ΜΕΡΟΣ

Α΄

ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ

7

ΜΕΡΟΣ

Α

ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Όπως όλα τα έντομα έτσι και η μέλισσα υπήρχε στη γη πολύ πριν την
εμφάνιση του ανθρώπινου είδους. Σύντομα ο πρωτόγονος άνθρωπος
αντιλήφθηκε την αξία των μελισσών και, όπως μαρτυρούν σχετικές
χαραγμένες παραστάσεις που έχουν βρεθεί σε σπήλαια, μάζευε το γλυκό
προϊόν τους-το μέλι-μέχρις ότου, μερικές χιλιετίες τώρα, μπόρεσε να τις
καταστήσει οικόσιτες. Κατάφερε δηλαδή να δημιουργήσει χώρους (κυψέλες)
στους οποίους να διατηρεί τις μέλισσες, να τις παρατηρεί και να τις χειρίζεται
κατάλληλα προκειμένου να πάρει τα προϊόντα που αυτές παράγουν.
Οι Έλληνες ήταν από τους πρώτους που γνώρισαν και διέδωσαν την
τέχνη της μελισσοκομίας, είναι δε πάρα πολλά τα σχετικά αρχαιολογικά
ευρήματα και οι αναφορές ακόμα και στη Μυθολογία τους. Στην εικόνα 1
φαίνεται κείμενο γραμμένο σε συλλαβικό αλφάβητο της Γραμμικής Β΄, από
πινακίδα της Κνωσού του 14 ου αιώνα π.Χ., με ένα από τα αρχαιότερα
ευρήματα σχετικά με την Μελισσοκομία.

Εικόνα 1
.
π ά σ ι θε ο ί ς μ έ λ ι
ΑΜΦΟΡ Ε Υ Σ 1
( προσφέρεται ) σ ε όλους τους θε ούς μέ λι

.

έ νας

αμφορέ ας
(από το βιβλίο “Αρχαία Ελληνική Γλώσσα”, της Α΄ Γυμνασίου,
ΟΕΔΒ, Αθήνα 2000)
Η μέλισσα ανήκει στην Τάξη
Hymenoptera των εντόμων και στο
γένος Apis το οποίο περιλαμβάνει και τα είδη :
Apis dorsata F., Apis florea
F., Apis cerana F. και Apis mellifera L. Από τα 4 αυτά είδη μελισσών το
τελευταίο είναι εκείνο το οποίο ενδιαφέρει ιδιαίτερα και το οποίο κυρίως
εκμεταλλεύεται ο άνθρωπος σε όλο τον κόσμο.
Στο είδος αυτό ( Apis mellifera ) υπάρχουν διάφορα υποείδη ή φυλές.
Στην Ελλάδα κυρίαρχη φυλή είναι η A. mellifera macedonica γνωστή και ως
μακεδονίτικη μέλισσα η οποία αναγνωρίζεται ως μια από τις καλύτερες στον
κόσμο.
8

Η ενασχόληση με τις μέλισσες τόσο σε ερασιτεχνικό όσο και σε
επαγγελματικό επίπεδο είναι ευχάριστη και οικονομικά αποδοτική, αρκεί
κανείς να αγαπήσει το αντικείμενο αυτό, να το μελετήσει και να διαθέσει τον
ανάλογο χρόνο. Η Μελισσοκομία άλλωστε πάντα έδινε σημαντικό εισόδημα,
συμπληρωματικό ή κύριο στους ασχολούμενους με αυτή.
Στα κεφάλαια που ακολουθούν θα μελετήσουμε τους εξής τομείς
:
ο
Στο 1 κεφάλαιο : Γενικά στοιχεία για το αντικείμενο του κλάδου της
Μελισσοκομίας και τις προοπτικές του.
Στο 2 ο κεφάλαιο : Το μελίσσι ως παραγωγικός οργανισμός.
Στο 3 ο κεφάλαιο: Τις συνθήκες, τους παράγοντες, τους τρόπους και τις
πρακτικές που επηρεάζουν την εκτροφή των μελισσών και την παραγωγή
των προϊόντων τους.
Στο 4 ο κεφάλαιο: Περιγραφή μελισσοκομικών προϊόντων και μέσα λήψης
αυτών στο μελισσοκομείο και στο μελισσοκομικό εργαστήριο.
Στο 5 ο κεφάλαιο: Τυποποίηση, συσκευασία και εμπορία μελισσοκομικών
προϊόντων.

9

1ο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Αντικείμενο,
Δραστηριότητες και
Προοπτικές
της Μελισσοκομίας

10

1

ο
κεφάλαιο

Αντικείμενο, Δραστηριότητες και Προοπτικές
της Μελισσοκομίας
1.1.

Ορισμός Μελισσοκομίας. Ρόλος της μέλισσας στο οικοσύστημα.
Η μελισσοκομία αποτελεί ιδιαίτερο κλάδο της γεωπονίας. Ασχολείται
με τη μέλισσα και την παραγωγή των μελισσοκομικών προϊόντων της. Είναι
ένας εφαρμοσμένος παραγωγικός κλάδος ο οποίος διδάσκεται ακόμη και στα
πανεπιστήμια. Πολλές μελέτες γίνονται σε ερευνητικά και εκπαιδευτικά
κέντρα σε όλο τον κόσμο για την μελισσοκομία.
Είναι γεγονός ότι με τις έννοιες μέλισσα, μελισσοκομία, μελίσσι
αμέσως έρχεται στο νου το μέλι, το κερί, ίσως και ο βασιλικός πολτός. Ο
ρόλος όμως της μέλισσας στη φύση είναι ιδιαίτερα σημαντικός και
υπερβαίνει κατά πολύ την αξία των προϊόντων αυτών. Έχετε ασφαλώς μάθει
σε άλλα μαθήματα ότι τα φυτά ανάλογα με το αν χρειάζονται ή όχι τα έντομα
για να γονιμοποιηθούν, χωρίζονται σε ‘‘εντομόφιλα’’ και ‘‘ανεμόφιλα’’
αντίστοιχα.
Η μέλισσα θεωρείται το κυριότερο είδος
εντόμου που επικονιάζει τα άνθη των
εντομόφιλων φυτών (Εικ. 1.1) μεταφέροντας
τη γύρη από το ένα άνθος στο άλλο. Αυτή την
«προσφορά» της στα φυτά την κάνει συνεχώς
όλο το χρόνο εφόσον οι καιρικές συνθήκες το
επιτρέπουν. Είναι μια ανάγκη της για να τραφεί
η ίδια και το μελίσσι. Το πώς γίνονται όλα
αυτά θα τα δούμε καθώς θα μελετάμε την
μέλισσα καλύτερα. Συνέπεια της επικονίασης
είναι η γονιμοποίηση των φυτών και η
παραγωγή καρπών και σπόρων. Τα
Εικόνα 1.1
περισσότερα καλλιεργούμενα φυτά στην χώρα
Μέλισσα σε άνθος
μας είναι εντομόφιλα και έτσι η παρουσία της
αχλαδιάς
μέλισσας
συμβάλλει
ουσιαστικά
στην
ποσοτική αλλά και την ποιοτική παραγωγή των φυτών αυτών.
Στη φύση οι σπόροι, αφού ωριμάσουν, πέφτουν στο έδαφος και
φυτρώνουν δημιουργώντας νέα φυτά. Έτσι λοιπόν τα φυτά συνεχίζουν να
αναπαράγονται, να πολλαπλασιάζονται και να δίνουν μεταξύ άλλων με την
λειτουργία της φωτοσύνθεσης, το οξυγόνο και τις οργανικές ενώσεις

11

(σάκχαρα). Αυτά είναι δύο εντελώς απαραίτητα χημικά συστατικά για τη
διατήρηση της ζωής στον πλανήτη μας.
1.2.

Τα προϊόντα του μελισσιού
Το πιο γνωστό προϊόν που παράγεται από τη μέλισσα είναι
αναμφίβολα το μέλι . Η τροφή αυτή που αποτελείται από 180 διαφορετικές
ουσίες, δεν υπάρχει έτοιμη στη φύση ούτε
μπορεί ο άνθρωπος να την κατασκευάσει στο
εργαστήριο. Μόνο η μέλισσα φτιάχνει μέλι,
αφού πρώτα συλλέξει το νέκταρ από τα άνθη
ή συλλέξει άλλες γλυκές ουσίες γνωστές ως
μελιτώματα. Τα μελιτώματα είναι εκκρίσεις
ορισμένων εντόμων που ζουν (παρασιτούν)
Εικόνα 1.2
πάνω στα φυτά. Η μέλισσα μεταφέρει τις
Μέλι σε κηρήθρα
ουσίες αυτές στην κυψέλη, τις μεταποιεί, τις
εμπλουτίζει με δικές της ουσίες παράγοντας έτσι το μέλι. Στη συνέχεια το
αποθηκεύει μέσα στις κηρήθρες (Εικ. 1.2).
Η αξία του μελιού ως διατροφικού προϊόντος στον άνθρωπο είναι
πολύ μεγάλη και δεν μπορεί να συγκριθεί με άλλες γλυκαντικές ουσίες
(ζάχαρη κ.ά.).
Η γύρη των λουλουδιών μαζεύεται από τις μέλισσες στα πίσω πόδια
τους (Εικ. 1.3), μεταφέρεται και αποθηκεύεται μέσα στη κυψέλη, στα κελιά
των κηρηθρών (Εικ. 1.4). Η γύρη αποτελεί ένα άλλο σπουδαίο

Εικόνα 1.3

Εικόνα 1.4

Εργάτρια μέλισσα μεταφέρει

Γύρη τοποθετημένη μέσα σε

γύρη μέσα στην κυψέλη.

κελιά.

μελισσοκομικό προϊόν. Είναι πλούσια σε πρωτεΐνες και αποτελεί άριστη
τροφή για τον άνθρωπο. Υπάρχουν πολλά δεδομένα που δείχνουν την μεγάλη
της αξία στη διατήρηση της υγείας και της καλής φυσικής του κατάστασης.
Ο βασιλικός πολτός είναι μια πλούσια πρωτεϊνούχος τροφή. Έχει
υπόλευκη κρεμώδη εμφάνιση, ιδιάζουσα οσμή και υπόξινη γεύση. Παράγεται
12

από ειδικούς αδένες (υποφαρυγγικούς
αδένες) που βρίσκονται στο κεφάλι
των νεαρών εργατριών μελισσών. Με
τον πολτό αυτό τρέφεται συνεχώς και
αποκλειστικά η βασίλισσα (Εικ. 1.5).
Το κερί παράγεται σε ειδικούς
αδένες (κηρογόνοι αδένες) που
βρίσκονται στο κάτω μέρος της
κοιλιάς των εργατριών. Είναι ένα
Εικόνα 1.5
πολύπλοκο μίγμα από 300 ουσίες
Βασιλικός πολτός σε
περίπου. Είναι επίσης αδύνατο να το
βασιλικά κελιά.
συνθέσει ο άνθρωπος. Με το κερί οι
μέλισσες χτίζουν τις κηρήθρες τους
.
(Εικ. 1.6). Οι χρήσεις του είναι πολλές
από την κατασκευή κεριών και
λαμπάδων,
την
παρασκευή
καλλυντικών, βερνικιών, λιπαντικών
ως και τις καλές τέχνες (ζωγραφική,
ομοιώματα κ.ά.).
Η πρόπολη αποτελείται από
διάφορες ρητινώδεις εκκρίσεις των
φυτών
που
συλλέγουν
και
επεξεργάζονται οι εργάτριες, οι οποίες
Εικόνα 1.6
προσθέτουν
κερί,
γύρη
και
Φυσικές κηρήθρες.
εμπλουτίζουν και με άλλες ουσίες. Ο
ρόλος της στο μελίσσι είναι κυρίως προστατευτικός διότι δρα εναντίον των
βακτηρίων. Οι μέλισσες καλύπτουν με πρόπολη κάθε ξένο σώμα που θα
βρεθεί μέσα στην κυψέλη και είναι αδύνατο να το μεταφέρουν και να το
πετάξουν έξω. Με την πρόπολη επίσης καλύπτουν τα ανοίγματα, τις
χαραμάδες της κυψέλης.
Οι χρήσεις της πρόπολης για τον άνθρωπο είναι πολλές όπως: στην
ιατρική, κτηνιατρική, βιομηχανία καλλυντικών, την σαπωνοποιία καθώς και
στη βιολογική γεωργία.
Το δηλητήριο των μελισσών παράγεται από ειδικούς αδένες (αδένες
δηλητηρίου) της εργάτριας. Είναι ένα πολύπλοκο μίγμα χημικών ουσιών.
Έχει διαυγή εμφάνιση, έντονα πικρή γεύση και χαρακτηριστική οσμή. Έχει
πολλές χρήσεις στην ιατρική.
1.3.

Η Μελισσοκομία στην Ευρώπη και τον Κόσμο

13

Από τα στατιστικά στοιχεία μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι η
Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) στο σύνολό της παρουσιάζει έλλειμμα όσον αφορά
το μέλι και πρέπει να εισάγει περίπου το ήμισυ του μελιού που καταναλώνει.
Ο βαθμός αυτάρκειάς της το 1998/99 ήταν 47,4% (στοιχεία
FAO ) και για
πρώτη φορά μειώθηκε από το ποσοστό του 50%. Αναλυτικά στον Πίνακα
1.1. που ακολουθεί βλέπουμε στοιχεία για το ισοζύγιο εφοδιασμού με μέλι
της Ε.Ε. των 15 κρατών μελών.
Πίνακας 1.1.
Ισοζύγιο Μελιού (Έτος 1998/99) στην Ε.Ε.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Εσωτερική χρήση-κατανάλωση Ε.Ε. (σε εκατομμύρια κιλά)
Χρησιμοποιούμενη παραγωγή (σε εκατομμύρια κιλά)
Συνολικές εισαγωγές (σε εκατομμύρια κιλά)
Συνολικές εξαγωγές (σε εκατομμύρια κιλά)
Ενδοκοινοτικές συναλλαγές (σε εκατομμύρια κιλά)
Κατανάλωση (κιλά ανά άτομο)
Βαθμός αυτάρκειας (% στην εσωτερική κατανάλωση)

274,9
130,2
150,4
5,7
31,4
0,7
47,4

Πηγή: Eurostat (Cronos ) από την Έκθεση της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών
Κοινοτήτων με αριθμό

COM (2001) 70 τελικό/16.02.2001

Πίνακας 1 . 2
Μελίσσια ανά κράτος-μέλος στην Ευρωπαϊκή
Ένωση των 15
Κράτος-Μέλος
Αυστρία
Βέλγιο
Γαλλία
Γερμανία
Δανία
Ελλάδα
Ηνωμένο Βασίλειο
Ιρλανδία
Ισπανία
Ιταλία
Λουξεμβούργο
Ολλανδία
Πορτογαλία
Σουηδία
Φινλανδία

Αριθμός Μελισσιών
363.967
100.000
1.446.900
899.000
155.000
1.380.000
200.000
20.000
2.238.064
1.100.000
10.213
80.000
632.500
145.000
42.000

Αναλογία % στο Σύνολο
4.13
1.13
16.42
10.20
1.76
15.66
2.27
0.23
25.40
12.48
0.11
0.91
7.18
1.64
0.48

14

ΣΥΝΟΛΟ

8.812.644

Πηγή: Από Επιτροπή Ε.Ε.,

100.00

AGRI .D.2, L.A., VI/3015/98 rev.11 /21.01.2002

(MIEL PROGR 2002)

Στον Πίνακα 1.2. φαίνεται πόσο έντονα ασκείται η δραστηριότητα της
μελισσοκομίας στην Ε.Ε. των 15 κατά το έτος 2002 σε σχέση με τον αριθμό
των μελισσιών ανά κράτος μέλος.
Ο Πίνακας 1.3. δείχνει συγκριτικά την παγκόσμια παραγωγή μελιού
και αντίστοιχα εκείνες της Ε.Ε. και της Ελλάδας για ορισμένες χρονιές.
Πίνακας 1.3
Συγκριτικός Πίνακας Παγκόσμιας Παραγωγής
Μελιού στην Ε.Ε. (σε εκατομμύρια κιλά)
Έτος
1995
1997
1999

Συνολική Παγκόσμια
Παραγωγή
1.142
1.147
1.174

Παραγωγή
Ε.Ε.
120
117
116

Παραγωγή
Ελλάδας
14,0
12,0
12,5

Πηγή: FAO από την Έκθεση της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων με αριθμό
COM (2001) 70 τελικό/16.02.2001

Από τον Πίνακα 1.3. προκύπτει η μικρή συγκριτικά παραγωγή μελιού
στην Ε.Ε. σε σχέση με την παγκόσμια παραγωγή. Χώρες με μεγάλη
παραγωγή σε μέλι είναι η Ρωσία, η Βραζιλία, η Κίνα, η Αργεντινή και οι
Η.Π.Α.
1.4.

Κατάσταση και προοπτικές της Μελισσοκομίας στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα υπάρχουν 24.580 μελισσοκομικές εκμεταλλεύσεις. Απ’
αυτές μόνον οι 3.000, περίπου 12% του συνόλου, μπορούν να
χαρακτηρισθούν ως επαγγελματικές. Οι επαγγελματίες μελισσοκόμοι
κατέχουν περίπου 400.000 κυψέλες δηλαδή το 29% του συνολικού αριθμού
των κυψελών. Ο συνολικός αριθμός κυψελών στη χώρα μας, όπως ήδη
σημειώνεται, ανέρχεται σε 1.380.000 περίπου ( Πηγή: Τμήμα Μελισσοκομίας,
Δ/νση Ζωικής Παραγωγής, Υπ. Γεωργίας 2002).
Παράγονται στη χώρα μας κατά μέσο όρο περίπου 12.000 τόνοι μέλι
το χρόνο. Η μέση ετήσια απόδοση ανά μελίσσι είναι 8,70 κιλά. Θεωρείται
χαμηλή και υπάρχουν περιθώρια αύξησής της. Πρέπει να σημειώσουμε ότι
παρουσιάζονται μεγάλες διακυμάνσεις στη παραγωγή μελιού ανά μελίσσι,
γεγονός το οποίο οφείλεται στη μη σωστή εκτροφή των μελισσοσμηνών και
σε άλλους παράγοντες.

15

Στη χώρα μας καταναλώνονται περίπου κατά μέσο όρο 16.000 τόνοι
μέλι το χρόνο. Απ’ αυτούς κάθε χρόνο οι 4.000 τόνοι εισάγονται από
διάφορες χώρες. Παρουσιάζει λοιπόν αυτάρκεια σε ποσοστό 75% περίπου.
Δεδομένης της ελλειμματικότητας στο μέλι στην Ελλάδα και την Ε.Ε.
υπάρχουν μεγάλα περιθώρια ανάπτυξης του κλάδου της μελισσοκομίας στη
χώρα μας. Ακόμη πρέπει να τονισθεί ότι η ποιότητα του ελληνικού μελιού
είναι ανώτερη λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών παραγωγής του (χλωρίδα,
κλίμα, έδαφος) σε σύγκριση με άλλες χώρες. Έτσι το ελληνικό μέλι είναι
περιζήτητο και οι δυνατότητες αύξησης των παραγωγικών δραστηριοτήτων
γι’ αυτό και για τα υπόλοιπα μελισσοκομικά προϊόντα είναι πολύ μεγάλες.
Το Υπουργείο Γεωργίας, αρμόδιο για τον κλάδο της μελισσοκομίας,
τον έχει εντάξει στους προωθούμενους κλάδους για τους εξής λόγους:
1. Από τη δραστηριότητα της μελισσοκομίας παράγεται ένα προϊόν,
«Το Μέλι», παραδοσιακό ελληνικό προϊόν από αρχαιοτάτων χρόνων. Σήμερα
ανήκει στον κατάλογο των προϊόντων της μεσογειακής διατροφής. Εκτός από
το μέλι, από την άσκηση της μελισσοκομίας, παράγονται, όπως έχει
αναφερθεί, και άλλα προϊόντα. Όλα τα προϊόντα είναι μεγάλης βιολογικής
αξίας, με μεγάλη ζήτηση στην αγορά, και στα οποία η χώρα μας είναι
ελλειμματική.
2. Με τον κλάδο της μελισσοκομίας ασχολούνται περίπου 24.000
νοικοκυριά, με σημαντική επίδραση στο οικογενειακό τους εισόδημα.
3. Η μέλισσα κατέχει σημαντικό ρόλο στο οικοσύστημα και ιδιαίτερα
στην αγροτική παραγωγή με την επικονίαση των εντομόφιλων φυτών όπως
και προηγουμένως έχει αναφερθεί.

16

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful