë herë me detektivin e burgosur, duke biseduar për çështje të ndryshnne, vizitorët u ndanë me të, duke u takuar përzemërsisht. __________________ LXIX KURTHI I ALEATËVE ―Aleanca me të fuqishmin nuk është asnjëherë e sigurtë. Seneka

Natyrisht, takimi më i rëndësishëm që priste Meli me padurim ishte ai me Streton. Prej tij detektivi i burgosur do të merrte informacione të rëndësishme, që do t‘i shërbenin për të kuptuar më mirë natyrën e marrëdhënieve midis grupit që vepronte në Tiranë dhe CIAs. Nuk vonoi shumë dhe i erdhi radha edhe këtij takimi. Buzëqeshja karakteristike e Stretos, trupi i tij elegant dhe një shkrepitje e lehtë çalimi në këmbën e djathtë, e ndihmuan Melin që ta njihte shokun e tij edhe nën maskën e detektivit amerikan. Kohët e fundit ai e kishte takuar Streton me maskën e të burgosurit, origjinal natën kur shoqëronte në takim Dofenin dhe tani me veshje, maskë, pasaportë e nënshtetësi amerikane. Të dy shokët u përqafuan përmallshëm dhe për disa çaste qëndruan të pushtuar në krahët e njëri-tjetrit. Kur u shkëputën, Meli vuri re se Streto i kishte sytë me lot. Ai u mallëngjye dhe duke treguar me kokë dy vëzhguesit, i tha: — Pse ia lejon vetes një gjë të tillë, t'iu bësh qejfin atyre? — Më duket sikur e dënova unë Afrimin, për të shpëtuar vetë, Hamit. Sa për vëzhguesit, mos e ki problem se detektivi shqiptar është i grupit tonë. E kanë nisur këtu, mbasi e njeh shumë mirë anglishten. Në të vërtet dy vëzhguesit po qëndronin përballë dritares duke soditur rrethimin e trefishtë të kampit të qëndisur me drita elektrike.

— Aq më mirë atëherë, ç'pret, gjersa ata nuk na shqetësojnë. Më sqaro si munde të arratiseshe nga Londra. — Patjetër. Unë e ndiej të nevojshme të flas për këtë çështje, që pati aq shumë pasoja të padëshirueshme: «Kur u paraqita në qendrën e Inteligjencë Servisit në Londër, më pritën ftohtë. S'kaloi shumë dhe e kuptova se rrethohesha nga njerëz që nuk më shikonin me sy të mirë. Ditën e dytë u kërkova leje për të komunikuar me familjen në Tiranë. Ata ma refuzuan kërkesën për telefonatë, pa e marrë mundimin ta justifikonin në ndonjë farë mënyre këtë, ose të më premtonin se do më lejonin të flisja më vonë. E kuptova se rrathët po më shtrëngoheshin më shpejt nga ç'mund ta prisja unë dhe vendosa që të mos bija në asnjë mënyrë i gjallë në duart e tyre. Për këtë i kisha marrë masat e duhura, që kur u nisa nga Tirana. Ndërkohë nuk do të bëja asnjë hap të parakohshëm, pa më ardhur rreziku përpara këmbëve, mbasi e dija që çdo veprim i imi në këtë drejtim do të kishte pasoja, kryesisht për Afrimin, i cili më zëvendësoi në detyrë me rekomandimin tim tek Dofeni. «Natën e dytë mua dhe Dariun na caktuan të flinim në të njëjtën dhomë. E kuptova pse e bënin këtë dhe, me tu futur në dhomë, i shkrova Dariut në një copë letër këto fjalë: Mos fillo asnjë bisedë sadopak të dyshimtë; duhet të jesh gati për gjithçka. Mundohu të më qëndrosh pranë, me sa të të lejojnë rrethanat. Të nesërmen, kur dolëm nga dhoma, zhvillova këtë bisedë me Dariun: — Para se të niseshe nga Tirana për në Londër të dhashë dy porosi të rëndësishme. E para, je interesuar të njohësh ndonjë detektiv me origjinë shqiptare? — Njoha nja dy që punojnë këtu, në qendër, por vetëm njëri prej tyre tregoi pak interes karshi meje – m‘u përgjigj Dariu. — Tjetra: rrugën prej këtej në ambasadën amerikane, e ke mësuar? — Po, e njoh shumë mirë. Për tu siguruar, e kam përshkuar edhe natën në formë shëtitjeje. «Ditën e tretë të qëndrimit tim në Londër, unë kërkova përsëri leje t'i telefonoja nuses në Tiranë. Një zyrtar i qendrës angleze më tha me buzëqeshjen e tyre karakteristike: — Nuk besoj të shqetësohet aq shumë bashkëshortja, në qoftë se nuk i keni thënë që do shkonit në luftë. — Përkundrazi, – ia ktheva unë me të njëjtën cilësi buzëqeshjeje – i kam thënë se po shkoj midis miqsh e aleatësh besnikë e të fuqishëm, por ngaqë ajo nuk e di konkretisht se për çfarë miqsh e aleatësh bëhet fjalë, shqetësohet si nuse e re që është. — Besoj se do t'ia plotësojmë dëshirën së shpejti edhe nuses suaj të re – më premtoi ai duke më kthyer krahët. «Por ky mbeti vetëm premtim. Vetëkuptohet që ata dyshonin se kjo telefonatë e thjeshtë, për mua mund të kryente funksion të madh informativ. «Në mbrëmjen e ditës së tretë ndodhi gjithçka. U organizua një mbledhje, në të cilën merrnin pjesë shumë kuadro e detektivë të Inteligjencë Servisit. Ishim ftuar edhe ne, detektivët shqiptarë të tërhequr nga Tirana. Gjatë diskutimeve u fol edhe për bashkëpunimin e dy shërbimeve sekrete aletate. Në këtë kuadër, anglezët shprehën pakënaqësinë e tyre për rebelimet në radhët e shërbimit sekret shqiptar. Prandaj u bë thirrje të tregohej shumë kujdes në të ardhmen dhe t'i jepej ndihma përkatëse DSJsë për pastrimin e radhëve nga ky element.

«Rreth orës dhjetë të darkës u bë një pushim. Unë dhe Dariu po rrinim në një nga hollet e godinës ku po zhvillohej mbledhja, në gjendje alarmi. Pranë nesh kaloi një detektiv anglez, i cili më bëri shenjë me kokë të ikja. Isha i bindur që ky nuk ishte provokim, mbasi po ky detektiv më kishte thënë kalimthi të djeshmen: Nuk do t’ju lejojnë për të telefonuar; kujdes! Sa për dijeni, po të them se ky detektiv pas dy ditësh kaloi me amerikanët. Sinjali i tij i dha formë të prerë vendimit tim. Më duhej të tentoja arratinë me çdo çmim. E kisha të qartë se do të ishte shumë e vështirë të dilja pa pasoja nga ajo strofë ujqërish, por e vetmja rrugë që më mbetej ishte nënshtrimi pasiv ndaj arrestimit që më priste. Në fund të hollit ku gjendeshim ishin një palë shkallë që të nxirnin jashtë. «I bëra të ditur Dariut planin tim dhe ai u zotua se do të më shoqëronte në çdo rrethanë. Duke biseduar si pa gjë të keq, iu afruam kreut të shkallëve. Shkallinat e para i zbritëm normalisht, pastaj u vërsulëm nëpër to si të tërbuar. Dolëm jashtë dhe po zbrisnim shkallët e një lulishteje, kur filloi ndjekja e menjëhershme. Pa arritur të zbrisnim në rrugën kryesore, ndjekësit më plagosën në kofshën e djathtë. Sigurisht, pasi kishin shtirë shumë herë me revolverët e tyre me silenciator. Kur dolëm në rrugën e gjerë e me qarkullim të dendur, ata nuk mundnin të shtinin më mbi ne. «Plagën e kisha të ngrohtë dhe nën trysninë e rrezikut të afërt, i mbështetur në supin e Dariut, po largoheshim shpejt. Kaluam rrugën, u futëm në një lulishte të vogël dhe e ndryshuam 90° drejtimin e ecjes. Kapërcyem disa radhë pallatesh, ku qarkullimi ishte më i rrallë dhe ndryshuam përsëri drejtim. Pastaj u strukëm në një qoshe të errët dhe, me ndihmën e Dariut, e lidha fort plagën me shall. Ndërsa me dy shami dore të bashkuara lidhëm fundin e këmbës së pantallonave, për të mos rrjedhur më gjak në këpucë e të linte shenja rrugës. Si i kryem me shpejtësi këto veprime, i thashë Dariut të vrojtonte me kujdes, nëse dukeshin ndjekësit tanë apo jo. Pasi më siguroi se nuk dukej njeri i dyshimtë përqark, u drejtuam për në një park të afërt. Plaga po ftohej dhe këmba gradualisht po më mpihej. Si ecëm ca nëpër park, shkuam tek një kaçube e madhe dhe u futëm brenda saj. Pozicioni ishte mjaft i përshtatshëm për tu fshehur, por edhe po aq i dyshimtë, nëse ndjekësit do të binin në gjurmët tona. Nxora nga xhepi i posaçëm dy ampula dhe ia dhashë Dariut, duke i thënë: — Unë mund të humbas ndjenjat së shpejti. Ti je i vetëm dhe më i vogël nga unë në trup. Kështuqë nuk më ndihmon dot më tej. Prandaj po të lë një porosi të rëndësishme: po qe se do të vijë njeri këtu, njërën prej këtyre ampulave do ma fusësh mua në gojë, patjetër. Me tjetrën vepro si të duash. Mos harro për asnjë çast se është detyrë e jotja si shok, si bashkëluftëtar dhe si shqiptar, që të mos më lësh të bie i gjallë në duart e anglezëve. Ndryshe më ke tradhtuar. «E ndihmova Dariun të më ulte pantallonat dhe kur ai po merrej me plagën, humba ndjenjat. Kur erdha në vete, gjendesha në krevat dhe me mjek pranë. Shumë i tronditur, pyeta anglisht: ku ndodhem? «Më qetësuan duke më thënë se isha në duar të sigurta, në ambasadën amerikane në Londër. Më pas, personeli i ambasadës më shpjegoi se në orën tre pasmesnate Dariu, gjithë djersë e i çoroditur, i kishte alarmuar duke kërkuar ndihmë urgjente për mua. Se si arriti ky djalosh i vëtem e pa eksperiencën e duhur të më shpëtonte jetën në ato rrethana, unë as tani nuk e kuptoj dot – shtoi Streto i menduar. — Nuk ka bërë asgjë më tepër nga detyra – ia ktheu Meli duke ndezur një cigare nga paketa që i kishte lëshuar përpara bashkëfolësi. – Veç, para se të ndahemi, dua të më përshkruash shkurt sesi e vlerësuan amerikanët punën tuaj si grup. — Punën tonë si grup, thuaj – e korrigjoi Streto, para se të jepte shpjegimet përkatëse: «Amerikanët e vlerësuan me superlativa punën tonë. Me materialet informative të arkivit që çuan atje dy shokët tanë me robin amerikan të arratisur, specialistët e CIAs kishin përgatitur një film interesant, të cilin e shfaqën në mënyrë ceremoniale në një prej sallave

të korpusit qendror të shërbimeve sekrete amerikane. Gjatë transmetimit të materialeve filmike origjinale, spikeri që komentonte ngjarjet shprehej herë pas here: Imagjinoni, gjithë kjo punë kolosale është vepër e vetëm pesë detektivëve shqiptarë. Ata aludonin në këtë mënyrë për ne të ekspozuarit në sytë e anglezëve: Fatmiri, Afrimi, dy shokët që u arratisën me robin amerikan dhe unë. Në shfaqjen e filmit asistuan zyrtarë të lartë të CIAs dhe një numër i madh detektivësh. Filmi bëri shumë përshtypje tek të pranishmit. Në përfundim të tij, detektivët me origjinë shqiptare erdhën dhe na shtrënguan duart mua dhe dy shokëve të arratisur me arkivin tonë informativ. «Dua të theksoj, Hamit, se ditët e fundit para se të nisesha për këtu, unë kam qenë i ftuar në katër mbledhje të rëndësishme të CIAs. Në dy prej tyre ishte i pranishëm edhe vetë drejtori i saj i përgjithshëm. Në të katër mbledhjet është folur edhe për vendin tonë, si një çështje prioritare e shërbimeve sekrete amerikane. Më tej ata e dinë se ç'do të bëhet. — Eshtë e qartë. Tekefundit vullneti dhe interesat e atyre do të përcaktojnë edhe të ardhmen tonë si popull e si shtet. Ne bëjmë aq sa mundim në shërbim të atyre për hir të së ardhmes së vendit tonë; amerikanët do të bëjnë për Shqipërinë aq sa do t'iu lejojnë interesat e tyre. Këtë e dinte edhe Hanko Tepelena, e cila i thoshte shpesh të birit, Ali Pashës, kur ishte i ri: Biro, kjo botë nuk është e askujt, por bëhet e më të fortit! Edhe vendi ynë, si pjesë e kësaj bote, nuk bën përjashtim nga ky parim, Guri. Në përfundim të takimit të dy shokët u përqafuan përsëri, ndërsa Streto premtoi se nuk do të vonohej për ta vizituar prapë mikun e tij të burgosur. __________________ LXX ENIGMA FILBI ―Politika është si sfinksi i përrallës: ajo i gëlltit ata që nuk i kuptojnë enigmat e saj. Rivarol

Por ndryshe nga sa i premtoi Melit, ardhja e Stretos qe e vonuar. Kartelisti i kampit vetëm se e lajmëronte detektivin e burgosur për orarin dhe dhomën ku do të zhvillohej takimi i tij me mysafirët e natës, por nuk i jepte asnjë informacion tjetër. Rrjedhimisht Meli e merrte vesh se cilët do të ishin bashkëbiseduesit e tij vetëm kur takohej me ta. Streto kishte ardhur bashkë me përkthyesin amerikan, me origjinë nga Korça. Si zakonisht, dy vëzhgues ishin të pranishëm. Sapo hyri Meli në dhomë, Stretos iu mbushën sytë me lot dhe uli kokën. Përkthyesi u çua në këmbë dhe i zgjati paketën e cigareve detektivit të burgosur duke i thënë: — Afrimi na la. Meli hoqi kapalen me të majtën dhe i shtrëngoi dorën përkthyesit, që po respektonte zakonin shqiptar në rast vdekjeje. Ish-detektivi dhe dy vizitorët e tij mbajtën një minutë heshtje në drejtqëndrim; dy vëzhguesit dolën jashtë. Pasi u ulën, të tre po pinin cigare pa folur. I pari e theu heshtjen Meli: — Afrimi tentoi vetëvrasjen nëntë ditë para se CIA të merrte në mbrojtje grupin tonë. Ai e dinte mirë këtë, por nëpërmjet aktit të tij sublim, Afrimi, si drejtues i grupit pas largimit të

Gurit, donte të bëhej shembull frymëzimi për shokët e tij të armëve në situatën e vështirë që gjendeshin. — Ju jemi shumë mirënjohës, vëllezër, na nderuat para të gjithëve – i tha përkthyesi. – Këta djem trima, të cilët po e japin jetën sot nën mantelin e luftës së heshtur, një ditë do të kujtohen me respekt nga populli shqiptar. Gjaku i njeriut nuk shkon kurrë dëm dhe një ditë ky gjak do t'i bëjë dritë Shqipërisë. — Ju tashmë e dini që unë kam një shok besnik në kamp, me të cilin i karn ndarë të gjitha hallet kohët e fundit. Me sa më ka thënë Guri, babai i tij ka punuar për CIAn. Ai ka vdekur para 5-6 vjetësh, jo në moshë të thyer. Në pozicionin tim aktual, mua më vjen rëndë që të mos mund ta informoj dot shokun tim bashkëvuajtës lidhur me jetën dhe vdekjen e babait të tij, pavarësisht se ai vetë nuk ka asnjë pretendim në këtë drejtim. Jam interesuar nëpërmjet Gurit dhe ndonjë shoku tjetër për fatin e tij. Më kanë thënë se, çuditërisht, vihet re një farë hezitimi për të informuar saktë e qartë të interesuarit lidhur me këtë çështje. Do të dëshiroja të dëgjoja edhe mendimin tuaj për ketë. Përkthyesi shkundi hirin e cigares në tavëll dhe u përgjigj: — E di cili është shoku juaj dhe babai i tij, jo vetëm nëpërmjet letrës që më dhatë atë ditë, por edhe nga bisedat me Gurin. Lidhur me vdekjen e babait të tij mund t‘ju informoj mbështetur në informacionin që figuron në dosjen përkatëse. Ai ka vdekur më 3 shtator 1978 në Dyseldorf të RF Gjermane. Pas autopsisë është konstatuar një dozë helmi në organizmin e tij. CIA ka kërkuar shpjegime për këtë dhe autoritetet gjermanoperëndimore janë përgjigjur, se ai person njihej si turist prej organeve tona dhe nuk ekzistonte asnjë motiv që ne t‘i shikonim me dyshim apo vëmendje të posaçme rezultatet e autopsisë. Përsa i përket ngurrimit për të dhënë informacione të detajuara rreth veprimtarisë dhe vdekjes së babait të shokut tuaj, tani për tani mund t'ju them vetëm kaq: «Kur Guri erdhi në SHBA, na foli edhe për lidhjet tuaja me shokun në fjalë. Ne u entuziazmuam që biri i një ish-kolegut tonë mbështeste nga afër bashkryetarin e grupit komplotist antikomunist të kuadrove të rëndësishëm të shërbimit sekret shqiptar. Me gëzim e transmetova këtë sihariq pranë eprorëve të të CIAs, me të cilët më kishte lidhur puna më parë. Megjithëse buzagazë, ata ma pritën disi ftohtë lajmin. Unë kisha mjaft përvojë që ta gjykoja objektivisht qëndrimin e tyre ndaj njoftimit tim. Në rrethana normale, ata do ta kishin pritur shumë ngrohtë sihariqin e rrallë që iu dhashë. Shkaqet e atij qëndrimi të pakuptueshëm nuk i gjeja dot me intuitë. Me kalimin e kohës fillova të interesohesha me takt (më shumë si shqiptar), për të mësuar sesi qëndronte puna. Nuk mund të them se e zgjidha enigmën, por mësova diçka që, ndofta, mund të ketë lidhje me fatin e personit në fjalë. «Unë kam kohë që njihem nga afër me përgjegjësin e CIAs për seksionin evropian, të cilin e kam shoqëruar edhe këtu pranë jush. Një natë e kam dëgjuar të fliste me një farë revolte për qindshen shqiptare. Nga aq pak sa tha, arrita të marr vesh se bëhej fjalë për një grup shqiptarësh – 100 persona –, të cilët kishin shërbyer në radhët e CIAs dhe që kishin shprehur në formë të hapur protestën ndaj qeverisë amerikane, për qëndrimin dashamirës që mbahej ndaj regjimit komunist të Tiranës. Por, siç mund ta merrni kollaj me mend, veprime të tilla përbëjnë shkelje të rënda të disiplinës profesionale në shërbimin sekret. Ato shpallën rebelime dhe, si të tilla, ndëshkohen. A mos vallë dhe babai i shokut tuaj ka qenë pjesëtar i qindshes shqiptare? Në rast se po, ju e kuptoni që hetimet këmbëngulëse për fundin e tij janë të vështira dhe jo pa pasoja. Meli po i dëgjonte i përqendruar shpjegimet e vlefshme të përkthyesit. Ndërkohë, me sytë mbi lëngun e kafes që përkundej në filxhan, ai po mendonte me vete: «Çfarë fundi i trishtuar! Ja se ç'do të thotë ta lësh veten peng në duart e të huajve! Lufton

një jetë të tërë për të ardhmen e premtuar të vendit tënd, pastaj vdes si rebel vetëm pse guxon t‘iu thuash manipulatorëve të politikës: na keni përkundur me mashtrime në dëm të së ardhmes së vendit e të popullit tonë! Të presësh moral, ndërgjegje e humanizëm prej politikës së të plotfuqishmit është një naivitet që paguhet shtrenjtë. Politika e tyre ka vetëm një objektiv: interesin me çdo kusht. Të kërkosh moralin në politikë do të thotë se je injorant i politikës. Fjala qindshja është si një varrezë kolektive që mbulon njëqind shqiptarë nën mantelin e të njëjtës akuzë tendencioze: rebelim. Kjo është e tmerrshme!» Dukja dhe zhdukja e faqes së brendshme e të bardhë të filxhanit nën vajtje-ardhjet e lëngut të kafes në përkundje, i shëmbëllente Melit me buzëqeshjen cinike të Unazës së Bardhë, kur i kishte thënë: «…do të vijë një ditë që ju do ta pohoni me gojën tuaj: ―anglezët paskan qenë vërtet të fortë!‖.» Duke bluar në mendje këto ide lënduese, detektivi i burgosur i drejtoi përkthyesit një pyetje që ai nuk e priste: — Pse e ka akuzuar Kim Filbin për tradhëti qeveria angleze? Nëpërmjet aktivitetit të tij prej spiuni në favor të KGBsë, Kim Filbi ka ndihmuar shumë diktatorin Hoxha, njeriun e Londrës. Në këtë këndvështrim ekziston një harmoni e plotë midis aktivitetit të diplomacisë së fshehtë angleze në mbështetje të jetëgjatësisë së karrierës së diktatorit tonë dhe spiunimeve të Filbit tek KGBja, të cilat përfundonin në duart e këshillëtarëve sovjetikë që vepronin pranë MP të Brendshme në Tiranë. Sakrifikimi i qindshes shqiptare lë të kuptohet se CIA dhe Inteligjencë Servisi nuk paskan qenë dashamirëse ndaj desantimeve të emigracionit politik shqiptar, që organizonin vetë. Kështuqë Kim Filbi ka bërë gjithçka në pajtim me synimet e vërteta anglo-amerikane në Shqipëri. Atëherë, ku konsiston tradhtia e tij? Përkthyesi me origjinë korçare bëri një shenjë miratimi me kokë për sa tha detektivi i burgosur, pastaj u përgjigj me një buzëqeshje mjaft shprehëse: — Çështja Filbi është komplekse, z. Meli. Një ditë në SHBA unë isha duke lexuar një artikull të gazetës New York Times që bënte fjalë për dekorimin e Kim Filbit prej KGBsë, me rastin e përvjetorit të ditëlindjes. Përgjegjësi i CIAs për Evropën, me të cilin siç ju thashë njihem herët, u afrua pranë meje e më tha duke qeshur: — Unë jam gati të vë bast, se dekorata që i ka akorduar në heshtje Kim Filbit Inteligjencë Servisi me këtë rast, është dy herë më e madhe nga kjo që i ka dhënë KGBja. «Në ambientet e CIAs në Amerikë tashmë thuhet nën zë, se Kim Filbi është një nga agjentët e dyfishtë më të suksesshëm të historisë së shërbimeve sekrete. — A nuk është ky një burim pesimizmi edhe për të ardhmen e Shqipërisë sot? – pyeti i vrenjtur ish-detektivi. — Mos u shqetësoni për këtë, z. Meli. Kohët kanë ndryshuar dhe objektivat e politikës amerikane në Ballkan gjithashtu. Ju e dëgjuat vetë shefin e seksionit evropian të CIAs kur ju tha se: brenda dy vjetësh pamja e Shqipërisë do të ndryshojë dhe ju do të jeni krenarë për këtë. Kjo bisedë e mërziti detektivin e burgosur. Me dëshirën e tij, ai nuk e zgjati më tej takimin. Përshëndeti përkthyesin duke e falënderuar, takoi edhe Streton dhe doli. __________________ LXXI RESPEKT DHE MALL PËR SHOKËT E RËNË

―Kujtimi është si një zambak uji që tregon fytyrën e tij prej të mbyturi brenda në ujë. Zh. Karrera Andrade

Një javë më vonë, detektivit të burgosur i erdhi për ta takuar përsëri shefi i seksionit evropian të CIAs. Këtë herë ai shoqërohej prej një zyrtari tjetër dhe përkthyesit të zakonshëm. Streto mungonte. Unaza e Bardhë me përkthyesin e tij dhe Dofeni ishin gjithashtu të pranishëm. Shefi amerikan e nisi bisedën me vdekjen e Pahisë. Ai fliste mjaft serioz, duke lënë një përshtypje bindëse, se i ndiente ato që thoshte. Pastaj nxori nga çanta tri fotografi dhe duke i mbajtur në pëllëmbën e hapur të dorës së djathtë, tha me një ton solemn: — Këtyre djelmoshave të pavdekshëm pouplli shqiptar do t'iu ngrejë lapidar një ditë. Ai ia zgjati tri fotografitë detektivit të burgosur. Meli i shikoi me mall tre shokët e dikurshëm të shkollës [ata ishin një datëlindje me të e me Streton] dhe bashkëluftëtarët e vendosur të muajve të fundit. Të tre ishin fotografuar në momentet e fundit të jetës së tyre. Asnjëri nga ata nuk i kishte plotësuar të 35 vjetët. Fotografia e tregonte Gencin në çastin që toga e ekzekutimit kishte marrë urdhërin zjarr! Era e kishte fryrë anash xhakaventon e tij të zbërthyer dhe flokët e gjatë e të bukur ia kishte shpupurisur. Fytyra e tij e tendosur me shikim të mprehtë [ai nuk kishte pranuar t'i lidheshin sytë] ishte shumë shprehëse. Buzët i kishte paksa të zgjatura përpara. Aparati ishte shkrepur në çastin që Daka, duke treguar me dorë fundin e barkut, u kishte thënë spektatorëve të vdekjes së tij: plumbat tuaj do t'i pres këtu! dhe po pështynte në drejtim të ekzekutorëve. Tek po shikonte me vëmendje fotografinë, Melit iu kujtuan fjalët me të cilat ishte shprehur Streto për kurajën e jashtëzakonshme të Gencit: vdekje më dinjitoze, as në filma nuk kam parë. Merdari ishte fotografuar pasi e kishin shtritur të plagosur rëndë mbi një pelerinë bojë qielli. Dy plumbat që kishte marrë nga pas krahëve ia kishin bluar mushkëritë, por trupi i tij muskuloz i rezistoi plot dy javë vdekjes. Para se ta fotografonin, ia kishin fshirë mirë gjakun që i rridhte nga goja. Fytyra e tij burrërore, e argasur si fytyra e një detari, ishte tkurrur nga dhimbjet e mëdha, prej të cilave dergjej në një humbje të thellë. Duke vëzhguar me vëmendje fytyrën e njërit prej shokëve më të afërt që kishte pasur gjatë aktivitetit në DSJ, Melit iu krijua përshtypja se Merdarin e kishte munduar po aq sa dhimbjet e mëdha fizike edhe pamundësia për të shprehur diçka të rëndësishme: ai kishte rënë prej plumbave të një vrasësi, që merrte pjesë në lojën stërvitore si aleat. Në fotografinë e tretë shfaqej pamja e zbehtë dhe fisnike e fytyrës vezake të Pahisë. Ai dukej krejt i qetë, sikur flinte pas një lodhjeje të madhe.. «Vërtet pas një veprimtarie me ngarkesa të mëdha psikike i erdhi kjo prehje», tha me vete Meli dhe shtoi: «Të takon të jesh i qetë, vëlla. Aq sa bëri gjysma e grupit, ti e realizove vetëm.» Detektivi i burgosur i rreshtoi njërën pas tjetrës të tri fotografitë, sipas radhës së vdekjes, dhe belbëzoi: në krye tuaj duhej të ishte fotografia ime. Tek po ia kthente fotografitë amerikanit, Melit iu duk se po i dorëzonte shokët e tij tek të huajt dhe sytë iu njomën. Shefi i seksionit evropian të CIAs e vuri re këtë dhe i tha: — Kolegu anglez më ka vënë në dijeni të një dukurie interesante të temperamentit tuaj: burgu ju ka mprehur ndjenjat ose, më saktë, ju ka bërë më të vrazhdë se normalja me ata që urreni dhe më të ndjeshëm nga sa mund të jetë zakonisht njeriu kundrejt atyre që i do. Tani po e konstatoj edhe vetë këtë. Meli fshiu sytë me shami dhe u përgjigj me zë të ulët:

— Në qoftë se është vërtetë ashtu, i jam mirënjohës burgut. __________________ LXXII «BARBARËT E QYTETËRIMIT» DHE TË QYTETËRUARIT E BARBARISË ―Jo drejtësia por potenca është arbitri i çdo kundërshtimi apo marrëveshjeje dhe i çdo fati.‖ F. Niçe

Amerikani buzëqeshi dhe ndërroi bisedë në dukje, por jo në esencë: — Më kanë thënë se keni qenë i shqetësuar për shokun tuaj të burgut gjatë revoltës që u zhvillua në kamp e pas saj. Eshtë e vërtetë? — Po, e vërtetë është. Ai që kur ka lindur vetëm të këqija ka parë në këtë jetë. Unë do ta kisha barrë në ndërgjegje, sa të isha i gjallë, humbjen e atij shoku për neglixhencën time. Prandaj kam qenë i shqetësuar, ndofta edhe më tepër nga sa ju kanë thënë. — Atëherë qetësohuni përfundimisht tani. Sikur i gjithë ky kamp të shfaroset me urdhër qeveritar, ju do të jeni i parafundit që mund t‘ju gjejë e keqja, ndërsa ai do të jetë i fundit. Qeveria jonë ka marrë në mbrojtje edhe njerëz të thjeshtë, jo atë që tekefundit është shoku dhe bashkëpunëtori juaj dhe i burgosur politik. — Njëkohësisht edhe biri i një personi, që ka milituar në radhët e shërbimeve tuaja sekrete – e plotësoi me takt Meli. Pak i befasuar nga paranteza e papritur e bisedës, shefi amerikan ia nguli sytë për një çast bashkëfolësit në heshtje. Pastaj e vazhdoi dialogun me një ton tjetër: — Dëshiroj t‘ju flas pak edhe për këtë çështje, meqenëse e sollët fjalën aty, z. Meli. Ne i kemi respektuar gjithmonë kuadrot shqiptare të çdo niveli që kanë milituar për CIAn. Por marrëdhëniet me ta nuk kanë përfunduar gjithmonë siç kemi dëshiruar ne, në mirëkuptim të plotë reciprok. Një lloj mosmirënjohjeje kundrejt qytetërimit amerikan e ka karakterizuar veprimtarinë e një pjese të tyre. Shefi i seksionit evropian të CIAs e theksoi shprehjen e fundit. Detektivi i burgosur pati përshtypjen se dëgjoi kërcitjen e një thyerje. Përkthyesi me origjinë korçare manifestoi shenja shqetësimi në pamjen e tij deri atëherë të qeshur. Pasi e ruajti heshtjen për disa çaste, ndoshta për të tërhequr vëmendjen e të pranishmëve, kuadri i lartë i CIAs vazhdoi fjalën e ndërprerë. Buzëqeshja e përkthyesit u shua përfundimisht. Në vend që t‘i përkthente fjalët e shefit detektivit të burgosur, ai nisi një dialog të shkurtër me eprorin e tij. Ky përsëriti të njëjtën frazë me ton urdhërues. Përkthyesi iu rikthye detyrës. Me një pamje të zbehtë në fytyrë, ai i transmetoi Melit fjalët e shefit të seksionit evropian të CIAs: — Babai i shokut tuaj të burgut ka tradhtuar inetresat e shtetit amerikan, të cilit i shërbente. Detektivi i burgosur nuk u besoi veshëve. Ai i kërkoi përkthyesit t'ia përsëriste shprehjen.

Ka raste në jetë kur njeriu, megjithëse e dëgjon dhe e kupton mirë atë ç‘ka i thuhet, duke mos dashur që ta besojë si të vërtetë, bën një orvajtje të dëshpëruar drejt së pamundurës, për të ndryshuar mesazhin e realitetit të padëshiruar. Përkthyesi, i cili mendoi se më së fundi e kishte shkarkuar barrën e shrehjes-akuzë, u detyrua t'i nënshtrohej për së dyti atij sikleti. Ai po i shqiptonte fjalët ngadalë, qartë, e të plota, edhe kur mbaronin në fund me bashkëtingllore. Sikur po jepte mësim në abetare. Me shikimin e tij të trishtuar, përkthyesi me origjinë shqiptare dukej sikur i kërkonte ndjesë të burgosurit për mëkatin që po bënte. Pas goditjes së dytë, Meli u dorëzua. Falë intuitës së tij profesionale, ish-detektivi e ndjeu në çast se ky lajm do të kishte pasoja në marrëdhëniet e tij me amerikanët. Akuza e rëndë që binte mbi babanë e shokut të tij të ngushtë mund të sillte diferencimin midis tij dhe Diksit, në trajtimin e mëtejshëm që do t‘i bënte CIA çështjes Meli. Ndërkohë ky ishte i vendosur për të mos lejuar kurrë që shoku i tij të bëhej përsëri viktimë e biografisë, por këtë herë me kah të kundërt. Ndërsa deri atë ditë ai ishte luftuar pa mëshirë nga diktatura si bir i një shërbëtori të imperializmit amerikan, sipas gjasave tani e tutje do të ishin vetë amerikanët ata që do ta diskriminonin si djali i një «barbari» të qytetërimit amerikan. Nëse amerikanët nuk do të kishin ndërmend ta bënin diçka të tillë, nuk do të kishte qenë e nevojshme që ata ta përmendnin këtë çështje. Në të ardhmen mund të gjendeshin lehtësisht zgjidhje të përshtatshme e të pranueshme nga të dy palët – gjykonte në heshtje detektivi i burgosur. __________________ LXXIII NEVERI...

―Na mësojnë të mendojmë si pulat, por ne nuk duhet ta pandehim veten pula, mbasi jemi shqiponja. Hapni krahët dhe fluturoni! Dhe mos u kënaqni kurrë me kokrrat e grurit që ju hedhin. Xh. Aggrei

Shefi i seksionit evropian të CIAs, i cili nuk e kishte aspak të vështirë ta merrte me mend efektin që kishte bërë deklarata e tij tek i burgosuri, po rrinte i qetë duke shfletuar bllokun e tij të shënimeve. Ndërsa ish-detektivi po bluante në kokë mendimet e mësipërme, sytë i shkuan tek zyrtari i lartë i CIAs. Kënaqësia e heshtur që ndiente ai (për të cilën Meli nuk kishte më asnjë dyshim) e revoltoi në çast detektivin e burgosur. «Pabesi e veshur me arrogancën e të fortit», e cilësoi në vetvete Meli qëndrimin në pamje indiferent të amerikanit, duke e krahasuar me përkushtimin me rrezikshmëri të lartë të Diksit në mbështetje të tij. Kjo ide i shkaktoi një pështjellim neverie të brendshme ishdetektivit me nerva të acaruara. Për t'ia cenuar sadopak kënaqësinë e heshtur që po përjetonte shefi amerikan, ai e pyeti me qëllim të dukshëm: — Po vdekja e babait të shokut tim të burgut, si është? — Patologjike – u përgjigj vetëm me një fjalë amerikani. — Në dobi të kujt e ka kryer ai tradhtinë e lartë ndaj interesave të shtetit tuaj? – qe pyetja e dytë e padëshirueshme për amerikanin.

— Nuk ka më rëndësi kjo – u përgjigj pa qejf shefi i seksionit evropian të CIAs. – Ne nuk kemi ndërmend të ngremë padi ndaj një të vdekuri për këtë çështje tashmë të kaluar. — Edhe sikur ta ngrinit një padi të tillë, unë nuk besoj se ligji amerikan do të fajësonte edhe të birin e të ndjerit – vërejti Meli serioz. — Nuk ia vlen të merremi me supozime pa dobi – sugjeroi shefi amerikan me një hije pakënaqësie në fytyrë. – Megjithëse ju duhet ta keni vetë parasysh një gjë të tillë, jam i mendimit që të mos i flisni fare shokut tuaj për këtë çështje. Kështu do të ishte më mirë për ju vetë, për atë, edhe për ne. Sigurisht mbi shokun tuaj bashkëvuajtës nuk rëndon aspak fajësia e babait të tij. Përkundrazi, ne e vlerësojmë së tepërmi kontributin e tij si mbështetësi juaj më i afërt. Ai do të jetë përherë nën mbrojtjen tonë, siç ju kemi vënë tashmë në dijeni. «Bukur e paskeni vlerësuar kontributin e tij dhe shumë mirë po ia shpërbleni. E kam të qartë që dëshira juaj tani do të ishte që Sazanin ta paloste ndonjë copë shkëmbi në minierë» – tha me vete ish-detektivi i brengosur. Ai nuk foli më fare derisa u ndanë, pas një çerek ore. Kjo heshtje kuptimplote e të mbrojturit të CIAs në prani të Unazës së Bardhë e të Dofenit, të cilët qenë vetëm dëgjues në këtë takim, nuk i la shije të mirë amerikanit. Kur u ndanë, ai ia zgjati dorën me një buzëqeshje të shtirë të burgosurit; ky ia ktheu reston me të njëjtën monedhë. * Kur Meli ia përshkroi shokut të tij të burgut bisedën bajate me shefin e seksionit evropian të CIAs, Diksi i tha: — Amerikanët janë të bindur që ti do ta bisedosh patjetër me mua çështjen e babait tim. Ne kemi folur së bashku për probleme të një karakteri të përgjitshëm, jo më për një çështje të familjes sime. Porosia e tyre që të mos më flasësh për këtë problem është thjesht një fshirje buzësh; me demek u vjen keq për mua. Një arsyetim që të bën për të qeshur, sikur ne kemi trutë e një pule. — Por të bën edhe për të qarë, kur mendon sesa shumë u shërbyem ne atyre dhe sa mosmirënjohës po tregohen ata ndaj nesh. Ne e dinim që CIA do ta përdorte kryesisht për interesat e saj gjithë atë mori informacionesh të cilësisë së parë që iu vu në dispozicion, por agresiviteti i tyre ndaj teje i ngjan atij të diktaturës shqiptare. Sikur ti të më kishe tradhtuar, DSJja jo vetëm që do të të kishte nxjerrë nga burgu, por edhe do të të kishte shpërblyer më së miri. — Më vjen keq, Hamit, që merre me supozime të tilla. Ti e di mirë që angazhimi im në mbështetje tënde nuk nxitej nga interesa egoiste, përkundrazi. As ti e as unë nuk e parashikonim dot atëherë zhvillimin e ngjarjeve që pasuan. Në qoftë se unë do të shikoja vetëm interesin tim atëherë, duhej të qëndroja patjetër sa më larg ty, për t‘iu shpëtuar kurtheve të mundshëm të Sigurimit. Ishte dëshira ime për të luftuar së bashku kundër diktaturës, që më nxiti në marrjen e atij vendimi. Prandaj ti nuk ke as më të voglin faj, nëse qëndrimi i CIAs ndaj meje lë për të dëshiruar. Po e gjykuam ndryshe këtë problem, ne rrezikojmë ta banalizojmë qëllimin e vërtetë të bashkëpunimit tonë. — Të kuptoj, Sazan, por shkaku i vërtetë i revoltës sime nuk është keqardhja për trajtimin tendencioz që synon të të rezervojë ty CIA. Kjo është e keqja më e vogël. E keqja e madhe

e kësaj çështjeje është motivi i vërtetë i diskriminimit tënd nga ana e CIAs, i cili në realitet nuk ka lidhje fare me problemin e babait tënd. — Nuk po të kuptoj dot, Hamit. — Ke të drejtë; do shpjegohem më qartë. Në SHBA dhe në demokracitë e tjera perëndimore është e ndaluar me ligj trashëgimia e fajësisë. Madjé edhe në Kinë fëmijët e Liu Shao Çishë nuk i lëvizi njeri prej vendeve të preferuara të punës, pas dënimit ideologjik që iu bë babait të tyre. Në këtë këndvështrim është krejt absurde hapja e letrave të çështjes së babait tënd (edhe sikur ajo të mos ishte e sajuar) nga ana e CIAs, ndërkohë që ti nuk e ke njohur fare babanë dhe aktualisht je një i burgosur politik dhe bashkëpunëtori im i përditshëm. Po pse e bënë amerikanët këtë? Një nxitim apo gabim nga ana e tyre? Kurrën e kurrës. Ata nuk nxitohen asnjëherë në gjykimin e këtyre çështjeve delikate. Përkundrazi, i kalojnë imtësisht në sitë, para se të marrin një vendim përfundimtar lidhur me to. Aq më tepër që edhe në planin humanitar çështja jote është mjaft delikate. Qysh prej moshës dy vjeç që përfunduat familjarisht në internim e deri sot, që po thinjesh në burg, ti je luftuar egërsisht nga diktatura si bir i një agjenti të CIAs. Tani është kjo e fundit vetë që po të bën luftë klase në drejtim të kundërt. Mendon ti se ata nuk i kanë peshuar mirë të gjithë këta tregues, para se të autorizonin shefin e seksionit evropian të CIAs të ma përplaste mua në fytyrë akuzën ndaj babait tënd pa asnjë shkak? Jo, Sazan, ky veprim është bërë me një qëllim të caktuar dhe natyra e këtij qëllimi mua më shtie frikë e më revolton. «Në qoftë se amerikanët, në marrëveshje me anglezët, do të vendosnin t‘ia ndryshonin pamjen Shqipërisë brenda dy vjetësh – siç më premtoi shefi i seksionit evropian të CIAs natën e 20 majit – atëherë nuk do të lindte fare nevoja që amerikanët ta përmendnin çështjen e babait tënd. Përkundrazi, ata do të të trajtonin ty si gjithë pjesëtarët e tjerë të grupit tonë, ndoshta edhe më mirë, mbasi ti nuk ishe profesionist dhe u angazhove vullnetarisht në çështjen time. Zgjidhja e shpejtë e çështjes shqiptare do të ishte kapak i florinjtë për gjithçka lidhur me të kaluarën. «Mirëpo, siç duken bathët, ata nuk paskan ndërmend të vënë dorë për mirë lidhur me të ardhmen e Shqipërisë, prandaj detyrohen të të godisin ty ballas, që të të veçojnë patjetër nga grupi ynë. Ti je një qytetar i lirë, i angazhuar aksidentalisht në këto ngjarje, dhe nuk ke asnjë detyrim ligjor për të ruajtur sekretin e tyre, në qoftë se ato nuk do t‘i garantonin të ardhmen e dëshiruar vendin tonë. Ne të tjerët jemi profesionistë dhe kemi nënshkruar deklaratë për ruajtje sekreti në kuadër të shërbimit inteligjent në të gjitha rrethanat. Kjo është në fuqi edhe për mua sot, pavarësisht se kam vite i shkëputur prej shërbimeve sekrete; ajo deklaratë mbetet gjithmonë aktuale. Është kjo arsyeja e vërtetë që më shqetëson mua shumë lidhur me qëndrimin e amerikanëve ndaj çështjes tënde. Ajo është një shenjë paralajmëruese, se bashkëpunimin me grupin tonë ata do ta shfrytëzojnë vetëm për interesat e tyre e jo për të ndryhshuar gjendjen në Shqipëri. Për më tepër, në këtë rast amerikanët me një gur duan të vrasin dy zogj: shmangin ty në të ardhmen prej nesh dhe njëherësh i shtrëngojnë frerin edhe vetë grupit tonë, për të hequr dorë prej synimeve të tij fillestare dhe t‘i nënshtrohet pa kushte CIAs, jo të ndihmohet prej saj për të goditur nga brenda diktaturën. — Nuk duhet ta shikosh gjithçka me syze të errëta, Hamit, vetëm pse CIA diskriminon mua për qëllimet e saj. — Pjesë e këtyre qëllimeve është edhe kjo që sapo thashë, Sazan. Madjé është pjesa më e qartë që do të ndodhë në mënyrë të paevitueshme. Unë dhe shefi i seksionit evropian të CIAs u ndamë buzëvarur me njëri-tjetrin mbrëmë. Vetëkuptohet që unë nuk mund të pajtohem aq lehtë me diskriminimin tënd nga ana e tyre, se ky do të ishte një injorim për

mua vetë në sy të amerikanëve, si edhe për çështjen tonë në tërësi. Sigurisht në të ardhmen ata do të hedhin edhe hapa të tjerë në këtë drejtim dhe unë nuk kam ndërmend t‘i duartrokas djallëzitë e tyre, se kështu pështyj mbi veten time. Ata e kanë parashikuar tamam këtë dhe duke bërë mua fajtor, do t‘iu shtrëngojnë rripat anëtarëve të grupit në aktivitet, për të hequr dorë prej synimit të kundërvënies ndaj diktaturës. Ky është falimentim i grupit tonë, i llogaritur mirë prej ekspertëve të CIAs. Në këto kushte është detyra ime ta denoncoj zyrtarisht mbrojtjen e tyre fiktive. Një kundërshtar i deklaruar, si anglezët, është më i denjë se një sabotues i kamufluar i idealeve tona, që na hiqet si mik. — Më duket se po flet përçart, Hamit. Të denoncosh zyrtarisht mbrojtjen e CIAs në kushtet që ndodhesh është vetëvrasje. — Vetëvrasja është më e hijshme sesa poshtërimi i mbrojtësve tinëzarë, që nuk do të ngurronin fare të më sakrifikonin një ditë për interesat e tyre djallëzore. — I kuptoj shkaqet e revoltës tënde dhe nuk mund të them që ti s‘ke të drejtë. Mirëpo kemi kërkuar ne ndihmën e atyre, Hamit, jo ata tonën. Kështuqë nuk është i përligjur pretendimi ynë që amerikanët të na trajtojnë patjetër si palë e jo si vartës të tyre. Janë ata që e bëjnë ligjin, ndërsa ne mbetemi skllevër rrethanash, gjersa nuk jemi në gjendje t‘i kryejmë punët tona pa ndihmën e tyre. Prandaj duhet të qetësohesh e t‘i gjykosh veprimet me gjakftohtësi. Ti e rrezikove jetën në shërbim të një çështjeje, për të cilën luftojnë sot gjithë pjesëtarët e grupit. Pra, ti nuk i përket më vetëm vetes tënde dhe nuk ke të drejtë të mendosh për vetëvrasjen në një çast revolte apo dëshpërimi. Mirë pjesëtarët e grupit që jetojnë, po Fatmiri dhe Afrimi, që ranë në këtë luftë të heshtur, a do të ta falnin idenë e vetëvrasjes për shkak të vështirësive në rritje të një komploti ku ti i ftove vetë? E kam të qartë gjendjen tënde shpirtërore, por cilidoqoftë trajtimi që do t‘i bëjë CIA pjesëtarëve të grupit, ti duhet të japësh shembullin e mirë për të tjerët, jo shembullin e keq. — Por ne tani nuk bëjmë dot më atë që duhet, por atë që do të na thonë. — Sepse jemi ne që kemi trokitur në portën e atyre e jo ata tek ne. Këtë nuk duhet ta harrojmë në asnjë çast. — Por ne nuk trokitëm si lypsarë në portën e tyre, Sazan. U shpëtuam dy detektivë prej vdekjes së sigurtë dhe i furnizuam me një bollëk informacionesh shumë të rëndësishme për ta. Ndërsa ata, për të të veçuar ty nga grupi ynë, përdorën inskenimin banal të fajësisë së babait tënd, ngaqë u mungonin mjetet ligjore. — Unë nuk do të pranoja kurrë që emri i familjes sime të bëhet shkak për një divorc problematik, me pasoja të paparashikuara, midis grupit tuaj dhe CIAs. Prandaj, në qoftë se deri sot kam pasur të drejtë vote për çfarë kemi diskutuar bashkë, në këtë rast kam të drejtën morale të vetos. Nuk pranoj në asnjë mënyrë që prishja e grupit tuaj me CIAn të lidhet me problemin e babait tim. — Të respektosh ata që të përbuzin, kjo është diçka bajate, Sazan - e kundërshtoi Meli. – Megjithatë, gjersa ti po luan kartën e fundit, unë jam i detyruar t‘i nënshtrohem kërkesës tënde. Veçse dua të nënvizoj rëndësinë e këtij fakti: njerëzit e zakonshëm shikojnë vetëm fytyrën me makijazh politik të shoqërisë, ndërsa agjentët e shërbimit sekret shikojnë fytyrën e vërtetë të saj. Mbaj mend ç‘po të them: bota jonë është e sëmurë, miku im, dhe dominuesit e saj – brutalë. Ata nuk synojnë ta shërojnë botën, por vetëm të përfitojnë prej plagëve të saj. Të ruash me fanatizëm pafajësinë në një botë të tillë është pak a shumë mohim i vetvetes.

__________________ LXXIV MANOVËR AMERIKANE ―Mos i bëni lajka së keqes me gojët tuaja. E. Suterland

Ndonëse në bisedat me Melin ai nuk donte t'i përziente ndjenjat me logjikën, kjo ndodhí i la gjurmë të thellë në shpirt Diksit. Ai çuditej me këtë kombinim të jashtëzakonshëm rrethanash. Pas gjithë atij informacioni të rëndësishëm që hidhte dritë mbi dramën shqiptare, për hir të të cilit ai e bënte hallall edhe burgun e pësuar, Diksi merrte lajmin e hidhur për fundin e trishtuar të babait të tij, që nuk kishte arritur as ta njihte. Gjithë kjo rrjedhë ngjarjesh të jashtëzakonshme atij po i krijonte përshtypjen, se po ballafaqohej me një skenar lufte nervore të kompozuar prej fatit të tij. I lodhur duke u munduar më kot t'iu jepte shpjegim këtyre zhvillimeve të pashpjegueshme, Diksi buzëqeshte me vete i brengosur. Ndërkohë dyshimet e Melit rreth diferencimit të trajtimit të Diksit prej amerikanëve u konkretizuan më shpejt nga ç'mendonin ata të dy. * Ishte dita më e gjatë e vitit 1984: 22 qershori. Diksi ishte shtritur të pushonte, se e kishte punën natën, turni i tretë. Ora ishte rreth katër pasdite. Muajt e fundit atij i ishte bërë zakon që, sado i lodhur të ishte, para se ta zinte gjumi do të vërtiste nëpër mendje pjesët kryesore të bisedave që kishte zhvilluar me Melin ditët e fundit. Atë ditë mendja i shkoi tek babai i tij, për shkak të të cilit kishte vuajtur e po vuante tërë jetën, ndonëse nuk e arriti dot ditën që i ndërgjegjësuar të thërriste edhe ai një herë baba! Megjithëse ai vetë tani ishte në një moshë që, në kushte normale, do të kishte pasur fëmijët e vet, përsëri ajo dëshirë nuk i ishte zbehur asnjëherë. Nëna e tij dhe të gjithë ata që e kishin njohur babanë e Diksit, i kishin thënë se një prej virtyteteve të tij më të spikatura kishte qenë shpirtmirësia. Si ilustrim të këtij fakti, nëna i kishte treguar këtë ndodhí interesante: Meqënëse babai i Duksit gjithë jetën ishte marrë me punë intelektuale, nuk i kishte qëlluar rasti të therte bagëti me dorën e tij. Duke qenë djalë i vetëm (pa vëlla ose motër), ai ishte dashur mjaft me kushërinjtë e tij të shumtë. Një ditë bajrami të vogël, njëri prej kushërinjve i kishte çuar në shtëpi një qengj për kurban, duke e këshilluar se ishte mirë ta therte me dorën e tij. Pasi ia la në duar thikën dhe qengjin, kushëriri po vërente veprimet e babait të Sazanit. Ky e shtriu qengjin në pozicionin e duhur dhe me dorën që i dridhej i kaloi thikën në qafë. Qengji lëvizi dhe blegëriu, ndërsa ai, i tronditur, i lëshoi thikën dhe qengjin e përgjakur. Kur i kushëriri i tërhoqi vërejtjen se ishte mëkat ta lëshonte qengjin të përgjakur, ai ishte përpjekur të shfajësohej me sytë të njomur: — Kur lëvizi dhe blegëriu, ashtu i vogël, i bardhë e i pafajshëm, m'u duk sikur po therja Sazanin. Sazani atëherë nuk i kishte plotësuar ende dy vjetët e parë të jetës së tij. Ishte pikërisht koha kur babai do ta braktiste atë dhe familjen, për të mos i parë më kurrë. Kjo ishte një

arsye më tepër, që e debolonte edhe më shumë shpirtin e tij të ndjeshëm nga natyra, duke e penguar për të therur qengjin. I shtritur mbi dyshekun e kashtës, Diksi buzëqeshi kur iu kujtua kjo ndodhí. Nëpërmjet fotografive ku kishte parë të atin, ai u përpoq ta përfytyronte me sy të përlotur në çastin që kishte lëshuar qengjin qafëpërgjakur. Edhe atij vetë iu mbushën sytë me lot dhe, për të larguar mendimet që e brengosnin, e hodhi shikimin në dritare. Në anën e djathtë të dritares, ku kishte fiksuar sytë Diksi, lagështia e vazhdueshme i kishte hequr një cipë të hollë suvasë së murit, duke sajuar një shëmbëlltyrë të hartës së SHB të Amerikës. Ai u përpoq ta lodhte mendjen ndryshe, për ta zënë gjumi. U mundua të gjente me intuitë, në hartën e imprivzuar nga lagështia, vendndodhjen e qyteteve amerikane ku kishte jetuar babai i tij, në bazë të adresave. Pasi lokalizoi pozicionin e Bostonit dhe të Detroitit, ai po orvatej të saktësonte vendndodhjen e Çikagos, kur e zuri gjumi. Nuk dihej sesa kishte fjetur, kur në ëndërr iu shfaq përsëri babai, ashtu siç ishte përpjekur ta përfytyronte Diksi me ndihmën e mbresave të fotografive që kishte parë. Ai ishte në buzë të një lumi të rrëmbyeshëm e me shtrat të ngushtë dhe mbante në dorë thikën e sapopërgjakur, ndërsa sytë i kishte të përlotur. Sazani vetë ndodhej në anën tjetër të shtratit të lumit të rrëmbyeshëm dhe u afrua në buzë të tij. Ai hoqi këmishën dhe po përpiqej ta tendoste në drejtim të të atit, i cili, pak i përkulur përpara, po mundohej ta kapte. Tek po përpiqej që të zgjatej sa më shumë, për të kapur këmishën që do ta bashkonte me të birin, ai u lëkund për një çast, humbi përfundimisht ekuilibrin dhe u rrëzua në rrjedhën e rrëmbyeshme të lumit. Diksi bërtiti oh, babë! dhe lëvizi në krevat. Në të njëjtën kohë një dorë po i tundte batanien e vjetër të burgut. * Ai u përmend dhe, duke hapur sytë, pa Melin që po i bënte shenjë të vishej dhe të dilte jashtë, për të mos shqetësuar shokët e dhomës së gjumit. Duke fërkuar sytë, Diksi doli në korridor, ndërsa Meli nisi të fliste me nxitim: — Amerikanët kanë vendosur të më tërheqin në SHBA, pas një marrëveshjeje të përfunduar rishtas me anglezët dhe DSJnë. — Nga e more vesh ti? e pyeti Diksi i pakthjelluar ende pas zgjimit të beftë. — Më sqaroi një kuadër i DSJsë, i cili më ka sjellë dhe një valixhe me tesha. — Ku ishte? Ku e takove? — Brenda në kamp, tek dhoma ku kam zhvilluar shumicën e takimeve. Më njoftoi me kartelistin. — Sa është ora? — Pesë e gjysmë. — Si i the? — I thashë të vinte majat nga kishte vënë thembrat. Sipas ujdisë së arritur, unë duhej të largohesha nga territori i Shqipërisë brenda 24 orësh, pa të drejtë kthimi. Që nga çasti i daljes prej kufijve të Shqipërisë, do të shoqërohesha përherë prej një detektivi anglez. — Nuk do të kishe vepruar gabim, po të kishe ikur bashkë me të. Dora që s'mundet, puthet

– thotë populli. — Kohës nuk i rezistojnë dot të gjitha proverbat. Ka duar që nuk mund të puthen dot, se t'i bëjnë buzët me gjakun e bashkatdhetarëve të tu. — Sidoqoftë, unë mendoj se do të kishe bërë mirë edhe për shokët, po të kishe shkuar. Edhe tërheqja nuk rregullon dot gjë – i tha Diksi duke tundur lehtë kokën. — Nuk mbetet rregullimi zgjidhja më e drejtë në të gjitha rastet – ia priti Meli – Nganjëherë është më e dobishme dhe më e përshtatshme prishja. — Por jo në pozicionin tënd aktual. Një i burgosur i sëmurë. — Ky është një faktor favorizues për kundërshtimin tim. I mbyturi nuk pyet prej të lagurit. — A pritet të takohesh përsëri sonte me ta? — Po, kuadrin e DSJsë e kishin autorizuar të më njoftonte se, në qoftë se nuk do të shkoja me të, në orën 22 e 30 do të kem një takim zyrtar. Me sa më tha ai, në Fushë-Arrëz janë edhe Dofeni dhe Unaza e Bardhë me amerikanët. — Po Guri është? — Nuk e di. Megjithatë, nesër do ta marrësh vesh çdo gjë me hollësi. Tani shko fli, se je i lodhur e i pagjumë dhe do të të merren këmbët në minierë. Diksi hyri në dhomën e nxehur nga terraca e betonit, u zhvesh shpejt dhe u mbulua vetëm me çarçaf. Pas pak e zuri një gjumë i thellë, prej të cilit mezi u përmend, kur çanga e turnit të tretë po alarmonte gjithë kampin. __________________ LXXV AMERIKANI BUZËVARUR ―Kush thotë atë që i pëlqen dëgjon atë që nuk i pëlqen. Heizod Në mbrëmje Meli u takua me ata që kishin pritur t‘iu shkonte në Fushë-Arrës i veshur si qytetar i lirë amerikan. Kishte ardhur shefi i seksionit evropian të CIAs i shoqëruar nga dy kolegë dhe përkthyesi i zakonshëm. Ishin gjithashtu të pranishëm Unaza e Bardhë me përkthyesin e tij dhe Dofeni. Sapo hyri detektivi i burgosur në dhomë, njëri prej shoqëruesve të zyrtarit të lartë të CIAs i buzëqeshi çiltërsisht. Ishte robi amerikan që i kishte shpëtuar vdekjes falë aksionit të arratisjes së tij të kryesuar nga Pahia. Kur u takuan, ai i puthi të dy duart Melit. Shefi amerikan, i zymtë si asnjëherë më parë, nisi dialogun: — Ky takim mund të mos ishte zhvilluar këtu. Ne ju prisnim në Fushë-Arrëz, z. Meli, dhe prej andej shpresonim të shkonim së bashku në Tiranë, ndofta edhe shumë më larg…– tha ai, duke e ulur gradualisht zërin. Ish-detektivi e kuptoi se shefi i seksionit evropian të CIAs nuk po e fshihte qejfmbetjen,

prandaj u përpoq ta qetësonte sa të mundej situatën në krizë: — Ju kërkoj ndjesë që nuk ju a plotësova dot dëshirën, por nuk mundja të veproja dot ndryshe. — Çfarë ju pengonte për këtë? pyeti me ton të qetë amerikani, por i vendosur për ta çuar deri në fund hetimin. — Ndërgjegjja – iu përgjigj Meli, pa hequr dorë nga lakonizmi. — As ne nuk dëshirojmë që ju të kryeni veprime për hir tonë e kundër zërit të ndërgjegjes suaj. Gjithashtu ne mendojmë se me veprimet tona nuk shtyjmë asnjeri në këtë rrugë. A mos vallë, në këtë rast, keni ndonjë pakënaqësi ndaj qëndrimit tonë karshi shokut tuaj? pyeti shefi i seksionit evropian të CIAs, duke e vendosur gishtin në plagë. — Nuk kam të drejtë të fajësoj njeri pa argumentet e nevojshëm. Në rastin konkret unë fajësoj fatin e keq timin dhe të shokut tim, gjersa punët ndërlikohen në një mënyrë të tillë, sikur i përgatit njeri me dorë. — Deridiku keni të drejtë. Megjithatë kam përshtypjen se, me një vullnet më të fortë, mund të arrihej në një zgjidhje më të arsyeshme. Detektivi i burgosur nuk foli më. As shefi i seksionit evropian të CIAs nuk e zgjati më tej polemikën, duke u ngujuar sërish në zymtësinë e tij. Pas pak, robi amerikan i shpëtuar prej grupit të Stretos, e pyeti Melin: — A i keni biseduar me shokun tuaj të burgut të gjitha ndodhitë e kohëve të fundit, z. Meli? — Pa asnjë përjashtim – u përgjigj me plot gojën ish-detektivi. – Gjithçka di unë, e di edhe ai. — A e keni njohur para se të binit në burg? — Jo. Ky dialog i papritur e krejt i veçantë po ndiqej me vëmendje të madhe nga gjithë të pranishmit. As pala shqiptare, as ajo angleze e as vetë amerikanët, nuk e kishin dëgjuar ndonjëherë detektivin e burgosur të fliste për shokun e tij bashkëvuajtës. Kureshtja dhe interesi i këtij informacioni, që erdhi aq rastësisht, krijuan një qetësi të plotë, e cila i bëri shumë përshtypje Melit. Detektivi amerikan, sikur të ishte porositur për këtë punë, i vazhdoi pyetjet me një ton miqësor: — Prej sa kohësh njiheni bashkë? — Për ç'lloj njohjeje e keni fjalën? — Në qoftë se nuk e keni bezdi, mund t‘i përcaktoni në kohë të dy fazat e njohjes suaj: në radhë të parë thjesht si të burgosur e, pastaj, si shokë besnikë. — Si të burgosur njihemi prej rreth 16 muajsh. Në afërsi jemi njohur para një viti. — Pasi u bindët se ai ishte njeri besnik dhe i aftë për t'ju kuptuar, a ia thatë hapur se cila ishte e kaluara juaj e vërtetë?

— Po, më kujtohet se i kam folur gjatë e gjerë mbi këtë çështje. Në këtë çast Melit i shkuan sytë tek Dofeni. Ai ishte vrenjtur në fytyrë dhe e shikonte sikur do ta përpinte me sy. E bluante marazi që nuk kishte ditur të përfitonte nga këto pakujdesi fatale të ish-detektivit të pabindur. Si për të justifikuar kureshtjen e tij, autori i pyetjeve i tha: — E dini pse ju pyeta kaq gjatë, z. Meli? Unë kam një shok fëmijërie të moshës sime, i cili është aviator ushtarak. Megjithëse ne të dy jemi në shërbime të karakterit sekret, ai nuk më ka pyetur ndonjëherë për punët e mia dhe as unë nuk e kam pyetur atë për të tijat. Eshtë diçka e jashtëzakonshme të bisedosh me një person të jashtëm sekrete kaq të mëdha, i nderuar koleg! Aq më tepër në një burg politik si i juaji ku, me sa kam dëgjuar, ushtrohet dhunë e fortë dhe kontroll i rreptë mbi të gjithë të burgosurit. — Zhvillimin e çdo ngjarjeje e kupton po aq mirë sa njeh edhe rrethanat në të cilat ajo zhvillohet – ia ktheu ish-detektivi dhe filloi ta sqaronte: «Ju p.sh. shprehët mendimin se në burgun komunist, ku kontrolli dhe terrori arrijnë kulmet e tyre, ju duket i pamundur komunikimi i qetë dhe i sigurtë me një njeri besnik. Ndërsa unë, që e kam përjetuar dhe e përjetoj përditë atë mbikqyrje dhe atë terror, ju them me bindje se nuk ka vend më të përshtatshëm nga burgu politik i tipit komunist ku mund të maten vlerat e e një personi, sesa i denjë është për sekretin dhe për besën. Për të njohur njeriun atje i referohesh më tepër syrit, sesa veshëve; ke nevojë më pak për intuitën, sesa për analizën logjike të fakteve që të shtron përpara jeta e përditshme. Gjatë gjithë kohës që unë bashkëpunova me këtë shok, megjithëse i kontrolluar në mënyrë të posaçme, asnjëherë nuk dyshova në garancinë e prapavijës sime të aftë. Kjo mua më jepte krahë dhe ma bënte çdo gjë më të lehtë nga ç'ishte në realitet. Papritur në bisedë ndërhyri Unaza e Bardhë, i cili deri atëherë kishte dëgjuar me vëmendje, si gjithë të tjerët: — A mendon shoku juaj, se ju sonte edhe mund ta braktisni? — Kurrë – iu përgjigj prerazi Meli. – Megjithëse ai këmbëngulte në të kundërtën, unë i thashë se nuk do të largohesha. Dhe ai e di mirë që unë nuk e kthej pas zotimin. — A mos vallë mospranimi juaj për të ardhur me ne është një zotim që keni marrë karshi shokut tuaj? – pyeti shefi i seksionit evropian të CIAs. — Unë ju thashë edhe më parë dhe tani po e përsëris, zotëri, se e vetmja pengesë që nuk më lejon t'ju plotësoj dëshirën për të ardhur në SHBA, është ndërgjegjja ime. Edhe zotimin se nuk do të ndahem nga shoku im besnik, unë e kam marrë vetëm para ndërgjegjes sime dhe në kundërshtim me dëshirën e atij. Por ja ku po ju a them – vazhdoi Meli duke e ngritur zërin – se nuk të braktisja kurrë një njeri që do të kishte dhënë qoftë edhe një të qindën e ndihmës që më ka dhënë ai, e jo më një shok që vështirë se mund ta gjej përsëri. Unë e gjykoj veprim amoral braktisjen e një shoku në këto kushte, zotëri. Jam i bindur se dhe ju vetë nuk do të vepronit ndryshe, po të ndodheshit në pozicionin tim. — Ne do të bëjmë lëshime edhe në adresë të shokut tuaj, në qoftë se ju do ta pranonit ofertën që ju ka bërë CIA – u hodh e tha Unaza e Bardhë i cili, për arsye që Meli nuk arrinte t'i kuptonte dot, dëshironte që detektivi i burgosur ta pranonte ofertën amerikane. – P. sh. ne mund ta transferojmë atë në kampin e Lezhës, ku do të jetë më i qetë dhe i çliruar nga puna e rëndë e minierës. Kur ju të largoheni nga Shqipëria, persona të autorizuar nga ju vetë mund të shkojnë ta takojnë shokun tuaj atje dhe do t'ju njoftojnë rregullisht rreth gjendjes së tij.

— Burgjet shqiptare nuk kanë asnjë lloj garancie – ia ktheu Meli. – Këtu e keqja mund të të vijë kur nuk e pret fare dhe pa asnjë shkak. — Mos harroni që ai është nën mbrojtjen tonë – deklaroi shefi amerikan. — Por jo nga shkëmbenjtë e minierës, shkopinjtë e gomës të policisë, apo nga ndonjë kurth i saj. — Nuk mund të bëhet kurrë kurth ndaj një të mbrojturit tonë. Prej rreziqeve të tjera që përmendët, nuk mund ta shpëtoni dot as ju, duke qëndruar këtu – vërejti shefi i seksionit evropian të CIAs gjithmonë me pamje serioze. — Sigurisht që nuk mund ta shpëtoj dot pa ndihmën tuaj, por do të jem i qetë në ndërgjegje duke mos e braktisur. — Po sikur atë ta lironin nga burgu, do të pranonit të vinit me ne? e pyeti amerikani. — Ajo mund të ndodhte sa për momentin, pastaj do t'i ngrinin ndonjë kurth në jetën e lirë, do ta provokonin dhe do ta dënonin sërish për ndonjë krim të sajuar ordiner – iu përgjigj detektivi i burgosur. — Në ç'rrethana do ta miratonit ju ofertën tonë, z. Meli? u interesua shefi i seksionit evropian të CIAs. — Vetëm po ta nxjerr shokun tim jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë me duart e mia. Pas kësaj deklarate verbale të detektivit të burgosur të dy palët heshtën. __________________ LXXVI KOMPLIMENTE ―Skllavëria kushton më shtrenjtë se lufta. Vovënarg

Shefi i seksionit evropian të CIAs nisi të bisedonte me kolegun anglez për gjëra, që nuk kishin lidhje me qëllimin e ardhjes së tyre në atë kamp pune në zemër të Alpeve shqiptare. I pari e mori fjalën Unaza e Bardhë: — Besoj se jeni në dijeni që, para disa muajsh, KGBja arrestoi njërin prej agjentëve tanë të atjeshëm. Ndërhyrja jonë qe urgjente dhe efikase. Agjenti ynë iu nënshtrua hetuesisë sovjetike vetëm tri javë. Pas kthimit të tij në Angli, mjekët diktuan tek ai shenjat e qarta të një traume psikike. Megjithë ndihmën e pakursyer mjekësore, ai doli në pension të parakohshëm për paaftësi. «Ndërkohë ne kemi parë të filmuara seancat e vrazhda hetimore ndaj Melit. Gjendja e tij shëndetësore lë shumë për të dëshiruar; kushtet e jetesës në kampin e punës janë shumë të vështira. Takim me familjen nuk i lejohet, bile as korrespondencë. Imagjinoni çfarë përkushtimi i është dashur atij në këto kushte për të kontribuar në drejtimin e një grupi komplotues! Nëpërmjet këtij aktiviteti të jashtëzakonshëm disamujor Meli ka shpalosur edhe një herë tjetër kapacitetin e tij prej një

detektivi të madh. Jam befasuar prej disa cilësive të veçanta të detektivëve shqiptarë, gjatë kësaj periudhe që ndodhem në Tiranë. — Çfarë ju ka impresionuar më tepër në këtë drejtim? u interesua shefi i seksionit evropian të CIAs. — Do të shprehem kryesisht për detektivët shqiptarë që iu kundërvunë interesave tona këtu. Trima, profesionalisht mjaft të aftë dhe mbi të gjitha, modestë. — Të njëjtën konsideratë keni edhe për z. Meli, megjithëse e keni njohur në një kamp pune e jo në aktivitet? — Ai qëndron në krye të listës për cilësitë që përmenda. Dua të theksoj se unë e kam njohur vetëm fizikisht në këtë kamp pune Melin, por për veprimtarinë e tij të suksesshme e njoh prej kohësh. Ai ka realizuar një mori misionesh të rëndësishëm në dobi të Inteligjencë Servisit. Dua të veçoj me këtë rast kryerjen me lehtësi prej tij të një misioni në Belgjikë, për të cilin kishte shkuar dy herë një detektivi ynë i shquar dhe nuk e kishte realizuar dot. — Sipas informacioneve që disponojmë ne tani, shërbimi sekret shqiptar ka kryer disa misione të rëndësishëm në Evropën Lindore, për të cilët CIA ka shpërblyer Inteligjencë Servisin, sipas marrëveshjes së nënshkruar midis nesh. — DSJ dhe Inteligjencë Servisi janë aleatë – deklaroi Unaza e Bardhë duke shikuar i buzëqeshur Dofenin. Një buzëqeshje servile e shërbëtorit iu përgjigj buzëqeshjes krenare të padronit.

* Pas një copë here, shefi i seksionit evropian të CIAs i drejtoi pyetjen e fundit detektivit të burgosur: — Pra ju, z. Meli, e quani kusht vendimtar dhe të pandryshueshëm nxjerrjen e shokut tuaj jashtë kufijve të Shqipërisë, para se të pranoni ofertën tonë për të ardhur në SHBA? — Më vjen keq, zotëri, por nuk veproj dot ndryshe. Amerikani u çua dhe ata të dy ia dhanë dorën njëri-tjetrit me buzëqeshje të shtirë. Pastaj ish-detektivi u takua edhe me të tjerët e doli. Tek po kthehej për në manue, Melit iu kujtua një shprehje e Gollsuorthit: «Nga të gjtha gjërat që mund të durojë njeriu, disfata që pëson vullneti është më e vështira, për atë që është mësuar të bëjë gjithmonë ashtu siç i thotë mendja.» Dhe tha me vete: «Sonte ishte nata më e shkurtër e vitit, por mysafirëve të mi amerikanë do t'iu jetë dukur më e gjata, ngaqë janë mësuar që vullneti i tyre të bëjë kurdoherë ligjin.» __________________ LXXVII OFERTË BEFASUESE E ANGLEZËVE

―Dyshimi është fillimi i diturisë. Anaksagora Më 3 korrik 1984 kartelisti e lajmëroi ish-detektivin se e kërkonin urgjentisht në një takim tjetër zyrtar. Ora ishte 18. Kur shkoi në dhomën e zakonshme të takimeve, Meli gjeti Unazën e Bardhë me përkthyesin e tij dhe Dofenin. Qysh në fillim të takimit, Dofeni u përpoq të shfajësohej për tentativën e vetëvrasjes së Pahisë, duke i folur detektivit të burgosur me një ton konfidencial: — Më ke rënë në qafë herën e kaluar, Hamit. Ne nuk kishim asnjë përfitim që ta sakrifikonim para kohe Afrimin, përkundrazi. Për ne ishte e domosdoshme që ai t‘i nënshtrohej hetuesisë; për këtë arsye e arrestuam. Po të vendosnim për ta vrarë, ne mund ta dënonim me vdekje nëpërmjet gjyqit; askush s'na i ndalte dot dorën. Gjithë faji për atë që ndodhi ishte i atyre që e shoqëronin. Tek këndi i dhomës së tretë, kur del nga salla e mbledhjeve të DSJsë, Afrimi i arrestuar i ra fort murit me kokë. Kjo ndofta nuk do të kishte sjellë pasoja fatale për të, sikur shoqëruesit e tij të mos ishin hutuar. Duke përfituar prej hutimit të tyre, ai e goditi për herë të dytë murin me pjesën e pasme të kokës dhe u shemb përtokë, pa ndjenja. Ndërkohë që Dofeni po i jepte këto shpjegime Melit, me një preokupim të dukshëm për tu mirëkuptuar me të, Unaza e Bardhë po shikonte një album me ngjyra. Pastaj, nëpërmjet përkthyesit, ai ia kaloi albumin ish-detektivit, duke i thënë: — I hidhni një sy dhe do të më tregoni nëse konstatoni ndonjë ndryshim, në krahasim me 7 vjet më parë që ju keni qenë në aktivitet. Albumi titullohej Evropa sot. Meli nisi ta shfletonte, duke i shikuar me kureshtje veprat më të spikatura arkitektonike të Evropës moderne. Pas disa minutash, ai i tha shefit anglez: — Ka vepra që mua nuk më kujtohen t'i kem parë, por shumicën e tyre i mbaj mend mirë. Pas një heshtjeje të shkurtër, Unaza e Bardhë rimori fjalën: — Në bazë të marrëveshjes sonë me palën amerikane, juve ju takon të zhvilloni vetëm dy takime në muaj me ata. Megjithatë ne nuk i kemi ndaluar vizitat e tyre më të shpeshta. Këtë e kemi bërë vetëm për t'ju krijuar një farë variacioni në jetën monotone të burgut. — Unë nuk i kam drejtuar kërkesë ndokujt, për të më bërë një favor të tillë – ia priti detektivi i burgosur. – Monotonia e jetës së burgut nuk ndryshohet dot nga dy biseda më shumë me shokët e mi të lirë. — Ashtu është, por ne bëjmë në dobi tuaj aq sa kemi në dorë, pa i shkelur rregullat dhe ligjet që mbrojmë vetë. Me këtë doja të thosha, se ne personin tuaj e quajmë gjithmonë tonin, sidoqë të vërtiten punët. — Unë jam shqiptar dhe i përkas poupllit dhe atdheut tim. Në qoftë se dikur kam punuar për llogari tuaj, kjo nuk ka ndodhur me dëshirën time. Edhe sot që jam nën mbrojtijen e shtetit amerikan, unë përpiqem të kontribuoj, me sa të mundem, për të mirën e vendit tim. Gjersa amerikanët janë arbitrat e përpjekjeve tona, vetëkuptohe që ata kanë pjesën e tyre në frutin e këtyre përpjekjeve; ndoshta pjesën e luanit. — Luani jemi ne – u hodh e tha Unaza e Bardhë, me një vrull të pazakontë për moshën dhe maturinë e tij karakteristike. Duke thënë këto fjalë, ai kishte drejtuar trupin mbi kolltuk dhe me shuplakën e dorës së majtë, ku zbardhte unaza e gjerë, tregonte gjoksin e tij. Po me të

njëjtin vrull vazhdoi të shprehej më tej: — Ju mendoni se amerikanët, si superfuqi që janë, mund të diktojnë vullnetin e tyre për zgjidhjen e çështjes shqiptare. Ja ku po ju them se gaboheni; gaboheni rëndë, bile. Dhe nuk është hera e parë që ju ndodh kjo ju shqiptarëve. —Se ç'do të bëjnë amerikanët, është puna e tyre, zotëri, ashtu siç janë pjesë e punës sonë gabimet që bëjmë ne vetë. Në qoftë se keni ndonjë gjë tjetër për të më thënë, po ju dëgjoj. Anglezi e mori në konsideratë sugjerimin e ish-detektivit dhe u fut në temë: — Eshtë e dobishme për ju që t'i kuptoni drejt mendimet tona. Ne dëshirojmë që ju ta pranoni ofertën amerikane, për të shkuar në SHBA, i shoqëruar përherë nga një detektiv i yni, konform marrëveshjes së arritur me ata. Atje të vazhdoni rregullisht veprimtarinë në favor të CIAs. Për ne do të kryeni vetëm një mision: kur të njoftoheni nga qendra jonë nëpërmjet detektivit që do të keni në krah, ju duhet të zhdukni Kobrën, me të cilin do të krijoni lehtësisht marrëdhënie atje. Po qe se do të biem dakord, siç shpresojmë ne, kompensimi i këtij shërbimi do të jetë ky: ju do të keni të drejtë të nxirrni jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë 100 persona, emrat e të cilëve do të na i paraqisni vetë. — Më parë më ngjallni shokët që më keni vrarë, pastaj mund të diskutojmë për çështje të tilla. — U kuptuam. Sonte do të keni takim me palën amerikane. Dëshirojmë të mos shprehni gjë, lidhur me propozimin tonë. Në këtë takim do të jemi edhe ne të pranishëm. Më këtë rast, erdhëm pak më përpara tek ju. Takimi i natës së ardhshme do të jetë i fundit midis nesh. Jeni i lirë të largoheni. Meli u përshëndet me ta dhe doli, për tu rikthyer në mbrëmje. __________________ LXXVIII FUNDI I MUAJIT TË MJALTIT ―Mirënjohja plaket shpejt. Aristoti

Detektivi i burgosur po shtrydhte një bluzë që sapo kishte larë, kur Diksi e goditi lehtë në shpatull: — Eja ta shtrydhim bashkë, – i tha – se nuk të vjen mbarë vetëm. Kur mbaruan punë, Diksi i pëshpëriti duke qeshur: — Do ta veshësh sonte këtë bluzë të zezë, me rastin e takimit të fundit me Unazën e Bardhë dhe me Dofenin? — Ka mundësi të jetë takimi i fundit edhe me amerikanët. — Po ti më dhé fjalën që hoqe dorë prej idesë së denoncimit të mbrojtjes së tyre. — Fjalën e dhënë unë nuk e shkel kurrë, Sazan; ti e di mirë këtë. Por Unaza e Bardhë dhe

Dofeni kanë qenë gjithmonë të pranishëm në takimet e mia me shefin e seksionit evropian të CIAs. Meqenëse ata nuk do të vijnë më këtu, kjo do të thotë se as zyrtari i lartë i CIAs nuk parashikohet të vijë më. — Natyrisht, ai nuk mund të rrijë gjatë në Shqipëri. Është përgjegjës i shërbimeve sekrete amerikane për gjithë kontinentin evropian, jo vetëm për vendin tonë. — Sipas shenjave, CIA do e trajtojë grupin tonë si një koshere bletësh që mbasi i vilet mjalti, i vihet flaka. — Ndofta jo deri në këtë shkallë, Hamit. — Ndofta… një iluzion ngushëllues – ia bëri ish-detektivi, duke nderur bluzën. * Në takimin e mbrëmjes detektivit të burgosur i ra sërish në sy ftohtësia e shefit të seksionit evropian të CIAs. — Meqenëse nuk i dihet se kur mund të më paraqitet rasti për tu takuar përsëri bashkë, erdha që të shihemi edhe një herë, para se të largohem nga Shqipëria – i tha ai Melit. — Ju faleminderit dhe më falni që nuk munda t'ju a plotësoj dëshirën, për të ardhur në atdheun tuaj të bukur. — S'ka gjë; unë e kuptoj si e kani hallin, – ia ktheu zyrtari i lartë i CIAs. – Veçanësia e veprimtarisë dhe e sjelljes suaj ka një ndryshim të dukshëm cilësor prej parametrave të këtyre treguesve të parapëlqyer nga ana jonë. Ju i ngjani një meteori, i cili shndrit fuqishëm por për një interval të shkurtër kohe, ndërsa ne parapëlqejmë një yll me dritë më të venitur, por që ndriçon gjatë. Ju do të ishit një kuadër i preferuar për Hitlerin. Vrazhdësia e të shprehurit të amerikanit zbulonte dëshpërimin e tij për sfidën e kthimit në Amerikë pa detektivin e burgosur. Për mentalitetin e tij kishte qenë i papranueshëm supozimi, se i burgosuri i sëmurë mund të pranonte të jepte shpirt në një kamp pune, por jo të braktiste një bashkëvuajtës të pafajshëm, me të cilin i kishin përballuar së toku vështirësitë dhe rreziqet e kohëve të fundit. Zhgënjimi fyes që kishte pësuar e detyronte shefin e seksionit evropian të CIAs që, në takimin e fundit me detektivin e burgosur, të çlironte një pjesë të vrerit që do të merrte me vete në Amerikë, ku do t‘i duhej t‘i paraqiste shefit të madh relacionin përkatës të turneut sekret në Shqipëri. I indinjuar prej krahasimit brutal me kuadrot e Hitlerit, ish-detektivi fiksoi një shikim flakërues mbi fytyrën e shëndetshme të zyrtarit të lartë të CIAs. Kush mund të ishte më afër figurës së një kuadri të Hitlerit midis një të burgosuri, që hiqte shpirt në një kamp shfarosjeje të tipit hitlerian, dhe një kuadri të lartë të CIAs, i cili në marrëveshje me vëllezërit anglezë ndanin bashkë përshpirtjet e kolonisë së fshehtë shqiptare? Një buzëqeshje e zbehtë – nuancë skërmitjeje – u ravijëzua në cepat e buzëve të detektivit të burgosur, tek po i përgjigjej shefit të seksionit evropian të CIAs: — Eksperienca profesionale dhe aftësitë tuaja intelektuale ju mundësojnë që të arrini në disa përfundime, që mua më duken vërtet të çuditshme. Nuk më kishte shkuar ndërmend kurrë, se ndonjë kuadër i preferuar i Hitlerit do të kishte pranuar të vdiste në një kamp pune si ky ku ndodhem unë, vetëm e vetëm që të mos tradhëtonte një mik besnik.

Megjithatë, një ndodhi e ditëve të fundit tregoi se unë dyshoj me të drejtë për pasigurinë e gjendjes së shokut tim në burg. Para pak ditësh, policia e kampit, e ndërsyer nga oficeri i DSJsë që punon aty si kartelist, e torturoi atë, pa asnjë shkak. — Siç ju kemi thënë, Sazan Diksi është nën mbrojtjen e CIAs – deklaroi shefi amerikan, që e kishte kuptuar mirë mesazhin e fjalëve të të burgosurit. – Ja ku është drejtori i DSJsë dhe përfaqësuesi më i lartë i Inteligjencë Servisit në Shqipëri [ai tregoi me dorë Dofenin dhe Unazën e Bardhë], me të cilët kemi përfunduar një marrëveshje serioze. Le të shërbejë ky incident si paralajmërim i fundit. Ne nuk i kemi formale mbrojtjet tona. Përkundrazi, për garancinë e zbatimit të tyre caktohen pengje. Si të na sillen, do t'iu sillemi. Një me gjashtë e kemi raportin e shkëmbimeve të bëra – u shpreh ai fytyrëvrenjtur. Detektivi i burgosur bëri një propozim: — Meqenëse Sazan Diksi është i mbrojturi juaj, a nuk do të ishte më mirë, zotëri, që ai të çlirohej prej punës së rëndë të detyruar në minierë? — Ne e kemi trajtuar këtë problem, pa na i sugjeruar ju, z. Meli. Mirëpo drejtori i DSJsë është kategorik në kundërshtimin e tij, për të mos bërë asnjë lëshim në favor të Sazan Diksit. Ndërkohë ai figuron ligjërisht i burgosur politik dhe ne vetëm nëpërmjet marrëveshjesh me drejtorin e DSJsë mund ta lehtësojmë gjendjen e tij. Përndryshe, të qenët nën mbrojtjen e CIAs atij i siguron paprekshmërinë nga qeveria shqiptare, por jo telashet policore të burgut. Ndryshon puna kur këto organizohen prej një oficeri të DSJsë, siç përmendët ju më parë. Për shkelje të tilla, marrëveshja që kemi nënshkruar parashikon sanksione të rënda, për të cilat është i ndërgjegjshëm drejtori i DSJsë. Në këtë çast hyri në bisedë Dofeni, i cili iu drejtua Melit gjithë mllef: — Pak se na i nxore nga kthetrat një armik tradicional si Sazan Diksi, por tani dashke edhe ta shlodhësh shokun tënd antikomunist, ë? Unë jo vetëm që nuk do të bëj kurrë lëshim në dobi të atij armiku të betuar, që ka ndikuar ndjeshëm në fajësinë tënde, por, sikur të mundja, do t'i dyfishoja normat në shkallë Republike, që të lodhej sa më shumë ai armik. Duke thënë këto fjalë me dhëmbë të shtrënguar, Dofeni nxori një fotografi nga çanta dhe ia zgjati pa folur Melit. Fotografia paraqiste detektivin e burgosur dhe Diksin duke biseduar tek sheshi sipër kampit, i cili mbulohej nga dëbora. Personi që kishte fotografuar (patjetër profesionist i DSJsë) kishte zgjedhur një çast domethënës. Ishte ballë muzgu dhe në të gjithë sheshin e bardhë nuk dukej i burgosur tjetër. Në fotografi ish-detektivi paraqitej i zgjatur pak përpara, me fytyrën e drejtuar nga Diksi, i cili e shikonte në sy. Me sytë mbi fotografinë, detektivi i burgosur tha me vete: ―me siguri punim i Brinjashit.‖ Meli ndjeu një çlodhje të brendshme, kur mendoi se ai gjarpër i DSJsë – kundërshtari i tij i përhershëm – nuk jetonte më. Streto e kishte implikuar me mjeshtëri Brinjashin në një fajësi fiktive, lidhur me vetëvrasjen brenda në zyrë të një kuadri të DSJsë, dhe baxhanaku i tij i atëhershëm ia kishte hequr lëkurën këtij gjarpri të rrezikshëm të DSJsë. Duke ia kthyer fotografinë Dofenit, detektivi i burgosur i tha: — Unë mendoj që ta çlodh shokun tim, se ai nuk e meriton këtë stërmundim, ashtu siç nuk e meritonte të përfundonte në kthetrat tuaja. Por edhe në qoftë se nuk do t'i hiqet barra e rëndë e punës së detyruar, ai do të dijë t'i bëjë ballë, siç i ka bërë deri më sot. Aq më tepër kur është i ndërgjegjshëm që nuk do të vuaj më sa ka vuajtur. Drejtori i DSJsë bëri një buzëqeshje skërmitëse në heshtje. __________________ LXXIX VAGONI I PARTISË VRET

―Ka disa marrëzi që bëhen sëmundje ngjitëse. La Roshëfukó

Pas gjysmë ore takimi u mbyll. Meli u kthye në kampin e përfshirë nga një atmosferë e përgjithshme zie. Pikërisht atë natë që po zhvillohej takimi i sipërpërmendur (3 korrik 1984), shembja e një galerire në minierë kishte zënë brenda dy të burgosur të turnit të dytë. Dilaver Hysi nga Vlora, 33 vjeç, i dënuar 10 vjet burg për agjitacion e propagandë. I kishin mbetur për të vuajtur akoma më pak se dy vjet. Dhe Hilmi Çoçka nga Korça. I internuar familjarisht në rrethin e Lushnjës. Ishte 49 vjeç. I dënuar 13 vjet burg për përgatitje për arratisje, krim që gjoja e kishte kryer gjatë shërbimit të detyrueshëm ushtarak – para 28 vjetësh nga dita e arrestimit!! I kishin mbetur për të vuajtur edhe katër vjet akoma. Të dy viktimat kishin qenë të burgosur të ndershëm, të urtë e shumë të sjellshëm. Të gjithë bashkëvuajtësit u pikëlluan. Të nesërmen mbrëma të burgosurit nuk pranuan të shkonin në sallën e televizorit (mensa ku hanin), për të ndjekur lajmet e detyruara të orës 20. Si kundërpërgjigje, policia zbatoi masa ndëshkimore me rekomandim të komandës së kampit. Brigada e avari–shpëtimit, e ardhur enkas nga Tirana, dhe një grup të burgosurish të zgjedhur vazhdonin punën për të nxjerrë kufomat, të cilat dergjeshin nën shkëmbenj. Kjo vrasje e dyfishtë (as e para dhe as e fundit) ishte pasojë e drejtpërdrejtë e terrorit shtetëror, që ishte intensifikuar maksimalisht pas revoltës së 22 majit. * Më 4 korrik pasdite erdhi në minierë një ekip specialistësh të ministrisë së IndustriMinierave, për të verifikuar në vend kushtet e punës. Jo rrallë të burgosurit i kishin nisur letra proteste qeverisë, për kushtet e vështira të punës në minierë, por përgjigjet ua kthente policia me bishta kazme. Personi që drejtonte ekipin e kontrollit ministror pyeti për normën e detyruar të të burgosurve komandantin dhe shefin e policisë së kampit, të cilët e shoqëronin në minierë. Kur shefi i policisë i tregoi normën që aplikohej në punë, ai u habit dhe tha vetëm: mjaft e lartë. Kjo bisedë po zhvilloej tek vendi ku po punohej për të nxjerrë kufomat e dy viktimave. Për hir të rrethanave të veçanta, ajo po zhvillohej disi demokratike: në prani të të burgosurve. Kryesuesi i ekipit iu drejtua komandantit të kampit me një sugjerim: — Jam i mendmit se çështja e normës duhet rishikuar, shoku komandant. Besoj se duhet ulur. Në çast ndërhyri në bisedë një i burgosur, i cili dallohej si punëtor i fortë: — Më falni, zotëri, por edhe sikur të mos ta ulin normën, të paktën të mos na kërkojnë vagonin e partisë. — Ç'është ky vagon? pyeti i habitur komandantin e kampit specialisti i ministrisë. — Eshtë një nismë e vetë të burgosurve me rastin e dyzetëvjetorit të çlirimit që, kur të mundin, të mbushin edhe nga një vagon mbi normën, duke e quajtur vagoni i partisë, për nder të saj – ndërhyri me nxitim në bisedë shefi i policisë së kampit, autori i vërtetë i vagonit në fjalë.

— Jo, jo, – tha i vendosur i burgosuri, duke u afruar më pranë. – Nuk është ashtu e vërteta. Ky vagon nuk është nismë e të burgosurve, por e vetë shefit të policisë, dhe mbushja e tij nuk është aspak fakultative, por pjesë e pandarë e normës së detyruar. Emërtimi i këtij vagoni prej shefit të policisë nuk është aspak i rastësishëm dhe vetëkuptohet interpretimi i mosmbushjes së tij. Edhe dy të burgosurit, kufomat e të cilëve nuk po i nxjerrim dot, kanë qenë duke mbushur pikërisht vagonin e dytë të partisë, të fundit, në kohën që iu ndodhi aksidenti. Ja, ai që po rregullon llampën e karbitit atje është njëri prej policëve të brigadës ku bënin pjesë edhe viktimat. Mund ta pyesni vetë, nëse dëshironi ta mësoni të vërtetën. Specialisti i ministrisë nuk i ktheu përgjigje të burgosurit. Por kur polici, që i kishte treguar ai, u afrua tek të tjerët, i deleguari i ministrisë e pyeti me takt: — Ti ke qenë njëri prej policëve të turnit që i ndodhi fatkeqësia? — Po. — Shokët e komandës më thanë se ishit dëshpëruar shumë, ngaqë fatkeqësia ju ndodhi pikërisht në fund të punës, apo jo? — Po, na erdhi shumë keq, mbasi ata për pak po e mbushnin edhe vagonin e dytë të partisë, kur ndodhi shembja. Inxhinieri i ministrisë e falënderoi dhe, pasi u futi krahun komandantit dhe shefit të policisë së kampit, ai u shkëput me ata prej të pranishmëve të tjerë. __________________ LXXX I MUNDURI S’KA TË DREJTË ―E drejta i përket më të ndershmit, por përvetësohet prej më të fortit. M. Ikbal

Si u larguan rreth njëzet metra më tej, përgjegjësi i ekipit ministror u foli komandantit të kampit dhe shefit të policisë me zë të ulët: — Duhet ta shikoni më me përgjegjësi këtë punë. Vagoni mbingarkesë (ai nuk guxoi ta përmendte emrin parti) mendoj se është i tepërt. Norma e tyre është dy herë më e lartë se e punonjësve të lirë në minierë, ndonëse realizohet në kushte pune që teknikisht lënë shumë për të dëshiruar. Këtë informacion unë do ta bëj të njohur edhe në ministri. Pas kontrollit të ekipit ministror, oficerët e komandës u kthyen në kamp. Një orë më vonë, u kthyen edhe të burgosurit që punonin për nxjerrjen e kufomave. Këta do të hanin drekë dhe do të riktheheshin sërish në minierë, për të vazhduar punën. Por pa u drekosur akoma, njëri prej policëve të shërbimit të brendshëm të kampit çoi tek zyrat e komandës të burgosurin që ishte ankuar në minierë për vagonin e partisë, duke e akuzuar për pirje duhani në dhomën e fjetjes, veprim ky i ndaluar prej rregullores. I akuzuari pa faj përpiqej të vërtetonte se ai nuk e pinte fare duhanin, duke përmendur emra të burgosurish, të cilët mund të dëshmonin për këtë të vërtetë. Mirëpo shefi i policisë iu afrua pranë e i tha duke u

skërmitur: — Je profesionist për të mashtruar ti. Edhe inxhinierit të ministrisë në minierë ia mbushe mëndjen, se ju detyrokemi ne për tejkalim norme. Duke iu drejtuar të gatshmëve, të cilët mezi prisnin në këmbë, ai i urdhëroi: — Lidheni dhe çojeni në birucë. Por para se ta fusni atje, sqarojeni mirë. Sqarimi policor nënkuptonte rrahjen e të burgosurit, deri në humbjen e plotë të ndjenjave. Të gatshmit i hodhën prangat e rënda, të përgatitura enkas në ofiçinën e kampit, dhe e çuan të burgosurin në korridorin e ngushtë të birucave, ku filloi sqarimi intensiv. Një çerek ore më vonë, të gatshmit thirrën urgjent atje mjekun e dënuar të kampit. Siç tregonte më vonë, mjeku i dënuar e kishte gjetur të burgosurin në një pellg gjaku, pa ndjenja. Nga goja vazhdonte t'i rridhte akoma gjak, ndërsa fytyra i ishte enjtur e mavijosur e tëra. — Por më e keqja është se nuk më lanë ta merrja të burgosurin në infermieri – i sqaroi mjeku muhabetçinjtë e tij. – Ata i kanë thyer dorën e majtë dhe duhej t'ia hidhja në allçi patjetër. Nuk më lanë ta bëja këtë, se kanë ndërmend ta izolojnë në burgun e Burrelit së shpejti dhe nuk duan ta ketë krahun në allçi. Unë u përpoqa t'ia lidhja sa më mirë frakturën, por jam i sigurtë që ai vuan shumë prej dhimbjeve të padurueshme. __________________ LXXXI NDARJE ―Një shekull apo një ditë? Është e njëjta gjë. Të presësh qëllimin, kjo ka rëndësi. I. Madah

Zymtësia e jetës në kamp po theksohej. Nga njëra anë punohej për të nxjerrë kufomat e mbuluara prej shkëmbenjve, nga ana tjetër i detyronin të burgosurit të provonin të njëjtin rrezik, për të tejkaluar planin e nxjerrjes së mineralit. Lehtësia me të cilën komanda e kampit i detyronte ata për të vdekur i nxiste të burgosurit të mendonin, se xhelatët e tyre nuk ishin njerëz normalë. Më 5 korrik 1984, nxorën viktimën e parë nga miniera, Hilmiun. Në kohën që një grup të burgosurish me barelën në krahë dolën nga miniera, të gjithë të burgosurit e tjerë, që ndodheshin në kamp, u rreshtuan vullnetarisht anash telave me gjemba. Në drejtqëndrim e në heshtje të plotë, ata shoqëruan të përlotur Hilmiun e urtë e fjalëpakët, i cili për 36 orë kishte mbetur nën peshën e rëndë të shkëmbenjve. Pikërisht në kohën që viktimën e futën në infermieri, në kamp hyri kartelisti me një listë emrash në dorë. Duke kaluar, ai u hodhi një shikim të shpejt Melit dhe Diksi që po rrinin bashkë. Kartelisti thirri policët e shërbimit të brendshëm dhe, duke u dhënë listën, i porositi: — I lexoni këta emra dhe i njoftoni personat përkatës, se do të transferohen urgjentisht. — Më duket i dyshimtë interesimi i vetë kartelistit për këtë transferim urgjent, Hamit – i tha Diksi. – Mos kërkon revanshin sot sedra e lënduar amerikane, duke na ndarë? — Po e bënë vërtet këtë gjë, unë do të insistoj të transferohem atje ku të jesh ti – u

përgjigj ish-detektivi. — Më vjen keq që po ta them, por është e vështirë që ta kesh të drejtën e zgjedhjes përsëri. Në qoftë se do të ndodhë kjo, ne na ndajnë per të mos na bashkuar më. Tellalli u bëri thirrje të burgosurve që të rumbulloheshin, për të dëgjuar emrat që do të lexoheshin. Polici filloi t'ia thoshte me zë të ulët emrat e listës tellallit, ndërsa ky bërtiti: — Sazan Diksi! Ky ishte emri i parë në listë. Diksi qeshi dhe i zgjati dorën Melit, i cili u zverdh në fytyrë dhe kafshoi buzën e poshtme. Pastaj ai e mblodhi shpejt veten dhe i tha: — Të ardhmes nuk i dihet si vjen, prandaj më duhet të të lë ndonjë porosi, Sazan. Me trajtimin që po i bën CIA çështjes së grupit tonë, ne nuk do të arrijmë as ndonjë fitore si të Pirros, më duket. Të detyruar nga rrethanat, ne do ta përqendrojmë vëmendjen në planin B. Pikërisht për këtë arsye shokët e grupit kanë ruajtur një kopje të plotë të arkivit informativ që iu dorëzua CIAs. Gjithashtu për të njëjtin qëllim u lanë në hije tre anëtarë të grupit tonë, emrat e të cilëve nuk u përfshinë në listën e përbërjes së grupit. Ata do të jenë gjithmonë tentakula e grupit tonë në DSJ dhe do të na vënë në dijeni për gjithë zhvillimet e atjeshme. Ata e dinë që të tre vendin e sigurtë, ku është fshehur arkivi informativ. Në çdo kohë që ata do të marrën urdhër sipas një parulle të caktuar, do të vënë në dispozicion të synimeve tona në të ardhmen materiale të arkivit. «Pjesë e detyrës tënde për të ardhmen mbetet të shkruash një libër mbi veprimtarinë e detajuar të grupit tonë. Duke e bërë këtë, ti nuk shkel asnjë ligj e asnjë rregull, mbasi nuk je profesionist dhe nuk ke nënshkruar asnjë lloj dokumenti për ruajtje sekreti. Veçse për hir të sigurisë së anëtarëve të grupit tonë në aktivitet, ne duhet të respektojmë një parim bazë të shërbimeve sekrete: ngjarjet e këtij karakteri nuk duhet të publikohen pa kaluar 15 vjet prej datës së zhvillimit të tyre. Natyrisht, librin ti do ta shkruash para kohe, por për botimin e tij do të respektohet afati i lartpërmendur. «Pasi ti të lirohesh nga burgu, në një moment të përshtatshëm, njëri prej tre shokëve tanë në Tiranë do të të vërë në dispozicion një ditar të posaçëm, i cili trajton me korrektesë veprimtarinë e grupit tonë. Sido që të rrjedhin ngjarjet, anëtarët e grupit tonë në aktivitet do të interesohen gjithmonë për ty, mbasi sigurimi apo rrezikimi i jetës tënde do të jetë shumë domethënës për trajtimin në perspektivë të vetë anëtarëve të grupit. Atyre u është bërë gjithçka e qartë nga Guri, kur kanë diskutuar për planin B. «Ne e kemi për detyrë të bëjmë përpjekjet tona të mundshme deri në fund, Sazan. Natyrisht, e pamundura nuk bëhet dot e mundur. Dihet tashmë që drejtësia është pengesa kryesore e politikës së më të fortit dhe viktima e parë dhe më e rëndësishme e saj. Duke parë kartelistin e kampit që po shkonte drejt tyre, detektivi i burgosur pushoi së foluri. * Kur u afrua pranë, kartelisti iu drejtua Diksit: — Sazan, ju që transferoheni duhet të shkoni përbrenda portës së madhe të kampit qysh tani. Meqenëse ish-detektivi kërkonte shkak për të zbrazur mllefin ndaj një personi që kishte dijeni për gjendjen e tij, i tha me një ton të revoltuar:

— Vetëm për Sazanin bëhet ky transferim, që interesoheni posaçërisht? — Atë e dinë ata që japin urdhëra; unë jam thjesht një urdhërzbatues – ia ktheu pa ngurrim kartelisti. Pastaj, duke iu drejtuar Diksit që kishte ndaluar në vend, ai i tha: — Vazhdo rrugën, Sazan; ti je i zgjuar dhe nuk ke nevojë për shumë sqarime. Diksi ia nguli sytë kartelistit, i cili po e shikonte po me aq vëmendje. — Kam çantat e veshmbathjes dhe të ushqimeve personale lart në depo – i tha i qetë e me zë të shtruar Diksi. — Ato do t'ju a sjellim ne tek porta. Veçse ju që transferoheni nuk duhet të keni më kontakt me shokët që mbeten në këtë kamp. Duke thënë këto fjalë, ai e endi shikimin nga ishdetektivi tek Diksi dhe anasjelltas. — Ik, Sazan, ik, – i tha Meli duke konstatuar këmbënguljen e kartelistit. – Ik se do të mundohem të t‘i sjell vetë dy çantat e tua. Diksi u nis me hap të menduar drejt zyrave të komandës. Të dhjetë të burgosurit që do të transferoheshin u grumbulluan përpara portës së madhe prej hekuri. Përveç Sazanit dhe një të burgosuri tjetër, tetë të tjerët u lejuan që t'i merrnin vetë çantat e tyre me sendet personale. Makina që do t'i transportonte të burgosurit që transferoheshin u fut brenda portës së hekurt. Prej saj zbritën katër policë të kampit të Spaçit. Diksi i njihte. Prania e këtyre policëve tregonte se të transferuarit do të shkonin në Spaç, i cili ishte paraardhësi gjakatar i kampit të Qafë-Barit. Kur të burgosurit e tjerë po ngarkonin plaçkat e tyre në makinë, kartelisti u nis bashkë me ish-detektivin për tek Diksi. Si shkuan disa metra pranë, kartelisti e urdhëroi Melin t'i lëshonte çantat përdhe e të largohej. — Më lejoni vetëm t'i jap dorën – i tha ish-detektivi, duke e vështruar drejt në sy kartelistin. — Sazan, eja merri çantat e tua – ia plotësoi tërthorazi kërkesën ish-detektivit oficeri i DSJsë. Diksi u afrua dhe të dy shokët iu hodhën në krahë njëri-tjetrit. Tek po përqafoheshin, Meli i pëshpëriti me zë të ulët: — Mos u mërzit, Sazan; ajo që po na ndan sot, do të na bashkojë nesër. — Mirëupafshim, Hamit! Zoti qoftë me ne! * Pasi dhjetë të burgosurit zunë vend në kamionin e zbuluar, policët i lidhën ata dorë për dorë me pranga. Pastaj kaluan një litar perloni nëpër të gjitha prangat dhe e mbërthyen në disa vende pas karrocerisë së kamionit. Ndërsa të burgosurit qëndronin ulur, policët me shkopinj në duar zunë vend anash spondeve. Makina u nis. Të burgosurit e kampit po përshëndesnin me duar bashkëvuajtësit që largoneshin. Në ballë të tyre Diksi dalloi ish-detektivin, i cili po e përshëndeste duke përkundur në erë një rryp rrobe të bardhë. Ndarja pas një transferimi e dy shokëve të burgosur mbjell në zemrën e secilit atë ndjenjë që provon njeriu, kur përcjell për në sallën e kirurgjisë një të afërm, i cili do t'i nënshtrohet një operacioni të

rëndë. Pas kthesës së parë kampi u zhduk nga sytë dhe u rishfaq përsëri kur kamioni, pasi kaloi në shpatin tjetër të malit, po ndiqte një rrugë më të shkurtër për në Spaç. Diksi ktheu kokën dhe dalloi përsëri kordelen e bardhë që valëvitej në erë. Makina u mbush me gaz dhe kapërceu një qafë të vogël. Kordelja e bardhë në përkundje u zhduk. Duke hedhur shikimin përpara, drejt grykës së malit që nxinte, Diksi tha me vete: — A do të takohem më, vallë, me Hamitin? __________________ LXXXI PËRSËRI NË SPAÇ ―Koha, në luftë kundër njeriut, luan me të dhe, kur ai mërzitet, ajo e vret. K. Zh. Sela

Diksi e njihte mirë kampin e Spaçit. Atje ai kishte kaluar më se katër vjet, para se të transferohej në Qafë-Bari. I vetmi ndryshim që gjeti atje ishte kalimi i të burgosurve politikë prej dy pallateve në kapanonat e gjatë buzë përroit. Edhe këtu krevatat kolektivë prej dërrase ishin trekatësh. Dy pallatet ishin të mbushur me mbi 1400 të burgosur ordinerë. Ndërkohë në Spaç kishte rreth 500 të burgosur politikë. Diksi kishte vetëm një vit e gjysmë i transferuar prej këtij kampi dhe i njihte të burgosurit e atyshëm, me përjashtim të atyre të ardhur gjatë kohës që ai vetë ndodhej në kampin e Qafë-Barit. Brenda pak ditësh ai filloi punën në minierë me njerëz të tjerë, mjedis tjetër e problematikë tjetër. Por në kujtesë Diksi ruante gjithmonë të freskët atë ngjarje të madhe, më të rëndësishmen e jetës së tij të deriatëhershme. Synimi i këtij transferimi ishte shkëputja e lidhjeve të Diksit me zhvillimin e mëtejshëm të ngjarjeve dhe, si pasojë, fillimi i procesit të shuarjes nga kujtesa i atyre ngjarjeve. Amerikanët e njihnin mirë burgun politik shqiptar dhe, jo më kot, shpresonin në erozionin e fuqishëm të terrorit, urisë, stërmundimit, luftës nervore, brengave të gjithanshme e gjithnjë në rritje. Dhe kjo tramundanë, me të cilën Diksit do t'i duhej të përballej edhe për pesë vjet akoma, i detyronte viktimat e saj të harronin edhe ditëlindjet, gjithë duke i mallëkuar ato. E pastaj, ku i dihej se çfarë mund t'i ndodhte gjatë këtyre pesë vjetëve Diksit? Qysh prej gjashtë vjetësh ai punonte me tre turne në minierë. Sa bashkëvuajtës të tij kishin hyrë me këmbët e tyre në minierë dhe kishin dalë me barela! Zoti, që i kishte ndihmuar gjithmonë ata në bëmat antishqiptare, s'kishte pse të mos t'i ndihmonte edhe për një gjë kaq të vogël. Ai ose do t'ia fshinte Diksit nga mendja këtë ngjarje, ose do ta përfshinte nga kjo botë me gjithë të. Mirëpo tre anëtarë të grupit të Stretos, të panjohur prej amerikanëve, do të vepronin gjithmonë të pavarur në Tiranë. Ata përbënin garancinë e vazhdimësisë së veprimtarisë së grupit jashtë tutelës së CIAs. Diksi ishte i sigurtë se një ditë ata do t‘i sillnin ditarin e posaçëm, për të shkruar librin sipas porosisë së detektivit të burgosur. Pra, plani djallëzor amerikan për shkëputjen përfundimtare të lidhjeve të Diksit me zhvillimin e mëtejshëm të ngjarjeve ishte i dështuar. Në të ardhmen ata do ta kuptonin këtë një ditë. * Ndërkohë Diksi, pak i kërrusur nga barra e rëndë e halleve të mëdha të jetës së tij të vështirë dhe të nënës plakë, e cila mezi i shkruante pesë fjalë me shkronja shtypi në ndonjë fletë letre të zverdhur, edhe në çastet më të vështira të jetës së mundimshme të burgut nuk ligështohej. Puna e rëndë e detyruar me tre turne në minierë për vite me radhë, terrori i

vazhdueshëm fizik e shpirtëror, mjerimi material e moral që e rrethonin, e kishin plakur para kohe. Një pjesë e flokëve të tij të dendur e kaçurela kishin rënë; pjesa tjetër ishin thinjur. Ndonëse ishte në një moshë relativisht të re, të burgosurit ordinerë, të cilët punonin në të njëjtën galeri me të në minierën e Spaçit, e thërrisnin xhaxha. Diksi qeshte me vete, por thellë në shpirt ndiente një therje të mprehtë, kur kujtonte thënien e një njeriu të shquar: Të vdesësh nuk është asgjë, të mos jetosh është e tmerrshe. Për mendimin e Diksi, kjo thënie e goditur nuk arrinte ta shprehte gjithë dramacitetin e jetës së tij. Ajo i përshtatej më shumë ngrysjes së ditëve të një fshatari që i kufizon kërkeat e tij vetëm në kënaqësitë e rëndomta materiale, duke qëndruar jashtë rrjedhës intensive të jetës, për ta shijuar atë me kapacitet të plotë. Me gjuhë matematike kjo mund të shprehet kështu, mendonte Diksi: — Në qoftë se vdekja, që s'është asgjë, simbolizon zeron, jeta e fshatarit të kënaqur pothuajse me asgjë dhe që realisht është tmerr, simbolizon pragvdekjen, njëshin. Ndërsa kur jeta, jo vetëm që nuk shijohet si e papërsëritshme, por të kthehet në një skëterrë vuajtjesh praktikisht të paperceptueshme dhe logjikisht të pabesueshme për një njeri që nuk i ka provuar vetë, atëherë tmerri është i dyfishtë dhe, si i tillë, shndërrohet në llahtarë. Llahtara e bën jetën më kërcënuese nga vdekja; ajo është - 1. Ky përfundim i logjkës së ftohtë e pajiste ndërgjegjen e Diksit me një arësye të dyfishtë për të mos iu trembur zeros. Me këtë vendim të dekretuar nga mendja, të miratur nga zemra e të arkivuar në ndërgjegje, Diksi vazhdonte rrugën e vështirë të daljes një ditë nga burgu. __________________ LXXXII RIKTHIMI NË BURGUN E MADH

―Numri i njerëzve të zhveshur, që «stolisin» një popull, tregon nivelin që ka arritur shtypja.‖ L. M. Santos

Koha rridhte dhe njësitë e saj, duke u rrokullisur në këtë rrjedhë, po i afronin Diksit ditën e lirimit nga burgu. Më së fundi, pas dhjetë vjet e gjysmë vegjetim torturues, ai e pa veten matanë telave me gjemba, brenda të cilëve kishte vuajtur aq shumë, sa as atij vetë nuk i besohej më. Si për çudi të tij, Diksi kishte lozur symbyllas me vdekjen disa herë gjatë viteve të burgut. Ai as nuk ishte plagosur, kur të tjerët ishin vrarë pranë tij në një aksident miniere. I dërrmuar nga tejlodhja e i përgjumur në orët e vona të pasmesnatës, ai kishte rrëshqitur nëpër shkallët e galerive dhe kishte ngecur, pa e kuptuar as vetë se si, disa shkallë më poshtë, në vend që të binte në fund të tyre e të copëtohej. Gjatë gjithë kohës së burgut, ai nuk ishte sëmurur ndonjëherë, me përjashtim të rasteve kur kishte pllakosur epidemia e gripit. Dhe atëherë Diksi nuk ishte shtruar as në infermierinë e kampit, ndërsa spitalin e të burgosurve në Tiranë nuk e kishte parë ndonjëherë. Të dhjetë dimrat a egër të Spaçit e të Qafë-Barit ai, veç uniformës së kampit, i kishte kaluar vetëm me një triko leshi që i kishte punuar nëna në fillim të burgut. Me përjashtim të thinjave e të rrudhave të parakohshme, organikisht ai po dilte pa pasoja prej telave me gjemba. Diksit i kujtoheshin si nëpër ëndërr gjithë ato fytyra djemsh të fuqishëm, të cilët, brenda disa vjetësh pune të detyruar në minierë, burgu i kishte shkatërruar fizikisht dhe ose

dergjeshin nëpër sanatoriume, ose e kryenin dënimin në regjim burgu, për shkak paaftësie fizike. Këta ishin kaq të shumtë dhe kaq superiorë në treguesit fizikë krahasuar me Diksin, sa që ky vetë, kur i kalonte nëpër mendje, hutohej e nuk e shpjegonte dot sesi ai vetë e kishte përshkuar pa ndonjë pasojë të dukshme atë rrugë të llogaritur enkas për shkatërrimin e njeriut. * — Erdha Nënë – thirri i qeshur Diksi, teksa po shkelte mbi myshkun e shkallëve të vjetra dhe, duke e shtrënguar në krahë, i pëshpëriti: – Tani nuk do të ndahemi më! — Biri i nënës, që më thave sytë! – mundi të thoshte ajo me një fije zëri, duke u lëshuar në krahët e Sazanit. – A ta besoj se u ktheve vërtet? E mallëngjyer nëna sodiste të birin, por sytë e saj të jeshiltë nuk kishin më fuqi as për të derdhur lotë gëzimi. * Diksit i ra në sy një mjerim më i zymtë nga ai që kishte lënë para një dekade në jetën e lirë. Fukarallëku ekstrem nxirte brirët tek pragu i derës, pa qenë nevoja ta kapërceje atë. Suksesi më i madh që arrijnë diktaturat ndaj masave të shtypura është instikti që u imponojnë atyre, për të menduar se ka edhe më keq, duke ua fshirë nga kujtesa të mirën. Pra, për të shikuar pas në jetë, jo përpara. Ai që e ha bukën me djathë e me qepë i gëzohet gjendjes së tij kur shikon se tjetri edhe qepën e ka me kursim; ky ndjehet superior ndaj atij që nuk ngopet as me bukë, ndërsa ky i fundit ngushëllohet kur mendon se shumë të tjerë dergjen nëpër spitale, apo më keq akoma, në internime e në burgje. Ky koncept regresiv i vlerësimit të jetës u siguron diktaturave të shpallura e të kamufluara skllevër të bindur e të vetëkënaqur. Diksi e konstatoi sërish këtë, qysh ditët e para pas daljes nga burgu. Të gjithë ata që e kishin njohur para se të binte në burg habiteshin me ndryshimin e tij të madh. E mbanin mënd djalosh të freskët e të mirëmbajtur dhe po e shikonin xhaxho me thinja e rrudha. Jo rrallë, edhe ia kishin shprehur habinë e tyre: — Pse ke ndryshuar kaq shumë ti, Sazan? Në kemi parë edhe të tjerë që kanë dalë nga burgu, por një rënie të tillë nuk e kemi vënë re tek ata. Diksi u buzëqeshte miqësisht të interesuarve dhe u përgjigjej buzagaz: — Kjo ka ndodhur pa e kuptuar unë vetë dhe dukuritë që nuk kuptohen, as nuk shpjegohen dot. Ndërkohë ai e konstatonte se bashkëbiseduesi ndiente një kënaqësi të brendshme që nuk kishte pësuar të njëjtin fat. Kjo shërbente si provë lumturie për të. __________________ LXXXIII DIKTATURA NË ZGRIP

―Pushteti ka prirje për tu shthurur dhe pushteti absolut shthuret në mënyrë absolute. Xh. Dalberg

Një vit pas daljes së Diksit nga burgu, filloi shembja e perandorisë së kuqe. Ky proces historik i paevitueshëm po zhvillohej në raport me kulturën dhe traditën për liri e demokraci të secilit prej popujve të Evropës Lindore. Diku kasta komuniste transformohej si me magji në kapitaliste, gjetkë komunizmi vdiste vërtet dhe varrosej pa mëdyshje. Diksi nuk ishte optimist për përmbysjen reale të komunizmit në vendin e tij. Regjimi diktatorial shqiptar ishte i lidhur vetëm simbolikisht me komunizmin, ndërkohë që Shqipëria ishte një koloni e fshehtë britanike. Londra dhe aleatët e tyre strategjikë të Washingtonit ishin mburoja e padukshme e regjimit diktatorial shqiptar. Ata do ta ndihmonin diktaturën shqiptare të bënte makijazhin demokratik në modë, pa ndryshuar realisht asgjë – veç demagogjisë – në strukturat e regjimit diktatorial dhe kursin politik të kahershëm. Ndërkohë regjisorët anglo-amerikanë të prapaskenave të politikës mjerane shqiptare e dinin mirë, se i njëjti sabotim politik duhej bërë edhe në Kosovë, me qëllim që skenari i tyre i kobshëm antishqiptar të ishte i sukseshëm në gjithë trojet shqiptare dhe këto të mbeteshin masha politike të diplomacisë së tyre, për të trazuar zjarret e Ballkanit, në përshtatje me interesat anglo-amerikane në këtë rajon delikat, për të sfiduar Bashkimin Evropian. Me urdhër të tyre, më 2 korrik 1990, ndërkohë që Parlamenti i Kosovës votonte shpalljen e Republikës, regjimi agjenturor i Tiranës hapi dyert e ambasadave, për të tërhequr vëmendjen e diplomacisë evropiane e botërore, duke i lënë kështu dorë të lirë Milosheviçit për ta shpërndarë Parlamentin e Kosovës me dhunë. Anglo-amerikanët do ta krijonin me ngé shtetin e Kosovës, mbasi ta manipulonin mirë lidershipin kosovar, duke e bërë zëdhënës të interesave të tyre rajonale e në dëm të së ardhmes së vetë popullit të Kosovës. Një shtet i shëndetshëm kosovar do të ndikonte në përmirësimin e gjendjes në Shqipëri, gjë që nuk ishte në pajtim as të regjimit kukull të Tiranës e as të padronëve të tyre në prapaskenë. * Pikërisht në këtë periudhë Diksit iu vu në dispozicion ditari i posaçëm i ngjarjeve të grupit komplotist të shërbimit sekret shqiptar. Ngjarjet duhej të trajtoheshin në dorëshkrim para kohe, me qëllim që të përkthehej, për tu botuar edhe jashtë Shqipërisë në datën e parashikuar. Një muaj më vonë, sipas një rekomandimi mjekësor, Diksi çoi nënën në Tiranë për ta vizituar. Atje arriti në orët e pasdites. Ai e la nënën tek një i afërm për tu çlodhur, ndërsa vetë doli në qytet. Trupat e përqendruara rreth ambasadave, prania e uniformave të policisë dhe të ushtrisë anembanë kryeqytetit dhe ndalimi i grupimit të qytetarëve nëpër sheshet dhe rrugët kryesore, dëshmonin qartë panikun e regjimit terrorist e të terrorizuar. Duke çarë përmes sheshit Skënderbej, Diksi shkoi e u mbështet tek një kolonë para Pallatit të Kulturës, nga ana e hotel Tiranës. Hodhi sytë në katet e sipërm të tij. Në disa dhoma grilat e dritareve ishin të ngritura. Vetvetiu i lindi një pyetje në mendje: «A do të jetë, vallë, aty brenda Unaza e Bardhë?» Lëvizi instiktivisht nga ana tjetër e kolonës dhe sytë i shkuan tek monumenti i Heroit Kombëtar. Mbi kalin e hakërruar, me shpatën në dorë dhe shikimin mbi hotel Tiranën, ai dukej sikur do ta lëshonte kalin me të katra nga çasti në çast dhe do të vërsulej me furinë e tij të pashoqe, për të shkatërruar këtë çerdhe intrigash e prapaskenash, të cilat edhe pas

pesë shekujsh e gjysmë nuk po e linin të qetë atdheun e tij. Diksit të emocionuar i dukej sikur ai do të vërsulej me të vërtet, kur papritur sytë i shkuan tek djali plangprishës i atdheut, antiheroi kombëtar, i cili, edhe i derdhur në bronx, kërkonte t'iu vinte në ndihmë ish-padronëve të tij. Diktatori kishte hedhur hapin përpara dhe dukej sikur po nxitonte për tu futur midis Heroit Kombëtar dhe hotel Tiranës, për të mbrojtur ish-padronët e tij. Diksit i theri në zemër që Heroi Kombëtar ishte i detyruar të qëndronte në të njëjtin shesh me Diktatorin. «Nderi dhe Turpi i atdheut, të ngritur të dy në piedestal», belbëzoi dhe sytë iu njomën. Nisi të zbriste ngadalë shkallët duke shikuar herë njërin, herë tjetrin, si për të marrë me mend sesa bezdi i shkaktonte Antiheroi Heroit. Zbriti në shesh dhe me hapa të menduar u drejtua midis monumentit të Turpit dhe Muzeut Historik Kombëtar. Karroca e një shitësi ambulant të vonuar i fshiku supin. Një shuk letre i fluturoi përpara fytyrës, ndërsa një zë i ngjirrur i thirri: — Ej, matuf, ku e ke mendjen? Pa ia vënë veshin shukut të letrës e as zërit të ngjirrur, Diksi, me sytë mbi monumentin e Diktatorit, vazhdoi monologun e trishtuar: «Edhe sa kohë mund të qëdrosh këtu, o arkitekt i skëterrës shqiptare, që i vure aq mirë në jetë parimet famëkeqe të Luigjëve francezë: l'état, c'est moi (shteti jam unë) dhe après moi, le déluge! (pas mua, u bëftë kijameti!)? Dy fotoreporterë të huaj, me aparate në qafë, u shkëmbyen me Diksin dhe u drejtuan për tek shatërvani në qendër të sheshit. Ai vetë u drejtua për tek rruga e Durrësit. Dëshironte të takonte berberin e pasionuar Fredi. __________________ LXXXIV KLIENT I PANJOHUR ―Rrugën e miqësisë e mbulojnë ferrat, kur atje nuk kalohet shpesh. Rivarol

Diksi gjeti një person tjetër që priste radhën për tek berberi i zënë me punë. Fredi ishte vetëm në lokal. Kur hyri Diksi, ai e salutoi me kokë i buzëqeshur, siç vepronte me çdo klient të ardhur rishtas. Diksi u ul në një karrige dhe filloi të shfletonte gazetën. Ndërkohë ai shikonte herë pas here me bisht të syrit Fredin. Përveç rritjes së barkut, tek berberi pasionant binin në sy shenjat e para të plakjes. Ai tashmë punonte me syze, flokët në tëmtha i ishin thinjur krejt, ndërkohë që mbi ballë i ishin rralluar. Por zhdërvjelltësia e lëvizjeve të tij gjatë punës kishte mbetur e njëjta. Kjo tregonte se ai vazhdonte ta ushtronte profesionin me pasion si dikur. Pas njëzetë minutash, Fredi e ftoi Diksin që të ulej për tu qethur. Ata kishin ngelur tashmë vetëm në lokal. — Një shkurtim të përgjithshëm – e porositi Diksi. — Me kënaqësi, se Zoti ma ka lehtësuar detyrën, – u përgjigj berberi buzagaz, duke fërkuar pjesën pa flokë të sheshit të kokës së klientit. — Mua m‘i ka rrëzuar flokët i Paudhi, jo Zoti. Nuk ia vlen, besoj, t‘i shprehni mirënjohje edhe atij.

— Pse i Paudhi nuk është krijesë e Zotit? pyeti berberi duke qeshur. Diksi nuk foli dhe u rregullua në pozicionin e duhur, që Fredi të fillonte nga puna. Duke ndjekur lëvizjet e berberit në pasqyrë, Diksit i shkoi mendja tek Meli, i cili kushedi sa herë ishte qethur aty dhe buzëqeshi. Mirëpo duke vënë re që Fredit nuk po i tërhiqnin vëmendjen fare flokët e mbetur të klientit të tij dikur të preferuar, buzëqeshja iu fik gradualisht. — 250 lekë të vjetra, ju lutem – i tha berberi pasi e kishte parfumuar dhe krehur. Në vend që të nxirte paratë, Diksi ia ktheu serioz: — Nuk më kishte shkuar kurrë ndërmend, se ju do ta shkelnit një ditë premtimin që më keni bërë. I habitur prej fjalëve të klientit të panjohur, Fredi u skuq lehtë e i tha: — Nuk ju kuptoj se ç‘po thoni. Gjithmonë serioz në pamje, Diksi iu përgjigj: — Ju më keni dhënë fjalën, se do të më qethni pa lekë, sa herë që të vij në lokalin tuaj. — Është e pamundur. Në këtë botë s‘ka asgjë falas, veç vdekjes, – buzëqeshi berberi. – Ju siguroj se është hera e parë që unë po qeth flokët tuaj të thinjur. — Këta flokë nuk kanë qenë gjithmonë të thinjur… — Sigurisht, por unë nuk ju njoh. — Më shikoni pak i përqendruar dhe gërmoni në kujtesën tuaj, ndoshta… I buzëqeshur e i hutuar, Fredi fiksoi sytë mbi fytyrën e klientit të bezdisshëm. — Asnjë detaj i tipareve tuaja nuk po më kujton gjë. — Po kjo fotografi, ju kujton gjë? Diksi i zgjati pozën që kishin bërë bashkë dikur. I turbulluar, Fredi po rrëshqiste shikimin nga fotografia tek fytyra e Diksit dhe anasjelltas. — Vërtet ti je, Sazan? pyeti i emocionuar berberi. — Po të tregoj pasaportën, Fredi – buzëqeshi Diksi. — S‘është nevoja; u binda nga zëri tani – i tha ai duke e rrokur për qafe. Ata u përqafuan të përmalluar. — Mungesa jote e gjatë dhe transformimi fizik më bëjnë të mendoj se ke pësuar ndonjë fatkeqësi në jetë, Sazan. Nuk besoj se bëhet fjalë për ndonjë sëmundje të rëndë, mbasi nga ana shëndetësore ngjan mirë. Mos ke qenë në burg? e pyeti berberi buzagaz. — E zgjidhe enigmën me pyetjen e parë, – u përgjigj Diksi me të qeshur.

— Agjitacion e propagandë? — Pothuajse. — Të shkuara qofshin! Edhe vëllai i gruas sime u dënua 7 vjet me këtë nen. Vjet u lirua nga burgu. Tani të kërkoj ndjesë për kujtesën time të dobët. Të kam dhënë fjalën, se do të të qeth pa lekë dhe këtë premtim nuk e tund as topi. Unë do e mbyll lokalin tani, se nuk ka më as klientë dhe do shkojmë të të jap kafe me rastin e lirimit nga burgu. Fredi e mbylli me çelës derën dhe u futën në një pijetore pranë. __________________ LXXXV PLAGË QË VAZHDOJNË TË RRJEDHIN ―Mjerë i munduri! Napoleon

— Nga cili kamp pune u lirove? e pyeti Fredi pasi u ulën. — Nga Spaçi. — Mornica i kalojnë në trup njeriut nga emri i këtij kampi të tmerrshëm! – tha duke psherëtirë Fredi. – Sa vjet punove në minierë me tre turne? — Pak më shumë se dhjetë. — Oh, flokët e tu të bukur nuk mund të rezistonin dot kaq gjatë në atë skëterrë! Rekuiem për diktaturën që po jep shpirt. Një zhurmë e papritur u tërhoqi vëmendjen. Pas pak, ata dalluan përmes xhamave të pijetores një turmë të madhe njerëzish. — Janë demonstrues, – i shpjegoi me zë të ulët Fredi Diksit, duke u zgjatur mbi tavolinë. – Këto kohët e fundit ka pasur trazira, megjithë shtypjen e egër të Sigurimit pas ngjarjes së ambasadave. Një kordon i gjatë policësh e civilësh po qarkonin gradualisht turmën, e cila në intervale të rregullta kohe ngrinte dy gishta lart. Në ballë të demostruesve Diksi dalloi qartë profilin e një vajze të re të veshur me një bluzë të kuqe, me një shqiponjë të zezë krahëhapur pikturuar në kraharor. Ylli mungonte... Derën e pijetores e bllokuan dy civila dhe një polic. Pasi fundi i demonstruesve e kaloi hyrjen e lokalit ku gjendeshin ata, dy oficerët e Sigurimit të veshur civilë u futën në lokal, duke i paralajmëruar të pranishmit të nxirnin letërnjoftimet. Polici mbante të bllokuar derën e pijetores. Vetëm rekomandimi mjekësor, që kishte marrë për nënën, e shpëtoi Diksin pa futur në Fordin e policisë, që u afrua tek dera e lokalit. Nga të gjitha anët kishin shpërthyer raprezaljet. Gazet dhe Ford-et të mbushur ding, kryesisht me persona që nuk ishin me banim në Tiranë, shkarkoheshin nëpër rajone policie dhe dilnin përsëri për gjueti.

* Për çudinë e Diksit, asnjë radiostacion i huaj, nga ata që dëgjonte ai, nuk i përmendi ato ngjarje që ai i kishte përjetuar vetë, megjithëse Shqipëria kishte mbetur e vetmja kështjellë e kuqe e bllokut lindor. Diksit iu kujtuan dy fotoreporterët e huaj, të cilët kishin qenë dëshmitarë okularë të ngjarjes. Kjo heshtje favorizonte diktaturën e kalbur, që po i merreshin këmbët. «Çelësat e Shqipërisë ndodhen në duart tona», i kishte deklaruar në revoltë e sipër Unaza e Bardhë detektivit të burgosur natën e 26 prillit 1984. Diksi përfytyroi profilin e vajzës së re që udhëhiqte demonstratën, e cila, me siguri, do të kishte përfunduar, me shumë shokë të tjerë demonstrues, në ndonjë varr kolektiv në Malin me Gropa. Dramaciteti i dyfishtë i ngjarjeve që po zhvilloheshin në Shqipëri, ndërkohë që shtetet e tjerë të Evropës Lindore ishin çliruar nga zgjedha e kuqe, i kujtoi Diksit shprehjenpsherëtimë të themeluesit të shtetit modern shqiptar, Ismail Qemalit, në vigjilje të shpalljes së pavarësisë kombëtare: FATET E KOMBEVE TË VEGJËL DALIN NGA DYERT E TRAGJEDIVE TË MËDHA. Fund i vëllimit të parë __________________ AGIM HAMITI

Ngjarje të jetuara

ODISEJA E NJË DETEKTIVI 2

I ANARSHI

―Një popull i mësuar prej një kohe të gjatë me një sundim të ashpër humbet gradualisht edhe vetë nocionin e lirisë. XH. Suift Diksit iu desh të vraponte, për të kapur autobusin në nisje e sipër. Shoferi uli xhamin e i thirri: — Për ku je? — Për në Gjirokastër. Dera e autobusit u hap dhe Diksi nxitoi të hynte. Mbasi u ul, filloi të fshinte djersën. Nuk kishte rënë shi gjatë gjithë verës dhe dielli digjte ende në atë mes shtatori 1991. Ndërmarrja e pastrimit të qytetit e kishte ndërprerë aktivitetin dhe ajri i mbingarkuar me pluhur vështirësonte frymëmarrjen. Agjensia e autobusëve për në rrethet e tjera gjendej në periferi të Vlorës. Ndanë saj ndodheshin disa grumbuj mbeturinash, që kishin filluar të dekompozoheshin. Në pritje të nisjes së autobusit, udhëtarët bllokonin hundët me duar. Kjo ishte vjeshta e parë pa diktaturën, të cilën po e pasonte anarshia. Rrëmuja, pasiguria e jetës dhe mbeturinat e dekompozuara si vetë diktatura, do ta shoqëronin për një kohë të gjatë tranzicionin politik shqiptar drejt iluzionit demokraci. Jo rastësisht. Një e keqe më e madhe bën që të kujtohet si e mirë e keqja e mëparshme. Si një bishë e plagosur, diktatura gati gjysmëshekullore hakmerrej për krimet e saj ndaj popullit të keqtrajtuar. Ky ishte misioni i forcave të reja politike, që ishin tentakulat e partisë mëmë me makijazh bashkëkohor. Autobusi u nis. Brenda tij bënte nxehtë, por udhëtarët nuk guxonin t’i hapnin dritaret, pa iu larguar periferisë së qytetit. Ajri i nxehtë ishte më i pranueshëm se era e ndotur që vinte nga jashtë. Para DP të brendshme – organit simbol të diktaturës – autobusi ndaloi. Dy policë dhe një oficer Sigurimi u ngjitën në të.

— Të gjithë pasagjerët në Gjirokastër shkojnë ? e pyeti oficeri shoferin. — Jo të gjithë, shumica, – u përgjigj shoferi me një buzëqeshje servile, trashëgim nga e kaluara. — Pasagjerët e Gjirokastrës do e ndalin vrapin në Greqi, besoj, apo jo ? hamendësoi buzagaz oficeri. — Nuk e di ; autobusi deri në Gjrokastër shkon. — E vazhdojnë udhëtimin në këmbë ata, nëpër male, se u duket sikur në Greqi do ta gjejnë shtruar trapezën. Mandej, duke iu drejtuar udhëtarëve, oficeri shtoi : — Nuk do t’ju a kontrolloj pasaportat sot, se partia na solli demokracinë, por rrugë të mbarë! do t’iu them vetëm atyre, që nuk do ta kalojnë kufirin shqiptar.

Njëri prej policëve i dha një pako shoferit, pastaj të tre ushtarakët zbritën prej autobusit. I ulur siç ishte, Diksi e fiksoi shikimin mbi birucat e Degës së Brendshme. Iu kujtua dita e arrestimit dhe tha me vete : «Kush do të jetë i izoluar sot në qelinë nr 3 ?» Autobusi vazhdoi rrugën përmes blloqeve të ullinjve të moçëm, të cilët po e paguanin shtrenjtë tranzicionin vrastar neokomunist. Këto pemë frutore shekullore, simbol paqeje, nuk ishin cenuar kurrë prej pushtuesve të shumtë që e kishin shkelur tokën shqiptare. Por asnjëri prej këtyre të fundit nuk kishte pasur egërsinë e diktaturës komuniste, e cila po humbiste pjesërisht parajsën e dikurshme, për t’i lëshuar vendin lojës demokratike të organizuar prej saj. Diktatura e vlerësonte si pronën e vet gjithçka ekzistonte në atë vend fatkeq me emrin Shqipëri, ku ajo kishte kërcyer valcin e vdekjes për dyzetë e shtatë vjet me radhë. Prandaj nuk pajtohej dot me idenë që t’ia linte të paprekura ato prona popullit, qoftë edhe për të kaluar nga skena në prapaskenë të politikës shqiptare. Qindra ullinj anës rrugës automobilistike ishin prerë, shumë të tjerë kishin humbur degët kryesore. Të merrte malli të shikoje një ulli të pacenuar. Kafenetë dhe restorantet në qendrat urbane që përshkonte autobusi i kishin mbyllur dyert të bezdisur e të trembur prej plaçkitjeve. Pasagjerët morën frymë të lehtësuar kur panë, më së fundi, një restorant me dyer të hapur vetëm në Ujë të Ftohtë të Tepelenës, ku mund të hanin drekë. Në hyrje të tij dy burra me kallash në dorë vigjëlonin, me qëllim që restoranti të mos ta pësonte si kalaja e Ali Pashait, së cilës i ishin hequr shumë gurë të qosheve. * Në të perënduar të diellit autobusi mbërriti në Gjirokastër. Me të zbritur, pasagjerët vrapuan drejt një kioske me xhama të thyer, ku shitej ujë i pishëm. Edhe në këtë qytet gjurmët e anarshisë dukeshin gjithandej. Anët e rrugëve të kalldrëmta ishin dëmtuar në shumë vende. Institucionet në qendër të qytetit i kishin xhamet të thyer, ndërsa fasadat të tjetërsuara prej zhgarravinave të shumta. Çmimin më të lartë e kishte pagur ish-komiteti i Rinisë. Ai kishte humbur edhe një pjesë të dyerve e të dritareve, veç pajisjeve të brendshme. Urrejtja e verbër e turmave ishte hakmarrë me institucionin që persekutonte rininë në emër moralit të

të pamoralshmëve. Si edhe në qytetet e tjera të vendit, këto akte vandalizmi kishin ndodhur para syve të policisë, e cila në këtë periudhë ishte dyfishuar në numër. Por ata kishin qenë pjesë e kastës diktatoriale dhe rivendosja e rendit pas përmbysjes së monumentit të idolit të tyre ishte jo vetëm e papranueshme për ta, por edhe lënduese. Kur qytetarët ankoheshin tek autoritetet e policisë për shqetësimet që pësonin, ata e kishin në majë të gjuhës përgjigjen hakmarrëse : — A deshët demokraci ? Shijojeni tani ! Pamja e dëshpëruar e Gjirokastrës – qyteti i lindjes së diktatorit – si edhe e gjithë Shqipërisë së fundosur në anarshi ngjante si një pankartë e dishepujve të diktaturës, mbi të cilën lexohej: E shikoni sa shtrenjtë po ju kushton mungesa e Atij ? __________________ II MIDIS SHTËPISË SË MELIT DHE ASAJ TË DIKTATORIT

« Bota është e rrezikshme jo aq shumë nga faji i atyre që bëjnë të keqen, sesa nga ata që e shikojnë dhe e lënë të bëhet. » A. Ajnshtajn Diksi e kuptoi që do të ishte e vështirë të gjente hotel në qytetin e rrëmujshëm, ku ritmi i jetës ishte ulur ndjeshëm. Ndoshta edhe ngaqë ishte një zonë kufitare, banorët e së cilës e kishin shijuar kurbetin më herët se të tjerët. Dy hotelet, ku shkoi ai për së pari, i kishin mbyllur përfundimisht dyert. Duke pyetur kalimtarët e rastit, Diksi arriti të gjente një hotel në gjendje më të keqe nga ç’kishte parashikuar. Një erë mbytëse, e cila linte të kuptohej mungesën e ujit dhe të higjenës, ndihej në të gjitha dhomat përgjithësisht bosh. Disa mobilje të stivosura në korridor e ngushtonin kalimin. Megjithatë Diksi u ndie i lehtësuar që mundi të gjente një strehë për të kaluar natën, ndërkohë që mundësia e të zgjedhurit ishte avulluar prej rrëmujës së qytetit. Pasi i hodhi një sy dhomës së rëndomtë me tre shtretër, ai doli përsëri në qytet. Instiktivisht u drejtua për në lagjen Palorto, ku kishin lindur diktatori Hoxha dhe detektivi Hamit Meli. Po errej. Një tufë qensh rrugaçë luanin ndanë të rrugës së ndriçuar dobët. Duke parë kalimtarin e vetmuar, ata filluan të lehin. Diksi gjeti nja dy gurë në kalldrëmin e prishur dhe vazhdoi rrugën i gatshëm për tu mbrojtur. Por qentë, duke e parë që ai po kalonte nga ana tjetër e rrugës, pushuan së lehuri dhe vazhduan të luanin me njëri-tjetrin. Shtëpia e lindjes së diktatorit ishte më e ndriçuara e lagjes. Në hyrje të saj ishte shkruar me llampushka të kuqe : Muze. Tri llampa të baraslarguara ndriçonin fasadën. Një e katërt bënte dritë tek hyrja, ku Diksi lexoi një afishë befasuese : Orari i vizitave. Kureshtar, u afrua tek afisha. Çdo të enjte, të shtunë e të diel, nga ora 14 deri në 18, porta ishte e hapur për vizitorët. Por një shkresë e vendosur rishtas poshtë orarit i pezullonte përkohësisht vizitat : Për arsye meremetimesh të brendshme, vizitat ndërpriten për një afat të pacaktuar. Kur Diksi i ktheu krahët shtëpisë që kishte pjellë monstrën dhe u mat të largohej, një siluetë doli nga errësira e i foli :

— Ç’dëshiron, shok ? Diksi ndaloi dhe u përgjigj : — Doja të dija orarin e vizitave në muze, por qenkan pezulluar përkohësisht. — Nga vjen ti ? e pyeti tjetri duke u afruar. — Nga Vlora. — Ah, tani e kuptova – i tha ai me një ton miqësor. – Në kohë të luftës, zona operative Vlorë-Gjirokastër ishte më e forta e gjithë vendit. Ndonjë kujtim i ëmbël i së kaluarës të ka nxitur ta bëje këtë shëtitje nate deri këtu, apo jo ? — Vetëkuptohet. Por pamja e dëshpëruar e qytetit të Gjirokastrës më trishtoi. — Për këtë arsye erdhe ta lexoje natën orarin e vizitave ? — Pikërisht. Zemërimi i turmave është i pakontrollueshëm në këtë periudhë ndryshimesh. Rrëmuja është burim të papriturash të këqija. Shenjat e vandalizmit shihen kudo. — Kudo, me përjashtim të kësaj shtëpie, – tha i panjohuri duke shtrënguar dhëmbët. – Edhe sikur gjithë godinat e Gjirokastrës të rrafshohen, kjo shtëpi do të mbetet e paprekur. — Megjithatë vizitat janë pezulluar – e cyti tërthorazi Diksi. — Nga kujdesi, jo nga frika. Meqenëse janë liruar shumë të burgosur e të internuar këtë vit, ne e dimë që kjo shtëpi atyre u djeg sytë. Ata organizuan përmbysjen e monumentit të udhëheqësit të lavdishëm të partisë sonë. Për të evituar çdo të papritur, është vendosur që të ndërpriten përkohësisht vizitat, derisa gjithë personat e dyshimtë të jenë të survejuar. — Po ndryshimi i emrit të partisë nuk do t’ia ulë asaj prestigjin në popull? — Pak. Në të vërtet komunistët fanatikë nuk arrijnë ta kuptojnë dot domosdoshmërinë e transformimit në aparencë të partisë, që t’iu përshtatet reformave politike të Evropës Lindore. Por edhe hardhuca ka mësuar të sakrifikojë bishtin, për të shpëtuar kokën. Ai i zgjati një cigare Diksit dhe i tha buzagaz: — Megjithë bashkëbisedimin e përzemërt që po bëjmë, unë jam i detyruar të të kontrolloj pasaportën, para se të ndahemi. Diksi nuk e mori cigaren dhe, po me të qeshur, e pyeti: — Cili je ti në të vërtet, që paske të drejtë të më kërkosh pasaportën? — Një oficer sigurimi – iu përgjigj tjetri, duke shpalosur dokumentin përkatës. Diksi i zgjati pasaportën. Me të parë emrin e qytetit të lindjes së Diksit, ai e mbylli pasaportën dhe ia ktheu duke i thënë: — Faleminderit për vizitën këtu, shok. Ai futi pasaportën në xhep dhe vazhdoi shëtitjen e natës. * Diksi e dinte mirë vendndodhjen e shtëpisë së Melit, se, fill pas lirimit nga burgu, ai kishte plotësuar amanetin, që i kishte besuar ish-bashkëvuajtësi në kampin e Qafë-Barit natën e parë të rrëfimit rreth të kaluarës së tij. Si gjithë shtëpitë e tjera të Gjirokastrës, edhe ajo e Melajve ishte e mbuluar me pllaka guri. Dritat ishin ndezur vetëm në një dhomë. Ky fakt i kujtoi Diksit një episod familjar, për të cilin i kishte folur shoku i burgut. Pas vdekjes së babait, Hamiti, i ri në moshë, ishte bërë agresiv kundrejt pjesëtarëve të familjes. Një ditë, duke bërë fjalë me nënën, i kishte dhënë liri gjuhës më tepër nga ç’duhej: — Ti je grindavece; për shkakun tënd vdiq babai aq i ri. Fjalët e pakontrolluara të të birit e kishin hidhëruar shumë nënën e veshur me të zeza. Qysh prej asaj dite, ajo tërhiqej në dhomën e saj pasdarke, pasi u kishte dhënë për të ngrënë fëmijëve. Mbasi fikte dritën, nëna e lënduar lotonte në heshtje. Vetëm mbasi të gjithë fëmijët e saj, përfshirë edhe Hamitin e përlotur, i

ishin lutur nënës që ta falte djalin zevzek, ajo kishte qarë për herë të fundit, duke i përqafuar të gjithë një e nga një. Diksi buzëqeshi, kur iu kujtua kjo ndodhí. Mandej ai i shkëputi sytë prej shtëpisë së Melajve dhe e endi shikimin në udhën e shkurtër gjysmë të ndriçuar deri tek shtëpia muze e diktatorit. — Çfarë koiçidence! – tha me vete. – Misteret e bëjnë interesante jetën. Si mund ta imagjinonte Diktatori, se tradhëtia e tij e madhe ndaj kombit shqiptar do të bëhej publike pikërisht prej një djaloshi të lindur pranë shtëpisë së tij dhe të rritur në një familje puro komuniste? __________________ III I BURGOSURI QË S’PRANONTE TË LIROHEJ ―Ndodh që realiteti të bëhet më fantastik nga fantastikja. F. Dostojevski Duhej të kalonte një vit prej rënies së komunizmit në Evropën Lindore, që të fillonte farsa e demokratizimit në Shqipëri, i cili ishte destinuar të mbetej iluzion, për shkak të faktorëve të jashtëm e të brendshëm. Familja diktatoriale dhe policia e saj sekrete, që kishin sunduar vendin me hekur e zjarr për dyzetë e shtatë vjet, do të sistemoheshin në prapaskenat e politikës, për të kontrolluar me rreptësi proceset demokratike, sipas recetave që do të lëshonin vetë. Aktorët e pseudopluralizmit shqiptar do të ishin marionetat e tyre, që për çdo fjalë që do të thoshnin dhe për çdo hap që do të hidhnin, do të merrnin më parë aprovimin e prapaskenës politike. Natyrisht, gjithçka ishte përgatitur e miratuar paraprakisht prej aleatëve sekretë, në përshtatje me interesat e tyre afatgjata në rajonin e trazuar të Ballkanit. Partia e Punës ndryshoi emrin në socialiste. Pasuesi i diktatorit ia lëshoi karrigen në krye të partisë një nxënësi të devotshëm të vejushes Hoxha në Institutin e studimeve marksiste-leniniste. Një komunisti fanatik – mik i familjes diktatoriale – iu dha liçenca e krijimit të partisë së parë opozitare. Natyrisht, mbasi ishte instruktuar më së miri për këtë rol destruktiv si pseudo i djathtë. E ardhshmja e konfirmoi efikasitetin e trainimit që i ishte bërë. Megjithatë skenari i demokratizimit të Shqipërisë parashikonte edhe thirrjen e disa sloganeve demokratike, konform orientimit që kishte dhënë Gorbaçovi në Katovicë : «…Partia opozitare, që do e marrë e para pushtetin, duhet ta shajë komunizmin me degë e me rrënjë. Ajo duhet të mbështesë me fjalë të persekutuarit e regjimit komunist, pa u ofruar atyre pushtet e mirëqenie. Nëpërmjet reformash të studjuara mirë, elita politike komuniste dhe mbështetësit e saj më të devotshëm do të bëhen kapitalistët e ardhshëm, duke ruajtur njëherësh edhe pushtetin në saje të kolegëve tanë opozitarë.» Midis parullave demokratike, më mallëngjyesja ishte «Lironi vëllezërit tanë !». Kërkohej kështu lirimi i të burgosurve politikë shqiptarë, ndërkohë që në Evropën Lindore nuk kishte më burgje të tillë. *

Një turmë e madhe njerëzish, të thinjur brenda telave me gjemba pa e ditur pse, po dilte prej andej pa e kuptuar dot arsyen e këtij fundi të papritur të kalvarit. Një pjesë e tyre nuk kishin më as familje dhe nuk e dinin ku do të shkonin kur liroheshin. Të moshuar, të lodhur, të sëmurë, të çorientuar, këta ish-të burgosur i hidhnin me ndroje hapat drejt një lirie të pamaterializuar, e cila do të bëhej xhelati i tyre. Pa të afërm, pa strehë dhe ushqim, për ata jeta e lirë ishte një liri për të vdekur. Megjithatë ata kishin fatin e rrallë të liroheshin para paparacëve të medias së lirë, që ilustronin arritjet e tranzicionit demokratik shqiptar. Ishin të njëjtët gazetarë që kishin vjellë vrer kundër armiqve të partisë dhe që kishin fotografuar poetin Havzi Nelaj në litar para një viti e gjysmë. Deri atëherë të burgosurit politikë i kishin shërbyer diktaturës si kavie njerëzore, për të frikësuar qytetarët e lirë, ndërsa tani po shërbenin si objekt show për diktaturën me grim demokratik. Por jo gjithçka rridhte sipas parashikimeve të regjisorëve të kësaj parodie demokratike. Një ngjarje tragji-komike ndodhi në një rast të tillë para portës së kampit Përparimi në rrethin e Sarandës. Një i burgosur politik ish-gazetar, duke njohur midis gazetarëve të pranishëm në ceremoni një ish-kolegun e tij, që i kishte dalë dëshmitar në hetuesi e në gjyq, kishte thirrur : — Nuk pranoj të lirohem në këtë klimë politiko-shoqërore thellësisht të korruptuar. Demokracia e vërtetë nuk është një azil perversësh. Me këto fjalë, ai kishte hyrë përsëri në kamp. Gardianët nuk e kishin imagjinuar dot kurrë, se një ditë do t’iu duhej të lironin me forcë një të burgosur. Të dëshpëruar nga humbja e vendeve të punës dhe të privuar nga mundësia e përdorimit të matrakëve në prani të paparacëve, ata u bënë ujë në djersë për t’i imponuar lirinë të burgosurit rebel që bërtiste : — Burgu është më i sinqertë nga demokratizimi fallco i Shqipërisë. E kam zili Sami Dangllinë, që vdiq para pak kohësh në këtë kamp, pa e parë me sy fare Shqipërinë komuniste. Dangllia kishte qenë arrestuar në tetor 1944 dhe i kishte mbyllur sytë përgjithmonë pesë muaj para kësaj maskarade demokratike. — Ç’kohë të çuditshme që erdhën ! murmuriti shefi i gardianëve duke nxituar të mbyllte me shul portën e kampit, nga frika se mos kthehej përsëri i burgosuri i liruar forcërisht. __________________ IV I BURGOSURI I FUNDIT POLITIK SHQIPTAR ―Lirimi nuk është çlirim. V. Hygo Mesnatë. Një veturë e DSJsë hyri në spitalin 2 të Tiranës dhe ndaloi afër pavijonit ku vazhdonin të kuroheshin të burgosur ordinerë. Për një kohë të gjatë ky pavijon kishte shërbyer edhe për kurimin e të burgosurve politikë. Mirëpo qysh prej tri javësh media trumbetonte me të madhe: «Shqipëria – shtet pa të burgosur politikë.» Dy persona zbritën nga vetura dhe u futën në zyrën e mjekut roje. Ky i telefonoi drejtorit të spitalit. Dy të sapoardhurit e falënderuan dhe shkuan e u ulën në sallën e pritjes. Kur erdhi drejtori, njëri prej dy të ardhurve i dha një letër. Mandej u ngjitën të tre në kat të

dytë dhe morën një korridor të gjatë. Para derës së parafundit në të majtë, drejtori i spitalit ndaloi. Duke nxjerrë një çelës nga xhepi, ai ia zgjati personit që i dha letrën duke i thënë: — Në këtë dhomë është. Tjetri e falënderoi dhe hapi me ngadalë derën. Të tre u futën në dhomë, ku drita ishte e ndezur. Pacienti i vetëm, i mbështetur në jastëk tek koka e krevatit, po lexonte. — Nuk je shtrirë për të fjetur akoma, Hamit ? e pyeti drejtori i habitur. — Qyshkur Shqipëria është shpallur vend pa të burgosur politikë, unë kam përshtypjen se nuk ekzistoj më dhe kjo ide e zymtë më vret gjumin. Prandaj doja t’i lodhja pak sytë nëpërmjet leximit, që të më mbylleshin më lehtë. Por vizita juaj në këtë orë nuk më ndihmon për të fjetur. — Ke të drejtë. Por këta shokët kanë diçka për të të thënë. Drejtori doli, duke e mbyllur derën pas tij. Njëri prej vizitorëve i paraqiti distinktivin e DSJsë Melit e i tha : — Hamit, duhet t’i heqësh rrobat e spitalit, se do vish me ne. — Ku do shkojmë në këtë orë? — Na pret shoku Ilir, drejtori i DSJsë. — Nuk kam më punë me drejtorin e DSJsë unë – ia ktheu me një ton të prerë Meli. – Në e ka marrë malli për mua Ilirin, le të vijë këtu. — Ai nuk do përtonte fare që të vinte të të takonte këtu. Por bëhet fjalë për një takim sekret dhe, po erdhi këtu, atë e njohin të gjithë. — Unë kam mbaruar punë me takimet sekrete ; ai kapitull është mbyllur përgjithmonë. — Shoku Ilir më ka autorizuar të të them se biseda do të jetë e dobishme për ty, jo për interesat e DSJsë. Kam përshtypjen se do të bëje gabim ta nënvleftësoje. — Edhe ta vlerësoj është gjithashtu gabim. Një i burgosur politik i sekuestruar mohon vetveten, në qoftë se respekton sekuestruesit e tij. — Sipas rezultatit të analizave, ti kishte shumë nevojë për trajtim mjekësor. Nuk mendoj se shtrimi në spital, për arsye shëndetësore, duhet cilësuar sekuestrim. — Ish-bashkëvuajtësit e mi janë liruar para tri javësh, ndërsa mua vazhdojnë të më mjekojnë kundër dëshirës në pavijonin e të burgosurve. Një dhunim i ligjit i bërë qëllimisht nga qeveria është më dashakeq se sekuestrimi. — Autoritetet shqiptare kanë respektuar me rigorozitet kërkesat e mbrojtësve të tu, Hamit. — Çfarë? I turbulluar prej fjalëve të fundit të kuadrit të DSJsë, Meli kërceu nga krevati. — Ti mund të më bësh njëqind pyetje mua tani, por të gjitha përgjigjet e tyre gjenden në zyrën e drejtorit të DSJsë. Prandaj ne nuk duhet të vonohemi më, por ndërrohu shpejt. __________________ V PËRSËRI TEK DYERT E DSJsë ―Kurrë nuk duhet thënë: kurrë! Proverb Një çerek ore më vonë, vetura ndaloi para godinës së DSJsë. Nën një shi të imët, ishdetektivi qëndroi disa çaste duke kundruar fasadën e bukur të godinës së DSJsë, të cilën e kishte braktisur para katërmbëdhjetë vjetësh. Një fluks kujtimesh e trubulloi… Ishte djalë simpatik e i hovshëm, kur Meli 19 vjeçar kishte hyrë për herë të parë në zyrat e

bukura të DSJsë. Atëherë ai vazhdonte vitin e tretë të shkollës speciale të shërbimit sekret, në të cilën regjistroheshin studentë një herë në katër vjet. Për shkak të një programi shkollor të studjuar posaçërisht, vetëm në vitin e tretë studentët arrinin të kuptonin të fshehtat e profesionit. Pak nga pak, ata e penetronin më së fundi misterin: pas përfundimit të shkollës ata nuk do të ishin vetëm agjentë të shërbimit sekret, por edhe vrasës profesionistë jashtë shtetit për interesat e regjimit diktatorial. Pikërisht vitin e tretë të shkollës studentët ishin të ftuar të vizitonin zyrat e bukura të DSJsë, të tërhiqnin libra në bibliotekën e saj të pasur kryesisht me letërsi policore si edhe të bisedonin e të njiheshin me detektivë në aktivitet. Kishin mjaftuar vetëm tre vjet veprimtarie në DSJ që Meli të shpallej unanimisht si detektivi më i mirë i shërbimit sekret shqiptar. Pas pesë vjetësh emri i tij do të regjistrohej në librin e artë të rekordeve botërore të detektivëve, që e kalonin shifrën 100 të misioneve të realizuar me sukses. Mirëpo detektivi Meli kishte arritur ndërkohë ta njihte mirë botën e lirë dhe kjo i frymëzoi gradualisht neverinë për regjimin diktatorial. Pamja e freskët e djaloshit simpatik me shikim ledhatues ia kishte lëshuar gradualisht vendin detektivit të rreptë me shikim shqiponje. Barra e misioneve të kryer për interesat e diktaturës i rëndonte tashmë në ndërgjegje. Rekordet në shërbim të së keqes përbënin një famë lënduese për të. Bota e alkoolit dhe e femrave nuk mjaftonin për të harruar të kaluarën e tij. As shkarkimi i revoltës së brendshme nëpërmjet sharjesh ndaj regjimit, që i kishte shërbyer shumë. Pa i plotësuar të 28 vjetët – moshë në të cilën shumica e detektivëve të botës fillojnë karrierën e tyre – Meli hoqi dorë përfundimisht nga veprimtaria e detektivit. Ditën që i kishte kthyer krahët portës së DSJsë, Meli ishte zotuar në vetvete, se nuk do të shkelte më aty. Por qysh atëherë kishte rrjedhur shumë ujë nën ura dhe Meli kishte njohur tashmë jo vetëm prapaskenat e shërbimit sekret, por edhe prapaskenat e politikës. Ai ishte i ndërgjegjshëm për brutalitetin që sundonte tej fasadës së qytetërimit bashkëkohor dhe hipokrizia e përgjithshme, që siguronte në aparencë ekuilibrin e botës, e bënte për të qeshur ish-detektivin e rrahur me vaj e me uthull. Gjithçka kishte qenë anormale në karrierën e Melit: fillimi i hershëm, ritmi i lartë i zhvillimit si detektiv cilësor, martesa e ndaluar nga ligji, përfituesit e fruteve të veprimtarisë së tij si detektiv [Inteligjencë Servisi britanik], pendesa e thellë e Melit, burgu dhe, sidomos, ofertat e refuzuara në kampin e Qafë-Barit për rifillimin e karrierës së ndërprerë befasisht. Mirëpo pikërisht ky anormalitet i kishte mundësuar Melit depërtimin në thellësitë e prapaskenave të politikës. Në realitet ai po rikthehej në DSJ as si i mundur, as si fitimtar, por për të folur edhe një herë tjetër me letra të hapura me djalin e madh të diktatorit, i cili vazhdonte të drejtonte shërbimin sekret shqiptar. Me instiktin e profesionistit, Meli e parandiente rëndësinë e bisedës kokë më kokë, që do të zhvillonte në ato orë të pasmesnatës me Dofenin, i cili gjithsesi kishte humbur disa pendë nga pushteti absolut i dikurshëm. Megjithatë ai ishte i bindur se Dofeni i kishte kontrolluar dhe i kontrollonte proceset demokratike në Shqipëri jo vetëm me detektivët e DSJsë, por edhe me agjentët e shumtë të policisë sekrete të familjes diktatoriale. Befas Melit i shkuan sytë tek bordura në oborrin e DSJsë, ku kishte pozuar i vëllai, Dariu, me pranga në duar e duke qeshur. Kjo kishte qenë fotografia që i kishte treguar ndërlidhësi sekret me DSJnë, ditën kur i kishte dhënë letrën që përmbante kushtet e propozimit për rifillimin e karrierës së detektivit. — Duhet të hyjmë, Hamit, se shoku Ilir po na pret, – i tha njëri prej shoqëruesve. Ish-detektivi e mblodhi veten dhe hyri bashkë me ta. __________________

VI NJË TJETËR DOFEN «Çasti kur ne mendojmë se kemi kuptuar gjithçka na huan pamjen e një vrasësi.» E. Cioran Zyra e madhe e drejtorit të DSJsë, e pajisur me mobilie luksoze, ndodhej në katin e dytë. Dy persona shtatlartë qëndronin në të dy anët e derës. Shoqëruesit e Melit shkëmbyen disa fjalë me zë të ulët me njërin prej tyre. Ky shtypi një buton në anë të derës. Përgjigjja së brendshmi nuk vonoi : mbi derë u ndez një llampushkë jeshile. Njëri prej rojeve hapi lehtë derën dhe i bëri shenjë Melit të hynte. Dofeni e priti entuziast. Ai i zgjati dorën ish-detektivit duke e përshëndetur : — Mirëmbrëma, Hamit ; gëzohem shumë që po të shikoj pas gjashtë vjetësh e gjysmë. — Mirëmbrëma, megjithëse ka filluar ditë e re, – iu përgjigj Meli duke shtrënguar dorën e flashkêt të drejtorit. — Vërejtjet e tua nuk kanë qenë gjithmonë pa vend, – i tha buzagaz Dofeni. – Por ulu njëherë, pastaj filozofo. Për muhabet të kam ftuar. Ai shkeli një buton në anë të skrivanisë së lustruar. — Dy kafe me konjak, – e urdhëroi personin që hapi derën. Mandej vazhdoi bisedën me Melin : — Kam pyetur gjithmonë për ty, Hamit. E di që këtë muaj je duke u kuruar në spitalin 2 të Tiranës. Je i kënaqur prej trajtimit mjekësor që po të bëjnë? — Gjynah të mos jem, gjersa po më trajtojnë kundër dëshirës. — E pamundur. Mua më kanë thënë që ti ke pranuar të kurohesh, mbasi të shqetësonte zemra dhe veshka, apo jo? — Fillimisht jam shtruar me dashjen time. Por megjithëse ju e keni shpallur Shqipërinë ―shtet pa të burgosur politikë‖, mua vazhdojnë të më kurojnë në spitalin e të burgosurve. A është vërtet pa të burgosur politikë vendi ynë? — Më se e vërtetë. — Prania ime në pavijonin e të burgosurve dëshmon të kundërtën. — Aspak. Qysh prej datës 16 maj 1984 ti figuron qytetar amerikan. Një nënshtetas i huaj nuk mund të burgoset politikisht në Shqipëri. — Atëherë cili është statusi im aktual? — I papërcaktuar. Praktikisht emri yt nuk figuron më si i burgosur politik shqiptar për qeverinë tonë. Mirëpo në bazë të marrëveshjes sonë me CIAn, është detyrim ligjor i DSJsë miratimi paraprak i amerikanëve për lirimin tënd. Ata të kanë marrë në mbrojtje në gjendjen e të burgosurit politik dhe, ndonëse e dinë mirë se tashmë në Shqipëri nuk ka më të burgosur të tillë, nuk na kanë orientuar si do të procedohet më tej lidhur me çështjen tënde, pas refuzimit për të shkuar në Amerikë. Ne i kemi njoftuar zyrtarisht disa herë për këtë problem dhe përgjigjja e tyre ka qenë: prisni udhëzimet tona. Në këto kushte ne jemi të detyruar të të sigurojmë jetën, duke të mbrojtur njëkohësisht edhe prej ekspozimit publik, për ta pasur më të lehtë largimin nga Shqipëria, po qe se vendimi i CIAs do të jetë i tillë. Kryesisht për këtë çështje doja të takoheshim sonte. — Sa mund të zgjasë kjo gjendje as mish, as peshk? — Këtë e dinë mbrojtësit e tu, – u përgjigj i buzëqeshur drejtori i DSJsë. Kuptohej që zhgënjimi i ish-detektivit prej mbrojtësve amerikanë i sillte kënaqësi Dofenit. — Unë kam kohë që nuk i kam parë mbrojtësit e mi, – tha Meli, pa manifestuar asnjë

ndjenjë në pamje. — Kjo nuk do të thotë që edhe ata nuk të kanë parë ty. Ndoshta preferojnë të të shikojnë pa të folur. Drejtori i DSJsë nxori një fotografi nga një dosje para tij dhe ia zgjati Melit, duke e pyetur : — Të ka vizituar ndonjëherë ky mjek ? — Po, javën e kaluar. Ai kryesonte një komision të Kryqit të Kuq Ndërkombëtar, i cili po vëzhgon gjendjen e spitaleve shqiptare, siç më tha drejtori i spitalit 2. — Ai është një mjek i CIAs. Ndërsa komisioni i drejtuar prej tij po ushtron një kontroll në spitalet shqiptare, ai vetë kishte për mision të përpilonte një relacion të hollësishëm mjekësor rreth gjendjes tënde shëndetësore. Por ti duhet të tregohesh i duruar, Hamit, mbasi liria e mirëfilltë nuk ekziston për një person me të kaluarën tënde. — Po për një person me të kaluarën tënde ? — As për mua.Veçse e kaluara dhe e tanishmja ime janë vetëm një ; nuk ka thyerje midis tyre. — Por pluralizmi politik u ligjërua dhe turmat vjellin vrer kundër ish-diktatorit. — Turmat… Gjigantë pa tru në shërbim të të tjerëve. Ne dimë t’i kalërojmë mirë turmat, se jemi mësuar gjithë jetën me brohoritjet e tyre. Në qoftë se deri pardje brohorisnin direkt ne për gati një gjysmë shekulli, duke filluar nga dje turmat po brohorasin emisarët tanë besnikë e të bindur. Lojërat e politikës me turmat janë shumë më joshëse se peripecitë e shërbimit sekret, Hamit. Sikur të kishe pranuar ofertën tonë në vitin 1983, do ta gëzonim bashkë pushtetin edhe sot. Nuk dite të bëje zgjedhjen e duhur atëherë. — Ti mendon se vetë ke bërë zgjedhje të mirë? — Në qoftë se ka pasur diçka që më ka munguar në jetë ka qenë pikërisht e drejta e zgjedhjes. Dhe ti e kupton përse. Ky është takimi ynë i lamtumirës dhe unë dua të jem i sinqertë me ty sonte. Kemi të njëjtën moshë, u njohëm nga afër në rrethana të jashtëzakonshme dhe jemi të dy nga Gjirokastra. Koiçidenca të tilla më kanë bërë disi nostalgjik në trajtimin e çështjes tënde; besomë, Hamit. Jemi të dy bij familjesh komuniste. — Familja e Shuaip Melit ka qenë vërtet komuniste, por ajo e Enver Hoxhës jo. — Kush e krijoi partinë komuniste në Shqipëri? Pyeti duke qeshur Dofeni. — Miladin Popoviçi. — Dhe kush e drejtoi partinë e punës për më tepër se katër dekada? — Një agjent i Inteligjencë Servisit. — Në rast se nuk heq dorë nga kjo mënyrë të shprehuri, është më mirë të ndahemi qysh tani. — Pse duhet të heq dorë nga e vërteta, gjersa ti më premtove, se do të më flasësh me zemër të hapur sonte? Çiltërsia është zëdhënëse e së vërtetës. — Po ti ke folur goxha për këtë çështje; s’e paske shkarkuar akoma vrerin? Mos harro se këshillëtari më i afërt i Titos gjatë Luftës së Dytë Botërore ka qenë pikërisht djali i Çërçillit. Ti ke arritur ta mësosh tani, se prapaskenat e politikës janë shumë më të larmishme se skenat e saj. — Pikërisht për këtë arsye unë dua të flas sa më shumë për këtë të vërtetë të hidhur. — Meqenëse është hera e fundit që po bisedojmë bashkë, unë do të ta fal këtë maní tendencioze. Veç mos harro, se ti i ke shërbyer babait tim më shumë sesa unë vetë. — Si diktator shqiptar, po. Por aspekti më i zymtë i veprimtarisë së tyt eti… — Mjaft, e kuptova ç’do të thuash, – e ndërpreu Dofeni. – Të kam dhënë fjalën që do të flas hapur sonte dhe do ta mbaj. Bile do të të flas më hapur nga ç’mendon ti. Duhet ta mbash parasysh mirë, Hamit, se, në bashkëpunim me Guri Streton, ti ke organizuar një komplot të rrezikshëm, me pasoja të rënda si për ne edhe për ju vetë. Në

qoftë se unë nuk do të kisha konstatuar asgjë të drejtë në përçapjet e tua kundër nesh, nuk do të dëshiroja kurrë të ta dëgjoja zërin e as të t’i shikoja më sytë. Por jam i ndërgjegjshëm se edhe unë, po të isha ndodhur në të njëjtat rrethana si ti, mund të kisha vepruar në të njëjtën mënyrë. — Megjithatë ti nuk ke ngurruar të më gjykoje e të më dënoje katër me vdekje në mungesë, pikërisht për ato që do të kishe bërë edhe vetë, po të ndodheshe në vendin tim. — Dhe gjithmonë kam hezituar ta zbatoja një vendim të tillë, përndryshe ata nuk do të ishin katër, por një, Hamit. — Do të kishte qenë më mirë për mua të mos kishe hezituar fare, qysh herën e parë. Në vend që të kisha vuajtur duke luftuar për të pamundurën, do të kisha gjetur prehje në gjumin e përjetshëm qysh prej disa vitesh. — Përkundrazi, unë jam i kënaqur dhe i lehtësuar në shpirt që të kurseva. Ky është një ngushëllim për mua sot. Ndryshe nga ç’ke menduar ti, unë nuk kam qenë krejt i pandjeshëm ndaj atyre ngjarjeve të trishtueshme. Fakti që ti dhe bashkëluftëtarët e tu kishit të njëjtën moshë me mua më ka impresionuar. — Ndërsa mua më ka tronditur më shumë se gjithçka fakti që ne vriteshim me njëri–tjetrin për interesat e të huajve. — Të thashë, Hamit, që mua më ka munguar e drejta e të zgjedhurit në jetë. — Është e vështirë të jesh i lumtur, pa pasur të drejtën e të zgjedhurit në jetë… — Të ka qëlluar të njohësh ndonjë njeri vërtet të lumtur në Shqipëri, Hamit? — Kam njohur dy. — Ku jetonin këta fatlumë? — Në Gjirokastrën tonë. Kur isha në gjimnas, unë e kaloja gjithë verën në Virua. Atje kam njohur dy ciganë simpatikë, që peshkonin me grep çdo pasdite. Edhe vetë Viroi ishte bujar me ta: dy ciganët nuk dilnin asnjëherë bosh prej peshkimit. Po të shikonin ndonjë fëmijë të pikur, të veshur më keq se të tjerët, ata i dhuronin një peshk. Në mbrëmje dy ciganët i binin kitarës, gjithë duke shijuar peshkun e freskët të përgatitur në restorant. Ata hanin, pinin, këndonin e qeshnin, duke qirasur me peshk edhe ata që i shoqëronin në këngë. Këngët e tyre i dedikoheshin dashurisë, ëmbëlsisë së jetës, por jo partisë apo politikës. Kurrë nuk i kisha parë të trishtuar, apo të nevrikosur ata dy ciganë. Fytyrat e tyre reflektonin mirësi. — Ja, pra, që edhe në kohën e diktaturës, të cilën po e shajnë e po e mallëkojnë sot, lumturia ka ekzistuar. Ky është një lajm i mirë për mua – buzëqeshi drejtori i DSJsë. — Falë mënyrës së tyre të të jetuarit, ciganët dinë t’i bëjnë sfidë mjerimit më mirë se kushdo tjetër. Portretet e dy ciganëve të Viroit janë ngulitur thellë në kujtesën time, për arsye se ata i bënin sfidë mjerimit komunist në Shqipëri. — Duke pasur parasysh nivelin kulturor të popullit tonë, diktatura nuk ka qenë aq e errët sa përpiqen ta trajtojnë sot kalemxhinjtë, që e ngrinin në qiell dje. — Përkundrazi, ajo ka qenë e kuqe si gjaku, mbasi me gjak ishte e ngjyer. Veç pasojat e saj ishin shumë të errëta, përfshi edhe injorancën e popullit, për të cilën aludove. — Atëherë pse i shërbeve ti besnikërisht për gjashtë vjet me radhë? — Kur flas për diktaturën shqiptare, unë ndihem fajtor, jo një akuzues i thjeshtë i dalë nga radhët e popullit. Kjo është dhe arsyeja që më revolton më shumë. — Për çfarë e akuzon ti më tepër diktaturën tonë? — Ajo duhet akuzuar për gjithçka. Por veçanërisht vrazhdësia absurde e luftës shkatërrimtare të klasave, mjerimi ekonomik dhe moral që krijoi me formimin e njeriut të ri dhe sterilizimi ideologjik i trurit në një sistem arsimor, që prodhonte të shkolluar të pakulturuar, janë plagë me pasoja afatgjata, ndofta edhe fatale për

popullin tonë. Hipokrizia po ia helmon gjakun shoqërisë shqiptare. — Hipokrizia është lënda e parë e politikës kudo, Hamit. Kjo nuk është shpikje e sistemit tonë, por një trashëgimi e lashtë njerëzore. Veset e politikës e kanë katandisur Historinë botërore në gjendje të trishtuar. Sikur jeta njerëzore të zhvishej prej hipokrizisë, jetëgjatësia do të dyfishohej. Por kjo tashmë nuk varet nga vullnete individësh, Hamit. Sa për vrazhdësinë e diktaturës së proletariatit tek ne, jam i të njëjtit mendim me ty në këtë pikë: lufta e klasave në vendin tonë i tejkaloi limitet e normales. Por ti e di mirë që e keqja ecën në dishezë, ndërsa e mira në malore. * — Do të qëndrosh gjatë në këtë post, Ilir? e ndryshoi temën e bisedës ish-detektivi. — Derisa do të kem sistemuar në vend të sigurtë atë pjesë të dokumentacionit, që nuk duhet të njihet prej pasardhësit tim. — Do ta përcjellësh në Londër? e pyeti duke qeshur Meli. — Jo, Londra e disponon tashmë gjithë bazën informative të shërbimit tonë sekret. Unë do ta sistemoj dokumentacionin që të thashë në arkivat e DSJsë me siglën top sekret. — Katër dënimet e mia me vdekje në mungesë përfshihen në to? — Sonte pres pyetje më të mënçura nga ana jote, Hamit. Ti e kupton mirë që unë nuk kam tani asnjë arsye të jem hipokrit me ty. Përkundrazi, të kam ftuar që të të ndihmoj në ndonjë drejtim. Ti nuk duhet të jesh krejt indiferent për të ardhmen tënde. — E ardhmja ime ka qenë gjithmonë e zymtë. Çdo mision që unë ndërmerrja si detektiv mund të ishte i fundit në jetën time. Gjatë hetuesisë speciale edhe mund të kisha vdekur. Në kamp, miniera mund të ishte bërë varri im. Gjithashtu ndonjëri prej katër dënimeve me vdekje edhe mund të ishte zbatuar një ditë. Sëmundja e intensifikuar e zemrës mund të më kishte sjellë një fund të papritur. Edhe ti personalisht nuk ke kontribuar pak për tronditjen e mëtejshme të shëndetit tim. Prandaj, për të mbijetuar, mua më ishte bërë natyrë e dytë të jetuarit në pasiguri të plotë. Para se të hyja këtu sonte, pashë bordurën ku ka qenë ulur Dariu, për të përgatitur fotografinë e tij me pranga në duar, të cilën ma tregoi ndërlidhësi në kampin e Qafë–Barit. Pesëmbëdhjetë metra larg derës së kësaj zyre ndodhet muri ku ka kryer tentativën e vetëvrasjes Afrimi. Ti ke qenë syri i këtij cikloni ndëshkues ndaj meje dhe bashkëluftëtarëve të mi, që luftonim kundër interesave të fshehta të të huajve ndaj vendit tonë. Pse sonte u interesoke për të ardhmen time, e cila pothuajse nuk më intereson më? — I kam dhënë përgjigje pak më parë kësaj pyetjeje: sepse edhe unë mund të kisha vepruar si ti, po të isha ndodhur në të njëjtat rrethana. Mos u habit nga fjalët që do të them tani, Hamit: në pozicionin ku ndodhesha unë, isha i detyruar të bëja edhe diçka që nuk do të më pëlqente ta bëja. Por ta theksova qysh në fillim: e drejta e zgjedhjes më ka munguar në jetë. Meqenëse pranove të takoheshim bashkë sonte, dua të të bëj të ditur diçka të rëndësishme, para se të ndahemi përgjithmonë. Së shpejti ti do të dalësh nga spitali, por peripeci të tjera të presin. Si shqiptar, si gjirokastrit dhe si Ilir, po të them se ke vepruar shumë drejt kur refuzove ofertën e Inteligjencë Servisit në fillim të korrikut 1984, për të shkuar në Amerikë dhe të eliminoje Kobrën, kur të të sinjalizonte detektivi anglez, që do të shoqëronte përherë. Ai ishte një kurth anglo-amerikan për ty dhe për gjithë grupin tuaj. Mbasi ti ta eliminoje Kobrën, anglezët vetë do t’i dorëzonin CIAs provat e fajësisë tënde për krimin me ngjyra tradhtie. Atëherë amerikanët do të të eliminonin ty për tradhti dhe nuk dihej sesi do të veprohej më tej me pjesëtarët e grupit tuaj që i tërhoqi CIA në Amerikë. Në

këtë mënyrë amerikanët me një gur vrisnin dy zogj: eliminonin Kobrën, që iu mbeti si dopjogjashta në dorë, nëpërmjet një vrasësi shqiptar dhe mandej ndëshkonin për këtë krim-tradhti ty dhe grupin tuaj, që mori dijeni për bashkëpunimin anglo-amerikan, gjë që atyre jo vetëm nuk iu pëlqen fare, por edhe i shqetëson mjaft. Ishte kjo arsyeja e vërtetë për të cilën këmbëngulën aq shumë, si Inteligjencë Servisi edhe CIA, që ti të pranoje të bëje përsëri detektivin. Ata nuk u munduan të vinin shumë herë në kampin e Qafë-Barit se kishin nevojë për kontributin tënd në radhët e shërbimeve të tyre sekrete, por ti ishe një instrument shumë i përshtatshëm në atë periudhë për të realizuar synimet e tyre, për të cilët të fola. Gjithë propozimet e tyre, që ti të riaktivizoheshe, kanë qenë djallëzore. Kokëfortësia jote të shpëtoi. Kujdes në të ardhmen nga ndonjë lloj tjetër provokimi. — Të faleminderit. Më së fundi po flasim një herë si shqiptarë e si gjirokastritë me njëritjetrin. Mbasi ta lësh këtë post, a do ta kesh të paktën të drejtën për të zgjedhur? e pyeti i buzëqeshur Meli. — Nuk e di, Hamit. Po e pata, do të dëshiroja shumë të jetoja si njëri prej atyre dy ciganëve të Viroit tonë… Lamtumirë, Hamit! — Lamtumirë! __________________ VII NË DHÉ TË HUAJ… ―Një komb që rrit fëmijë, të cilët largohen prej tij për të mos i bërë lëshime padrejtësisë, është më i madh në saje të atyre që ikin, sesa të atyre që mbeten aty. A. Ganivet Pas lirimit të papritur, Meli ndenji vetëm dy ditë në Gjirokastër. Nëpërmjet një personi besnik, ai e vuri në dijeni Diksin, se do të largohej nga Shqipëria. Për disa arsye që nuk ia shpjegonte dot, ish-detektivi nuk e priste dot shokun e tij në Gjirokastër. Ndërkohë ai i rekomandonte Diksit që të dilte jashtë shtetit, ku Meli do ta takonte në rastin më të volitshëm. Diksi kishte vendosur të shkonte në Athinë, për të parë varrin e babait. Kërkesa e Melit e detyroi ta shpejtonte nisjen. Për këtë qëllim ai bleu një vizë njëmujore për në Greqi tek një gazetar shqiptar. Diksi do ta kalonte për herë të parë kufirin shtetëror i nisur nga qyteti i lindjes së diktatorit Hoxha dhe Melit. Kjo koiçidencë i frymëzoi një ndjenjë të çuditshme. * Diksi u zgjua herët, për të marrë autobusin e parë që nisej nga qyteti i Gjirokastrës për në Kakavijë. Qindra persona me viza të rregullta apo të falsifikuara tentonin të kalonin kufirin shqiptar, i cili kishte qenë deri atëherë mollë e ndaluar. Trafiku i klandestinëve, i lëndëve narkotike, i fëmijëve dhe i veprave të artit po konsolidohej. Me të zbritur prej autobusit në Kakavijë, Diksi e përqëndroi shikimin mbi klonin, që kishte mbajtur të burgosur një popull të tërë për disa dekada. Forma e posaçme e gardhit me tela gjembash mbi tri metra të lartë linte të kuptohej qartë, se diktatura e kishte ndërtuar atë për të penguar arratisjen e shqiptarëve, jo kalimin e të huajve në Shqipëri. Kjo perde e hekurt e kishte izoluar Shqipërinë nga bota për 47 vjet. Sa ëndrra shqiptarësh ishin grisur në ata gjemba telash, në tentativë për të fituar

lirinë e mohuar! Sipas informacioneve të fundit të shtypit, rojet kufitare kishin vrarë 826 persona shkelës kufiri. Mijëra të tjerë ishin kapur, torturuar e dorëzuar Sigurimit. Dënimi i tyre shkonte nga 15 vjet burg deri në pushkatim për tradhëti ndaj atdheut. Tradhtari i vërtetë i atdheut – diktatori Hoxha – dënonte viktimat e tij për krimet që kryente vetë. Pa i shkëputur sytë prej klonit (sa herë ishte lakuar ky emër në burg!), Diksi kaloi kufirin. Një polic grek i tregoi zyrën ku duhej të merrte vulën e doganës për hyrjen në tokën e huaj. Një radhë e gjatë kamionësh, furgonësh dhe veturash prisnin kontrollin e doganës greke, për të hyrë në Shqipëri. Ndonëse nuk kishte shkuar ora dhjetë, vapa të merrte frymën. Dogana greke e kishte ndërprerë punën për shkak të një incidenti. Shoferi i një kamioni shqiptar kishte refuzuar të shkarkonte gjithë lavatriçet e ngarkuara, me qëllim që doganierët grekë t’i kontrollonin një për një. Ai kishte shkarkuar vetëm gjysmat dhe i ishte lutur policisë greke t’i kontrollonte në kamion pjesën tjetër të lavatriçeve. Një doganier grek kishte shtyrë prej karrocerisë së makinës direkt në xhade një lavatriçe, e cila ishte dëmtuar. I indinjuar prej këtij gjesti brutal, shoferi shqiptar kishte protestuar ashpër. Policët grekë e kishin arrestuar dhe izoluar në një dhomë të doganës, ku po i bënin hetuesinë. Lavatriçet e shkarkuara kishin bllokuar rrugën. Shoferët e autobusave me destinacion qytete të ndryshme të Greqisë u bënin thirrje pasagjerëve për të blerë bileta. Diksi bleu një për në Athinë. Autobusi nisej në orën 11. Për të kaluar kohën në pritje të nisjes së autobusit, Diksi filloi të vëzhgonte rreshtin e gjatë të kamionëve e veturave. Ata e kishin zënë radhën qysh në mes të natës. Të lodhur prej udhëtimit, nga pritja e gjatë dhe nxehtësia, shoferët dhe pasagjerët përpiqeshin të gjenin një vend me hije për të fjetur ndopak. Mirëpo territori ishte i zhveshur dhe ata detyroheshin të shtriheshin poshtë kamionëve. Nënat kujdeseshin për fëmijët e shqetësuar nga vapa, të cilët kërkonin ujë herë pas here. Para një dyqani pijesh freskuese, ndanë të doganës, rreshti i njerëzve në pritje për të blerë diçka vinte duke u zgjatur. Një çift të moshuarish, të mposhtur nga lodhja dhe etja, dolën nga radha dhe u ulën përtokë. Plaku çehreverdhë u shtri dhe mbështeti kokën në prehrin e së shoqes, e cila e mbronte prej rrezeve të diellit me një gazetë. Ai po i bënte shenjë pareshtur, se nuk duronte dot pa e njomur buzën me pak ujë. Sytë e përlotur të gruas së moshuar u luteshin për ndihmë njerëzve që arrinin të blinin ndonjë shishe ujë. Por kujt mund t’i kërkonte ndihmë në mes të asaj rrëmuje, ku nuk njihte asnjeri dhe askush nuk ia hidhte sytë? Diksi shkoi tek ajo, nxori një shishe ujë nga çante dhe e ndihmoi gruan që t’i jepte të shoqit për të pirë. Mandej ajo piu edhe për vete dhe, e emocionuar, i puthi duart Diksit për t’i shprehur mirënjohjen e thellë. * — Sazan, po ti nga mbive këtu, miku im? e përshëndeti papritur një burrë duke dalë nga radha para dyqanit të pijeve. Diksi u kthye nga ai që i foli dhe njohu një ish-bashkëvuajtës të Spaçit të para 15 vjetësh. Nuk dihej pse të burgosurit atëherë e thërrisnin me emrin Sobek, megjithëse ai nuk quhej kështu. — Në qoftë se nuk gabohem, ti je Sobeku, apo jo? e pyeti Diksi, duke u takuar me të. — Nuk gabohesh kollaj ti, jo, – ia ktheu ish-bashkëvuajtësi, duke e shtrënguar në krahë. – Po shkon në Greqi, apo po kthehesh nga Greqia? – u interesua ai pastaj. — Po nisem për në Athinë. — E mbarë të të bëhet! Unë nga Athina vij. Jam në radhë qysh në orën tre të natës dhe

kam akoma edhe tetëdhjetë kamiona e vetura para times. — Paske blerë veturë? e pyeti Diksi duke qeshur. — Po. A duhet t’i përshtatemi jetës perëndimore, apo jo? — Patjetër. Kur ke ikur nga Shqipëria? — Para nëntë muajsh. Kam qenë ndër të parët që kalova kufirin pas përmbysjes teatrale të komunizmit tek ne. — Ke siguruar ndonjë vend pune të mirë në Greqi? — Akoma jo; punoj me hope. Së afërmi shpresoj të siguroj një punë stabël. Po ti, Sazan, ke ndërmend të vendosesh përgjithmonë në Greqi? — Është herët të mendoj për këtë çështje, Sobek. Unë sapo kam shkelur në tokën greke. Në orën njëmbëdhjetë nisem për në Athinë. — Po ora është dymbëdhjetë pa njëzetë, – tha duke u shkrehur së qeshuri Sobeku. — Do të tallesh ti? ia ktheu Diksi duke shikuar orën e tij. — Jemi në Greqi, Sazan, jo në Shqipëri. Duhen shtyrë 60 minuta përpara akrepat e orës tënde. — Por unë biletën e kam blerë për në orën njëmbëdhjetë…, tha i shqetësuar Diksi. — Mos u bëj merak; gjë që rregullohet. Eja të vemi të takojmë shoferin e autobuzit që niset për në Athinë në orën dymbëdhjetë. Besoj se ai do të pranojë të udhëtosh me këtë biletë. Falë ndërhyrjes energjike të Sobekut, i cili kishte mësuar të fliste greqisht, shoferi i autobusit të mesditës pranoi ta merrte Diksin me një kusht: në qoftë se të gjitha sedilet do të ishin të zëna, ai duhej të qëndronte në këmbë. Për fat të mirë autobusi u nis me disa vende bosh. Sobeku i dha numrin e celularit të tij Diksit dhe i premtoi se do të interesohej ta takonte, kur të kthehej përsëri në Athinë. Disa kilometra larg Kakavijës, në mes të një zone të pyllëzuar, katër të rinj dolën ndanë të rrugës dhe i bënë shenjë shoferit. Ky ndaloi autobusin dhe katër klandestinët shqiptarë, të cilët e kishin kaluar kufirin në një zonë malore larg doganës, u futën brenda. Secili prej tyre i dha një shumë lekësh fatorinos dhe u ulën në vendet bosh. Njëri prej tyre u ul pranë Diksit. Gjatë rrugës ai i shpjegoi se ishte hera e dytë që ata të katër udhëtonin në këtë mënyrë, duke i paguar dyfishin e vlerës së biletës fatorinos. __________________ VIII SURPRIZAT E SHESHIT OMONIA « Gjëja më e mirë në vend të huaj janë bashkatdhetarët që takon atje. » P.–Zh. Tulé Në orën dhjetë të darkës autobusi mbërriti në Athinë. Një grup shqiptarësh – midis tyre edhe Diksi – morën një autobus urban në kërkim të ndonjë hoteli të lirë. Pronari i hotel Mesdheut u tregua më i shkathët e më kurajoz se kolegët e tij: ai pranoi të strehonte gjashtë shqiptarë në një dhomë me tre krevate, me kusht që secili prej tyre të paguante çmimin e një krevati. Vetëkuptohej që tre vetë do të flinin në dysheme. Në këtë periudhë hotelet më të rëndomtë të Athinës ishin plot me refugjatë nga Evropa Lindore. Të nesërmen Diksi mori rrugën për në sheshin Omonia, me shpresë se mos takonte ndonjë të njohur. Atje konstatoi se shqipja ishte gjuha e dytë më e folur në këtë shesh. Edhe stolat prej dërrase në formë gjashtëkëndëshi, që rrethonin palmat e reja, dominoheshin kryesisht prej shqiptarëve. Përballë këtyre stolave gjendej një bar që i

kishin ngjitur nofkën kafe Albania, ngaqë shqiptarët përbënin pjesën kryesore të klientelës. Kur ndonjë efendiko grek ndalonte veturën dhe u drejtohej këtyre stolave, shikimet e dhjetëra palë syve binin mbi të në mënyrë lutëse. Secili prej skllevërve modernë përpiqej t’i tërhiqte vëmendjen efendikoit, pa e ditur fare se çfarë zanatçiu i duhej atij. Lufta për mbijetesë të vështirë shkaktonte mosrespektimin e rregullave, që ata kishin vendosur fillimisht vetë. Konkurrenca amorale sillte si pasojë zhvleftësimin e ndjeshëm të krahut të punës. Rivaliteti për të gjetur punë përfundonte jo rrallë në grindje – një spektakël i shumëdëshiruar për efendikojtë grekë. Disa punëdhënës të rremë vinin kastile për spektakle të tillë në sheshin Omonia. Ata shpreheshin se kishin nevojë për dy punëtorë gjatë një muaji, ose më shumë, dhe bënin sikur ishin të pavendosur për të zgjedhur personat e përshtatshëm. Të nxitur nga këto fjalë, kandidatët e shumtë rrethonin efendikoin e rremë, duke i përshkruar aftësitë e tyre për çdo punë. Natyrisht, më të fuqishmit fizikisht fillonin t’i shtynin rivalët e tyre. Kur pëlciste grindja, pseudoefendikoi bënte sikur revoltohej dhe largohej duke qeshur. Por edhe shtetasit grekë bamirës nuk mungonin. Ata zgjidhnin persona të moshuar apo të vobekët, për t’i punësuar disa ditë në pastrime territori ose shërbime të tjera të jo të vështira. Kishte edhe nga ata – kryesisht gra – që u sillnin veshmbathje apo diçka për të ngrënë klandestinëve, që i ngrysnin ditët në stolat e drunjtë.

* Në sheshin Omonia Diksi takoi disa ish-të burgosur politikë shqiptarë. Në përgjithësi ata bënin punë të rënda fizike dhe mendonin që ta braktisnin një ditë Greqinë, për të shkuar në ndonjë shtet tjetër evropian apo në Amerikë. Ata ndodheshin në Athinë prej disa muajsh. Diksi përfitoi prej bisedave me ta, për të njohur më mirë situatën. Autoritetet greke nuk i shikonin me sy të mirë ish-të burgosurit politikë shqiptarë. Ndërkohë kishin më shumë shance për të fituar të drejtën e azilit shtetasit shqiptarë që aderonin në shoqatën Omonia, për të zgjeruar artificialisht radhët e minoritetit grek në Shqipëri. Një hartë e madhe e gadishullit të Ballkanit, mbi të cilën kufiri grek arrinte deri në lumin Shkumbin, ishte e ekspozuar në korridorin e zyrave të asaj shoqate helenike. Një mbrëmje Diksi takoi në sheshin Omonia dy ish-të burgosur politikë, të cilët më parë kishin qenë dënuar si hajdutë xhepash. Meqenëse kishin qenë mjaft profesionistë për xhepat, diktatura u kishte shtuar edhe nenin e agjitacion-propagandës, për t’i hequr qafe për një kohë më të gjatë. Këta e kuptonin mirë që manteli i të burgosurit politik nuk u shkonte fare për shtat dhe qeshnin me të. Në Greqi ata kishin rifilluar zanatin e vjetër të xhepave në shoqëri me dy vajza shqiptare të kategorisë së tyre. Ata i treguan Diksit se policia greke i kishte kapur dy herë duke vjedhur. Por jo vetëm që kishin dalë pa lagur, por në polici u kishin dhënë një dokument qëndrimi të përkohshëm, me anën e të cilit ata evitonin raprezaljet, që ushtroheshin herë pas here ndaj klandestinëve në sheshin Omonia dhe në pjesë të tjera të Athinës. Ndërsa qindra klandestinë shqiptarë riatdhesoheshin me forcë, ish-xhepistat politikanë nuk i trazonte kush. Çfarë funksioni

luanin ata në dobi të policisë greke që i llastonte? Vetëm policia dhe ata e dinin… Në përgjithësi media greke nuk tregohej miqësore ndaj refugjatëve shqiptarë. Këta të fundit ishin akuzuar padrejtësisht në disa raste për prapësi, që nuk i kishin bërë. Por edhe kur dilte në dritë e vërteta, askush nuk e merrte mundimin për t’i përgënjeshtruar akuzat e pabaza, pa le më të kërkohej falje për to. Megjithatë në dhjetor të vitit 1991 shtypi grek i bëri jehonë pozitive vdekjes së një klandestini shqiptar nga Berati. Një nate të ftohtë 46 vjeçari kishte vdekur i shtrirë në një prej stolave të sheshit Omonia. Atë e gjetën punonjësit e pastrimit të qytetit. Pas autopsisë u konstatua se ai e kishte pasur stomakun bosh prej disa ditësh. Pranoi të vdiste, por jo të vidhte, titullohej kryeartikulli i një prej të përditshmeve greke më të mëdha, me fotografinë e të vdekurit të ngrirë në stol në faqen e parë të saj. __________________ IX ZEMËRIMI I AMBASADORIT GREK « Argëtimi më i preferuar i grekëve është ngritja e kurtheve. » Homeri Këngët e kurbetit janë më melankoliket e folklorit të çdo populli, që e ka provuar këtë plagë të rëndë shoqërore. Ato u ngjajnë vajeve të kënduara. Ndarja për së gjalli e njerëzve është më dridhmuese se ajo e shkaktuar prej vdekjes. Vdekja është fund i natyrshëm i një jete, ndërsa emigrimi është një frakturë e saj. Emigrimi ilegal është dy herë më i trishtë: ai është një udhëtim drejt së panjohurës përmes ftohtësisë së huaj; një hedhje e zareve symbyllas. Janë të rralla shikimet që ledhatojnë një klandestin; akoma më të rralla buzëqeshjet dashamirëse. Njeriu detyrohet ta braktisë symbyllas vendlindjen, kur atje ka vdekur shpresa dhe ai nuk ka më ç’të humbasë veç jetës, që i është bërë një barrë e padurueshme. E tanishmja e pasigurtë dhe e ardhmja e dyshimtë e errësojnë jetën e një klandestini. Ai endet si një hije midis të gjallëve, fajtor i pafajshëm. Shoqëritë moderne bëjnë sikur harrojnë, se shkelja e ligjit nga ana e tyre është shumë më e rëndë nga ai i klandestinëve, që depërtojnë ilegalisht në to. Bota e qytetëruar pretendon se e ka varrosur skllavërinë dhe mbyll sytë përpara këtyre skllevërve modernë të thirrur klandestinë, që rropaten ta shesin me çdo çmim djersën e tyre, por nuk ua blen njeri kollaj. Pjesa më e madhe e këtyre klandestinëve vjen prej ish-kolonive, me shfrytëzimin e të cilave janë pasuruar shtetet më të fuqishëm të botës. Këta i presin krahëhapur edhe sot pasuritë e këtyre vendeve, por banorët e tyre të varfëruar i shikojnë vëngër, i quajnë klandestinë. Cilët janë fajtorët e vërtetë, matur me kutin e së drejtës e jo të forcës? * Një ditë në sheshin Omonia Diksi takoi një ish-të burgosur politik, i cili në mars 1990 kishte hyrë fshehurazi në ambasadën greke në Tiranë, ku kishte kërkuar strehim. Ai ishte ortodoks dhe e fliste mirë gjuhën greke. Megjithë përpjekjet e shumta të autoriteteve të Tiranës, për ta bindur ambasadorin ta dorëzonte qytetarin shqiptar, qeveria greke i njohu këtij statusin e azilantit politik. Pas një sërë bisedimesh intensive, qeveria shqiptare kishte pranuar t’i jepte vizën të strehuarit në ambasadë, për të ikur në Greqi. Për këtë ai duhej të plotësonte një

kusht: të largohej dy ditë nga selia e ambasadës, ku kishte hyrë ilegalisht. I shoqëruar prej dy punonjësve të personelit të ambasadës greke, ai duhej të shkonte në hotel Dajti, ku ishte vendosur provizorisht personeli i reduktuar i ambasadës gjermanoperëndimore, në pritje të ndërtimit të selisë së tyre të re. Sapo kishte nënshkruar këtë marrëveshje me përfaqësuesit e MP të Jashtme të Shqipërisë, ambasadori grek, shumë i kënaqur, i kishte dhënë një kopje të saj azilantit politik. Duke lexuar tekstin e marrëveshjes, ish-i burgosuri politik e kishte pyetur ambasadorin i tronditur: — Në cilin hotel duhet të qëndroj unë gjatë dy ditëve të ardhshme? — Në Dajti, pra, bashkë me personelin e ambasadës gjermanoperëndimore. Atje do të jenë edhe dy persona të ambasadës sonë. — Por sipas tekstit të marrëveshjes, që keni nënshkruar ju, unë duhet të qëndroj në hotel Tirana, i cili është një hotel publik. — E pamundur, – kishte thirrur ambasadori, duke ia rrëmbyer letrën nga dora. Mbasi e kishte lexuar me vëmendje tekstin e nënshkruar në mirëbesim, ambasadori kishte kërcëllitur dhëmbët i revoltuar: — Ç’mendojnë diplomatët shqiptarë, se mund të jenë më të djallëzuar nga një grek? Nuk e paskan lexuar mjeranët këtë thënie të Homerit tonë: Argëtimi më i preferuar i grekëve është ngritja e kurtheve. Mos u mërzit fare për këtë, djalosh. Tani do të shkoj urgjentisht ta gris marrëveshjen në sy të tyre dhe çështja jote do të zgjidhet, ashtu siç dimë t’i zgjidhim ne grekët mosmarrëveshjet me langaraqët e Tiranës. Ambasadori kishte dalë duke folur me vete nga inati. Në darkë, një avion i nisur posaçërisht nga Athina me një njësit të Asfalisë, ishte ulur në aeroportin e Rinasit. Ndërkohë pesë vetura të ambasadës greke – në krye ambasadori me mysafirin e tij – u nisën për në aeroportin e Rinasit. Regjimi diktatorial, i cili tallej me ligjin por respektonte shumë frikën, kishte qëndruar gojëkyçur përballë këtij provokimi flegrant të autoriteteve të Athinës. __________________ X PARA VARRIT TË BABAIT ―Sytë nuk mund të fiksohen as mbi diellin, as mbi vdekjen. La Roshëfukó Diksi ishte interesuar me kohë për të mësuar adresën e varrit të babait : Varrezat e Treta, Athinë. Për ta gjetur më lehtë vendndodhjen e atyre varrezave, ai kërkoi ndihmën e ishbashkëvuajtësit që ishte arratisur nëpërmjet ambasadës greke në Tiranë. Ky jetonte e punonte në Athinë dhe e njihte mirë qytetin. — Mos u bëj merak fare për këtë punë, Sazan, do të çoj unë atje – i premtoi ai. Në orën katër pasdite ata morën autobusin e linjës për në Varrezat e Treta. *

Babai i Diksit ua kishte lënë amanet të njohurve të tij, që ta varrosnin sa më afër atdheut, kur të vinte dita për këtë punë. Me qëllim që të krijonte mundësi konkrete për një veprim të

tillë, ai kishte blerë një copë tokë pranë kufirit grek me Shqipërinë. Mirëpo pronari grek i tokës e kishte zgjidhur menjëherë kontratën e shitjes, sapo mësoi qëllimin e blerësit. Atëherë babai i Diksit kishte qenë i detyruar ta blinte truallin e nevojshëm në Varrezat e Treta në Athinë. Autobusi ndalonte përballë portës së varrezave të sistemuara në mënyrë mbresëlënëse. Diksi dhe shoku i tij blenë nga një tufë lule tek hyrja e varrezave dhe u interesuan në zyrën e informacionit, se në cilën pjesë të tyre duhej të drejtoheshin, nisur nga viti i vdekjes. Varrezat e Treta kishin shtrirje mjaft të gjerë, të ndara në blloqe shumë të mirëmbajtur e të pastër. Shoqëruesi i tij e kuptoi se Diksi dëshironte ta përshkonte në heshtje udhën përmes varrezave, prandaj qëndroi dy-tre hapa pas, duke e shikuar me keqardhje ishbashkëvuajtësin. Për mendimin e tij, Diksi atë mbrëmje, tek po përshkonte Varrezat e Treta, ishte më afër botës së të vdekurve sesa asaj të të gjallëve. Ai e dinte që Diksi nuk kishte arritur ta njihte babanë e tij. Heshtja e sinqertë e varreve derdhte në ato çaste balsamin e saj në zemrën e Diksit, të plagosur nga hipokrizia e qytetërimit të zhurmshëm. Si një somnambul, ai ecte drejt banesës së përjetshme të babait, ndërsa një mori idesh e ndjenjash buisnin në trurin e zemrën e tij. A ndodhen vërtet në këtë varr eshtrat e babait ? ishte pyetja që e torturonte më shumë. Emocionet i shtoheshin, sa më tepër që i afrohej varrit. Tri gra të reja greke, të veshura me të zeza, po vinin përballë tyre. Njëra nga ato e përshëndeti Diksin dhe i zgjati diçka të mbështjellë në letër të bardhë. I hutuar siç ishte, ai nuk e vuri ré fare veprimin e grekes dhe vazhdoi udhën pa e kthyer kokën anash. Shoqëruesi i Diksit nxitoi ta merrte dhuratën, duke e falënderuar e duke i kërkuar ndjesë për veprimin e pavëmendshëm të mikut të tij. Disa minuta më vonë Diksi u ndodh para varrit që mbante emrin e babait të tij. Një epitaf i shkruar në anglisht dhe greqisht zinte dy faqet e një libri të mermertë të hapur tek koka e varrit. «A është i sinqertë ky epitaf ?» – ishte pyetja që i lindi në mendje në atë çast Diksit. Nën efektin shpirtëror e psikologjik të misterit të atij varri, ai tha me vete: «Njeriu është armiku më i madh i njeriut. E megjithatë njerëzimi është krenar për udhëtimin e tij të përgjakshëm në histori… E çuditshme!» __________________ XI HAKMARRJA E NJË TË PASURI ME INTELEKT TË VARFËR ―Injoranca është gjithmonë e gatshme të adhurojë vetveten. N. Bualó Për të përballuar shpenzimet e qëndrimit të tij në Athinë, Diksi punonte në ndërtim. Rastësisht ishte njohur me disa refugjatë të minoritetit grek të ardhur nga Shqipëria. Së bashku me një grup muratorësh vendalinj, ata ndërtonin godinën e një shkolle të mesme. Investitori – ai quhej Vasil, rreth 45 vjeç – ishte pronar i katër shkollave fillore private. Kjo ishte shkolla e mesme e parë që ai ndërtonte, prandaj vigjëlonte në mbarëvajtjen e punimeve. Vasili qëndronte gjithë ditën tek kantieri i ndërtimit. Ai vëzhgonte gjithë punëtorët dhe ishte i patolerueshëm për neglixhencën më të vogël. Në të vërtetë ajo ishte një punë me sipërmarrje dhe Vasili nuk kishte të drejtë të ndërhynte në organizimin e vogël të punës, por

bashkatdhetarët e tij ia toleronin kapriçiot, për hir të investimit të rëndësishëm që kishte bërë. Punimet vazhdonin në katin e dytë, por kur binte shi, muratorët zbrisnin në katin përdhes për të bërë suvatime të brendshme. Kohët e fundit e shoqja e Vasilit kishte përfituar mjaft nga një trashëgimi e paparashikuar. Kjo i kishte dhënë dorë të shoqit të investonte për ndërtimin e shkollës së re. Trualli ku po ngrihej godina e madhe ndodhej në një lagje periferike të Athinës. Vasili e kishte blerë atë para 23 vjetësh, me një çmim tri herë më të lirë nga sa kushtonte në vitin 1991. Vasili liste pak frëngjisht dhe i ishte bërë zakon që në pushimin e drekës të shkëmbente dialogje me Diksin. Ai ndiente kënaqësi që ta dëgjonin punonjësit që fliste frëngjisht. Gjatë këtyre dialogjeve të përditshëm Diksi kishte mësuar hollësitë e mësipërme të veprimtarisë ekonomike të Vasilit. * Ishte mesi i tetorit 1991. Kishte rënë borë dhe bënte shumë ftohtë. Vasili, gjithmonë prezent në kantier, i nxiste punëtorët të vazhdonin punën. Një ditë dëbore një murator rrëshqiti dhe u vra keq në këmbën e djathtë. Meqenëse do vinte ambulanca për ta marrë, Vasili urdhëroi që të ndërpritej përkohësisht puna dhe i ftoi punëtorët në zyrën e tij të madhe pranë kantierit. Atje u dha të gjithëve nga një gotë konjak për tu nxehur. Biblioteka personale e Vasilit zinte një faqe muri të zyrës. Dy rafte të saj përmbanin letërsi frënge. Kurioz, Diksi filloi të lexonte titujt e librave, midis të cilëve kishte edhe vepra autorësh të mirënjohur. Vasili e konstatoi kureshtjen e Diksit dhe i tha me frëngjishten e tij të dobët : — Po të bën përshtypje sasia e librave në frëngjisht që mbaj në bibliotekën time ? Është e vërtetë që unë nuk e flas mirë frëngjishten, por lexoj libra në këtë gjuhë prej një kohe të gjatë. Vasili nuk u drejtohej kurrë në shumës punëtorëve të tij, ndërsa kërkonte prej tyre të kundërtën. Diksi nuk ishte nënshtruar në këtë pikë, por deri atë ditë efendikoi e kishte kaluar në heshtje këtë. Punëtorët e tjerë po ndiqnin me kureshtje dialogun, megjithëse nuk kuptonin gjë prej tij. — Të gjitha këto libra i ke lexuar ? e pyeti Diksi duke treguar me dorë raftet e letërsisë frënge. — Sigurisht. Pse, ç’mendon ti, se unë i paskam ekspozuar për tu dukur këto libra ? — Të ka pëlqyer ky ? u interesua Diksi, duke hequr nga rafti Doktor Zhivagon. — Shumë. Të gjithë librat e Sholzenicinit më kanë impresionuar. — Këtë libër e ka shkruar Boris Pastërnak, – i tha Diksi duke buzëqeshur. Vasili u vrenjt në fytyrë dhe, duke folur me një ton përçmues, e ngriti zërin: — Mos i prek me dorë librat e mi, shqiptar! Ato duar janë për lopatën, jo për librat. Madjé, as lopatën nuk do ta prekësh më me dorë në këtë kantier. Do të bëj likujdimin në çast dhe marsh prej këtej! Shprehjen e fundit Vasili e përsëriti edhe në greqisht, për ta mësuar edhe punëtorët e tjerë vendimin e tij. Mandej nisi rrëmbimthi karrigen me rrota drejt Diksit, i dha shumën e dhrahmive që i detyrohej dhe e urdhëroi të dilte jashtë. Kur Diksi doli, dëbora ishte dendësuar. __________________

XII TAKIM I SHUMËPRITUR ―Miqësia e vërtetë mbetet e pavarur prej ndjenjave të tjera. Shamfor Pothuajse mesditë. Mbetur pa punë, Diksi u drejtua për tek stacioni i autobusit. U ul në stolin e mbrojtur nga era dhe nxori nga xhepi sanduiçin, që kishte blerë për drekë. Me gjysmën e tij në dorë, ai shkoi të shikonte orarin, se kur kalonte autobusi i radhës në atë stacion periferik të qytetit. Ndërsa po kontrollonte orarin duke u përtypur, Diksi ndjeu një zhurmë të lehtë, që vinte nga stoli ku kishte qenë ulur. Ktheu kokën dhe pa një qen rrugaç që po hante gjysmën tjetër të sanduiçit. Qeni e rrëmbeu në gojë pjesën që i kishte mbetur pa ngrënë dhe vrapoi nga ana tjetër e rrugës e u zhduk. — Vasil të quajnë edhe ty ? – thirri Diksi duke qeshur. – Po ai e mori vetë hakën e tij, nuk pati nevojë për ndihmën tënde. Nuk vonoi shumë dhe autobusi erdhi. Ai pagoi një biletë për në sheshin Omonia, i cili ishte azili i të papunëve. Diksit i vinte keq që humbi një vend pune afatgjatë, por edhe t’i mohonte Pastërnakut autorësinë e një libri të mrekullueshëm, që i kishte krijuar aq shumë telashe, nuk e bënte dot. Sheshi Omonia ishte i qetë si asnjëherë tjetër. Pas disa orësh, ai do të gumëzhinte. Grekë e të huaj, refugjatë me dokumente e klandestinë, të papunë e turistë të ngeshëm, të grupuar sipas kombësive, punës që bënin, apo veprimtarisë së përbashkët, e frekuentonin çdo mbrëmje sheshin më të populluar të Athinës. Diksi bleu një gazetë shqiptare dhe u ul në një stol. Një shi i imët e i ftohtë e detyroi ta ndërpriste leximin. Ai vendosi të hynte në të ashtuquajturën kafe Albania. Me të hedhur hapin e parë brenda saj, atij i tërhoqi vëmendjen silueta e një klienti të ulur në një qoshe të pijetores. Diksi u drejtua për tek një tavolinë përballë asaj të personit, që i tërhoqi vëmendjen. Ai nuk arriti të ulej, mbasi Meli lëshoi një thirrje gëzimi, u çua nga tavolina e tij dhe e shtrëngoi në krahë. Dy miqtë u takuan përmallshëm. Pastaj Meli e ftoi të uleshin në tavolinën e tij. — Besoj se një gotë uzo e mirë [pija e preferuar e Diksit, sipas bisedave të burgut] i përshtatet shumë këtij çasti, – i tha Meli duke buzëqeshur. – Apo mos dëshiron të dalim prej këtej, Sazan? — Ndarjen nga gota ti e quan mëkat. Prandaj nuk dua të të nxis në atë rrugë, – ia ktheu Diksi po me të qeshur. — Mos e çaj kokën për atë punë. Zoti tregohet më i mëshirshëm ndaj mëkatarëve, sesa ndaj të pafajshmëve. Ja, shikomë mua: sot jam më i shëndetshëm nga ti, që qenke dobësuar goxhà. Më mirë dalim, të flasim lirisht. Pastaj kthehemi prapë pranë gotës, kemi kohë. Më prit jashtë, sa t’i paguaj birrën kamerierit. * Kur Meli u bashkua jashtë me Diksin, ky po godiste lehtë, me një ritëm të rregullt, thembrën e këpucës së djathtë pas asaj të së majtës. Ish-detektivi qeshi e i tha: — Unë jam, Sazan, unë: Hamit Meli, me mish e me kocka. Të përgëzoj për kujtesën e fortë!

Ditën që ishin ndarë në kampin e Qafë–Barit, ish-detektivi me përvojë e kishte këshilluar mikun e tij që, kurdo që të takoheshin bashkë në të ardhmen, ai duhej të bënte patjetër këtë gjest të rastësishëm, për tu siguruar se personi që kishte përballë ishte vërtet Meli dhe jo ndonjë sozi e tij. Të njëjtin rol luante ai gjest i thjeshtë edhe për ish-detektivin në adresë të mikut të tij. — Eja të zbresim në metro, se bëka ftohtë – propozoi Meli. — Kur ke ardhur në Greqi? e pyeti Diksi. — Sot është dita e tretë. Erdha kastile të informohesha për ty. Takimi ynë më gëzon pa masë. Para se të vija këtu, isha në Turqi për të takuar një person. Mirëpo ai kishte shkuar në Amerikë. Lashë një numër telefoni atje, me qëllim që të më lajmërojë kur të kthehet. Po ti kur ke ardhur në Greqi? — Para një muaji. — Më kanë vënë në dijeni se, pas ngjarjeve të ambasadave në Tiranë, të është dorëzuar ditari special i veprimtarisë së grupit tonë. Ke hedhur diçka në letër? — Pothuajse gjithçka. — Një lajm i mirë ky për mua – buzëqeshi Meli i kënaqur. – Megjithëse ato ngjarje nuk mund të publikohen para korrikut 1999, duhet të interesohemi për përkthimin e dorëshkrimit. E ke marrë me vete? — Po. E kam fshehur në dhomën ku fle. — Në cilin hotel fle? — Nuk kam xhep që të fle në hotel, – u përgjigj duke qeshur Diksi. – Ditët e para që erdha në Athinë, punova në pastrimin e një ndërtese shumëkatëshe të sapopërfunduar. Pronari më dha çelësin e një dhome qysh atëhere dhe ma ka lënë me kusht që t’i bëj falas punën e rojës natën. — Ndodhet larg prej këtej godina? — Nuk të durohet deri nesër? — Jam kurioz ta di sa faqe mund të dalë afërsisht libri. — Rreth 300. — Ky do të jetë vëllimi i parë. Pas ndarjes sonë në kampin e Qafë-Barit, ka pasur ngjarje të tjera të rëndësishme, si në Tiranë edhe në Amerikë, të cilat e bëjnë të domosdoshëm shkrimin e një vëllimi të dytë. — Unë nuk jam në dijeni të tyre. Fillimisht duhet të sigurojmë informacionet e domosdoshme, pastaj mund të mendojmë për të shkruar vëllimin e dytë. — Unë i kam siguruar tashmë ato informacione dhe po të them se janë vërtet interesante, – u përgjigj Meli duke i shkelur syrin. – Edhe personi që unë doja të takoja në Turqi është gjithashtu burim informacioni. Ke mjaft kohë në dispozicion për të shkruar vëllimin e dytë. Sa për përkthimin në anglisht të dorëshkrimit të përgatitur, ne duhet të mendojmë qysh tani. Atë duhet t’ia besojmë një personi besnik, i cili njeh mirë si anglishten letrare edhe shqipen. Por kemi kohë të flasim edhe për këtë çështje, nuk është urgjente. Punon gjëkundi, Sazan? — Kam punuar deri sot në drekë, por nesër e tutje do të jem pa punë. Më pushoi pronari sot. — Çdo e keqe ka të mirën e saj. Kështu do të kemi kohë të lirë të bisedojmë shtruar bashkë. Tani eja të shkojmë përsëri në pijetore, të marrim ndonjë gotë bashkë. Duke shkuar për atje, ata takuan rastësisht dy ish-të burgosur politikë, me të cilët Diksi kishte ndenjur disa herë. — Hamiti e Sazani përsëri bashkë edhe në Athinë!? tha duke qeshur njëri prej tyre. – Jo, sot nuk do t’ju lëmë vetëm në pjetore. Të katër ish-bashkëvuajtësit u ulën në të njëjtën tavolinë. __________________

XIII DIKUR, KËTU… ―Të kaluarën duhet t’ia lëmë harresës dhe të ardhmen Perëndisë. Bosyé Kur dolën nga pijetorja, Meli i propozoi mikut të tij: — Meqenëse është herët të ndahemi që tani, unë do të shoqëroj deri tek dhoma që fle. Me atë rast, marr edhe dorëshkrimin qysh sonte. — Bëj pak durim. Shiu paska pushuar dhe ne mund të bëjmë shëtitje bashkë, para se të ndahemi. — Edhe të udhëtojmë disa stacione me tramvaj shëtitje është, – insistoi Meli. Pas njëzetë minutash, ata zbritën në një lagje të pastër dhe të qetë të Athinës. Duke biseduar, morën rrugën për tek ndërtesa, ku kishte dhomën Diksi. Ndërsa po i afroheshin asaj, Meli ndaloi hapin dhe me pamje të menduar i tha mikut të tij: — Ruaj një kujtim të hidhur nga kjo lagje e bukur e Athinës. Dikur, këtu jam plagosur, duke i shpëtuar rastësisht vdekjes. Eja kalojmë nga ana tjetër e bulevardit dhe të marrim rugën e parë në të majtë. Dua të ta tregoj në vend atë ngjarje të trishtuar. Dhjetë minuta më vonë ish-detektivi u drejtua tek një restorant luksoz, në mes të një kopshti të bukur. Uji i një shatërvani reflektonte ngjyrat e llampushkave, që formonin emrin e restorantit të mirënjohur. Me sytë mbi shatërvanin, ish-detektivi filloi të kujtonte: — Një natë vjeshte para 17 vjetësh kisha ardhur për të ngrënë darkë në këtë restorant, bashkë me një shok të profesionit. Do të kryenim së bashku një mision. Kur veproja në shtetet fqinje me Shqipërinë, unë përdorja gjithmonë maskë. Për çudi, këtë herë e kisha nënvleftësuar këtë fakt. Kamerierja e kishte marrë porosinë dhe ne të dy po prisnim të na sillte pjatat, kur m’u kryqëzua shikimi me një person, që po më shikonte ngultas. Ai ishte ulur në një tavolinë disa metra më tej. Vetëm. Kuptohej që sapo kishte ngrënë darkë, se kamerierja nuk i kishte hequr akoma pjatat bosh para tij. Kur shikimet na u kryqëzuan për së dyti, e njoha. Ai ishte një banor i lagjes sime në Gjirokastër, i cili ishte arratisur para dy vjetësh nga Shqipëria. Me sa dukej edhe ai u bind se kush isha unë, sepse u çua nga tavolina dhe shkoi tek banaku. Ndofta donte t’i telefononte policisë. «E vura në dijeni shokun për rrezikun që na kanosej, duke ia bërë të qartë se duhej të largoheshim menjëherë, përndryshe… U çuam dhe dolëm nga restoranti me hap normal. Ne ishim pikërisht këtu, kur bashkëqytetari im i arratisur doli tek dera e restorantit. E porosita shokun ta evitonim deri në pamundësi përdorimin e armëve pa zhurmë që kishim dhe t’iu fshiheshim përgjimeve të ndjekësit. Po vraponim në gjysmëerrësirë, duke ndryshuar shpesh drejtim.

Mirëpo edhe ai ishte i ri e i shkathët dhe e njihte më mirë nga ne vendin. Madjé, shtjellimi i mëtejshëm i ngjarjeve tregoi, se ai ishte bashkëpunëtor i Asfalisë, i përgatitur mirë. Arrestimi ynë do t’i shpërblehej me një gradim të rëndësishëm. «Frynte erë e fortë dhe binte shi. Duke manovruar me shpejtësi, synimi ynë ishte që të arrinim në një park, i cili ndodhet 200 m prej këtej. Ja ku duken majat e pemëve të parkut. Në qoftë se ai do të guxonte të na ndiqte edhe në errësirën e parkut, ne nuk do ta kursenim më atje. Mirëpo ndjekësi e kishte nuhatur qëllimin tonë dhe po nxitonte të na priste rrugën. Për një çast u ndodhëm ballë për ballë me të, në një

distancë rreth 15 m. Ai kishte pasur gjithashtu revole me silenciator dhe shtiu. Plumbi më kapi paksa mbi rrëzën e kofshës së djathtë. Shoku im nuk hezitoi më: me dy të shtëna të njëpasnjëshme, ai e rrëzoi përtokë agresorin. Nuk dinimin nëse ishte vrarë, apo plagosur rëndë. Synimi ynë i vetëm ishte të largoheshim sa më parë e sa më shumë prej andej. I mbështetur mbi supin e shokut, vazhdova të ecja edhe ca. Mandej këmba m’u mpi dhe nuk e ngulja dot më fare. Shoku ma lidhi fort tek gjuri këmbën e pantallonës dhe më mori në krahë. Ishim të detyruar të largoheshim sa më shumë, për të pasur një farë sigurie. Në qoftë se ndjekësi ynë ishte akoma gjallë dhe jepte alarmin, apo ndokush e gjente atë rastësisht të vrarë, policia do të ndodhej shpejt në vendin e ngjarjes. «Pasi e përshkoi gjithë parkun me mua në krahë e i mbytur në djersë, shoku vazhdoi të ecte akoma, gjersa gjeti një vend për të më fshehur, i cili nuk dukej i përshtatshëm për një gjë të tillë në shikim të parë. Ai më pozicionoi mirë në mes të disa shkurreve jo të gjata, më dha në dorë revolen time dhe më porositi: Mos e përdor armën, Hamit, po nuk të erdhi rreziku përpara këmbëve. Unë do të shkoj urgjentisht në ambasadë dhe shpresoj të kthehem shpejt për të të marrë. Mirë të gjetsha! «Shiu po shtohej, ndërkohë që vazhdonte erë e fortë. Nxora nga xhepi sekret një ampulë helmi me efekt të menjëhershëm dhe e vendosa tek jaka e këmishës. Selia e ambasadës sonë nuk ishte më tepër se një kilometër nga vendi ku qëndroja unë i fshehur. Kjo më bënte optimist për kthimin e shpejtë të shokut. Përveç hyrjes kryesore, ambasada kishte edhe një hyrje tjetër të vogël nga pas, sekrete. Çelësin e saj e mbante një kuadër i shërbimit sekret shqiptar, pjesëtar i personelit të ambasadës. «Shiu, frika dhe shpresa po më ndihmonin të mos humbisja ndjenjat. Për fat, shoku u kthye në kohë. Pasi kishte vëzhguar me vëmendje përqark, ai erdhi me gjithë një person tjetër tek unë. Ata më ngritën në krahë dhe më çuan tek vetura, që priste rreth 100 m më tej. Pas disa minutash ishim në ambasadë, ku u morën urgjentisht masat për trajtimin tim mjekësor. Ndërkohë DSJ u informua për ç’kishte ndodhur. Të nesërmen në mëngjes mbërriti në ambasadë kirurgu ynë më i mirë, Petro Cani, i cili më operoi dhe më qëndroi tek koka dhjetë ditë. Mandej u ktheva në Shqipëri i shoqëruar prej tij.

* Duke përfunduar tregimin e ngjarjes së trishtuar, e cila për pak do t’i kishte kushtuar jetën, ish-detektivi e endi shikimin për disa çaste mbi fasadën e restorantit, ku kishte porositur darkën pa pritur ta konsumonte, tek shkallët që i kishte zbritur me nxitim, nëpër kopsht ku kishte vrapuar për t’i shpëtuar ndjekjes së bashkatdhetarit të tij … Një rini e përgjakur në shërbim të diktaturës, që e flijoi detektivin e saj më të mirë në kampet e tmerrshëm të punës. Pas disa çastesh, ai u dha zë ndjenjave që po e mundonin: — Sa e tmerrshme është të bëhesh viktimë e një diktature, që i ke shërbyer verbërisht! Në këtë rast fundi i dhimbshëm i ngjan një vrasjeje të dyfishtë: morale dhe fizike. Nuk ke të drejtë të ankohesh dhe pendesa ta dyfishon brengën. — Më vjen keq të të shikoj të trishtuar sot, ditën e takimit tonë pas shtatë vjet ndarjeje, – i

tha Diksi. — Mos u shqetëso për këtë, Sazan. Ti e di mirë që kriza të tilla periodike janë bërë tashmë të zakonshme për mua. Pastaj, si për të kompensuar trishtimin, Meli buzëqeshi e shtoi: — Megjithatë unë ruaj edhe një kujtim të ëmbël nga kjo lagje e Athinës. Më 1971 kam njohur një vajzë të bukur, e cila vazhdonte vitin e fundit të liceut. Ishte virgjëreshë. — Ja, pra, edhe ti e paske përgjakur këtë lagje, – ia ktheu Diksi duke qeshur. Meli gjithashtu qeshi dhe të dy morën rrugën për tek pallati ku kishte dhomën Diksi. __________________ XIV MË FAL… MIKU IM ! ―Mos e zgjuani brengën që flë ! Zh. Rënàr — Në cilin kat e ke dhomën? e pyeti Meli, kur arritën tek hyrja e pallatit. — Në të nëntin. Do lodhesh pak, se nuk e kanë instaluar akoma ashensorin. Por djersitja i bën mirë mbipeshës tënde. — Ashtu është. Kur ishim në Qafë-Bari, ti djersije gjithmonë, ndërsa unë rrallë. — Tani ndodh e kundërta. Unë jam i freskët, ti, ja… Diksi kaloi gishtin tregues mbi ballin e ish-detektivit, ku shquanin bula djerse. — Të premtoj se për një muaj do të humbas tre-katër kilogramë. — Është bast i humbur ky për ty. — Pse? E paske humbur besimin tek vullneti im? — Rakia ta dobëson vullnetin ty. — Mirë, do të shikojmë pas një muaji. — Do të shikojmë. Kur mbërritën tek dera e dhomës, Diksi e hapi me çelës dhe ftoi mikun të hynte i pari. Ky nuk pranoi të ulej në karrigen e vetme dhe qëndroi në këmbë në mes të dhomës, duke shikuar me një buzëqeshje të zbehtë komoditetin modest. Pastaj iu afrua dritares dhe e shëtiti shikimin e tij të zymtë mbi vilat e asaj lagjeje të gjelbër të Athinës. Me një zë të thyer, iu drejtua Diksit : — Gjatë kohës që bashkëpunonim në kampin e Qafë-Barit, si Guri edhe Afrimi më kishin thënë : «Kur do të ulemi një herë pa maskë në tryezë bashkë me Sazanin, të flasim lirisht, të pimë e të qeshim, pa na përgjuar njeri.» «Për fat të keq Afrimi nuk e mbijetoi dot luftën e ftohtë kundër Inteligjencë Servisit. Ndërkohë Guri me shumicën e anëtarëve të grupit tonë – përjashto tre të heshturit në DSJ – ndodhen nën komandën e CIAs. Ata sakrifikuan shumë, pa rezultat konkret. Megjithatë fati yt më trishton më tepër se gjithçka. Nuk e kisha imagjinuar dot kurrë, se do të të takoja një ditë në dhé të huaj në kushte të tilla. Më fal, miku im ! Zëri iu drodh dhe ish-detektivi nxitoi të hapte dritaren, për të evituar shikimin e Diksit. Këtij i erdhi keq për dëshpërimin e Melit dhe u përgjigj : — Nuk je ti shkaktar i fatkeqësisë sime, Hamit, përkundrazi. Ti refuzove ofertën e CIAs, për të mos më braktisur në kampin e Qafë-Barit. Bashkëpunimi i amerikanëve me aleatët e tyre të përhershëm anglezë në dobi të diktatorit tonë, ishte një

fataltet për ne të gjithë. Madjé, për gjithë popullin shqiptar. Megjithatë unë kam bindjen se është më e denjë të jetosh i zhgënjyer, sesa i gënjyer. Në qoftë se ne jemi të pafuqishëm për të mposhtur keqbërësit tanë, le të kemi kurajën t’i përbuzim si deri sot ofertat e tyre, që synojnë të na mbyllin gojën. — Të faleminderit, Sazan. Paskemi pasur vërtet fat të keq shumë. Prej kësaj dritareje unë shikoj vendin ku kam qenë plagosur dikur dhe ku ndjekësi ynë humbi jetën. Dy bashkatdhetarë, dy bashkëqytetarë që vriteshim midis nesh për interesat e të huajve. Ai donte të luftonte diktaturën shqiptare, duke goditur mbi mua me armë greke ; unë mendoja se mbroja interesat dhe prestigjin e vendit tim, duke kryer gjithë ata misione në dobi të anglezëve ! Çfarë drame ! Më duket sikur dorëshkrimi yt do të na ngushëllojë disi për atë që ka ndodhur, prandaj doja ta shikoja qysh sot. — Ja ku janë blloqet, – i tha Diksi, duke i nxjerrë nga një qeskë poshtë dyshekut. Kureshtar, ish-detektivi filloi t’i shfletonte, duke përpirë me sy paragrafë të veçantë, që i tërhiqnin vëmendjen. Çehreja i ndryshoi dhe sytë po i ndrisnin tek po lexonte fragmente prej odisesë së tij. — Do filloj ta lexoj qysh sonte, – i premtoi ai Diksit. – Nesër mos më prit para orës shtatë të darkës në sheshin Omonia. Deri atëherë shpresoj ta kem përfunduar së lexuari dhe mund të diskutojmë konkretisht për të. Diksi deshi ta shoqëronte deri tek dera e pallatit, por Meli e kundërshtoi : — Jo, jo, nuk është nevoja të zbresësh me mua. Unë tani nuk jam më vetëm. Përkundrazi, shoqërohem prej një truproje të zgjedhur : gjithë anëtarët e grupit tonë dhe kundërshtarët tanë gjithashtu. __________________ XV LYPSARI I VOGËL ―Zemra e rëndomtë e begatisë nuk i kupton dot ndjenjat delikate të lindura nga mungesa e fatit. Shatobrian Ishte ora shtatë e gjysmë e darkës. Meli nuk po dukej akoma në sheshin Omonia. Diksi po shëtiste me vëmendjen për t’i evituar personat e njohur. Ai donte të ishte vetëm, kur të vinte ish-detektivi. Kjo ishte ora e invazionit të sheshit nga turmat e njerëzve të ngeshëm. Atje nuk e gjeje dot kollaj personin e dëshiruar, pa lënë orë e vend takimi fiks. Një gazetar grek, i cili kishte mësuar të fliste shqip, e frekuentonte rregullisht sheshin Omonia. Atë ditë ai po vrojtonte kureshtar veprimet e një lypsari të vogël shqiptar. Ky ishte nga Peqini dhe po lypte në hyrje të metrosë. Ai u ndente dorën të gjithë atyre që hynin apo dilnin nga metroja. Kur mërzitej, ai i përqeshte nga pas krahëve ata që nuk ia vinin veshin, apo i shante në gjuhë të tij. Sjellja kurajoze e lypsarit të vogël e impresiononte gazetarin, i cili nuk e shikonte për herë të parë. I habitur, gazetari po i thoshte një të riu shqiptar: — Qysh prej një jave, po e ndjek me vëmendje jetën e këtij çunaku, i cili e kalon natën i vetëm në metro. Megjithëse fëmijë, larg prindërve e vendit të tij, ai manifeston një guxim të admirueshëm. Fëmijët grekë të moshës së tij kanë frikë të ecin vetëm natën në lagjen e tyre. Parmbrëmë ai shau një qytetar shqiptar, pa e njohur. Bashkatdhetari iu kthye, e kapi për qafe dhe e kërcënoi. Veç ta shikoje sa lajkatar u bë lypsari i vogël në ato çaste! I buzëqeshte gjithë dashamirësi dhe i kërkoi ndjesë, duke i shpjeguar, se e kishte pandehur grek. Shqiptari i fali diçka dhe u

largua duke qeshur. Ndërsa gazetari po i thoshte këto fjalë djaloshit shqiptar, një i ri grek i dha lypsarit, për tu talluar, një dërrasë të vogël që mbante në dorë. Lypsari i vogël e falënderoi dhe i bëri nga pas krahëve një gjest, që shkaktoi të qeshurat e gjithë atyre që e panë. Gazetari përfitoi nga rasti, e thirri në emër lypsarin dhe i dha një çokollatë. — Sa vjeç je? e pyeti. — Dhjetë. —Shkon në shkollë ? — Shkolla ime është metroja. — Po mësuesit e tu ? — Kalimtarët. — A ke prindër në Shqipëri ? — Vetëm nënën; babai më ka vdekur. — A e lajmërove nënën, kur u nise për në Greqi? — Jo, ajo ishte e sëmurë; në spital. — Me kë ke ardhur në Greqi? — Polic je ti? — Jo, gazetar. — Të vërtetën po më thua? — Po. Ti e thua të vërtetën? — Kur s’kam frikë. — Nga kush ke frikë? — Edhe sikur të ta thosha, ti nuk do të më shpëtoje dot, përkundrazi. Por, pas gjithë këtyre pyetjeve, a mund të të bëj edhe unë një? — Pse jo? — Ti më thirre në emër; nga e ke mësuar? — Ky djali me mua është shqiptar; ai ma tregoi. Por unë të jap fjalën si gazetar, se do të të shpëtoj, po ma tregove me cilin ke ardhur në Greqi. — Bah ! Shqiptar është dhe ai që më ka sjellë mua këtu. Kjo copa e dërrasës, që mbaj unë në dorë, është më besnike për mua, sesa ky djaloshi hqiptar që rri me ty. Lamtumirë, i dashur gazetar ! thirri lypsari i vogël, duke u larguar me vrap. * Dy metra larg gazetarit dhe lypsarit, Diksi e kishte ndjekur me vëmendje dialogun e tyre, ndërkohë që shikonte nga ana tjetër. Papritur dikush ia bllokoi sytë nga prapa. E kush tjetër, veç ish-detektivit? — E kishe humbur fare, Sazan. Çfarë shikoje andej me aq kureshtje? — Asgjë, – u përgjigj ai me zë të ulët. – I mbaja sytë kot andej, por në të vërtet isha i përqëndruar në dëgjimin e bisedës së këtij gazetarit grek me dy shqiptarë. — Ku e di ti që është gazetar ai ? — E njohin shumica e shqiptarëve. Meqenëse flet shqip, shoqërohet vazhdimisht me ta. Është korrespondent i gazetës së madhe New York Times. — Si duket ia paskan caktuar detyrë shtëpie njohjen nga afër të jetës së refugjatëve dhe klandestinëve shqiptarë në Greqi. I themi të na shkruaj një artikull për dorëshkrimin tonë në atë gazetë prestigjioze? e pyeti duke qeshur Meli. — Le të flasim njëherë bashkë sot për dorëshkrimin, pastaj do ta kemi më të

lehtë t’ia bëjmë një propozim të tillë dhe atij. Ata shkuan në një park të vogël, ku kishte qetësi. __________________ XVI DY PROFESORËT SHQIPTARO – AMERIKANË

―Gjysma e një miku është gjysma e një tradhtari. V. Hygo

U ulën në një stol. Meli ndezi një cigare dhe mori fjalën: — E lexova i emocionuar dorëshkrimin. Nganjëherë më dukej sikur ato ngjarje ishin pjesë e jetës së dikujt tjetër, i cili m’i tregonte nëpërmjet atij dorëshkrimi. Herë tjetër kisha përshtypjen se ato ndodhí ishin zhvilluar vetëm disa ditë më parë. Kur lexoja ndonjë episod të harruar, e quaja mëkat harresën. Por intensiteti i lartë i atyre ngjarjeve dhe kushtet e kampit të punës e justifikojnë edhe harresën. Prandaj u kisha kërkuar shokëve të grupit, qysh në fillim, që të përgatisin ditarin e posaçëm. Dhe ja, sot ne disponojmë një dorëshkrim dhe duhet të mendojmë për përkthimin e tij në anglisht. — Sikur e kishe një ide për zgjidhjen e këtij problemi ti, apo jo? — Po. Kur isha në Turqi, një mik intelektual më lavdëroi punën cilësore të dy profesorëve shqiptaro-ameikanë, të cilët kanë shkruar libra të mirë në të dy gjuhët. Njëri prej tyre – profesor Bano – është historian i njohur. Miku im mbante marrëdhënie të rregullta me të dhe i dinte adresën dhe numrin e telefonit. Emri i dytë i cituar prej tij ishte ai i profesor Pepës, nënkryetar i shoqatës Vatra. Dikur, ai ka qenë i burgosur politik në Shqipëri. Pas lirimit nga burgu është arratisur. Miku im nuk i dinte as adresën, as numrin e telefonit profesor Pepës. Por mund t’ia gjente kollaj nëpërmjet profesor Banos. Si mendon, cilit prej këtyre dy profesorëve duhet t’ia besojmë dorëshkrimin ? — Meqenëse profesor Pepa ka vuajtur në Shqipëri si i burgosur politik, shpresoj se ai do të pranojë ta përkthejë dorëshkrimin. Mendoj se është një detyrë morale dhe shpirtërore për një ish-të burgosur shqiptar të hedhë dritë mbi këtë të vërtetë dramatike të popullit të tij. Ndërsa profesor Bano ka qenë thjesht një spektator në largësi i zhvillimit të ngjarjeve në Shqipëri. — Në shikim të parë ashtu është. Por kur isha në aktivitet si detektiv, kisha konstatuar se organizimi i emigracionit shqiptar linte shumë për të dëshiruar. Persona të arratisur prej vetë Sigurimit të Shtetit – jo rrallë me biografi të keqe – kanë penetruar lirisht në radhët e tij, duke mbjellë grindje e përçarje. Megjithëse detektivët e DSJsë godisnin për vite me radhë intelektualët më cilësorë e më aktivë, emigracioni politik shqiptar në Evropë nuk arriti kurrë të organizohej, për t’i bërë ballë situatës kërcënuese. Mendoj se edhe emigracioni shqiptar në Amerikë nuk ndryshon cilësisht. — Meqenëse profesor Pepa është nënkryetar i shoqatës Vatra, ai ka mundësi të bashkëpunojë edhe me ndonjë koleg tjetër për përkthimin e dorëshkrimit tonë. — Kjo shoqatë është një gjest simbolik patriotizmi, për të ngushëlluar brengat

prej mërgimtarësh anëtarët e saj. Por të siguroj, se edhe në radhët e atyre ka të arratisur prej Sigurimit shqiptar. Madjé, për shërbime të tilla përzgjidheshin intelektualë mjaft të përgatitur, të aftë për të realizuar synimet e caktuara nga Tirana. Shoqata Vatra ekziston prej një kohe shumë të gjatë, por sa e ka ndihmuar ajo konkretisht çështjen shqiptare ? Vetëm fjalë pa bereqet. Megjithatë ne nuk kemi zgjidhje tjetër më të mirë për përkthimin e dorëshkrimit. Veçse dua të të paralajmëroj që të mos befasohesh, po qe se profesor Pepa do të kthejë përgjigje negative. Mentaliteti i Vatrës është i amerikanizuar, ashtu si edhe ai i shumicës dërrmuese të shqiptarëve që jetojnë atje. Prandaj ata e kanë më të lehtë t’i kthejnë krahët vendit e popullit të tyre, sesa Amerikës që e vlerësojnë si atdheun e tyre shpirtëror. __________________

XVII ZHGËNJIM « Miqtë e rremë të së vërtetës janë dallëndyshe që duken në kohë të mirë e zhduken në kohë të keqe. M. Safadi Meqenëse nuk e dinin adresën e profesor Pepës, dy miqtë vendosën t’ia dërgonin dorëshkrimin profesor Banos me postë rekomande. Për këtë qëllim, ish-detektivi i kërkoi mikut të tij në Turqi të fliste paraprakisht me profesor Banon për dorëshkrimin e dy të burgosurve politikë shqiptarë. Mbasi profesori dha ok, Meli e Diksi përgatitën kolinë postale. Nëpërmjet një letre, Diksi informonte profesor Banon lidhur me preokupimin e përkthimit të dorëshkrimit në anglisht. Ndërkohë i lutej që ta vinte në dijeni profesor Pepën për ekzistencën e dorëshkrimit, duke ia postuar nëse ky do të tregohej i gatshëm për diçka të tillë. Në letër ish-detektivi shkruante një paragraf me dorë të tij : Lidhur me ngjarjet kryesore të dorëshkrimit, unë disponoj prova materiale të pakundërshtueshme. Në qoftë se ju do të dëshironit t’i shikonit kur të përfundoni përkthimin e dorëshkrimit, jam i gatshëm t’ju a tregoj. Pas dy javësh mbërriti përgjigjja inkurajuese e profesor Banos. Mbasi falënderonte Melin dhe Diksin për mirëbesimin e treguar ndaj tij, ai e vlerësonte dorëshkrimin me fjalët : E lexova dorëshkrimin dhe e kam gjetur shumë interesant. Ndërkohë i njoftonte se dorëshkrimin do t’ia postonte profesor Pepës në New York. * Pas dhjetë ditësh u përgjigj profesor Pepa. Sikur letrën e tij ta kishte shkruar ndonjë agjent i revoltuar i FBIsë, me siguri ajo nuk do të përmbante aq shumë mllef dhe nuk do të karakterizohej prej atij agresiviteti aq cinik. Gjithmonë shërbëtorët e nënshtruar e servilë janë shumë më hidhnakë, sesa padronët me pamje hipokrizisht të buzëqeshur e korrektë në dukje. Teksti i letrës ishte një himn kushtuar ndershmërisë së politikës amerikane dhe shprehte pakënaqësi ndaj ngjarjeve të dorëshkrimit. Ky fakt e shqetësoi ish-detektivin: — Ky reagim i profesor Pepës manifeston hapur mospajtim me përmbajtjen e dorëshkrimit, megjithëse unë zotohesha se isha gati t’i paraqisja provat materiale përkatëse, nëse

dëshironte. Por ai ka frikë t’i hyjë kësaj meseleje dhe gjen si zgjidhje pa telashe t’i bjerë shkurt. Ndoshta qëndrojnë të tjerë persona pas tij, që ia diktojnë një sjellje të tillë. Ai paragraf i letrës, që unë e shkrova me dorën time, përbën një provë të rrezikshme për mua në duart e profesorit të dyshimtë dhe të atyre që qëndrojnë pas tij. Edhe sikur ai të mos pajtohej në asnjë pikë me dorëshkrimin – pavarësisht se unë tregohesha i gatshëm t’i tregoja prova – kishte të drejtë të refuzonte, por jo të akuzonte ne pa arsye e t’iu thurte lavde amerikanëve. Në këto rrethana unë jam i detyruar t’i zhduk sa më shpejt gjurmët e mia nga Athina. Do të shkoj në gadishullin e Peloponezit, ku kam një bazë të sigurtë. Më vonë do të rikthehem e do të gjej vetë. Mirupafshim, Sazan! Kënaqësia e takimit të tyre të papritur ia la vendin ndarjes urgjente – dhuratë e profesorit të amerikanizuar në ekstrem. * E ardhmja e afërt vërtetoi dyshimet e ish-detektivit me përvojë. Nuk vonoi dhe profesor Pepa e njoftoi Diksin se dorëshkrimi i kishte humbur, gjë për të cilën i kërkonte ndjesë. Diksi e kishte tashmë të qartë se për çfarë lloj humbjeje bëhej fjalë. Madjé kishte dyshuar për këtë qysh kur mori përgjigjen agresive prej tij. Diksi vendosi t’i ruante dy letrat e profesor Pepës dhe atë të profesor Banos. Kur kohë më vonë mori vesh vdekjen e profesor Pepës, ai tha me vete : «I shkreti, profesor, e quante veten të pavdekshëm ! Ndoshta ia ka shpërblyer dorëzimin e dorëshkrimit FBI-ja, duke i treguar parrullën e kalimit në Parajsë, të paktën.» __________________ XVIII PËRBUZJE NDAJ PAFAJËSISË SË MOHUAR « Kohë boshe, e dëshpëruar, prej së cilës fluturojnë vetëm disa minuta në ditë për jetën e saj të vërtetë. » A. M. Matute I mbetur vetëm, Diksi e ndjeu sërish ftohtësinë e jetës së emigrantit. Ngandonjëherë në mbrëmje ai takonte bashkatdhetarë të tjerë të njohur. Gjatë bisedave me ta, ai mësonte episode prekëse të jetës gri të refugjatëve dhe klandestinëve shqiptarë. Pas rënies së perdes së hekurt, ambasada amerikane në Athinë kishte intensifikuar veprimtarinë e saj, për t’iu përgjigjur kërkesave në rritje për azil politik, të cilat vinin nga qytetarë prej të gjithë Evropës Lindore. Sipas procedurës, kandidatët paraqisnin atje kërkesë me shkrim të arsyetuar dhe CV. Të njëjtën ditë ambasada u caktonte datën e dëgjimit të intervistës së tyre. Pas dhënies së intervistës, pretendentit për azil i bëhej e njohur data, kur duhej të paraqitej përsëri atje, për të marrë përgjigjen përfundimtare të kërkesës. Në raport me popullsinë, azilkërkuesit shqiptarë ishin ndër më të shumtët që paraqiteshin në ambasadën amerikane. Fjalët kurbet dhe Amerikë ishin dy sinonime në kujtesën historike të popullit shqiptar. Ndërsa gjatë dekadave të diktaturës fjalët e para që u thoshin hetuesit barbarë të arrestuarve për tentativë arratisjeje ishin : — E, armik i popullit, nuk ia dole dot mbanë të shkoje në Amerikë, ë? Gjynah ! Pastaj, për të treguar keqardhjen, hetuesi e bënte të arrestuarin të humbiste

ndjenjat prej torturave. Ndërsa nën diktaturë mijëra shtetas humbën jetën në tentativë arratisjeje, apo u burgosën me afate tepër të gjata, më 1991 e më pas ambasada amerikane në Athinë i shëmbëllente portës së Amerikës disa qindra kilometra nga Kakavija. Si rrjedhojë, dyndja drejt saj qe e lartë. * Një ditë qershori të vitit 1991 një familje shkodrane priste në një sallë të ambasadës amerikane, për të marrë përgjigjen e kërkesës së depozituar për azil. Ishte një familje e njohur në nivel kombëtar për persekutimin e pësuar nga lufta e klasave në dekada. Bile mbiemri i asaj familjeje ishte bërë simboli i kulakut shqiptar. Në dekadat e diktaturës si të thoshe Tuç Maku edhe Kryekulak ishte e njëjta gjë. Për mynxyrën e atij fisi kishte kontribuar së tepërmi edhe dramaturgu i partisë, Kol Jakova, me dramën Toka Jonë, ku pronari i ligjshëm i tokës, Tuç Maku, paraqitej si armiku tipik i klasës në një shoqëri të hallakatur e të predispozuar për të ngrënë vetveten. Trashëgimtarë të Tuçit ishin pjesëtarët e familjes Maku, që prisnin atë ditë qershori të vitit 1991 përgjigjen e kërkesës për azil politik. Atyre u kujtohej koha kur shkonin në shkollë dikur dhe sa herë që lexoheshin në klasë fragmente nga drama Toka Jonë, detyroheshin të ulnin kokën nën shikimin përbuzës të të tjerëve dhe qanin. Kur u rritën edhe ca i prisnin internimet, burgjet e më keq akoma. Shumë prej tyre lanë kockat andej. Por ja, fati deshi më së fundi që edhe ata të shikonin një ditë të kthjellët… Dhe do ta shikonin në qiellin e madh të Amerikës. Ç’ëndërr e bukur ! Në të njëjtën ditë me familjen Maku, po priste përgjigjen e kërkesës së tij edhe një 34 vjeçar nga Tirana me mbiemrin Malindi. I llastuar nga natyra e nga fati. Një djalë shtatlartë e i pashëm, babai i të cilit kishte qenë komandant i përgjithshëm i kufirit në kohën e diktaturës rreth dy dekada. I biri kishte paraqitur kërkesë për ta kaluar në mënyrë të kulturuar kufirin, që kishte mbrojtur i ati me hekur e zjarr. Sigurisht pritja ishte më e ankthshme për djaloshin e llastuar të familjes komuniste, sesa për familjen që kishte hequr të zitë e ullirit për dyzetë e shtatë vjet. Për të përballuar shpenzimet e rrugës, ajo kishte qenë e detyruar të shiste ç’kishte pasur të vlefshme prej plaçkave të shtëpisë. Por tani ishin të qetë të paktën, se do të shkelnin më së fundi në tokën e premtuar… Dera e sallës së pritjes u hap. Një vajzë e bukur, me ecje aktoreje, u afrua e buzëqeshur. Ajo mbante dy zarfa në dorë. Me një theks shqipjeje, që e bënte edhe më joshëse, ajo iu drejtua djaloshit të parit : — Kërkesa juaj është aprovuar. Së shpejti do t’ju komunikojmë me shkrim ditën e nisjes për në SHBA në adresën që keni paraqitur. Urime ! i tha duke i zgjatur zarfin. Pastaj iu drejtua familjes Maku : — Kërkesa juaj është refuzuar. Është e vërtetë që ju keni vuajtur shumë në diktaturë, por ata që e kanë shqyrtuar kërkesën tuaj mendojnë se ju nuk duhet ta braktisni atdheun, i cili ka shumë nevojë sot për ju. Në këtë zarf do të gjeni motivimin e detajuar të refuzimit të kërkesës suaj. Komunistët janë internacionalistë dhe e braktisin vendin pa kokëçarje, për të shijuar jetën perëndimore, – shtoi ajo duke i shkelur syrin djaloshit. Dyllë i verdhë prej fatkeqësisë së papritur – ata shtëpinë e tyre e kishin lënë pa plaçka – kryefamiljari pyeti të shoqen me zë të dredhur : — Po më thuaj, o grua, ku jemi, në ambasadën amerikane në Athinë, apo në komitetin e

Partisë në Shkodër ? — Nuk paska ndonjë ndryshim, - u përgjigj ajo, duke u shkrehur në vaj. __________________ XIX PLAKU I MIRË I HOTEL MINON ―Ne kemi të gjithë forcë të mjaftueshme për të duruar dhimbjet e të tjerëve. La Roshëfukó Pas ndarjes me Melin, shokët më të preferuar të Diksit ishin dy vëllezër nga Kolonja, ish-të burgosur politikë. Të dy ishin të qetë e të sjellshëm. Diksi njihte nga afër më të madhin prej tyre, me të cilin kishin qenë bashkë më se katër vjet në kampin e Spaçit. Megjithëse vuante mjaft nga zemra, ai kishte punuar vazhdimisht në minierë, ku kishte humbur disa herë ndjenjat. Mirëpo komanda e kampit nuk e përjashtonte nga puna e nëntokës si armik i parehabilitueshëm. Babai i tyre ishte arratisur nga Shqipëria më 1945. Qysh atëhere familja kishte qenë internuar në rrethin e Lushnjës. Si pasojë e një batice të luftës së klasave, më 1976 të dy vëllezërit u arrestuan e u dënuan njëherësh. Pas rënies së perdes së hekurt, ata të dy, me gjithë familjet e tyre, e lanë Shqipërinë dhe u vendosën përkohësisht në Athinë. Babai plak erdhi kastile nga Amerika që t’i takonte fëmijët në kryeqytetin grek pas 46 vjetësh. Ndërkohë ai kishte depozituar garancinë përkatëse për fëmijët e tij pranë ambasadës amerikane në Athinë. Të dy djemve familjarisht u ishte miratuar kërkesa për azil politik dhe ata ishin në pritje të ditës së nisjes për në Amerikë. Babai i tyre, i moshuar e i lodhur, qëndronte në hotel Minon, pranë sheshit Omonia. Të dy djemtë dhe familjet e tyre rrinin me orar të shkurtër pranë tij, për të mos ta lodhur. Gjatë intervaleve që qëndronin me babanë plak, të bijtë kishin mësuar se edhe jeta e atij në Amerikë nuk kishte qenë për tu admiruar, përkundrazi. Meqenëse ai ishte larguar nga Shqipëria me të ardhur komunistët në pushtet, fillimisht kishte qenë angazhuar në radhët e luftëtarëve të lirisë – anëtarë të emigracionit politik shqiptar të vënë në dispozicion të CIAs dhe Inteligjencë Servisit ―për të përmbysur regjimin e urryer të Tiranës.‖ Tre vjet më vonë, ai kishte qenë përjashtuar prej radhëve të luftëtarëve të lirisë për arsye shëndetësore. Qysh atëherë ishte tërhequr në jetën private. — Duhet t’i jem mirënjohës sëmundjes së zemrës, që më shpëtoi nga ajo veprimtari e rrezikshme dhe aspak frutdhënëse – u kishte thënë ai të bijve. – Me kalimin e viteve, shumë prej ish-shokëve të mi të armëve e humbën jetën në luftë kundër mullinjve të erës. Edhe ata kishin fëmijë kështu si unë, por nuk i panë më me sy. Unë të paktën ju pashë, para se t’i mbyll sytë përfundimisht. Ky nuk është manifestim egoizmi nga ana ime, por përshkrimi i një realiteti të tmerrshëm në kuadër të një loje cinike me jetë njerëzore. Shpresoj të jetoj edhe pak, për t’ju shpjeguar më mirë fundin e trishtueshëm të ish-shokëve të mi të armëve. Dhe atëherë ju do ta kuptoni, se drama gjysmëshekullore shqiptare nuk është luajtur vetëm në Shqipëri…

* Kur ish-bashkëvuajtësi i foli Diksit për brengat e babait të tij në hotel Minon, ai i tregoi letër-përgjigjen e profesor Banos lidhur me dorëshkrimin. Megjithëse teksti ishte konçiz, letra i tërhoqi vëmendjen shokut të Diksit me titullin e dorëshkrimit dhe këto fjalë të profesorit:… e gjeta shumë interesant. Pas disa çastesh hezitimi, ish-bashkëvuajtësi iu shpreh Diksit për diçka të veçantë në sjelljen e babait të tij, që i kishte tërhequr vëmendjen: — Babai ruan në gji një libër të mbështjellë me lëkurë speciale. Unë ia pashë rastësisht një ditë dhe iu luta të ma tregonte. Atij iu mbushën sytë me lot e më tha: «Jo, bir, është kërkesë e parakohshme kjo që po më bën. Të të flas sot për këtë libër më krijon shumë dhimbje, mbasi ai është varreza e kolegëve të mi të zhdukur.» «Titulli i dorëshkrimit tënd më impresionon, Sazan – i tha ish-bashkëvuajtësi. – Konsiderata e profesor Banos për të, gjithashtu. A mos vallë ekziston ndonjë lidhje e tërthortë midis subjektit me ngjarje të jetuara të dorëshkrimit tënd dhe misterit të librit tabu që ruan babai në gji? Meqenëse ne njihemi mirë bashkë dhe jemi në prag të një ndarjeje ndofta të përhershme, po i lejoj vetes të të bëj një kërkesë pak të bezdisshme: ke mundësi të më thuash dy fjalë lidhur me përmbajtjen e dorëshkrimit tënd, Sazan? Në realitet Diksi kishte shumë më besim tek ky ish-bashkëvuajtës i ndershëm, sesa tek dy profesorët shqiptaro-amerikanë, në duart e të cilëve kishte përfunduar tashmë dorëshkrimi. Prandaj ai nuk hezitoi t’i fliste shkurt atij për subjektin e dorëshkrimit. Pasi i dëgjoi me vëmendje shpjegimet e Diksit, ish-bashkëvuajtësi i tha: — Unë do t’i flas qysh sonte babait për dorëshkrimin tënd, Sazan. Ai nuk pret vizitorë, veç ne të familjes me orar. Por jam i sigurtë që përmbajtja e dorëshkrimit do ta intrigojë. Keqardhja për fatin e bashkatdhetarëve të flijuar prej CIAs dhe Inteligjencë Servisit, në kuadër të desantimeve të emigracionit politik shqiptar, është pika më e dobët shpirtërore e tij. Ndofta ngacmimi prej subjektit të dorëshkrimit tënd, do ta nxisë babanë të dalë nga ajo heshtje lënguese, që e torturon. * Të nesërmen ish-bashkëvuajtësi e njoftoi Diksin, se babai i tij dëshironte ta takonte në orën gjashtë të mbrëmjes. Pesë minuta para orarit të caktuar, ata e lanë sheshin Omonia, për të hyrë në hotel Minon. Ishte një plak me shtat mesatar, pak i kërrusur, që u hapi derën e dhomës. Balli i tij lehtësisht i rrudhosur lartësohej për shkak të rënies së pjesës së përparme të flokëve të thinjur. Zbehtësia e fytyrës së hequr theksohej prej bardhësisë së dhëmbëve të mbjellë. Një buzëqeshje e ëmbël e hijeshoi ftesën e tij: — Hyni, bijt e mi; po ju prisja. Pas përshëndetjeve të rastit, ata u ulën rreth një tavoline ovale. — Cila është pija juaj e preferuar? e pyeti plaku Diksin. — Uzoja, – u përgjigj ky. — Faleminderit për kërkesën ekonomike – i tha plaku buzagaz. – Një shishe Uzo 12 është pija më e lirë që ndodhet në minibarin e dhomës sime. Pastaj ai iu drejtua të birit: — Shërbeji mikut me një gotë uzo, sillëm mua një whisky në akull dhe merr

për vete ç’të të pëlqejë. Të tre i takuan gotat me njëri-tjetrin. __________________ XX MISTERI I NJË LIBRI VRASTAR ―Mos i besoni kollaj askujt dhe, veçanërisht, të plotfuqishmit. La Robersí — E kam njohur babanë tuaj në Çikago më 1954, – e nisi bisedën plaku, duke iu drejtuar Diksit me një zë të shtruar e pamje të menduar. – Festonim ditën e Pavarësisë së Shqipërisë në dhé të huaj, ndërkohë që regjimi komunist i Tiranës kremtonte dhjetëvjetorin e ardhjes në pushtet. Kjo ishte një shenjë e keqe, sepse në vitin 1945 amerikanët na thoshnin se ditët e regjimit komunist në Shqipëri ishin të numëruara. Megjithatë ne ishim të rinj e entuziastë në atë kohë. Nuk na shkonte kurrë ndërmend, se komunizmi do të na shoqëronte deri në varr. Por nuk kemi të drejtë të ankohemi. Duke qenë të pazotë që ta luftonim siç duhej komunizmin në vatrën tonë, e lamë Shqipërinë u kërkonim të huajve të bënin detyrën tonë, të cilën e lamë përgjysmë. Mirëpo harruam këtë parim të madh të jetës: është më i forti që e vë në shërbim të tij më të dobëtin, jo e kundërta. Plaku pushoi një çast së foluri, mori një hape prej një kutie mbi tavolinë dhe e piu të shoqëruar me pak ujë. Mandej vazhdoi të shikonte në heshtje një kornizë me fotografinë e të dy djemve, të cilën e kishte vendosur përbri krevatit. Një hije buzëqeshjeje e soforcuar u duk në fytyrën e tij të zbehtë, para se të riniste fjalën: — Djali më tha se ju dispononi një dorëshkrim ngjarjesh të jetuara, që kanë të bëjnë me çështjen shqiptare. Do të dëshiroja të më thoshit diçka nga ana juaj. Diksi e kishte vendosur të fliste pa rezerva me veteranin e atyre ngjarjeve. Në këtë mënyrë ai shpresonte ta nxiste më tepër plakun të dilte prej ngujimit në heshtje. Gjersa dorëshkrimi tashmë ndodhej në duar krejt të pasigurta, ç’kuptim kishte heshtja me njerëz të ndershëm e të rreshtuar me viktimat e asaj prapësie? * I mallëngjyer, plaku kishte vendosur duart mbi gjunjë dhe po e përpinte ligjëruesin me sy. Nganjëherë i mbyllte sytë, për «të parë» ngjarjet e dhimbshme që dëgjonte. Imagjinata e tij funksiononte më mirë me sy të mbyllur. Duart e mbështetura mbi gjunjë filluan t’i dridheshin. Kur ekspozeja e Diksit arriti tek kontakti i detektivit të burgosur me të dërguarit e Inteligjencë Servisit në kampin e Qaf-Barit, plaku u turbullua krejt. Ai filloi të rrihte gjoksin e tij me shuplaka dhe, duke gulçuar, thirri me sy të përlotur : — Mjaft, ju lutem ! Mos i zgjuani fatkeqët që flenë këtu ! Rrëfimi juaj i plagosi dhe unë i ndiej që ata po lëvizin. Me duar të dridhura plaku nxori nga gjoksi një libër format mesatar të mbështjellë me lëkurë kafe. E puthi dhe e vuri mbi tavolinë. Duke e ledhatuar sikur ta kishte ndonjë fëmijë, nisi të fliste me zë të mbytur prej emocionit : — Ky është kujtimi më i çmuar dhe më lëndues i jetës sime. I kam porositur djemtë, që këtë libër ta varrosin bashkë me mua ditën që do të vdes. Ky ishte amaneti i një miku të çmuar, në prag të lamtumirës nga jeta para tridhjetë e një vjetësh,

dhe unë do ta respektoj dëshirën e tij me rigorozitet. Ai ishte njëri prej shqiptarëve të arratisur pjesëmarrës në Operacionin e Maltës, të organizuar nga CIA dhe Inteligjencë Servisi, gjoja për të përmbysur regjimin komunist të Hoxhës. Megjithëse ky qe misioni zbarkues më i rëndësishëm i organizuar prej anglo-amerikanëve, pas dështimesh të pajustifikueshme u anulua kinse për shkak sabotimi. Në mbyllje të Operacionit të Maltës, organizatorët e tij i dhanë secilit prej të mbijetuarve një kopje të librit Të Tradhtuarit, duke ua bërë të qartë se ai ishte top sekret. Prandaj duke marrë në dorëzim kopjen e librit, secili prej tyre firmoste një deklaratë për ruajtje konspiracioni deri në fund të jetës, përndryshe ata do ta paguanin pabesinë me kokë. Por nuk vonoi shumë dhe fatkeqët pjesëmarrës në Operacionin e Maltës e kuptuan se libri Të Tradhtuarit ishte vetëm një kurth. Njëri pas tjetrit, gjithë shqiptarët që e mbijetuan Operacionin e Maltës u zhdukën në heshtje. Miku që ma fali mua kopjen e tij të librit vrastar– siç kishin filluar ta quanin ata mes tyre librin Të Tradhtuarit – ishte i mbijetuari më i ri në moshë : vetëm 21 vjeç kur ia kishin dhënë librin. Edhe sot më plagos shpirtin jehona e fjalëve të tij ditën që më dhuroi librin : «Jam i vetmi person i mbetur ende gjallë prej të mbijetuarve të operacionit të Maltës. Ndoshta ma kanë bërë këtë privilegj ngaqë isha më i riu prej të gjithëve. Tani është radha ime. Duhet të bashkohem edhe unë me të tjerët, që kështu të jetë i mbyllur përfundimisht kapitulli i trishtuar i Operacionit të Maltës. Ruaje si kujtim të hidhur këtë libër vrastar, në emër të të cilit u zhdukën të gjitha ata që ëndërronin të luftonin e të vriteshin për çlirimin e Shqipërisë nga komunizmi. Por bëj shumë kujdes, se po e morën vesh që ti e disponon këtë libër, të pret vdekja. Do të përpiqem të hyj fshehtas në Australi, por e di që kjo është thjeshtë një tentativë e dëshpëruar. Po more vesh se në Australi organizohet nga ndokush një ceremoni mortore për mua, përpiqu të asistosh në të dhe kujtohu që unë e prisja vdekjen. Në qoftë se do të kesh fatin të kthehesh gjallë në Shqipëri, shqite faqen 119 të këtij libri, vendose në mes të një tufe lulesh dhe çoje mbi varrin e nënës sime. Lamtumirë, miku im!» «Pas 17 muajsh i ndodhi fatkeqësia që e priste. Unë nuk e mora dot vesh në kohë vdekjen e tij. Më vonë shkova kastile tek varri, për t’i çuar një buqetë me lule. Libri që më kishte lënë më dukej sikur ishte shpirti i tij. Edhe sot sikur ta tregosh në publik këtë libër përbën rrezik të madh. Prandaj ai do të varroset bashkë me mua, me qëllim që edhe miku im të prehet i qetë, se libri që më la amanet nuk i bëri keq askujt. Libri Të Tradhtuarit dhe përmbajtja e dorëshkrimit tuaj të bëjnë të thërrasësh deri në kupë të qiellit: ku i ke rrënjët, o komunizëm? I mallëngjyer në ekstrem, plaku me sy të përlotur e puthi Diksin në ballë. Këtij iu kujtuan fjalët që i kishte thënë Meli ditën që diskutonin së bashku rreth dorëshkrimit: «Akti i parë i dramës shqiptare me regji të CIAs dhe të Inteligjencë Servisit lidhet me sabotimin e veprimtarisë së emigracionit politik shqiptar të pasluftës së Dytë Botërore, të cilit i përkiste edhe babai yt. Akti i dytë lidhet me sabotimin e veprimtarisë së grupit tonë. Lajmet që kanë ardhur prej andej lënë shumë për të dëshiruar, lidhur me trajtimin e rezervuar nga CIA për anëtarët e grupit tonë, që ndodhen atje.» * Ç’kishte ndodhur pas tërheqjes së detektivëve të dekoruar shqiptarë në SHBA ? __________________

XXI VIKTIMA E PARË E DORËSHKRIMIT TË TRADHTUAR « Trishtimi që na shkaktojnë gabimet tona e ka emrin pendesë. » Bosyé Përkthyesi me origjinë korçare, i cili kishte shoqëruar disa herë të dërguarit e CIAs në takimet me detektivin e burgosur në kampin e Qafë–Barit, i festonte Krishtlindjet prej disa vjetësh radhazi në Zvicër. Një ditë shefi i CIAs për Evropën e kishte pyetur kureshtar : — Çfarë të tërheq kaq shumë në atë vend të bukur, që e frekuenton rregullisht ? — Pasioni për skinë alpine dhe bukuria natyrore, – ishte përgjigjur buzagaz përkthyesi. Ai e kaloi në heshtje arsyen e tretë, më të rëndësishmen, që e bënte Zvicrën vendin e zemrës së tij. Përkthyesi kishte qenë adoleshent, kur i ati e kishte ftuar për herë të parë t’i kalonin bashkë festat e fundvitit në Zvicër. Ai e kishte pritur me kënaqësi ftesën. Megjithëse adoleshent, ai kishte mësuar t’i përdorte mirë skitë dhe dëshironte t’ia kalonte të atit në shpejtësi. Në Zvicër kishin zhvilluar shumë gara bashkë, por djaloshi vetëm dy kishte fituar. Atje babai i kishte folur me pasion për dobinë shëndetësore të skive : — Skitë janë sporti më i shëndetshëm për njeriun. Të gjitha pjesët e trupit janë në lëvizje dhe të gjitha organet në veprimtari të plotë në mes të një ajri të pastër e të freskët. Kjo është gostia më e mirë që njeriu mund t’i bëjë falas organizmit. Një ditë ai e kishte çuar të birin përballë një fshati të bukur alpin. Atje i kishte thënë: — Unë dua të prehem pak; ti mund të vazhdosh të bësh ski vetëm. Djaloshi kishte bërë edhe disa xhiro me ski, pastaj kishte shkuar e ishte ulur pranë të atit. I fundosur në një heshtje të thellë, ky po e endte shikimin mbi çatitë e pjerrëta të fshatit përballë. Për të mos ta shqetësuar, i biri nuk e theu heshtjen. Por, pas disa minutash, këtë e bëri vetë babai: — Ti nuk e gjen dot me mend, bir, pse është burim emocionesh për mua soditja e këtij fshati. Nuk ke faj, se ishe fare i vogël, kur ne u arratisëm nga Shqipëria. Me përjashtim të komoditetit, pamja e këtij fshati është pothuajse identike me atë të fshatit tonë në Korçë. Kur e kam parë për herë të parë, më ka rrahur zemra, sikur donte të dilte nga kraharori. Padashur më shkuan lot. Përpiqesha të imagjinoja pozicionin e shtëpisë sonë… Shtëpia jonë! Sigurimi do ta ketë rrafshuar, për të nxjerrë inatin e arratisjes sonë. Megjithatë, sikur të më jepej rasti ta ledhatoja myshkun e themeleve të asaj shtëpie, do të ripërtërihesha. Në qoftë se nuk do të kem fat të kthehem i gjallë në vendin tim, dëshira ime do të ishte ta dorëzoja shpirtin përballë këtij fshati. Kur të jem nisur për udhën pa kthim, sillëm këtu. Vdekja në dhé të huaj do të jetë më pak e siklmetshme për mua, duke m’u fikur shikimi me këtë pamje në sy. Vdekja e babait qe e papritur. Djali ndodhej larg dhe nuk e respektoi dot amanetin. Por qysh atëherë ai vendosi t’i festonte Krishtlindjet në atë fshat të Zvicrës. Çdo 24 dhjetor, ai rrinte një orë tek vendi ku kishte qenë ulur për herë të parë me babanë, përballë fshatit të adhuruar, duke dëgjuar këngë e melodi korçare të regjistruara në magnetofonin e të atit. I dukej se ato i dëgjonte dhe babai. Atje linte gjithmonë një buqetë lulesh. Kujtimet e turbullonin, por festa bëhej më kuptimplote për përkthyesin, veçanërisht pasi kishte shkelur sërish tokën amtare. *

Ai shkoi në Zvicër edhe për Krishtlindjet e vitit 1991. Kur u kthye në SHBA, përkthyesi kishte edhe katër ditë pushim akoma. Mirëpo të pasnesërmen shefi i seksionit evropian të CIAs e thirri në zyrë. «Do të ketë lindur nevoja e ndonjë përkthimi», mendoi me vete, duke shtuar shpejtësinë e veturës. Eprori që e kishte thirrur shoqërohej prej sekretares. Shef i seksionit evropian të CIAs i ra drejt problemit : — Duke filluar nga 1 janari 1992, ju jeni i përjashtuar nga radhët e CIAs. Vendimi është marrë prej Drejtorisë Qendrore. E buzëqeshur, sekretarja i zgjati zarfin e likujdimit financiar me Agjensinë. Ai mori zarfin, falënderoi dhe doli prej territorit të supervëzhguar, për të mos hyrë më kurrë atje. * Përjashtimi i përkthyesit me origjinë korçare prej radhëve të CIAs e dëshpëroi Streton. Ai e vlerësonte veten shqiptar dhe kishte qenë një person shumë i dobishëm për Streton. Vizitat e tyre të përbashkëta pranë Melit në kampin e Qafë-Barit e kishin forcuar miqësinë midis tyre. Megjithëse edhe Streto e njihte mirë anglishten, ata të dy kishin folur gjithmonë shqip, kur ishin vetëm. Prandaj edhe bisedat midis tyre ishin zhvilluar më liberale, nga sa parashikonin normat e shërbimit sekret. Për shembull, Streto ishte i bindur se diskutimi i përkthyesit me origjinë korçare rreth qindshes shqiptare, kishte qenë një dekonspirim sekreti në mirëbesim midis shqiptarësh. Të tre bashkëbiseduesit ishin profesionistë me përvojë dhe e dinin se këto biseda konfidenciale do të mbeteshin sekrete midis tyre përgjithmonë. Përgjithmonë…, në qoftë se nuk do të ekzistonte tradhtia, por ajo është njerëzore dhe njeriu tradhtohet përherë nga të tijtë. Dorëshkrimi i Diksit tashmë ndodhej në duart e ekspertëve të CIAs dhe atje ata kishin ç’të qëmtonin. __________________ XXII ANKTH ―Më ngjitëse se murtaja, frika komunikohet me një të shkelur syri. N. Gogol Pasi hëngri me një oreks zogu, ai u çua nga trapeza. E shoqja u vrenjt në fytyrë dhe i bëri vërejtjen e zakonshme të ditëve të fundit : — Ç’është kjo punë kështu me ty, more burrë ? Pse nuk ha, por bën sikur ha? Një mjek i mirë kujdeset për shëndetin e tij në radhë të parë, pastaj për atë të klientëve. — Ndryshoje një herë avazin, – ia ktheu ai, me një buzëqeshje të sforcuar. — Kjo mungesë oreksi e papritur nuk është shenjë e mirë për shëndetin tënd, – insistoi ajo. – Ti këshillon pacientët të kujdesen për shëndetin e tyre, ndërkohë që neglixhon tëndin. — Kush jep këshilla shpesh, harron që t’i zbatojë vetë; ky është një fakt i njohur. Pastaj unë festoj 64 vjetorin e ditëlindjes së afërmi. Helbete, pakësimi i oresksit është edhe pasojë e moshës. Kjo është e natyrshme. — Nuk është e thënë që duhet të jesh doemos mjek, për të kuptuar se një rënie e

menjëhershme e oreksit nuk është dukuri natyrore e moshës. — Më ka marrë malli për fëmijët, – tentoi të justifikohej ai. — Atëherë do t’iu telefonoj të vijnë menjëherë. As ata nuk janë dakord që ti të kalosh krizë shëndetësore, për shkak të mungesës së tyre të gjatë. — Leri të qetë, gjersa i ndihmoi fati. Një dozë durimi është domosdoshmëri në jetë. Sot fola në telefon me vajzën. Ajo më tha se edhe i vëllai është shumë mirë ; komunikojnë rregullisht me njëri-tjetrin. Kjo më ka qetësuar. — Tregues i qetësimit tënd është stabilizimi i oreksit. — Të premtoj se qysh prej ditëlindjes së afërt, do të filloj të ushqehem përsëri si më parë – i dha fjalën ai duke e përqafuar. * Gruaja buzëqeshi kur iu kujtua ky dialog, tek po përgatiste darkën e kremtimit të ditëlindjes së bashkëshortit. Duke pasur parasysh faktin që ditët e punës së mjekut ishin të ngarkuara, ata kishin vendosur ta organizonin në mbrëmje ceremoninë e ngushtë familjare. «Fëmijët do t’i telefonojnë përsëri sot, me rastin e ditëlindjes, dhe ai do të qetësohet edhe më mirë», mendoi gruaja duke gatuar. Kishin dy fëmijë: vajzë e djalë. Të dy në emigracion. Vajza kishte ikur me të shoqin në Amerikë, ndërsa djali vazhdonte studimet për mjekësi në Itali. Kur ky ishte regjistruar në universitetin La Sapienza të Romës, i ati i kishte thënë me krenari në prani të mamasë: — Ti do të përfaqësosh brezin e tretë të mjekëve të dalë nga gjiri i familjes sonë. Prindërit jetonin në një shtëpi private të trashëguar. Në saje të biografisë së mirë politike, ata kishin kaluar një jetë të qetë e cilësore nën diktaturë, krahasuar me të tjerët. Për më tepër, regjimi diktatorial i kishte krijuar mundësinë kardiologut pasionant që të specializohej jashtë shtetit. Më vonë, atë e kishin punësuar në DSJ, si një specialist të përgatitur dhe me biografi të shëndetshme për kohën. Si rrjedhojë, ata familjarisht nuk kishin njohur fare shqetësime në diktaturë, përkundrazi. Ishte kjo arsyeja që gruaja u shqetësua aq shumë nga mungesa e oreksit të bashkëshortit. Në të vërtet burimi i stresit të theksuar, që po përjetonte mjeku, ishte krejt i panjohur për gruan e tij. Kishte mjaftuar vetëm një pyetje e thjeshtë e një pacienti të rëndësishëm, për t’i vrarë qetësinë kardiologut: — Doktor, ke pasur rastin ta njohësh Hamit Melin, detektivin më të shquar të DSJsë? I befasur nga kjo pyetje, kardiologu ishte zverdhur, para se të përgjigjej me zë të dobët: — Kur unë kam filluar punë në DSJ, Hamit Meli ishte larguar prej andej. Megjithatë kam pasur rastin ta mjekoja një herë në kampin e Qafë-Barit, kur ishte i burgosur. Me një buzëqeshje skërmitëse, tjetri i kishte shkelur syrin duke i thënë: — Më duket se e ke vizituar dy herë në Qafë-Bar, jo një herë. Dhe kishte dalë nga dera pa e përshëndetur. Mjeku me përvojë, i llastuar nga fati, nuk e kishte imagjinuar dot kurrë më parë, se një pyetje e thjeshtë mund të çekuilibronte një jetë. __________________ XXIII VRASJE

« Është më mirë të shpëtosh një fajtor, sesa të vrasësh një të pafajshëm. » Volter Ajo i kishte blerë si dhuratë një krevatë të bukur burrit, e cila i pëlqeu mjaft doktorit. Sapo i takuan gotat për fillimin e ceremonisë së ditëlindjes, tingëlloi telefoni. Djali i uronte përvjetorin babait, duke i kërkuar ndjesë që nuk kishte mundur të vinte, për të festuar së bashku. Vera ishte e cilësisë së mirë. U pëlqeu të dyve. Mjeku i mbushi përsëri gotat dhe iu drejtua së shoqes: — Ta ngremë një dolli për shëndetin tënd, e dashur ! — Uroj që të jetosh njëqind vjet! – ia ktheu ajo shend e verë. Megjithë mungesën e fëmijëve, ata po e shijonin mirë festën. Ndryshe nga ditët e kaluara, mjeku po hante e po pinte normalisht. Të paktën atë natë të shënuar, ai donte ta harronte shqetësimin që po i nxinte ditët. Duke e parë burrin të kënaqur, bashkëshortja fluturonte nga gëzimi. I shoqi i mbante gjithmonë premtimet dhe ky ishte një virtyt që ajo e çmonte së tepërmi. E bërë paksa çakërrqejf prej efektit të verës së zgjedhur, ajo i kujtoi me pasion burrit muajin e mjaltit, lindjet e fëmijëve, studimet e tyre… Ishte ora tetë e gjysmë e mbrëmjes, kur telefoni tingëlloi përsëri. — Vë bast që do të të dalë vajza në telefon, – hamendësoi gruaja. Mjeku ngriti receptorin. Pasi dëgjoi atë që po i fliste nga ana tjetër, ai i tha me përtesë: — Mirë, po vij. Gruaja u trishtua, mbasi e mori vesh që mjeku do të dilte. — Më presin, se paska ardhur një urgjencë në spital, – e sqaroi ai pa qejf. — Ç’do të thotë kjo? Nuk gjejnë dot një mjek tjetër ata sonte ? — Kur vdekja luftohet me sukses, i sëmuri ka mundësi ta festojë edhe ditëlindjen e ardhshme, e dashur, – i tha ai duke qeshur, për ta qetësuar. – Jeta e një pacienti është në rrezik, prandaj më duhet të shkoj në spital. Premtimin e mbajta : sonte kam ngrënë e kam pirë mjaft. Shpresoj se ke mbetur e kënaqur. Faleminderit për gatimet e shijshme, që kishe përgatitur. — Unë doja të kënaqeshim akoma, se po e kalonim shumë mirë. Por të paktën vur kravatën e re, për të shkuar në spital. — Me kënaqësi; ajo është simbol i përvjetorit sonte. — Me biçikletë do shkosh? — Jo, do nisem në këmbë. Pas pak, do dërgojnë ambulancën që është duke u kthyer nga një shërbim, siç më thanë. Por meqenëse pacienti është rëndë, dua të fitoj sadopak kohë. Mjeku u përqafua me të shoqen, e cila i uroi edhe një herë tjetër ditëlindjen. Pastaj doli. Qejfmbetur prej të papriturës së pakëndshme, gruaja nuk u ul vetëm në tryezë. Ajo mori një album fotografish dhe zuri vend në kolltuk. Ishte albumi i festave familjare, të cilin ajo e kishte pagëzuar koleksioni i gëzimeve tona. Midis tyre, fotografitë e dasmës së vajzës i sillnin një hare të veçantë. Ajo kishte qenë fëmija e parë dhe prindërit e rinj e kishin dashur shumë. Madjé kishin menduar të mos lindnin fëmijë tjetër. Djali ishte zënë si pasojë e një pakujdesie të mjekut. Por ata as nuk e kishin shkuar ndërmend ta ndërprisnin shtatzëninë. Më pas i kishin dashur njësoj të dy fëmijët. Vetëm babagjyshi donte pak më shumë nipin se mbesën. Vajza ishte martuar në vitin 1976, një vit që kishte njohur një baticë të luftës së klasave. Familja e dhëndërrit kishte pozita të forta në pushtetin diktatorial. Kjo e forcoi edhe më tepër biografinë politike të mjekut, i cili pas një viti filloi punë

kardiolog në DSJ – një privilegj i madh për kohën. Ky ishte kujtimi më i mirë, që ruanin prej martesës së vajzës. Duke puthur fotografinë e së bijës me fustanin e bardhë të martesës, gruaja pëshpëriti e gëzuar: «Sa mbarësi që na solli martesa jote, o engjëll i mamit !» Ajo po e puthte për herë të dytë fotografinë, kur zilja e telefonit ia ndërpreu monologun e lumturisë. Një ide joshëse i ngrohu zemrën, para se të ngrinte receptorin : «Si duket kanë gjetur ndonjë mjek tjetër për urgjencën ; ne do ulemi përsëri në trapezë.» Zëri i shoferit të ambulancës, të cilin ajo e njihte mirë se kishte qenë shumë herë aty për të marrë mjekun, ia ushqeu fillimisht shpresën që i kishte lindur : — Mirëmbrëma. Po vij tek ju. Pastaj do të kthehemi së bashku në spital, tek yt shoq. — Po ti eja më mirë bashkë me tim shoq këtu ; pse duhet ta bëjmë dy herë rrugën. — Ju do të rrini fare pak në spital; pastaj do të ktheheni në shtëpi bashkë me burrin. Ai e uli receptorin, ndërkohë që gruaja e mjekut nuk u sqarua siç dëshironte. Pak e hutuar, ajo e priti shoferin e ambulancës tek pragu i portës. — Ejani, zonjë, që të shkojmë e të kthehemi shpejt, – i tha ai sapo mbërriti. — Unë do të ndërrohem; ndërkohë ju merrni diçka me rastin e ditëlindjes së burrit. — Faleminderit, po marr një bonbonë, – ia ktheu ai duke hyrë brenda. E zonja e shtëpisë kaloi në dhomën tjetër dhe nuk ia vuri veshin urimit me gjysmë zëri. Sapo zbriti në oborrin e spitalit, gruan e doktorit e shoqëruan dy infermiere deri në sallën e pritjes. Atje nuk erdhi ta takonte i shoqi, por drejtori i spitalit, i cili u shpreh me zë të ulët: — Më vjen shumë keq, zonjë, por bashkëshortit tuaj të dashur dhe kardiologut tonë të dalluar i ka ndodhur një aksident gjatë rrugës, duke ardhur në spital. Ndodhet në reanimacion. Ajo shpërtheu në të qara me dënesë dhe mezi arriti të pyeste me një fije zëri: — Po si është e mundur? Dy infermieret përpiqeshin ta qetësonin, ndërkohë që drejtori po i sqaronte rrethanat e dramës : — Kur ne ju telefonuam, nuk kishim ambulancë këtu. Të parën që erdhi e nisëm menjëherë për tek shtëpia juaj. Për fat të keq, ajo e kishte gjetur mjekun të aksidentuar rëndë në anë të rrugës. Për më tepër, kamioni që e ka aksidentuar, nuk ka ndaluar fare tek vendi i ngjarjes, por është larguar në drejtim të panjohur. Policia është vënë në ndjekje të tij. — Dua ta shikoj burrin, – rënkoi ajo midis dënesave. — Mblidhni veten njëherë, pastaj do të shkojmë bashkë tek salla e reanimacionit, – i sugjeroi drejtori. Mandej ai shkoi të takonte përgjegjësin e sallës së reanimacionit. — Ajo do që të shikojë burrin, si do t’ia bëjmë ? u këshillua drejtori me përgjegjësin. — E ç’ka për të parë aty ? Ai ka mbaruar me kohë. Duhet çuar kadavra në morg. — Porosit infermieret ta rregullojnë pak tek krevati ku ndodhet, që të kuptohet nga veshja cili është. Unë do ta lejoj gruan ta shikojë nga larg, që nga xhamat. Të mos hyjë fare në sallën e reanimacionit. — Kjo është zgjidhja më e mirë, – e aprovoi përgjegjësi. Drejtori shkoi përsëri tek salla e pritjes. — Ejani, zonjë, se do t’ju shoqëroj vetë deri tek salla e reanimacionit, – i tha ai gruas së hidhëruar. – Por rregullorja e spitalit na ndalon kategorikisht për të hyrë brenda. Prandaj do ta shikojmë burrin përmes xhamave. Ai e mori për krahu gruan, që mezi qëndronte në këmbë. Sapo ajo pa kravatën e re të zhubravitur, i ra të fikët. __________________

XXIV NOSTALGJI… « Njeriu është një hyjni i lidhur me zinxhira nga pushteti i rrethanave.» M. Preda Në fillim të marsit 1992 shefi i tij në hierarkinë e CIAs i bëri të ditur Stretos: — Pas dy javësh do niseni me shërbim në Shqipëri, i shoqëruar nga një koleg amerikan. Atje do të qëndroni pesë ditë. Ky qe një lajm i mirë për Streton. Ai kishte qenë në Shqipëri qyshkur qeveria e Tiranës kishte legalizuar pluralizmin politik. Ishte kurioz të konstatonte emancipimin politik të bashkatdhetarëve, pas pakësimit të dozës së frikës. Meqenëse kishte vepruar pranë kulmit të pushtetit diktatorial, Streto i njihte mirë bubullimat jupiteriane dhe efektin e tyre mbi turmat. Qysh atë natë që Hoxha kishte hequr maskën e marksistit në sy të tij e të Fatmir Merdarit, në prag të nisjes së Dofenit për në takimin e Londrës, Streto ndiente një neveri të thellë ndaj klanit të paskrupull diktatorial. Megjithëse e dinte mirë që demokratizimi i Shqipërisë ishte një ëndërr me sy hapur, Stretos i vinte mirë që klani Hoxha ishte mënjanuar të paktën nga skena politike. I zhgënjyer prej rezultateve të veprimtarisë së grupit komplotist, Streto ndiente mall për vendlindjen dhe dëshironte shumë të ndodhej në mes të popullit të tij fatkeq. Atje ai vepronte i maskuar dhe kishte mundësi t’i vëzhgonte me ngé bashkatdhetarët, të njohur e të panjohur, pa u ndruajtur se mos e pikaste ndonjëri prej tyre. Në këtë mënyrë ai evitonte si miqtë dhe armiqtë. Por kujtimet njeriu nuk i eviton dot. Ata janë përherë të pranishëm në shpirtin e gjithsecilit dhe ngrenë krye në çdo çast të volitshëm për ta. Tani ai ishte i detyruar të shkonte i maskuar në Tiranë, ku para disa vjetësh bënte tërthorazi ligjin. Për herë të fundit në Shqipëri Streto kishte qenë në janar 1991. I maskuar, sigurisht. Një ditë ai ndodhej në barin e hotel Dajtit, të frekuentuar kryesisht prej të huajve. Pas dhjetë minutash atje kishin hyrë Dofeni, e shoqja dhe e kunata – motra e gruas. Kjo e fundit kishte qenë përkohësisht bashkëshorte e Stretos, duke krijuar urën miqësore të drejtpërdrejtë me baxhanakun – Dofenin. Ata të tre kishin zënë vend në një tavolinë disa metra larg asaj të Stretos. Klientët ishin të pakët dhe në bar zotëronte një heshtje e plotë. Kurioz, Streto po i shikonte me bisht të syrit ata të tre, të cilët para disa vjetësh përbënin rrethin e tij të ngushtë. Dofeni kishte shtuar peshë dhe rënia e flokëve ia kishte zgjeruar ballin. E shoqja pothuajse nuk kishte ndryshuar. Në kundërshtim me të motrën, ish-nusja e Stretos ishte dobësuar mjaft; çehreja e saj reflektonte trishtim e lodhje. Streto ndjeu instiktivisht keqardhje për rënien e dukshme fizike të ish-bashkëshortes, e cila kishte qenë viktimë e koniukturave politike të diktaturës në krizë të thellë. Bëhej fjalë për një martesë spontane, të kalkuluar politikisht, ku ndjenjat e partnerëve i përkisnin planit të dytë. Megjithatë Streto e kishte kuptuar shpejt, se nusja e dashuronte marrëzisht. Një ditë ajo ia kishte pohuar me gojë të saj: «Duke qenë pesimiste nga natyra, unë nuk e kisha shpresuar kurrë një martesë kaq të lumtur në jetë, Guri.» Natyrisht, Streto nuk e dashuronte me të njëjtin pasion, por nuk kishte arsye

që t’i qëndronte ftohtë. Mbi të gjitha, në atë periudhë të nxehtë atij i duhej të drejtonte në prapaskenë një grup komplotues antidiktatorial të rëndësishëm, gjithë duke qenë në lartësinë e detyrës zyrtare – si krahu i djathtë i baxhanakut, që drejtonte shërbimin sekret shqiptar dhe kontrollonte pushtetin e brendshëm, ndërkohë që i ati mbetej figurant prej sëmundjes. Streto nuk ndiente urrejtje ndaj ish-nuses as në ato çaste që ajo ishte ulur pranë Dofenit – armikut të tij kryesor. Dy herë shikimet e tyre ishin kryqëzuar rastësisht. E nga ta dinte ajo e shkreta, se kujtimi i atyre syve (momentalisht të panjohur) i vriste gjumin? Të dy motrat po pinin lëng qershie. Dofeni, krahas filxhanit të kafesë, kishte edhe një dopjokonjak. Streto hamendësoi se biseda e tyre duhej të ishte e rëndësishme, sepse Dofeni përkulej herë pas here nga ana e kunatës dhe i fliste duke tundur shuplakën e dorës së djathtë. Kjo shenjë ishte tregues i preokupimit të tij maksimal për temën që diskutohej. Efekti i konjakut dhe angazhimi serioz në diskutim bënë që Dofeni ta ngrinte pak zërin. Për një çast Streto pati përshtypjen se dëgjoi të përmendej emrin e tij. Kureshtar, ai vuri në funksionim aparatin e vogël të regjistrimit të zërave në distancë, që e kishte në xhep. Pas një çerek ore ata të tre u çuan dhe dolën nga bari. Ndërsa Streto u ngjit në dhomën e tij në hotel, për të dëgjuar bisedën e regjistruar. * Dialogu fillonte në mes të një fraze të Dofenit : — … kjo s’është, veçse një marrëzi. Paske vendosur të mbash zi për dashurinë e humbur të Gurit ? Prandaj nuk pranon të martohesh më ? Humbja e një dashurie nuk duhet të bëhet kurrë fatale. — Të lutem, Ilir, mos më fol me këtë gjuhë për dashurinë time ndaj Gurit, sepse je ti personalisht, që e ke mbjellë atë dashuri në zemrën time. Apo i ke harruar ato që më thoshe për të ? «Guri është sa i pashëm edhe inteligjent, sa guximtar edhe i aftë, sa i kompletuar edhe i komunikueshëm.» Ky ka qenë opinioni yt për baxhanakun e ardhshëm. — Nuk e mohoj; ai i ka të gjitha këto cilësi. Por unë nuk kisha arritur t’ia zbuloja defektin e tij kryesor: pabesinë. Guri ishte një profesionist me përvojë në fushën e shërbimeve sekrete dhe dinte t’i kamuflonte mirë ndjenjat dhe prapamendimet e tij. Ai tradhtoi shtetin shqiptar dhe ty si nuse e re. Dhe mos harro këtë fakt të rëndësishëm : me tradhtinë e tij Guri i ka shkaktuar një dëm shumë më të madh shtetit, sesa ty si bashkëshorte. — As ti mos harro, se unë humbjen e Gurit e peshoj me zemrën time e jo me kandar të qeverisë. Ai ishte njeriu që unë kam dashuruar me të vërtet dhe muajt e jetesës sonë bashkëshortore do të mbeten përgjithmonë kujtimet më të ëmbla për mua. Unë ëndërroj çdo natë për të; buzëqeshja e hijshme e Gurit dhe zëri i tij më magjepsin. Ti nuk e imagjinon dot trishtimin që përjetoj unë, kur zgjuhem nga ëndrra dhe e shikoj që jam vetëm në krevat. E njëjta zbrazëti më krijohet edhe në zemër. Kujtimi i Gurit m’i lëndon ndjenjat, por ai më mban gjallë. Ti i bën llogaritë sipas logjikës së ftohtë të shtetit, Ilir, por ajo është e huaj për mua. Unë e kuptoj që ti sipas së njëjtës logjikë ke vepruar edhe kur më propozove martesën me Gurin. Dashuria e gjeti shtegun për të hyrë në zemrën time, por atje është verbuar dhe nuk del dot më. — A mos je verbuar gjë edhe ti vetë dhe nuk e shikon humbjen e së ardhmes tënde ? T’i qëndrosh besnike dashurisë së një tradhtari është një veprim që sfidon logjikën. — E vërtetë. Por një dashuri që nuk sfidon logjikën, s’është e sinqertë. — Po të them për herë të fundit: mendohu mirë. Sot e tutje unë nuk do ta përmend më këtë çështje. — Ky është nderi më i madh që mund të më bësh. — Kokëfortësia nuk ka asgjë të përbashkët me vendosmërinë. — As logjika me dashurinë e vërtetë. __________________

XXV DIMËR… ―Arsyeja e më të fortit imponohet. » Zh. Dë La Fonten Një ditë të bukur marsi të vitit 1992, në prag të nisjes së tij për në Shqipëri, Streto po dëgjonte edhe një herë dialogun e ish-nuses së tij me Dofenin. Ndodhej në një lulishte të kuartierit të përgjithshëm të CIAs, Langley, në Washington. Megjithë përvojën e tij të madhe për të mos u bërë pré e ndjenjave, Streto po ndiente një shtrëngim në zemër duke dëgjuar zërin dridhërues të asaj me të cilën kishte vënë kurorë dhe që vazhdonte ta deklaronte pa mëdyshje dashurinë e fuqishme ndaj tij. Sikur të mos kishte qenë vetë autori i atij incizimi në rrethana të jashtëzakonshme, Streto nuk do ta kishte besuar, se ai s’ishte i parapërgatitur qëllimisht për të. Kushtet në të cilat ishte realizuar ajo martesë me recetë do ta përligjnin plotësisht edhe një dashuri fasadë të nuses së re ndaj bashkëshortit të rekomanduar nga kupola e pushtetit diktatorial. Por realiteti konfirmonte të kundërtën. Megjithëse ish-bashkëshortja e kishte humbur përfundimisht Streton, ajo jetonte në saje të kujtimeve të tij. Kur dialogu i incizuar mbaroi, Streto vendosi në vetvete : «Kur të shkoj në Tiranë, do të bëj ç’është e mundur ta shikoj patjetër nga afër.» Nën efektin e shprehjes së ndjenjave të ngrohta ndaj tij prej nuses së dikurshme, Streto buzëqeshi. U çua në këmbë dhe filloi të bënte shëtije të shkurtra me duar pas shpine. Pas pak i tingëlloi celulari. Shefi i seksionit ballkanik të CIAs e thërriste në zyrë. «Si duket, do të më japë instruksionet e fundit, para se të nisem për në Shqipëri», mendoi Streto. Shefi ishte vetëm në zyrë. Me të hyrë Streto, ai i tha buzagaz : — Misioni juaj në Tiranë është anulluar; do t’ju zëvendësojë një koleg tjetër. Së shpejti, ju do të niseni gjetkë. Megjithëse u befasua, Streto e priti i qetë në pamje e i buzëqeshur komunikimin e vendimit prej shefit. Në brendësi ajo i kujtoi pushimin e befasishëm nga puna të mikut të tij – përkthyesit me origjinë korçare. Ai e falënderoi eprorin dhe doli. «Të shikojmë ç’do bëhet më tej», tha me vete. * Streton e zëvendësoi në atë mision njëri prej dy detektivëve shqiptarë, që u arratisën nga Shqipëria bashkë me robin amerikan më 1984. Kjo e lehtësoi disi shpirtërisht. «Gjithsesi një bashkëluftëtar i grupit tonë do të shkojë në Shqipëri, të paktën», ngushëlloi veten Streto. Grupi i tyre … A ekzistonte më në realitet ai? CIA e kishte shpërbërë atë, duke i aktivizuar në fronte të ndryshme të shërbimit sekret pjesëtarët e Komplotit të Tiranës, siç figuronte në dokumentacionin e saj. Duke punuar e jetuar përgjithësisht të ndarë prej njëri-tjetrit, ata nuk përbënin më një grup. Dhe ç’ishte më e dhimbshme, ata nuk kishin më të drejtë as ta përmendnin ekzistencën e dikurshme të grupit.

Në maj të vitit 1984 CIA i kishte dekoruar pjesëtarët e grupit të Stretos, për një veprimtari që aktualisht binte ndesh me projektet amerikane për të ardhmen e Shqipërisë dhe të shqiptarëve. E kaluara e tyre e afërt ishte e papajtueshme me të sotmen. Prandaj ata duhej ta harronin atë të kaluar, për të mos i krijuar probleme vetes… Qysh gjatë muajit të parë të qëndrimit të tyre në Amerikë, të dekoruarit e ish-grupit e kishin kuptuar, se kontaktet e tyre me Kobrën nuk i pëlqenin CIAs. Ndërsa në fillim të viteve nëntëdhjetë Streto dhe të tjerët po suportonin një ftohtësi të pashpjegueshme të CIAs. Dorëshkrimi i tradhtuar, i cili në realitet nuk duhej të publikohej pa kaluar të 15 vjetët, ishte shkaku kryesor i kësaj ftohtësie të përzier me dyshim. Edhe dy ish-robërit amerikanë të DSJsë, të cilët u detyroheshin me jetën shokëve të Stretos, tani u flisnin me maja të buzëve kur takoheshin në ambientet e CIAs. Diksi u dëshpërua kur mësoi pasojat e dekonspirimit të përmbajtjes së dorëshkrimit të tij. «Ju kërkoj ndjesë për telashet serioze që ju krijoi tradhtia e dorëshkrimit, por edhe kjo është pjesë e luftës sonë», qe mesazhi që u adresoi autori i dorëshkrimit miqve të tij. __________________ XXVI NËN SHIKIMET E ZYMTA TË CIAs

―Urrejtja është më dinamike se miqësia, por më pak se lavdia. » Vovënarg Megjithëse anëtarët e grupit të Stretos nuk gëzonin më dashamirësinë e eprorëve të shërbimeve sekrete amerikane, ata nuk ndodheshin në gjendjen e dëshpëruar të Kobrës. Ky ishte vërtet një persona non grata për CIAn. Në fillim Kobra kishte qenë i dobishëm në duart e CIAs, për të luftuar kobrat e tjerë. Por pas takimit tripalësh të Londrës (15 – 21 mars 1984), kur Inteligjencë Servisi dhe CIA e gjetën fjalën mes tyre, Kobra ishte i padëshirueshëm për amerikanët, u digjte sytë, mbasi ai kishte dëgjuar shumë prapësira në ato bisedime ultrasekrete lidhur me të ardhmen e Shqipërisë. Një dëshmitar i padëshirueshëm… Dy shqiptarët e vetëm që morën pjesë në ato bisedime ishin Ilir E. Hoxha dhe Kobra. Të dy punonin për të huajt, në dëm të interesave të popullit e të vendit të tyre ! I pari firmoste në emër të babait çfarë i diktonin anglezët, ndërsa i dyti bënte gjithçka të mundur, nëpërmjet informacioneve që zotëronte, për ta detyruar Inteligjencë Servisin që t’i lëshonte sa më shumë terren CIAs. Kështu ai mendonte të siguronte një azil politik të përhershëm në Amerikë, ndërkohë që diktatori e kishte dënuar me vdekje në mungesë, megjithëse i kishte shërbyer si kryepolic i vendit për më se një çerek shekulli. Mirëpo ai dinte shumë dhe mësoi akoma më shumë gjatë bisedimeve supersekrete të Londrës. * Që Kobra ishte një dëshmitar i padëshirueshëm për diplomacinë e fshehtë të Washingtonit dhe mund t’i krijonte probleme të paparashikuara asaj, këtë e tregon qartë lordi anglez, Nicholas Bethell, në librin e tij Mision i tradhtuar – Si e sabotoi Kim Filbi pushtimin e Shqipërisë. Ndonëse qëllimi i autorit në këtë libër është përforcimi i tezës dalëboje të «tradhtisë» së Kim Filbit, ai detyrohet të sakrifikojë një pjesë të së vërtetës, për tu bërë disi i besueshëm.

Në faqen 15 të librit të tij, Bethell shkruan: «SHBA këmbëngulin në mbështetjen e një ―versioni përgënjeshtrimi të qëndrueshëm‖ lidhur me çështjen shqiptare, megjithëse sot ky përgënjeshtrim nuk duket më i qëndrueshëm. Qeveria e Washingtonit i ka urdhëruar, me kërcënim ndëshkimesh ligjore, të gjithë personat e angazhuar në ato ngjarje [në Shqipëri – A.H.] që të mos shprehen për pjesëmarrjen e tyre në operacion dhe po ashtu të mohojnë faktin se një operacion i tillë ka ndodhur.» [La misione tradita – Come Kim Philby sabotó l’invasione dell’Albania. LE SCIE, Arnoldo Mondadori Editore, Milano, 1986.] Kobra u arratis nga Shqipëria në fund të gushtit 1982. Pas mbërritjes së tij në Washington, ai paraqiti prova të pakundërshtueshme, se edhe dy grupe diversioniste që penetruan në Shqipëri pas arratisjes së Filbit në Moskë më 1963, ishin spiunuar tek Sigurimi, si ata të mëparshmit. Kush i kishte bërë këto dekonspirime të periudhës pasfilbiane? Kjo pyetje–akuzë mbolli konfuzion në relacionet midis drejtuesve të CIAs dhe organit vëzhgues të saj – FOA (Freedom Of Information Akt – Ligji mbi Lirinë e Informacionit). Paragrafi i fundit i faqes 15 të librit të sipërcituar të lordit Bethell jep një tablo të qartë të konfuzionit, që u krijua pas përplasjes në këtë rast midis drejtuesve të CIAs dhe përfaqësuesve të FOAs: «Në shtator 1982, Louis J. Dube, funksionar i ngarkuar me revizionimin e informacioneve për Drejtorinë Operacionale të CIAs, deklaroi nën betim: Kërkesa e aplikimit të Freedom Of Information Act bërë nga i interesuari mbi tentativat e pretenduara opercionale të Agjensisë [CIAs, A.H.] në Shqipëri nuk mund as të pranohet, as të refuzohet, sepse një përgjigje pozitive ose negative ka gjasa t’i sjellë cenime të rënda sigurisë kombëtare.» Nicholas Bethell e mbyll introduksionin e librit të tij me një pyetje mjaft domethënëse: «Atëherë, pse kaq këmbëngulje? Pse, edhe pas kaq vjetësh nga ato ngjarje, mungon vullneti që publiku të dijë çfarë kanë bërë ata dhe çfarë mësimesh kanë nxjerrë nga gabimet e tyre?» [La misione tradita – Come Kim Philby sabotó l’invasione dell’Albania, faqe 16. LE SCIE, Arnoldo Mondadori Editore, Milano, 1986.] Pra, Kobra ndodhej në një vend të gabuar e në një moment të gabuar… __________________ XXVII VETMI RRËQETHËSE ―Shpirtligësia e pi vetë pjesën më të madhe të helmit të saj. Zh.–Zh. Rusó CIA filloi ta izolonte Kobrën, duke e detyruar ta kalonte pjesën më të madhe të kohës në apartamentin e tij. Ai duhej të paraqitej në qendër dy herë në javë. Dy djemtë, që studionin në shkolla amerikane, i bënin telefonata të rralla. Ndërkohë shokëve të grupit të Stretos nuk iu ndalohej ta takonin Kobrën, por kush e bënte një veprim të tillë, transferohej larg me shërbim pas disa ditësh. Në realitet nuk ishte e vështirë për CIAn ta izolonte prej shqiptarëve të tjerë një person me të kaluarën e Kobrës. Ky ishte bërë i urryer për bindjen e tij të verbër ndaj diktatorit edhe në ato raste kur përmasat e krimit ishin të përbindshme. Melit i

kujtohej një akt i tillë marrëzie nga ana e Kobrës në nëntor të vitit 1972. Me rastin e 60-vjetorit të shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, emigrantët politikë shqiptarë, përkrahës të monarkisë, do të organizonin një festë madhështore në Bruksel, ku do të merrte pjesë edhe pretendenti për fron, Leka I. Regjimi diktatorial i Tiranës planifikoi të hakmerrej ndaj pjesëmarrësve në këtë festë. Kobra vetë e kishte thirrur në zyrë detektivin më të mirë të DSJ, Hamit Melin. Pasi ia kishte përshkruar si një sfidë ndaj qeverisë së Tiranës festën e parashikuar prej monarkistëve në Bruksel, Kobra i kishte thënë: — Partia jonë ka vendosur t’iu japë përgjigjen e merituar atyre tradhtarëve të kombit. Kryeqyteti i Shqipërisë është Tirana, jo Brukseli. Ne tani jemi informuar se në cilën sallë do të zhvillohet mbledhja ceremoniale. I vetëquajturi Leka I do të jetë i pranishëm. Me këtë rast ai e meriton një dhuratë nga «mbretëria» e tij dhe do t’ia dërgojmë. Këtë mision po ta besojmë ty, si detektivi ynë më i mirë. Një bombë e fuqishme me sahat duhet ta « përshëndesë » mbretucin dhe të ftuarit e tij në kulmin e festës. I tronditur prej këtij plani makabër, detektivi Meli ishte shprehur : — Por, zakonisht, në festa të tilla marrin pjesë edhe shumë gra e fëmijë. — E ç’rëndësi ka; a nuk janë familje armiqsh të pushtetit popullor edhe ata? — Numri i viktimave do të jetë jashtëzakonisht i lartë. — Rreth 250. — Ky nuk është një mision, por një masakër. Unë nuk e marr përsipër. — Detyra nuk është fakultative. — Detektivi nuk është një kriminel ordiner. — Kjo është fjala jote e fundit? — Po. — Partia do ta gjykojë sjelljen tënde dhe do të marrë masat e duhura. Ky kundërshtim mund të të kushtojë shtrenjtë, – kishin qenë fjalët e fundit të Kobrës. Këtë masakër nuk e kishin marrë përsipër as dy detektivë të tjerë, që kishte thirrur Kobra pas Melit. Për shkak se refuzimi për kryerjen e këtij krimi qe në bllok prej detektivëve të DSJsë, partia u tregua zemërgjerë dhe hoqi dorë prej kryerjes së tij. Mirëpo Streto dhe gjithë shokët e tij ishin në dijeni të kësaj tentative të përbindshme të Kobrës, me sugjerim të diktatorit, dhe nuk ia harronin lehtë, prandaj ata nuk kishin dëshirë as të komunikonin me të në Amerikë. Kjo e favorizonte planin e CIAs për izolimin e Kobrës. Nga ana tjetër, Streto dhe shokët e tij e dinin mirë, se Kobra nuk kishte pasur ndërmend kurrë ta tradhtonte diktatorin Hoxha. Ai kishte qenë i detyruar ta bënte këtë vetëm, kur e kuptoi se e priste arrestimi në kuadër të fushatës së klanit Hoxha për eliminimin e rivalëve të mundshëm për pushtet, pas vdekjes së diktatorit mjaft të sëmurë. Edhe në këtë rast kishte nxjerrë krye egoizmi ekstrem i kriminelit Kobra. Duke u arratisur i shoqëruar prej katër oficerëve të zgjedhur, ai kishte marrë me vete edhe të dy djemtë e tij. Por sa djem e vajza të pafajshëm kishte zhdukur ai vetë gjatë 27 vjetësh karrierë gjaksore si kryepolici më i bindur i diktatorit Hoxha ? Këta fakte të pakundërshtueshëm e transformonin Kobrën në një të arratisur ordiner për të shpëtuar lëkurën, gjë që lehtësonte planin e CIAs për izolimin e tij. * I vetëm në apartamentin e tij, i cili po i kthehej në burg, Kobra përpiqej ta justifikonte në ndërgjegje të kaluarën gjakatare:

«Unë isha vetëm një ingranazh i makinës diktatoriale. Ajo do të funksiononte edhe pa mua. Për fat të mirë, kundërshtarët tanë tradicionalë – nacionalistët – janë treguar tolerantë me ne. Edhe ata që aktualisht punojnë në CIA janë sjellë korrekt me mua, megjithëse ua kam persektuar familjet në Shqipëri. Bile ata sillen edhe më mirë se Streto me shokë, të cilëve e kuptoj që u krijoj alergji. Në realitet ne kemi ditur ta shfrytëzojmë për interesin tonë tolerancën e kundërshtarëve.» Ky monolog i kujtoi Kobrës një ngjarje të vitit 1953. Një mbrëmje vere të atij viti, ai udhëtonte për në Tiranë, i parashoqëruar prej një xhipsi ushtarak. Në një zonë të shkretë midis Lushnjës dhe Rrogozhinës, i kishte sulmuar një bandë e armatosur. Pas një shkëmbimi zjarri të dendur, Kobra ishte plagosur në këmbën e djathtë. Megjithatë ai kishte mundur të tërhiqej në një vend të sigurtë, ku kishte luftuar derisa i ishin mbaruar fishekët. Dritat e një kamioni që po afrohej e kishin detyruar bandën të tërhiqej. Një anëtar i bandës kishte kaluar disa metra larg prej vendit, ku ishte pozicionuar Kobra. Nën dritat e kamionit, ata e kishin parë njëri-tjetrin. Kobra kishte drejtuar automatikun mbi armikun, por meqenëse nuk kishte fishekë, nuk kishte shtirë mbi të. Ai tjetri kishte menduar se Kobra ia kishte falur me dëshirë jetën dhe kishte thirrur : — Ja, edhe unë gati e kisha granatën, por po e flak nga ana tjetër. Granata kishte shpërthyer tutje, ndërsa pjesëtari i bandës ishte zhdukur në errësirë. Duke kujtuar këtë ndodhi të largët, Kobra u skërmit me cinizëm dhe pati kurajon t’ia pohonte vetes të vërtetën: «Të kisha pasur qoftë edhe një fishek në gojë të automatikut, do t’ia kisha treguar mirë mëshirën unë atij!» __________________ XXVIII KOBRA NË LETARGJI ―Çfarë të mbjellësh, do të korrësh. Popullore Një dhimbje koke ia kishte turbulluar gjumin Kobrës. Atë mëngjes ai ndihej shumë i lodhur dhe nuk u çua prej krevatit. Duke endur shikimin e rënduar mbi muret e dhomës së gjumit, ai i fiksoi sytë mbi kalendarin: duhej hequr fleta me datën 13. «Sot jemi më 14 mars», – tha me vete dhe vazhdoi: «Kur ishim fëmijë kjo datë na lajmëronte fillimin e pranverës. Ajo ishte një festë e bukur popullore, sidomos në fshat. Mblidhnim lule në fushë dhe bënim vizita tek bashkëfshatarët, të cilët na qirasnin bujarisht. Në drekë hanim mish qengji të shijshëm me kos të freskët. Jetë primitive, por e gëzuar, pranë natyrës e larg zhurmave. Por kur morëm ne pushtetin, i ndaluam me ligj festat tradicionale. Nuk e bëmë kot këtë. Duhej vrarë gëzimi i jetës, me qëllim që njerëzit të bëheshin robotë të Revolucionit Proletar. Çfarë pasojash të dëshpëruara pati kjo ! Tani data 14 mars nuk më kujton asgjë, është memece… Jo, jo, ajo më kujton diçka të rëndësishme, por në një drejtim tjetër : si sot një vit më parë ndodhesha në selinë e ambasadës amerikane në Londër. Të nesërmen fillonin negociatat tripalëshe midis CIAs, Inteligjencë Servisit dhe… Ilir Enver Hoxhës. Atëherë unë isha i rëndësishëm për amerikanët, se më përdornin si instrument për t’i detyruar anglezët të bënin lëshime në favor të tyre. Por tani jam i bezdisshëm për të dy palët, e kuptoj… Bile jam shumë më i bezdisshëm akoma për palën e tretë, që në të vërtetë është klan, jo palë : klani i diktatorit Hoxha. Këta janë gati t’iu plotësojnë çdo dëshirë

amerikanëve, me kusht që të më heqin mua qafe, ngaqë kanë gënjyer popullin se më kanë pushkatuar ! Anglezët gjithashtu nuk më shikojnë dot me sy dhe nga këndvështimi i tyre kanë të drejtë. Po amerikanët, ç’më duan më ? Vetëm të më kenë bezdi nëpër këmbë. Me siguri do ta shesin shtrenjtë lëkurën time tek anglezët e tek klani i Hoxhës. Në fund të fundit çdo limon i shtrydhur në kosh përfundon. Kambanat bien për mua.» * Atë ditë Kobra duhej të paraqitej në Agjensi. Ngaqë ndihej shumë i lodhur, i telefonoi shefit të tij, duke e informuar për gjendjen jo të mirë shëndetësore. Eprori e miratoi kërkesën e tij për të bërë pushim. Kobra u mbulua me çarçaf dhe mbylli sytë. Ditën ai ishte gjithmonë më i qetë. «Nata është strehë e të papriturave të këqija», mendonte. Ky ishte mësim i së kaluarës së tij keqbërëse, në shërbim të dikaturës së fandaksur. Në orën dhjetë Kobrën e kishte zënë një gjumë i thellë. Mirëpo iu bë në ëndërr, sikur po i shqyenin portën ta agresonin. I tronditur, ai u ngrit ndenjur në krevat, duke shtrënguar jastëkun në gjoks. Flokët e gjatë e të thinjur i mbulonin pjesërisht fytyrën e përflakur të mbuluar me bula djerse. — Kush jeni ju e ç’doni nga unë ? klithi duke marrë frymë me zor. — Qetësohuni, zotëri, unë jam mjeku juaj, – i tha njëri prej dy burrave që qëndronin në këmbë ndanë të krevatit. – Meqenëse jeni i sëmurë, më dërguan që t’ju vizitoj. I rashë disa herë ziles së apartamentit tuaj, por ju ishit në gjumë e nuk më dëgjuat. U detyrova t’i telefonoja Agjensisë, e cila dërgoi këtë kolegun psikolog me çelësin rezervë të apartamentit tuaj. Ne do të kujdesemi tani për ju, prandaj qetësohuni. — Unë nuk jam i sëmurë, që të kem nevojë për ndihmë mjekësore. Meqenëse ndihesha i lodhur, i telefonova Agjensisë të pushoja sot. Kjo është e gjitha. — Janë eprorët tanë që vendosin për gjithçka. Ju dhe ne e kemi për detyrë t’iu bindemi urdhërave të tyre. Tani shtrihuni në shpinë, se dua t’ju vizitoj. Mjeku e kishte ndryshuar tonin. I habitur nga prania e vizitorëve të papritur, Kobra bëri si i thanë. Pas një vizite të vëmendshme, mjeku i tha kolegut të tij: — Nuk po konstatoj gjë. Temperatura dhe tensioni i gjakut janë normalë. Ndoshta ka më tepër nevojë për ndihmën tuaj, se për timen. — Ja, të shikojmë, – ia ktheu psikologu. – Pse nuk u çuat nga krevati sot në mëngjes? e pyeti ai Kobrën. — Nuk kisha fjetur mirë gjatë natës dhe në mëngjes ndihesha i lodhur. — Përse nuk keni bërë gjumë të qetë natën? I ulur ndenjur mbi krevat, Kobra ia nguli sytë personit që kishte bërë pyetjen e bezdisshme. — Nuk është e lehtë të jesh i qetë në moshën time e në gjendjen time. Mendja nuk disiplinohet kollaj dhe ngacmon kujtimet, të cilat nuk janë gjithmonë të ëmbla. — Po tani do të çoheni? — Është e domosdoshme? — Normalja është e domosdoshme. Agjensia kërkon nga ana jonë një relacion të përpiktë lidhur me gjendjen tuaj shëndetësore. Ju duhet të bëni një dush të zgjatur me ujë të vakët, se ju bën mirë. Pasi të keni ngrënë, merrni një hape nga kjo kutia që do t’ju lë mbi tavolinë. Ne do të kthehemi pas një ore. *

I mbetur përsëri vetëm në dhomë, Kobra u ngrit dhe nxori një fotografi prej sirtarit të komodinës tek koka e krevatit. Pastaj mbushi përgjysmë vaskën me ujë të vakët dhe shtiu në të nga shampoja e tij e preferuar. U ul ndenjur në vaskë me fotografinë në duar. Me shikimin mbi fytyrat e djemve, nisi një monolog të trishtë: «Historia ime po mbyllet, por kam merak për ju. Shpresoj që ju të mos përfundoni në plaçkë pazarllëqesh politike, si puna ime. Jeta juaj larg meje dhe studimet më bëjnë pak optimist. Megjithatë nuk do ta keni aq të lehtë mbijetesën. Për opinionin publik shqiptar, unë nuk jam më në mes të të gjallëve. Mirëpo dëshmia juaj një ditë do ta bënte qesharake këtë lojë banale, që për interesa koniukturale po e mbështesin edhe amerikanët. Po u treguat të zgjuar dhe t’i respektoni rigorozisht udhëzimet e tyre, ndofta do t’ju kursejnë, sepse bota është e madhe dhe identiteti juaj mund të mbetet kollaj i panjohur. Sidoqoftë, nuk mundja të bëja dot më tepër as për të ardhmen tuaj, as për veten time. Kështu qe thënë. Lamtumirë, bijt e mi!» Ai e grisi imët fotografinë dhe e shkarkoi vaskën me kujdes, për të mos mbetur asnjë copëz letre në të. Mandej shkoi të hante mëngjes, se po afronte ora e ardhjes së mjekëve. Duke parë fytyrën e tij të zverdhur e me rrudha në pasqyrë, Kobrës iu kujtuan fjalët që i kishte thënë Dofeni një ditë gjatë zhvillimit të negociatave sekrete të Londrës : Qesh mirë, ai që qesh i fundit. Patologu dhe kolegu i tij psikolog e vizituan tri herë atë 14 mars pacientin e tyre të veçantë. Për herë të tretë i shkuan në orën tetë të mbrëmjes. Patologu i drejtoi një pyetje që e bëri të buzëqeshte për herë të parë atë ditë Kobrën : — E keni pirë salepin në Shqipëri ? — Po. Gjatë dimrit ai ishte një pije popullore në Tiranë. — Bukur. Po ju përgatis një gotë salep me qetësues brenda, për të mos vuajtur nga pagjumësia sonte, siç ju ndodhi mbrëmë. — Meqenëse jam i lodhur, shpresoj që të më zërë gjumi edhe pa qetësues sonte, – iu përgjigj Kobra. — Shpresoj do të thotë ndofta. Armiku kundër të cilit luftojnë mjekët është vdekja, prandaj ne nuk bëjmë kurrë armëpushim me të. Por meqenëse nuk e paske qejf sonte salepin, po të përgatis vetëm një gjysmë gote. — Faleminderit, – i tha Kobra me maja të buzëve, kur mjeku i dha gotën. — Shëndet! – ia ktheu patologu. Pas disa minutash Kobra filloi të gërhinte. Patologu i shkeli syrin kolegut dhe të dy dolën prej apartamentit. — Mbrëmë ia turbulluam pak gjumin, por sonte e rehatuam mirë, – i tha psikologu në ashensor shokut. – Prandaj ai nuk ka të drejtë të jetë i pakënaqur prej nesh. __________________ XXIX NATA E ERRËT E ISHUJVE MALVINE «Shumë mendojnë se pabesia nuk është paqëndrushmëri karakteri.» Sh. dë Lakló Në orën tetë e gjysmë të darkës, një veturë e ndjekur nga një ambulancë dolën prej qendrës Langley të CIAs në Washington. Pas tre çerek ore rrugë, ato u futën në një aeroport ushtarak dhe ndaluan përbri një avioni të gatshëm për fluturim. Dy persona nxorën nga ambulanca një të sëmurë të mbuluar dhe e futën krevatin me rrota në avion. Ata vetë u kthyen përsëri në ambulancë. Dy vetë zbritën nga vetura dhe u ngjitën në aeroplan. Ndërsa ambulanca po dilte nga

aeroporti, avioni u shkëput prej andej. Fluturimi i tij kishte drejtim juglindor. Destinacioni i aeroplanit ishin ishujt Malvine. Tre vjet më parë, për ata ishuj ishte zhvilluar një konflikt i armatosur midis Argjentinës, që donte t’i zotëronte meqë ndodheshin jo larg brigjeve të saj, dhe Anglisë, që i kontrollonte qysh prej vitit 1832. Mjaftuan dy muaj luftë për ta bindur Argjentinën, se nuk është e lehtë ta shpronësosh Anglinë nga llokmat e rruzullit që zotëron prej shekujsh. Pas këtij konflikti të armatosur, anglezët e transformuan këtë arqipelag të Atlantikut me tre mijë banorë në një bazë ushtarake të sofistikuar. Sa më shumë që aeroplani ushtrak përparonte drejt jugut, aq më e errët bëhej nata. Valët e oqeanit ishin të trazuara. Kur po i afrohej destinacionit, avioni e uli shpejtësinë. Një shi me rrebesh e vështirësonte zbritjen. Aeroplani u end një copë herë të mirë mbi qiellin e arqipelagut. Ishte ora tre e mëngjesit, kur ai u ul në aeroport. Dy persona zbritën prej tij dhe shkuan e takuan tre kolegë, që po i prisnin pak më tej. Pas një bisede të shkurtër në këmbë, njëri prej mikpritësve foli në radio. Një ambulancë mbërriti shpejt. Të sëmurin e kaluan nga avioni në ambulancë. Dy personat, që ishin kujdesur për të në aeroplan, zunë vend në ambulancë. Tre të tjerët u futën në një veturë, që po i priste disa metra tej tyre. Një orë më vonë, dy shoqëruesit e të sëmurit u kthyen përsëri në aeroport. Ata hipën në avion, i cili nuk vonoi të niste itinerarin e kthimit në SHBA. * Më 15 mars 1984 Kobra asistonte përkrah delegacionit të CIAs në çeljen e negociatave sekrete të Londrës. Më 15 mars 1985 CIA ua dorëzoi Kobrën anglezëve në bazën ushtarake të arqipelagut të Malvineve. __________________ XXX SUKSES I ALEANCËS LONDËR–TIRANË

―Historia është më inatçore se njerëzit.» N. Karamzin Një ditë e kthjellët dhe e ftohtë e pasoi natën e errët të Malvineve. Bluja e thellë zëvendësoi bardhësinë e shkumës së valëve të trazuara të Atlantikut. Gumëzhima e tyre ia la vendin një qetësie të përgjithshme. Errësira e natës i kishte marrë me vete anomalitë natyrore e njerëzore. Dita po mbillte ëmbëlsisht paqen. Në orën dhjetë e gjysmë një veturë e zezë ndaloi pranë një observatori. Tre persona zbritën prej saj. Me sytë mbi oqean, ata qëndruan disa minuta në këmbë, para se të ngjiteshin në kullën e vëzhgimit. I lajmëruar për mbërritjen e vizitorëve të rëndësishëm, personi që shërbente atje i priti gjithë respekt. — Do të të zëvendësojmë një copë herë në shërbim, – i tha me të qeshur njëri prej mysafirëve. – Meqenëse sot dita është shumë e kthjellët, duam të soditim pak oqeanin. — Kjo është kënaqësia ime, – u përgjigj punonjësi me një përkulje të lehtë. Ai doli prej kabinës së vëzhgimit me pajisje moderne dhe u ul në një karrige nën rrezet e diellit, ku nuk e kapte era. Tre vizitorët filluan të soditnin hapësirën oqeanike. Përveç kaltërsisë së ujit e të qiellit, në

objektiv parakalonin pulëbardha, kara-kara e shpendë të tjerë detarë. Mandej ata vëzhguan qendrat urbane të arqipelagut dhe instalimet ushtarake. Këto të fundit i bënin sfidë paqes natyrore të atij vendi të begatë. — Ç’mendim keni për këtë peizazh të Atlantikut, z. Hoxha? e pyeti njëri prej shoqëruesve, duke i shqiptuar ngadalë fjalët. — Vërtet i mrekullueshëm, – u përgjigj Dofeni me një theks anglishteje që linte për të dëshiruar. – Ju anglezët keni ditur të zgjidhni gjithmonë. Megjithatë sytë e mi sot janë të etur për një pamje tjetër, – shtoi ai duke shikuar ngultas bashkëbiseduesin. — E di; prandaj ndodhemi këtu. Por mysafiri, që ju prisni të shikoni me padurim, është endé në gjumë. Sapo të zgjuhet, do të shkojmë atje. E rëndësishme është që ai ndodhet përfundimisht në duart tona. Do t’ju ngopen sytë duke e parë siç dëshironit prej kohësh. — Kam përshtypjen se sytë e mi nuk do të ngopen kurrë duke e parë Kobrën në pranga e të poshtëruar. Kam ëndërruar gjatë ta shikoja në agoni tek këmbët e mia. Ju falënderoj përzemërsisht për përpjekjet tuaja, që u kurorëzuan me këtë sukses të përbashkët. — Miqtë e vjetër nuk kanë pse ta falënderojnë njëri-tjetrin, se, siç thatë ju vetë, sukseset i kemi të përbashkëta. Ju duhet t’i jeni mirënjohës babait tuaj, atij burri shteti largpamës, emri i të cilit do të mbetet simbol jetëgjatësie i bashkëpunimit me Inteligjencë Servisin. — Vetëm diçka do të më mbetet merak. Siç e dini, babai është i sëmurë aktualisht dhe nuk do ta shijojë siç duhet këtë arritje historike të bashkëpunimit tonë. Kur DSJ po organizonte Misionin e Madh, babai më thoshte herë pas here: «Ilir, bëj çmos që të ma sjellësh Kobrën të gjallë në Shqipëri, se ikja e tij më ka shqetësuar shumë. I kam mbushur dhëmbët me të gjithë shqiptarët; ai më shpëtoi paq. Dua t’ia shkul me duart e mia, pa anestezi, dy dhëmbët e sipërm të qenit, që më ngjajnë vërtet si dhëmbë kobre. Unë e di që ai i ka ditët të numëruara prej anglezëve, por po nuk e arrita për së gjalli këtë, ata dy dhëmbë të Kobrës do m’i çoni në arkivol. Vetëm ashtu mund të prehem i qetë.» — Në qoftë se babai juaj i nderuar nuk do të ishte i sëmurë, sot do ta festonim së bashku fitoren këtu. Sa për amanetin që ju ka lënë, mos u bëni merak fare: ai do të plotësohet pas disa orësh. Me ndihmën tonë, ju do t’ia shkulni sot me dorën tuaj dy dhëmbët e sipërm të qenit Kobrës, për t’ia çuar ata babait të sëmurë. Ai njeri i madh e meriton t’i plotësohet çdo amanet. Kobra do t’i nënshtrohet këtu një hetuesie të rreptë e të gjatë, para se t’i mbyllë sytë përgjithmonë. Të gjitha seancat hetimore do të filmohen e do t’ju dorëzohen juve. Kështu ju do të keni mundësinë t’i transmetoni ato në televizionin tuaj, për të bindur opinionin e brendshëm, se atij i është bërë hetuesia në Shqipëri dhe po atje është pushkatuar, konform me njoftimin zyrtar që keni bërë. Por marrëveshja që arritëm me amerikanët nuk na lejon që ta riatdhesojmë Kobrën e as ta nxjerrim të gjallë prej arqipelagut Folklend. Pra, kufoma e tij do të përfundojë në thellësi të oqeanit. — Orët e pritjes do më duken të gjata, – i tha buzagaz Dofeni. – Në ç’drejtim ndodhet dhoma e tij e izolimit? — Nga ana tjetër e këtij ishulli. Jo larg prej atij farit, që duket në horizont. Atje ndodhet një spital ushtarak i nëndheshëm. Rreth njëzet metra matanë tij kemi disa dhoma izolimi sekrete. Në njërën prej tyre Kobra është duke fjetur për herë të fundit i qetë në këtë jetë. Sapo të përmendet, do ta kuptojë se çfarë i ka ndodhur, mbasi i ka duart dhe këmbët në pranga dhe është me kaskë plastike në kokë, që të mos ketë mundësi të bëjë vetëvrasje. Ai do dëgjojë vetëm rënkimin e oqeanit, pa e kuptuar dot se ku ndodhet. Ne do të bëjmë një shëtitje bashkë deri afër farit, për ta parë

nga afër vendin ku është i varrosur për së gjalli mysafiri yt. Në orën gjashtë të darkës, do të jetë gjithçka gati për spektaklin historik. __________________ XXXI DOFENI PËRBALLË KOBRËS

―Duhet pritur gjithçka në politikë, ku gjithçka është e lejuar, përveç befasimit prej saj. » Sh. Morra Sa më tepër afrohej ora e ballafaqimit të madh, aq më shumë i shtoheshin emocionet Dofenit. Ky fakt po e nervozonte dhe po e shpërqendronte më tepër. Megjithëse Kobra kishte qenë njëri prej shërbëtorëve më besnikë të diktatorit, ai i kishte frymëzuar gjithmonë një antipati të thellë Dofenit. «Servilizmi nuk është shenjë besnikërie, përkundrazi. Kërcënimi më i madh për një autokrat është shërbëtori servil që ia njeh pikat e dobëta», – mendonte Dofeni. Pikërisht për këtë arsye ai e urrente shumë Kobrën. Bile këtë ndjenjë alergjie ndaj kryepolicit servil Dofeni kishte arritur t’ia transmetonte edhe nënës.. * Tingëllimi i ziles së telefonit e bëri t’i kalonin mornica Dofenit të emocionur prej takimit të afërt me Kobrën. Ai psherëtiu dhe ngriti receptorin. — Është ora të nisemi për atje, z. Hoxha; Kobra po na pret, – i tha me tone humori zëri nga ana tjetër e telefonit. Dofeni u përpoq të fliste me zë të qetë: — Faleminderit ; po vij. Ai i hodhi një sy të shpejtë orës : 17 e 50 minuta. Dofeni shkoi para pasqyrës të krihej. Zbehtësia e fytyrës së tij e bëri të kërcëllinte dhëmbët nga inati. Personat që po e prisnin jashtë do të habiteshin nga ngjyra e zbehtë e fytyrës së drejtorit të DSJsë, i cili nuk arrinte ta zotëronte veten as në atë çast triumfi për të. Ai e lyeu fytyrën me krem dhe doli. Zyrtarët e Inteligjencë Servisit, që po e prisnin, u përshëndetën me të dhe u futën bashkë në veturë. Pas një çerek ore rrugë, ata zbritën dhe hynë në një postë policie. Një person i veshur civil u buzëqeshi miqësisht, u takua me ta dhe i ftoi të merrnin kafe bashkë. — Jo tani. Pas vizitës që do bëjmë, me gjithë qejf. Miku ynë i dashur po na pret, – i tha njëri prej shoqëruesve të Dofenit. — Atë punë do të ketë miku juaj tani, të presë mysafirë të padëshiruar sa të jetë i gjallë. Orën e vizitave e caktojmë ne, jo ai. — Sigurisht, por mezi presim t’ia shikojmë sytë. — Si të dëshironi. Tre të ardhurit dhe ai që i priti u ngjitën në katin e dytë të godinës dhe morën një korridor të gjatë. Në fund të korridorit ishte një ashensor, tek hyrja e të cilit shërbente një polic. Ky i buzëqeshi shefit, i cili i tregoi një letër. Të katër u futën në ashensor. Zbritja zgjati shumë. Kuptohej që ata do të vizitonin një ambient të nëndheshëm.

Pasi dolën nga ashensori, ecën nëpër një korridor të ndriçuar mirë. Dy policë shërbenin përpara një porte të hekurt. Ata u përshëndetën me të sapoardhurit dhe filluan të lexonin së bashku autorizimin që u paraqiti eprori i tyre. Mandej hapën portën dhe njëri prej policëve i shoqëroi deri tek një tjetër portë e hekurt, të cilën ai e hapi me një çelës që e kishte të lidhur tek kyçi i dorës. — Këtu përfundon detyra ime, – u tha ai mysafirëve. — E imja gjithashtu, – shtoi buzagaz shefi i tij. Të dy këta u tërhoqën tek porta e parë. Njëri prej shoqëruesve të Dofenit shtyu portën e rëndë prej hekuri dhe të tre kaluan matanë. Ata u gjendën në një dhomë izolimi rreth tri metra të gjerë. Gjatësia e saj mbetej e panjohur për ta, sepse një perde e rëndë blu dypjesëshe fshihte anën tjetër të dhomës. — Matanë kësaj perdeje shfaqet pamja për të cilën ju keni ëndërrar gjatë, z. Hoxha, – i pëshpëriti më i pushtetshmi prej dy shoqëruesve të tij. Dofeni buzëqeshi në heshtje, pa e evituar dot zbehjen në fytyrë. Dy anglezët u pozicionuan në të dy anët e perdes. Me një lëvizje të shpejtë, ata i tërhoqën në të njëjtën kohë dy pjesët e perdes, duke lënë ballë për ballë Dofenin me Kobrën. Ata vetë nuk dukeshin. Kobra gjendej në një kolltuk të posaçëm, me trupin të anuar pak prapa. Duart i kishte të lidhura në të dy anët e mbështetëses së kolltukut, ndërsa këmbët të lidhura pas fundit të kolltukut të fiksuar në dysheme. Ai duhej të kishte qenë në gjendje dremie sepse, sapo u hap perdja me rrëmbim, bëri një lëvizje të beftë i lidhur siç ishte. Kaska speciale që i kishin çuar në kokë i linte të zbuluar jo vetëm fytyrën por edhe ballin. Kobra shqeu sytë nga tmerri duke parë Dofenin aq afër. Tani ishte gjithçka e qartë për të dhe kjo e çoroditi përfundimisht. Duke parë armikun e tij të kahershëm të përpëlitej si një bishë në lak, drejtori i DSJsë qeshi me të madhe, duke mbajtur ijët me dorë. Në ato çaste ai po përjetonte realizimin e një ëndrre. Kobra nuk ishte shurdh, siç janë kobrat në natyrë. Për veshët e tij, të mësuar me gumëzhimën e valëve të oqeanit qyshkur ishte përmendur, kjo qeshje me gurmaz të shpalosur e djalit të diktatorit ishte nekrologjia e tij morale. I terrorizuar, ai tentoi të shkarkonte një pjesë të vrerit: — Tradhtar e bir tradhtari, mendon se kjo është një fitore për ty? — Më tepër sesa një fitore e zakonshme. Është një triumf për mua të shikoj kryepolicin dezertor, të kapur si miu në çark. Ti e mbaje veten si një specialist i regjur i çështjeve policore, si të gjeti kaq bosh kjo hatà dhe përfundove si lepur në lak? Tani nuk je, veçse një kobër në agoni; mjerë ti! Për të shpëtuar lëkurën tënde të ndyrë, mendove të bëheshe spiun i amerikanëve, ë? Ishe shumë i vonuar, Kobër e mjerë! Pasi i kishe shërbyer me fanatizëm për 37 vjet babait tim, shpresoje ta mbijetoje regjimin e tij duke e tradhtuar, ë? Çfarë perversiteti! Në saje të meritave të babait tim, ti dhe të tjerët bëtë një karrierë shumë të gjatë, të pamerituar. Por ti nuk je i vetmi, që e tradhtove bamirësin tënd. Kur babai im i flakte shërbëtorët e tij të neveritshëm në koshin e historisë, ata kujtoheshin ta akuzonin për krimet që kishin kryer vetë. Përse nuk guxonit ju ta kundërshtonit atë, kur gëzonit privilegjet e pushtetit? Edhe sikur shefi i tyre ta kishte gabim, shërbëtorët e tij të nënshtruar nuk kishin të drejtë ta akuzonin për veprën e tyre të përbashkët, se kjo është poshtërsi. Shërbëtorët e verbër nuk mund të bëhen gjykatësit e krimeve të tyre. Mos harro, Kobër e mjerë, se babai im ka qenë më i aftë se bashkëpunëtorët e tij. Fundi yt i tmerrshëm është një provë për këtë. Ti mjeran nuk di se ku gjendesh sot në pritje të vdekjes së sigurtë, ndërsa im atë sundon krenar popullin e vendin e tij. — I shkalluar nga trutë prej fantazmave të viktimave, që i dalin në gjumë, – klithi me dëshpërim Kobra. — Babai im nuk ka vrarë njeri me duart e tij, mbasi ai kishte në dispozicion një mori kriminelësh si puna jote, të gatshëm për të kryer çdo lloj krimi për t’i bërë qejfin atij. Si çdo njeri, edhe babai im do vdesë një ditë, por vetëm mbasi të ketë

zhdukur ty, që doje ta shpëtoje lëkurën nëpërmjet tradhtisë. Ndërkohë unë i kam dhënë fjalën se do t’i çoj dy dhëmbët e helmit të Kobrës, të shkulur pa anestezi, si shpagim për tradhtinë tënde. Në çast Dofeni dhe dy shoqëruesit e tij shkuan pranë Kobrës së lidhur. Njëri prej anglezëve i hoqi kaskën, e kapi për flokësh dhe ia ngjiti kokën pas mbështetëses së kolltukut. Pastaj e goditi në gurmaz me presën e pëllëmbës së dorës së djathtë. Kobra ia bëri oh!, ndërsa anglezi tjetër i futi menjëherë në gojën e hapur një objekt të posaçëm, që nuk e lejonte më t’i bashkonte nofullat. Ai i bëri shenjë Dofenit. Ky, me sy të përflakur e i buzëqeshur, nxori një darë dentisti nga xhepi dhe mbërtheu me të njërin prej dhëmbëve të sipërm të qenit të Kobrës, i cili po zgurdullonte sytë, pa qenë në gjendje të shqiptaonte asnjë tingull. Duke hapur një kuti të vogël të bukur, anglezi që po i mbante gojën hapur Kobrës, i tha Dofenit: — Bëj kujdes që të mos ia thyesh, z. Hoxha. Pasi e çoi në kuti dhëmbin e parë, Dofeni iu përkushtua të dytit. Si i futën të dy dhëmbët në kuti, ata u kujdesën për të kufizuar hemorragjinë e Kobrës, i rivendosën kaskën dhe dolën, duke e mbyllur derën. — Misioni ynë mbaroi tani, z. Hoxha, – i tha kryesori prej shoqëruesve të tij, duke i shkelur syrin. – Tani ka kush merret me Kobrën pa dhëmbët e helmit. Dofeni e falënderoi i entuziazmuar dhe shtrëngoi kutinë e vogël pas zemrës. Para se ta fuste në xhep, e ledhatoi një herë me sy. Mbi kapakun e kutisë ishte skalitur portreti i Hudson Llout me dylbitë të drejtuara mbi rezidencën e të burgosurit legjendar të ishullit të Shën-Helenës. __________________ XXXII KOPSHTARI BESNIK « Hipokrizia është thjesht një homazh për interesin. » Multatuli

Diktatori Hoxha po shëtiste përqark vilës së tij të madhe. Kopshtari po sodiste me kënaqësinë e profesionistit të pasionuar lulet shumëngjyrëshe, i ulur në bisht. Papritur zëri që rrëqethte gjithë një popull e bëri t’i kalonin mornica : — Si e ka emrin ajo lulja e purpurtë, që lëshoka këtë aromë të këndshme, mo kopshtar ? Ky u çua me vërtik në këmbë dhe u përgjigj buzagaz : — Ne i thërrasim persola. — Nuk qenka e zhvilluar mirë. — Ashtu është, shoku Enver. Ka katër vjet që e kemi sjellë nga Franca, por megjithë kujdesin tonë të veçantë, ka mbetur e pazhvilluar si duhet, krahasuar me gjithë lulet e tjera. Është mjaft delikate. — Sot e tutje duhet ta thërrisni Delikatja. Ky emër do ma shtojë akoma më tepër dashurinë për këtë lule të përflakur e kaq aromatike. Me këtë emër e thërrisnin gruan time të ardhshme, kur e kam njohur në rininë tonë. Gjërat e bukura janë edhe delikate, apo jo, mo kopshtar ? — Siurdhëron, shoku Enver. Konstatimet tuaja janë përherë mësimdhënëse për ne. — Ashtu de. Buqetat e përditshme në tavolinën time të punës duhet ta kenë Delikaten brenda.

— Dëshira juaj është detyra jonë, shoku Sekretar i Parë. — Bravo. Tash unë do vazhdoj shëtitjen. Premtimi që i bëri udhëheqësit lidhur me buqetën e përditshme e vuri në vështirësi serioze kopshtarin. Ky u detyrua ta dhjetëfishonte kultivimin e Delikates, për të siguruar sasinë e mjaftueshme të saj. Sa herë që e shikonte diktatori pas kësaj bisede nuk harronte që ta pyeste : — E, mo, kopshtar, si duket Delikatja ? — Gjithmonë e më mirë, shoku Enver, – i përgjigjej ai duke qeshur. * Kujtimi i kësaj bisede të ngrohtë me udhëheqësin e bëri të buzëqeshte kopshtarin me përvojë një mbrëmje të ngrohtë prilli të vitit 1985. Atë pranverë lulet ishin harlisur, si asnjëherë tjetër. Edhe Delikatja. Duke soditur lulet e preferuara të udhëheqësit, kopshtarit iu mbushën sytë me lot: diktatori në agoni nuk i shikonte e as nuk i nuhaste dot Delikatet në zhvillim të plotë. «Sikur e bënë kastile sivjet këto të uruara», – tha me vete kopshtari, duke hequr në zemër. Qysh prej një kohe të gjatë, ai kujdesej për gjelbërimin e vilës së udhëheqësit. Pas ndërtimit të vilës së re, që mbante numrin e shancit 31, parcelat e luleve ishin shtuar mjaft. Atje punonte një skuadër e posaçme e shërbimeve qeveritare, por teknikisht përgjigjej gjithmonë ai specialist gjelbërimi, që familja e madhe e thërriste kopshtari. Ai ishte një ndër personat e pakët që kishte kontakt pothuajse të përditshëm me anëtarët e familjes së parë shqiptare. I qetë nga natyra e fjalëpakët, sjellja e kopshtarit në punë linte të kuptohej se ai nuk kishte as sy e as vesh për çfarë ndodhte rrotull tij. Asnjë prej anëtarëve të familjes së tij nuk guxonte t’i drejtonte qoftë edhe një pyetje të thjeshtë kopshtarit, përsa i përkiste vendit të tij të punës. Me kalimin e kohës, kjo sjellje korrekte e bëri kopshtarin person të preferuar të familjes së madhe. Veçanërisht bashkëshortja e udhëheqësit e admironte heshtjen e tij të përhershme dhe i kishte ngjitur me simpati nofkën Padre. Gjithmonë i përkushtuar në punë, serioz e i heshtur, kopshtari e kishte bindur se ishte njeri i denjë për mirëbesim. Pas një dekade, ajo diskutonte edhe çështje familjare të dorës së dytë me Padren. Në mbrëmjen e 10 prillit 1985 kopshtari ndodhej në ambientet përqark vilës me rekomandim të zonjës së parë. Qysh prej një jave diktatiori ishte i sëmurë rëndë. Bashkëshortja e tij, e cila rrezikonte të mbetej e ve, i kishte kërkuar Padres të mos largohej për në shtëpi të tij para mesnatës. Për këtë qëllim, ajo i kishte vënë në dispozicion një dhomë në vilën e vjetër. Ai mund të nisej për në shtëpi të tij vetëm kur vetë zonja e parë do t’i thoshte natën e mirë! Për të vrarë kohën, kopshtari po u hidhte një sy luleve të harlisura atë mbrëmje të 10 prillit. Ai ishte duke i ledhatur si fëmijë një lehe lulesh nga të preferuarat e udhëheqësit, kur dëgjoi një zë gruaje shumë të njohur: — Po bisedon me lulet, Padre? Ai drejtoi trupin dhe u përgjigj me sy të përlotur : — Po ledhatoja lulet më të dashura të udhëheqësit tonë. Zonja e Parë i rrahu miqësisht shpatullat dhe qëndroi disa çaste në heshtje. — Si quhet ajo lule, Padre ? e pyeti pas pak. Megjithëse i përlotur, kopshtari buzëqeshi para se t’i përgjigjej : — Shoku Enver e ka pagëzuar Delikatja. Ishte radha e asaj të buzëqeshte, duke i drejtuar pyetjen tjetër : — Cila është origjina e këtij emri ?

I inkurajuar nga buzëqeshja e zonjës së parë, kopshtari u përgjigj : — Shoku Enver më tregoi se ai ju ka njohur me këtë nofkë të bukur për herë të parë në rininë tuaj. Një kujtim i ëmbël, – shtoi ai me zë të ulët. — Ashtu është, Padre, – tha ajo me një pamje të menduar. – Ishim të rinj atëherë dhe nuk na shkonte kurrë ndërmend, se e ardhmja jonë do të ishte kaq e lavdishme. Por, fatkeqësiht, çdo gjë ka një fund në këtë botën tonë. Pas një karriere të shkëlqyer dyzetë e një vjeçare në shërbim të popullit e të atdheut, udhëheqësi ynë i lavdishëm sot është në agoni. Ti punon prej një kohe të gjatë këtu, Padre, dhe ne të konsiderojmë tashmë si një pjesëtar të familjes sonë. Ti e ke merituar këtë me përkushtimin në punë dhe me sjelljen shembullore. Në këto çaste të vështira për familjen tonë, unë kam nevojë për këshillën tënde të sinqertë, Padre. Qysh prej 48 orësh im shoq ndodhet në agoni dhe po e vuan njëmijë herë vdekjen, pa e dorëzuar shpirtin. Grahmat e tij po terrorizojnë fëmijët e mi dhe mua vetë. Shoku Enver nuk e meriton një fund kaq të tmerrshëm dhe ne, familja e tij, një ndarje prej tij kaq të dëshpëruar. Sipas komisionit mjeko-ligjor, që po e ndjek nga afër gjendjen e tij, nuk ka më asnjë shpresë shpëtimi. Në këto kushte, duhet menduar për një fund më të lehtë të tij, Padre. Në këtë çështje delikate kam nevojë për ndihmën tënde. «Kur isha vajzë e re në Dibër, një herë kisha dëgjuar të flitej shumë për agoninë e zgjatur e të mundimshme të një njeriu që kishte qenë vrasës me pagesë. Për t’iu dhënë fund vuajtjeve të tij, u thirr një person që njihte një metodë origjinale për ta shpejtuar fundin e njeriut në agoni, pa përdorim ilaçesh. Brenda disa minutash, ai ia kishte arritur qëllimit, në prani të të afërmve të atij që hiqte shpirt. «Vetëkuptohet që gjatë karrierës së tij politike disadekadëshe, shoku Enver ka qenë i detyruar të urdhërojë vrasjen e shumë armiqve të popullit. Si njeri me përvojë në jetë, a mund të më ndihmosh, Padre, t’ia lehtësojmë fundin udhëheqësit tonë të dashur? I befasuar nga kërkesa e zonjës së parë, kopshtari uli kokën. Atij po i kërkohej t’i shpejtonte fundin atij që deri para pak ditësh vlerësohej si i pavdekshëm. Dhe një kërkesë të tillë ia bënte bash e shoqja e udhëheqësit! Ëndërr apo realitet? Prania e zonjës së parë në pritje të përgjigjes së tij e detyroi Padren të mblidhte veten. Ai u përgjigj me një zë si të ngjirrur: — Edhe unë kam dijeni për diçka të tillë. Bile një rast kam asistuar në një ritual të tillë, që më ka impresionuar shumë. Më vonë e kam kontaktuar kastile personin që e aplikoi atë, i cili kishte lindur me një dhunti të tillë. Ai ishte plak atëherë dhe me këmbënguljen time pranoi të më shpjegonte disa veçori të aftësisë së tij. Para gjashtë vjetësh edhe unë vetë e kam provuar me sukses këtë tek një person që kishte vrarë dikur vëllanë e tij. Por në gjithë këta raste bëhet fjalë për njerëz të thjeshtë mëkatarë, ndërsa bashkëshorti juaj është një burrë shteti i madh. Nuk mund të vihet shenja e barazimit midis të gjithë njerëzve. — Vdekja është e barabartë për të gjithë njerëzit, Padre, jetët ndryshojnë. Është natyra që ka vendosur shenjën e barazimit midis gjithë krijesave të saj. Unë të bëj thirje të më ndihmosh për të zgjidhur problemin tim delikat, në qoftë se je njeriu besnik që kam respektuar prej kohësh. — Gjersa pranë të sëmurit gjendet komisioni mjeko-ligjor, unë nuk bëj dot asgjë. — Të kuptoj. Atë çështje e rregulloj unë. Në momentin e duhur, nuk do të ketë njeri tjetër në dhomë përveç fëmijëve dhe mua. — Normalisht, është më mirë që të veprojmë pas mesnate. — Gjë që rregullohet. Do të presim deri në orën një pasmesnate. Në rast se situata do të jetë e njëjtë, unë do të dërgoj njeri kastile në dhomën tënde, për të të lajmëruar që të vish. Të faleminderit për gatishmërinë.

— Është pjesë e detyrës sime. Më vjen keq që nuk bëj dot më tepër për atë njeri të madh, – tha duke psherëtirë kopshtari. __________________ XXXIII LAMTUMIRË ! ―Lavdia e diktatorëve është turpi. M. Orest Në orën dhjetë të darkës kopshtari shkoi në dhomën e tij. Ai vendosi të mos flinte atë natë që udhëheqësi mund të nisej në udhën pa kthim. Personi, që mund të vinte ta thërriste, nuk duhej ta gjente kopshtarin në gjumë. Nga ana tjetër, në qoftë se ai do ta dorëzonte shpirtin pa qenë nevoja për ndihmën e Padres, ky do ta kuptonte këtë prej intensifikimit të lëvizjeve në vilën e madhe. Kopshtari nxori një shishe verë nga minibari, përgatiti sallatë dhe hapi dy konserva sardelesh. Kështu do ta kalonte kohën më mirë. Ai nxori një album fotografish nga komodina e natës dhe filloi ta shfletonte. Faqen e parë e zinte një fotografi e zmadhuar, ku kopshtari kishte pozuar përkrah udhëheqësit më 16 tetor 1983, me rastin e 75-vjetorit të ditëlindjes së atij. Ideja se udhëheqësi ndodhej në agoni vetëm një vit e gjysmë pas asaj dite e trishtoi kopshtarin. Para se të pozonin bashkë atë ditë, Padria e kishte uruar me gjithë zemër idolin e tij : — Ju uroj të jetoni njëqind vjet, shoku Enver ! — Unë do të jetoj 125 vjet, – ia kishte pritur ai. – Për mua pleqëria fillon në moshën 90 vjeç. I tronditur ngaqë i kishte shkurtuar një çerek shekulli jetë udhëheqësit të dashur, kopshtari ishte përpjekur ta korrigjonte gabimin : — Unë e kisha fjalën për jetën tuaj aktive në krye të partisë e të popullit, shoku Enver. Si pensionist, ju do të jetoni 150 vjet. — Ashtu po, – kishte rënë dakord udhëheqësi. * Kur zonja e parë dërgoi dikë për të thirrur Padren, ky po flinte. Efekti i verës dhe dëshpërimi e kishin fundosur në gjumë. Pasi kishte trokitur shumë herë më kot, i dërguari i posaçëm kishte hyrë në dhomë. Pamja që iu shfaq para syve e habiti : kopshtari gërhiste thellë, në një kohë që gjumi në atë situatë ishte një gabim i rëndë ideologjik. Atij iu desh që ta tundte Padren për tu përmendur. I turpëruar, kopshtari u ngrit duke fërkuar sytë fort. Shikoi orën : një e tridhjetë minuta. Shpëlau fytyrën me ujë të ftohtë, për t’i dalë gjumi, dhe krehu flokët e thinjur përgjysmë. Pastaj deshi të fuste një bonbone në gojë, por ndryshoi mendim në çast. Ky do të kishte qenë gabimi i dytë ideologjik atë natë hidhërimi të përgjithshëm. Kopshtari nxori nga bufeja një send të mbështjellë me letër të bardhë dhe doli bashkë me korrierin. Në hyrje të vilës së re e priste zonja e parë. Kjo bisedoi kokë më kokë me Padren disa minuta, pastaj i priu për tek dhoma e të sëmurit. Pamja e njeriut në agoni e tronditi kopshtarin. Nuk ishte hera e parë që ai shikonte një person në prag të shpirtdhënies, por grahmat e diktatorit i ngjethën mishtë. Çfarë shikonin në ato çaste sytë e

tij gjysmë të mbyllur, shikimi vrastar i të cilëve kishte tmerruar çdo shqiptar ? Një shenjë kuptimplote e zonjës së parë ia ndërpreu meditimin Padres, i cili nuk kishte ardhur aty si një vizitor i thjeshtë. Ai duhej të fillonte ritualin misterioz, ndërkohë që gjithë familja e madhe qëndronte në këmbë. Kopshtari i moshuar nxori objektin e mbështjellë me letër të bardhë. Ajo ishte një thikë e gjatë me dy presa të mprehta e dorezë të ndritshme. Me pamje kërcënuese në fytyrë, Padre filloi të bënte lëvizje të shpejta me thikë përmbi fytyrën ngjyrë limoni të njeriut në shtratin e vdekjes. Ai bënte sikur kapte njeri për flokësh me dorën e majtë, ndërsa me të djathtën i kalonte shpejt thikën në gurmaz. Këto gjeste të çuditshme donkishoteske filluan të sillnin efektin e tyre pas disa minutash. Nën sytë e përlotur të anëtarëve të familjes, fytyra e njeriut në agoni sikur u gjallërua pak. Pastaj ai lëvizi qepallat dhe u duk sikur donte ta përqëndronte shikimin, pothuajse të shuar, nga ana e majtë e jastëkut. Ky gjest i pashpjegueshëm e çorientoi Padren. Ai ndërpreu manovrimet e thikës dhe foli me zë të ulët me zonjën e parë. Kjo futi dorën poshtë jastëkut dhe nxori një kuti të vogël me kapak të praruar. Kopshtari i bëri shenjë që ajo ta tundte kutinë përmbi fytyrën e bashkëshortit, ndërsa rifilloi lëvizjet e shpejta me thikën. Nën efektin e tingujve monotonë të dy dhëmbëve të Kobrës brenda kutisë në lëkundje dhe lëvizjeve të përshpejtuara të thikës së Padres, mbi fytyrën në agoni u shfaq hieja e një buzëqeshjeje, ndërsa sytë u fikën përgjithmonë. __________________ XXXIV TJETËR PASOJË E DORËSHKRIMIT TË TRADHTUAR « Urrejtja e njerëzve me karakter të dobët nuk është aq e rrezikshme sa miqësia e tyre. » Vovënarg Ishte ora një e mëngjesit të 21 dhjetorit 1991. Një natë e ftohtë e me erë në Tiranë. Dy vetura dhe një furgon blu i errët ndaluan para portës së një kopshti pemësh të larta, të rrethuar me kangjella. Përveç pesë pishave dhe tre ekualiptëve, pemët e tjera ishin të zhveshura. Në mes të kopshtit, një shtëpi dykatëshe. Porta e hekurt u hap me zhurmë. Tetë persona përshkruan kopshtin në heshtje të lotë. Njëri mbante një kazëm në dorë; një tjetër, lopatë. Një person i tretë mbante një çantë shpine dhe një vare. Shoferët e veturave dhe të furgonit qëndruan në timon. Ata do të luanin njëkohësisht rolin e rojeve. Ata të tetë, që përshkuan kopshtin, u grupuan në hyrje të shtëpisë. Mandej hapën derën, ndezën dritat dhe u futën brenda. Pesë prej tyre qëndruan në korridor. Tre u futën në një dhomë të katit të parë dhe hapën projektin e shtëpisë mbi tavolinë. Mbasi e shikoi atë me vëmendje, njëri prej tyre bëri një shenjë të kuqe me stilolaps e u tha dy të tjerëve: — Këtu duhet të ndodhet. — Të shikojmë, arkitekt…, – u përtyp shefi i ekspeditës me mosbesim. – Na pri për tek vendi. Meqenëse linja elektrike e bodrumit ishte prishur, ata vendosën të zbrisnin me një prozhektor dore. Bodrumi, me sipërfaqe 16 m² sipas projektit, ishte i mbushur plot me karrige të thyera, arka të prishura e dru të shkurtuara për sobë. — Ç’do të thotë kjo? pyeti i habitur shefi i ekspeditës së natës. — Asgjë për tu habitur, – u përgjigj arkitekti. – E kanë mbushur kastile bodrumin me këto

sende të kota, për të fshehur atë që gjendet poshtë. Bile kjo është diçka premtuese lidhur me qëllimin e ardhjes sonë. Pastaj duke u drejtuar pesë punëtorëve, ai u tha: — Bodrumin duhet ta boshatisni krejt dhe ta pastroni. Kur ta keni përfunduar këtë punë, ejani njëri lart të na lajmëroni. Ata të tre shkuan e u ulën përsëri tek tavolina e katit të parë, ku ndezën cigare. Pas një heshtjeje të përgjithshme disaminutshe, shefi i ekspeditës foli nëpër dhëmbë : — Ta kenë varrosur vërtet në këtë bodrum ? Kuptohej që këtë pyetje ai nuk ua kishte drejtuar vetëm dy të tjerëve, por edhe vetes së tij. — Sipas përshkrimit në dorëshkrim, kufoma gjendet me siguri në këtë bodrum, gjersa është kjo shtëpia që ka shërbyer si bazë e grupit të tradhëtarëve të DSJsë atëherë. Sipas projektit, nuk ka bodrum tjetër, – e siguroi arkitekti. — Të shohim…, tha përsëri shefi gjithmonë i dyshimtë. Pas njëzet minutash, njëri prej punëtorëve erdhi e i lajmëroi : — Bodrumi është i lirë. — Faleminderit, po vijmë, – iu përgjigj shefi. Pastaj duke iu drejtuar arkitektit, i tha: — Ec poshtë të organizosh punën. Ne të dy do të qëndrojmë këtu, se edhe hapësira është e kufizuar në bodrum e nuk vijmë dot vërdallë të gjithë atje. Arkitekti zbriti në bodrum dhe filloi të vëzhgonte shtresën e çimentos. Ajo dukej e njëtrajtshme. Asnjë shenjë nuk linte të kuptohej se mund të kishte qenë prishur ndonjë pjesë e dyshemesë. — Fillo godite me vare shtresën e çimentos, duke filluar nga dera e bodrumit, – e urdhëroi arkitekti një djalosh që mbante varenë në dorë. – Goditjet do t’i japësh ngadalë, të veçuara mirë nga njëra tjetra. Djaloshi filloi goditjet sipas udhëzimit. Jehona e zhurmës ishte e njëjtë. Kështu vazhdoi deri në treçerek të bodrumit, kur arkitekti thirri papritur : — Stop ! Ai u mbush me frymë i lehtësuar. Pastaj e mori vetë varenë. Pas një seri goditjesh intuitive, arkitekti saktësoi vendin ku punëtorët duhej të fillonin të thyenin shtresën e çimentos të bodrumit. * Kur punëtorët kishin thyer 1 m² të dyshemesë prej çimentoje, arkitekti urdhëroi që ta pastronin vendin. Ai bëri atje një kontroll me anë të një aparati. «Po, këtu ndodhet», tha me vete. Pastaj orientoi punëtorët: — Thyerjen e shtresës së çimentos do ta bëni sipas katërkëndshit që do t’ju skicoj unë. Pastaj do ta pastroni të gjithë vendin prej copave të thyera. Arkitekti vizatoi me shkumës një katërkëndësh me sipërfaqe rreth 2 m². Pasi e gjithë kjo sipërfaqe e shtresës së çimentos u thye e u pastrua, arkitekti dha orientimet e mëtejshme: — Tani do të filloni gërmimin me kazëm. Materialin që krijohet, do ta pastroni mirë me lopatë. Punëtorët hoqën normalisht katër shtresa dheu të gërmuara me kazën nën vëzhgimin e arkitektit. Kur filluan të pastronin shtresën e pestë, lopata ngeci në një send të fortë. — Stop! urdhëroi përsëri arkitekti. Pasi e kontrolloi me vëmendje sendin e fortë ku ngeci lopata, arkitekti dha udhëzime të tjera: — Tani bëni kujdes! Nuk do të përdorni më kazëm e lopatë, por vetëm mistri. As nuk do të

shkelni më direkt në tokë brenda gropës, por mbi një copë dërrase. Mandej, duke nxjerrë nga çanta një thes najloni, ai ua dha punëtorëve, duke i porositur: — Çdo eshtër që që do të gjeni do ta çoni këtu. Një oh! u shpëtoi nga goja punëtorëve, të cilët shikuan arkitektin të habitur. — Nuk ka asgjë të jashtëzakonshme në këtë mes, mos u habisni, – u tha arkitekti. – Fenomeni vdekje nuk është i panjohur për ju. Ne po punojmë për të zhvarrosur skeletin e një njeriu: kjo është e gjitha. Toni i të folurit të arkitektit imponoi heshtjen e të pranishmëve. Vetëm atëherë e kuptuan punëtorët se njeriu përballë tyre ishte më tepër se një arkitekt… Pozicioni anormal i skeletit, që po zbulohej gradualisht, i habiti punëtorët. Eshtrat e gjymtyrëve, të trupit e të kafkës po shfaqeshin në pamje të kundërt. Kufoma kishte qenë varrosur përmbys. Ky fakt ua shtoi stresin punëtorëve; një arsye më tepër për të ruajtur heshtjen. Arkitekti i udhëzoi: — E pastroni mirë me furça skeletin në atë pozicion që ndodhet, se duhet ta fotografoj, para se të filloni t’i fusni eshtrat në thes. Gjysmë ore më vonë të gjitha eshtrat ishin në thesin e najlonit. Arkitekti u ngjit në katin e parë. — Gjithçka është gati, – i tha ai shefit. — Faleminderit. Futeni thesin në arkivolin e vogël që ndodhet tek dera e shtëpisë. Atje do t’ju gjejmë ne. * Frynte erë e fortë e përzier me pika të mëdha shiu, kur ata u nisën nëpër kopsht me hap të përshpejtuar. Arkivolin e vogël të mbështjellë me flamurin anglez e futën në furgon. Në çastin që po mbyllnin derën e kopshtit një degë ekualipti, e thyer prej erës së fortë, u përplas me zhurmë pas xhamit të pasmë të furgonit, duke e copëtuar. Kërcitja e një dege tjetër peme në kopsht i vuri në gjendje alarmi zhvarrosësit klandestinë. Pa e pastruar flamurin e arkivolit prej copave të xhamit të rëna mbi të, ata u nisën me nxitim për udhë. — Drejt Rinasit ! e urdhëroi shefi i ekspeditës shoferin e veturës së parë, ku kishte zënë vend. Fishkëllima e erës së fuqishme nëpër degët e pemëve të kopshtit të braktisur rrëmbimthi dhe pikat e mëdha të shiut ngjanin si vajtim i gropës së hapur, të privuar prej pengut të luftës së ftohtë, i cili kishte fjetur shtatë vjet e gjysmë në gjirin e saj. __________________ XXXV JEHONË E NJË DASHURIE « Duhet një tension i madh forcash shpirtërore për të rrëmbyer atë që dashuria e fiton duke luajtur. » H. Holst — Ciao, Rosanna, come stai ? E habitur, ajo ndaloi dhe fiksoi sytë mbi të panjohurin, që po i fliste me ton konfidencial. Asnjë tregues i portretit të tij nuk i sillte diçka ndërmend.

— Ciao ! u përgjigj ajo e menduar, pas një çasti hezitimi. – Më falni, zotëri, por unë nuk ju njoh, – shtoi duke u skuqur lehtë në fytyrë. I sigurtë në vetvete, ai buzëqeshi. Nxori një fotografi nga xhepi dhe ia zgjati Rozanës: — Po këta të dy i njihni, zonjë? e pyeti. Atë fotografi ata e kishin bërë dikur bashkë në plazh. — Ah, po… Ti je, Artan? — «Sa argëtohem, kur shtrihem mbi ty dhe të numëroj qimet e mustaqeve, duke të tërhequr fort ndonjërën !» Nuk kishte provë më bindëse për Rozanën lidhur me identitetin e personit përballë saj. Dikur asaj i ishte bërë zakon që, kur ishin në plazh, të shtrihej mbi trupin e bukur të detektivit Meli, të cilin ajo e njihte me emrin Artan. E shtrirë mbi të dashurin, Rozana i numëronte qimet e mustaqeve, duke i tërhequr me të qeshur ndonjërën prej tyre. Kur Artani ankohej për këtë, Rozana justifikohej me shprehjen e mësipërme. Të mallëngjyer, ata u përqafuan nxehtësisht. Për herë të parë ata ishin njohur në Milano, në vitin 1975. Atëherë ai ishte 26 vjeç, ajo 22. Megjithëse kishin qenë të dy të martuar, ishin dashuruar marrëzisht me njëri–tjetrin, si asnjëherë më parë – e pohonin të dy. Rozana shquhej për bukurinë dhe elegancën e saj, ndërsa për Artanin thoshte se «e ka bërë Zoti sipas shijeve të mia». Bashkëshorti i Rozanës ishte kapiten i dytë në një anije tregtare. Dashuria e madhe për nusen e bukur dhe largësitë e deteve, që e ndanin shpesh me të, e kishin bërë xheloz. — Sikur ai ta marrë vesh që unë shkoj me ty, do të më vriste si një barbar, – i thoshte Rozana duke qeshur dashnorit. Ajo punonte si administratore e një salloni bukurie në Milano – pronë e të shoqit. Mirësjellja dhe takti i komunikimit të Rozanës e kishin rritur ndjeshëm klientelën e sallonit që drejtonte. Punonjëset ajo i trajtonte si shoqet e saj dhe ndiente kënaqësi të punonte edhe vetë përkrah tyre. Mirëkuptimi me to ia lehtësonte marrëdhëniet intime me Artanin. Rozana ishte e sigurtë në besnikërinë e vartëseve të saj, të cilat ia njihnin dashnorin. I magjepsur nga bukuria, freskia dhe eleganca e së dashurës, Artani rrokullisej me të në rërë, duke i folur me pasion : — Ti je engjëll, Rozana. Gjynah që nuk merr pjesë në konkursin Miss Italia. — Jam fejuar qysh në moshën 17 vjeçe. Të fejuarin e kisha xheloz dhe nuk ishte dakord që unë të merrja pjesë në konkurs, megjithëse më ishin bërë oferta të përsëritura. — Çfarë shanci për mua ! Po të ishe shpallur Miss, do ta shijonin shumë sy magjinë e trupit tënd. Tani ai më përket vetëm mua, gjersa yt shoq rreh detet. Dhe ata deheshin me dashurinë e tyre… * Skenat e paharruara të dashurisë në vitet e rinisë u ringjallën në shpirtin e Rozanës atë pasdite maji të vitit 1993, kur po përqafohej me Artanin, pas shumë vitesh. — Më ke munguar gjatë, Artan; përse kështu? i pëshpëriti ajo tek veshi, pa u shkëputur nga krahët e tij. Ai e kuptoi se Rozana po përlotej. U mallëngjye, por edhe u shqetësua nga humbja e papritur e vetëkontrollit prej së dashurës. — Qetësohu, Rozana ! Nuk na lejohet të bëjmë sot një gabim, që nuk e kemi bërë në rininë tonë. Ndonjë e papritur e pakëndshme mund të të rrezikojë marrëdhëniet familjare. — Unë nuk kam më familje, – u përgjigj ajo gjithmonë në krahët e tij. – Një aksident

automobilistik i kushtoi jetën tim shoqi para katër vjetësh. Vajza që pata me të më vdiq vjet nga leuçamia. Jeta ime tani i ngjan një varke të humbur në thellësi të detit, të cilën e shtyjnë dallgët nga mundin. Ndofta takimi ynë i papritur ia kthen sadopak gëzimin. — Patjetër, dashuria ime, – i premtoi ai i prekur prej fjalëve të saj. Meli e kishte parë gjithmonë entuziaste këtë krijesë të bukur dhe trishtimi i saj e lëndoi në shpirt. Atë çast ai provoi një shije të re hidhërimi prej shkrehjes së jetës njerëzore. — Kurajë, Rozana! i murmurit duke e ledhatuar. – Duhet të përpiqemi të përfitojmë diçka nga jeta, edhe kur ajo s’na buzëqesh. Përndryshe ekzistenca jonë e humbet kuptimin. Qyshkur jemi ndarë bashkë, goditjet e fatit ndaj meje kanë qenë edhe më të pamëshirshme nga të tuat. As unë nuk kam më familje dhe, mbi të gjitha, nuk mund të bëhem dot më baba. Në rast se vazhdoj të bëj ende hije mbi tokë, kjo ka ndodhur falë guximit tim për të dyluftuar me fatin. Unë nuk e kam vlerësuar kurrë si dhuratë jetën, por si një detyrë, si një luftë. Unë gjej kënaqësinë time në këtë luftë, duke iu kundërvënë pasojave të disfatës, kur fitorja më kthen krahët. Në qoftë se jeta nuk do të ishte e tillë, ajo do të bëhej e mërzitshme. Një puthje e nxehtë si dikur qe prova se ata kishin nevojë për njëri–tjetrin. __________________ XXXVII PRANVERË E DY JETËVE ―Në art dhe në dashuri mjafton vetëm instikti. A. Frans Kthimi i Artanit pati efektin e një flladi ripërtëritës për ndjenjat e tulatura të Rozanës. Qysh natën e parë ata kujtuan takimet e tyre të fillimit dhe çastet e paharruara të dashurisë së hershme. Argëtimi i saj, duke numëruar qimet e mustaqeve të të dashurit, u ktheu humorin të dyve. — Të kujtohet numri i qimeve të mustaqeve të mia Roza? e pyeti ai buzagaz. — Jo, por do filloj të t’i numëroj tani, – iu përgjigj ajo duke ia nisur punës. Të dy u shkrehën së qeshuri. E qeshura e Rozanës ishte kompensimi më i madh shpirtëror i të dashurit të saj. Gëzimi i të jetuarit, pas goditjeve të fatit, është justifikimi më i mirë i shpresës. Të nesërmen Rozana shkoi tek salloni i bukurisë pak më herët nga orari i hapjes. Habia e punonjëseve kur erdhën qe e dyfishtë: administratorja ishte paraqitur e para në punë dhe, mbi të gjitha, ajo ishte me një burrë. — Kush do ta njohë këtë person, do të ketë një dhuratë nga ana ime, – u premtoi Rozana vartëseve të saj. Ato tashmë e kishin marrë dhuratën e parë të gjitha: kthimin e buzëqeshjes së Rozanës. Ndoshta ky fakt e ndihmoi më moshataren e tyre të zbulonte identintetin e të panjohurit. — Unë mendoj se ky është ai djaloshi simpatik, për të cilin ti ndërprisje punën kur ishe nuse e re, – hamendësoi ajo. — E fitove bastin, – i tha Rozana duke qeshur. – Përveç dhuratës, ti ke të drejtën edhe të një dite pushimi suplementar. — Dhuratën do e pranoj me kënaqësi. Ditën e pushimit, jo. Ne shyqyr që të pamë të qeshur, pas kaq kohësh. Sot do punojmë me gëzim bashkë. — Unë deri në orën dhjetë do punoj, – i tha Rozana. – Mandej do shkoj në plazh me Artanin.

__________________ XXXVII PËRSËRI SI DIKUR… ―Dashuri, o marrëzi e ëmbël ! Shamfor Të etur për të shijuar sërish dashurinë e tyre të ripërtërirë, Rozana e Artani silleshin si dy fëmijë në plazh. Ata godisnin njëri-tjetrin me rërë të lagur, me stërkala uji, shtyheshin, qeshnin e thërrisnin. Këto ishin britmat e dashurisë së tyre të plagosur. Artani bënte sikur donte ta mbyste, duke i zhytur kokën në ujë. Ajo rezistonte dhe përpiqej të çlirohej prej kthetrave të tij. Kur nxirte kokën mbi ujë, mezi arrinte të mbushej me frymë prej të qeshurës së saj të marrë. Me gjysma fjalësh i thoshte : — Oh, ç’kënaqësi ! Edhe vdekja do të më dukej shumë e ëmbël prej duarve të tua, Artan ! — Tani eja të hakmerresh për shkak të brutalitetit im, – i thoshte ai e shkonte e shtrihej me shpinë mbi rërë. Rozana shtrihej mbi trupin e njomur të të dashurit dhe fillonte t’i numëronte me zë të lartë qimet e mustaqeve. — Po ti mbrëmë në darkë i numërove, Roza, ç’bën kështu ? « ankohej » ai. — Po sikur ti të kesh prerë gabimisht ndonjë qime tjetër sot gjatë rrojës ? Përgjigjem unë për inventarin e tyre, – insistonte Rozana. Pastaj ajo i tërhiqte ndonjë qime kastile, ai ia bënte ej! Dhe të dy shkriheshin së qeshuri. — Duhet të shkojmë tek salloni tani, se vajti ora katër dhe punëtoret duhet ta lënë punën, apo jo? i thoshte Artani. — Oh, kur shkoi ore katër! ankohej ajo. – Kur isha vetëm, sa të gjata më dukeshin ditët! Pse rrjedh kaq shpejt moj kohë e lumturisë! psherëtinte Rozana. — Ritmin e kohës nuk e ndryshojmë dot, ndërsa atë të dashurisë, po. Le ta shtrëngojmë njëri-tjetrin në krahë, duke mbajtur frymën! Kush do mbushet me frymë i pari, e do më pak tjetrin. — Ky është një kurth, – protestonte Rozana. – Ti je burrë dhe e mban më gjatë frymën nga unë. — Mirë, atëherë po të fal njëzet sekonda. — Unë po të fal reston e jetës! Rozana i ngjiste buzët pas të tijave dhe ata rrokulliseshin në rërë, duke mbajtur frymën derisa arrinin tek uji. __________________ XXXVIII ARTANI NË DILEMË ―Në jetë duhet të dish t’i bësh mirë llogaritë, por jo në kurriz të të tjerëve. P.–L. Tulé — Pushimet verore të vitit 1989 unë e im shoq kishim vendosur t’i kalonim në Havana, në Kubë, – i tha një ditë Rozana Artanit. – Fatkeqësisht, ai u aksidentua në prill të atij viti. Sipas përshtypjeve të burrit tim, i cili kishte bredhur botën, Havana është një qytet ideal për

pushime. Shkojmë bashkë sivjet atje? Në rrethana të tjera, një propozim i tillë do të kishte qenë joshës për Melin. Por me dokumentet e tij false nuk ishte i sigurtë, nëse mund të arrinte deri në Kubë pa probleme. Si mund t’i përgjigjej Rozanës, që nuk kishte dyshuar kurrë në sinqeritetin e Artanit të saj të dashur? Edhe sa herë mund ta mashtronte ai në të ardhmen? A e meritonin ndjenjat e saj të çiltra hipokrizinë e tij? Nga mënyra si kishte rrjedhur jeta e ish–detektivit të talentuar, ai kishte provuar dhe përballuar vështirësi të mëdha, përfshirë edhe plumbin. Por asnjëherë nuk e kishte ndier veten aq ngushtë sa përballë syve të qeshur të Rozanës, që priste përgjigjen e tij. Nën ndikimin e jetës së burgut, karakteri i Melit kishte ndryshuar shumë: njeriu kishte arritur ta eklipsonte detektivin. * Fillimet e dashurisë së tij me Rozanën nisnin në periudhën, kur instruktorët me përvojë të gjatë të DSJsë i stërvisnin detektivët për t’i trajtuar femrat thjesht si objekte dëfrimi, pa rënë në magjinë e dashurisë së tyre. Ky proces tjetërsimi djallëzor njihej në DSJ me emrin rrëqethës ngurtësim i shpirtit dhe fillonte qysh në vitin e tretë të shkollës speciale të shërbimit sekret. Me qëllim që instruktorët të ndiqnin nga afër në praktikë rezultatet makabre të ngurtësimit të shirtit, DSJ kishte krijuar marrëdhënie binjakëzimi ndërmjet shkollës së saj dhe liceut artistik Jordan Misja në Tiranë, ku nuk mungonin vajzat e bukura. Falë buxhetit të saj të pasur, DSJ bënte investime të konsiderueshme për kohën në dobi të liceut artistik. Në shenjë mirënjohjeje, klasa të veçanta të liceut organizonin me radhë mbrëmje vallëzimi me detektivët e ardhshëm, për të cilët nuk dihej asgjë konkrete nga ana e tyre. Ndërkohë u rekomandohej këtyre djemve të zgjedhur, që të krijonin marrëdhënie intime me liceistet e bukura, duke i joshur edhe me dhurata të çmuara, të paguara nga fondi i shkollës. Të ndihmuar prej informatorëve të posaçëm, instruktorët ndiqnin me kujdes ecurinë e këtyre marrëdhënieve. Kur konstatonin se midis një studenti të shkollës së shërbimit sekret dhe një liceisteje ishin vendosur marrëdhënie dashurore, ata i linin që të lulëzonte ca idili i tyre dhe mandej nisnin procesin ngurtësimi i shpirtit. Atëherë instruktorët e urdhëronin studentin të linte takim me vajzën në vendin dhe orën që i rekomandonin ata. Gjatë takimit të tyre, studenti duhej të sajonte një shkak për tu grindur me mikeshën e tij, ta rrihte atë dhe të ndahej përfundimisht prej saj. Instruktorët, të fshehur me kujdes para kohe tek vendi ku do të zhvillohej seanca e fundit e dashurisë së flijuar, filmonin e regjistronin gjithçka ndodhte. * Meli ruante një kujtim të paharruar të provimit të tij të parë në kuadër të operacionit ngurtësimi i shpirtit. Kjo i kishte ndodhur me një liceiste me flokë të dëndur të zes e trup të derdhur. Ishte një pianiste e talentuar. Për kënaqësinë e të dashurit, ajo interpretonte me pasion pjesë të njohura. Duke konstatuar se interpretimi i saj e impresiononte djaloshin, brunia pikante fluturonte prej gëzimit. Por në prapaskenë po përgatitej vrasja e gëzimit të saj. Megjithëse dy të rinjtë dashuroheshin qysh prej tre muajsh, Meli ishte përpjekur shumë që t’i ruante sekrete marrëdhëniet e tyre. Më kot. Një ditë instruktorët e thirrën papritur dhe i caktuan vendin dhe orën kur duhej ta linte takimin me të dashurën. Ai vetë duhej të

paraqitej tek vendi i takimit një çerek ore para se të vinte vajza. Njëri prej instruktorëve i dha porositë e fundit. Ai i kishte rekomanduar edhe mënyrën sesi duhej të qëndronte Meli gjatë zhvillimit të takimit, me qëllim që kamera e fshehtë të filmonte sa më mirë. Duke konstatuar emocionet që po provonte studenti në prag të takimit, instruktori i kishte bërë një vërejtje të rëndësishme: ruajtja e gjakftohtësisë ishte faktori bazë i suksesit të provimit. Meli nuk kishte dashur të vinte kurrë ora e atij takimi, por… E buzëqeshur, veshur me një fustan të kuq, brunia u shfaq në periferi të liqenit artificial të Tiranës. Ajo mbante dy trëndafila në duar. Pas dy javësh ajo do të festonte 17-vjetorin e ditëlindjes. Natyrisht, i dashuri nuk do t’ia jepte dot më dhuratën që i kishte blerë me këtë rast. Ndërsa vajza po afrohej, Meli, i turbulluar, e kuptoi se ai nuk do t’i respektonte dot udhëzimet që i ishin dhënë. Pa i përfillur pasojat, ai vendosi të hiqte dorë prej skenarit të parapërgatitur prej instruktorëve të DSJsë. Ndërsa brunia e buzëqeshur e përshëndeti, duke i zgjatur njërin prej trëndafilave, ai e goditi tek kyçi i dorës. Trëndafili u rrëzua përdhé. Pa i lënë kohë që të mendohej, ai e goditi vajzën me grusht në bark. Ndërsa ajo u shemb përdhe, Meli u largua me të shpejtë, duke e lënë ish-të dashurën në mëshirë të kamerës së fshehtë. Ky veprim i kushtoi shtrenjtë Melit. Për dy javë iu ndalua të largohej prej territorit të shkollës, mbasi gjesti i tij do të gjykohej gjetkë. Më së fundi veprimi i pahijshëm iu fal me kusht: ai nënshkroi një deklaratë, sipas së cilës do ta kalonte me sukses në të ardhmen e afërt provimin ngurtësimi i shpirtit. Edhe bashkëshortja e Melit pati rastin t’i shijonte frutet e hidhura të operacionit çnjerëzor. Detektivi kënaqej duke i shkaktuar brenga bashkëshortes. «Kurrë nuk ia kam bërë ndonjëherë qejfin, megjithëse Florika më donte e më respektonte», do t’i thoshte një rast në Qafë-Bar Meli Diksit, dhe do të vazhdonte: «Kur ajo më thoshte ―je bërë për të rruar, Hamit‖, unë nuk e prekja me dorë briskun edhe për dy ditë të tjera. Në qoftë se Florika më propozonte të bënim një vizitë tek prindërit e saj, unë as nuk u telefonoja atyre një javë rresht. Po të më thoshte ―ky kostum të shkon mirë‖, unë e vishja sa më rrallë atë. Çfarë deformimi shpirtëror që na kanë bërë me të përbindshmin ngurtësim shpirtëror! Do të mjaftonte vetëm ky akt i shëmtuar i tyre që ne, ish-detektivët e shërbimit sekret shqiptar, t’i vlerësojmë tri shkronjat DSJ si trekëmbëshi ku është varur bota jonë shpirtërore.» __________________ XXXIX RRËFIM… ―Për mendimin tim, është njeri më i madh ai që di të pohojë gabimin e tij, se ai që di të mos gabojë. » P. dë Gondí Ish-detektivi u indinjua duke kaluar ndërmend pasojat e operacionit ngurtësimi i shpirtit. Në cepat e buzëve iu shfaq hieja e një buzëqeshjeje të hidhur. I atillë do të mbetej përherë? Papritur e pushtoi një dëshirë e zjarrtë për t’i provuar vetes ringjalljen shpirtërore, pas vuajtjeve të burgut dhe veprimtarisë antidiktatoriale përkrah ish-kolegëve të tij të profesionit. Meli e përqendroi shikimin mbi të dashurën, e cila priste përgjigje për propozimin që kishte bërë: — Roza, ne jemi njohur së bashku në vitet e rinisë. Shumë gjëra kanë

ndryshuar qysh nga ajo kohë. Sot unë nuk disponoj dokumente të rregullta për të qarkulluar lirisht nëpër botë. — S’po të kuptoj, Artan, – buzëqeshi ajo. — Ke të drejtë. Për cilindo do të ishte e vështirë ta kuptonte botën së prapthi prej nga vij unë. Kur jemi njohur bashkë, unë isha në shërbim të një diktature të egër, e cila më furnizonte me gjithçka më duhej për të bredhur botën. Kjo ishte e domosdoshme, për ushtrimin e profesionit tim të dikurshëm. Disa muaj pas takimit tonë të fundit, mua më arrestuan dhe më burgosën për një kohë të gjatë. Prandaj nuk jemi parë bashkë për gjithë këta vjet. «Rënia e komunizmit në Evropën Lindore, përfshirë edhe Shqipërinë, më ndihmoi të lirohesha nga burgu. Por liria që fitova ishte fiktive, e pamaterializuar. Aktualisht unë jam një kundërshtar politik i ish-komunistëve, që trashëguan pushtetin prej idolëve të tyre, në saje të një manovre djallëzore të miratuar nga Perëndimi. Në këto rrethana, unë u detyrova ta braktisja vendin tim me dokumente false. Por nuk dëshiroj kurrsesi që ti të vazhdosh të bashkëjetosh me një të panjohur. Prandaj po të vë në dijeni se mua nuk më quajnë Artan. Sa e habitur edhe e mallëngjyer, Rozana i kishte dëgjuar me shumë vëmendje fjalët e Melit. Kur ky bëri një pauzë të shkurtër, ajo e pyeti e buzëqeshur: — Cili është emri yt i vërtetë, pëllumbi im? — Hamit Meli. Dhe profesioni im nuk ka qenë inxhinier elektronik, siç më njeh ti, por detektiv i shërbimit sekret, e dashur Roza. — Mua më ka tërhequr gjithmonë letërsia policore, – tha duke qeshur ajo. – Këtë mund ta kesh vënë re edhe tek biblioteka ime. Prandaj pohimi yt nuk është një fakt që më shqetëson. Unë të pata dashuruar si njeri; as si inxhinier elektronik, as si detektiv. Dhe as që më interesonte fare kjo punë. Aq më tepër që ti nuk më ke sjellë ndonjë shqetësim, për shkak të profesionit që ushtroje atëherë. Fakti që sot po ma prezanton vetë të kaluarën tënde, ta shton vlerën në sytë e mi. E ç’rëndësi ka nëse të quajnë Artan apo Hamit, gjersa këtë të vërtetë po ma pohon me gojën tënde ? «Më vjen keq për vuajtjet e shumta që paske kaluar ; këtë e tregon edhe pamja jote fizike. Por ky interval kohe, që kemi jetuar larg njëri-tjetrit, ka qenë një periudhë vuajtjesh për të dy. Kushtet e reja të dashurisë sonë të lirë do të jenë ndoshta një kompensim për vuajtjet që kemi kaluar. Në qoftë se ti nuk do të ishe burgosur, jeta jote do të kishte rrjedhur ndryshe dhe ne nuk do të ishim takuar dot më. Nga ana tjetër, nëse unë nuk do të kisha mbetur e ve, nuk do të martoheshim dot bashkë. Pra, vuajtjet tona kanë qenë çmimi me të cilin kemi paguar bashkimin tonë të sotëm. Le të përpiqemi ta harrojmë të kaluarën e hidhur, për ta shijuar në paqe të ardhmen ! Problemi i dokumenteve është i zgjidhshëm. Pas martesës sonë zyrtare, ti do të pajisesh me dokumentet e nevojshme për të qarkulluar lirisht nëpër botë. — Por sivjet ti do të privohesh nga pushimet në Havana… — Do të ishte e dobët dashuria jonë, në qoftë se nuk do ta kompensonte dot Havanën për këtë verë. Duke thënë këto fjalë, ajo e përfshiu në krahë të dashurin. __________________ XL CIA RISHIKON DOSJEN MELI ―Karakteri është një forcë e natyrës; mungesa e karakterit edhe më tepër. A. Çehov

Pas një diskutimi delikat, shefi i seksionit evropian të CIAs dhe tre kolegët e tij po qendronin në heshtje prej disa minutash. Në pamje të parë, problemi për të cilin po preokupoheshin dukej lehtësisht i zgjidhshëm. Por sa më tepër që ishte intensifikuar diskutimi i tyre, aq më shumë komplikohej problemi, në vend që të thjeshtohej. Të bllokuar prej disa pyetjesh, që ata i kishin shtruar vetë, të katër kishin ndier nevojën e një pushimi. Ata po pinin kafe në heshtje. Shefi buzëqeshi, para se të merrte fjalën i pari : — Në vitet e adoleshencës kam qenë pak llafazan. Gjyshja, që më donte shumë, më thoshte herë pas here: «Aq sa e lehtë është të flasësh, aq e vështirë është të arsyetosh, nipçe. Të flasësh pa arsyetuar, do të thotë të punosh për të prishur.» «Sa herë që ngec në zgjidhjen e një problemi, më kujtohen këto fjalë të gjyshes. Kur i fola Drejtorit të Përgjithshëm për çështjen Meli, ai ma preu shkurt : Ju e njihni më mirë se unë Melin dhe çështjen e tij. Pikërisht ju duhet të vendosni edhe për trajtimin përfundimtar të dosjes së tij. «Një kombinim rrethanash të jashtëzakonshme po na ballafaqon me një çështje të thjeshtë në pamje e të komplikuar në përmbajtje. Pyetja e parë dhe më kryesore, së cilës ne duhet t’i japim përgjigje, është kjo : një Meli i lirë, larg orbitës së CIAs, do të ishte më shumë apo më pak i dëmshëm për interesat tona se një Meli midis nesh ? Shefi i seksionit evropian të CIAs rrëshqiti shikimin nga një bashkëbisedues tek tjetri, duke u lënë atyre të kuptonin, se përgjigjen e pyetjes së shtruar e priste nga ata. I pari u përgjigj më moshatari prej kolegëve të pranishëm : — Unë mendoj se një Meli jashtë kontrollit tonë do të mbajë lidhje të rregullta me mikun e tij të burgut, i cili ka me siguri një kopje tjetër të dorëshkrimit, veç atij që përfundoi tek ne. Si rrjedhojë, Meli do të bashkëpunojë me atë për ta përkthyer dhe botuar jashtë Shqipërisë. Nga ana tjetër, një Meli i lirë do të ishte një provë e gjallë e ngjarjeve të librit në kontakt me medien e huaj. Kjo jo vetëm që do të siguronte botimin e dorëshkrimit, por edhe një publicitet efikas të tij. Kush na siguron ne se ata të dy nuk bashkëpunojnë edhe sot për këtë qëllim ? — Në vend që t’i përgjigjeni pyetjes sime, ju shtuat edhe një pyetje tjetër, – i tha shefi duke buzëqeshur. – Për fat të mirë, Meli nuk është bashkë me shokun e tij të burgut. Ai vetë ndodhet në Itali, ndërsa tjetri, në Shqipëri. — Kjo nuk do të thotë se ata nuk komunikojnë midis tyre, – insistoi bashkëfolësi. — Sigurisht. Duke pasur parasysh përvojën e tyre të bashkëpunimit në kushte të vështira në burg, ata bëjnë kujdes të komunikojnë jashtë çdo kontrolli të mundshëm. Prandaj ne nuk mund të jemi të sigurtë në këtë pikë, megjithë informacionet mohuese të agjentëve tanë. — Në këto kushte ne do të jemi gjithmonë të paqartë për lidhjet e tyre të mundshme, ose për projektet e tyre të përbashkëta. Meli mund të shkojë në çdo çast në Shqipëri, gjithashtu edhe miku i tij mund të dalë jashtë shtetit. Lëvizjet dhe qëllimet e tyre mbeten të paparashikuara. Për mendimin tim, ndarja e tyre është domosdoshmëri. — Po në qoftë se Meli refuzon përsëri të vijë në Amerikë ? Meqenëse dy kolegët e tjerë nuk kishin folur fare deri në atë çast, shefi i seksionit evropian të CIAs, pasi bëri pyetjen e mësipërme, iu drejtua pikërisht atyre : — Po ju, zotërinj, nuk do e thyeni heshtjen sot ? — Heshtja është më e mirë se një këshillë e keqe, – u përgjigj njëri prej atyre. – Është e vështirë të zgjidhësh një problem me shumë të panjohura. Ne nuk dimë nëse Meli mban lidhje me mikun e tij, nëse ata kanë vërtet projekte të përbashkëta, nëse Meli do të pranonte të vinte në SHBA pas një oferte të re… Unë mendoj se do të ishte më e arsyehme të prisnim derisa të dispononim provat e nevojshme për këto paqartësi.

— Por koha nuk punon gjithmonë për ne, – vërejti shefi. – Edhe sikur sot Meli dhe bashkëpunëtori i tij të mos përpiqen për ta publikuar dorëshkrimin, nesër ata mund ta bëjnë këtë. Megjithatë unë mendoj se Meli, si profesionist i mirë, nuk do ta miratojë botimin e atyre ngjarjeve pa respektuar afatin 15-vjeçar të ruajtjes së sekretit. Nisur nga ky supozim, ata nuk do të jenë të nxituar ndoshta për përkthimin e dorëshkrimit. Por ne nuk mund të nxjerrim konkluzione e të ofrojmë zgjidhje mbështetur në hipoteza. — Po sikur Meli t’i ketë dhënë fjalën mikut të tij për botiminn e dorëshkrimit sapo ta kenë përkthyer? — Atëherë ky kapitull mbyllet përfundimisht dhe ne do të na duhej të merrnim masat përkatëse, për ta penguar patjetër botimin e dorëshkrimit, – deklaroi shefi i seksionit evropian të CIAs. — Sidoqoftë, zgjidhja më e sigurtë mbetet ndarja përfundimtare e atyre të dyve. Duke qenë protagonist i ngjarjeve dhe njeri i sëmurë, Meli mund të shërbejë si nxitës për botimin e dorëshkrimit dhe si dëshmitar okular i ngjarjeve. Nga ana tjetër, ai mund të disponojë edhe prova dokumentare për vërtetësinë e atyre ngjarjeve, mbasi kryesorët e grupit komplotist kanë qenë detektivë me përvojë dhe mund të kenë ruajtur dokumente privatisht. Prandaj, për mendimin tim, jo vetëm që duhet t’i bëjmë doemos ofertë Melit për ta tërhequr, por të marrim të gjitha masat e mundshme për ta detyruar ta pranojë atë. Lipset ta zgjidhim shpejtë këtë nyjë, sa pa u bërë gordiane. — Aleksandri i Madh na ka mësuar sesi zgjidhen edhe nyjet gordiane, - tha duke buzëqeshur shefi. – Megjithatë arsyetimi juaj më duket bindës. Prania fizike e Melit është mbështetje dhe frymëzim për mikun e tij të burgut. Ndërsa pas botimit të dorëshkrimit, protagonisti i atyre ngjarjeve do të ishte shumë i kërkuar prej gjahtarëve të sekreteve. Prandaj jam dakord që ne t’i luajmë të gjitha kartat, me qëllim që Meli ta pranojë ofertën tonë të re. — Përsa i përket autorësisë së ofertës, ka një zgjidhje që besoj se do ta miratoni, – vërejti bashkëfolësi. – Ne kemi mundësi që këtë herë t’ia bëjmë ofertën Melit nëpërmjet miqve të tij shqiptarë, anëtarë të grupit të tyre të dikurshëm. Ata mund t’ia paraqisnin ofertën tonë si një propozim të tyre të miratuar paraprakisht nga CIA. Kjo ka dy anë pozitive. Së pari, minimizohet mundësia e refuzimit të ofertës, për arsye se Meli, me një përgjigje negative, do të vinte në pozitë të vështirë shokët e tij në raport me CIAn, gjersa propozimi ka qenë i tyre. Së dyti, efekti fyes i refuzimit do të binte mbi sedrën e ish-shokëve të tij të armëve, të cilët do të jenë nismëtarët dhe lajmëtarët e ofertës. — Grupi i tij i dikurshëm, ish-shokët e tij të armëve… Miqtë e mi, a nuk konstatoni në këto terma patetike një motiv nxitës për t’iu dhënë fund sa më parë lidhjeve të Melit me mikun e tij të burgut? Një buzëqeshje miratimi i kolegëve pasoi pyetjen sugjestive të shefit. __________________ XLI ANKTHI I NJË TAKIMI ―Ne jetojmë në një shekull ku fshehja e së vërtetës të mbron më mirë sesa ligji dhe të siguron më shumë se pafajësia. » Rivarol Në orën dhjetë, Streto duhej të paraqitej në zyrën e madhe të shefit të seksionit evropian të CIAs. Megjithë përvojën e tij të gjatë në shërbimet sekrete, ai nuk ndihej i qetë si gjithmonë. Thirrje të tilla paralajmëronin vendimmarrje të rëndësishme. Gjatë vitit të parë me shërbim në radhët e CIAs, Streto kishte pasur mjaft kontakte me drejtues të

shërbimeve sekrete amerikane. Dy herë, personalisht me Drejtorin e Përgjithshëm të CIAs. Me kalimin e kohës, takime të tilla u rralluan. Kuadri më i rëndësishëm që ai kishte takuar gjatë tre vjetëve të fundit kishte qenë shefi i seksonit ballkanik të CIAs. Pas një heshtjeje të gjatë, kjo thirrje mbërriti papritur tek Streto më 12 shtator 1993. «Çfardo natyre që të ketë, lajmi që do të mësoj atje do të jetë i rëndësishëm», mendoi Streto duke hyrë në ashensor. Kjo ide iu përforcua kur gjeti tre persona në zyrën hijerëndë të shefit të seksionit evropian të CIAs. Ky vazhdonte të shfletonte ngadalë një dosje që kishte përpara. Kaluan disa minuta, para se shefi t’i shkëpuste sytë prej dosjes e të merrte fjalën : — Ne mendojmë t’i bëjmë edhe një herë thirrje Hamit Melit për të ardhur në SHBA. Ka kaluar mjaft kohë qysh kur e kam takuar për herë të fundit në kampin e punës në Shqipëri. Atëherë ai e refuzoi ofertën tonë, për të mos u ndarë me mikun e tij të burgosur. Mirëpo qysh prej dy vjetësh Meli jeton i lirë, jashtë Shqipërisë. Mendojmë se ai tani është qetësuar deridiku dhe mund të marrë një vendim më me përgjegjësi. Nga ana tjetër, ai tashmë ndihet i çliruar prej detyrimeve të dikurshme morale ndaj mikut të tij të burgut, mbasi ata nuk janë më bashkë. Meli jeton në Itali, ndërkohë që Diksi ndodhet në Shqipëri. «Pavarësisht prej refuzimit të tij në vitin 1984, ne dëshirojmë ta ndihmojmë Melin, mbasi nuk e harrojmë kurrë kontributin e tij të çmuar në dobi të çështjes sonë të përbashkët. Gjendja e tij shëndetësore ka nevojë për një trajtim mjekësor special, gjë që ai nuk e siguron dot në pozitat e një refugjati të thjeshtë. Ju e njihni Melin prej një kohe të gjatë, prandaj opinioni juaj do të jetë i dobishëm për ne : si mendoni ju, a do ta pranonte ai një ofertë të re nga ana jonë ? Megjithëse Streto ishte nisur për në këtë takim i bindur se bëhej fjalë për një surprizë, ai ndjeu t’i rrihte fort zemra pas pyetjes që i bëri shefi i seksonit evropian të CIAs. Ideja e bashkimit të mundshëm me shokun e tij të armëve e mallëngjeu. Ky lajm i mirë i kishte ardhur në një çast të përshtatshëm. Qysh prej nëntë vjetësh Streto militonte në radhët e CIAs dhe gjendja e tij shpirtërore kishte evoluar mjaft. Ai nuk ishte më 35 vjeçari energjik e plot optimizëm i fillimit të bashkëpunimit entuziast me amerikanët. Nuk kishte vonuar dhe besimi e optimizmi ia kishin lëshuar vendin dyshimit e pesimizmit. Pas një periudhe të gjatë veprimtarie në radhët e shërbimeve sekrete amerikane, Streto kujtonte me nostalgji grupin e tij të përbetuar për luftë deri në vdekje kundër diktaturës shqiptare. Një kujtim që e lëndonte. Bashkëpunimi me CIAn kishte qenë një dështim i synimeve të tyre në planin kombëtar dhe privat. Ndërkohë karriera e vetë Stretos dhe e shokëve të tij ishte tkurrur së tepërmi. Në Shqipëri ai kishte qenë njëri prej personave më të pushtetshëm dhe e ardhmja e karrierës së tij politike kishte qenë e shkëlqyer, ndërkohë që diktatori nuk ishte më në gjendje për të mbajtur në duar frenat e pushtetit. Streto e kishte përbuzur atë pushtet antishqiptar. Mirëpo në radhët e CIAs ai dhe shokët e tij ishin kuadro modeste, të dyshimtë, të survejuar, që duhej të përballonin të panjohurën. I deboluar prej pesimizmit, Streto mezi priste të kishte pranë një mik të sprovuar si Meli, për t’i hapur zemrën e mbufatur prej brengave. Kush, më shumë se Meli, do të ishte balsam i shpirtit të tij në atë periudhë depresioni? Ata të dy kishin qenë bashkryetarë të grupit komplotist të shpërndarë tashmë në radhët e CIAs e të vënë nën kontroll të rreptë prej saj. Streto e ndiente se dy zemra të lënduara prej së njëjtës brengë mund ta qetësojnë reciprokisht njëra-tjetrën. *

Shefi i seksionit evropian të CIAs dhe kolegët e tij e kishin parashikuar efektin që do të bënte tek Streto diskutimi i papritur i këtij problemi. Duke e shikuar të menduar, ata synonin të dallonin ndonjë shenjë reaksioni emocional mbi fytyrën e tij. Dhe ashtu ndodhi. Një valë e brendshme gëzimi i ndriçoi fytyrën Stretos tek po imagjinonte bashkimin e mundshëm me shokun e tij të armëve në jetën e lirë. Megjithatë përgjigjja e tij nuk qe premtuese: — Unë jam ndarë me Melin prej një kohe të gjatë. Ai ka vuajtur edhe shtatë vjet të tjerë në kampin e punës, pas ndarjse sonë. Ju e dini mirë që ai ishte mjaft i sëmurë dhe gjendja e tij shëndetësore ka të ngjarë të jetë përkeqësuar vitet e mëvonshëm të burgut. Natyrisht, për shkak të gjendjes së tij shëndetësore të degraduar, edhe sistemi i tij nervor mbetet problematik. Për këtë arsye, unë nuk jam shumë optimist lidhur me reagimin e tij ndaj një oferte të re, për të ardhur në SHBA. — Për mendimin tuaj, sa përqind shpresë duhet pasur për pranimin e ofertës nga ana e Melit ? — Unë kam nëntë vjet pa e takuar atë dhe nuk jap dot një opinion të saktë lidhur me qëndrimin e tij. Sidoqoftë, mendoj se jeta në liri e ka qetësuar disi, megjithë peripecitë e njohura të jetës së një refugjati të rëndomtë. — Jo, nuk është tamam ashtu. Aktualisht Meli bashkëjeton me një grua të bukur italiane; sigurisht, ndonjë mikeshë e tij e vjetër. Ajo e do marrëzisht dhe ai po bën një jetë të qetë e në mirëqenie. Sipas informatorëve tanë, Meli gëzon një shëndet stabël; ai nuk ka shkuar asnjëherë tek mjeku kohët e fundit. Një buzëqeshje e lehtë reflektoi në fytyrën e Stretos. Mirëqenia e mikut të tij besnik në Itali – vendi i adhuruar i Melit – dhe mundësia e bashkimit të tyre e inkurajoi. — Ky është një faktor i favorshëm për pranimin e ofertës së re prej tij, – u shpreh Streto. — Po dashuria e tij për italiankën? pyeti buzagaz shefi i seksionit evropian për CIAn. – A do të jetë i gatshëm Meli ta sakrifikojë dashurinë e tij për të pranuar ofertën tonë? Muajin e kaluar ata janë martuar zyrtarisht. Ndërkohë Meli ka paraqitur kërkesë në kuesturën e Milanos, për tu pajisur me dokumente qëndrimi të përhershëm në Itali. — Ne, detektivët shqiptarë, kemi qenë të ushtruar mirë për të mos u bërë skllevër të dashurisë. Meli e ka divorcuar lehtësisht bashkëshorten e tij në Shqipëri, megjithëse kishte një fëmijë me të. — Kjo do të thotë se Meli mund ta pranojë një ofertë të re sot për të ardhur në SHBA? — Besoj se po. — Nuk mendoni se motivi i refuzimit të ofertës sonë të parë – besnikëria ndaj mikut të tij të burgut – mund të jetë gjithmonë e pranishme në shpirtin e tij? — Nuk besoj të jetë ashtu. Atëherë ata ishin dy bashkëvuajtës, dy shokë besnikë, dhe, më pas, dy bashkëpunëtorë të grupit tonë. Ata vuanin dhe luftonin së bashku. Në këto kushte Meli nuk mundej ta braktiste bashkëvuajtësin, që të fitonte për vete lirinë. Realiteti i sotëm është i ndryshëm. Aktualisht ata jetojnë të dy të lirë dhe larg prej njëritjetrit. Nëntë vjet pas atyre ngjarjeve, unë mendoj se Meli mund ta pranojë ofertën tuaj. — Kjo do të jetë oferta e juaj, jo e jona. Ju personalisht do t’ia bëni këtë propozim Melit në emër të të gjithë anëtarëve të ish-grupit tuaj, të cilët militojnë sot me sukses në radhët e CIAs. Ne mendojmë që t’ia japim edhe një herë dorën Melit, por jeni ju që duhet t’ia paraqisni kërkesën dhe të insistoni që ai të bashkohet me grupin, që drejtuat së bashku me sukses. Ju do të zgjidhni vetë njërin prej shokëve tuaj të këtushëm, me të cilin do të shkoni të takoni Melin në Itali. Detektivi ynë, që e çliruat nga robëria nëpërmjet arratisjes, do t’ju shoqërojë. Shpresojmë se ai mund t’ju ndihmojë, mbasi është i gatshëm që t’i lutet Melit për të ardhur me ju në SHBA. Pas një jave do të niseni për kryerjen e këtij misioni. __________________

XLII MARTESA E DYTË PËR TË DY « Martesa është si shartimi : mund të zërë, mund të mos zërë. » V. Hygo E bukur si gjithmonë, Rozana e veshur me fustanin e bardhë i buzëqeshte Melit e kënaqur. Ajo ngjante dhjetë vjet më e re. Të gjitha punonjëset e sallonit të saj të bukurisë ishin okupuar me flokët e Rozanës, që i jepnin një pamje të freskët fytyrës së saj. Melit i ra në sy bukuria e ripërtërirë e dashnores që po bëhej nusja e tij. Kostumi blu i errët e vinte më tepër në dukje pamjen serioze të fytyrës brune të ish-detektivit. Meli gjithashtu i buzëqeshi Rozanës, duke i shtrënguar duart në dorashkat e bardha të kostumit simbolik. Atij nuk i pëlqente ceremonia fetare, por Rozana kishte këmbëngulur në këtë pikë : — Unë e kam trdhtuar të ndjerin burrin tim të parë dhe dua që Zoti të ma falë mëkatin, duke u martuar në kishë me dashnorin tim. Megjithëse ish-detektivi kishte pasur një mori marrëdhëniesh dashurore në të kaluarën, ai e donte shumë Rozanën dhe bënte kujdes të mos ia lëndonte ndjenjat. Në emër të dashurisë, Meli kishte pranuar t’i nënshtrohej ceremonisë fetare. Për çudinë e tij, jo vetëm që kjo ceremoni e shkurtër nuk po e bezdiste, por po i dukej interesante. Me instiktin e gruas së dashuruar, Rozana e diktoi kënaqësinë që po ndiente i dashuri dhe kjo ia shumëfishoi gëzimin. Ky ishte një ogur i mirë për jetën e ardhshme bashkëshortore. * Muaji i mjaltit në Sardenjë qe dehës për çiftin e ri. Ishin ditët e para të një gushti të nxehtë. Uji i pastër i detit kufizonte nxehtësinë e kohës, por jo afshin e dashurisë së tyre. Ata formonin një çift që nuk do të kishte fëmijë. Mungesa e të ardhmes afatgjatë të bashkimit të tyre i nxiste të jetonin me intensitet të tanishmen. Vetëm çasti kishte kuptim për ta. Ata dëshironin të kishnin jetëgjatësi të barabartë, me qëllim që asnjëri prej tyre të mos mbetej vetëm. Pleqëria e secilit prej tyre, në mungesë të tjetrit, do të ishte një udhëtim i mundimshëm në ftohtësinë e vetmisë drejt një fundi të trishtuar. Por pleqëria ishte ende larg dhe ata nuk donin ta çonin mendjen atje. Donin të përqëndroheshin në shijimin e së sotmes. Ditën e kalonin në plazh. Meli e linte Rozanën në gjumë dhe shkonte në buzë të detit, për të përfituar prej rrezeve të para të diellit. Ai lahej vetëm në ujin e freskët të detit deri në orën nëntë. Mandej shkonte të zgjuante Rozën, e cila flinte pjesërisht zbuluar. Nën efektin e pamjes së saj provokuese, ai e mësynte. Ajo ankohej duke qeshur dhe ëmbëlsisht merrte pjesë në gostinë mëngjesore… Pastaj bënin dush dhe hanin mëngjesin. Më pas Rozana donte të flinte pak nën rrezet e diellit. Pjesa tjetër e ditës ishte shumë aktive për ta. Arsenali i lojërave fëminore në rërë dhe në ujë pasurohej përditë. Pas tri javësh, ata e braktisën buzëvarur Sardenjën. __________________ XLIII JETA E ÇIFTIT TË RI

« Burri pa gruan dhe gruaja pa burrin janë qenie të pakompletura në rendin natyror. » B. dë Sen-Pier Para se të niseshin për në Sardenjë, Rozana ia kishte lënë çelësat e shtëpisë punonjëses që drejtonte aktivitetin e sallonit të bukurisë në mungesë të saj. Me porosi të Rozanës, kolegia ishte interesuar që shtëpia të lyhej jashtë e brenda dhe të ndërroheshin mobiliet e dhomës së gjumit, si edhe pajisjet e kuzhinës. Kangjellat, që rrethonin kopshtin, ishin lyer me bojë jeshile, ndërsa pjesa e poshtëme e trungut të pemëve me gëlqere. Ishin ndërruar gjithashtu dy stolat ndanë të shatërvanit të vogël. Kur u kthyen në shtëpi, çifti i ri e gjeti ambientin të rinovuar. Fotografi të zmadhuara të Rozanës dhe të Melit ishin vendosur në sallon dhe në dhomë të gjumit, ndërkohë që ato të burrit të parë të Rozanës nuk i kishin lëvizur prej vendit. Një dhuratë e bukur me një buqetë lulesh të freskëta në dhomë të gjumit simbolizonte dëshirën e punonjëseve të sallonit të bukurisë, për të ardhmen e çiftit të ri. Të lodhur prej udhëtimit, Rozana e Meli nuk dolën në qytet ditën e kthimit në Milano. Pasi bënë dush, ata fjetën dy orë. Në mbrëmje shëtitën gjatë në kopsht. Herë llafazanë e herë të heshtur, ata nuk i shpëtuan dot jehonës së kujtimeve të të kaluarës së largët. As njëri e as tjetri nuk e kishte parashikuar një kurorëzim të tillë të marrëdhënieve të kahershme dashurore. Me legalizimin e martesës, aventura e tyre dashurore nuk ekzistonte më. Mosha dhe vuajtjet e justifikonin këtë fazë të re të dashurisë së tyre. Të nesërmen ata shkuan bashkë tek salloni i bukurisë. Punonjëset e gëzuara i pritën për herë të parë si bashkëshortë. Sapo Rozana e Meli zbritën nga vetura, buzëqeshja e tyre u pasua nga një duartrokitje frenetike e punonjëseve, që u rreshtuan para hyrjes. Ato u takuan si pjesëtarë familjeje me çiftin e ri. __________________ XLIV ADIO, ROZA ! ―Mënyra më e thellë për të ndier diçka është të vuash për të. G. Flober I hipur në një shkallë metalike, Meli po merrej me instalimin e një prozhektori në kopsht. Rozana po e ndiqte me sy, e ulur në një karrige kashte para derës së shtëpisë. I gufonte zemra prej gëzimit duke konstatuar se bashkëshorti e konsideronte veten si zot shtëpie. Ky fakt shënonte fundin e vetmisë torturuese për të. Për një çast shkalla lëvizi prej vendit. Meli, me duart e zgjatura lart, e humbi ekuilibrin dhe u detyrua të kërcente në tokë. Rozana lëshoi një britmë frike dhe vrapoi atje. — U plagose, i dashur ? e pyeti e shqetësuar. — Jo, qetësohu, Roza! S’jam aq i brishtë, sa mendon ti. Duke qeshur, ai e puthi në ballë. — E di që ti nuk je aq i brishtë, por fati im, po. Edhe në çastet më të lumtura të jetës sime, nuk kam arritur dot të çlirohem nga një lloj ankthi që më pushton padashje, një trishtim i pashpjegueshëm lidhur me të ardhmen. Optimizmi më ka munguar gjithmonë. Edhe një nuancë e zbehtë fatkeqësie bën të më kalojnë mornica në trup. — Ato brenga i përkasin së shkuarës. Tani duhet të jesh më optimiste, Roza.

Bashkimi ynë duhet të kthehet në një burim lumturie për ty ; përndryshe ai mbetet pa vlerë. Mërgoi një herë e përgjithmonë mendimet e zymta. — Nuk arrij dot… ; trishtimi është pjesë përbërëse e shpirtit tim. Mbrëmë pashë një ëndërr të keqe, prandaj u tremba shumë, kur ti re nga shkalla. — Çfarë ëndrre paske parë ? — Do ta dish vërtet ? — Pse jo ? Është turp të trembesh nga një ëndërr. — Pashë në ëndërr të ndjerin burrin tim dhe ty. Ai po nisej si gjithmonë për lundrim. Duke qendruar në këmbë tek kiçi i anijes që po shkëputej nga moli, ai po më salutonte me kapele. Unë po përkundja në erë një rrobë të bardhë. Deti ishte shumë i trazuar. Valët e fuqishme ia vështirësonin anijes avancimin në det. Pas një çerek ore, ajo nuk ishte shkëputur më shumë se njëqind metra nga moli. Im shoq dhe unë vazhdonim të përshëndeteshim së largu. Papritur një dallgë e madhe e përpiu anijen. Ndërsa deti po egërsohej gjithmonë e më shumë, anija nuk po dukej më. Unë shpërtheva në të qara. Atë çast m’u shfaqe ti duke m’u lutur : «Mos qaj, Roza, se ti nuk je vetëm në këtë botë. Sot e tutje do të jetojmë së bashku përgjithmonë.» «Pastaj ne morëm një taksi bashkë. Duke udhëtuar për në shtëpi, ti vazhdoje të më flisje, për të më qetësuar. Mirëpo kur taksia ndaloi përpara portës, ti ishe zhdukur. E mbetur përsëri vetëm, qava me lotë të nxehtë. — Mos e le veten peng të ëndrrave, Roza. Për fat të mirë unë ja ku jam, pranë teje, në mes të kopshtit tonë të bukur ; nuk jam zhdukur si në ëndërr. — Në mes të kopshtit tonë të bukur… Veç këto fjalë dua të dëgjoj. Ajo u lëshua në krahët e hapur të bashkëshortit. * Më 21 shtator 1993 Rozana kishte shkuar në zyrën e taksave. Në sallonin e bukurisë puna ishte ndërprerë, mbasi lokali po lyhej. Rozana dhe Meli kishin vendosur t’ia ndryshonin ngjyrat sallonit. Meli vigjëlonte që nuancat e bojërave të zgjedhura të dilnin sa më të realizuara. Ai mbeti i kënaqur prej fillimit të punës dhe i porositi bojaxhinjtë që të respektonin rigorozisht ato nuanca ngjyrash. Për të kaluar kohën, Meli filloi të pastronte pasqyrat e sallonit të bukurisë. Një punë që ai e bënte me qejf. — Lereni për në fund pastrimin e pasqyrave, kur të kemi mbaruar punë ne, – e këshilloi njëri prej bojaxhinjve. — Nuk mërzitem t’i pastroj përsëri, edhe mbasi të keni mbaruar punë ju, – iu përgjigj Meli me të qeshur. Ai ishte duke pastruar pasqyrën e dytë, kur papritmas atje iu shfaqën tiparet e një fytyre shumë të njohur; buzëqeshja e Stretos e la pa frymë. — Ti Guri je vërtet, apo një fantazmë? e pyeti duke u kthyer me vrull. — Përpiqu ta verifikosh; kjo nuk është e vështirë për një detektiv, – u përgjigj Streto duke e shtrënguar në krahë. Mandej ai i prezantoi dy shoqëruesit: — Ky është detektivi amerikan, ish-rob i DSJsë, ndërsa ky tjetri është njëri prej dy anëtarëve të grupit tonë, që u arratis bashkë me të. Të buzëqeshur, ata të dy u takuan përzemërsisht me Melin. Streto mori përsëri fjalën: — Hamit, duhet të flasim sa më parë bashkë. Meqenëse nusja jote mund të vijë nga një çast në tjetrin, duhet të largohemi prej këtej. — Si, e ditke që qenkam i martuar ?! — Di edhe më tepër se kaq, veç duhet të largohemi. — Dua të takoj gruan njëherë ; pastaj ajo do rrijë këtu, unë do të vij për të biseduar.

— Gruan nuk do ta takosh më, Hamit… — Si? — E dëgjove tamam. Do të nisemi bashkë për në SHBA. — Nuk dua të dëgjoj të flitet më për këtë çështje, Guri. — Shohim e bëjmë, por eja të largohemi prej këtej. Do të ishte marrëzi të na gjente nusja jote këtu. Streto me dy shoqëruesit dolën jashtë. Meli u bashkua me ta tek vetura me targë të ambasadës amerikane. Rruga nuk qe e gjatë. Pas një çerek ore ata ndodheshin në një restorant luksoz. Mbasi bënë porositë, Streto u fut në temë: — E di që ti je zoti ―Jo‖, Hamit, por këtë herë çështja është më e komplikuar nga ç’mund ta imagjinosh. Ti ke krijuar tashmë një familje të re dhe ke nevojë të bësh një jetë të qetë, pas vuajtjeve prej ferri të burgut. Por fati të ka privuar nga e drejta për të zgjedhur në këtë rast. — Fati më ka braktisur prej një kohe të gjatë; ti e di mirë këtë, Guri. Por aktualisht unë ndihem shumë i lodhur. Qetësia nuk është luks, por domosdoshmëri për jetën time. Zhgënjimet e njëpasnjëshme më kanë acaruar shumë dhe unë nuk dua më të dëgjoj të flitet për profesionin tim të dikurshëm dhe pasojat e tij. Harresa e së shkuarës është kushti bazë për pjesën e mbetur të jetës sime. Për të qenë i sinqertë, po ta pohoj se nuk dua të diskutoj më për këto çështje, as me ty Guri. — Unë gjithashtu, miku im. Si dëshmitar okular i vuajtjeve të tua, unë nuk do të pranoja kurrë të të shqetësoja me një propozim të tillë, sikur kjo të mos ishte domosdoshmëri për të ardhmen e shokëve tanë të armëve, që gjenden në SHBA. — Ata jetojnë atje prej gati një dekade dhe e ardhmja e tyre nuk varet aspak nga e imja. Honi i harresës e përpiu veprimtarinë tonë antidiktatoriale në Shqipëri. — Përkundrazi : autoritetet e CIAs e vlerësojnë domosdoshmëri sot prezencën tënde atje. Herën e parë ti e refuzove ofertën e tyre, për të mos braktisur Sazanin. Ata ta kanë falur atë, mbasi motivi ishte i qëndrueshëm. Por kuniukturat e tanishme nuk e justifikojnë dot më një refuzim të dytë nga ana jote. — Qëndrimi im i atëhershën nuk kishte asgjë të qortueshme. Një njeri që do të braktiste aq lehtë mikun besnik të burgut, nuk do ta kishte fare problem të tradhtonte cilindo për hir të egoizmit. Një mesazh besnikërie nuk mund të përbuzet, apo të ndëshkohet. — Pikërisht për këtë arsye CIA ruan konsideratë të lartë për ty. Dëshmi për këtë është oferta që po të bëjnë pas kaq vjetësh. Në qoftë se ata do ta kishin gjykuar si tendencioz refuzimin tënd të qershorit 1984, nuk do të ta bënin kurrë propozimin e sotëm. Duhet të mendohesh mirë, para se t’i përgjigjesh ofertës së re. Ti nuk je më si dikur, Hamit. Unë e ti përgjigjemi për të ardhmen e secilit prej anëtarëve të ishgrupit tonë, mbasi jemi ne që i futëm ata në këtë qerthull. Dhe duhet ta ndajmë fatin me ta deri në fund. Mundohu të marrësh një vendim të denjë për emrin tënd. Sot nuk je më në burg, por i lirë. — I lirë…, por i martuar. — Martesa është një e drejtë, Hamit, jo një detyrë. — Një e drejtë që kthehet në detyrë, sapo realizohet. — Të kuptoj. Por të gjitha detyrat nuk janë të barasvlefshme, miku im. Në qoftë se nusja jote do të humbasë lumturinë pas ndarjes së papritur me ty, bashkëluftëtarët tanë në SHBA do të humbasin çdo shpresë për çështjen shqiptare; ndoshta edhe më tepër se kaq… Boshllëku që krijon mungesa jote na rëndon të gjithëve dhe na i nxin horizontin. Mendoj se duhet ta ndajmë bashkë fatin, siç e nisëm. Me dhëmbë të shtrënguar prej sikletit, Meli nxori bllokun e shënimeve dhe diçka shkroi në një fletë.

— Para se të nisemi, më duhet të lë këtë letër, – murmuriti ai. — Ku ? — Të shohim. Vetura ndiqte itinerarin që diktonte Meli. Ata ndaluan para shtëpisë së Rozanës dhe… Melit. Ky pa veturën e së shoqes të parkuar pranë trotuarit. U afrua me kujdes dhe e ngeci fletën tek xhami i përparmë në drejtim të timonit, me shkrimin nga brenda. — Më fal, Roza ! psherëtiu dhe shikimi iu mjegullua. Ai hyri në veturë dyllë i verdhë në fytyrë. Një heshtje varri sundoi deri në aeroport. __________________ XLV DIKSI DHE LIBRI I TIJ « Kush i jep kohës, jep dy herë. I. Krilov Ëndrra e çdo të burgosuri është rikthimi në jetën e lirë. Kjo ndodh edhe kur liria e një vendi është e cunguar apo inekzistente, si në Shqipërinë diktatoriale. Ndryshimi është i pranueshëm e i nevojshëm, edhe kur është i parëndësishëm. Aq më tepër kur bëhet fjalë për jetën e vështirë e monotone të një të burgosuri. Gjithsesi një palë tela me gjemba në largësi, si kloni, ishin më të pranueshëm se tre rrethimet e larta pëpara syve në kampin e Spaçit apo të Qafë-Barit. Brigadierët dhe përgjuesit e jetës së lirë ishin më pak asgjësues se brigadierët, policët dhe spiunët e kampeve të punës. Dhe vdekja në jetën e lirë ishte pak më njerëzore, se ajo në burgjet dhe kampet e punës të diktaturës. Kalimi nga e keqja më e madhe tek një më e vogël është lehtësim. Sidomos për jetën e një populli të mësuar të shikojë vetëm prapa, duke e ngushëlluar veten me shprehjen: ka edhe më keq. Po më mirë, a ka? Një pyetje e tillë është e huaj për turmat me mentalitet skllavi; ajo është moto e popujve që e njohin lirinë dhe kanë qenë gjithmonë të gatshëm ta paguajnë çmimin e saj. * Si çdo i burgosur, edhe Sazan Diksi e kishte pritur me ankth ditën e lirimit. Por ankthi i tij ndryshonte cilësisht nga ai i bashkëvuajtësve të tjerë. Më shumë se gjithçka, Diksin e tërhiqte jashtë telave me gjemba kryerja e misionit që i ishte besuar: përgatitja e dorëshkrimit. Në qoftë se ai nuk arrinte të dilte prej burgut, ato ngjarje do të varroseshin, ashtu siç kishte ndodhur me protagonistë të veçantë të tyre. Gjithë pjesëmarrësit e tjerë të grupit komplotist ishin profesionistë, që kishin nënshkruar deklaratë për ruajtjen e sekretit profesional në të gjitha rrethanat. Ata nuk mund të shkruanin kurrsesi rreth atyre ngjarjeve. Vetëm në raste të veçanta kuadro të shërbimit sekret autorizohen për të shkruar kujtimet e tyre, me ndonjë objektiv të caktuar. Por kjo nuk ndodh kurrë me kuadro të huaja, të asimiluara qëllimisht në radhët e një shërbimi sekret të fuqishëm, për të shuar jehonën e keqe të flijimeve politike. Ishte për këtë arsye që Meli u entuziazmua kur lexoi dorëshkrimin në Athinë më 1991 dhe iu shpreh optimist Diksit: «Ka mundësi që njohja jonë të ketë qenë një predestinim nga Zoti, me qëllim

që aktiviteti i grupit tonë të mos humbiste si sëpata pa bisht në arkivat e CIAs» Afati 15 vjeçar prej datës së ngjarjeve të dorëshkrimit po afronte; ai përkonte me vitin e fundit të shekullit XX. Ky afat kushtëzonte kohën e botimit të librit. Ndonëse dorëshkrimi ishte i gatshëm edhe në një gjuhë të huaj, për herë të parë libri duhej të botohej domosdoshmërisht në gjuhën shqipe, mbasi ngjarjet që përbënin subjektin e tij ishin shqiptare dhe lidheshin me të kaluarën dhe të ardhmen e Shqipërisë. Edhe protagonistët e tyre ishin kryesisht shqiptarë. Ngjarjet e dhunshme të viteve 1997–’98 e bënë të pamundur çdo tentativë botimi në Shqipëri. Në këto kushte, Diksi u detyrua ta shtypte jashtë atdheut librin në gjuhën shqipe. Me ndihmën e një njeriu të besuar, ai shtypi njëmijë kopje në Romë. Ndërkohë që Diksi me familjen e tij ndodhej jashtë atdheut, persona të tjerë u interesuan posaçërisht për shpërndarjen e librit me ngjarje të jetuara, në janar të vitit 2000. __________________ XLVI ARMIQTË DHE MIQTË E LIBRIT ―Librat që një pushtet abuziv i quan amoralë janë ata që tregojnë poshtërsitë e tij. O. Vild E vetmja diktaturë e Evropës Lindore, e cila i caktoi detyrë vetes (me rekomandim të tutorëve të saj) të shkatërronte popullin e vet deri në maksimumin e mundshëm, ishte ajo shqiptare. Një njeri cinik me horizont kulturor të kufizuar (me gjithë fatin e mbarë, ai nuk arriti dot kurrë të kishte një diplomë në jetë) u zgjodh dhe u vendos në krye të një populli të çoroditur, i cili ka luftuar gjithmonë për mbijetesë, por nuk ka mundur asnjëherë të jetojë në mënyrë të denjë. Një popull me gjakun e të cilit kanë abuzuar gjithmonë ata që ka pasur mbi krye, por që ai vetë nuk ka ditur ta derdhë ndonjëherë për të mirën e tij gjakun e vet. Diktatura komuniste – si autokracia më e zhveshur moralisht që ka njohur njerëzimi – u gjet mjeti më efikas për shpërbërjen si popull të shqiptarëve prej arkitektëve të politikës globale, që drejtojnë botën si në një film vizatimor. Kjo do të shërbente si colpo di grazia për të ardhmen e një populli, që nuk pati kurrë të ardhme për të qenë. U pushkatua pa gjyq, apo nëpërmjet farsash gjyqësore skandaloze, elita intelektuale e kombit, e cila do të kishte qenë shumë e dobishme dhe e mirëpritur në çdo vend të përparuar të botës. U asgjësuan në burgun e Burrelit qindra intelektualë të shquar, trupat e të cilëve, të varrosur qëllimisht cekët, u bënë ushqim për derrat e komandës së burgut. Turmave injorante e të droguara ideologjikisht u bëhej thirrje t’i godisnin me bajga, apo të urinonin mbi trupat e intelektualëve të shquar, që prezumoheshin si armiq të komunizmit e pushkatoheshin, pa kryer asnjë faj. U ideua dhe u aplikua me rigorozitet farkëtimi i njeriut të ri – këtij bufoni moral që luftonte e përbuzte si vlera borgjeze dinjitetin dhe personalitetin e tij e të familjes. Fabrika ideologjike e partisë prodhoi me shumicë pseudointelektualë të depersonalizuar deri në shëmti, që do të lartësonin gërmadhën diskredituese të mjeranit realizëm socialist, tek i cili realizmi ishte elementi më i dënueshëm. Për dekada të tëra kollarexhinj eunukë të diplomuar, të cilët do të investoheshin pa kursim prej partisë për ta bërë të zezën të bardhë, do të vargëzonin e shkruanin për diktaturën e proletariatit si demokracia më e kulluar në botë, do t’i këndonin mjerimit ekstrem të jetës socialiste si apogjeu i lumturisë e

do të diskreditonin imperializmin (ashikun e idolit të tyre), që i digjej toka nën këmbë… Sa më lavire të ishte pena e autorit të realizmit socialist, aq më e pakursyer tregohej partia ndaj tij. Emrat më të dëgjuar të merhumit realizëm socialist ishin edhe mëkatarët më të mëdhenj, të cilëve partia u dha bujarisht dorën, për t’i ngjitur deri pranë kupolës së pushtetit diktatorial. Ndonjë disident i heshtur (të shpallurit asgjësoheshin qysh në vezë), si Bilbili i Liqenit – Lasgush Poradeci – detyrohej të jetonte si eremit, por nuk pranonte të bëhej bilbil kafazi i realizmit socialist. Po aq dramatike rrodhi jeta e prozatorit të shquar, Kuteli. Fat të përafërt do të kishte edhe patrioti Petro Marko, të cilin diktatura e shikonte gjithmonë vëngër, duke i burgosur edhe të birin. Me ardhjen e demokracisë neokomuniste të komanduar prej sekretarëve të PPsë e ideologëve të saj, autorët servilë politikë të realizmit socialist u shpallën disidentë të kamufluar (?!) [O tempora, o mores!], ndërsa Fishta, Kuteli, Harapi, Camaj, apo Lasgushi, emrat e të cilëve partia mëmë i kishte vendosur në rreth të kuq, mbetën persona non grata për bijat e saj dhe yjet e karvanit të realizmit socialist, të cilët i trembeshin ballafaqimit moral e letrar me ata krijues e atdhetarë të shquar. Natyrisht, atje ku gëlon vesi, nuk ka vend për virtytin. * Në këto ujëra të trubullta lundronte pseudodemokracia shqiptare pas gjakderdhjes ende të pagjykuar të viteve 1997-’98, kur në janar të vitit 2000 u shpërnda libri Odiseja e një detektivi (vëllimi i parë) në Tiranë. Në një vend ku ndjenja kombëtare nuk është në agoni dhe inteligjencia nuk i ka kartona false diplomat e titujt butaforikë docent, akademik, doktor, profesordoktor etj. [ç’tituj të bujshëm!] shfrytëzohet çdo mundësi e hapësirë për t’i dhënë frymëmarrje së vërtetës në të mirë të kombit, të popullit e të historisë së tij. Një libër me emër, biografi e fotografi autori, me ngjarje të jetuara e personazhe realë, të prezantuar me të dhëna identiteti e poste shërbimi të sakta që kishin vepruar në një qytet të vogël si Tirana, ku familjet me zë njheshin nga e gjithë lagjja e më gjerë në kohën e diktaturës, u anashkalua prej intelektualëve dështakë, që nuk kanë pasur kurrë kurajë ta shikojnë të vërtetën në sy. Këta kalemxhinj servilë të partisë e të Sigurimit – gjellë e përvjellur e kazanit të ideologjisë së kuqe – janë moralisht të lëngshëm dhe marrin gjithmonë formën e koniukturave politike të ditës. E vërteta e atij libri u djeg sytë këtyre alergjikëve të së vërtetës. Natyrisht, pasqyra është objekti më i urryer për atë që është i ndërgjegjshëm, se ka fytyrë të shëmtuar. «E vërteta nuk pranon shërbëtorë të pabesë», ka shkruar Hygoi. Në këtë këndvështrim intelektualët dështakë shqiptarë i bënë nder atij libri me heshtjen e tyre. Pikërisht këta kollarexhinj eunukë, që për dekada me radhë ngritën në qiell idolin e tyre pervers e gjakatar dhe demaskuan (e kush se!) kapitalizmin e imperializmin, po të njëjtët emra e fytyra të neveritshme, si pa gjë të keq, filluan të bënin të kundërtën në demokracinë ala-puniste. Veç me një ndryshim në tone. Ndërsa gjatë dekadave të diktaturës, ata ishin ngjirrur duke i thurur ditirambe diktatorit e duke mallëkuar imperializmin, tani ngjirreshin duke i bërë hosana imperializmit – si kështjella e pamposhtur e demokracisë botërore (ai që i digjej toka nën këmbë!) – dhe shanin nganjëherë nën zë edhe idolin, i cili mbetet i patjetërsueshëm në ndërgjegjen e tyre. Ashtu siç mbeti edhe në legjislacionin e pseudodemokracisë, sipas të cilit diktatori Hoxha edhe sot gëzon titujt Hero i Popullit dhe Hero i Punës Socialiste. Në qoftë se këta intelektualë eunukë e perversë do të kishin pasur qoftë edhe një fije

dinjiteti, ata nuk duhej të pranonin të bënin kinse antikomunistin, gjersa kishin flirtuar aq gjatë e aq ndyrë me enverizmin dhe Sigurimin e tij. Por njerëzit e rinj të partisë e kanë humbur prej kohësh nocionin e nderit dhe të turpit. Dinjitetin dhe personalitetin ata i quajnë dukuri primitive, që e pengojnë njeriun-robot të bëjë karrierë në moçalin politik shqiptar, apo të përfitojë tërthorazi prej tij. * Sipas njoftimeve që i vinin Diksit prej bashkëpunëtorëve të tij, pjesa e pamolepsur e inteligjencies shqiptare (mjerisht, minorancë), qytetarë të devotshëm e studentët interesoheshin mjaft për librin Odiseja e një detektivi. Këtë e tregonte shumëfishimi i tij me fotokopjim. Kur Diksi në vitin 2003 donte të botonte një libër tjetër në Tiranë, botuesi me të cilin komunikoi për herë të parë i tha : «Se mos më dërgosh atë librin që vazhdon të fotokopjohet…» Ky fakt dëshmonte se Shqipërisë nuk i kanë munguar e nuk i mungojnë shtetasit që i duan të mirën dhe preokupohen për të mjekuar plagët e saj të shumta, por, mjerisht, në krye të vendit janë perversët. Një shërbim të madh moral i bëjnë sot klasës politike antishqiptare çibanët e djeshëm të realizmit socialist që, për interesa të ulëta egoiste, vazhdojnë të injektojnë vrer në venat e Shqipërisë së rraskapitur, ashtu siç vepruan për dekada të tëra në diktaturë. * Në fillim të vitit 2000 Diksi dërgoi disa kopje të librit Odiseja e një detektivi në SHBA. Dy copë ia nisi Seksionit Shqip të VOA. Të tjerat ua dërgoi miqve të tij, protagonistë të ngjarjeve të librit, në adresën e mëposhtme : DARI MELI 3609 BROADWAY, Apt. 4L, NEW YORK, N.Y. 10031 U. S. A. Tel. 00 12 12 – 491 – 12 12 __________________ XLVII DY VARRE QË AKUZOJNË ―Njerëzit e mëdhenj e bëjnë vetë piedestalin; e ardhmja u ngre statujën. V. Hygo Ndryshe nga ç’priste, Diksi ndeshi në një indiferencë të qëllimshme të autoriteteve belge për njohjen e të drejtës së azilit politik. Atij nuk i refuzohej dot kjo e drejtë, për shkak të provave të pakundërshtueshme që kishte paraqitur për motivimin e strehimit politik, prandaj u zgjodh varianti i zvarritjes së qëllimshme administrative lidhur me përgjigjen përfundimtare. Natyrisht, kjo nuk ishte thjesht dëshirë belge, por rekomandim i dikujt tjetër, për të arritur në një zgjidhje me marrëveshje verbale, pa dosje azilanti.

Mosbindja e Diksit në këtë pikë të rëndësishme i bezdiste të dy palët. Por, gjithsesi, autoritetet belge ishin të detyruara të respektonin legjislacionin përkatës. Personi i ngarkuar për trajtimin e dosjes së Diksit jo rrallë ndihej më në siklet sesa vetë azilkërkuesi. Ai ishte kuadri i dytë i Komisariatit të Refugjatëve që trajtonte atë dosje, mbasi i pari dha dorëheqjen. Intelektual i hollë dhe profesionist i përgatitur mirë, ai bënte çmos ta bindte Diksin se zgjidhja me marrëveshje ishte më e përshtatshmja, mbasi e drejta ekziston, por fuqia e saj zbehet në rrethana të caktuara. Ai habitej sinqerisht nga insistimi i Diksit për zgjidhje pa kompromis të kërkesës së azilit. Belgët njihen në nivel evropian si mjeshtra të kompromisit. Madjé në BE qarkullon një thënie e tillë: Ku ka mosmarrëveshje, të thirret një belg për të ofruar zgjidhje [natyrisht, me përjashtim të pseudopolitikanëve shqiptarë që preferojnë moszgjidhjen, për të peshkuar në ujë të turbullt si gjithmonë]. Vetë ekzistenca e Belgjikës është një vazhdimësi kompromisesh midis dy komuniteteve kryesorë që përbëjnë popullsinë e saj. Ndonëse belgët mbajnë rekordin botëror të kohëzgjatjes për krijimin e një qeverie të re pas zgjedhjeve, normaliteti i jetës së përditshme ka qenë përherë shembullor, falë institucioneve të konsoliduara dhe edukatës së lartë qytetare. I brumosur me një mentalitet të tillë konstruktiv, personi që shqyrtonte çështjen e Diksit habitej me këmbënguljen e këtij për të refuzuar një kompromis që belgu vetë e cilësonte chouette (më se i mirë). Jo rrallë, ai kishte theksuar se kompromis do të thotë lëshime reciproke. Ishte hera e pestë dhe e fundit që ai po e thërriste Diksin gjatë shtatë vjetësh, për të mbyllur shqyrtimin e një dosjeje që shumëkujt nuk i interesonte të ekzistonte. Si specialist i mirëfilltë dhe person inteligjent, ai e kishte kuptuar mirë përmbajtjen e dosjes dhe kishte nxjerrë konkuzionet përkatëse si profesionist dhe si njeri. Në realitet ai kishte arritur të njihej mirë me Diksin, ngandonjëherë edhe më në thellësi nga sa i kërkonte vendi i punës. Kjo ndodhte kur merrnin kafe jashtë zyrës, ku zhvillohej intervista pa përkthyes, por brenda pallatit të xhamtë, apo duke zbritur me ashensor për ta shoqëruar të intervistuarin deri tek porta, sipas rregullit. Ai ia kishte bërë të qartë Diksit, se nuk vendoste dot vetë mbi dosjen e tij, ndryshe nga ç’ndodhte me shqyrtimin e dosjeve të tjera. Si zvarritja e stërzgjatur edhe kthimi i përgjigjes, nuk ishin kompetencë e mirëfilltë e tij. Mirëpo ditën e fundit që do të ndaheshin, siç dukej ishte vënë më së fundi pika mbi ―i‖. Ai manifestonte një humor dukshëm më të mirë se herët e tjera dhe i la të kuptonte Diksit, se gjithçka ishte mbyllur. Veçse kishte dëshirë të sqaronte diçka që ai mendonte se nuk kishte arritur ta kuptonte mirë. Thjesht për kureshtje, jo në kuadrin profesional. Duke pirë kafe bashkë (kafeja e fundit midis tyre), i tha : — Ka të ngjarë që njohja me dosjen tuaj të mbetet një nga kujtimet e rrallë të profesionit tim. Sa herë që do të shqyrtoj në të ardhmen këkesa për azil të paraqitura prej shtetasve shqiptarë, do të më kujtoheni ju. Por kam diçka të paqartë në qëndrimin tuaj. Megjithëse ju e kuptoni që nuk ndikoni dot në zhvillimin e ngjarjeve politike në Shqipëri, përsëri refuzuat një zgjidhje të kërkesës së azilit shumë më të favorshme, sesa një përgjigje pozitive nga ana jonë. Si e justifikoni këtë në ndërgjegjen tuaj, ndërkohë që keni vuajtur shumë në jetë dhe jeni një person i moshuar me fëmijë të vegjël në vend të huaj ? Diksi buzëqeshi prej gjuhës dashamirëse me të cilën po i fliste bashkëbiseduesi dhe iu përgjigj : — Midis provave shkresore që ju kam paraqitur për të vërtetuar ngjarjet e librit tim, kanë qenë dhe identitetet e dy kuadrove të shërbimit sekret shqiptar, të vrarë gjatë atyre ngjarjeve dhe të varrosur në Tiranë. Besoj se ju kujtohet. — Më kujtohen mirë edhe emrat e tyre : Fatmir Merdari e Afrim Pahia. — Pikërisht. Ata e dhanë jetën në moshë të re, në luftë kundër diktaturës agjenturore shqiptare. Unë ju kam shtruar qysh në fillim, në mënyrë të

përsëritur, këtë kërkesë : të zhvarrosen ata dy trima dhe të bëhet egzaminimi i skeleteve. Në qoftë se nuk do të rezulutojë se Fatmiri është goditur në afërsi me dy plumba nga pas krahëve, ndërsa Afrimi ka gjetur vdekjen si pasojë e një frakture të rëndë pas përplasjes së kokës kundër murit në tentativë vetëvrasjeje, unë pranoj që ju të mos i merrni në konsideratë provat e tjera dokumentare për vëtetësinë e ngjarjeve të librit dhe ta refuzoni kërkesën time për azil politik. Por në rast se do të vërtetohet e kundërta, ju duhet të nxirni konkluzionet e duhura, duke mbajtur parasysh këtë fakt sa të rëndësishëm aq edhe domethënës : kur kanë ndodhur këto dy ngjarje tragjike (prill-maj 1984) unë isha një i burgosur politik qysh prej vitit 1978 dhe kisha për të vuajtur edhe disa vjet burg akoma. Vërtetimet përkatëse i keni në dosje. Atëherë natyrshëm lind pyetja : në qoftë se ngjarjet e librit tim nuk do të ishin të vërteta, nga e mësova unë datën dhe mënyrën e vdekjes së këtyre kuadrove të DSJsë, ndërkohë që ndodhesha në burg e punoja me tre turne në minierë prej disa vitesh ? Ju siguroj se as familjet e atyre trimave nuk dinë gjë nga e vërteta e vdekjes së njerëzve të tyre, mbasi diktatura, megjithëse i vrau vetë, i varrosi me ceremoni solemne dhe i dekoroi si të rënë në krye të detyrës, për të mbuluar të vërtetën. Unë ju kam kërkuar gjithashtu që, para egzaminimit, skeleteve t’iu bëhet analiza e ADNsë në universtitetin e Lëvenit, sepse prej neokomunistëve shqiptarë dhe yshtësve të tyre pritet çdo lloj pabesie. — Të paktën në këtë rast, jo, – vërejti shqyrtuesi i dosjes. – Nuk është nevoja as për zhvarrim e as për ekspertizë shkencore. Unë kam shkuar dy herë në Tiranë për verifikimin e identitetit të personazheve të librit tuaj dhe të disa ngjarjeve të veçanta të tij. Atje pashë edhe dosjet e vdekjes së Fatmir Merdarit dhe Afrim Pahisë, të kompletuara me të dhënat përkatëse, si dhe me fotografitë e tyre pas plagosjes dhe në momentin e vdekjes. Por kam përshtypjen se ju nuk i jeni përgjigjur akoma pyetjes që ju drejtova unë, jo si shqyrtues i dosjes suaj, por si kureshtar. — Keni të drejtë, veçse dëshiroja t’i kthjelloja edhe një herë këto rrethana, me qëllim që përgjigjja ime të bëhej sa më transparente për ju. Gjersa në kryeqytetin shqiptar ekzistojnë dy varre trimash, që akuzojnë e do të vazhdojnë të akuzojnë për prapaskenat e politikës së të mëdhenjve në dëm të atdheut të tyre, për të cilin ata dhanë jetën në moshën 35 vjeçare, unë nuk kam kurrsesi të drejtë morale për kompromis, për hir të mirëqenies personale apo familjare. Nuk ka rëndësi fakti nëse me qëndrimin tim unë nuk ndikoj dot për mirë në zhvillimet politiko-shoqërore në Shqipëri. Problemet e ndërgjegjes nuk kushtëzohen materialisht. — Ju kuptova. Tani fjalët e mia të fundit : brenda dy javësh do t’ju vijë me postë rekomande përgjigjja përfundimtare e kërkesës për azil ; besoj pozitive. Do të jeni nën mbrojtjen e organeve tona. Ju uroj një jetë më të qetë se deri sot. — Faleminderit. __________________ XLVIII ROBERTI

―Agjentëve të CIAs vetëm nënat ua dinë emrat e vërtetë. Hamit Meli

Megjithë urimin e përzemërt të ekspertit belg të Komisariatit të Refugjatëve ditën e ndarjes

me të, jeta e Diksit nuk do të vazhdonte aq e qetë edhe më pas. Dhe atë ditë që do të kishte ndonjë lloj shqetësimi aspak të rastësishëm, në mesnatë – fiks në orën 24, do t’i binte zilja e celularit. Kur ai përgjigjej, nga ana tjetër dëgjohej një e qeshur irrituese me zë të ulët, e cila zgjaste mbi dy minuta. Pastaj binte sërish heshtja. Ajo që ishte më interesante, telefonuesi provokator nuk e merrte fare mundimin që ta maskonte të paktën numrin e tij dhe në ekranin e celularit të Diksit afishoheshin shifrat: 0021 267 082 769. Diksit i kishin dhënë një adresë, ku duhej të ankohej për shqetësime të tilla. Për çudi, pas ankesës që ai bëri, jo vetëm që telefonata e mesnatës nuk u ndërpre (veçse ai tani e fikte celularin, në vend që të përgjigjej), por u shtua edhe një telefonatë tjetër enigmatike nga një numër me prefiks gjerman: 0049 611 532 63 08. Veçse ky i bënte thirrjet ditën dhe komunikonte me Diksin në një mënyrë të veçantë, pothuajse teatrale. Fillimisht një zë burri i fliste anglisht. Mbasi Diksi i thoshte: më flisni frëngjisht, ju lutem, ai e vazhdonte bisedën frëngjisht, duke thënë diçka sa për tu justifikuar. Pastaj i thoshte ―më fal!‖ dhe e mbyllte celularin. Brenda pak sekondash zilja e celularit të Diksit binte përsëri dhe në ekran afishohej po i njëjti numër me prefiks gjerman. Një zë femre fillonte të fliste anglisht dhe mbasi Diksi i sugjeronte gjuhën frënge, ajo e vazhdonte bisedën me një frëngjishte elegante, duke përsëritur tekstualisht fjalët që kishte thënë partneri i saj disa sekonda më parë. Ja teksti i bisedës së parë me ta e zhvilluar në frëngjisht: — Dua të flas me z. Foks, përgjegjësin e një agjensie imobiliare në Bruksel. — Keni ngatërruar numërin, zotëri. Nuk jam personi që kërkoni. — Si, nuk jeni ju z. Foks ? — Jo. — Më falni. Pas pak sekondash, të njëjtat fjalë tha edhe zëri femëror, sikur t’i kishte të shkruara para syve. Kur kjo telefonatë u përsërit edhe dy herë të tjera prej të njëjtëve zëra, me të njëjtin numër celulari, por me tekst justifikues tjetër në çdo rast, Diksi shkoi përsëri tek zyra ku duhej të ankohej. Takoi të njëjtin person dhe ia shpjegoi skeçin telefonik. Ai buzëqeshi, tundi kokën dhe e pyeti Diksin : — Në të vërtet, flisni anglisht ju ? — Jo. — E dini çdo të thotë Mister Foks ? — Zoti Foks. Ai qeshi e i tha: — Jo në kuptimin e drejtpërdrejtë, në atë figurativ. — Ju thashë që nuk flas anglisht. — Foks anglo-amerikanët i thonë dhelprës. Por termi Mister Foks në gjuhën figurative të një ―profesionisti‖ nënkupton një zotëri dinak. — E ç’lidhje ka kjo me mua? — Atë e dinë ata që ju kanë thirrur kështu. — Unë kam ardhur këtu që ju t’i bëni ata të heshtin. Gjersa unë ju jap numrin e telefonit dhe orën e saktë kur më kanë folur, si dhe jam i gatshëm t’ju vë në dispozicion celularin tim, ju e keni të lehtë të verifikoni gjithçka, besoj. — Teknikisht po, por… vështirësitë teknike janë më të lehtat, kur bëhet fjalë për probleme

të kësaj natyre. Unë duhet të flas me dikë tjetër dhe përgjigjen e tij do t’jua bëj të ditur në ndonjë takim, që do t’ju fiksoj brenda javës së ardhshme. Diksi e falënderoi dhe u largua. Pas pesë ditësh ai i telefonoi dhe i la takim në zyrë në orën katër e gjysmë pasdite. Kur Diksi u paraqit atje, ai i propozoi të merrnin një kafe bashkë e i tha : — Personi që takova nuk më autorizoi t’ju transmetoja asnjë përgjigje. Ai dëshiron të flasë vetë me ju. Do t’ju çoj unë në zyrën e tij, në orën pesë. Kemi kohë ta pimë rehat kafenë.

*

Institucioni ku ai e çoi Diksin nuk ndodhej në rajonin zyrtar të Brukselit. Duke hyrë atje, Diksi e kuptoi se shoqëruesi i tij nuk ishte një zyrtar i rëndomtë. Në orën e caktuar Diksin e thirrën. Personi që donte ta takonte ishte vetëm në zyrë. Ai e ftoi të ulej dhe hyri direkt në temë: — Jam në dijeni të ankesave tuaja. Verifikimet përkatëse janë bërë dhe rezulton se autorët e telefonatave nuk përbëjnë burim rrezikshmërie për ju. Natyrisht, ato nuk janë korrekte dhe cenojnë lirinë e personit, veprim që ndëshkohet nga ligji. Mirëpo në rastin konkret çështja është pak më e koklavitur nga sa duket në shikim të parë. Telefonatat shqetësuese ju vijnë prej mbrojtësve tuaj të hershëm, të cilët i justifikojnë këto si një testim për cilësinë e mbrojtjes që ju ofron aktualisht shteti belg. — Më falni, por nuk po ju kuptoj, – i tha Diksi paksa i hutuar. Tjetri buzëqeshi në mënyrë kuptimplote dhe e pyeti me një ton midis humorit dhe ironisë: — Nuk kuptoni dot frëngjishten time [ai ishte flaman – jo frankofon], apo çfarë? — Domethënien e fjalëve tuaja. — Po ju a shpjegoj pak më qartë. Arsyeja e azilit tuaj politik është libri Odiseja e një detektivi. Është kështu? — Po. — Sipas përmbajtjes së atij libri dhe të intervistës që keni dhënë, CIA ka marrë në mbrojtje protagonistin e atyre ngjarjeve, detektivin Hamit Meli, si edhe ju vetë me cilësinë e mikut dhe të bashkëpunëtorit të tij në burg. Dakord? — Po. — Ajo mbrojtje mbetet në fuqi, pavarësisht se cili është qëndrimi juaj sot, apo edhe i mikut tuaj, Hamit Meli; kjo nuk ka asnjë rëndësi. Në këto rrethana ekziston një arsye juridike, e cila përligj interesimin e CIAs për verifikimin e efikasitetit të mbrojtjes sonë ndaj një personi, kundrejt të cilit ajo ka detyrimet e saj me një shtrirje më të gjatë në kohë se angazhimi i organeve tona në mbrojtje tuaj. Këtu nuk ka asnjë kontradiktë ligjore, gjersa as detektivi Hamit Meli e as ju vetë nuk keni bërë ndonjë denoncim zyrtar të mbrojtjes nga ana e CIAs. — A mund ta bëj unë diçka të tillë nëpërmjet jush? — Mundet, por unë nuk do t’jua këshilloja kurrë një pakujdesi të tillë. — Por telefonatat shqetësuese mund të vazhdojnë.

— Sot e tutje ato nuk duhet të jenë më shqetësuese për ju, gjersa po ju bëhet i ditur burimi i tyre. Pikërisht për t’i evituar shqetësime të tilla me justifikim ligjor, ne insistuam aq gjatë që ju të pranonit një zgjidhje me konsensus të kërkesës së azilit, pa arkivim dosjeje. Meqenëse ju nuk hoqët dorë nga e kundërta, tani duhet t’i suportoni këto lloj shqetësimesh, që rrjedhin nga zgjedhja që bëtë vetë. E rëndësishme është që ne ju garantojmë, se prej tyre nuk do t’ju vijë asgjë e keqe, prandaj përpiquni t’i evitoni telefonatat duke mos u përgjigjur. — Unë e kam ndërruar dy herë kartën e celularit dhe ata e gjejnë shpejt numrin e ri. Ai qeshi e i tha: — Unë ju sugjerova të mos ju përgjigjeni telefonatave të dyshimta, jo të ndryshoni numrin e celularit. Për ata kjo është njësoj sikur të tentoni të fshiheni pas hijes suaj. Ju uroj gjithë të mirat. — Faleminderit; gjithashtu. Pas këtij takimi, shqetësimet telefonike u rralluan ndjeshëm, por nuk u ndërprenë. Dy-tre herë në muaj dikush i kujtonte Diksit, se emri i tij nuk ishte fshirë nga lista. Nuk mungonin as sinjalet në kalim e sipër në ndonjë qendër shëndetësore a institucion shtetëror, ku e çonte jeta e përditshme Diksin. Por ky u mësua me gjëra të tilla dhe i kalonte si pa vënë re fare. Bile përpiqej të besonte se ishin rastësi, apo thjesht përshtypje të tij. Mirëpo një ditë Krishtlindjesh ballafaqimi qe konkret, i drejtpërdrejtë. I dërguari i posaçëm i mbrojtësve të kahershëm iu prezantua Diksit me emrin Robert (natyrisht, vetëm ashtu nuk e quanin). Propozimet që i ishin bërë tërthorazi Diksit, gjatë viteve që i zvarritej përgjigjja e intervistës, më së fundi po i bëheshin direkt. Roberti shprehu keqardhjen që Diksi nuk e fliste gjuhën ndërkombëtare – anglishten –, por ai vetë e njihte edhe frëngjishten më mirë nga bashkëbiseduesi. Roberti ishte një dialogues i aftë. Dinte mirë çfarë thoshte dhe pse e thoshte, ndonëse të folurin e shoqëronte me një buzëqeshje babaxhani dhe me një impenjim të dukshëm për të krijuar përshtypjen, se preokupimi i tij i vetëm ishte bamirësia në favor të atij që e dëgjonte, i cili meritonte (sipas tij) një jetë krejt tjetër nga ajo që bënte. Parashtrimi i argumenteve dhe mënyra e arsyetimit nxirrnin në pah aftësinë e tij negociuese : — Pranimi i propozimit tim nga ana juaj nuk sjell kurrsesi aq dobi për organet tona, sa do të sjellë për ju vetë dhe për familjen tuaj. Tekefundit dosja juaj është e arkivuar pranë aleatëve tanë, jo tek kundërshtarët tanë, që të përbëjë ndonjë problem aq shqetësues për ne. Por gjersa ekzistojnë premisat e një konsensusi rentabël bilateral, pse u dashka që ky të mbetet peng i një dosjeje, që vetëm mund të prish punë e nuk rregullon asgjë ? E kuptojmë që ju keni rezervat tuaja për mohimin që ju është bërë prej organeve tona për një kohë të gjatë, por duhet të mbani parasysh faktin se CIA është zembereku që vë në lëvizje pjesën më të madhe të botës dhe në veprimtarinë e saj globale nuk mund të ketë perfeksion. Sidomos kur bëhet fjalë për fate individësh – gjëra pa peshë. Por mos harroni në asnjë mënyrë faktin që, pa mbrojtjen e saj, nuk dihej cili do të kishte qenë fati juaj pas publikimit të librit Odiseja e një detektivi në vitin 2000. As shërbimet sekrete angleze e as ato shqiptare nuk do të qëndronin neutralë, pa marrëveshjen e nënshkruar me CIAn në maj 1984.

Fundi i luftës së ftohtë nuk ishte kurrsesi fillimi i një paqeje botërore midis shërbimeve sekrete. Pavarësisht se ai libër cenonte edhe interesat amerikane, ne kemi respektuar mbrojtjen që ju kemi akorduar, duke i detyruar edhe të tretët ta respektojnë patjetër atë. Përsa i përket neglixhencës së organeve tona për trajtimin tuaj në aspekte të tjera, pikërisht këtë synon të korrigjojë propozimi i sotëm. Nga ana juaj nuk kërkohet asgjë tjetër veç deklaratës së dorëheqjes prej statusit të azilantit politik të ofruar nga shteti belg dhe, si rrjedhojë, suprimimit të dosjes përkatëse. Në këtë mënyrë ju do të kaloni nga gjendja e një azilanti pothjuajse vegjetues në atë të fitimit të të drejtave të plota si pjesëtar i një grupi antidiktatorial të dekoruar prej CIAs. E thënë ndryshe : nga pothuajse asgjë në pothuajse gjithçka. Besoj se nuk ia vlen të humbisni kohë për tu menduar që të zgjidhni. Pavarësisht se çfarë besonte në të vërtetë Roberti, vazhdimi i bashkëbisedimit nuk qe aq i këndshëm për asnjërin. Dalëngadalë buzëqeshja babaxhane e Robertit filloi të zbehej. Kuptohej që ai kishte qenë i bindur se propozimi i tij nuk kishte gjasa të refuzohej. Duke provuar të kundërtën, Roberti nuk ishte më ai i fillimit. Tek ai ndryshoi jo vetëm shprehja e fytyrës, por edhe mënyra e të shprehurit, duke i bërë të ditur bashkëbiseduesit se kokëfortësia nuk ka qenë dhe nuk është vlerësuar si virtyt në asnjë kohë, aq më pak në shekullin XXI, dhe se ajo dëmton, më tepër se këdo, mbartësit e saj. Ndërkohë që Diksi përpiqej ta ruante vetëkontrollin në lartësinë që e kërkonin rrethanat, bashkëbiseduesi i tij, sa më shumë që i humbiste shpresat e konsensusit, aq më pak kujdesej për etikën e komunikimit. Kur Roberti e kuptoi se kompromisi ishte i pamundur, ai nuk ngurroi t’i adresonte bashkëfolësit dhe shprehje të tilla: — Ndodh që fati të trokasë edhe në derën e një shurdhi. Në këtë rast viktimë e koniukturave është fati jo shurdhi, të cilin Zoti nuk e ka destinuar për më lart. Buzëqeshja e hidhur e Diksit ia shtoi revoltën e brendshme Robertit, prej fytyrës së të cilit ishte zhdukur tashmë buzëqeshja babaxhane. Në çastin e ndarjes ai i adresoi disa fjalë që Diksi nuk i priste: — Lexojeni me vëmendje kartëvizitën, në anën e pasme të së cilës ju kisha fiksuar takimin. Ajo i përket një hoteli me emrin Hagë, që të kujton Gjykatën e Hagës. Ai hotel ndodhet në qytetin Sheveningen të Hollandës, ku gjendet edhe burgu i sigurisë së lartë, në të cilin përfundojnë të dënuarit e Hagës. Lamtumirë! Pas këtyre fjalëve, Roberti me pamje aktoriale u përzie me kalimtarët e shumtë të stacionit ndërkombëtar të trenit në Bruksel.

Duke lexuar të dhënat e kartëvizitës që i kishte përmendur Roberti, Diksi buzëqeshi e tha me vete: «Sidoqoftë, krahasuar me kampet e Spaçit e të Qafë-Barit, burgu luksoz i Sheveningenit do të ishte një strehë paqeje për mua. Faleminderit, Robert!»

———————— __________________

Në vend të pasthënies.

RRETHANA QË KUSHTËZOJNË TË ARDHMEN E SHQIPTARËVE Në vitet tridhjetë të shekullit të kaluar, numri i popullsisë shqiptare ishte pothuajse i barabartë me atë të intelektualëve të sotëm shqiptarë. Ndërsa numri i intelektualëve të atëhershëm, në shkallë vendi, ishte më i vogël nga ai i intelektualëve që vegjetojnë sot në një qytet të kategorisë së dytë. Megjithë të metat e saj të njohura, monarkia shqiptare e atyre viteve krijoi me atë grusht intelektualësh shtetin më të konsoliduar të historisë njëqindvjeçare, qysh prej shpalljes së pavarësisë kombëtare e deri sot, të cilin do ta pasonte shteti-burg i diktaturës komuniste. Në kohën e monarkisë monedha shtetërore rreshtohej me të fortat e kontinentit, qarkullimi i lirë i shqiptarëve ishte i barabartë me atë të qytetarëve të shteteve më të zhvilluar të Evropës dhe prona mbrohej me ligj. Defektet ishin evidente, por edhe arritjet ishin reale e jo gënjeshtra banale të propagandës shtetërore si sot. * Por ç’ndodh në Shqipërinë e shekullit XXI, e cila ka intelektualë aq sa kishte banorë monarkia? Po bëjnë vaki ato krime e turpe kombëtare, që nuk ka kryer kurrë ndonjë qeveri kuislinge në historinë e Evropës e më gjerë. Dhe shumica dërrmuese e intelektualëve shqiptarë qëndrojnë të ftohtë si peshqit përballë një drame kombëtare, që shtjellohet përditë para syve të tyre indiferentë. Janë vërtet intelektualë apo… pretendojnë? U falen grekëve pjesë të atdheut në mes të ditës, sikur të ishin vezë pashke, dhe autori i këtij krimi kundër kombit shan e mallkon një kolonel atdhetar në pension, që sakrifikoi për të shpëtuar territorin shtetëror dhe dinjitetin kombëtar. Dhe kjo iu shpërblye duke e detyruar të braktiste atdheun prej kërcënimeve të përditshme, se do ta zhduknin me gjithë familje. Ndërsa vasali grek i Tranës u zotua solemnisht, se do ta çonte deri në fund legalizimin e paktit antikombëtar të detit Jon. Pra, linçohet Virtyti prej Vesit dhe intelektualët heshtin, ose bëjnë sikur flasin. Në shekullin XXI ! Ndërsa në skenë dy klanet politiko-mafioze opozitaro-solidarë bëjnë sikur janë armiq të betuar, në prapaskenë gjithçka shkon vaj midis tyre e në dëm të shqiptarëve. Opozitasolidare po korrigjon gabimin e ankimimit të paktit detar në Gjykatën Kushtetuese, duke miratuar aktualisht në heshtje rinegocimin progrek të jetimit deti Jon nën rrogoz, i cili po i afrohet finalizimit. Këtë herë mjaft i përkushtuar në këtë akt antikombëtar po tregohet edhe

presidenti, të cilit i ka hyrë në qejf kolltuku dhe di të sakrifikojë për të. Me bekimin e tij (si kompensim të ndonjë premtimi bosh për karrierë në të ardhmen), negocimi i paktit e ka anashkaluar përsëri institucionin e presidencës. Madjé, për t’iu treguar grekëve se është ai vetë që e ka autorizuar këtë veprim ilegal, presidenti firmosi rishtas emërimin si përfaqësues të Shqipërisë në NATO të Kristaq Gervenit, arkitektit të paktit detar të anulluar nga Gjykata Kushtetuese. Në vend që të burgosej për tradhti kombëtare, Gerveni përfaqëson në Bruksel atdheun e tradhtuar ! Ndërkohë armata e akademikëve, e rektorëve, e docentëve, e doktorëve, e profesordoktorëve, e … (ç’tituj keni më, o intelektualë shqiptarë?), e vetëshpallur elitë e kombit ndahet në dy elika, blu e rozë, sa herë që dy klanet respektivë politiko-mafiozë e opozitarosolidarë organizojnë furtunat në gotë të antagonizmit të tyre imagjinar, të cilat përdoren si bomba tymëse, për të tërhequr vëmendjen e publikut të lodhur nga prapësitë antikombëtare të këtij sezoni të begatë progrek. Rezultati? Greva e urisë nën dritaret e kryeministrit, që tallej me ta, përfundoi në një darkë krokodili, mbasi opozita-solidare ishte betuar e stërbetuar se, po të mos hapeshin kutitë e votimit, nuk e ndërpriste grevën. Mandej filluan demonstratat deri në rrëzimin e qeverisë(sic). Mbasi u vranë katër fatkeqë të pafajshëm, opozita-solidare u betua, se nuk nuk bëhej më fjalë për t’i ndërprerë demonstratat, deri në rrëzimin me çdo kusht të qeverisë hajdute e kriminele. Për çudi, demonstratat organizoheshin vetëm të xhumanë, e cila i krijon alergji BE. Përfundimisht gjithçka u avullua me shpalljen burrë shteti të kryetarit të qeverisë prej ambasadorit amerikan. Ndërkaq opozitarët-solidarë harruan jo vetëm grevën diskredituese të urisë për verifikimin e kutive të votimit, por edhe rrëzimin e qeverisë hajdute e kriminele, si dhe bojkotimin e zgjedhjeve lokale. – Ku ishe? – Asgjëkundi. – Çfarë bëre? – Asgjë. Dhe jo pak, por dy vjet! Natyrisht, kjo nuk është rastësi, por një strategji e studjuar e krerëve të të dy klaneve abuzivë politiko-mafiozë. Intelektualët shqiptarë, të mbingarkuar me tituj, vazhdojnë të bëjnë sehir tragji-komedinë e popullit të tyre. Në kundërshtim të plotë me ta, Vasil Bollano & co po bëjnë në tokën shqiptare sot e gjithë ditën aq shumë punë në favor të Greqisë e në dëm të Shqipërisë, sa nuk bëjnë dot gjithë intelektualët shqiptarë në mbrojtje të interesave jetike kombëtare, të së ardhmes së tyre e të fëmijëve të tyre. Progrekët antishqiptarë organizuan konferencë në Tiranë për ta shpallur Himarën minoritet të tyre, ndërkohë që Akademia e Eunukëve (që ka uzurpuar emrin e Shkencave…) nuk ka kurajë të përmendë të drejtat e nëpërkëmbura të popullsisë çame. Vetëm një historian 90 vjeçar dhe ndonjë nxënës i tij ngritën zërin për paligjshmërinë e asaj konference provokative, të cilën akademikët modernë e justifikonin me të drejtat e pakicave në kuadër të BE. Por dihet se të drejtat e pakicës mbarojnë atje ku fillojnë ato të shumicës dhe anasjelltas. Pse nuk e provojnë njëherë këta akademikë dështakë të mbajnë në Athinë ndonjë konferencë shkencore për të drejtat e nëpërkëmbura të çamëve, mbështetur në të njëjtat parime të BE, anëtare e të cilit është Greqia? Vetëm ideja e një veprimi të tillë do t’i detyronte eunukët tanë akademikë t’i bënin pis bebelinat nga frika, mbasi e dinë mirë se atje vendi ka zotër të tillë që po bëjnë ligjin edhe në Tiranë. Pas Himarës, e kishte radhën Korça për tu deklaruar minoritet grek prej një konsulli agresiv vorioepirotas. Në vend që ai të shpallej menjëherë persona non grata e të largohej nga Shqipëria, ndodhi krejt e kundërta, e pabesueshmja, poshtëruesja. Qeveria greke urdhëroi vasalin e saj të Tiranës ta pushonte menjëherë nga puna diplomatin atdhetar, i cili kishte guxuar të ngrinte zërin për nëpërkëmbjen që po u bëhej interesave jetike dhe dinjitetit të vendit të tij. Tashmë është fakt publikisht i njohur që qeveria greke

është më e fortë në Tiranë sesa në Athinë, ku ka probleme serioze me popullin e saj, për shkak të krizës ekonomike. Është papjekuri politike që populli shqiptar të ketë inat fqinjët grekë, pse e shijnë lëmin siç ju intereson në një Shqipëri të tradhtuar prej krerëve shqiptarë. Politika nuk është filantropi dhe mallin pa zot e përlan më i forti, direkt apo tërthorazi. Burimi i fatkeqësisë shqiptare është Tirana, jo Athina. Mirëpo askush nuk e mohon dot faktin, se pjesa dërrmuese e inteleligjencies së sotme shqiptare është dështake. Dhe dihet që tonin një ambienti shoqëror ia jep gjithmonë shumica. Cilat janë defektet më dëmsjellëse të inteligjencies së sotme shqiptare ? Ata janë të shumtë, por le të përmendim tre më kryesorët. A. Interpretimi ireal i realitetit, dukuri psikologjiko-morale e trashëguar nga koha e diktaturës së proletariatit – si demokracia më e kulluar në botë. Inteligjencia shqiptare e di shumë mirë që në disa vende të BE ka parti komuniste, programi i të cilave garanton interesat kombëtare, pronën private, liritë e individit, etj., në pajtim me kushtetutën e këtyre vendeve. Dy klanet politiko-mafiozë solidarë me njëri-tjetrin, të cilët po luajnë me Shqipërinë dhe me shqiptarët prej njëzet vjetësh, të dy i kanë tradhëtuar disa herë interesat kombëtare dhe u kanë vjedhur pronat pronarëve të ligjshëm me ligjin 7501. Nuk bëhet më fjalë për votat, me të cilat ata janë tallur e vazhdojnë të tallen. Rrjedhimisht, të dy këta klane politiko-mafiozë janë më të majtë se partitë komuniste evropiane (ngaqë në të vërtetë nuk janë parti politike) dhe shkelin pa teklif kushtetutën e vendit, parimet bazë të demokracisë, duke mos i respektuar fare edhe programet e tyre fiktivë. Ndërkohë parlamenti shqiptar nuk ka pranuar t’ia heqë titujt Hero i Popullit e Hero i Punës Socialiste diktatorit Hoxha edhe pas njëzet vjetësh demokraci… Atëherë, me ç’të drejtë morale e juridike armata e intelektualëve shqiptarë, e mbingarkuar me tituj shkencorë, pranon se në Shqipëri paska parti të djathta, parti të qendrës e parti të majta evropiane? Qoftë cektësi gjykimi (pak e besueshme), qoftë kompromis me ndërgjegjen për hir një mbijetese banale (trashëgimi nga diktatura), ky është një interpretim i tjetërsuar i spektrit politik shqiptar dhe shërbimi më i madh që mund t’iu bëhet dy klaneve solidarë politiko-mafiozë, që po e trajtojnë Shqipërinë si plaçkë tregu dhe shqiptarët si bujkrobër të tyre. Intelektualët duhej ta denonconin ashpër këtë realitet të politikës shqiptare dhe ta quanin me emrin që i takon, duke treguar me gisht sundimin e monizmit politiko-mafioz, i cili është po aq i rrezikshëm sa edhe diktatura që e polli. Por ata kanë heshtur e heshtin – indiferentë. Në pajtim me interesat e tyre të çastit. Për një mbijetesë mjerane, përveç militantëve të verbër të të dy klaneve, që shpërblehen për veprimtarinë e tyre antishqiptare. __________________ B. Pranimi me naivitet foshnjarak i rikonvertimit të kriminelëve në qeveritarë. Pas ngjarjeve tragjike të viteve 1997-1998, humbën jetën mbi 3500 shqiptarë, u palgosën mbi 11 mijë të tjerë, u shkatërrua shteti totalisht, duke iu shkaktuar vendit një dëm material prej disa miliarda dollarë. Ndërsa shteti pësoi një deformim ekstrem, duke u kthyer në një ndërmarrje private. Asnjë këmbë pushtuesi nuk shkeli në Shqipëri dhe gjithë ajo tragjedi kombëtare ishte përgjegjësi e drejtpërdrejtë e dy klaneve politiko-mafiozë e opozitaro-solidarë. Megjithatë armata e intelektualëve shqiptarë e quajti të mirëqenë faktin, që

shkaktarët e tragjedisë kombëtare me përmasa të rrëqethshme ta rifillonin politikën mafioze atje ku e kishin lënë. Dhe pastaj, me një naivitet të tejskajshëm, shprehin habi pse nuk dënohen shkaktarët e tragjedisë së Gërdecit, autorët e katër vrasjeve të 21 janarit 2011, ose krimet e tjerë që do i pasojnë këto prapësi, ndërkohë që mbeti pa u gjykuar gjoli i gjakut të vitit 1997–1998 !? Në kuadër të revolucioneve popullore të jaseminit në Afrikë, diplomacia amerikanoevropiane dhe ajo botërore në tërësi i denoncuan me të drejtë si vrasës e kriminelë udhëheqësit e atyre vendeve, kur shtinin mbi turmat e demonstruesve. Vetëm në Shqipëri (gjoja në Evropë) ata i quajnë normale vrasjet e shtetasve të pafajshëm në bulevard. Kështu ndodhi më 1997-1998, kështu po ndodh edhe sot. Të gjithë shqiptarët e kuptojnë se më 21 janar 2011 asnjë qytetar nuk mund të vritej para Kryeministrisë pa urdhërin e të zotit të shtëpisë, e jo më katër persona paqësorë! Por a nuk ishte pikërisht ai që u shpall burrë shteti prej ambasadorit-guvernator të kolonisë shqiptare, ndërkohë që të tjerë do shkojnë për koka turku në vend të tij prej ekspertëve amerikanë? Edhe Mubaraku me vota ishte zgjedhur, bile pak më të pastra se ato të burrit të shtetit shqiptar, por nuk mund të përligjeshin vrasjet e 300 demonstruesve në Afrikë, aq lehtë sa përligjen mijëra të tillë në skutën e përbuzur të Evropës me emrin Shqipëri. Klika politiko-mafioze blu-rozë, që bën sikur po qeveris Shqipërinë, ka ngecur në gjolin e gjakut të viteve 1997-1998 dhe ajo është absolutisht e detyruar të respektojë urdhërat nën zë, që i jepen prej atyre që i shpëtuan qëllimisht atëherë, për t’i pasur në të ardhmen vegla të verbëra në arritjen e objektivave të caktuara të politikës rajonale, në dëm të shqiptarëve e në dobi të fqinjëve. Krimet nuk parashkruhen dhe gjoli i gjakut të viteve 1997-1998 qëndron si shpata e Demokleut mbi kokat e nxehta të gjynahqarëve të politikës shqiptare, duke i katandisur krerët e klasës së sotme politike të Tiranës në skllevër rrethanash. Prandaj prej tyre nuk duhet pritur asgjë, se nuk mundin të bëjnë dot asgjë të mirë, edhe sikur të duan, mbasi suflerat e huaj politikë, që veprojnë si këshillëtarë bamirës, u thonë gjatë bisedave kokë më kokë: «Duhet vepruar si ju themi ne, në qoftë se doni të keni mbështetjen tonë. Përndryshe… a nuk jeni ju përgjegjësit e gjakderdhjes së viteve 1997-1998, të tragjedisë së Gërdecit të kthyer në parodi, të manipulimit skandaloz të votave, të korrupsionit të pashëmbullt në Evropë, ku akuzat reciproke të dy klaneve tuaja përfshijnë afera me qindra miliona euro, sikur Shqipëria të ishte perandori ? Ne disponojmë dosjet përkatëse si të krimeve edhe të korrupsionit tuaj galopant.» Kush do të ishte ai që, në rrethana të tilla, nuk do të përgjigjej ezber: «Jam gati të bëj ç’të më këshilloni ju. Më thoni çfarë duhet të bëj…» A ka të ardhme tjetër, veç greminës, një popull që drejtohet nga kërma të tilla politike ? Aq më tepër që shqiptarët e presin zgjidhjen e problemeve të tyre gjithmonë prej të huajve, detyra e të cilëve është t’iu shërbejnë objektivave politike të shteteve të tyre, sidomos në një vend ku prapësitë rrëshqasin si në gjalpë. C. Sindroma Domate: nevoja për tu mbështetur patjetër tek një i huaj, për të qeverisur vendin tënd, sipas porosive të tij e jo sipas interesave të vendit. Nuk ka asgjë më të dëmshme për interesat kombëtare e shoqërore të një shteti, sesa t’ia besojë ato symbyllas një të huaji, cilidoqoftë ai. Vetëm naivët mendojnë se politika e të fortëve udhëhiqet nga humanizmi. Shtetet e fuqishme juridike vigjëlojnë për demokracinë në vendet e tyre, ndërsa udhërrëfyes dhe objektiv i politikës së tyre të jashtme është vetëm një: interesi shumëplanësh i shteteve të tyre. Dhe kjo është krejt normale. Është fat i madh për një vend të vogël, kur interesat e një të fuqishmi kërkojnë forcimin e

shtetit në atë vend. Veçse kur ndodh e kundërta, ajo është fatale për të. Për Shqipërinë e Kosovën pikërisht këto kambana bien. Ndërsa Jugu i Shqipërisë po greqizohet me shpejtësi, ndërkohë po përgatitet serbizimi i Veriut të Kosovës, i cili do të shënojë hapin e parë drejt rikthimit të Kosovës së tkurrur e të sëmurë në vartësi serbe. Pushtimi me armë i një vendi nuk jep rezultate të përhershme, ndërsa asimilimi i tij gradual e i studjuar mirë e fshin atë nga historia. Atë udhëtim të kobshëm ka nisur kombi shqiptar. Interesat kombëtare të një shteti, që qeveriset nëpërmjet asistencës së huaj politike, janë më të rrezikuara sesa të një kolonie të shpallur ligjërisht, për të cilën shteti kolonizator përgjigjet. Dëmi shtetëror i shkaktuar prej kukullave politike vendase, nën diktatin e kushtëzuar për karrierë të diplomacisë së të fortëve, është kombëtarizim i faktorëve shkatërrues. Ky proces shpërbërës përparon paralelisht si në Shqipëri edhe në Kosovë. Gjendja bëhet katastrofike kur qeverisesh prej një kryeministri, i cili nga njëra i kërcënon me shpirtligësi shtetasit e tij se do qëndrojë në pushtet deri në vitin 2036 (kush po pyet për merhumin sovran !) e nga ana tjetër i thotë të dërguarit të BEsë, Lajçak: «Jam gati të bëj ç’të më këshilloni ju. Më thoni çfarë duhet të bëj.» Hajde, pavarësi, hajde! Dhe këtë bastardë ambasadori-guvernator na i servir si burrë shteti, megjithëse është i bindur që me një burrë shteti të tillë Amerika do të përjetonte vetëm drama si të 11 shtatorit. * Të nderuar intelektualë shqiptarë ! Po bëni sikur nuk e kuptoni se në ç’gjendje të mjeruar është katandisur atdheu ynë, apo nuk e kuptoni në realitet? Cilado qoftë e vërteta, mëkati është i njëllojtë. Maqedonia, që shumë prej jush kanë kurajën ta përçmojnë si shtet i paemër, për vite të tëra po i reziston presionit të Athinës e të BEsë pikërisht për çështjen e emrit. Sikur vetëm Greqia t’ua kërkonte këtë gjë vasalëve të saj në Tiranë, emri i Shqipërisë do të ishte ndërruar të paktën pesë herë deri sot. Mjaft prej jush janë shprehur këto javë të pranverës politike afrikane, se Shqipëria nuk është Tunizi. Kjo është shumë e vërtetë, por jo në atë kuptim që u pëlqen ta interpretojnë këtyre intelektualëve evropianë (largqoftë, se me eunukë të tillë Evropa do të ishte ende në feudalizëm!). Për hir të së vërtetës, duhet pranuar se prej këtij krahasimi ka të drejtë të ofendohet shumë Tunizia afrikane, jo Shqipëria evropiane (vetëm gjeografikisht). Megjithëse në Tunizi nuk kishte opozitë politike, mjaftoi organizimi i një grupi avokatësh të zotë e atdhedashës që, të mbështetur pa rezerva prej intelektualëve të tjerë, e drejtuan me aq kurajë e zgjuarsi popullin e tyre liridashës, saqë e detyruan sundimtarin e tyre (shumë më përparimtar e patriot se vasalët athinjotë të Tiranës) të braktiste vendin. Dhe të vdiste shpejt nga marazi, si njeri me sedër. Opozita tuniziane, e organizuar në luftë e sipër, nuk i pranoi masat gjysmake, derisa e detyroi gjithë ekipin e mëparshëm qeveritar të zhdukej nga skena politike. Mjaft intelektualë e gazetarë shqiptarë janë shprehur entuziastë për arbitrazhin hetimor amerikan lidhur me vrasjet e 21 janarit 2011. Kjo është një dukuri tipike shqiptare, e cila ka brenda ca përqindje të mungesës së kurajës për t’iu dalë zot vetë problemeve të vendit, ca të servilizmit funksional ndaj të fuqishmit (përqindja më e lartë), ca të indiferentizmit të dështakut dhe ca të naivitetit politik. Një inteligjencie e përgjegjshme e mirëpret ndihmën e huaj, por pa dezertuar kurrsesi nga detyra e saj atdhetare. Mendoni ju se amerikanët nuk e dinë si qëndron e vërteta e tragjedisë së Gërdecit? Janë profanë ata që e besojnë këtë, ndërkohë që shërbimet sekrete amerikane po menaxhojnë edhe vetë SHISHin. Kush i ka ndaluar ose po i

ndalon amerikanët, që të kontribuojnë për gjykimin e drejtë të asaj tragjedie rrëqethëse, e cila nuk ka për tu gjykuar kurrë, pikërisht falë kontributit amerikan? Ashtu siç nuk ka për tu ndëshkuar kurrë vrasësi i vërtetë i katër viktimave të 21 janarit 2011, i cili u shpall paraprakisht burrë shteti prej ambasadoritguvernator, gjë që nënkuptonte merita e jo fajësi të vrasësit. Fatkeqësisht një pjesë e mirë e inteligjencies shqiptare mendon se do fitojë simpatinë e amerikanëve nëpërmjet servilosjes, si në kohën e diktaturës. Koncept arkaik. Natyrisht, amerikanët preferojnë të kenë të bëjnë me servilë e eunukë, që u shërbejnë falas apo me çmim të ulët (ky është objektiv i çdo të forti), por ata kurrë nuk kanë respekt për intelektualët e depersonalizuar, për veglat e verbëra, që veprojnë në dëm të vendit të tyre. Përkundrazi. Dy aleatët e vetëm strategjikë të SHBA – Anglia dhe Izraeli – janë edhe dy vendet ku presidentët amerikanë priten më ftohtë. Në Shqipëri, në vitin 1991, vetura e Sekretarit amerikan të Shtetit, Xhejms Bejker, ndryshoi ngjyrë prej të kuqit të buzëve të grave që e puthën. Kurse një shtetas shqiptar i puthi atij këpucët tek sheshi para xhamisë. Në raste të tilla kompensimi moral është neveria ndaj primitivitetit, por cili qe në të vërtetë kompensimi material prej Sekretarit amerikan të Shtetit atëherë? Vetëm 6 milionë dollarë të premtuar për tre milionë e gjysmë shqiptarë! Dhe ky mbeti vetëm një premtim, mbasi nuk u aprovua nga Kongresi dhe shqiptarët ngelën pa lëpirësen amerikane. Ndërsa për kapërcimin e krizës greke u hodhën në lojë 140 miliardë dollarë dhe gjysma e kësaj shume do paguhet nga Banka Botërore me garancinë amerikane. Ndërkohë dihet që presidentët amerikanë, gjatë vizitave të rralla që bëjnë në Athinë, priten gjithmonë me demonstrata të fuqishme, nën diktatin e patrikanës së Moskës. Aktualisht Greqia ka në Afganistan 8 herë më pak ushtarë sesa Shqipëria, në raport me numrin e popullsisë. Si mendojnë intelektualët e squllët shqiptarë, për cilin ka më shumë respekt Amerika, për vorioepirotin e hazdisur Nikolla Gejxh, apo për ata që i kthejnë krahët popullit e vendit të tyre? __________________ Reporteri i famshëm francez, specialist i politikës së jashtme, Eric Laurent, i cili ka vepruar mjaft kohë në SHBA, shkroi një libër me titull Lufta e Bushëve (sekretet e papohuara të një konflikti), i cili u botua në janar 2003, në prag të fillimit të luftës kundër Sadamit. Suksesi i librit qe më i madh në Amerikë sesa në Evropë, ku gjithashtu ishte një best-seller. Analizën e dinastisë Bush autori e fillon në libër qysh prej Prescott Bush, gjyshit të presidentit amerikan që nisi luftën në Irak për rrëzimin e Sadam Huseinit. Veç të tjerash, Prescott Bush ka qenë senator prestigjioz republikan prej vitit 1952 deri në vitin 1962. Ja si shkruan Laurent: «Më 20 tetor 1942, pak pas hyrjes në luftë të SHBA, Union Banking Corporation u bë objekt i një denoncimi të qeverisë federale për ―tregti me armikun‖. Prescott Bush ishte drejtori i saj dhe tre ortakët e aksionerët kryesorë, përveç Roland Harriman, ishin tre kuadro naziste, dy prej të cilëve punonin për Thyssen. Tetë ditë më vonë, administrata e Ruzveltit aplikoi të njëjtat sanksione kundër Holland-American Trading Corporation dhe Seamless Steel Equipment Corporation, që të dyja të drejtuara nga Bush dhe Harriman, dhe të akuzuara për bashkëpunim me Rajhun e Tretë.» [Eric Laurent, La guerre des Bush – (les secrets inavouables d’un conflit), faqe 19. Plon, 2003, Paris.] Dhe më tej në libër ai vazhdon: «Drejtuesit e këtyre shumëkombësheve dhe bankave amerikane konstatonin [në vitet shtatëdhjetë të shekullit të kaluar – A.H.] se vendet e Evropës Lindore dhe Bashkimi

Sovjetik posedonin burime me një vlerë shumë të madhe: sasi të konsiderueshme punonjësish të kualifikuar, ekstremisht të disiplinuar, me kosto të ulët. Mungesa e dinjitetit të tyre ka të ngjarë të mos ua ketë përshkuar kurrë shpirtin, megjithëse ata mbështesnin dhe forconin një regjim totalitar, siç kishin bërë paraardhësit e tyre me Gjermaninë naziste tridhjetë vjet më parë.» [Eric Laurent, La guerre des Bush – (les secrets inavouables d’un conflit), faqe 24. Plon, 2003, Paris.] Ndërsa mbi kopertinën e pasme të librit në fjalë, [La guerre des Bush – (les secrets inavouables d’un conflit), Plon 2003, Paris], shkruhet : «Pse presidenti aktual amerikan dhe babai i tij mbajnë prej më se njëzet vjetësh lidhje me familjen Bin Laden? Pse një bankier i fuqishëm saudian, kunat i Bin Ladenit, i dyshuar se ka financuar rrjetet e Al Kaidës, e ka ndihmuar vazhdimisht Xhorxh W. Bushin në veprimtarinë naftënxjerrëse, duke e shpëtuar edhe prej falimentimit? Si shpjegohet harbimi i babait të tij, kur ishte president, për të armatosur e financuar Sadam Huseinin, duke provokuar ndoshta pushtimin e Irakut? Pastaj, dymbëdhjetë vjet më vonë, harbimi i të birit për të shkatërruar të njëjtin Husein?» Megjithëse 250 faqet e librit të tij janë një akuzë e rëndë për dinastinë Bush (të argumentuar me fakte tronditëse), Eric Laurent është i nderuar e i respektuar në Amerikë dhe miqtë e tij të atjeshëm (Laurent kishte qenë një reporter shumë i njohur në SHBA) e furnizuan me materiale informative, për të shkruar po atë vit një libër tjetër të suksesshëm me titull: Bota sekrete e Bushit [ Eric Laurent: Le monde secret de Bush, Plon 2003, Paris]. Këta libra ia rritën edhe më shumë prestigjin autorit në Amerikë, ku ai edhe u ftua nga universitete të ndryshme. Të nderuar intelektualë shqiptarë! Rruga për të fituar respektin e kujtdoqoftë nuk kalon kurrë nëpër baltovinat e servilizmit e të nënshtrimit pa kushte; përkundrazi. * Sado që të rrëzohet një popull prej pushtetarëve abuzues që ka mbi krye, ai nuk bie kurrë aq poshtë sa të mos meritojë shërbimin e ndërgjegjshëm të intelektualëve të tij. Natyrisht, kur këta të fundit kanë ndërgjegje. Dihet se e keqja nuk mund ta sundojë gjatë një popull, pa mbështetjen e një pjese të mirë të inteligjencies së pandërgjegjshme. Ison e mbajnë indiferentët. Por dihet gjithashtu se një populli nuk i mungojnë kurrë edhe intelektualët e ndërgjegjshëm e të përkushtuar. Përndryshe ai nuk do të ekzsitonte dot si popull. Popujt e kulturuar nuk e tolerojnë të keqen. Ata e luftojnë atë si armikun e tyre të përbashkët, ashtu siç është në të vërtetë. Dhe për këtë nuk ndikohen fare prej flamujve të partive, apo bindjeve politike. Popujt e pazhvilluar, si i yni, e durojnë gjatë të keqen, pushteti i së cilës bëhet gjithmonë e më kërcënues, gjersa një ditë të zë frymën. Ditë të tilla po jeton aktualisht populli shqiptar në të dy anët e kufirit. Tirana është e sëmurë rëndë, Prishtina dridhet nga ethet. Grekëve nuk do t’iu ecte më mirë puna në Shqipëri, sikur kryeministër të ishte një bashkatdhetar i tyre. Përkundrazi, për arsye taktike, ai do të ishte më i përmbajtur nga Berisha në pathosin progrek e antishqiptar. Serbët nuk mund të imagjinonin dot kushte më të favorshme për fillimin e dialogut me Kosovën e drobitur, sesa momenti kur kryeministri i saj pësoi një nokaut moral të llogaritur mirë nga diplomacia evropiane tërësisht proserbe. Ndërkohë serbët jo vetëm që nuk e njohin shtetin e Kosovës, por de facto e kanë nën kontrollin e tyre veriun industrial dhe manastiret i kanë kthyer në enklava kanceroze për perspektivën e Kosovës. Kushti që i ishte vënë Serbisë, për të njohur Kosovën para hyrjes në BE, u harrua. Tre vjet pas shpalljes së

pavarësisë së saj, Republikës së Kosovës i merren këmbët. Populli shqiptar, në të dy anët e kufijve, po e shikon qartë rrezikun dhe i shqetësuar shtron pyetjen: «Ç’duhet të bëjmë, gjersa politikanët s’po na i zgjidhin problemet, veç po na i shtojnë ato?» Kjo pyetje prekëse, më aktuale se kurrë – mbasi thika ka mbërritur tashmë në kockë – shtrohet në komentet e shumicës së lexuesve të shtypit në internet. Është pyetje e dalë nga thellësia e shpirtit të plagosur të një populli shpresëhumbur, që në shumë raste preferon vetëvrasjen, për të shpëtuar nga vdekja e përditshme e mjerimit ekstrem. Por edhe duke vdekur ata marrin me vete një brengë suplementare, se mos edhe varret e tyre e pësojnë një ditë si ata të Boboshticës. Ndërkohë fëmijët e familjeve të ngujuara, fytyrëzbehtë nga uria e tmerri i armës që pret të shkrehet, dëgjojnë zërin (ata s’kanë televizor) e kryeministrit që i siguron me besë malsori, se jemi një nga popujt më të lumtur të Ballkanit… «Ç’të bëjmë?», pëshpërisin edhe buzët e thara të fëmijëve të ngujuar anemikë, që shikojnë me sy të përlotur babanë e tyre duke pirë duhan, në pritje të ditës së plumbave. Jo rrallë ai e shpejton vetë atë ditë, me një pakujdesi të qëllimshme, për të shpëtuar prej atij tmerri pa fund. «Po tani ç’të bëjmë?», lebetiten jetimët e këputur, të mbetur në mes të katër rrugëve. Por ata nuk kanë internet që ta shkruajnë këtë pyetje atje e t’i qajnë hallet së bashku me të tjerët. Psherëtimat e tyre treten në eter. Fshati që duket nuk do kallauz – thotë një proverb i popullit tonë. Media shqiptare në tërësi dhe shtypi në veçanti, megjithë mangësitë evidente që manifeston, nuk duhet të harxhojnë më energji e kohë për t’iu prezantuar skëterrën kombëtare shqiptarëve, e cila po i lemeris të gjithë. Jo vetëm të gjallët, por edhe të vdekurit, eshtrat dhe varret e të cilëve po ndërrojnë kombësi dhe po kthehen në sinorë të helenizimit të trojeve amëtare. Shqiptarëve ua shtron problemet mjerimi i tyre përditë e përnatë. Është ora për t’i zgjidhur ato. Është ora për t’iu dhënë një përgjigje serioze e premtuese pyetjeve të shumta, që shtrojnë shqiptarët e shqetësuar në komentet e tyre në internet: «Ç’duhet të bëjmë, për të shpëtuar nga kjo gjendje?» Kësaj pyetjeje jetike i duhet dhënë përgjigje sa më parë nga ju, intelektualë shqiptarë, mbasi nesër do të jetë vonë. Dhe mos harroni mësimin e historisë së hidhur të popullit tonë: e kemi paguar gjithmonë shtrenjtë udhëtimin në histori, se përherë kemi qenë udhëtarë të vonuar. Le të përpiqemi së bashku të shpëtojmë kësaj here nga ky kurth i kohës. Për këtë fati na i ka ofruar rastin, i cili vjen vetëm një herë në jetë. Libri me ngjarje të jetuara që keni në dorë denoncon Thembrën e Akilit të problemit tonë kombëtar e shoqëror, duke shtruar njëherësh edhe mënyrën e zgjidhjes së tij. Asnjë pasojë nuk mund të meremetohet, pa u eliminuar më parë shkaqet e saj. CIA ka sabotuar në maj 1984 komplotin antidiktatorial të 22 kuadrove e detektivëve të Drejtorisë së Sigurimit të Jashtëm (DSJ), organ që drejtohej nga Ilir E. Hoxha në atë kohë. Ky ishte shërbimi më i madh që mund t’i bëhej diktaturës komuniste. Provat për këtë veprimtari të tyre antishqiptare të trajtuar në libër janë absolutisht të pakundërshtueshme. Njëzet prej autorëve të komplotit të lartpërmendur ndodhen në SHBA, nën kontrollin e CIAS. Midis tyre edhe këta tre persona: Guri Streto – ish-zëvendësi i Ilir Hoxhës në detyrë (përkohësisht edhe baxhanak i tij), ish-detektivi i burgosur Hamit Meli, si edhe vëllai i tij, Dari Meli. Në libër keni edhe adresën e Dari Melit në Amerikë dhe numrin e tij të telefonit. Veçse bëhet fjalë për një linjë telefonike speciale, e cila i filtron telefonatat.

Siç jeni informuar nga përmbajtja e dy vëllimeve të librit, njëzet kuadrot e shërbimit sekret shqiptar që mbahen nën kontrollin e CIAs, disponojnë në Shqipëri një arkiv shumë të pasur me materiale ilustruese të atyre ngjarjeve të jetuara: filmime të shumta, fotografi pa hesap, incizime sekrete e dokumente shkresore tronditëse. Për fat të mirë, ata i përkasin sot kryesisht moshës 58–62 vjeç, pra një moshë aktive pune dhe pjekurie maksimale. Ndërkohë dy varre akuzues ndodhen në Tiranë, të dy heronjve Fatmir Merdari e Afrim Pahia. Familja Merdari është me origjinë nga Korça, por janë banorë të hershëm të Tiranës. Familja Pahia e ka origjinën nga Kavaja, por banojnë prej një kohe të gjatë në Tiranë. Të nderuar gazetarë shqiptarë! A ka ndonjë vështirësi për ju t’i verifikoni këta varre trimash në Tiranë dhe të kontaktoni me familjet respektive, për tu informuar rreth jetës dhe fundit të bijve të tyre martirë të kombit ? Kolegët tuaj rrezikojnë sot jetën në Afrikë, për t’i ndjekur nga afër ato ngjarje të rrezikshme, që nuk ndodhin në vendin e tyre. Juve ju duhet fare pak punë në kushte komode në qytetin tuaj, për tu bindur për vërtetësinë e ngjarjeve të një libri, që hap një perspektivë kombëtare për zgjidhjen e problemeve të rënda që përjeton populli shqiptar, pjesë e të cilit jeni edhe ju vetë, familjet e fëmijët tuaj. Ashtu siç u bind kuadri belg që shqyrtoi gjatë e gjerë dosjen time për disa vjet, para se të më njihej me zemër të thyer e drejta e azilit politik. Për vdekjen e Fatmirit dhe të Afrimit ka dosje të posaçme të ilustruara me fotografi, të cilat i ka parë me sytë e tij personi që shqyrtonte dosjen time. Si gazetarë, ju keni të drejtë t’i shikoni me sytë tuaj ato dosje, mbasi nuk përbëjnë ndonjë sekret. Madjé, për hir të së vërtetës, duhet pranuar se shthurja e shtetit krijon hapësira më të mëdha manovrimi për një gazetar të përkushtuar në profesion. Mendoj se ju duhet t’i inkurajoni familjet e atyre heronjve që, me ndihmën tuaj, të kërkojnë të hidhet dritë mbi të vërtetën e rrethanave në të cilën bijtë e tyre kanë humbur jetën. Është e drejta e atyre familjeve që ta kërkojnë edhe në rrugë gjyqësore diçka të tillë. Ata nuk janë varre të rëndomtë që t’i mbulojë pluhuri i kohës, por janë varre heronjsh të rrallë, që Shqipërisë po i mungojnë prej një kohe shumë të gjatë. Mbi të gjitha, zbardhja e asaj të vërtete përbën një akuzë të drejtpërdrejtë e shumë të argumentuar ndaj autoriteteve amerikane, të cilave do t’iu faturoheshin edhe riparimet e pasojave të sabotimit që kanë bërë, gjë që do t’i jepte një shtysë të fuqishme pozitive zgjidhjes së drejtë të problemit kombëtar e shoqëror të shqiptarëve. Njëkohësisht do të shërbente si zanafillë e një miqësie të shëndetshme e dinjitoze me popullin e qeverinë amerikane. Ata nuk pranojnë miq zvarranikë, që tremben nga hieja e tyre. Këtë kategori dykëmbëshash ata e quajnë të denjë për skllevër dhe nuk hezitojnë ta trajtojnë si të tillë, mbasi vetë e kanë arritur gjithçka me sakrifica, pa pritur t’ua dhuronte kush, siç presim ne shqiptarët. Si gazetarë, ju e keni mundësinë të informoheni, se cili ka qenë Guri Streto dhe ku ndodhet ai tani. Dhe pse vazhdon të qëndrojë ende në Amerikë, kundër dëshirës, ndërkohë që familja e tij nuk di asgjë të saktë sesi i ka shkuar filli djalit të tyre shumë të talentuar, shumë trim e po aq të pushtetshëm në atë kohë në Tiranë. Ashtu siç mbahen sot edhe anëtarët e tjerë të grupit të tij antidiktatorial. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për vëllezërit Hamit e Dari Meli të lindur në lagjen Palorto të Gjirokastrës. Ata të njëzetë përbëjnë një kontigjent të rrallë heronjsh të gjallë, të cilët me aftësitë e horizontin profesional që disponojnë, si edhe konceptet bashkëkohore amerikane për lirinë e demokracinë, do të shërbenin si oksigjen jetëdhënës për Shqipërinë e asfiksuar. Ndërsa administrata amerikane do të detyrohej të ndryshonte kursin e politikës

së saj ndaj kombit shqiptar, duke i hapur perspektiva të mëdha zhvillimit të popullit shqiptar. Ata janë shtet juridik dhe dinë t’i pranojnë e t’i korrigjojnë padrejtësitë, kur dalin në dritë. Në këtë drejtim ndikon shumë edhe populli i tyre liridashës, kur viktimat politike bëhen publike. Kjo mbetet detyrë e inteligjencies shqiptare në tërësi dhe e gazetarëve në veçanti. Natyrisht, nëse ata do të hedhin dritë e do t’i publikojnë shkaqet e dramës shqiptare, mirënjohja mbarëpopullore ndaj tyre nuk do të mungojë në një rast të tillë, të papërsëritshëm. Përndryshe, shpresa për një të ardhme të denjë të popullit e të kombit shqiptar do të mbetet përgjithmonë e varrosur në varret e Fatmir Merdarit e Afrim Pahisë.

FUND __________________

Agim HAMITI: «Një zë nga shkretëtira shqiptare»

Written by Gazeta SOT Saturday, Nga Agim HAMITI Pjesa e parë e artikullit: «Një zë nga shkretëtira shqiptare» "Më së fundi!", thashë me vete, kur lexova në Internet artikullin e Z. Kastriot Myftaraj "Partia e Sigurimit dhe partia e Denoncuesit", botuar në gazetën "Sot". Vlera e vërtetë e atij artikulli për mua nuk qëndronte në epitetet e merituar adresuar PS dhe PD, dy nofullave të morsës së kuqe që ka mbërthyer në fyt Shqipërinë e po i merr frymën, por tek denoncimi i dorës së fshehtë që vajis e shtrëngon gradualisht atë morsë – diplomacia anglo-amerikane. Sikur PS dhe PD të mos punonin për interesat e të huajve, por t'iu shërbenin vërtet shqiptarëve, dy kryesitë e tyre sot do të ishin doemos në burg, pas ngjarjeve tragjike të vitit 1997, të papranueshme edhe për vendin më të prapambetur të Afrikës. Por SHBA dhe Evropa, jo vetëm që nuk iu thanë "plaç!" me gojë atyre, por u rrahën edhe krahët e i lanë përsëri në pushtet, për të vepruar sipas urdhrave që do t'iu jepeshin. Sa më e zhytur të jetë në krim e korrupsion një qeveri kukull, aq më e bindur do të jetë ndaj urdhërdhënësve të saj. Për të zbardhur të vërtetën e firmave piramidale, shembja e të cilave u përdor si shkak për t'i zhytur shqiptarët në një luftë vëllavrasëse të verbër, e fitoi « tenderin » një firmë financiare angleze (kush e ka harruar, të shfletojë shtypin e kohës). Pas dy muajsh, kjo firmë kërkoi asistencën teknike të një simotre amerikane (Inteligjencë-Servisi fton gjithmonë CIA- n për të hermetizuar kapakun e problemeve irrituese). Pasi morën shpërblimin e premtuar prej 3 milionë dollarësh nga qeveria shqiptare për shërbimin e kryer, dy firmat e lartpërmendura u larguan qetësisht, duke e varrosur njëherë e

përgjithmonë të vërtetën makabre të firmave piramidale. Ku shkuan 7 miliardë dollarët e përfolur nga shtypi shqiptar që disponoheshin prej këtyre firmave? Ndofta kanë shkuar për të kërkuar dosjen e floririt të grabitur, që sipas raportit të paraqitur prej ish ministrit të kontrollit të shtetit, Blerim Çela, në vjeshtë të vitit 1993 në parlamentin shqiptar, bëhej fjalë për 279 ton ar të zhdukur pa adresë dhe një vakum dokumentacioni prej 12 vjetësh: pikërisht në periudhën kur diktatura ka sekuestruar me dhunë floririn e tregtarëve e të familjeve të pasura. Për më tepër, gazeta RD denoncoi më 1991një grabitje rishtas të arit shqiptar me urdhër të R. Alisë. Madje u dhanë edhe hollësi lidhur me përmasat e arkave ku ishin vendosur lingotat e floririt, që fluturoi me avion, dhe emri i "sipërmarrësit të mallit" – zvicerani Xhon Megou. Ku përfundoi gjithë ky flori i grabitur prej atij vendi pa zot me emrin Shqipëri? Me siguri atje ku përfundojnë përshpirtjet e një populli të tradhtuar, tek kolonizatori i maskuar si mik. Pikërisht për këtë arsye më impresionoi artikulli pasardhës i Z. Myftaraj "Letër e çifutit Marks drejtuar çifutit lavash...". "Sa shumë m'u desh të prisja – nëntë vjet! – para se të dëgjoja këtë zë të ardhur nga shkretëtira shqiptare", mendova. Ishte dita e Ujit të Bekuar – 6 janari 2000, kur së bashku me gruan e dy fëmijët e mitur u largova me dokumente false nga Shqipëria. Një person i besuar kishte shtypur në Itali 1000 kopje të librit tim me ngjarje të jetuara e personazhe realë, "Odiseja e një Detektivi". Mbi kopertinë ishte shkruar "roman", për të shmangur rrezikun momental të personave, që do t'i shpërndanin kopjet e librit midis studentëve të gjithë fakulteteve të universitetit të Tiranës. Megjithëse i shtypur me gabime nga shtypshkronja italiane, mesazhi i librit ishte i qartë: kolonizimi i fshehtë i Shqipërisë nga Anglia, nëpërmjet rekrutimit agjenturor të Enver Hoxhës prej misionarëve anglezë – kuadro me përvojë të Inteligjencë-Servisit-, që vepronin pranë Shtabit të Përgjithshëm partizan gjatë viteve të luftës. Ngjarjet e librit, të jetuara në kampin e punës së rëndë të detyruar të të burgosurve politikë në Qafë-Bari, Pukë, i përkasin periudhës shtator 1983 – korrik 1984. Me sugjerim të protagonistit të ngjarjeve, ish-detektiv i nivelit të lartë botëror, (larg qoftë i tipit Asim Aliko!), duhej respektuar parimi i ruajtjes së sekretit me rëndësi të veçantë për një afat 15 vjeçar nga data e ngjarjeve. Pra, dorëshkrimi nuk duhej publikuar para korrikut 1999. Pas largimit tim nga Shqipëria, bashkëpunëtorët e mi shpërndanë, më 20 janar 2000, 850 kopje të librit nëpër fakultetet e universitetit të Tiranës dhe 50 kopje në Durrës e Vlorë. Më vonë, 100 kopjet e fundit u janë dhënë në dorë intelektualëve të veçantë në SHBA, Kosovë e Maqedoni. Vetëkuptohet, kuadrot neokomunistë janë mbushur me frymë të lehtësuar, duke mësuar nëpër faqet e librit se "militaristët e Londrës", siç i quante diktatori padronët e tij, dhe "imperialistët e Washingtonit" ishin dadot, miqtë dhe përkrahësit e zjarrtë të "heronjve të internacionalizmit proletar". Të tjerët, të humburit (dhe këtu hyn shumica dërrmuese e shqiptarëve), kanë ndier shijen e hidhur të zhgënjimit.

Muajt e vitet kalonin dhe mungesa e plotë e reagimit në ndonjë farë forme të pjesës së painfektuar të inteligjencies shqiptare më habiste. Mendoja: "Si është e mundur të mos reagohet ndaj denoncimit publik të një problemi madhor kombëtar, i cili i ka lënë e po i lë pa të ardhme Shqipërinë e Kosovën? Edhe lopët reagojnë ndaj gjakut tek vendi ku theret ndonjëra prej tyre. Pajtimi me skllavërinë ka çmim shumë më të shtrenjtë, se përpjekja për t'u çliruar prej saj. Aq më tepër kur bëhet fjalë për një përpjekje të qytetëruar, pa dhunë, pa arrogancë, por me një mjet shumë të denjë për kohën tonë, me një mjet kulture, me libër". Nuk ma donte kurrsesi zemra të pranoja se në vendin tim kishte hedhur rrënjë dukuria fatale shoqërore e përshkruar prej një antropologu: "Si pasojë e degjenerimit të tij, populli është i prirë t'i përshtatet në një mënyrë organike gjendjes së tij të degraduar". Personazhet realë të atij libri, pjesa më e madhe e të cilëve mbajnë emrat origjinalë edhe në botimin shqip, kanë vëllezër, motra, kushërinj, miq e shokë në Tiranë e gjetkë. Emrat e tyre figurojnë në zyrat e gjendjes civile të Tiranës. Kushdo mund ta provojë një gjë të tillë, mjafton që ta dojë të vërtetën dhe t'i interesojë ajo. Gazetarët e moralshëm rrezikojnë jetën në vende të huaja, për të ndriçuar ngjarjet në zonat e nxehta të globit, të cilat ndikojnë fare pak apo aspak në të ardhmen e vendeve të tyre. Mesatarisht, 60 gazetarë në vit humbasin jetën në krye të detyrës nëpër botë. Edhe ata e duan jetën njësoj si gazetarët shqiptarë, veçse profesionin dhe të vërtetën i duan më shumë se kolegët e tyre shqiptarë. Për arsye të atij libri, mua më është njohur e drejta e azilit politik të posaçëm në kryeqytetin e Bashkimit Evropian, ku Shqipëria shpreson të hyjë një ditë. Do të kisha dëshirë që qeveria shqiptare, në bashkëpunim me urdhërdhënësit e saj – ambasadorin amerikan e atë anglez në Tiranë –, të më padisin në gjyq, se iu kam njollosur "aleancën historike". Motivacioni me të cilin më është njohur e drejta e azilit politik në Bruksel është një shuplakë morale për ata dhe paraardhësit e tyre. Ose, të paktën, të ndërhyjnë pranë autoriteteve belge të më mohohet e drejta e azilit, se për këtë gjë i kam ndihmuar pak edhe unë: i kam deklaruar me shkrim qeverisë së Belgjikës,se jam gati të kthehem (si person) vullnetarisht në vendin tim 6 muaj mbasi ajo të ketë botuar në Shqipëri (nëpërmjet konsullatës së saj) dy vëllimet e librit tim mollë sherri (në të vërtetë, ai libër ka dy vëllime). Këtë deklaratë e kam depozituar gjithashtu pranë Oborrit Mbretëror belg, Komisariatit të Lartë të Refugjatëve në Gjenevë, Gjykatës së Strasburgut për të Drejtat e Njeriut, Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq në Gjenevë dhe redaksisë së gazetës "Le Monde" në Paris (së bashku me disa dokumente për t'i mbajtur në ruajtje kjo e fundit). Shoqëria e çoroditur shqiptare është sot viktimë e një manipulimi antishqiptar të studiuar e të investuar fuqishëm nga jashtë e nga brenda. Varfëria e skajshme, ngujimet e gjakmarrjes, korrupsioni i shfrenuar qeveritar, krimi mafioz i organizuar e i kontrolluar nga pushtetarët, shkatërrimi ekologjik i vendit, degradimi total i arsimit, atrofizimi kulturor e shpirtëror i shoqërisë, nxitja e shthurjes morale galopante të brezit të ri e fenomene të tjerë

negativë, aspak të rastësishëm, errësojnë të ardhmen e vendit dhe kanalizojnë energjinë e popullit në dëm të tij. I dërguari i Asfalisë në Tiranë, Janullatos, e ka nderë rrjetën e merimangës së zezë në gjithë Shqipërinë e drobitur, që është katandisur si Rosinanti e mezi qëndron në këmbë. Ai do e mbjellë së shpejti tokën shqiptare me eshtra grekësh, për t'iu shtruar rrugën me kurora planeve aneksioniste të Athinës ndaj vendit tonë. Varfëria i ka detyruar një pjesë të shqiptarëve të lënë jo vetëm vendin e tyre, por edhe kombësinë, veprim ky i nxitur nëpërmjet përfitimesh të çastit nga organizatat vorio-epiriote. Minoriteti grek në Shqipëri ngjiret duke thirrur se jeton në tokat e tij, ndërkohë që të parët e tyre kanë jetuar si bujq me mëditje tek pronarët shqiptarë dhe nuk trashëgojnë asnjë pëllëmbë tokë shqiptare. Ndikimi i ekonomisë dhe kulturës greke në disa qytete të jugut është dominant dhe rritet vazhdimisht. Në të ardhmen, duke përfituar edhe nga legjislacioni i një Evrope tinzare të Bashkuar vetëm në pamje, Athinës do t'i mjaftonte organizimi i një referendumi në zonat jugore të Shqipërisë për t'i kaluar administrativisht ato nën kontroll të saj. Ndërkohë ndaj rinisë shqiptare ushtrohet një propagandë e shfrenuar për braktisje të ndjenjës kombëtare, në emër të evropianizimit, të globalizimit, «të qytetarit planetar». Tullumbace diplomatike me destinacion vendet e pazhvilluara. Në Hënë valëvitet flamuri amerikan, jo ai i OKB, që do të përfaqësonte gjithë planetin. Për të përballuar krizën e përgjithshme ekonomike, që ka pllakosur botën e industrializuar, në teori përpilohen plane të përbashkëta, por shpejt hiqet dorë prej tyre dhe aplikohen plane proteksioniste kombëtare të shteteve më të fuqishëm, siç qe dhe ky i fundit i presidentit Obama. Ndërsa shqiptarët duan t'i katandisin t'ju vijë turp një ditë të quhen të tillë. Ajo që duket sot në bulevardet e Tiranës dhe qyteteve të tjerë është vetëm fasada e një drame të heshtur, metastazat kanceroze të së cilës po paralizojnë gradualisht shoqërinë shqiptare. Adelbert Shamizo ka shkruar: «Gjithkush i a ka për borxh atdheut gjak e gjithçka, Dikush ia ha me qejf atdheut gjak e gjithçka.»

Në Shqipërinë e sotme punohet me të gjitha mjetet, që shoqëria të prodhojë sa më shumë monstra që ia hanë me qejf atdheut gjak e gjithçka. Për këtë shfrytëzohet me sukses trashëgimia e egërsisë së diktaturës komuniste. Dikur, një grup oficerësh sigurimi i prenë këmbët me sharrë për së gjalli ish sekretarit të Gurakuqit, Lazër Shantoja, duke i bërtitur derisa dha shpirt ky atdhetar i shquar: «Hë, po tani, a e do më Shqipërinë Etnike?» Bën mëkat t'i quash njerëz krijesa kaq të përçudnuara, pa le më shqiptarë! Ëndrra e armiqve të Shqipërisë është ta shikojnë shoqërinë shqiptare të dominuar pikërisht nga të tillë kanibalë.

Politikanët shqiptarë janë thjeshtë marioneta. Ata janë zgjedhur me kujdes, si individë që janë të gatshëm për të bërë gjithçka, për hir të karrierës së tyre të pamerituar. Pavarësisht se u pëlqen të vetëquhen qeveritarë, ata janë në të vërtetë skllevër rrethanash. Për rolin e ulët që kanë marrë përsipër në dëm të popullit e të atdheut të tyre, ata janë të padenjë t'i urresh, veç t'i neverisësh. Në këto kushte, mefshtësia e pjesës së ndershme të inteligjencies shqiptare i krijon hapësirë së keqes. Dhe vjen një ditë që e keqja ose do të të bëjë për vete, ose do të të nxjerrë jashtë shtëpisë. Sa më gjatë ta lësh pa sulmuar sëmundjen, aq më i vështirë bëhet shërimi prej saj. Megjithatë, punën me librin unë do ta çoj përpara edhe i vetëm. Nuk do të vonojë shumë e ai do të botohet në një gjuhë premtuese. Sipas një proverbi romak, "pika e ujit e shpon shkëmbin jo me forcën, por me këmbënguljen e saj". Edhe mendimi i vyer i një kundërshtari mund të të ndihmojë: "Humbja nuk është fatale, suksesi nuk është i përhershëm ; vendimtare është vendosmëria e përpjekjes", ka thënë Ëinston Çërçill, njeriu që i dha OK gjeneral Dejvisit më 1943 për të rekrutuar Enver Hoxhën në cilësinë e agjentit potencial, me pikësynim uzurpimin e pushtetit në Shqipëri me ndihmën e tyre. Megjithëse disponoja prova të pakundërshtueshme për motivimin e kërkesës time për azil politik në Bruksel, autoritetet belge u treguan shumë të ngurta. Sigurisht, me rekomandimin e aleatëve të tyre të mëdhenj. Këmbëngulnin se njohja e të drejtës së azilit politik, me atë motivacion që pretendoja unë, dëmtonte imazhin politik të Shqipërisë dhe vështirësonte hyrjen e saj në BE. Për kompensim të dorëheqjes nga ky status, më bëheshin oferta ekonomike të favorshme, të shoqëruara me njohjen e nënshtetësisë belge. Meqenëse unë isha i prerë në vendimin tim, ata aplikuan një taktikë tjetër, për të ma vështirësuar në maksimum arritjen e objektivit. U thirra pesë herë për dhënie interviste, ndërkohë që ligji procedural parashikon vetëm dy herë. Më thërrisnin pas orës 14, kur shumica e zyrtarëve largoheshin. Për disa orë rresht, më duhej t'iu përgjigjesha një mori pyetjesh të parapërgatitura nga ekspertë. Për secilën pyetje të drejtuar në frëngjisht (pa përkthyes, për ruajtje sekreti), kisha në dispozicion një numër të caktuar minutash për tu përgjigjur me një kusht të rëndësishëm : që nga çasti që nisja përgjigjen, nuk kisha më të drejtë të mendohesha. Ndërprerja e të folurit për dhjetë sekonda, e bënte përgjigjen të pavlefshme. Përgjigjet shkruheshin e regjistroheshin. Personi që më intervistonte kishte shkuar dy herë në Tiranë për të verifikuar disa detaje të rëndësishme që kishin të bënin me personazhet realë të librit tim. Pas tri thirrjeve të para, duke e kuptuar që njohja e të drejtës së azilit politik sipas motivacionit që kërkoja unë po bëhej e pashmangshme, nuk më thirrën më për tre vjet. Ndërkohë u përgjigjeshin me heshtje letrave të mia për të vazhduar intervistën. Një shkelje flagrante e ligjit të tyre procedural. Avokat nuk angazhoja dot, mbasi ma kishin bërë të

qartë, se çështja ishte delikate e ata nuk përgjigjeshin për pasojat e mundshme të publikimit të saj. Megjithëse me zemër të thyer, pas dy thirrjesh të tjera të mëvonshme, autoritetet belge më njohën të drejtën e azilit politik, sipas motivacionit të pretenduar nga unë. vijon...

Pjesa e dytë e artikullit « Një zë nga shkretëtira shqiptare » Në këtë periudhë fillova përkthimin në frëngjisht të vëllimit të parë të librit tim. Deri atëherë, nuk e kisha konstatuar dot se kompjuteri im kontrollohej prej Microsoftit. Kur qendra e Microsoftit m'i kishte kërkuar të dhënat e identitetit në fillim të lëshimit të programit, unë, ngaqë s'dyshoja asgjë, ia kisha dhënë ato të sakta, në vend të veproja ndryshe. Nuk kisha përfunduar akoma përkthimin e kapitullit të parë, kur opsioni "Orthographe et Grammaire" i kompjuterit, i cili shërben për korrigjimin e gabimeve ortografike e gramatikore, u bllokua. Duke e vlerësuar një defekt teknik, e çova tek specialisti. Ai konstatoi se kompjuteri s'kishte defekt dhe i telefonoi qendrës së Microsoftit, për të aktivizuar opsionin e lartpërmendur. Dyshova pak, kur informaticieni belg doli jashtë, për të vazhduar bisedën telefonike. Dyshimi m'u përforcua kur ai hyri përsëri në atelié e më tha: "Unë do ju a bëj funksional sot kompjuterin, por, në qoftë se do të përsëritet defekti, mos e sillni më tek unë". Pas 24 orësh, "defekti" u përsërit. Thirra në shtëpi një informaticien tjetër. Njësoj si kolegu i tij një ditë më parë, edhe ky konstatoi se kompjuteri ishte në rregull dhe i telefonoi qendrës së Microsoftit të aktivizonte opsionin në fjalë. Nga ana tjetër e telefonit përgjigjja siç dukej qe e qartë dhe e prerë, mbasi informaticieni mbylli celularin dhe, me një buzëqeshje kuptimplote, më tha: "Zotëri, kompjuteri është në rregull; ju vetë..., nuk e di". Të nesërmen isha duke shtypur një material, kur printeri m'u bllokua papritur. Megjithëse me njohuri të kufizuara në informatikë, pas disa minutash e kuptova ku qëndronte e keqja: në saje të një ndërhyrjeje nga jashtë në kompjuterin tim, i jepej komandë tjetër printerit. I revoltuar, i nisa një faks jo aq korrekt qendrës së Microsoftit në Belgjikë, duke i shkruar në krye emrin, adresën dhe numrin e telefonit tim. Faksi anormal e normalizoi gjendjen. Pas gjysmë ore, printeri funksiononte rregullisht. Katër ditë më vonë, pata një telefonatë të gjatë nga Mikrosofti. Pasi më "falenderuan" për faksin, më njoftuan hapjen e një dosjeje në emrin tim dhe më ofruan bashkëpunimin e tyre, për të kapur "piratët informatikë" që guxonin të shqetësonin një azilant politik! Bashkëpunimi më vinte para një kushti: Unë duhej t'i orientoja

paraprakisht, se cili mund të ishte "provokatori" dhe pse e bënte ai këtë ndërhyrje. Mbasi unë iu përgjigja pa ngurrim e pa dorashka kësaj pyetjeje, ata, "të thartuar", më thanë se do ta mbyllnin dosjen, mbasi kështu "nuk bashkëpunohej". Për të korrigjuar tekstin që përktheja, u detyrova të shkoja tek dikush tjetër. Për çudinë tonë, pas pak minutash, Microsofti e bllokoi opsionin e nevojshëm edhe në kompjuterin e atij. Kuptohej që ata e kishin parashikuar manovrën time dhe kishin vënë në përgjim tekstin e librit tim, jo thjesht kompjuterin tim. Për këtë u binda, kur me disketën time shkova në Francë e në Luksemburg dhe ndodhte e njëjta gjë. Ajo që është më interesante, kur e provoja më vonë këtë opsion në kompjuterin tim, sigurisht i bllokuar, Microsofti afishonte në ekran një propozim me shënimin, "Confidentiel". Ishte një çast që kërkonte doemos angazhimin e një avokati. U interesova dhe gjeta një avokat me reputacion, si për sukseset e çështjeve që merrte në ngarkim edhe për kurajën. Pa e njohur ende thembrën e Akilit të problemit tim, ai e pranoi dosjen time. Por për arsye që i di vetëm "kurajozi", pas disa ditësh asistentja e tij ma solli dosjen në shtëpi, pa më dhënë sqarim pse kapua i saj tërhiqej nga trajtimi i dosjes sime. Madje, avokati nuk pranonte më as të bisedonim në telefon, por mbyllte celularin me të marrë vesh kush i fliste. Vetëm mbasi disa prej avokatëve më të njohur që më rekomandoheshin nuk pranuan ta merrnin në ngarkim dosjen time, e kuptova që situata po komplikohej më shpejt e më keq nga ç'e kisha parashikuar unë. Prej dy kolive postale (këto i postoja jashtë Belgjikës, se kisha pasur humbje më parë) adresuar në këtë kohë Z. Antonio Guterres – Komisar i Përgjithshëm i Komisariatit të Lartë të Refugjatëve në Gjenevë – mora vetëm kartelat e mbërritjes së tyre në destinacion; asnjë përgjigje. Takimet zyrtare që tentoja të ndërmerrja me personalitete të jetës politike belge më bëheshin të pamundur. Në këto rrethana, s'më mbetej tjetër për të bërë, veç t'i drejtohesha shtypit të lirë për ndihmë. Meqenëse për takimet fizike nëpër zyra gazetash nuk disponohen prova, u nisa nga një faks redaksive të tri të përditshmeve më të mëdha frankofone belge, "La Libre Belgique", "Le Soir" e "La Dernière Heure". Kështu disponoja jo vetëm tekstin origjinal të faksit, por, më e rëndësishmja, provën kompjuterike të mbërritjes së tij në destinacion. U bëja të ditur këtyre gazetave se unë, një azilant politik në kryeqytetin e BE, nuk gjeja dot një avokat, ndërkohë që Sadam Huseini, në Azi, pati dy avokatë deri ditën që përfundoi në litar. Si organe shtypi me shumë përvojë, ata nuk nxituan të më kontaktonin apo të më ftonin të shkoja atje, por, me sa mora vesh më vonë, u ishin drejtuar organeve kompetente për të më njohur më mirë. Prej andej u kishte ardhur sinjali: "Kujdes, çështje tabu"! Pasi kaluan dy javë pa asnjë përgjigje, u nisa nga një faks të dytë me një tekst vërtet agresiv e të habitshëm për ata. E njëjta heshtje. Një muaj më vonë, një gazetar me përvojë i njërës prej këtyre redaksive më takoi fshehurazi, i paautorizuar. Prej asaj dite, ai mbetet

një nga miqtë më të mirë e më të dobishëm që kam këtu. Është i trishtuar se, deri sot, nuk ka arritur të bindë ndonjë avokat që të pranojë ta marrë dosjen time në ngarkim. Heshtja e rekomanduar e shtypit, si mundësi e fundit për të çarë akullin, më kujtoi thënien e heroit të Termoplieve: "Rruga më e mirë për të çarë vështirësitë është t'iu biesh mes për mes". Megjithëse Belgjika prej dy vjetësh po përjeton krizën më të rëndë sociale e institucionale të historisë së saj (pohim i shtypit vendas), vendosa t'i drejtohem kryeministrit të saj. Meqenëse, për arsyet e lartpërmendura, kontaktimi fizik ishte i pamundur, i postova një pliko rekomande të pajisur me kartelë. Për çudi (gjë që s'më kishte ndodhur as në Shqipërinë diktatoriale), kartela u kthye bosh, e pafirmosur dhe pa vulën e zyrës pritëse të Kabinetit të Kryeministrit. Tentativë mashtrimi. E ndodhur me shpatulla për muri, posta e pranoi që ky veprim përbënte kundërvajtje dhe përpiloi një procesverbal, ku firmosa edhe unë, adresuar drejtorisë qendrore të postave belge. U detyrova të përgatisja një pliko tjetër, të cilën e postova vetëm 200 m larg selisë së kryeministrisë. Kjo s'ndryshoi asgjë; loja banale me kartelën e boshatisur u përsërit. Vlen të theksohet se vlera e shërbimeve postare të kësaj natyre është goxha e shtrenjtë në Belgjikë. Në fillim të qershorit 2008, me kartelat "mashtruese" dhe vërtetimin e shpenzimeve postare në dorë, shkova në selinë e Kryeministrisë dhe kërkova takim me përgjegjësin e korrespodencës së Kabinetit të Kryeministrit. Ky i fundit, meqenëse e kuptoi që isha i indinjuar, autorizoi përgjegjësen e korrespodencës së vetë kryeministrit për të më takuar. Kjo pranoi se asnjëra prej dy plikove nuk kishte mbërritur në zyrën e shefit të ekzekutivit, por nuk shprehu asnjë lloj habie për anomalinë postare. Për kompensim, pranoi që unë t'i çoja dorazi të nesërmen një pliko të tretë. Përgjigjja e kryeministrit (të paktën, e firmosur nga dora vetë), ishte jashtë teme, anësore, nuk e prekte fare problemin që i shtroja unë. Të nesërmen e përgjigjes, shkova prapë në kryeministri dhe kërkova takim me përgjegjësen e korrespodencës së kryeministrit. Ajo vetë më kishte dhënë numrin e saj të telefonit, duke u zotuar se do të ishte e gatshme të më takonte, sa herë të kisha nevojë. Ashtu ndodhi. Duke i dhënë një kundërpërgjigje të letrës që më kishte dërguar shefi i saj, i thashë: "Nuk prisja kurrë një letër kaq të thatë nga z. Lëterm". Zonja Zhaklinë, një grua e zgjuar e me përvojë në postin e saj, e pati në majë të gjuhës përgjigjen: "Zotëri, mos prisni që kryeministri t'ju heqë qafe pasojat e atyre shkaqeve që nuk varen prej tij dhe që ju i njihni më mirë se ai". Kuptohej që ajo e kishte lexuar me vëmendje plikon që i kisha dorëzuar. Kur i fola mikut tim gazetar për takimet në kryeministri, ai buzëqeshi e më tha:

"Kur isha gazetar i ri, kam shkuar disa herë në Kinshasa (kryeqyteti i Kongos), ku jetojnë mjaft prej bashkatdhetarëve të mi. Habitesha kur shikoja që vendalinjtë bënin roje në portat e vilave të belgëve, ndërsa vetë jetonin në banesa tepër modeste, ndërkohë që nëntoka e tyre është nga më të pasurat. Qysh atëherë, më është tronditur besimi në ekzistencën e drejtësisë. Ishte pikërisht kjo ndjenjë e lënduar, që më nxiti të ndërmerrja takimin e parë me ju. Por, meqenëse unë nuk po ju siguroj dot një avokat belg dhe porta e kryeministrisë u mbyll, jam i mendimit të shkoni në Luksemburg, për të provuar mos gjeni atje ndonjë avokat. Meqenëse popullsia është e pakët (400 mijë banorë), avokatët me zë atje njihen direkt me autoritetet vendore. Edhe sikur t'iu lindë ndonjë problem, ata marrin kontakt të menjëhershëm me të parët e vendit dhe i evitojnë telashet".

Mendimi i tij m'u duk me interes. Luksemburgu njihet në gjithë BE si vendi me administratën më korrekte dhe legjislacionin më solid. Ndofta për të mbrojtur me xhelozi begatinë e tyre mbi shkëmbin magjepsës ku jetojnë. Në shtator të vitit të kaluar shkova atje në kërkim të një avokati. Zakonisht, ata nuk presin klientë pa fiksuar më parë takim, por, meqenëse unë banoja në Belgjikë, bënin përjashtim. Tek dy avokatët e parë që takova më ndodhi e njëjta gjë, sikur ta kishin bërë me fjalë. Pyetja e parë e tyre ishte pikërisht ajo që unë nuk dëshiroja ta dëgjoja: "Pse nuk angazhoni avokat belg, por mundoheni deri këtu, duke shtuar edhe koston e shpenzimeve"? Mbasi u thosha të vërtetën, u tregoja dorëshkrimin e vëllimit të parë të librit të përkthyer në frëngjisht. Kur lexonin hyrjen, e cila hedh dritë të plotë mbi subjektin dhe personazhet, vendosnin pa mëdyshje: "Më falni, zotëri, por jam shumë i ngarkuar me punë e nuk më mbetet kohë të angazhohem në dosjen tuaj të komplikuar". Por, ndërsa merrnin një kafe me mua në studio, më kërkonin leje që sekretarja e tyre ta fotokopjonte dorëshkrimin. Të dy i pyeta nëse mund të më rekomandonin adresën e ndonjë kolegu, që mund ta merrte në ngarkim dosjen time. Si i pari dhe i dyti, pa më dhënë asnjë garanci, më rekomanduan të njëjtin emër; diçka inkurajuese kjo për mua. I rekomanduari ishte me origjinë gjermane, ashtu si një pjesë e mirë e popullsisë së Luksemburgut. Optimizmi m'u shtua kur konstatova se ai ishte amator letërsie dhe i pëlqeu frëngjishtja e dorëshkrimit. E mbajti pa entuziazëm dosjen time dhe më tha se do ta studionte mirë. Më la të kuptoja që, para se të vendoste nëse do ta mbante, duhej të këshillohej me dikë. Më fiksoi një takim pas dy javësh.

Shkova ditën e caktuar dhe përgjigjja qe negative. Madje, ai shtoi disa fjalë që më dukej se binin në kundërshtim me natyrën e një gjermani. Ia shpreha mendimin tim. Më vështroi një çast i përqendruar e u përgjigj: "Gjermanët trima ranë në dy luftërat botërore. Ne të sotmit jemi barasvlerë me evropianët e tjerë. Për ju është e rëndësishme të kuptoni një gjë: Ata që ju pengojnë me kaq këmbëngulje për të gjetur një avokat, nuk i shqetëson fare fitimi i një gjyqi nga ana juaj me Microsoftin, apo dikë tjetër. Ndofta juve nuk ju ka shkuar ndërmend, por keni të drejtë të hapni gjyq për të siguruar një botim e shitje të lirë të librit tuaj. Presioni i nëndheshëm që ju bëhet është një shkelje flagrante e lirisë së fjalës e të mendimit, një nga të drejtat themelore të njeriut. Për më tepër, ju jeni azilant politik dhe arsyeja e mërgimit tuaj është pikërisht ky libër. Por çdo gjë është relative në botën tonë; veçanërisht kur bëhet fjalë për zemërimin e Zeusit. Njerëzit e idealit, që rrezikojnë pa përfillur interesin, janë rralluar shumë. Sikur ju të gjenit një avokat të atij brumi, e imagjinoni dot se çfarë publiciteti do të ishte për librin tuaj botimi dhe hedhja në treg e tij me një vendim gjykate? Kjo i shqetëson ata që nuk ju ndahen e do t'ju mbeten pas, si hija e trupit tuaj". Në prill të vitit 2005, dy shtëpi botuese italiane, në bashkëpunim me njëra-tjetrën, botuan në Romë vëllimin e parë të librit tim "Odissea di un Detective". Megjithëse përkthimi nuk ishte në lartësinë e duhur, shitjet e muajit të parë i entuziazmuan botuesit. Mjaft gazetarë e politikanë të rangut të dytë (kryesisht të së majtës italiane) nxisnin publicitetin e tij. Në korrik 2005, drejtuesi i programit të mirënjohur "Zapping" të Radio Uno (ora 18:00 deri 20:30) doktor Forbice, më propozoi, nëpërmjet përkthyesit tim, të jepja një intervistë direkt prej 15 minutash në programin e tij të datës 25 korrik, prej orës 20:00 deri në 20:15. Në studio do të ishin të pranishëm dhe dy kolegë të doktor Forbice, të cilët do të më drejtonin pyetjet. Më propozuan të zgjidhja midis italishtes dhe frëngjishtes. U thashë se preferoja të flisja direkt me zërin tim në italisht, por meqenëse njohuritë e mia në këtë gjuhë nuk garantonin një zhvillim normal të intervistës, dëshiroja që të ishte i gatshëm në kabinën e përkthimit një person që njihte frëngjishten, për të më ndihmuar në rast nevoje. Doktor Forbice angazhoi në këtë rol një vajzë me emrin Elena. Kjo bëri një test direkt me mua dhe, ndofta për mirësjellje, pohoi se italishtja ime nuk do të kishte nevojë për të. Mirëpo në mbasditen e 24 korrikut 2005, Elena më telefonoi për të më kërkuar ndjesë, mbasi intervista ishte anuluar. Ajo nuk ishte e autorizuar të jepte shpjegime, gjë që dr Forbice nuk e ka bërë as sot, me gjithë këmbënguljen e përkthyesit të librit. Më 25 nëntor 2005, botuesit organizuan një takim me gazetarë e të ftuar të tjerë për promovimin e librit në Romë. Prej 264 të ftuarve, të cilët kishin konfirmuar pjesëmarrjen e tyre në këtë aktivitet, qenë të pranishëm vetëm 16! Nuk erdhën as disa bashkëpunëtorë të afërt të dy shtëpive botuese. Por mungesa që i befasoi më shumë organizatorët e kësaj ceremonie kulturore, qe ajo e gazetares Xhuliana Zgrena, e plagosur rishtas në Irak në atentatin ku humbi jetën eksperti i shërbimit inteligjent italian në Lindjen e Mesme, Nicola Calipari. Ajo e kishte lexuar librin dhe e kishte pritur ftesën me kënaqësi. Më 25 nëntor, në

orën 9:30, Zonja Zgrena u telefonoi organizatorëve, për të mësuar nëse kishte mbërritur në Romë autori i librit. Pas përgjigjes pozitive, ajo premtoi se do të vinte 20 minuta para fillimit të mbledhjes, për të zhvilluar një bisedë kokë më kokë me autorin. Por ajo nuk erdhi as në orën 11, kur promovimi i librit filloi... vijon...

Pjesa e tretë e artikullit: "Një zë nga shkretëtira shqiptare" Onorevole Michele Rallo (dy legjislatura deputet i së djathtës italiane, historian i mirënjohur e autor i disa librave), i cili bëri prezantimin e librit para auditorit modest, deklaroi: «Hyrja e këtij libri, ku prezantohen në mënyrë të detajuar të dhënat e identitetit të personazheve realë të tij, nuk lë të bjerë hije dyshimi mbi vërtetësinë e këtyre ngjarjeve delikate. Megjithatë, edhe sikur vetëm 10 % e subjektit të këtij librit të ishte e vërtetë, ajo do të mjaftonte për të na imponuar revizionimin e historisë së shekullit XX. Janë shfaqur mjaft dyshime prej analistëve më kompetentë të historisë së shekullit të kaluar, se sistemi komunist, ndryshe nga sistemet paraardhës, nuk ka qenë rezultat i evolucionit të shoqërive ku ai hodhi rrënjë, por një operacion politik konspirativ në shkallë të gjerë, për të zëvendësuar kolonizimin legal të shekujve të kaluar me një kolonizim ilegal, të kamufluar, nëpërmjet rekrutimeve të paramenduara të diktatorëve të ardhshëm, të cilët u imponoheshin popujve të tyre të pazhvilluar me mbështetjen efektive e të padukshme të kultivuesve të komunizmit. Ja më së fundi një libër që na ofron provat e nevojshme. Pikërisht Anglo-Amerikanët, që pretendojnë se sulmuan Irakun për të eksportuar demokracinë në Azi, po bëjnë çmos edhe sot e kësaj dite të mbrojnë diktaturën komuniste të kamufluar këtu, në Evropë, tek fqinjët tanë shqiptarë. Sabotimi që iu bë kësaj mbledhje sot flet shumë për këtë çështje. Dhe sikur ndokush të kishte ndonjë hije dyshimi për vërtetësinë e ngjarjeve të librit objekt promovimi, janë vetë kundërshtarët e tij që na dhanë një provë bindëse, se ai i djeg. Amerikanët nuk iu tremben kurrë trillimeve, ndërsa të vërtetës, po. Ndodh shpesh që duke tentuar të fshehësh diçka, e zbulon atë më shumë. Këtë po e kuptojmë më së miri sot në këtë sallë pothuajse të boshatisur. Është e qartë se mungesa e gjithë këtyre intelektualëve nuk është e rastësishme. Megjithatë ky është takimi ynë i parë por jo i fundit.» Ndërsa një kritike letrare e të përditshmes "Il Messaggero", admiruese e ngjarjeve të librit, u shpreh: «Prej vitesh kam asistuar në një numër të madh promovimesh libri, por surprizën e sotme po e jetoj për herë të parë... Këto karrige të boshatisura janë më elokuente nga ata që nuk guxuan të uleshin në to. Unë e kam blerë librin prej disa muajsh, por sot do të blej këtu një kopje tjetër, për të pasur autografin e autorit.» Në të vërtet Onorevole Rallo e mbajti fjalën. Ai dhe disa historianë të tjerë italianë, francezë e irlandezë, kanë përgatitur një kritikë historike të argumentuar me titull: «Pse duhet revizionuar historia e shekullit XX.» Në punën e tyre ata janë ndihmuar mjaft nga historianë, intelektualë, e veprimtarë rusë, nëpërmjet dëshmish e provash nga më të ndryshmet.

Ndërsa këta intelektualë të huaj interesoheshin posaçërisht për ngjarjet e librit tim, botuesit shqiptarë (ata kosovarë nuk i kam testuar) nuk pranonin prej vitesh ta botonin librin "Odiseja e një detektivi". As ai që më kishte botuar një përmbledhje tregimesh dhe një roman me ngjarje nga jeta e burgut. Edhe në qoftë se ata këtë e bënin nga frika, një përgjigje refuzimi sqaruese parashikohet në normat e mirësjelljes profesionale edhe të shtëpive botuese më të prestigjioze të kontinentit. Ky problem as që ia vlente të përmendej në këtë shkrim, sikur të mos më shqetësonte një dukuri primitive e mentalitetit shqiptar, që na pengon të zhvishemi nga ndikimi i ndjenjave në gjykimin e realitetit objektiv. Jam i mendimit se edhe një pjesë e inteligjencies së pastër shqiptare e kosovare, nën ndikimin e respektit të madh ndaj anglo-amerikanëve (gjë që e kam manifestuar vetë për një kohë shumë të gjatë) e kanë quajtur si një lloj "rebelimi" të papëlqyer publikimin e atij libri, i cili mund t'iu prishte humorin "miqve tanë të mëdhenj". Kjo është njësoj si të shkosh i plagosur në spital e t'i thuash kirurgut: «Ma qepni plagën, ju lutem, por plumbin mos ma hiqni, se është i markës amerikane!» Kjo "mirësjellje" vetëvrasëse, që i habit edhe vetë amerikanët, i frymëzon ata për të na trajtuar sikur kemi zbritur dje nga pemët. «Rebelimi i së drejtës është një element i përparimi», ka shkruar Hygoi. Ashtu si shumica e shqiptarëve, në Shqipëri e në Kosovë, edhe unë vetë i kam vlerësuar për një kohë shumë të gjatë anglo-amerikanët si simbol të drejtësisë dhe si të vetmit shpëtimtarë të mundshëm nga zgjedha komuniste. Për këtë më nxiste dhe një arsye familjare. Në vitin 1949, babai im, i angazhuar gjatë viteve të luftës në frontin antikomunist, u detyrua të arratisej. Ai kishte mbaruar liceun francez të Korçës dhe vlerësohej me të drejtë nga diktatura si intelektual nacionalist. E ardhmja e këtyre ishte burgu ose pushkatimi. Kur u arratis babai, unë isha vetëm dy vjeç. Qysh atëherë e deri në moshën 44 vjeç, jeta më kaloi në internim, burg e dëbim. Duke më torturuar në hetuesi, më pyesnin: «Na thuaj, ç'di për babanë, që sot është një agjent i CIA- s?» Dhe të doja, unë nuk dija çfarë t'iu thosha, se nuk e kisha njohur e as nuk arrita të njoh baba në jetën time. Mendoni me sa simpati i dëgjoja unë emisionet e rdios "Zëri i Amerikës"! Edhe pa një vakt bukë mund të rrija, por jo pa dëgjuar në darkë në një radio shumë të vjetër Zërin e Shpresës, siç e quaja unë atëherë, mbasi diktatura më luftonte pa mëshirë si "bir i një agjenti të CIA-s" (koha vërtetoi se për këtë ata kishin të drejtë). Imagjinoni se ç'ndodhi në shpirtin tim, kur në kuadër të ngjarjeve të jetuara të librit, mësova se ishte pikërisht dora anglo-amerikane, që e kishte sjellë dhe e mbante në pushtet Enver Hoxhën, dhe "Zëri i Amerikës" s'kishte qenë gjë tjetër veç Zëri i Mashtrimit! Për të shprehur më konkretisht zhgënjimin tim të madh, në prill të vitit 2000 i dërgova kësaj radioje prestigjioze dy kopje të librit tim: njërën me një shënim për z. Elez Biberaj, drejtor i seksionit shqip në atë kohë, dhe tjetrën adresuar personelit të këtij seksioni.

Mendoni se sa "humanitarë" janë anglo-amerikanët, kur s'je i gatshëm t'iu shërbesh interesave të tyre: Ndonëse babai im, si shumë bashkatdhetarë, punoi e vdiq atje, ata sot i bëjnë një luftë të gjithanshme një 62- vjeçari të shumëvuajtur, që jeton në mërgim me fëmijë të vegjël. Në artikullin e mëparshëm unë kam trajtuar vetëm majën e ajsbergut të peripecive të këtushme, por ato nuk mungojnë të cënojnë edhe sferën e jetës private e familjare. E mbi të gjitha, me një cinizëm të skajshëm, më pengojnë të kem një avokat, i cili është domosdoshmëri për çdo emigrant në Perëndim. Kjo dukuri tipike shqiptare e paaftësisë për të ndarë shapin nga sheqeri kur bëhet fjalë për "Miqtë e Mëdhenj" (si dikur për Bashkimin Sovjetik) është mjaft e pranishme sot edhe në Kosovë. Sigurisht, pavarësia e Kosovës është një fitore historike për mbarë kombin tonë, por për këtë ne duhet t'i jemi mirënjohës Zotit, që e bëri atë një territor të domosdoshëm për interesat politike amerikane në rajon. Para se të merrte vendimin për të urdhëruar forcat e NATO-s të bombardonin hordhitë e Milosheviçit në Kosovë, ish-presidenti Klinton mbajti një fjalim të gjatë me temën "Pse interesat perspektive politike amerikane kërkojnë të bombardohet ushtria serbe në Kosovë" në një seancë me dyer të mbyllura të Kongresit Amerikan. Pasi Kongresi i dha OK Presidentit për të bombarduar Kosovën, sikur gjithë kosovarët të bërtisnin natë e ditë "të mos bombardohet vendi ynë", ata nuk do t'i dëgjonte kurrë njeri, ashtu siç nuk i dëgjojnë sot, kur thërrasin me të drejtë për të vendosur qetësinë në veri të Kosovës, e veçanërisht në Mitrovicën e ndarë, ku në çdo çast situata mund të dalë jashtë kontrollit. A mos e kanë të vështirë amerikanët ta vendosin qetësinë në veri të Kosovës, po t'iu interesonte? Aspak. Por duhet bërë ky dallim shumë i rëndësishëm: ata janë të interesuar për territorin e Shqipërinë e të Kosovës, por jo për popujt e tyre. Përkundrazi, sa më shumë probleme e vështirësi të ndeshin elitat kukulla të urdhërzbatuesve në Tiranë e në Prishtinë, aq më të nënshtruara e më të bindura do të jenë ndaj urdhërdhënësve. Evropa ngurron t'i pranojë të burgosurit e Guantanamos, që brenda vitit diku duhet të shkojnë. Polonia e Çekia nuk do të jenë më vendet e instalimit të radarëve ultramodernë e të sistemit antiraketor amerikan. E ku ka vende më të nënshtruara në Evropë se Shqipëria e Kosova, ku çdo veprim i amerikanëve është i duartrokitur para kohe?

Kujtoni për një çast reagimin e presidentit Klinton, kur serbët treguan në televizor tre ushtarakët amerikanë të zënë rob gjatë bombardimeve të NATO-s. Njëri prej tyre kishte një shenjë keqtrajtimi fizik në fytyrë. Presidenti amerikan, i revoltuar si rrallëherë në karrierën e tij të suksesshme, i dërgoi ultimatum gjakësorit Milosheviç se keqtrajtimi i tre robërve amerikanë ( pa le më vrasja !) do të kishte pasoja katastrofike për Serbinë. Dhe diktatori serb u bë qengj. Pse nuk reagonte në të njëjtën mënyrë z. Klinton edhe për mbrojtjen e jetës së mijëra vajzave e djemve të pafajshëm kosovarë që u përdorën mish për top nga bandat e Arkanit

dhe nuk po u gjenden eshtrat as sot? Sepse në ndërgjegjen e tij tre ushtarakët amerikanë vlenin më shumë se gjithë populli i Kosovës. Vëllezër Kosovarë! Mos mendoni se amerikanët mund ta lënë Kosovën, po ua prishëm qejfin ne. Politika nuk bazohet në ndjenja, por në logjikë, në llogari. A e shikoni sot se sa me dashuri i ledhatojnë amerikanët ish- komunistët shqiptarë dhe pjellën e tyre, megjithëse ata i kanë sharë e mallkuar për gjysmë shekulli? Brezat që do të vinë, në qoftë se ndjenja e atdhedashurisë shqiptare do të arrijë të mbijetojë, nuk do të na jenë aspak mirënjohës për lëshimet e pakushtëzuara, që po bëhen sot me sy mbyllur në favor të interesave amerikane. Në kohën e krizës së Karaibeve, kur sovjetikët tentuan të instalonin raketa në Kubë në fillim të viteve gjashtëdhjetë, presidenti Kenedi mbajti një fjalim të rëndësishëm drejtuar kombit, të cilin e filloi me këtë shprehje: «Liria ka çmim të lartë, por populli amerikan ka qenë gjithmonë i gatshëm ta paguajë atë.» Kjo është një e vërtetë historike. Përndryshe amerikanët nuk do të ishin ata që janë e i ka zili gjithë bota. Po populli shqiptar, në Shqipëri e në Kosovë (çështja shqiptare është vetëm një), a është i gatshëm ta paguaj çmimin e lirisë? Apo mendon se e ka fituar lirinë? Nuk besoj të jetë kaq naiv. Ndofta ngaqë kemi vuajtur shumë si popull, Zoti na ka ofruar një shans të rrallë për ta fituar lirinë e vërtetë me një çmim modest, pa sakrifica, pa gjak, pa dhunë, pa rrëmujë, por me veprime të ligjshme, të denja për qytetarin e këtij fillim shekulli. Një proverb kinez thotë: «Nyjen duhet ta zgjidhë ai që e ka lidhur.» Ne kemi sot në dorë prova të pakundërshtueshme, se nyjen e fatit tonë e kanë lidhur pisk amerikanët. Është misioni ynë në të ardhmen që me mjete paqësore, por me vendosmëri, t'i detyrojmë ata ta zgjidhin me duart e tyre këtë nyje. Kjo është plotësisht e mundshme sot. Pavarësisht nga dritë-hijet e diplomacisë anglo-amerikane, dy popujt e tyre janë pa diskutim më të kulturuarit e më të emancipuarit e botës. Asnjë popull perëndimor nuk e kundërshtoi luftën në Irak me vendosmërinë e anglezëve dhe, më pas, të amerikanëve vetë. Ata janë dy popuj që e duan shumë lirinë dhe jo rrallë i kundërshtojnë me kurajë veprimet e qeverive të tyre. Le të bëjmë bashkërisht të gjitha përpjekjet e mundshme, për të nxjerrë plotësisht në dritë të vërtetën e dramës shqiptare të shkaktuar nga diplomacia anglo-amerikane dhe dy popujt e tyre të kulturuar do të jenë përkrah nesh dhe do t'i detyrojnë qeveritë e tyre ta lajnë borxhin karshi popullit shqiptar. Provat i kemi bindëse. Dy trima flenë të qetë në varrezat e Tiranës, se e kanë kryer me nder detyrën ndaj popullit të tyre e atdheut: Fatmir Merdari e Afrim Pahia (të dy personazhe të librit). Çdo shqiptar i ndershëm, që i bie rruga të kalojë nga varrezat e Tiranës, le të vendosë një lule mbi varrin e tyre, mbasi e dhanë jetën në moshën 35 vjeçare, për të shpëtuar popullin shqiptar nga diktatura komuniste. Ëndrra e tyre dhe e bashkëluftëtarëve të tyre do të ishte bërë realitet në vitin 1984, sikur CIA ta kishte mbajtur premtimin e dhënë, për të ndihmuar grupin komplotist antidiktatorial të

kuadrove të lartë të Shërbimit Sekret Shqiptar për përmbysjen e diktaturës. Por ata vepruan ashtu siç kishin vepruar me forcat nacionaliste gjatë viteve të luftës: e sabotuan veprimtarinë e tyre. Duke e vënë nën kontroll gjithë grupin në emër të bashkëpunimit, ata i dekoruan anëtarët e tij dhe i tërhoqën në Amerikë, duke sabotuar qëllimin e veprimtarisë së tyre. Plot 20 anëtarë të atij grupi ( ish kuadro të rëndësishëm dhe detektivë të DSJsë) mbahen nën kontroll të rreptë të CIA-s në Amerikë prej një çerek shekulli. Midis tyre janë edhe Hamit Meli, Guri Streto (ish baxhanak i Ilir E. Hoxhës) dhe Dari Meli (vëllai i të parit), të tre personazhe të librit. Të dhënat e identitetit të dy vëllezërve Meli mund t'i gjeni në zyrën e gjendjes civile të lagjes "Palorto" në Gjirokastër. Të interesuarve dashamirës do t'iu jepja dhe ndonjë adresë a numër telefoni të dobishëm. Për fat, të gjithë ata janë më të rinj nga unë. Ata janë dëshmitarë të gjallë të sabotimit që iu bë veprimtarisë së tyre atdhetare dhe disponojnë një arkiv shumë të pasur, të fshehur në Shqipëri, me filmime që zgjasin orë të tëra, regjistrime masive, fotografi e prova nga më të ndryshmet. Është për këtë arsye që CIA vigjëlon me fanatizëm në survejimin e tyre. Në këto rrethana, duhet që me një libër e një lule në dorë, në mënyrë paqësore e të vendosur, t'i detyrojmë ambasadorët e tyre, institucionet e tyre, personalitetet e tyre të prononcohen për këtë çështje, që duan ta ruajnë top sekret, megjithëse ajo nuk është më e tillë. Mua m'u njoh e drejta e azilit politik mbasi e vërteta e librit u shoshit për vite e vite me radhë, megjithëse ajo ishte e qartë si drita e diellit. Ç'kuptim ka heshtja tendencioze e anglo-amerikanëve sot, kur dosja ime në Bruksel, e përpiluar nga vetë aleatët e tyre, i akuzon ata për prapaskenën e dramës shqiptare? Atëherë, me zë të fortë e pa na u dridhur qerpiku t'iu themi: «Zotërinj Anglo-Amerikanë, Na ktheni lirinë e sabotuar dhe Atdheun e copëtuar! Jo Shqipërinë e Madhe, siç e trumbetojnë armiqtë tradicionalë të kombit tonë, por Shqipërinë e Zotit, ku foli gjuhën e tij paqësore populli më i lashtë i Ballkanit. Mos vazhdoni më të na sakrifikoni, pse jemi një grusht myslimanësh të rrethuar nga kryqet e fqinjëve grabitqarë e agresivë. Ne e admirojmë dhe e respektojmë qytetërimin tuaj, ashtu siç urrejmë flijimet politike, që i kanë kushtuar shumë shtrenjtë kombit tonë. Respektoni parimin tuaj të mirënjohur se «në politikë nuk ka miq e as armiq të përhershëm.» Presidenti Obama të mbajë premtimin e tij drejtuar botës në fjalimin inagurues si president: "Gjithë njerëzit dhe qeveritë që po na ndjekin sot, nga kryeqytetet më të mëdha e deri te fshati i vogël ku lindi babai im, ta dinë se Amerika është mikja e çdo vendi dhe çdo burri, gruaje dhe fëmije, që përpiqen për një të ardhme në paqe dhe me dinjitet, dhe né jemi gati për të udhëhequr edhe një herë." Le të jetë ky premtim i madh fillim i një ere të re në marrëdhëniet shqiptaro-amerikane që të sjellë NDRYSHIMIN historik që ishte moto e fushatës elektorale të z. Obama. Zgjatu dorën e miqësisë së sinqertë shqiptarëve konform premtimit tuaj,

Zoti President, dhe ata do t'ju presin me bukë e kripë e zemër, sipas zakonit fisnik të trojeve të tyre të lashta ku, jo vetëm njerëzit, por edhe guri e druri janë djegur për liri e drejtësi.» Në qoftë se pjesa e shëndetshme e inteligjencies shqiptare e kosovare nuk do të jetë e gatshme t'i paguaj një çmim kaq modest e të kulturuar lirisë së saj, atëherë né duhet të pranojmë se jemi duke përjetuar me një gjakftohtësi diskredituese fillimin e fundit të kombit tonë dhe nuk meritojmë fat tjetër. Por zëri që më erdhi nga shkretëtira shqiptare këtë prag pranvere shpresoj të jetë një ogur i mirë.