inhoud

p.3 p.4 p.8 p.12 p.16 p.20 p.24 de stad van alle tijden de gelovige stad de handelsstad de verdedigbare stad de industriestad junior programma monumentale activiteiten kennis & kunde avondprogramma lezingen debat boot wandelingen fietstochten jubileum & estafette exposities boeken p.38 p.55 p.56 p.58 p.59 monumenten informatie & reserveren plattegrond zonder moeite niets | Ymere colofon & sponsors Het thema is Nieuw gebruik - Oud gebouw. Dat betekent aandacht voor de historie met een blik op de toekomst. Hoe krijgen monumentale gebouwen een nieuwe bestemming, een nieuw leven? De monumenten die dit jaar centraal staan – kerken, militaire gebouwen, pakhuizen en fabrieken – hebben vele verhalen te vertellen. Verhalen over de gelovige stad, de verdedigbare stad, de handelsstad en de industriestad. In dit programmaboekje leest u er meer over. Ontdek de rijkdom van de geschiedenis, heden en toekomst van de Amsterdamse monumenten. Geniet van het rijke aanbod aan bijzondere locaties en monumentale activiteiten. De komende jaren krijgt Amsterdam door de ingrijpende economische en maatschappelijke veranderingen te maken met een overschot aan gebouwen. Voor talloze monumentale kerken, bedrijfsgebouwen en industrieel erfgoed is het niet eenvoudig een nieuwe functie te vinden. Carolien Gehrels wethouder Monumenten Gemeente Amsterdam Bureau Monumenten & Archeologie zet zich in voor het behoud van dit waardevolle erfgoed en adviseert over de aanpassing en transformatie van deze gebouwen voor een duurzame toekomst. Esther Agricola directeur Bureau Monumenten & Archeologie Wij wensen u een mooi Open Monumentendweekend! Open Monumentendag Amsterdam wordt mogelijk gemaakt door de medewerking van talloze particulieren, ruim 150 vrijwilligers, hoofdsponsor Ymere, corporaties, monumentenorganisaties, architecten, bouwers en bedrijven. Twee dagen lang openen meer dan 60 Amsterdamse monumenten gratis hun deuren met 9 lezingen, 6 wandelingen, 3 fietstochten, 5 exposities, 1 debat, 1 live-opgraving en de Grote Monumentenquiz Amsterdam op verschillende locaties. Voor kinderen is een junior programma samengesteld. Zo staat een team van jongerengidsen klaar om kinderen rond te leiden in bekende monumenten. Voor het eerst is er ook een wervelend avondprogramma met muziek, films, wandelingen en verhalen. Maar voorop staan de monumenten in alle delen van de stad. Allemaal goed bereikbaar met de fiets, de tram, de bus, de pont of te voet. Dit jaar bestaat Open Monumentendag 25 jaar. Amsterdam is ter gelegenheid van dit prachtige jubileum gaststad voor de landelijke opening en daar zijn we heel trots op! In het weekend wordt dit natuurlijk ook gevierd met een feestelijk programma boordevol activiteiten

door Vincent van Rossem
3

Hergebruik is een wat modieus woord waarmee men bedoelt dat gebouwen gemoderniseerd kunnen worden, zoals The Bank op het Rembrandtplein, of een nieuwe functie krijgen, zoals De Bazel aan de Vijzelstraat. Veel mensen vinden dat opmerkelijk, omdat architecten en stedenbouwers bijna anderhalve eeuw lang verkondigd hebben dat sloop en nieuwbouw een betere keuze is. Maar wie even tot zich door laat dringen dat de meeste Europese steden bijna duizend jaar oud zijn, en soms veel ouder, begrijpt wel dat het stedelijk bouwwerk door de eeuwen heen altijd al werd hergebruikt. De plattegrond verandert niet of nauwelijks, afgezien van wat onnozele doorbraken, en ook gebouwen kunnen heel lang meegaan. Gelukkig maar, want daardoor hebben steden een eigen karakter.

De grachtenhuizen, die beeldbepalend zijn voor het zeventiende-eeuwse Amsterdam, hebben in de loop der tijd vele ingrijpende moderniseringen ondergaan. Doorgaans dateren alleen de bouwmuren, de balklagen en de gevel uit de bouwtijd. Zelfs het Koninklijk Paleis, het absolute topmonument, is voorzien van waterleiding, elektra, centrale verwarming, liften en ander modern gemak. Veranderende gebruikseisen en smaakopvattingen hebben in de loop der tijd geleid tot een permanent proces van verbouwing. Daarbij speelde ook een rol dat bouwmaterialen kostbaar waren, dus niemand kwam op de gedachte om solide gebouwen zoals het Wibauthuis en het Stationspostkantoor af te breken. Hergebruik heeft niets te maken met sentiment of nostalgie. Het is gewoon domme verspilling om gebouwen te slopen, laat staan hele wijken af te breken en nieuw te bouwen. Gelukkig begint onze samenleving na een lange periode van hysterische afbraak weer tot bezinning te komen. Het besef daagt dat het verstandig is om zuinig te zijn op de leefomgeving. Niet alleen voor het zo zwaar geteisterde natuurlijke milieu luidt de noodklok, maar ook voor de stad als menselijke woonplaats. Het streven naar duurzaamheid betekent mede dat het verstandig is om zuinig te zijn met gebouwen. Elke volle container bouwafval is in feite een schande. Bovendien heeft de ervaring geleerd dat de beloofde zegeningen van nieuwbouw vaak resulteren in grootschalige mislukkingen. De Weesperstraat, Kattenburg en Wittenburg bewijzen dat bestuurders, stedenbouwers en architecten zich lelijk kunnen vergissen, terwijl de Ring 20-40 laat zien dat behoud en herstel meer toekomstwaarde heeft. De bescheiden subsidieregeling 'beter verbeteren' is een zegen voor de stad geweest.

Hergebruik en monumentenzorg gaan niet per definitie samen. Verstandig bouwbeleid en duurzame ruimtelijke ordening kunnen gewoon niet zonder hergebruik. Maar Bureau Monumenten & Archeologie is natuurlijk wel bij uitstek het kenniscentrum als het om bijzonder waardevolle architectuur gaat. Daarbij vormt het evenwicht tussen behoud en vernieuwing een lastig probleem, waarvoor geen perfecte oplossing bestaat. Toch laten diverse voorbeelden in Amsterdam nu al zien dat hergebruik bepalend zal zijn voor het toekomstige bouwen. Graansilo's, pakhuizen, kerken, kazernes, klaarblijkelijk kan elk type gebouw op creatieve wijze getransformeerd worden tot vastgoed met een eigentijds karakter in een vertrouwd jasje. Zo krijgt ook het stedelijk bouwwerk weer de kans om in een normaal tempo te veranderen, en niet, zoals de Franse dichter Baudelaire het uitdrukte, sneller dan het menselijk hart verdragen kan.

Silhouet Sint Josephkerk Foto Han van Gool | Vondelkerk

5

Amsterdam was tot 1578 een rooms-katholieke stad, daarna werd het een hervormde stad. Ook arriveerden vele joodse immigranten en ontstond Mokum, joods Amsterdam. Die veranderingen hadden uiteraard gevolgen voor de religieuze bouwkunst. Aan het tegenwoordige Jonas Daniël Meijerplein verrezen twee grote synagogen, de Portugese en de Hoogduitse.

Laatstgenoemde biedt nu onderdak aan het Joods Historisch Museum . Het katholieke geloof werd gedoogd maar alleen in min of meer onzichtbare kerken, de schuilkerken. Het museum Ons' Lieve Heer op Solder en de Rode Hoed, die gebruikt wordt als zalencentrum, zijn bekende voorbeelden. De hervormden namen de Oude en de Nieuwe Kerk in bezit, waarbij uiteraard het roomse interieur goeddeels verdween, maar zij bouwden vooral ook nieuwe kerken, waarvan de Westerkerk en de Noorderkerk nog als gebedshuis dienen. Voor de Zuiderkerk en de Oosterkerk is nooit een passende bestemming gevonden. De Oude Lutherse Kerk vormt een stemmige entourage voor de plechtigheden van de Universiteit van Amsterdam en er wordt nog steeds gekerkt. De stad kende voor de Alteratie in 1578 ook vele kloosters die door het nijpende ruimtegebrek in de ommuurde stad direct in gebruik werden genomen voor andere functies. De vaak grootschalige gebouwencomplexen kwamen de overheid bijzonder goed van pas. De bezittingen van de Oude en de Nieuwe Nonnen gingen een nieuwe toekomst tegemoet als stedelijk ziekenhuis, het Binnengasthuis. Het complex bestaat nog steeds, maar de oorspronkelijke opstallen zijn na 1850 vervangen door nieuwbouw. Inmiddels een uniek ensemble van rijksmonumenten dat zowel ruimtelijk als architectonisch van grote waarde is voor de stadsgeschiedenis, maar de Universiteit van Amsterdam heeft helaas geen oog voor de gebruiksmogelijkheden van dit erfgoed. Het Sint Luciaklooster aan

de Nieuwezijds Voorburgwal ging onderdak bieden aan wezen, tot het Burgerweeshuis in 1960 verhuisde naar het wereldberoemde gebouw van Aldo van Eyck. Het oude klooster kreeg vervolgens een geheel andere functie als Amsterdam Museum. Van het Bethaniënklooster aan de Barndesteeg resteert een deel, terwijl de kapel van het Agnietenklooster nog steeds herinnert aan een ver verleden van de Universiteit van Amsterdam, zij het recent wat modieus gemoderniseerd. Na de Hervorming werd het rustiger aan het religieuze front. Er verrees incidenteel wat nieuwbouw, zoals de Nieuwe Lutherse Kerk aan het Singel in 1671 en de Uilenburger Synagoge in 1766, beide gebouwen zijn met minimale ingrepen geschikt gemaakt voor bijeenkomsten. Pas in de tweede helft van de negentiende eeuw was er weer sprake van ingrijpende veranderingen. De bevolking groeide snel en er verrezen vele nieuwe kerkgebouwen

"het werd rustiger aan het religieuze front"

voor het nog altijd bloeiende geloofsleven. Bovendien mochten de katholieken vanaf de Franse tijd weer openlijk naar de kerk gaan, wat tot gevolg had dat er ook in

6

Amsterdam een enorme bouwcampagne op gang kwam. Met als voornaamste resultaat de befaamde kerken van P.J.H. Cuypers, de Nicolaaskerk van A.C. Bleys en de Krijtberg van A. Tepe. Deze ongekende productie van religieuze bouwkunst ging door tot in de jaren zestig van de twintigste eeuw. Toen kwam een radicale modernisering van de Nederlandse samenleving op gang die tot gevolg had dat meer en meer kerken op zondag leeg bleven.

van wezenlijk belang zijn voor het stadsbeeld. Denk bijvoorbeeld aan torenspitsen van de Posthoornkerk aan de Haarlemmerstraat die de wijde omgeving verrijken. De Pniëlkerk aan de Bos en Lommerweg, in wezen een heel bescheiden gebouwtje, staat niet voor niets bekend als het 'theelichtje'. De glazen bouwstenen van dit uitgesproken modernistische ontwerp vormen een perfect gesitueerde lantaarn die stedenbouwkundig van groot belang is. Gelukkig functioneert de Pniëlkerk tegenwoordig uitstekend als café en cultureel centrum.

"onzekere toekomst voor kerken in Amsterdam"

Ondanks deze successen, en er zijn er natuurlijk meer, bijvoorbeeld de Amstelkerk, de Oranjekerk, en de Majellakerk , vormen nog vele min of meer in onbruik geraakte kerkgebouwen een punt van grote zorg. De sloop van

De vele kerkgebouwen uit de periode na 1850 vormen nu een probleem. Het is, afgezien van een aantal uitzonderingen, waaronder de Nicolaaskerk en de Krijtberg, vrijwel onmogelijk voor de snel slinkende geloofsgemeenschappen om de erfenis uit het verleden te onderhouden. Tegelijkertijd gaat het echter vrijwel altijd om bovengemiddeld goede en interessante architectuur die ruim voldoet aan de criteria voor plaatsing op de monumentenlijst. Herbestemming is dan de enige oplossing, vaak met ingrijpende gevolgen. Het is buitengewoon lastig voor ontwerpers om bij functiewijziging oplossingen te verzinnen die ook nog recht doen aan het oorspronkelijke Godshuis. Vooral de ruimtelijke kwaliteit van het interieur is bijna niet te handhaven, maar dan nog kan het exterieur

de Pius X in Slotervaart en de Opgang in Osdorp was de afgelopen jaren een dieptepunt in het stedelijk leven. Wat gaat er gebeuren met de Josephkerk , een rijksmonument aan de Erik de Roodestraat in Bos en Lommer? Niemand weet het. Ook het Afrikahuis in de Pijp gaat een onzekere toekomst tegemoet. In Noord staat de Kerk van het Allerheiligste Sacrament aan de Kometensingel verweesd te wachten op een nieuwe functie, de Bethelkerk op het fraaie Plejadenplein verdient beter en ook de Salvatorkerk, nog uit 1969, aan het Savelsbos is zeker het behouden waard. De Kerkeninventarisatie van Bureau Monumenten & Archeologie leert dat vooral veel naoorlogse kerken wachten op een nieuwe functie. De Pniëlkerk heeft al bewezen dat juist die moderne zich goed lenen voor hergebruik.

7

Foto Han van Gool | heiligenbeelden wachten op nieuwe bestemming na beëindiging van de religieuze functie van de Vondelkerk

Monumenten bij het verhaal de gelovige stad

Klooster Sint Josephkerk Sint Josephkerk Pniëlkerk Gerardus Majellakerk

Hotel Arena Corvershof Joods Historisch Museum Ons' Lieve Heer op Solder

De Posthoornkerk The Grand

Silhouet Pakhuys Afrika Foto Stadsarchief Amsterdam | pakhuizen op Prinseneiland

9

Duizenden Amsterdammers wonen in een oud pakhuis. Ooit lagen hier de balen peper van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC), of het graan uit Oost Europa. Tegenwoordig zijn pakhuizen populaire locaties om in te wonen, maar echt vanzelfsprekend is dit niet. Grote ruimtes met lage verdiepingen en kleine ramen lenen zich niet goed voor hergebruik.

Amsterdam was in de zeventiende eeuw het pakhuis van Europa. Goederen uit alle werelddelen werden via Amsterdam naar andere landen vervoerd. De woonhuizen van kooplieden bestonden voor een deel uit opslagruimte in de vorm van pakkelders en pakzolders. Om de goederen naar de zolders te takelen, werden hijswielen gebruikt, waarvan er in de stad nog vele tientallen te vinden zijn. De gevels hellen naar voren, ze staan 'op vlucht' om afstand te bewaren tussen het huis en de last die aan de hijsbalk hangt. Langs de Westelijke Eilanden, de Brouwersgracht en de Oude Schans verrezen aaneengesloten reeksen pakhuizen. Deze werden bevoorraad door dekschuiten die vracht uit de grote zeeschepen op het IJ haalden. Pakhuizen werden zwaar beladen, solide bouwmuren droegen enorme houten balken die op korte afstand van elkaar lagen. Ook later bleef Amsterdam een belangrijke overslaghaven. Om de handel te stimuleren heeft men vanaf 1827 een nieuw havencomplex gebouwd rond het Entrepôtdok. Kooplieden konden hier opslagruimte huren voor hun goederen, waarover ze geen invoerrechten hoefden te betalen. Voordeel van het Entrepôt-dok was ook dat zeeschepen direct bij de pakhuizen konden lossen. Maar toen zeeschepen steeds groter werden, ontstond vraag naar pakhuizen aan diep vaarwater. Rond 1875 begon de ontwikkeling van het oostelijk havengebied, waarna vanaf 1883 langs de Oostelijke Handelskade vele pakhuizen verrezen. Deze bakstenen gebouwen met

houten vloeren op ijzeren kolommen waren niet erg brandveilig. Het in 1883 gebouwde pakhuis Afrika werd in 1913 door bliksem getroffen en brandde geheel af. Bij de herbouw gebruikte de architect gewapend beton. De betonnen vloeren rusten op paddestoelkolommen, die min of meer de vorm hebben van een oesterzwam. Tegelijk met de invoering van beton als bouwmateriaal kregen pakhuizen een meer vierkante plattegrond. De kenmerken van een pakhuis maken hergebruik niet eenvoudig. Oude pakhuizen zijn vaak smal en diep, met lage verdiepingen waarin weinig licht komt. Woonruimte stelt heel andere eisen. In de tweede helft van de negentiende eeuw kreeg een groot aantal oudere pakhuizen als gevolg van de nijpende woningnood een woonfunctie. Al in 1876 werden in een pakhuis aan de Brouwersgracht 12 eenkamerwoningen voor arme gezinnen gerealiseerd. De leefomstandigheden in dergelijke verbouwde pakhuizen waren verre van

"hergebruik van een pakhuis niet eenvoudig"

optimaal. Pakhuizen die na 1901 verbouwd werden tot woningen moesten voldoen aan de Woningwet. De eenkamerwoningen verdwenen en ook de trappenhuizen

10

werden na 1901 geheel vernieuwd, met een lichthof om licht en lucht in het gebouw te brengen. Bij het hergebruik van pakhuizen vormt de afwezigheid van behoorlijke raamopeningen de moeilijkste opgave. De openingen van de laadluiken kunnen als vensters dienen, waardoor aan de voorgevel meer licht binnenkomt. Maar ook dan blijft het in de meestal diepe pakhuizen halfduister. Daarom is vaak gekozen voor uitkernen, waarbij een lichthof in het midden van het

De moderne betonnen pakhuizen aan de Oostelijke Handelskade hebben diverse nieuwe functies gekregen. De problematiek bij de betonnen pakhuizen is grotendeels hetzelfde als de bij de oudere pakhuizen: het inbrengen van licht en lucht, maar de ruime plattegronden bieden meer mogelijkheden voor ander gebruik. In pakhuis Afrika is een centrale hal gemaakt die tot aan het dak doorloopt en waarin de liften voor het gebouw zijn geconcentreerd. Het meest spectaculaire voorbeeld is misschien wel De Zwijger. Dit vrijwel geheel gesloten betonnen vrieshuis is getransformeerd tot een poortgebouw dat toegang biedt tot het Java Eiland, met op de verdiepingen een bruisend cultureel centrum. Hergebruik van gebouwen is van essentieel belang voor het behoud van de stad. Daarbij moeten vrijwel altijd concessies worden gedaan aan het karakter van

"pakhuizen aan diep vaarwater noodzakelijk voor grote zeeschepen"

pakhuis ontstaat voor een beter contact tussen binnen en buiten. Aan de Brouwersgracht zijn de zeventiende-eeuwse pakhuizen veelal op deze wijze tot woningen verbouwd. Iets soortgelijks, maar dan rigoureuzer, is te zien aan het Entrepotdok . Om deze zeer diepe pakhuizen bruikbaar te maken voor bewoning heeft architect Van Stigt binnenhoven gemaakt, waarvoor ongeveer een derde van de historische constructie verdwenen is. Bij de naastgelegen Kalenderpanden is een andere mogelijkheid toegepast door Felix Claus, het inkorten van de panden. De oude achtergevels zijn blijven staan en dienen als afscheiding van de percelen aan de achterzijde.

een bouwwerk. Het oorspronkelijke beeld van de rijen pakhuizen met hun gesloten laadluiken vinden we nu alleen nog terug op oude foto's. De grote onverdeelde ruimtes van het interieur hebben plaats gemaakt voor woningplattegronden. Maar toch laten de pakhuizen nog altijd zien dat Amsterdam ooit de grootste stapelmarkt van Europa was. Mede daarom is de historische handelsmetropool op de Werelderfgoedlijst geplaatst. Bovendien zijn de appartementen in pakhuizen ondanks hun beperkingen tegenwoordig zeer gewild en vergelijkbaar met de modieuze lofts in Londen en New York.

11

Foto Stadsarchief Amsterdam | pakhuizen op Prinseneiland | rechts pakhuis Klaphout en links pakhuizen van N.V. Het Nederlandsche Veem

Monumenten bij het verhaal de handelsstad

Centrale Markthal Pakhuis Het Veem Loods 6 Lloyd Hotel Pakhuys Afrika

Pakhuis Oostenburg Belastingkantoor Entrepotdok De Burcht Academie van Bouwkunst

Beurs van Berlage Korenmetershuis The Bank De Bazel

Silhouet De Waag Foto Stadsarchief Amsterdam | De Waag

13

De Waag op de Nieuwmarkt is een van de bekendste herbestemde gebouwen van Amsterdam. Van middeleeuwse stadspoort tot Waag, van vergaderkamer van de gildes tot snijkamer van de chirurgijns. Van lesruimte van de stadsschermmeester tot bureau van de Geneeskundige Armenverzorging.

Nadat ook het Gemeentearchief, het Amsterdams Historisch en het Joods Historisch Museum in de Waag waren gevestigd, heeft het sinds de jaren negentig van de twintigste eeuw de functie van restaurant en kantoor. En dat allemaal in een middeleeuwse stadspoort. In 1829 had het een haar gescheeld of het eeuwenoude en vervallen gebouw was afgebroken. Al aan het einde van de zestiende eeuw verloor de stadsmuur zijn militaire functie en het middeleeuwse bouwwerk werd vervolgens samen met de meeste torens die erbij hoorden zonder pardon gesloopt. De Schreierstoren is nu een café, de andere overgebleven torens kregen een bestemming als klokkentoren. De nieuwe grachtengordel, inmiddels werelderfgoed, vormde aan het begin ven de zeventiende eeuw een ongekend grote stadsuitbreiding die werd voorzien van een eigentijdse verdediging met zware driehoekige bastions waarvan eigenlijk niets resteert. Alleen het Eerste Marnixplantsoen en de Singelgracht herinneren nog vaag aan het toenmalige beeld van de stadsrand. Een militair gebouw dat nu niet meer zo snel met de verdediging van de stad in verband wordt gebracht, is het gebouw van de Handboogdoelen aan het Singel. Net als in de Voetboogdoelen en de Kloveniersdoelen kon de burgerij zich hier oefenen in het gebruik van wapens. Iedere wijk had een eigen schutterij, die in tijden van nood de stad verdedigde. Een deel van de wapens lag opgeslagen in het Bushuis, dat sinds 1606 tussen de

Handboogdoelen en de Voetboogdoelen ingeklemd stond. Het gebouw van de Voetboogdoelen verdween in 1808. In 1733 verbouwde men de Handboogdoelen tot logement, dat sinds 1968 deel uit is gaan maken van de Universiteitsbibliotheek, zoals ook het Bushuis de wapens heeft ingeruild voor studieboeken.

"stadsmuur en meeste torens aan het eind van de zestiende eeuw zonder pardon gesloopt"

De schuttersdoelen waren eigenlijk rond het midden van de zeventiende eeuw al overbodig geworden, omdat men andere technieken voor de verdediging had ontwikkeld. Het laaggelegen Hollandse polderland kon onder water gezet worden om de oprukkende vijand al op grote afstand van de stad de doortocht te versperren. Deze Hollandse Waterlinie bewees haar nut in het rampjaar 1672 en werd vanaf 1815 gemoderniseerd, met moderne forten op strategische locaties, tot de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Na 1855 realiseerde men ook de Stelling van Amsterdam, een ring met 42 forten in de wijde omgeving van de stad. Ook dit militair erfgoed heeft zich inmiddels een plaats op de monumentenlijst verworven, hoewel de instandhouding van de forten bepaald niet onproblematisch is.

14

Terwijl de verdedigingslinie uit het zicht van de stad raakte, werd de aanwezigheid van militairen in Amsterdam steeds merkbaarder. Het stadsbestuur had zich daar altijd tegen verzet. Maar in 1810 verrees op last van de Franse bezettingsmacht tenslotte toch een kazerne langs de oostelijke Singelgracht, door stadsarchitect Abraham van der Hart ontworpen naar Frans voorbeeld. Dit enorme gebouw werd echter na de val van Napoleon geopend door Koning Willem I. De Oranje Nassaukazerne kreeg in 1990 een nieuwe bestemming met sociale huurwoningen. Toen de Stelling van Amsterdam gestalte kreeg, was er behoefte aan meer militaire gebouwen en zo verrees aan de Sarphatistraat het logistieke hart van de Stelling. Eerst de Cavaleriekazerne kledingmagazijn , voltooid in 1865, in 1870 volgde het Militair Hospitaal, vijf jaar later het Rijksen tenslotte kwam in 1889 het gereed. In dit Korthals Altes uit Rijksmagazijn van Geneesmiddelen verband moet ook de Graansilo

dat recent werd gemoderniseerd voor de kantorenmarkt. Het Militair Hospitaal kreeg net als de Oranje Nassaukazerne al veel langer geleden een woonfunctie. Zelfs de graansilo kreeg een nieuwe bestemming. Bijna precies een eeuw na de oorspronkelijke oplevering werd het gebouw in 2000 voor de tweede keer opgeleverd, met 92 vrije sectorwoningen.

"wonen, werken of studeren in voormalige militaire gebouwen"

Het militaire verleden van Amsterdam is gelukkig niet heroïsch en evenmin dramatisch. De oudste militaire bouwwerken zijn vrijwel geheel verdwenen, maar de Stelling met haar forten uit de tweede helft van de negentiende eeuw bestaat nog, inclusief de kazerne, het ziekenhuis, en de twee depots aan de Sarphatistraat. De forten hebben nog steeds een grimmig karakter, wat ze ook wel een zekere charme geeft, maar in de stad wordt de soldateske erfenis op een zeer vredige wijze hergebruikt. Zelfs de graansilo , ooit een donkere kolos achter het Westerdok, straalt nu licht uit wanneer de bewoners na het vallen van de avond genieten van hun rust in een stad die hopelijk nooit meer te maken krijgt met oorlogsgeweld.

1898 genoemd worden, aan de Silodam, die bij een belegering garant moest staan voor het dagelijks brood. Inmiddels hebben al deze gebouwen hun oorspronkelijke functie verloren. De Cavaleriekazerne ,werd in 1992 is , ingrijpend verbouwd voor de Rijksakademie van Beeldende Kunsten. Het Rijksmagazijn van Geneesmiddelen politie zetelde lange tijd in het Rijkskledingmagazijn nu in gebruik als hoofdkantoor van Stadgenoot. De Rijks-

15

Foto Stadsarchief Amsterdam | De Waag

defilé op de Nieuwmarkt 1945

Monumenten bij het verhaal de verdedigbare stad

Schuilkelder Graansilo Muiderpoort

Cavaleriekazerne met rijloods Rijksmagazijn van Geneesmiddelen Rijkskledingmagazijn

De Waag Brug 9

Silhouet Westergasfabriek Foto Han van Gool | Afbramerij-NDSM

17

Amsterdam was tijdens de jaren zestig van de twintigste eeuw niet alleen het artistiek en cultureel centrum maar ook de grootste industriestad van Nederland. Eeuwenlang hadden de windmolens rond de stad en in de Zaanstreek grondstoffen verwerkt tot bruikbare producten.

Niet alleen korenmolens, maar ook houtzaagmolens, moutmolens, verfhoutmolens, oliemolens, loodwitmolens en vele andere typen. Met de komst van de stoommachine waren de dagen van windmolen geteld en verdwenen de molenbuurten onder het zand van de negentiende-eeuwse stadsuitbreiding. Na de opening van het Noordzeekanaal in 1876 verliep de ontwikkeling van de nieuwe industriestad voorspoedig, spectaculair zelfs. Een Tweede Gouden Eeuw was aangebroken. Honderd jaar later zou al die industriële bedrijvigheid echter nog sneller weer verdwijnen dan zij ontstaan was. Anno 2011 vormt ook het industriële tijdperk alweer een afgesloten hoofdstuk in de geschiedenis van de stad en dient het probleem van behoud en hergebruik zich aan. De moderne bedrijvigheid had doorgaans een grootschalig karakter. De rol van de korenmolens werd overgenomen door grote stoommeelfabrieken zoals op de hoek van de Gietersstraat en de Lijnbaansgracht. De diamantslijperij was oorspronkelijk een vorm van huisvlijt maar groeide uit tot een echte industrie. Al in 1846 bouwde men een stoomslijperij aan de Nieuwe Achtergracht, het begin van wat een zeer omvangrijk fabriekscomplex zou worden. Het bier werd niet meer gebrouwen aan de Brouwersgracht maar in moderne fabrieken, het prachtige silogebouw van Heineken uit 1926 aan de Stadhouderskade of de voormalige Amstelbrouwerij herinneren nog aan die schaalsprong. De Nieuwezijds Voorburgwal veranderde na de demping in 1884 in een ware modelwijk met moderne

architectuur voor diverse ondernemingen waaronder natuurlijk het krantenbedrijf. Het Algemeen Handelsblad zetelde daar en later verrees de machtige burcht van De Telegraaf. De grafische industrie manifesteerde zich ook elders in de stad, met onder meer de Lettergieterij Tetterode aan de Bilderdijkstraat.

"van huisvlijt naar grootschalige fabriekscomplexen"

Aan de rand van de stad verrezen bedrijven die veel ruimte nodig hadden. De Westergasfabriek aan de Haarlemmerweg, ontworpen door I. Gosschalk en gebouwd tussen 1884 en 1886, is nu het best bewaarde negentiende-eeuwse industriecomplex van Amsterdam. Het kreeg een culturele functie die ook de omringende buurten nieuw leven heeft ingeblazen. De Oostergasfabriek is vrijwel geheel verdwenen en van de Zuidergasfabriek , veel later gebouwd, resteren een aantal gebouwen met waardevolle interieurs. In de loop der decennia kregen beide IJ-oevers het karakter van een modern industriegebied. Op de zuidelijke oever domineerde het havenbedrijf van de twintigste eeuw, met zijn steeds groter wordende zeeschepen en imposante betonnen pakhuizen. Langs de Van Diemenstraat en de Oostelijke Handelskade staan de erfopvolgers van

18

de pakhuizen in de binnenstad. Zonder enige uitzondering niet meer in bedrijf, maar gelukkig nog wel in gebruik voor andere functies. De eilanden Java, KNSM, Sporenburg en Borneo waren de laatste uitbreidingen van de historische haven. Een wereld die geheel gedomineerd werd door de scheepvaart en het spoorwegbedrijf met kaden aan diep vaarwater. Bij de herontwikkeling van het gebied tot woonwijk heeft men de ruimtelijke structuur van kaden en havenbekkens intact te laten. Zo is Amsterdam verrijkt met een heel bijzonder en populair woonklimaat, waarin Loods 6 KNSM een opmerkelijk element vormt. van de

door M.F. Duintjer. Het is tot op heden niet gelukt om een passende bestemming te vinden voor de grote fabriekshallen die A.L. van Gendt in 1897 gebouwd heeft. Het kan echter soms ook goed zijn om ruimte te bieden aan meer informele activiteiten en niet meteen over te gaan tot dure verbouwingen. De industriële rafelrand van de stad heeft de afgelopen decennia vaak gefunctioneerd als broedplaats voor creatieve geesten in de culturele sector. Bij een al te voortvarend beleid dreigen die vaak ruige woon- en werkgebieden van de avant-garde te verdwijnen. Terwijl het stiller werd op de Oostelijke Eilanden groeide Amsterdam Noord uit tot de industriële motor van de stad. Daar stonden de Fokker Fabrieken, de Zwavelzuurfabriek van Ketjen & Co, die nog in bedrijf is, en het laboratoriumcomplex van Shell . De werf van de Nederlandse Dok en Scheepsbouw Maatschappij is ongetwijfeld het best bewaarde industriecomplex van de twintigste eeuw in Amsterdam. Het hergebruik

"fabriekscomplexen moeten niet al te netjes worden en liever ook niet mooi"

De schaalvergroting in de scheepsbouw leidde tot het ontstaan van nieuwe werven en verwante bedrijven op de noordelijke oever van het IJ. Alleen werf 't Kromhout aan de Nieuwe Vaart herinnert nog aan de maat van historische schepen. Van de Oostelijke Eilanden bleef alleen Oostenburg in bedrijf als industrieterrein, waar Werkspoor scheepsmotoren en andere machines maakte. Aan de Oostenburgergracht staan nog steeds enkele bedrijfsgebouwen, waaronder een school en het buitengewoon charmante theatergebouwtje van Werkspoor uit 1952, ontworpen

van de gebouwen is niet altijd eenvoudig, maar met de grote belangstelling van hippe gebruikers lijkt succes verzekerd. Amsterdam is binnen korte tijd een andere stad geworden, zonder rokende fabrieksschoorstenen en talloze havenkranen. Toch is het van groot belang dat de herinnering aan de industriestad niet geheel verloren gaat. Dat vereist een behoedzame aanpak, omdat juist het industrieel erfgoed heel snel zijn karakter verliest. Fabriekscomplexen moeten niet al te netjes worden, en liever ook niet mooi.

19

Foto Han van Gool | Afbramerij-NDSM

metaalbedrijf Streelder aan het werk in de afbramerij

Monumenten bij het verhaal de industriestad

Zuidergasfabriek Haarlemmermeerstation Remise Schinkelhaven Cultuurpark Westergasfabriek Afbramerij-NDSM Lasloods-NDSM

Scheepsbouwloods-NDSM Toren Overhoeks Groot Laboratorium Noordergasfabriek De Overkant Loods 6

Van Gendthallen Ontspanningsgebouw Werkspoor AMFI Amsterdams Marionetten Theater

Silhouet Ons' Lieve Heer op Solder Foto Han van Gool | Museum Het Schip

jongerengidsen
21

rondleidingen voor & door kinderen

Speciaal voor kinderen leiden onze jongerengidsen rond in een beroemd Amsterdams monument. En jongerengids word je niet zomaar! Er gaat een heuse opleiding aan vooraf, waarbij de jongerengidsen alles leren over de monumenten. Dit jaar verzorgt een team van 30 jongerengidsen van tussen de 8 en 17 jaar oud rondleidingen door gebouw De Bazel De Bazel Het reusachtige gebouw De Bazel is een van de grootste van Amsterdam. Het is gebouwd als het deftige hoofdkantoor van de machtige Nederlandsche HandelMaatschappij. Nu is het stadsarchief van Amsterdam daar gevestigd. Van buiten ziet het er gesloten en nogal somber uit. Verrassend is dan de zee van licht die je in de centrale hal tegemoet komt! Veel vertrekken boven hebben nog hun oorspronkelijke inrichting met kostbare meubels, vloerkleden, lampen en schilderijen. In de geheimzinnige schatkamer in de kelder zie je honderden topstukken die de geschiedenis van de stad vertellen. In de rondleiding laten jongerengidsen de machinekamer zien met het buizenpostsysteem en de hendel die de afvoer van de directietoiletten bediende. De Bazel Vijzelstraat 32 | za & zo 11.00 | 12.00 | 14.00 Het Schip Museum Het Schip is één van de mooiste woningenblokken van Amsterdam. Gebouwd voor eenvoudige mensen, ziet het er uit als een sprookjespaleis. Nog altijd worden de kleine maar comfortabele woningen verhuurd. Eén zo'n huisje is precies zo ingericht als in de jaren twintig en kan worden bezocht. Een leuk uitstapje is naar de toren die er bovenop staat en die wel een raket lijkt. In de tuin van het museum zie je prachtige straatlantaarns, brievenbussen, een krantenkiosk en zelfs een pissoir, die allen vroeger gewoon op straat in Amsterdam stonden. Vergelijk ze eens met het straatmeubilair van nu! Heel bijzonder is ook het postkantoortje op de punt van het gebouw, dat een interieur met schitterende details en kleuren heeft en waar alles nog zo is als vroeger. Museum Het Schip Spaarndammerplantsoen 140 | za 15.00 | 16.00 u | 30 min | min. 6 jaar en Museum Het Schip .

& zo 10.30 | 11.30 | 12.30 | 14.30 | 15.30 u | 30 min | min. 6 jaar Let op! Reserveren verplicht | zie p 55 | rondleidingen jongerengidsen zijn gratis | uitsluitend online reserveren: www.amsterdam.nl/openmonumentendag | gereserveerde kaarten ophalen in De Bazel | Vijzelstraat 32 De jongerengidsen worden financieel mogelijk gemaakt door Ymere. Werving i.s.m. Bosch Film.

22

bouw je eigen droomhuis
Leer de kneepjes van het architectenvak in de Academie van Bouwkunst. Laat je fantasie de vrije loop en ontwerp samen met een modellenmaker een gebouw, een toren, een droomhuis of misschien wel een hele stad in miniatuur. Je kunt zoveel ontwerpen maken als je wilt. Met een beetje geluk loop je ook nog een echte architect tegen het lijf die naar jouw ontwerp kijkt. Academie van Bouwkunst za & zo 10.00-17.00 u Waterlooplein 211-213

mini-marionetten-optreden

Vroeger een scheepssmederij nu een plek waar poppen tot leven komen. Het Amsterdams Marionetten Theater presenteert een unieke vorm van muziektheater voor jong en oud. Poppenspelers brengen grote marionetten tot leven in een korte scène en laten de moeilijke en eeuwenoude techniek van het marionettenspel zien. Ook mag je voor één keer achter de schermen kijken: in ateliers worden marionetten uit hout gesneden en historische kostuums gemaakt. Amsterdams Marionetten Theater Nieuwe

Jonkerstraat 8 | za 13.00 | 14.00 | 15.00 | 16.00 u | 15 min

ontdekkingstocht oostenburg
Wist je dat Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg in de zeventiende eeuw werden aangelegd voor de bouw van kleine en grote zeilschepen? Ken je het spannende verhaal van het ontstaan van de VOC? VOC betekent Verenigde Oostindische Compagnie. Meer dan 400 jaar geleden werd het opgericht om peper en andere Zelf op pad download de fiets- of wandelroute via www.amsterdam.nl/openmonumentendag specerijen uit Azië te halen. Hoe ging dat in zijn werk? Ontdek samen met familie en vrienden de geschiedenis van de scheepsbouw en de VOC.

23

zotia emigreert
In de junior tentoonstelling kun je het verhaal zien over Zotia, een tienjarig Pools meisje dat in 1928 van land verhuist. Met de trein komt ze samen met haar vader in Amsterdam aan, waar ze enkele dagen in het Lloyd Hotel verblijft voor ze op het stoomschip de Gelria van de Koninklijke Hollandsche Lloyd emigreert naar Brazilië. Een tentoonstelling met beelden van traditionele Poolse papierknipsels, kleding en gebruiksvoorwerpen. Lloyd Hotel Oostelijke Handelskade 34

bubbelen in de remise

za & zo 10.00-17.00 u

Van bellen blazen en verhalen van Donderelf tot drijfsculpturen bouwen en schminken. Een hoop te doen voor kinderen. Kortom kinderpret. Remise Schinkelhaven za & zo 10.00-17.00 u

internationale monumenten fotowedstrijd
Jongeren tussen de 10 en 18 jaar kunnen meedoen aan de Internationale Monumenten Fotowedstrijd en kans maken op 4 toegangsbewijzen voor De Efteling. De winnende foto's komen in een internationale catalogus met het werk van alle winnaars uit verschillende landen van over de hele wereld. Meer informatie en spelregels via www.amsterdam.nl/openmonumentendag

Silhouet Posthoornkerk Foto Han van Gool | De Bazel

kennis & kunde
25

grote monumentenquiz

live-opgraving

Onder de huidige gebouwen op Oostenburg liggen nog tal van resten verborgen van de scheepswerf van de VOC. De werf bestond uit drie eilanden. Op het eerste eiland, bij de huidige ijzeren ophaalbrug, stond een groot pakhuis, het Grote Zeemagazijn. Op het tweede eiland was een mastenmakerij en op het derde drie scheepshellingen met een spijkerloods, smidse, apotheek en scheepsbeschietersloods. In dit laatste gebouw werd de binnenbetimmering van de VOC-schepen gemaakt. Bij een opgraving in 2001 is de fundering van de 8,6 meter brede voorkant van deze loods teruggevonden. Alleen tijdens Open Monumentendag Amsterdam kan Bent u een grote kenner van de Amsterdamse monumenten of wilt u uw kennis over de monumenten testen? Dan kunt u meedoen aan de Grote Monumentenquiz Amsterdam. Onder leiding van Esther Agricola, directeur Bureau Monumenten & Archeologie, rolt u van vraag naar vraag over de Amsterdamse monumenten. Bij de Van Gendthallen RMO-hal | Bontiusplein | za & zo 10.00-17.00 u Expositie Archeologie in beeld | zie p.36 Lezing de VOC op Oostenburg | zie p.29 Films van eerdere opgravingen het publiek van dichtbij zien hoe archeologen van Bureau Monumenten & Archeologie verder graven om de rest van de loods op te sporen.

Hoeveel rijksmonumenten telt Amsterdam?

Tijdens deze quiz maakt u kennis met de Amsterdamse organisaties die zich inzetten voor het beheer en behoud van de monumenten in de stad. Bent u diegene met de meeste kennis, dan maakt u kans op ons prijzenpakket. De verzameling van de meest recente literatuur over de Amsterdamse monumenten, beschikbaar gesteld door de Amsterdamse monumentenorganisaties. Een samenwerking tussen Stadsherstel Amsterdam Genootschap Amstelodamum | Heemschut Amsterdam Agora Europa | Ons Amsterdam | Museum Het Schip Cuypersgenootschap | Gilde Amsterdam De Bazel Vijzelstraat 32 | zo 13.00 u | 60 min

avondprogramma
26

stadspaleis bij nacht

dungeon nachtrit
Normaal brengt The Amsterdam Dungeon 500 jaar duistere geschiedenis tot leven in huiveringwekkende shows! Maar deze avond maakt het publiek kennis met de geschiedenis van het monument. The Amsterdam Dungeon is gevestigd in een kapel, op een plek waar in 1345 het Mirakel van Amsterdam plaats vond. Sinds de jaren zestig is het pand meerdere malen herbestemd. Na onder andere een moskee en een feestruimte heeft het voormalige kerkgebouw nu wel een heel bijzondere bestemming gekregen. Hoe is de kerk omgetoverd tot een achtbaan? Beelden en verhalen die overdag niet zichtbaar zijn, worden nu tentoongesteld. Is The Amsterdam Dungeon ook bij licht nog angstaanjagend? Voor de moedige bezoeker is er de achtbaan! The Amsterdam Dungeon Rokin 78 | za 19.00-22.00 u

Onder het dak van stadspaleis Felix Meritis verenigen kunst, cultuur en wetenschap zich en reist u even terug in de tijd. Tradities van het genootschap Felix Meritis herleven tijdens uw tocht door het imposante pand met de sfeervolle zalen en een van de hoogste trappenhuizen aan de Amsterdamse grachten. Felix Meritis biedt een uniek avondprogramma aan. Muziek luisteren in de befaamde Concertzaal, een voordracht bijwonen over de tijd dat de Communistische Partij van Nederland in het pand huisde door Max van den Berg (o.a. oud functionaris CPN en redacteur van De Waarheid), herinneringen ophalen aan het Shaffy Theater en de begindagen van het huidige Felix Meritis samen met Steve Austen (voormalig directeur Shaffy Theater en Felix Meritis), een lezing over de glorie- dagen van het departement sterrenkunde door dr. Huib Zuidervaart (natuur- en sterrenkundige, natuurwetenschapshistoricus), genieten van het uitzicht in de Sterrenzaal… en nog veel meer! Muziek met o.a. Ensemble Caméléon 19.00 | 20.00 u Lezing door dr. Huib Zuidervaart 19.30 | 20.30 u Herinneringen met Steve Austen 21.00 | 22.00 u Verhalen met Max van den Berg 21.30 | 22.30 u Rondleiding elke 60 min Felix Meritis Keizersgracht 324 | za 19.00-23.00 u

www.theamsterdamdungeon.nl

doorlopend muziek, verhalen en rondleidingen

27

cumbia & rock in de remise
In Remise Schinkelhaven is het feest. BinnenPret zorgt voor een swingende avond met live muziek en bands uit Griekenland en Argentinië. Zo maken Constitu & DJ Pinchado uit Argentinië een heel eigen geluid van cumbia en electro. En rockt Acid Baby Jesus uit Athene op geluiden als Black Lips en King Khan. Allemaal in de OCCII. Remise Schinkelhaven za 20.00-03.00 u Amstelveensweg 134

piraterij op oostenburg

Er is in Amsterdam geen toepasselijker plek om naar de

diner met ellani
Sluit de dag af met een bijzondere avond in de neo-gotische Posthoornkerk. Hier verzorgt de jonge celliste Ella van Poucke een avondconcert als voorproefje op de EllaNi kamermuziek concerten van het komende seizoen. Er valt nog meer te proeven: The Art of Healthy Cooking bereidt heerlijke én gezonde gerechten, om vervolgens in ongedwongen sfeer van het concert te genieten. Posthoornkerk Haarlemmerstraat 124 | za 18.00-21.00 u

klassieker Captain Blood te kijken dan de Van Gendthallen. Hier werden honderden schepen gebouwd voor de Verenigde Oostindische Compagnie, die tijdens hun tochten op zee te maken kregen met muiterij, kielhalen, scheurbuik en piraterij. Allemaal elementen die in deze filmklassieker uit 1935, met Eroll Flyn als de Johny Depp van zijn tijd, voorbijkomen. Van Gendthallen Oostenburgervoorstraat 181

za 20.00-22.00 u | eten & drinken op Oostenburg

concert gratis | diner tegen betaling | graag diner reserveren via zalen@stadsherstel.nl

unesco-boot avondtour
De Amsterdamse grachtengordel staat sinds een jaar op de Werelderfgoedlijst. Daarom organiseert Bureau Werelderfgoed een speciale Avondtour door dit Unescogebied. Tijdens de avondtour kunt u de grachten op een bijzondere manier ervaren. Onderweg hoort u boeiende verhalen, spannende anekdotes en als u bij Felix Meritis weer van boord gaat, begrijpt u wat het geheim is van de grachtengordel. Verzamelpunt The Amsterdam Dungeon za 20.00-22.00 u Eindpunt Felix Meritis verplicht | zie p.55 Rokin 78 reserveren

lezingen
28

de stad van alle tijden
Hergebruik is een wat modieus woord waarmee men bedoelt dat een gebouw gemoderniseerd kan worden, of een nieuwe functie krijgt. Hedendaagse mensen vinden dat heel bijzonder, omdat architecten en stedenbouwers bijna anderhalve eeuw lang gedacht hebben dat sloop en nieuwbouw een betere keuze is. Maar wie even tot zich door laat dringen dat de meeste Europese steden bijna duizend jaar oud zijn, en soms veel ouder, begrijpt wel dat het stedelijk bouwwerk door de eeuwen heen permanent is hergebruikt. De plattegrond verandert niet of nauwelijks, afgezien van wat onnozele doorbraken, en ook gebouwen kunnen heel lang meegaan. Gelukkig maar, want daardoor hebben steden een eigen karakter. Spreker prof. dr. Vincent van Rossem, bijzonder hoogleraar aan de UvA en architectuurhistoricus bij Bureau Monumenten & Archeologie geeft een lezing over herbestemming door de eeuwen heen Rijksmagazijn van Geneesmiddelen zie p.55 Sarphatistraat 410 De Bazel

het paleis van de republiek
In 1638 bezocht Maria de Medici Amsterdam. Deze moeder van drie regerende vorsten werd overal met veel pracht en praal onthaald, behalve in het toenmalige stadhuis. Dat was een bouwvallig middeleeuws gebouwtje, waar je een koningin niet met goed fatsoen kon ontvangen. De burgemeesters van de internationale en machtige handelsstad Amsterdam zullen zich geschaamd hebben voor het feit dat ze geen waardig stadhuis hadden. Drie maanden na het vertrek van Maria de Medici ontstonden de eerste plannen voor een nieuw stadhuis. Uiteindelijk werd een groots stadhuis neergezet, dat als enige gebouw in de Republiek de uitstraling van een paleis had. Toen Lodewijk Napoleon koning van Holland werd, was er maar één gebouw geschikt om als koninklijk paleis te dienen. Zo veranderde het stadhuis van paleis van de republiek in paleis voor ons koninkrijk.

Spreker dr. Pieter Vlaardingerbroek, architectuurhistoricus bij Bureau Monumenten & Archeologie en auteur van Het Paleis van de Republiek, geeft een lezing over het Koninklijk Paleis Amsterdam.

za & zo 11.00 u | 60 min | reserveren verplicht

Vijzelstraat 32 | za 12.00 u | 60 min | reserveren

verplicht | zie p.55

terug naar de oorspronkelijke functie: het lloyd hotel
In de afgelopen jaren zijn veel gebouwen in het Oostelijk Havengebied herbestemd, waaronder het Lloyd Hotel. Hoewel het gebouw in 1921 geopend werd als landverhuizerhotel, heeft het sindsdien diverse functies gehad: van vluchtelingenopvang (1939-1941) tot jeugdgevangenis (1964-1989). Na een ingrijpende verbouwing door het architectenbureau MVRDV en met de medewerking van meer dan vijftig kunstenaars en ontwerpers, kreeg het pand zijn oorspronkelijke functie terug: een hotel. Bij de transformatie is voortdurend gezocht naar mogelijkheden Lloyd Hotel za & zo 15.00 u Oostelijke Handelskade 34 Spreker zaterdag Piet Boogert, general manager Lloyd Hotel Spreker zondag Suzanne Oxenaar, artistiek directeur Lloyd Hotel om de historische structuren en details te behouden. In 2004 opende Lloyd Hotel & Culturele Ambassade de deuren. Het resultaat is verbluffend.

29

hergebruik van stukken stad
Bij de wederopbouw van het WTC in New York wordt de footprint van de TwinTowers gebruikt om een indrukwekkend herinneringsmonument te maken. Hoewel van een totaal andere orde en schaal is het van belang om op Open Monumentendag Amsterdam stil te staan bij de manier waarop we in Amsterdam bij het herontwikkelen van gebieden omgaan met bestaande kwaliteiten. Dat geldt voor industriegebieden en kantoorparken, maar natuurlijk ook voor woongebieden. De Bijlmerflats en het Wibauthuis De Bazel Vijzelstraat 32 | za & zo 15.00 u | 60 min reserveren verplicht | zie p.55 Spreker prof. ir. Maurits de Hoog, hoogleraar faculteit Bouwkunde TU-Delft en senior stedenbouwkundig adviseur bij de Dienst Ruimtelijke Ordening Gemeente Amsterdam hebben we – terecht? – gesloopt, maar hoe gaan we nu verder in de Tuinsteden, op de IJ-oever en op Amstel III?

de voc op oostenburg
Ronddwalend over het voormalig Storkterrein op Oostenburg is het tegenwoordig nauwelijks voor te stellen dat zich hier ooit de scheepswerf bevond van de VOC. Ranjith Jayasena belicht in zijn lezing de ontwikkelingen op dit terrein, die door uitgebreid archeologisch onderzoek in kaart zijn gebracht. Buiten allerlei bodemvondsten van verschillende locaties op het terrein, komt ook de geschiedenis van de Oostenburgereilanden aan bod. Wist u bijvoorbeeld dat onder het huidige INIT Bij de Van Gendthallen RMO-hal | Bontiusplein za & zo 16.00 u | 60 min | reserveren verplicht | zie p.55 Spreker drs. Ranjith M. Jayasena, archeoloog bij Bureau Monumenten & Archeologie gebouw de IJ-oever van het eiland liep? Hier zijn de resten van twee scheepshellingen opgegraven waar tussen 1660 en 1800 bijna 500 VOC-schepen zijn gebouwd.

koninklijk paleis amsterdam gerestaureerd
Het Koninklijk Paleis Amsterdam kan worden gezien als een schoolvoorbeeld van hergebruik: van stadhuis tot Koninklijk Paleis, eerst ten behoeve van de Bonapartes, later van de Oranjes. De afgelopen jaren is het paleis zowel van binnen als van buiten gerestaureerd en opgeknapt. Het Genootschap Amstelodamum is hier nauw bij betrokken geweest. Aan de hand van een foto-presentatie gunt het genootschap de bezoekers een kijkje achter de schermen. Aansluitend kan vanuit de Rabobank
Rabobank Dam 16 | za & zo 15.30 u | 60 min reserveren verplicht | zie p.55 Spreker dr. Marten Jan Bok, kunsthistoricus en drs. Gerrit Vermeer, architectuurhistoricus

vanaf de tweede verdieping goed naar de gevel gekeken worden. Bij mooi weer kan men onder deskundige leiding een wandeling rond het paleis maken.

lezingen
30

van burgerweeshuis tot museum
Sinds 1975 huisvest het Amsterdam(s) (Historisch) Museum zich binnen de muren van het Burgerweeshuis midden in het centrum van Amsterdam. Bij binnenkomst zorgen de poorten, de gevels en jongens- en meisjesbinnenplaats ervoor dat de bezoeker voor even terug gaat in de tijd. Het vroegere weeshuis dat lange tijd haar functie vervulde als onderkomen voor wezen uit de stad Amsterdam, heeft een bijzondere geschiedenis. Amsterdam Museum Kalverstraat 92 | za 14.00 | 16.00 u 60 min | reserveren verplicht | zie p.55 Spreker Laura van Hasselt, conservator moderne geschiedenis van het Amsterdam Museum Luister in het vernieuwde Amsterdam Museum naar het verhaal van het voormalige Burgerweeshuis.

betaalbare woon- en werkruimte in monumenten
De krakersbeweging is met het nieuwe kraakverbod onlangs meerdere malen in de actualiteit geweest. De meningen over het al dan niet toestaan van kraken lopen sterk uiteen. Het belang van de krakersbeweging voor de stad Amsterdam blijft vaak onderbelicht. Zo is de krakersbeweging verantwoordelijk geweest voor het behoud van diverse monumentale panden. Daarnaast is het realiseren van betaalbare woon- en werkruimte, waar de krakers naar streefden, van groot belang voor de stedelijke ontwikkeling. Belastingkantoor Wibautstraat 2-4 | za & zo 13.30 u 60 min | reserveren verplicht | zie p.55 Spreker Hein de Haan, architect en bestuurslid Urban Resort Wat is de rol van de krakersbeweging geweest in de afgelopen jaren en hoe ziet, na de invoering van de anti-kraakwet, de toekomst eruit?

panden met kansen voor hergebruik
Steeds meer gebouwen komen leeg te staan in Nederland. Wat te denken van de vele leegstaande kantoren of kerkgebouwen? Stichting Agora Europa pleit al jaren voor het hergebruik en herbestemmen van leegstaande panden in Amsterdam. Na de lezing 'Van Leegstand naar Maatschappelijk vastgoed' is er een rondetafelgesprek met als thema 'Hoe pakken we de leegstand aan met actieve gebruikers, bewoners en ondernemers'. Maatschappelijke organisaties, zoals ASVA, Amsterdams Steunpunt Wonen, Huurdersvereniging Amsterdam, Urban Resort en Stadsherstel wisselen hierover van gedachten. De nieuwe De Posthoornkerk Haarlemmerstraat 124 | za 15.00 u 120 min Expositie zie p.37 Sprekers Evert Verhagen, directeur Reuse en voormalig projectleider Westergasfabriekterrein en Eisse Kalk, directeur Agora Europa en coördinator van de campagnes Nieuw Leven voor Oude Gebouwen website Panden met Kansen, een platform waar burgerinitiatieven voor hergebruik van leegstaande panden kunnen worden aangemeld en ondersteund, wordt gepresenteerd.

debat
herbestemmen in het groot

boot
31

naar zaandam & terug
Dit jaar organiseert Gemeente Zaanstad een bootverbinding tussen Zaandam, het Hembrugterrein en Amsterdam. Varen met de historische IJ-veer uit de jaren dertig is een leuke alternatieve manier om zowel in Amsterdam als Zaandam Open Monumentendag te bezoeken en beide steden te verkennen. U kunt ook uw zintuigen laten prikkelen tijdens het evenement Smaakexplosies op het Hembrugterrein. Zo kan men met de boot van Amsterdam

ARCAM organiseert op de vrijdag voor Open Monumentendag Amsterdam een debat over het herbestemmen en opnieuw inrichten van grote industriële terreinen. Vier spraakmakende gebieden worden onder de loep genomen: het NDSM-terrein en de Van Gendthallen in Amsterdam en het Hembrugterrein en de Verkadefabriek in Zaanstad. Stuk voor stuk gebieden die momenteel volop in herontwikkeling zijn, waarbij processen variëren. Soms een succes en soms een langlopend verhaal met veel valkuilen. Juist nu de herbestemming in volle gang is, dringen zich vragen op. Is de monumentenstatus een pre of een last? Welke functies komen in aanmerking? Hoe zijn deze rendabel te krijgen? Moeten regels versoepeld worden om herbestemming mogelijk te maken en waar liggen kansen? Aan het debat komen verschillende experts, vertegenwoordigers van woningcorporaties, gemeente en culturele instellingen aan bod. Experts van de vier gebieden vertellen hun ervaringen en gaan het debat aan met elkaar en het publiek. Beurs van Berlage Beursplein 1 | vr 9 sep 15.00-17.00 u

naar de Zaanse Schans varen en met de bus (lijn 91) terugrijden. Of andersom. En met de fiets vanuit Amsterdam het slagenlandschap en de polders doorkruizen en dan met de boot weer terugkeren. Kortom: een unieke ervaring om zowel Amsterdam als het Hembrugterrein en Zaanstad te ontdekken. Boottocht za & zo 09.05-18.05 u | vertrekt elk uur

om 5 min over heel | vanaf Amsterdam Centraal Station 50 min | gratis | voor meer informatie en reistijden zie www.amsterdam.nl/openmonumentendag

Lancering architectuur app UAR Na het debat lanceren ARCAM en Bureau Monumenten & Archeologie twee herbestemmingsroutes in Amsterdam in de app UAR. Bezitters van een geschikte smartphone kunnen de routes downloaden en vanaf dit moment gebruiken tijdens Open Monumentendag Amsterdam. App UAR wandeling zie p.33 & fietsttocht p.34

wandelingen
32

indische buurt-wandeling

nieuwer-amstel-wandeling
Het gebied rond de voormalige grens met Nieuwer-Amstel, het huidige Amstelveen, kent een rijke geschiedenis. In 1896 werd een groot deel van de gemeente NieuwerAmstel aan Amsterdam toegevoegd. Na de opheffing van de grens werden veel nieuwe gebouwen gerealiseerd. Enkele jaren later werden diverse bestaande gebouwen door Amsterdam geëxploiteerd en eventueel herbestemd. Het College Hotel, waar de wandeling begint, was bijvoorbeeld voorheen de HBS van Nieuwer-Amstel. De route gaat langs een diversiteit aan monumenten. Zo zijn onder andere de Oud Katholieke kerk, een vroeg bouwblok van de bekende Amsterdamse School architect M. de Klerk en de Nieuwe Huishoudschool te bezichtigen. De wandeling eindigt bij de Rijkspostspaarbank, die binnenkort zijn deuren opent als hotel. Het Cuypersgenootschap dat zich richt op behoud van waardevolle negentiende- en twintigste-eeuwse architectuur organiseert deze wandeling langs de voormalige grens met Nieuwer-Amstel. Start The College Hotel Roelofhartstraat 1

Een van de best bewaarde geheimen van Amsterdam is de Indische buurt. De wijk ontstond aan het begin van de twintigste eeuw door de stijgende vraag naar huisvesting. De straatnamen herinneren nog aan de kolonie NederlandsIndië. Begin jaren zestig trokken veel bewoners weg, gastarbeiders en studenten trokken daarna in de huizen. Enkele leegstaande panden werden door krakers bewoond. De wijk werd lange tijd gekenmerkt door hoge werkloosheid en gezinnen met beperkte inkomsten. Dankzij de inzet van Ymere, de Alliantie, Eigen Haard en Stadsdeel Oost is de Indische buurt weer in opkomst. De wijk is de laatste jaren vooral fysiek en sociaal verbeterd. Het winkel- en horeca aanbod is toegenomen en het historische karakter van de wijk wordt door renovaties van traditionele gevels gewaarborgd. De wandeling voert tot in het hart van de Indische buurt. Onderweg maakt u kennis met uiteenlopende projecten van de woningbouwcorporaties en krijgt u de unieke kans om deze van dichtbij te bewonderen. Gedurende de route ontdekt u waarom de Indische buurt een historische parel is. Medewerkers van Ymere, de Alliantie, Eigen Haard en Stadgenoot leiden u rond langs het verhaal achter hun monumenten. Start Gerardus Majellakerk Ambonplein 79 | za & zo

za & zo 14.00 u | 120 min | reserveren verplicht | zie p.55

11.30 | 13.30 | 15.30 u | 120 min | reserveren verplicht | zie p.55

33

haarlemmermeerstation-wandeling
Met de komst van het Amsterdamse Haarlemmermeerstation in 1915 veranderde er veel voor Amsterdam: omliggende streken werden sneller en makkelijker te bereiken. De Haarlemmermeerlijnen werden in 1950 opgeheven voor personenvervoer. Toch vormt het gebied ook nu nog een belangrijk knooppunt van tram- en buslijnen in Oud-Zuid. Bovendien is in het oude station ook de Electrische Museumtramlijn Amsterdam gevestigd. Start Haarlemmermeerstation zie p.55 Amstelveenseweg 264 za & zo 11.30 | 14.00 u | 90 min | reserveren verplicht Vereniging voor Heemkennis 'Ons Amsterdam' heeft als doel de kennis over Amsterdam te bevorderen. De vereniging is opgedeeld in vier kringen. Kring zuid organiseert de Haarlemmermeerstation-wandeling.

het verhalendepot

herbestemmings-wandeling
Veel gebouwen om ons heen zijn in feite collages. Doordat gebouwen vaak van functie veranderen, zijn ze samengesteld uit elementen afkomstig uit diverse tijdvakken. De UAR-wandelroute neemt u mee langs twaalf hergebruikprojecten, die het verhaal vertellen van het Amsterdamse verleden en laten zien hoe dit verleden deel uitmaakt van de stad van het heden en van de toekomst. De route gaat door de binnenstad, van het Kantoorgebouw Algemene Bank Nederland tot de St. Olofskapel en toont een diversiteit aan voorbeelden van herbestemming.

De audiotour rond het Entrepotdok is een verkenning van de achttiende- en negentiende-eeuwse pakhuizen rondom Entrepotdok, die in de jaren zeventig bijna geen functie meer hadden en in slechte staat verkeerden. De pakhuizen werden voor 1 gulden aangekocht door de Dageraad (een voorloper van de Alliantie) en ontwikkeld tot woningen bestemd voor de sociale huursector. Het oorspronkelijke karakter en de vele historische details van de pakhuizen zijn bewaard gebleven. Wandel langs het Entrepotdok via de uitgezette route en luister naar anekdotes en verhalen van bewoners over heden en verleden. Zelf op pad download de audiotour inclusief plattegrond via www.amsterdam.nl/openmonumentendag

Zelf op pad download de app via www.amsterdam.nl/openmonumentendag Lancering vr 9 sep | zie p.31 Fietsroute zie p.34 UAR is initiatief van het NAi m.m.v. ARCAM, Bureau Monumenten & Archeologie en Stadsarchief Amsterdam

ontdekkingstocht oostenburg
Een spannende wandeling met beeld en geluid door Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg. Zelf op pad download de fiets- of wandelroute via www.amsterdam.nl/openmonumentendag | zie p.55

fietstochten
34

van stigt-fietsroute
André Van Stigt, architect en rasechte Amsterdammer fietst op zondag langs een aantal spraakmakende en door hem herbestemde monumenten. De tocht begint bij Pakhuis de Zwijger, waar allereerst een kijkje in het cultuurpaleis genomen wordt. Haarfijn legt hij uit hoe dit gebouw van sloop gered werd en nu een prominente plaats heeft tussen de nieuwbouw. Daarna fietst u naar het Entrepotdok, een sociaal monument voor de woningStart Pakhuis de Zwijger Piet Heinkade 179 | zo 10.30 12.30 | 14.30 u | 90 min | reserveren verplicht | zie p.55 bouw en een van de eerste herbestemmingen in Amsterdam. Via de Indische Buurt eindigt de tocht bij de Gerardus Majellakerk, die binnenkort een tweede herbestemming krijgt als repetitieruimte voor het NedPhO.

van pont naar pont-fietsroute
van de pont aan het IJ-plein naar de Buiksloterwegpont. Onderweg wordt bij diverse opengestelde gebouwen gestopt. Zo zijn onder andere de ruimtes van Stork, de Noordergasfabriek, de Willemssluizen en een moskee te bezichtigen. De fietstocht gaat terug door belangrijke woonwijken voor de arbeiders uit de jaren twintig, waar ook het voormalige badhuis Vogeldorp en de BethlehemHet noordoostelijk industriegebied aan het IJ maakt een grote verandering door: diverse gebouwen hebben of krijgen een andere bestemming. Ontdek dit interessante gebied onder begeleiding van een gids. De route gaat Start pont IJ-plein noordzijde za & zo 11.00 | 13.00 15.00 u | 120 min | reserveren verplicht | zie p.55 kerk in de Vogelbuurt te zien zijn.

herbestemmings-fietsroute
Steeds meer gebouwen komen leeg te staan en wachten op een nieuwe bestemming. Hergebruik van een leegstaand pand is echter vaak een ingewikkeld proces. Welke nieuwe functie kan gevonden worden? Hoe kijken diverse betrokken partijen hier tegen aan? En hoe ver moet en kan het oude gebouw veranderen ten behoeve van de nieuwe bestemming? Antwoorden op deze vragen zijn zeer divers. Met deze UAR-fietsroute gaat u langs zestien van dergelijke hergebruikprojecten, zoals Pakhuis de Zwijger en de Van Zelf op pad download de app via www.amsterdam.nl/ openmonumentendag Lancering vr 9 sep | zie p.31 Wandeling zie p.33 UAR is initiatief van het NAi m.m.v. ARCAM, Bureau Monumenten & Archeologie en Stadsarchief Amsterdam Gendthallen. Ze vertellen het verhaal van het rijke Amsterdamse industrieverleden en laten zien hoe dit deel uitmaakt van het Amsterdam van het heden en de toekomst.

jubileum & estafette
35

open monumentendag bestaat 25 jaar!
Het geheim achter het succes van 25 jaar Open Monumentendag Amsterdam
honderden eigenaren en bewoners openen belangeloos al 25 jaar hun monument een paar duizend vrijwilligers zorgen al 25 jaar voor een goede ontvangst en uitgebreide rondleiding 25 jaar steeds weer 'nieuwe' monumenten elk jaar groeit het publiek dat kennis maakt met het cultureel erfgoed van Amsterdam in 2010 meer dan 35.000 bezoekers in Amsterdam steeds meer jongerengidsen leiden jongeren rond ieder jaar meer verdieping door de extra monumentale activiteiten het publiek maakt kennis met de belangrijkste Amsterdamse monumentenorganisaties

Marleen Stikker
directeur Waag Society 8e keer deelname als monument "Open Monumentendag is een prachtige gelegenheid om mensen bekend te maken met de bijzondere geschiedenis en de huidige functie. De Waag heeft net als vroeger een gildefunctie: bezoekers kunnen onder leiding van onze 'meesters' leren om met technologie bijvoorbeeld robots, lichtgevende kleding of mobiele games te maken. De deuren van de Waag staan weer wagenwijd open."

Henny van der Meulen
vrijwilliger via het Gilde Amsterdam vanaf 1988

Bente Kox
de jongste jongerengids 2011 | 8 jaar 1e keer deelname als jongerengids "Mijn grote broer doet dit jaar al voor de derde keer mee als jongerengids. Elk jaar ging ik naar hem toe. Ik ga rondleiden in Museum Het Schip en het aller leukste vind ik om te vertellen over de luistervinkjes in het postkantoor. En ik denk nu al dat ik volgend jaar weer mee doe." "Ik herinner me Open Monumentendag in 1988. Het thema was toen 'een pracht van een gracht'. Op de Keizersgracht was het een drukte van belang. Mijn werk was het enquêteren van het publiek. Heel veel mensen toen de vraag gesteld wat zij van het initiatief Open Monumentendag vonden. Hele positieve antwoorden. Zie hoe het gegroeid is. Toen waren monumenten maar een dag geopend, nu een weekend lang.”

nationale monumenten estafette – finish in amsterdam
De Nationale Monumenten Estafette wordt georganiseerd ter gelegenheid van 25 jaar Open Monumentendag. De afgelopen 25 weken ging de estafette van monument naar monument door alle provincies in het land. Al 24 keer opende een pand, dat behoort aan de nationale top van best bezochte monumenten in 25 jaar, Start laatste estafette Koninklijk Paleis Amsterdam za 10.00 u | reserveren verplicht | zie p.55 de deuren. Het 25ste en laatste monument van de estafette dat haar deuren opent is het Koninklijk Paleis Amsterdam.

exposities
36

archeologie in beeld
Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg werden in de zeventiende eeuw aangelegd voor de scheepsbouw van kleine en grote zeilschepen. Een voor veel mensen onbekend gebied met onder meer de indrukwekkende geschiedenis over het ontstaan van de VOC. Archeologen voerden in de beginjaren van deze eeuw op Oostenburg vijf verschillende opgravingen uit naar overblijfselen van de VOC-werf uit 1660-1800. Een deel van de vondsten behoorde tot stadsafval, zoals aardewerk en scherven, uit 1600-1660. Dit werd gebruikt om de grond van het eiland Oostenburg mee te verstevigen. Een ander deel van de vondsten bestond uit gereedschap van de werf, maar ook uit persoonlijke eigendommen van de arbeiders uit die tijd. Tenslotte waren er ook allerlei gereedschappen uit de negentiende eeuw, die in de fabrieken van Werkspoor en Stork werden gebruikt voor de bouw van stoomlocomotieven en machines. De tentoonstelling met beeld, tekst en vondsten zegt meer over de geschiedenis en geeft een helder overzicht van de verschillende bouwresten en werfstructuren. Bij de Van Gendthallen RMO-hal | Bontiusplein | za &

nieuw-west '50-'60

Samen met Bureau Monumenten & Archeologie maakt het Stadsarchief een tentoonstelling waar tienduizenden Amsterdammers iets mee hebben: Nieuw-West. Voor veel Amsterdammers was het vlak na de oorlog een hele onderneming om aan een woning te komen. Als je door 'Herhuisvesting' eindelijk een woning toegewezen kreeg kon je je geluk niet op. Als je dan ook nog terechtkwam in Nieuw-West waande je jezelf eigenaar van een paleisje. Alles was 'nieuw': het huis, de woonomgeving, de houten noodscholen en -kerken en de nieuwe recreatieplek de

zo 10.00-17.00 u Live-opgraving zie p.25 Lezing De VOC op Oostenburg | zie p.29 Films van eerdere opgravingen

tramremise schinkelhaven
De voormalige paardentramremise is in de afgelopen 125 jaren uiteenlopend gebruikt: als remise, gemeentelijke werkplaatsen en wasserij. In 1984 werd het gekraakt en omgedoopt tot 'de Binnenpret'. Sinds 1984 wordt de remise gebruikt als atelier, concert- en theaterzaal, oefenruimte en eetcafé. Een kleine expositie toont de roerige geschiedenis. Remise Schinkelhaven za & zo 10.00-17.00 u Amstelveenseweg 134

Sloterplas. Er was in het begin nog veel opgespoten land waar de jeugd hutten bouwde en cowboytje kon spelen. Het gaf een gevoel van trots. Zij woonden en werkten immers in het gerealiseerde wereldberoemde Algemeen Uitbreidingsplan van C. van Eesteren. De tentoonstelling bevat vele foto's, films, kaarten en documenten vanaf het begin tot en met onze tijd, want Nieuw-West is nog steeds voor veel Amsterdammers een favoriete plek om te wonen en te werken.

De Bazel

Vijzelstraat 32 | za & zo 10.00-17.00 u

boeken
37

goud voor hout
Het ideële doel van Het Veem vormt de basis voor het project Goud voor Hout, waarin 'nadenken over de ontwikkelingen in en rond de Oude Houthaven' centraal staat. Er werd onderzoek gedaan naar de (cultuur)historie, economie, bedrijvigheid, bevolking, demografie en zelfs de sociale veiligheid. Vele partijen werden betrokken bij workshops en brainstorms in Het Veem. Het moet gezegd worden: het stormde soms heftig in de Oude Houthaven. Op basis van het onderzoek zijn scenario's ontwikkeld: van 'niks doen' tot 'dempen die hap'. De scenario's zetten aan tot denken over de toekomst van dit prachtgebied in Amsterdam. Het resultaat van het onderzoek is samengevat op beelden van een meter groot. Pakhuis Het Veem Van Diemenstraat 410-412 | za & zo Auteur Pieter
Vlaardingerbroek

Bureau Monumenten & Archeologie 10 Lees het nieuwe, tiende jaarboek van Bureau Monumenten & Archeologie, met daarin aandacht voor de Unescostatus van de grachtengordel, de bouwgeschiedenis van de Nieuwe Kerk en het erfgoed van de Bijlmermeer.

Het Paleis van de Republiek Het Paleis van de Republiek is een uitvoerige publicatie over het Paleis op de Dam. De architectuur van dit voormalige stadhuis van Amsterdam staat centraal en wordt behandeld binnen de cultuurhistorie van zijn tijd met verrassende resultaten tot gevolg.

10.00-17.00 u Presentatie za 12.00-13.30 u | uitkomsten onderzoek & scenario's met rondleiding

Amsterdam Ceramics Deze Engelstalige catalogus toont

kansen voor hergebruik
Wat doe je met een kerk, kantoor, school, badhuis, kazerne of fabriek als die leeg komt te staan? In Amsterdam zijn vele gebouwen bezig aan een tweede of derde leven, doordat een nieuwe, passende functie gevonden kon worden. Meer dan 7500 Amsterdammers namen deel aan de campagne Nieuw Leven voor Oude Gebouwen. Initiator Stichting Agora Europa presenteert in een tentoonstelling inspirerende voorbeelden van hergebruik van leegstaande panden. Evert Verhagen en Eisse Kalk houden op zaterdag gezamenlijk een lezing met het thema 'Van Leegstand naar Maatschappelijk vastgoed' en aansluitend is er een rondetafelgesprek. Ook wordt de nieuwe website Panden met Kansen gepresenteerd. Posthoornkerk Haarlemmerstraat 124 | za & zo Auteur Coert Peter Krabbe & Hillie Smit 10.00-17.00 u Presentatie website za 15.00 u | zie p.30 Auteur Jerzy Gawronski

1250 voorwerpen van aardewerk die in Amsterdam zijn gevonden tijdens archeologisch onderzoek. Ingedeeld in negen tijdvakken van 1175 tot 2011, voorafgegaan door een inleiding over de geschiedenis en ontwikkeling van Amsterdam. Verschijnt november 2011.

Het huis van de burgemeester Het statige grachtenpand Herengracht 502 uit 1671-1672 is sinds 1927 de residentie van de Amsterdamse burgemeester. In vier chronologische hoofdstukken wordt ingegaan op het huis, de bewoners en de rijke interieurs uit de achttiende en negentiende eeuw. Verschijnt eind oktober 2011 in twee edities: Nederlands- en Engelstalig.

iconen
voor dit monument is reserveren verplicht rolstoeltoegankelijk extra activiteiten junior programma drankje en/of hapje avondprogramma wandeling fietstocht

Silhouet Vredenburgh Foto Han van Gool | De Beurs van Berlage

01 Zuidergasfabriek
Korte Ouderkerkerdijk 45 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.wibautaandeamstel.nl

02 The College Hotel
Roelof Hartstraat 1 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.thecollegehotel.com

Van fabriek tot woning. De Zuidergasfabriek werd rond 1913 gebouwd op het grondgebied van de gemeente Ouder-Amstel. De Dienst Publieke Werken bouwde het complex met uitzondering van de markante watertoren. In de loop van de tijd zijn diverse gebouwen gesloopt. In 2003 zijn negen resterende onderdelen aangewezen tot rijksmonument. De dienst- en bedrijfsgebouwen zijn uitgevoerd in diverse historische stijlen. De voormalige ingenieurswoning aan de kant van de Amstel is met een hek van het overige terrein afgescheiden. De villa werd in 1911 opgetrokken in een landelijke stijl. Het vrijstaande woonhuis bestaat uit een begane grond, een verdieping en een hoge houten kapverdieping. Links van de ingang bevond zich het woongedeelte met salon en serre, rechts een studeerkamer. Aan de achterzijde waren de eetkamer en een grote keuken. De verdieping bood plaats aan zes vertrekken, waaronder de slaapkamers. Het oorspronkelijke interieur is verrassend goed bewaard gebleven.

Van schoolgebouw tot hotel. Het voormalige schoolgebouw werd in 1894 gebouwd op het grondgebied van de toenmalige gemeente Nieuwer-Amstel. Het ontwerp in Hollandse neorenaissance stijl is vermoedelijk van W.J. de Groot, directeur gemeentewerken van Nieuwer-Amstel. In 1897 werd de school ten behoeve van een 'Hoogere Burgerschool met vijfjarigen cursus' uitgebreid. Bij deze uitbreiding hoort ook het hekwerk als perceelsscheiding met de straat. In 1902 en 1908 werd de school nogmaals uitgebreid met respectievelijk een losstaand gymnastieklokaal en een conciërgewoning. Dienst Publieke Werken van de gemeente Amsterdam ontwierp alle uitbreidingen, nadat Nieuwer-Amstel door Amsterdam was geannexeerd. Zowel binnen als buiten het complex is rijk gebruik gemaakt van siermetselwerk. Na een ingrijpende verbouwing is sinds 2005 The College Hotel in het complex gevestigd. Het hotelpersoneel bestaat overwegend uit studenten van het ROC van Amsterdam. Wandeling za & zo 14.00 u | NieuwerAmstel-wandeling | zie p.32 | reserveren verplicht | zie p.55
39

03 Haarlemmermeer station
Amstelveenseweg 264 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.museumtramlijn.org

04 Remise Schinkelhaven
Amstelveenseweg 134 zaterdag 10.00 - 17.00 u - avond zondag 10.00 - 17.00 u www.binnenpret.org

Van station tot museum en restaurant. Het kopstation Amsterdam Haarlemmermeer werd gebouwd in 1914 door H. van Emmerik jr. Van deze architect is geen ander bouwwerk bekend. Opdrachtgever was de in 1898 opgerichte Hollandsche Electrische Spoorweg Maatschappij. Op 1 mei 1915 werd de lijn Aalsmeer-Amsterdam Willemspark, zoals het station vroeger heette, geopend. Het stationsgebouw is opgetrokken in een landhuisachtige trant. Rechts op de begane grond bevond zich het goederen- en bagagelokaal, links kon men langs het kantoor van de chef en de controle in de wachtkamers komen. Links en haaks op het hoofdgebouw bevindt zich de restauratie in dezelfde stijl. Op de eerste verdieping waren woningen voor de 'restaurateur' en de stationschef, bereikbaar via afzonderlijke spiltrappen. Op de zolderverdieping bevonden zich de slaapkamers. In 1950 werden de Haarlemmermeerlijnen opgeheven voor personenvervoer. Expositie oude trams uit diverse steden Wandeling za & zo 11.30 | 14.00 u | Haarlemmermeerstation-wandeling | zie p.32 | reserveren verplicht | zie p.55

Van remise tot creatief centrum. Architect A. Salm GBzn ontwierp het exotische pand in 1884 als paardentramremise. Het gebouw in chaletstijl heeft vormen en ornamenten uit Russische en Moorse architectuur. Opdrachtgever was de Amsterdamsche Omnibus Maatschappij (AOM). De AOM had in 1877 een tramlijn op de route Leidseplein-Overtoom geopend met het eindpunt op de Amstelveenseweg vóór de ingang van het Vondelpark. Om de hoek, aan de Schinkelhavenstraat 27, ligt het gebouw waar de paardenstallen van de AOM waren gevestigd. Dit pand, geschikt voor 52 paarden en eveneens ontworpen door Salm, is soberder van karakter. De architect, die al dan niet in samenwerking met zijn vader G.B. Salm, een groot en gevarieerd oeuvre op zijn naam heeft staan, was ook verantwoordelijk voor twee andere remises op de Linnaeusstraat en aan de Weesperzijde. In het gebouw worden momenteel muziek- en theatervoorstellingen gegeven door BinnenPret. Avondprogramma Cumbia & rock in de remise zie p.27 Junior programma zie p.23 Expositie zie p.36

05 Het Sieraad
Postjesweg 1 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.het-sieraad.nl

06 Klooster Sint Josephkerk
Robert Scottstraat 7 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.eigenhaard.nl

Van schoolgebouw tot creatief centrum. Aan het begin
40

Van klooster tot woning. De bouw van het klooster werd in 1953 naar ontwerp van G.H.M. Holt voltooid. Het gebouw is onderdeel van een bijzonder stedenbouwkundig geheel met de Sint Josephkerk als middelpunt. Naast de kerk en het klooster maken ook drie scholen en een rijtje vroeg naoorlogse bejaardenwoningen deel uit van het oorspronkelijke ensemble. Tussen de scholen en voor de kerk ontstonden twee afzonderlijke pleinruimtes. Latere ontwikkelingen en verrommeling van de openbare ruimte hebben de samenhang ter plaatse geen goed gedaan. De plint van kerk en klooster is uitgevoerd in hetzelfde materiaal, ongelijkvormige keien Limburgse natuursteen. Beide gebouwen zijn met elkaar verbonden door een verglaasde gang. In het klooster vonden onder andere de leerkrachten van de scholen onderdak. De stedenbouwkundige opzet reflecteert de opvattingen van de 'wijk- en gemeenschapsgedachte' binnen een katholieke enclave in Bos en Lommer in de periode van de wederopbouw. Rondleiding za & zo doorlopend

van de Postjesweg staat een van de eerste rijksmonumenten in de Baarsjes. De voormalige Vierde Ambachtsschool ontwierp A.J. Westerman in 1924 in opdracht van de Dienst Publieke Werken. Het ontwerp is in de stijl van de Amsterdamse School met beeldhouwwerken van Hildo Krop. Op een vijfhoekige plattegrond ontstond een robuust waaiervormig gebouw aan drie zijden omgeven door water. Toen werd het gebouwd op de drempel van de nieuwe stad, nu ligt het in het centrum en oriëntatiepunt van de buurt. Door de markante situering komt het monumentale karakter optimaal tot zijn recht. Van 2004 tot begin 2007 werd het gebouw verbouwd en gerestaureerd door Ymere. De voormalige binnenplaats werd daarbij overkapt op een constructie van ranke kolommen. Onder de naam Het Sieraad is in het gebouw een creatief centrum voor kennis, kunst, werken en een grand café ondergebracht. Rondleiding za & zo doorlopend

07 Sint Josephkerk
Erik de Roodestraat 16 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.mountain-network.eu

08 Van Eesterenmuseum
Burgemeester de Vlugtlaan 125 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.vaneesterenmuseum.nl

Van kerk tot klimhal. Architecten G.H.M. Holt en K.P. Tholens ontwierpen de Sint Josephkerk, die in 1952 werd gewijd. Het is een driebeukig kerkgebouw met toren, voorhof en uitgebouwde apsis en doopkapel. Het ontwerp is geïnspireerd op een vroegchristelijke basilica, gebouwd met moderne materialen. Beton had in Nederland nog geen toepassing gevonden in de kerkelijke architectuur. De bouw werd al vanaf 1941 voorbereid, maar kon pas na 1950 worden gerealiseerd. Het kostte de architecten grote moeite het bisdom van hun ontwerp te overtuigen. Het exterieur wordt bepaald door een betonconstructie, met muurwerk van betonplaten en Limburgse natuursteen. De bakstenen lichtbeuk wordt inwendig gedragen door betonnen pijlers, het dak door spanbalken. De plafonds bestaan uit geprefabriceerde betoncassetten. De kerkruimte bood plaats aan 1130 personen. In 1990 verviel de kerkfunctie. Momenteel wordt het tijdelijk in gebruik genomen als klimhal. De kerk geldt als pioniersontwerp binnen de vernieuwing van de kerkelijke architectuur.

Van school tot museum. Het ontstaan van het Van Eesterenmuseum is een mooi voorbeeld van hoe hedendaagse stedelijke vernieuwing en lokale democratie hand in hand gaan. Toen de slopershamer in Nieuw-West wat al te gretig om zich heen sloeg, werd gereageerd met acties waarin aandacht gevraagd werd voor de waarde van het erfgoed van stedenbouwkundige Cornelis van Eesteren (1897-1988). Het resulteerde in de aanwijzing tot beschermd stadsgezicht voor de wijk in de directe omgeving van het museum. De wijk is nu onderdeel van het Van Eesteren Buitenmuseum dat alle stedenbouwkundige hoogtepunten van Nieuw-West omvat. In de vaste tentoonstelling is ruimte gewijd aan het leven en werk van Van Eesteren zelf. Dit Binnenmuseum bevindt zich in Broedplaats De Vlugt. Het museum doet ook dienst doen als platform voor debatten en lezingen over stedelijke- en stedenbouwkundige kwesties. Rondleiding za & zo 11.00 | 13.00 | 15.00 u | architectuurwandelingen door het Buitenmuseum

09 Schuilkelder
Leeuwendalersweg onder A10 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u

10 Pniëlkerk
Bos en Lommerweg 191 zaterdag 11.00 - 17.00 u zondag 11.00 - 17.00 u www.stadgenoot.nl

Van schuilkelder tot opslagplaats. Tijdens de Koude Oorlog (1946-1990) zijn door de Dienst Publieke Werken in Amsterdam ongeveer 50 openbare schuilplaatsen (schuilkelders) gebouwd. De schuilplaatsen werden vooral bij verkeersknooppunten en andere gebieden met veel passanten ingericht, zo veel mogelijk in combinatie met nieuwbouw van gebouwen of bruggen. In vredestijd kregen zij meestal een functie als bergruimte of als fiets- annex voetgangerstunnel. Zo ook de schuilplaats aan de Leeuwendalersweg, die waarschijnlijk in 1974 is gebouwd. De tunnel kan aan beide zijden worden afgesloten door het dichtrollen van twee 30 centimeter dikke betonwanden. Achter de schuifdeuren liggen deuren die via een luchtsluis toegang tot de schuilkelder met luchtverversingsinstallatie geven. Vier trapfietsen moesten soelaas bieden bij stroomuitval. In de afgesloten tunnel konden 100 banken worden geplaatst, voor in totaal 800 personen. In de tunnel is nog een rioolgemaal aanwezig en op de straatkolken in het fietspad konden toiletten worden geplaatst.

Van kerk tot theater. Bij de kruising met de Admiraal de Ruijterweg staat de voormalig gereformeerde Pniëlkerk. Het fascinerende gebouw werd in 1952 ontworpen door B.T. Boeyinga en twee jaar later in gebruik genomen. Het bood plaats aan ongeveer 1200 kerkgangers. Boeyinga ontwierp een gebouw met een opmerkelijke vormgeving en constructie. Het was een van de eerste geheel in beton opgetrokken kerken in Nederland. De betonnen structuur is volledig in het zicht gelaten. Door het bijzondere materiaalgebruik en de specifieke vormgeving doet het gebouw oriëntaals aan. De kerk heeft een verhoogd middenschip en brede zijbeuken waarboven, langs drie zijden, galerijen bevinden. Het uit stalen boogspanten samengestelde dak en de galerijen worden gedragen door ranke achtkantige kolommen. Boven het dak worden vier kolommen deels voortgezet in lichte en opengewerkte torenconstructies. Sinds 1 januari 2005 is de kerk in gebruik als theater. Ook zijn er studio's, een café, kantoren en een huisartsenpraktijk in ondergebracht.
41

11 Centrale Markthal
Jan van Galenstraat 4 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.foodcenter.nl

12 Cultuurpark Westergasfabriek
Klönneplein 1 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.westergasfabriek.nl

Van markthal tot onbekende bestemming. Food Center Amsterdam werd in 1934 als Centrale Markt in gebruik genomen. Doel was een centraal opgezette groenten- en fruitmarkt, waar zowel de handel als de locatie daarvoor op moderne wijze was geregeld. De aanleg en architectuur van het terrein met de gebouwen is van de Dienst Publieke Werken. Het complex had de hoofdingang aan de Jan van Galenstraat. De aanvoer van groenten, fruit en aardappelen vond overwegend over water plaats via het Oostelijk- en Westelijk Marktkanaal naar de insteekhaventjes aan het marktterrein. Het weg- en spoortransport kwam binnen via de Haarlemmerweg. Midden op het terrein ligt de imposante Centrale Markthal, met daarachter de koelhal. Het ontwerp van de markthal is van N. Lansdorp. In de loop van de twintigste eeuw werd het terrein uitgebreid met een vis- en vleesmarkt en een abattoir. Momenteel wordt het gehele gebied geherstructureerd, waarbij wordt voorzien in herbestemming van de monumentale Centrale Markthal.

Van fabriek tot cultuurpark. De Imperial Continental Gas Association bouwde eind negentiende eeuw de Westergasfabriek. Deze kwam gereed in 1885 en was gelegen tussen water, spoor en toegangswegen. Het gas werd aanvankelijk gebruikt voor stadsverlichting. Architect Isaac Gosschalk ontwierp de gebouwen. Gosschalk werkte in een schilderachtige stijl waar hij zelf de aanzet toe had gegeven: de Hollandsche neorenaissance. In 1898 nam de gemeente de exploitatie over. Nadat de gasproductie in 1967 stopte, werd het terrein voornamelijk gebruikt voor opslag. Vanaf 1992 werden de gebouwen tijdelijk gebruikt voor creatieve en culturele activiteiten. In 1996 besloot stadsdeel Westerpark het gehele gebied nieuw in te richten en een blijvend cultureel karakter te geven. Sindsdien heeft het terrein zich ontwikkeld tot een creatief en veelzijdig cultuurpark. Inmiddels is het een van de beste voorbeelden van industriële herbestemming en heeft het verschillende prijzen behaald. Rondleiding za & zo 10.00 | 11.00 | 12.00 | 13.00 14.00 | 15.00 | 16.00 u | start Polonceaukade 1

13 Museum Het Schip
Spaarndammerplantsoen 140 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.museumhetschip.nl

14 Pakhuis Het Veem
Van Diemenstraat 410-412 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.veem.nl

Van postkantoor tot museum. In 1921 ontwierp Michel
42

Van pakhuis tot culturele werkplaats. De twee pakhuizen, oorspronkelijk genaamd 'Oranje Nassau' en 'Koelit', zijn gebouwd in 1898. Ze maken deel uit van de aaneengesloten pakhuisbebouwing aan de Oude Houthaven aan het IJ, aansluitend aan het in 1876 in gebruik genomen Noordzeekanaal. De pakhuizen lagen zeer centraal voor scheepvaarttransport en waren zeer geschikt voor overslag. Aan de voorzijde lag oorspronkelijk een aansluiting op een goederenspoorlijn. Het ontwerp kwam van de architecten F. en R. Kuipers (410) en J.A. van Straaten jr. (412). De uitbouwen boven het dak van het zestig meter brede, in gele baksteen opgetrokken 'Oranje Nassau' (410), markeren de plaatsen van de goederenliften. Nu zijn in de pakhuizen ateliers, een theater en kleine culturele bedrijven gevestigd. In het inwendige zijn diverse originele gietijzeren kolommen, boogvormige vakwerkliggers en houten kapspanten bewaard gebleven. Expositie Goud voor hout Presentatie za 12.00 u uitkomsten scenario's & onderzoek met rondleiding | zie p.37

de Klerk Het Schip in Amsterdamse School stijl met 102 woningwetwoningen, een postkantoortje en een vergaderzaaltje. Door de extravagante vorm en kleur lijkt het meer op een expressionistisch kunstwerk dan traditionele volkswoningbouw. Hildo Krop ontwierp het beeldhouwwerk aan de gevels. Tijdens een restauratie in 1980 zijn de plattegronden gewijzigd en is ook het aantal woningen teruggebracht. In 2001 opende in het voormalige postkantoor het huidige museum. Daarna is het museum organisch gegroeid en beschikt het over een woning met het bekende torentje. Momenteel staat het aan het begin van een volgende fase om een groot museum voor de Amsterdamse School op te richten in het schoolgebouw van Het Schip. Jongerengidsen za & zo 10.30 | 11.30 | 12.30 | 14.30 | 15.30 u reserveren verplicht | zie p.21 & p.55 Rondleiding za & zo 10.00 | 11.00 | 12.00 | 14.00 | 15.00 | 16.30 u | reserveren verplicht | zie p.55

15 Graansilo
Silodam 100-256 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u

16 Afbramerij NDSM
T.T. Melaniaweg 12 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.booiz.nl

Van graansilo tot woning. De graansilo Korthals Altes werd in 1896-1898 gebouwd. Aanleiding tot de bouw was het veiligstellen van de graanvoorziening tijdens een eventuele belegering van de stad. Architect was J.F. Klinkhamer, als constructeur werd A.L. van Gendt aangetrokken. De locatie was gunstig gelegen. De Westerdoksdijk vormde een goede aanlegsteiger voor schepen vanuit het Noordzeekanaal. En Centraal Station en stadscentrum waren vlakbij. Het gebouw bestond uit twee lange, blinde vleugels van baksteen aan weerszijden van een middenpartij met toren en had afmetingen van ongeveer 105 bij 20 meter met een hoogte van circa 27 meter. De vleugels bevatten elk 60 stortschachten. In totaal kon 17 miljoen kilo graan in de silo worden opgeslagen. In 1952 werd aan de zuidzijde van de bestaande, een nieuwe betonnen silo gebouwd. Bij een ingrijpende renovatie werd het gebouw veranderd in een appartementengebouw. Verticale reeksen open raampartijen kenmerken de voorheen gesloten, blinde gevels van het gebouw.

Van afbramerij tot bedrijfsgebouw. Vanaf 1946 breidt de NDSM werf zich uit naar het westen. Op het westelijk deel van de werf werden hoofdzakelijk reparatie- en onderhoudswerkzaamheden uitgevoerd. In de jaren '50 werden hier de koperslagerij, de gieterij, het opleidingsinstituut van de NDSM en de afbramerij gebouwd. De afbramerij werd gebouwd naar ontwerp van A.E.G. en J.D. Postma, specialisten in fabrieksbouw. Afbramen is het verwijderen van de oneffen randen (braam) voordat de verschillende delen van schepen aan elkaar kunnen worden verbonden. Net als de veel grotere lasloods maakt het gebouw indruk door de contrasten tussen de gesloten geveldelen, de deuren, de kleine raampartijen en de prominente daklichten. Het gebouw is nu nog in gebruik als bedrijfsgebouw, maar zal worden ontwikkeld tot nieuw onderkomen voor creatieve bedrijven. Naar verwachting zal het in de tweede helft van 2012 met die bestemming in gebruik zijn. Film doorlopend diverse films te zien Demonstratie staalbewerking

17 Lasloods NDSM
T.T. Neveritaweg 1-5 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.biesterbos.nl

18 Scheepsbouwloods NDSM
T.T. Neveritaweg 15 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.ndsm.nl

Van lasloods tot evenementen gebouw. Na een fusie van de NSM met de Nederlandsche Dok Maatschappij ontstond in 1946 de Nederlandse Droogdok en Scheepsbouw Maatschappij (NDSM). Dit leidde tot uitbreiding van de werf. Tussen 1947 en 1957 werden een machinegebouw, kraanspoor, lasloods, gieterij, afbramerij en een kantine aan de bestaande bebouwing toegevoegd. Met een aaneenschakeling van ruim twee kilometer aan industriële gebouwen, bepaalde de NDSM het gezicht van de noordelijke IJ-oever. De voormalige lasloods dateert uit 1952. De immense hal van 110 x 55 x 22 meter met grote blauwe deuren bestaat uit twee beuken en heeft een imposante staalconstructie. De kraanbaanliggers worden gedragen door massieve kolommen, waarboven lichtere kolommen ter ondersteuning van het dak. Voor- en achtergevel zijn aan de bovenzijde voorzien van doorlopende vensterpartijen onder de dakrand. Het platte dak heeft in de breedte vier afgeknotte lichtkappen. De ruimte wordt momenteel gebruikt voor evenementen en periodieke activiteiten.

Van scheepsbouwloods tot kunststad. De scheepsbouwloods werd in 1920 gebouwd naar ontwerp van G.J. Langhout. De enorme loods is een samengestelde hal, bestaande uit een langshal van zes beuken en een éénbeukige dwarshal met daarin de mallenzolder. Op die zolder werden de mallen gemaakt die vervolgens, als een patroon, werden overgezet op het staal dat daarna werd uitgesneden en voor zover mogelijk in de hal aan elkaar werd gezet. De staalconstructie in het interieur is uitgevoerd als vakwerk met geklonken verbindingen. Zware kolommen dragen zowel de grote kraanbaanliggers als de lichter uitgevoerde kapconstructie. De daken zijn voorzien van grote lichtstraten voor voldoende lichttoetreding. Momenteel is de loods van 100 bij 200 meter de grootste culturele broedplaats van Amsterdam. In totaal zijn er 10.000 m2 ateliers, 2.000 m2 skatepark, 4.200 m2 andere jongerenactiviteiten en 6.000 m2 expositie- en theaterruimte. Daartoe werd in de loods een vrij in de ruimte staand complex gebouwd.
43

19 Toren Overhoeks
Overhoeksplein 1 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.overhoeks.nl

20 Groot Laboratorium
Badhuisweg 3 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.overhoeks.nl

Van kantoor tot onbekende bestemming. Toren Overhoeks, waar nu het hele gebied naar is vernoemd, fungeert als landmark van het voormalige Shellterrein. Architect A. Staal ontwierp het kantoorgebouw in 1970. Het dankt zijn naam aan de gedraaide richting ten opzichte van de IJ-oever. Met bijna 80 meter was het jarenlang een van de hoogste gebouwen van de stad. Het was bestemd voor de directie en de algemene diensten van Shell. In maart 1965 werd de eerste paal geslagen, maar de bouw liep vertraging op vanwege een afgekeurde funderingsvloer. Een jaar later werd de vloer opgeblazen en opnieuw met de bouw begonnen. Daarna werd de betonnen ruwbouw van 15 verdiepingen in een jaar gerealiseerd. Bijzonder zijn de dakbekroning met daarin uitgespaarde schelpvormen, de forse poten van beton en de koperkleurige spiegelende ramen. De begane grond en de tussenverdieping verkeren nog in oorspronkelijke staat. Voor de toren wordt een passende herbestemming gezocht.

Van kantoor tot onbekende bestemming. De voorloper van het latere Shell vestigde zich in 1905 in de Volewijk langs het Buiksloterkanaal. In de daarop volgende decennia verwierf het bedrijf een ruim 22 ha. groot terrein waar ze onafgebroken haar laboratoriumactiviteiten ontplooide. Momenteel wordt op het terrein een nieuwe werk- en woonwijk gebouwd. Het Groot Lab en de toren Overhoeks van Shell blijven behouden en krijgen een nieuwe bestemming. Eerstgenoemd gebouw werd in twee fases gebouwd; in 1929 en in 1939. Het eerste bouwdeel is vier bouwlagen hoog, het tweede is een verdieping hoger. Hoogstwaarschijnlijk zijn beide delen ontworpen door C.A. Abspoel. Het geheel van horizontale en verticale lijnen vertoont een zakelijk karakter. De constructie bestaat uit een betonskelet, bekleed met rode baksteen. De hoofdtrappenhuizen liggen iets terug in de rooilijn en zijn tevens hoger dan de vleugels. Het hoofdtrappenhuis aan het Buiksloterkanaal is voorzien van figuratieve gebrandschilderde ramen uit 1947 van de kunstenaar Max Nauta.

21 Badhuis Vogeldorp
Zamenhofstraat 28A zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.museumamsterdamnoord.nl

22 Noordergasfabriek
Gedempt Hamerkanaal 31 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u

Van badhuis tot museum. Vogeldorp werd als één van de
44

Van fabriek tot bedrijvencomplex. Met het besluit van de gemeente Amsterdam in 1898 om de gasfabricage in eigen beheer te nemen werden de bestaande Ooster- en Westergasfabrieken overgenomen en uitgebreid. Om aan de groeiende vraag te voldoen werden in Zuid en Noord twee nieuwe gasfabrieken gebouwd, die beide in 1913 in gebruik kwamen. Door kolenschaarste en hoge prijzen, beide als gevolg van de Eerste Wereldoorlog en door het toenemende belang van elektriciteit als nieuwe energiebron, werd de gasproductie in Noord in 1924 alweer gestaakt. De fabriek bleef tot 1967 in gebruik als distributiestation. Daarna werd het complex door gemeentelijke diensten gebruikt. In 1995 kwam het in particuliere handen, waarna het gerenoveerd, deels gesloopt en nieuw bijgebouwd werd. Het hoofdgebouw heeft een eigenaardige, aan een 'basilica' denkende, opbouw. Diverse hallen in het fabriekscomplex zijn voorzien van ijzerconstructies met Engelse en Belgische spanten.

tuindorpen in Amsterdam-Noord in 1918-1919 gebouwd in opdracht van de gemeentelijke Woningdienst. De buurt was gepland als tijdelijke huisvesting in het kader van de volkswoningbouw. Het was bedoeld voor ongeveer vijftien jaar, maar die termijn is zodanig overschreden, dat het dorp inclusief het badhuis inmiddels een monumentenstatus heeft gekregen. Naast 313 gestandaardiseerde eengezinswoningen met tuin, bevatte de wijk ook voorzieningen als winkels, een verenigingsgebouw, een politie- annex brandweerpost en het badhuis. Het badhuis werd in 1919 in gebruik genomen. Het had een capaciteit van zes stortbaden en een kuipbad en was afwisselend geopend voor mannen en vrouwen. Vanwege het landelijke karakter kreeg het badhuis de vorm van een stolpboerderij. Na een restauratie door Stadsherstel Amsterdam is sinds 2009 Museum De Noord in het badhuis gevestigd. Wandelexcursie za & zo 11.00 | 13.00 | 15.00 u

23 De Overkant
Gedempt Hamerkanaal t.o. 92 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.deoverkant.com

24 Loods 6
KNSM-laan 143 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.loods6.nl

Van industriehal tot bedrijvencomplex. Sinds het begin van de vorige eeuw is dit oude Stork terrein industriegebied. Ook hier is de functie wonen in de loop van de tijd belangrijker geworden. Bedrijven verdwenen en kanalen en insteekhavens werden gedempt. De Kromhout Motorenfabriek vestigde zich vanaf 1908 in het gebied. Het bedrijf floreerde en omstreeks 1930 vormde de fabriek een aaneengesloten complex van bedrijfsgebouwen en hallen. De bouwdelen aan het Motorkanaal behoorden tot de oudste (circa 1915). Daarachter, en haaks op het IJ, ligt een langgerekte hal die in 1922 werd doorgetrokken met een hogere hal naar het (gedempte) Hamerkanaal. De twee aaneen geplaatste hallen bestaan uit drie beuken met geklonken Engelse (halve) spanten. Het dak is voorzien van doorlopende lichtstroken. In 2009 kocht Eigen Haard dit terrein van 33.000 m2 om een woon- en werkgebied te creëren: de Overkant. Tot die transformatie is de Overkant een creatieve hotspot met horeca, kunst en cultuur.

Van loods tot kantoor, winkel, atelier en tentoonstellingsruimte. De Koninklijke Nederlandse Stoomboot Maatschappij (KNSM) was van 1903-1979 gevestigd op het gelijknamige KNSM-eiland in het IJ. De rederij beschikte over een groot terrein met bedrijfsgebouwen en loodsen. De langgerekte Loods 6 uit 1921 bevindt zich aan de noordzijde van het eiland. In de drie bouwlagen met souterrain tellende loods bevonden zich onder andere de bagagehal en de indrukwekkende aankomst- en vertrekhal van de maatschappij uit 1956. In de loop van de eeuw heeft het meerdere functies gekend: van overslag- en douaneloods tot sloepenwerkplaats, passagiersterminal en verzamelgebouw voor krakers en kunstenaars. Halverwege de jaren negentig werd Loods 6 grondig verbouwd en geschikt gemaakt voor kantoor- en expositieruimten, winkels, horeca en ateliers. Sporen uit het verleden zijn nog steeds terug te vinden, zoals betonnen vloeren, betonnen kolommen, oude warmtewisselaars en oude loodsdeuren. De laatste originele havenkraan uit 1958 staat nog aan de waterkant.

25 Lloyd Hotel
Oostelijke Handelskade 34 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.lloydhotel.com

26 Pakhuys Afrika
Jollemanhof 21-35 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.ymere.nl

Van hotel tot gevangenis tot hotel. De rederij Koninklijke Hollandsche Lloyd bezat aan de Oostelijke Handelskade een groot terrein met loodsen, kantoren, woningen, een koffiehuis en het Lloyd hotel. Al deze gebouwen ontwierp architect Evert Breman. Aanvankelijk concentreerde de rederij zich op veevervoer uit Zuid-Amerika, later op personentransport. Vooral emigranten op weg naar Zuid-Amerika werden in het landverhuizerhotel opgevangen. Het gebouw herbergde 900 personen, voor het merendeel boeren en joden uit Oost-Europa. Na het faillissement in de crisisjaren ging het hotel over in handen van de gemeente. Na de oorlog werd het gebruikt als jeugdgevangenis. Vervolgens diende het als kunstenaarscentrum. In 2004 herkreeg het gebouw zijn hotelfunctie in combinatie met horeca en culturele ambassade in een omgeving van afwisselend authentiek en eigentijds modern. Junior programma tentoonstelling Zotia Emigreert | zie p.23 Lezing za & zo 15.00 u | Terug naar de oorspronkelijke functie: het Lloyd Hotel | zie p.28 | reserveren verplicht | zie p.55

Van pakhuis tot kantoor. Pakhuys Afrika is een van de oudste pakhuizen aan de Oostelijke Handelskade. Het werd in 1883-1885 gebouwd in opdracht van de NV Handelskade door de architecten W. van Lookeren Campagne en E. Confeld von Felbert. Oorspronkelijk vormde het een enkele gevelwand van 200 meter lengte met twee naastgelegen pakhuizen. Pakhuys Afrika brandde in 1913 geheel uit en werd vervangen door een ultramodern pakhuis, ontworpen door A.J. Joling met een constructie van gewapend beton en zogeheten paddenstoelkolommen, destijds een noviteit in Nederland. In 1934 onderging het een grote verbouwing. Aan de zijde van het IJ werd een verhoogd laad- en losperron gebouwd bestaande uit baksteen, beton en staal. De hijsluiken van de vier bovenste bouwlagen zijn nog voorzien van laadkleppen die met kettingen aan de muur zijn bevestigd. Rondom het pakhuis, tegenwoordig het hoofdkantoor van Ymere, is nieuwbouw verrezen voor wonen en werken. Rondleiding za & zo doorlopend
45

27 Van Gendthallen
Oostenburgervoorstraat 181 zaterdag 10.00 - 17.00 u - avond zondag 10.00 - 17.00 u www.stadgenoot.nl

28 Openbare lagere school
Tweede Leeghwaterstraat 7 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.vwwo.nl

Van hal tot bedrijvencomplex. Oostenburg werd samen met de eilanden Kattenburg en Wittenburg rond 1660 aangeplempt. Oostenburg werd ingericht als terrein van de VOC. Ook na opheffing hiervan bleef Oostenburg een industriegebied. In 1897 gaf de 'Nederlandsche Fabriek van Werktuigen en Spoorwegmaterieel', later bekend als Werkspoor, architect A.L. van Gendt opdracht voor de bouw van drie fabriekshallen. Aanleiding was een mammoetorder voor de bouw van 40 locomotieven en 400 goederenwagons. In 1903 werd een vierde hal gebouwd die in 1910 werd uitgebreid. De tussenruimte werd opgevuld door de bouw van een vijfde hal. Na een brand in 1922, die de twee laatst gebouwde hallen gedeeltelijk verwoestte, werd het complex grotendeels in oorspronkelijke staat hersteld door architect G.J. Langhout. Live-opgraving RMO-hal | zie p.25 Expositie Archeologie in beeld | zie p.36 Lezing za & zo 16.00 u | De VOC op Oostenburg zie p.29 | reserveren verplicht | zie p.55 Avondprogramma za 20.00 u | Piraterij op Oostenburg | zie p.27

Van school tot kunstenaarscollectief. Deze voormalige school met twaalf leslokalen voor 600 leerlingen is in twee fases gebouwd op een onregelmatige plattegrond. Als eerste werd in 1885 het gedeelte aan de Tweede Leeghwaterstraat en de geknikte haakvorm aan de Kraijenhoffstraat gebouwd. Aan de eerste straat verrezen zes klaslokalen, drie per verdieping. In de andere straat kwam een gymnastiekzaal met op de verdieping twee lokalen voor praktijkvakken. Op de grens van beide vleugels bevond zich de hoofdingang. De nieuwere vleugel van 1898, ook weer zes lokalen, drie per bouwlaag, is in het verlengde van de gymnastiekzaal gebouwd. Haaks daarop verrees een eenlaagse aanbouw, bestemd als overdekte binnenplaats. Het ontwerp heeft kenmerken uit de neorenaissance en neogotiek. De representatieve entree van de voorgevel wordt geaccentueerd door een geveltop, een variant op een trapgevel met ingesneden driepas. In het schoolgebouw wonen en werken nu kunstenaars. Rondleiding langs open ateliers & expositie & griffeltour | doorlopend

29 Pakhuis Oostenburg
Oostenburgervoorstraat 182-316 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.pakhuisoostenburg.nl

30 Ontspanningsgebouw Werkspoor
Oostenburgergracht 75 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 15.30 u www.werkteater.com

Van pakhuis tot woning. In opdracht van de VOC werd
46

Van ontspanningsgebouw naar theater. Architect M.F. Duintjer ontwierp in samenwerking met G.J. en A.J. Langhout het ontspanningsgebouw in 1952 voor N.V. Werkspoor. Het pand staat tussen het fabriekskantoor en het oude gebouw van de VOC. De gevel is uitgevoerd in glas en staal. Achter de entree ligt een ruime hal met in het midden twee slanke paddenstoelkolommen die de verdieping dragen. Via een doorgang in het verlengde van de hal kon het achtergelegen fabriekscomplex van Werkspoor worden bereikt. Vanaf de hal leiden twee trappen naar de kantine en de grote ontspanningszaal op de verdieping. Deze zaal met balkon heeft een groot toneel, waar voorstellingen kunnen worden gegeven. De schilderingen in het gebouw zijn van Gerard Hordijk. Het gebouw werd bekroond met de architectuurprijs Amsterdam 1958. Vooral de inpassing van de moderne gevel in de historische gevelwand werd daarbij geroemd. Sinds 1989 maakt het Werkteater gebruik van het gebouw. Rondleiding za & zo doorlopend naar de zolder max. 15 pers. | gebouw verder toegankelijk zonder rondleiding

in 1720 begonnen met de bouw van pakhuis Oostenburg. Het kolossale magazijn werd gebruikt voor de opslag van salpeter, suiker, garens, tin, zink, koffie en drogerijen. Op de binnenplaats lag werfhout. Na het failliet van de VOC werd het overgedaan aan de Marine en in 1872 kwam het latere Werkspoor er in. Daarna werd het een paar maal ingrijpend verbouwd. Zo werden de dragende muren in de vertrekken vervangen door gietijzeren kolommen en balken en de houten ramen door vensters van ijzer. In 1949 werden de meeste houten vloeren vervangen door vloeren van beton. In 1996 werd het verkocht en kreeg het pand een woonbestemming. Bij die gelegenheid kreeg het voormalige magazijn onder andere een geheel nieuw, licht geconstrueerd dak uitgevoerd in houtskeletbouw. Atrium za & zo toegankelijk zonder rondleiding Rondleiding alleen op zondag | elke 30 min naar een van de woningen | max. 8 pers.

31 Timorplein
Timorplein 24-62 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.ymere.com

32 Indië 1
Lombokstraat 13-I zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.eigenhaard.com

Van school tot woning, bioscoop en hostel. De bouw van de voormalige Derde Ambachtsschool werd in 1911 voltooid. Het ontwerp is van de Dienst Publieke Werken. Het is gebouwd in een zakelijk rationele bouwtrant en telt vier bouwlagen rond een binnenplaats. De vierde verdieping werd na 1960 aangebracht en is uitgevoerd in beton. Na vertrek van het ROC in 2003 werd besloten het gebouw te bestemmen als multifunctioneel centrum. Begin 2006 werd begonnen met de ingrijpende verbouwing. In de aula werd bij toeval een kleurig kunstwerk aangetroffen. Het bleek de muurschildering 'Bloemen en Vogels' van de kunstenaar Aart Roos te zijn. Het kunstwerk van 15 x 4 meter is gesigneerd en dateert uit 1961. Begin september 2007 werd het gebouw feestelijk en officieel in gebruik genomen. In het pand zijn onder andere een hostel, bioscoopzalen, een theater, een café-restaurant, congres- en vergaderzalen en een ondernemerscentrum gevestigd. Rondleiding za & zo doorlopend

Van woning tot woning. Architect J.H.W. Leliman ontwierp de twee bouwblokken in 1913. Het was het eerste volkshuisvestingsproject van de in 1909 opgerichte woningbouwvereniging Eigen Haard. Het complex is slechts twee bouwlagen hoog en omvatte ongeveer 160 woningen. Het is vormgegeven in een sobere, eigentijdse architectuur van een 'gesloten hoftype'. De situering en plattegronden van de woningen - met eigen voorzieningen op het gebied van privacy, hygiëne, sanitair en lichttoetreding - waren voor die tijd (het begin van de sociale woningwetbouw) uiterst modern en vooruitstrevend. Aanvankelijke sloopplannen uit het begin van deze eeuw zijn door de bewoners verijdeld. Momenteel werkt Eigen Haard samen met een bewonerscommissie aan de voorbereiding van een restauratie- en renovatieproject. Aan de Zeeburgerdijk 59-109 staat een complex arbeiderswoningen uit 1916, eveneens van de hand van Leliman en ook gebouwd voor Eigen Haard. Het is in hoofdvorm en in stijl geïnspireerd op het hier getypeerde complex.

33 Gerardus Majellakerk
Ambonplein 79 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.stadsherstel.com

34 Muiderpoort
Sarphatistraat 500 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.nob.net

Van kerk tot kantoor. De kerk van de heilige Gerardus Majella werd rond 1925 gebouwd door architect Jan Stuyt. Het gebouw was onderdeel van een katholiek complex, waartoe ook een zusterhuis, een pastorie en twee scholen behoorden. Het ontwerp is geïnspireerd op de Byzantijnse kerken die Stuyt tijdens een bedevaart bezocht, zoals de Aya Sophia. De belangrijkste verwijzing is de enorme koepel, die van een achthoekige onderbouw overgaat in een twaalfzijdige vieringtoren. Deze domineert hiermee het straatbeeld. De kerk had 1400 zitplaatsen en was voorzien van lagere aanbouwen, enkele straalkapellen en een ranke traptoren. Aan de oostzijde wordt het gebouw afgesloten met een vijfzijdige hoofdapsis. In 1992 werd de kerk buiten gebruik gesteld en overgedragen aan Stadsherstel Amsterdam, die het gebouw door architect André van Stigt liet restaureren en verbouwen tot verhuurbare ruimten. Het hoge centrale deel onder de koepel is grotendeels gehandhaafd gebleven. Wandeling za & zo 11.30 | 13.30 | 15.30 u | Indische buurt-wandeling | zie p.32 | reserveren verplicht | zie p.55

Van stadspoort tot kantoor. Van de poorten die in de zeventiende en achttiende eeuw toegang tot de stad gaven, is de Muiderpoort als enige overgebleven. De bouw werd in 1771 voltooid, nadat twee jaar eerder zijn voorganger was ingestort. Het ontwerp is van architect Cornelis Rauws. Het classicistische gebouw is voorzien van Dorische zuilen en pilasters. In de frontons zijn de stadswapens aangebracht, de drie Andreaskruizen en het oudere stadswapen met het koggenschip. Het beeldhouwwerk is van Anthonie Ziesenis. Boven de frontons is een vierkante opbouw geplaatst, waarop de achtzijdige houten koepelopbouw van tamboer, koepel en lantaarn staat. De poort sloot aan op een brug over de Singelgracht met op het einde een voorpoort van smeedijzeren hekken. Vanaf 1903 leidde een nieuwe brug het verkeer langs de Muiderpoort. De voorpoort was al in 1898 verwijderd en siert de ingang van het Flevopark. De vroegere stadspoort heeft sinds 1963 een kantoorfunctie.
47

35 Cavaleriekazerne met rijloods
Sarphatistraat 470 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.rijksakademie.nl

36 Rijksmagazijn van Geneesmiddelen
Sarphatistraat 410 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.stadgenoot.nl

Van cavaleriekazerne tot academie. Voor de aanleg van het Frederiksplein en het Paleis voor Volksvlijt moesten de oude cavaleriestallen van die plek verdwijnen. Op het vroegere bolwerk Muiden werd in 1864-1865 een nieuwe cavaleriekazerne gebouwd. Het in sober neoclassicisme opgetrokken gebouw bestond uit vier vleugels rond een open rijbaan. De begane grond was bestemd voor de stalling van ongeveer 200 paarden, op de verdieping en zolder waren manschappen gelegerd en werd het voer voor de paarden opgeslagen. De overdekte manege werd in 1874 naast de kazerne opgetrokken. De manege kreeg een ijzeren kapconstructie. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen kazerne en manege grotendeels leeg te staan en werden steeds vaker gebruikt als opslagruimten voor het naastgelegen Rijksmagazijn van Geneesmiddelen. In de periode 1989-1992 werd de Cavaleriekazerne door architect Koen van Velsen ingrijpend verbouwd om er de 'Rijksakademie van Beeldende Kunsten' te huisvesten.

Van magazijn tot kantoor. Rond 1888 werd langs de Sarphatistraat op een gedempt stuk van de Singelgracht het Rijksmagazijn van Geneesmiddelen gebouwd. Het in eclectischrenaissancistische trant opgetrokken gebouw werd ontworpen door ingenieurs van de Genie. Het hoofdgebouw bestaat uit een U-vormige plattegrond met aan de straatzijde twee hogere hoekpaviljoens. In het paviljoen links was de directeur gevestigd, rechts was plaats voor de conciërge, administrateurs en de boekhouder. De lagere zijvleugels zijn gegroepeerd rond een onoverdekte binnenplaats. De teruggeplaatste middenvleugel bevatte onder meer diverse laboratoria. Door twee overdekte doorgangen liep aanvankelijk een smalspoor voor goederentransport van en naar het water van de Singelgracht. Het gebouw heeft een eeuw lang zijn bestemming voor de militaire farmacie vervuld. Het is inmiddels hoofdkantoor van woningcorporatie Stadgenoot. Rondleiding za & zo doorlopend naar de zolder Lezing za & zo 11.00 u | De stad van alle tijden zie p.28 | reserveren verplicht I zie p.55

37 Rijkskleding magazijn
Sarphatistraat 370 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.stadgenoot.nl

38 Hotel Arena
's-Gravesandestraat 51 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.hotelarena.nl

Van magazijn tot kantorenmarkt. In de periode 1865-1889
48

Van gesticht tot hotel. Het huidige Hotel Arena werd eind negentiende eeuw gebouwd als St. Elisabeth Gesticht, een rooms-katholiek tehuis voor ongeneeslijke zieke vrouwen. Het ontwerp was van A.C. Bleijs. Het complex is opgetrokken in een neorenaissance architectuur. Het tehuis was het eerste gasthuis in Amsterdam dat werd gebouwd op basis van nieuwe medische inzichten. Wat resulteerde in een combinatie van het oude 'corridorsysteem' met aaneengesloten grote zalen langs gangen en het nieuwe 'paviljoensysteem' dat voorzag in zoveel mogelijk vrijliggende zalen met grote raampartijen. Tot het complex behoorde onder andere een kapel met een neobyzantijnse uitstraling. De kapel heeft een vijfzijdig uitgebouwde apsis, vierkante kolommen en ronde zuilen die rondbogen dragen. De decoraties zijn eveneens ontworpen door Bleijs. Vanaf 1999 is het complex een paar maal gerestaureerd en verbouwd. Momenteel bevinden zich er onder andere een club, een hotel en vergaderzalen in een afwisselende mix van oud en nieuw.

verrezen langs de Singelgracht vier complexen voor het nationale militaire apparaat. Op de hoek Sarphatistraat en Korte 's-Gravensandestraat werd in 1874 het 'Rijksgoederenmagazijn voor Kleeding en Uitrusting' gebouwd. Het in eclectisch-classicistische trant uitgevoerde magazijn is ontworpen door ingenieurs van de Genie. Het 86 meter lange en 18 meter diepe gebouw is voorzien van risalerende midden- en hoekpaviljoens met elk een eigen ingangspartij. De hoofdingang is voorzien van een natuurstenen omlijsting met rusticawerk en Dorische pilasters. In het middelste fronton is het gekleurde rijkswapen met gekroonde leeuwen aangebracht. Achter de robuuste gevels lagen oorspronkelijk de bergkamers voor militaire kleding en andere goederen. Rolwagens op ijzeren rails en een hijstoestel zorgden voor het interne transport. Vanaf 1970 zetelde lange tijd de Rijkspolitie hier, waardoor het interieur ingrijpend is gewijzigd. In 2010 is het pand gemoderniseerd voor kantoren: The Bell.

39 AMFI
Mauritskade 11 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.amfi.nl

40 Belastingkantoor
Wibautstraat 2-4 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.hva.nl

Van brouwerij tot onderwijsgebouw. Dit hoofdkantoor van de voormalige Amstelbrouwerij is het enig overgebleven gedeelte van het bedrijfscomplex. De bouw werd in 1932 voltooid door architecten F.A. Eschauzier en A.J. Langhout. Langs en achter de Mauritskade verrees al in 1929 een nieuw fabriekscomplex van architecten A.J. en G.J. Langhout. Het gebouw is opgetrokken in de stijl van de Delftse School met invloeden van het functionalisme. De gevel van het hoofdgebouw valt op door de asymmetrische plaatsing van de vensters. Boven het grote gekoppelde venster van de ingangspartij bevindt zich een plastiek met afbeeldingen in reliëf van rammen, korenaren en hop. Het monumentale trappenhuis is origineel en ook in de voormalige directiekamer bevinden zich nog enkele oorspronkelijke interieuronderdelen. In 1982 werden de laatste activiteiten van de Amstelbrouwerij op deze plek stopgezet en werd een groot deel gesloopt. Het hoofdkantoor bleef staan en sinds 1994 huist hier het Amsterdam Fashion Institute.

Van belastingkantoor tot onderwijsgebouw. Rijksbouwmeester G. Friedhoff ontwierp het voormalig belastingkantoor in 1958. Het kantoor bestaat uit een hoofdgebouw met vier hoekpaviljoens. Aan de zijde van de Wibautstraat bevindt zich tussen twee hoekpaviljoens een hoge ingangshal. De hoogbouw telt tien bouwlagen, de paviljoens zijn zeven bouwlagen hoog. Opvallend is de rondboogarcade met dubbele zuiltjes op de bovenste verdieping. Het gebouw bestaat uit een betonskelet met lichtgele baksteen. Vanwege de publieksfunctie is de ingangshal voorzien van een hoge glazen pui. De hoger gelegen kantoren kregen een standaardplattegrond met een middengang en aan weerszijden werkvertrekken. In de kantines zijn wanddecoraties en glas-in-loodramen opgenomen. Sinds het eind van de jaren negentig is het in gebruik bij de Hogeschool van Amsterdam onder de naam Philip Kohnstammhuis. In 2007 werd het gebouw aangewezen als rijksmonument. Lezing za & zo 13.30 u | Betaalbare woon- en werkruimte in monumenten | zie p.30 | reserveren verplicht | zie p.55

41 Entrepotdok
Binnenkadijk 370 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.de-alliantie.nl

42 De Burcht
Henri Polaklaan 9 zaterdag 11.00 - 17.00 u zondag 11.00 - 17.00 u www.hendrickdekeyser.nl

Van pakhuis tot woning. In 1827 werd het besluit genomen een centraal en Algemeen Rijks Entrepot in te richten. Nog in hetzelfde jaar werd begonnen met de aankoop van een groot aantal bestaande pakhuizen aan de Nieuwe Rapenburgergracht, tegenwoordig Entrepotdok. In 1829-1830 volgde de bouw van 33 nieuwe pakhuizen naar ontwerp van architect J. de Greef. Het entrepot bleef tot 1895 in functie, toen werd een nieuw Handels Entrepot aan de Cruquiusweg in gebruik genomen. In 1983-1987 werd de imposante pakhuiswand geschikt gemaakt voor ruim 430 woningen en bedrijfsruimte. Voor een goede lichttoetreding werden in het midden van de diepe pakhuizen gedeelten weggenomen, waardoor eigentijdse binnenhoven ontstonden. Tussen de Entrepotdoksluis en de Geschutswerf liggen de Kalenderpanden. Deze twaalf pakhuizen werden rond 1838 gebouwd door C.W.M. Klijn. In 2003 werden de pakhuizen verbouwd tot 42 appartementen. Audiotour za & zo doorlopend | Het Verhalendepot zie p.33

Van vakbondsgebouw tot wetenschapscentrum. De Burcht, het gebouw van de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkers Bond is het oudste vakbondsgebouw in Nederland. Het ontwerp van H.P. Berlage werd in 1898-1900 gebouwd, geïnspireerd op de middeleeuwse Italiaanse stadhuizen, voor Berlage het symbool van de volkssoevereiniteit. Direct achter de ingang liggen de centrale hal en het trappenhuis, die verlicht worden door een glazen overkapping. Het uitzonderlijke interieur, waaraan vooraanstaande kunstenaars als R.R. Holst en J. Eissenloeffel meewerkten, is een uniek voorbeeld van de stijl rond 1900. Berlage streefde in het ontwerp naar eenvoud en helderheid, waarbij vormen en decoraties de constructie niet mochten verhullen. Dit was een revolutionaire stap in de architectuurgeschiedenis op weg naar het moderne bouwen. Vanaf 1991 was hier het Nationaal Vakbondsmuseum gevestigd. Inmiddels is het pand in handen van Hendrick de Keyser en na een grondige restauratie in gebruik als congrescentrum.
49

43 Corvershof
Nieuwe Herengracht 18 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag GESLOTEN www.diaconie.org

44 Joods Historisch Museum
Nieuwe Amstelstraat 1 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.jhm.nl

Van hofjeswoning tot verzamelplaats non-profit organisaties. Op een terrein van de Nederlands Hervormde diaconie werd in 1723 de bouw van het Corvershof voltooid. Het huis werd gebouwd uit de nalatenschap van het echtpaar Corver-Trip en bood plaats aan bejaarde, armlastige echtparen. De ruim 28 meter lange voorgevel is opgetrokken in de stijl van Lodewijk XIV. De rijke zandstenen middenpartij wordt afgesloten door de wapens van de stichters: drie tripjes (schoentjes) en drie korfjes (mandjes). Zeer bepalend en zeldzaam is het enorme fronton met daarin symbolen van liefdadigheid en bescherming. Op de begane grond en de eerste verdieping van de vier vleugels rond de binnenplaats bevonden zich oorspronkelijk 34 kleine woningen. Het hof beschikte verder over een eigen bakkerij en brouwerij. De regentenkamer bevond zich op de verdieping aan de achterzijde. Het interieur, met portretten van de stichters en regenten, is nog grotendeels in tact. Na diverse verbouwingen werden de woningen in 1978 in gebruik genomen door bedrijven.

Van synagoge tot museum. Het Joods Historisch Museum is sinds 1987 gevestigd in het voormalige synagogencomplex van de Hoogduitse gemeente. De eerste Hoogduitse joden of Asjkenaziem uit Midden- en Oost-Europa vestigden zich omstreeks 1630 in Amsterdam. Aan het huidige Jonas Daniël Meijerplein werd in 1671 als eerste de Grote Synagoge of Grote Sjoel gebouwd. Daarachter en daarnaast volgden in de periode 1685-1778 de bouw van nog drie synagogen. Na afzonderlijke aanpassingen onderging het gehele complex rond 1855 een ingrijpende onderhoudsbeurt. De Tweede Wereldoorlog betekende het dramatische einde van het gebruik van het complex. Na de oorlog bleven de leeggeplunderde gebouwen achter in een ontvolkte en vervallen buurt. Na diverse romprestauraties werd het complex in 1974 bestemd als museum en ingrijpend verbouwd en vernieuwd. Het museum én de tegenoverliggende Portugees-Israëlitische Synagoge zijn een waardevolle tastbare herinnering aan de rijke joodse geschiedenis en cultuur in Amsterdam en Nederland.

45 Academie van Bouwkunst
Waterlooplein 211-213 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.academievanbouwkunst.nl

46 De Waag
Nieuwmarkt 4 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.waag.org

Van pakhuis tot onderwijsgebouw. De Academie van
50

Van stadspoort tot restaurant en kantoor. De Nieuwmarkt ontstond in 1614 door demping en gedeeltelijke overkluizing van de Geldersekade en Kloveniersburgwal. De Sint Antoniespoort, oorspronkelijk een stadspoort van middeleeuws Amsterdam, kwam zo op een plein te liggen en werd in 1617 omgebouwd tot waag. Onder de poort loopt nog altijd een duiker die de verbinding vormt tussen het water van de twee grachten. Op de verdiepingen van de Waag vestigden zich de gilden van de metselaars, chirurgijns, smeden, koekenbakkers en schoenlappers. Gebeeldhouwde toegangspoortjes gaven toegang tot de gildenvertrekken in de torens. Vanaf 1690 werd in een achtkantige koepelzaal anatomische lessen gegeven. De koepel werd in 1732 versierd met de wapens van de heelmeesters. In het pand zijn een café-restaurant en de Waag Society gevestigd. Jaren van ongelijkmatige en versnelde verzakking dreigden in 2010 een hoektoren af te 'scheuren'. Momenteel wordt onderzocht hoe een nieuwe fundering dit kan verhelpen.

Bouwkunst is sinds 1946 gevestigd in het 'Oudezijds Huiszittenhuis'. Het complex bestaat uit vier pakhuizen en een administratiegebouw. De pakhuizen werden in 1610 in opdracht van de Huiszittenmeesters gebouwd. Dit college was belast met de armenzorg van de 'huiszitters': de armen. De bedeling bestond uit turf, brood, boter en kaas. In 1654 werd besloten de uitdeling te verplaatsen naar een nieuw pand naast de pakhuizen. Het ontwerp is van Willem de Keyser, de jongste zoon van de beroemde architect Hendrick de Keyser. Het bestaat uit een kantoorgebouw met aan de achterzijde een galerij rond een binnentuin: de omloop. Via een poort aan de Nieuwe Amstelstraat liepen de armen door de galerij naar loketten waar de voedseluitdeling plaatsvond. Het gebouw is uitgevoerd in een sobere classicistische stijl met een symmetrische gevel, bekroond met daklijst en fronton. Junior programma za & zo doorlopend | Bouw je eigen droomhuis | zie p.22

47 Amsterdams Theater Marionetten
Nieuwe Jonkerstraat 8 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag GESLOTEN www.marionettentheater.nl

48 Vredenburgh
Vredenburgersteeg 1-29 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag GESLOTEN www.ymere.nl

Van scheepssmederij tot theater. De oorspronkelijke werkplaats uit 1930, een scheepssmederij later constructiebedrijf, bleef tot begin jaren zestig van de vorige eeuw in gebruik. Het was een typisch voorbeeld van kleinschalige utiliteitsbouw, opgebouwd uit beton, baksteen, ijzer en glas. Het dak werd gedragen door zes ijzeren kolommen. Tegen de bouwmuren waren halverwege de hoogte van het pand bordessen aangebracht. In 1969 werd het pand gekraakt en groeide het uit tot hoofdkwartier van de actiegroep Nieuwmarkt. Twintig jaar later werd de smederij geschikt gemaakt voor het Amsterdams Marionetten Theater. Het theater beschikt over ruim honderd marionetten van soms wel een meter hoog, gesneden uit lindenhout en in kostuums van zijde en fluweel. De poppen en historische kostuums worden in het eigen atelier ontwikkeld en gemaakt. Junior programma za 13.00 | 14.00 | 15.00 | 16.00 u 15 min | Mini-marionetten-optreden | zie p.22

Van verzorgingstehuis tot ateliers en woningen. Op de plek van een voormalige bierbrouwerij werd in 1836 het roomskatholieke oude vrouwenhuis 'Vredenburgh' gesticht. Het complex bestaat uit vier gebouwen, waarvan de bouwgeschiedenis teruggaat tot de late middeleeuwen. Het oudste gedeelte bestaat uit drie naast elkaar gelegen achterhuizen, die oprijzen uit het water tussen de Oudezijds Voor- en Achterburgwal. De (achter)gevels bevatten metselwerk uit de zeventiende en achttiende eeuw. In 1890 ontwierp architect A.C. Bleijs aan de Vredenburgersteeg een nieuwe voorgevel in eclectische stijl. Als verzorgingstehuis voor oude vrouwen functioneerde Vredenburg tot 1976 toen een nieuwe vestiging aan de Postjesweg werd betrokken. Drie jaar later werd het complex gekraakt. Na jarenlange onderhandelingen werd het in 1987 door de gemeente gerestaureerd. Momenteel zijn de gebouwen in bezit van Ymere en zijn woningen en ateliers in het complex gevestigd. Rondleiding za & zo doorlopend

49 Ons' Lieve Heer op Solder
Oudezijds Voorburgwal 40 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 13.00 - 17.00 u www.opsolder.nl

50 Blaauwlakenblok
Oudezijds Voorburgwal 96 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.blaauwlakenblok.nl

Van pakhuis tot schuilkerk tot museum. Het pakhuis dateert uit omstreeks 1630, maar werd rond 1662 ingrijpend verbouwd. Op de hoofdverdieping van het achterhuis kwam een rijke ontvangstzaal met classicistische inrichting. Op de zolderverdiepingen werd, doorlopend over twee achterhuizen aan de Heintje Hoekssteeg, een huiskerk ingericht. De barokke inrichting van de hoge kerkruimte is grotendeels uit de eerste helft van de achttiende eeuw. Het rijk uitgevoerde altaar stamt uit circa 1715, het altaarstuk is geschilderd door Jacob de Wit in 1736. Na de bouw van de Sint Nicolaaskerk verloor de huiskerk haar functie en dreigde te verdwijnen. Dankzij de vereniging Amstelkring werd het pand met de huiskerk gered en in 1888 ingericht als museum. In februari 2010 begon een restauratie die onlangs is afgesloten. Meest opvallend is het huidige schilderwerk in historisch 'dodekop rood'. De uitbreiding van het museum met het overgelegen hoekpand is in voorbereiding. Audiotour za & zo doorlopend

Van koopmanshuis tot woningen. Het Blaauwlakenblok is een langlopend restauratie- en renovatieproject in de historische kern van Amsterdam. Het is genoemd naar een van de stegen die het bouwblok tussen de Warmoesstraat en Oudezijds Voorburgwal doorsnijdt. In dit gebied concentreerde zich de middeleeuwse lakenhandel en -nijverheid. Na jaren van voorbereiding en overleg ging het grootschalige project in 2002 van start. Naast behoud van de fijnmazige stegenstructuur zijn er zo'n veertig monumenten gerestaureerd en twintig panden gerenoveerd. Enkele monumenten waren door jarenlang verval niet meer te redden en moesten worden gesloopt. Lege plekken zijn ingevuld door nieuwbouw. Tegelijkertijd worden de binnenterreinen aangepakt. Het project was voor de gemeente Amsterdam een eerste pilot op het gebied van duurzaam en energiearm (ver)bouwen. Het gebied wordt ontwikkeld door woonstichting De Key in samenwerking met Schakel & Schrale. De prognose is om in 2012 ongeveer 108 woningen en 38 ateliers en bedrijfsruimten te realiseren.
51

51 Beurs van Berlage
Beursplein 1 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.beursvanberlage.nl

52 Korenmetershuis
Nieuwezijds Kolk 28 zaterdag 13.00 - 17.00 u zondag 13.00 - 17.00 u www.heemschut.nl

Van beursgebouw tot palazzo pubblico. De Beurs van Berlage uit 1903, oorspronkelijk Koopmansbeurs geheten, is een van de meesterwerken van architect H.P. Berlage. Hoewel het gebouw geregeld wordt gepresenteerd als een breuk met de negentiende-eeuwse neostijlen, baseerde Berlage zich duidelijk op de middeleeuwse baksteenarchitectuur. Het gebouw is een totaalkunstwerk, omdat in het ontwerp een hechte samenhang is gezocht tussen constructie, materiaalgebruik, functie en decoratie. De Koopmansbeurs bood ruimte aan vier beurzen. De grote zaal van de voormalige goederenbeurs vormt de kern van het gebouw met de indrukwekkende ijzeren kapconstructie, boogspanten en consoles. Voor de decoraties werkte Berlage samen met beeldend kunstenaars als Richard Roland Holst, Antoon Derkinderen en Lambertus Zijl. Een groot deel van het oorspronkelijke meubilair is bewaard gebleven. Na 1912 verdween geleidelijk aan de beursfunctie uit het gebouw. Tegenwoordig heeft de Beurs een culturele bestemming. Debat vr 9 sep 15.00 u | Herbestemmen in het groot | zie p.31

Van gildehuis tot verenigingsgebouw. In het Korenmetershuisje uit 1620 vonden de vergaderingen plaats van het gilde van de korenmeters en de korenzetters. Het is één van de weinige overgebleven gildehuizen van Amsterdam. Voordat het graan in de Korenbeurs werd verhandeld, zorgden de korenmeters en -zetters voor de verdeling van de partijen in door het gilde vastgestelde standaardmaten. Het gebouw werd opgetrokken in de stijl van de Hollandse renaissance. Boven de hoofdingang zijn in reliëf de attributen van het gilde aangebracht: de maat, ton en strijker. Het huis heeft in de loop van de tijd verschillende wijzigingen ondergaan. Tijdens een restauratie in 1896 door architect H.G. Jansen werd volgens de toen gangbare restauratiedenkbeelden en technieken gekozen het gebouw te reconstrueren naar de vermeende toestand van 1620. Sinds 1967 is het de zetel van de Bond Heemschut.

53 De Posthoornkerk
Haarlemmerstraat 124 zaterdag 10.00 - 17.00 u - avond zondag 10.00 - 17.00 u www.stadsherstel.nl

54 Brug 9
Singel 165A zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag GESLOTEN www.brug9.nl

Van kerk tot cultureel gebouw. Dit is de eerste kerk die
52

Van stadspoort tot brug. De Torensluis is de oudste boogof welfbrug van Amsterdam. De 42 meter brede brug dateert uit 1648. De naam ontleent de brug aan de Jan Roodenpoortstoren die hier van omstreeks 1480 tot 1829 heeft gestaan. De toren vormde een onderdeel van de middeleeuwse stadsmuur en bleef behouden toen de oude stadsmuur in het begin van de zeventiende eeuw werd afgebroken. De brug bestaat uit vier bogen waarvan er drie voor de doorvaart gebruikt konden worden. De meest bij de Torensteeg gelegen boog werd gebruikt als gevangenis en opslagplaats en stond in verbinding met de kelder van de toren. In 1960-1962 werd de brugfundering met 240 nieuwe betonpalen verstevigd. Een laatste restauratie vond plaats in 2006. Bij een herbestrating van het brugdek in 2003 is de contour van de torenvoet in de keitjes aangegeven. Op de brug staat sinds 1987 een standbeeld van de schrijver Multatuli. In de ruimtes van Brug 9 organiseert MSTRDM tentoonstellingen, debatten en optredens.

P.J.H. Cuypers in Amsterdam bouwde. In 1861 startte de bouw aan de Haarlemmer Houttuinen voor de nieuwe parochiekerk. Twee jaar later werd de kerk in gebruik genomen. In de jaren 1887-1889 werd de kerk doorgetrokken naar de Haarlemmerstraat. Hier kwamen een voorhal met ingangspartij en twee torens van 64 meter hoog. Op last van de gemeente werd de gevel door een voorplein van de rooilijn van de straat gescheiden. Het interieur laat een afwisseling zien van bundelpijlers en ronde zuilen van de arcade. De wanden bestaan afwisselend uit rode en gele baksteen, zuilen en kapitelen zijn van zandsteen. In 1980 werd het gebouw door buurtbewoners gekraakt. Na de restauratie kreeg het deels een kantoorfunctie en deels een culturele functie. Avondprogramma za 18.00 u | Diner met EllaNi | zie p.27 Expositie Kansen voor hergebruik zie p.37 Lezing & tafelgesprek za 15.00 u | Panden met kansen voor hergebruik | reserveren verplicht | zie p.30 & p.55

55 Koninklijk Paleis Amsterdam
Dam zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.paleisamsterdam.nl

56 The Grand
Oudezijds Voorburgwal 197 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.sofitel-legend-thegrand.com

Van stadhuis tot paleis. Jacob van Campen ontwierp in 1648 het Koninklijk Paleis als stadhuis van Amsterdam. Het nieuwe stadhuis was de parel op de kroon van Amsterdam en moest de rijkdom en het aanzien van de stad en zijn bestuurders onderstrepen. Het exterieur, in de stijl van het Hollands classicisme, is opgetrokken in zandsteen, in het interieur is veel marmer gebruikt. Imposant is de centrale Burgerzaal die door trappenhuizen en galerijen is verbonden met de bestuursvertrekken. Op de begane grond aan de Dam-zijde bevindt zich de Vierschaar waar doodvonnissen werden uitgesproken. Vanaf 1808 deed het stadhuis dienst als paleis voor koning Lodewijk Napoleon. Na de Franse tijd kreeg de stad het gebouw terug om in 1936 over te dragen aan het Rijk. Het stadhuis geldt als het belangrijkste historische en culturele monument van de Nederlandse zeventiende of Gouden Eeuw. Rondleiding elke 15 min | reserveren verplicht | zie p.55

Van klooster tot hotel. Hotel The Grand heeft veel bestemmingen gekend. Het was eerst een middeleeuws klooster, vervolgens was het in gebruik als Prinsenhof, daarna was het de zetel van de Admiraliteit, vanaf 1808 een stadhuis en sinds 1992 een hotel. Deze geschiedenis wordt weerspiegeld in de architectuur die varieert van het statige Hollands classicisme tot de expressionistische stijl van de Amsterdamse School. In het interieur zijn stijlkamers uit de jaren twintig van de vorige eeuw bewaard gebleven. Het hoofdgebouw werd in 1661-1662 ingrijpend verbouwd en kreeg een grootse classicistische vormgeving en rijke ornamentiek in de vorm van allegorisch beeldhouwwerk. In 1924-1926 kreeg het gebouw aan de Voorburgwal-zijde een nieuwe gevel in stijl van de Amsterdamse School. Kort daarna werd het interieur door vooraanstaande kunstenaars verfraaid. Op 14 juli 1988 vond in het gebouw de laatste gemeenteraadsvergadering plaats. Daarna werd het complex verbouwd tot vijfsterrenhotel en deze functie heeft het nu nog.

57 The Bank
Herengracht 595 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.thebankamsterdam.nl

58 Bijzondere Collecties
Oude Turfmarkt 129 zaterdag 13.00 - 17.00 u zondag 13.00 - 17.00 u www.bijzonderecollecties.uva.nl

Van bank tot kantoor- en winkelgebouw. De kolos aan het Rembrandtplein, die bijna tachtig jaar dienst deed als hoofdkantoor van ABN Amro, is geen bank meer. Architecten H.P. Berlage en B.J. en W.B. Ouëndag ontwierpen het gebouw rond 1930. Destijds was het een zeer gesloten modern gebouw, dat de gehele kopse kant van een bouwblok innam met klimaatbeheersing, dubbele ramen en liften. Bijzonder is de toren met beeldhouwwerk van Lambertus Zijl. Nadat de bank in de jaren zestig drastisch was aan- en ingepakt door Zwiers en Fontein, maakte Rijnboutt in opdracht van Kroonenberg Groep een masterplan om het pand opnieuw te interpreteren. De gesloten plint werd opengemaakt. Reliëf, ritme en geleding werden teruggebracht in de gevel. De grootste ingreep vond plaats in het hart van het gebouw, ooit een atrium. In de jaren zestig werd dit dichtgebouwd voor meer vloeroppervlak. Rijnboutt liet alles weghalen, zodat het daglicht dieper dan ooit in het gebouw doordringt. Rondleiding za & zo naar het dak met uitzicht | atrium is toegankelijk zonder rondleiding

Van gesticht en woonhuis tot museum. Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam bevindt zich sinds 2007 in twee nieuwe bouwvolumes achter oudere gevels aan de Oude Turfmarkt. Rechts van het natuurstenen toegangspoortje uit 1732 op nummer 129 bevond zich het voormalige gesticht Sint Bernardus, een verzorgingstehuis uit 1883 van architect P.F. Laarman. Van dit huis is slechts de eclectische voorgevel behouden gebleven. Links van het poortje, dat oorspronkelijk toegang gaf tot het binnenterrein van het Binnengasthuis, bevinden zich nog drie, van oorspronkelijk negen, woonhuizen die in 1642 werden gebouwd door architect Philips Vingboons. De panden werden omstreeks het midden van de negentiende eeuw echter onherkenbaar veranderd, samengevoegd en voorzien van een doorlopende, rechte kroonlijst. De nieuwbouw achter de gevels is via een binnenhof verbonden met het Allard Pierson Museum. Rondleiding za & zo doorlopend
53

59 Felix Meritis
Keizersgracht 324 zaterdag 10.00 - 17.00 u - avond zondag GESLOTEN www.felix.meritis.nl

60 Kunsthistorisch Instituut
Herengracht 286 zaterdag 12.00 - 17.00 u zondag 12.00 - 17.00 u www.hum.uva.nl

Van Schumann tot Sloterdijk. Het grachtenpand van het genootschap Felix Meritis 'Gelukkig door Verdiensten' werd in 1787-1792 gebouwd door architect Jacob Otten Husly. Het genootschap legde zich toe op de bevordering van kunsten en wetenschappen, naar de idealen van de Verlichting. Het genootschap, opgericht in 1777, heeft tot 1889 bestaan. De voorgevel is opgetrokken in de internationale stijl van het classicisme uit de achttiende eeuw: een tempelfront met kolossale Korintische zuilen en fronton. Op de eerste verdieping ligt de grote gehoorzaal met gemarmerde houten Ionische zuilen. Het monumentale trappenhuis sluit aan op het achtergebouw, dat bijna geheel wordt ingenomen door een ovale concertzaal met balkon. Op de verdiepingen onder de kap van het achtergebouw bevond zich ooit het observatorium van het genootschap. Sinds 1992 is het in gebruik als Europees Centrum voor Kunst, Cultuur en Wetenschap. De restauratie van de Concert- en de Shaffyzaal is onlangs voltooid. Avondprogramma za 19.00-23.00 u | Stadspaleis bij nacht | zie p.26

Van grachtenhuis tot bibliotheek. Op deze plek aan de Herengracht stonden tot 1921 drie grachtenpanden. Deze werden gesloopt om plaats te maken voor het hoofdkantoor van de Deli Batavia Maatschappij. Het gebouw werd ontworpen door de Gebr. Van Gendt. Het rechthoekige kantoorgebouw bestaat uit vier bouwlagen. Aan de voorzijde wordt het pand gedekt door een zogenoemd Duits gebroken dak, een bijzondere vorm van een mansardekap. De gevel oogt classicistisch, maar ook eigentijds door de Amsterdamse School en de detaillering in die stijl. Het trappenhuis is bekleed met genuanceerd grijsblauw geglazuurde keramiek. Voor de lambriseringen, balustrades en kolombekledingen is gebruik gemaakt van één decoratief element, namelijk een ovaal met een ingewerkt golfmotief. Trap en hal zijn voorzien van geglazuurde tegels en glas-in-loodramen die gemaakt zijn door W. Bogtman. Sinds 1965 is het gebouw in bezit van de Universiteit van Amsterdam. Vanaf 1990 biedt het onderdak aan het Kunsthistorisch Instituut met een uitgebreide bibliotheek.

61 NIOD
Herengracht 380 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag GESLOTEN www.niod.nl

62 Museum Het Grachtenhuis
Herengracht 386 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.hetgrachtenhuis.nl

Van grachtenhuis tot instituut. De gevel van dit dubbelpand is
54

Van grachtenhuis tot museum. Het brede woonhuis met de pilastergevel werd in 1665 gebouwd in de stijl van het Hollands classicisme door architect Philips Vingboons. De voorgevel bleef lange tijd ongewijzigd. Pas tegen het eind van de achttiende eeuw werd de middenrisaliet van de huidige omlijsting voorzien en werden de guirlandes onder de ramen van de tweede verdieping verwijderd. Omstreeks 1875 werd de stoep verwijderd, de ingang naar straatniveau verplaatst en de kelderpartij gemoderniseerd. Het interieur is overwegend uitgevoerd in diverse (neo)Lodewijkstijlen. Bijzonder zijn de schilderingen van Jurriaan Andriessen in de linker achterkamer, gesigneerd en gedateerd 1776. Het pand is lang als woonhuis in gebruik gebleven. Vanaf 1924 was het bij diverse firma's in gebruik als kantoor. Na een restauratie en inbouw werd in maart 2011 Museum Het Grachtenhuis geopend. Het museum toont een multimediale interactieve tentoonstelling over de geschiedenis van de Amsterdamse grachtengordel, die vorig jaar op de werelderfgoedlijst van Unesco is geplaatst.

opvallend en ongebruikelijk in Amsterdam. Het is opgetrokken in een Franse vroege renaissancestijl en geïnspireerd op kastelen langs de Loire. De voorgevel is geheel van natuursteen en het lijstwerk wordt overwoekerd door uitbundig beeldhouwwerk. Het interieur laat een bonte mengeling van stijlen zien, tot en met een Moorse badkamer. Het pand werd gebouwd in 1888 door architect A. Salm, die ook verantwoordelijk was voor de inrichting en aankleding. Opdrachtgever was de vermogende tabaksplanter Jacob Nienhuys. Na de Tweede Wereldoorlog was eerst de Nederlandse Bank in het pand gevestigd, daarna het ministerie van Financiën. Een restauratieen verbouwingsplan uit 1993 voorzag in het terugbrengen van het laat negentiende-eeuwse karakter van de monumentale vertrekken. In 1997 werd het gebouw officieel geopend als nieuwe huisvesting van het Instituut voor Oorlogs-, Holocausten Genocidestudies (NIOD). Expositie oorlogsschatten aan de Herengracht uit de kelders van het NIOD

63 Grachtenhuis Hammerstein
Herengracht 480 zaterdag 10.00 - 17.00 u zondag 10.00 - 17.00 u www.hammerstein.com

64 De Bazel centraal informatiepunt
Vijzelstraat 32 zaterdag 09.00 - 17.00 u zondag 09.00 - 17.00 u www.stadsarchief.amsterdam.nl

Van grachtenhuis tot kantoor. De bouw van dit dubbele woonhuis werd in 1670 voltooid. Het was vijf vensterassen breed. Het drie traveeën brede middengedeelte werd bekroond door een fronton. In de achttiende eeuw kreeg de gevel overwegend zijn huidige uiterlijk met een decoratieve deur- en vensteromlijsting, afsluitend hoofdgestel en attiek. Kort daarna werd het pand voorzien van een imposante dubbele bordesstoep met de gezwenkte wangen of harpstukken. De marmeren middengang is voorzien van rijk gedecoreerd stuc- en beeldhouwwerk. Het pand heeft vier stijlkamers met elementen uit diverse stijlperioden. In de rechter voorkamer bevinden zich plafondschilderingen uit het eind van de zeventiende eeuw die worden toegeschreven aan Gerard de Lairesse. De blauwe zaal daarachter dateert uit de achttiende eeuw met onderdelen uit 1860-1870. Sinds 1942 is het huis in gebruik als kantoorpand.

Van bank tot stadsarchief. Het imposante gebouw aan de Vijzelstraat werd in de periode 1919-1926 gebouwd naar ontwerp van architect K.P.C. de Bazel. Opdrachtgever was de Nederlandsche Handel-Maatschappij. Van de interieurs op de tweede en derde verdieping is veel uit de begintijd bewaard gebleven. Zeer bijzonder is de safe deposito in de kelder van het gebouw. Hier is nu de Schatkamer, waar historische topstukken uit de archieven en collecties permanent voor het publiek tentoongesteld zijn. De plafond- en wanddecoraties zijn hier gereconstrueerd naar het oorspronkelijke ontwerp. Bureau Monumenten & Archeologie is ook gevestigd in De Bazel. Lezing za 12.00 u | Het Paleis van de Republiek | zie p.28 Lezing za & zo 15.00 u | Hergebruik van stukken stad | zie p.29 Rondleiding za & zo vanaf 10.00 u Expositie Amsterdam Nieuw-West '50-'60 | zie p.36 Grote Monumentenquiz Amsterdam zo 13.00 u | zie p.25 Jongerengidsen za & zo 10.00 | 11.00 | 12.00 | 13.00 | 14.00 | 15.00 | 16.00 u | lezing & jongerengidsen reserveren verplicht | zie p.21 & p.55

informatie & reserveren
55

centraal informatiepunt
Gebouw De Bazel is het centraal informatiepunt

openingstijden
Open Monumentendag Amsterdam vindt plaats op zaterdag 10 & zondag 11 september van 10.00-17.00 u. Extra openingstijden ARCAM debat vrijdag 9 september | zie p.31

van Open Monumentendag Amsterdam. Hier kunt u het programmaboekje en de gereserveerde kaartjes ophalen. Centraal informatiepunt De Bazel za & zo 09.00-17.00 u Vijzelstraat 32

Avondprogramma zaterdag 10 september | zie p.26. Kijk per monument naar de specifieke openingstijden.

gratis | beperkte toegang
Alle deelnemende monumenten zijn gratis te bezoeken. Echter vanwege de beperkte publiekscapaciteit zijn sommige monumenten en een aantal monumentale activiteiten alleen via reservering toegankelijk. Reserveer een kaartje vooraf voor de volgende monumentale activiteiten: Lezingen zie p.28 Wandelingen zie p.32 Fietstochten zie p.34 Jongerengidsen zie p.21 Unesco-boot avondtour zie p.27 Er zijn twee monumenten met beperkte toegang opengesteld, daarvoor is een reservering noodzakelijk. Per reservering kunt u maximaal 2 kaartjes bestellen. Reserveer een kaartje vooraf voor: Koninklijk Paleis Amsterdam Museum Het Schip Kaartjes zijn uitsluitend online te reserveren via www. amsterdam.nl/openmonumentendag. Reserveren kan vanaf maandag 29 augustus t/m dinsdag 6 september. Om zoveel mogelijk mensen de kans te bieden om een uniek monument te bezoeken, is voor deze werkwijze gekozen. Wij rekenen op uw begrip. Wees er op tijd bij, want vol=vol!

gereserveerde kaartjes ophalen
Gereserveerde kaartjes kunt u ophalen bij het Centraal informatiepunt De Bazel Vijzelstraat 32

donderdag 8 september tussen 10.00-12.00 u vrijdag 9 september tussen 10.00-12.00 u zaterdag 10 september tussen 09.00-11.00 u zondag 11 september tussen 09.00-11.00 u

plattegrond & iconen
Alle deelnemende monumenten zijn te vinden op de plattegrond op p.56. De nummers verwijzen naar de monumenten en corresponderen met de omschrijvingen. voor dit monument is reserveren verplicht rolstoeltoegankelijk extra activiteiten junior programma drankje en/of hapje avondprogramma wandeling fietstocht

www.amsterdam.nl/openmonumentendag

avondprogramma | zie p.26

informatiepunt | zie p.55

boot | zie p.27 & p.31

start fietstocht | zie p.34

Zuidergasfabriek The College Hotel Haarlemmermeerstation Remise Schinkelhaven Het Sieraad Klooster Sint Josephkerk Sint Josephkerk Van Eesterenmuseum Schuilkelder Pniëlkerk Centrale Markthal Cultuurpark Westergasfabriek Museum Het Schip Pakhuis Het Veem Graansilo Afbramerij-NDSM Lasloods-NDSM Scheepsbouwloods-NDSM Toren Overhoeks Groot Laboratorium Badhuis Vogeldorp Noordergasfabriek De Overkant Loods 6 Lloyd Hotel Pakhuys Afrika Van Gendthallen Openbare lagere school Pakhuis Oostenburg Ontspanningsgebouw Werkspoor Timorplein Indië I Gerardus Majellakerk Muiderpoort Cavaleriekazerne met rijloods Rijksmagazijn van Geneesmiddelen Rijkskledingmagazijn Hotel Arena AMFI Belastingkantoor Entrepotdok De Burcht Corvershof Joods Historisch Museum Academie van Bouwkunst De Waag Amsterdams Marionetten Theater Vredenburgh Ons' Lieve Heer op Solder Blaauwlakenblok Beurs van Berlage Korenmetershuis De Posthoornkerk Brug 9 Koninklijk Paleis Amsterdam The Grand The Bank Bijzondere Collecties Felix Meritis Kunsthistorisch Instituut NIOD Museum Het Grachtenhuis Grachtenhuis Hammerstein De Bazel alleen lezing locatie | zie p.28 alleen avond locatie | the dungeon | zie p.26

zonder moeite niets
2

Boven de ingang van een van onze meest indrukwekkende herbestemde monumenten, Het Sieraad in de Baarsjes, hangt van oudsher een inscriptie waarmee de schooljeugd indertijd tot hard werken aangezet moest worden. 'Zonder moeite niets' staat er. Die uitspraak geldt in alle opzichten voor het herbestemmen van monumenten, maar het resultaat is er dan ook naar. Gebouwen uit het verleden die we een nieuwe toekomst hebben gegeven voegen kwaliteit toe aan de wijk. Mensen identificeren zich met die herbestemde gebouwen. Vaak is het effect van deze gebouwen op het alledaagse leven in de wijken waar ze staan enorm. Zonder moeite niets, maar moeite loont.

rondleidingen
Deze Open Monumentendag openen wij vier bijzondere monumenten voor u: Het Sieraad Pakhuys Afrika Timorplein Vredenburgh Medewerkers van Ymere leiden u samen met andere vrijwilligers rond met een bijzonder verhaal over de geschiedenis van de panden, de herbestemming en wat daar allemaal bij komt kijken.

hoofdsponsor
Ymere is voor de vierde maal op rij hoofdsponsor van Open Monumentendag Amsterdam. Ons bezit telt ruim 370 rijks- en gemeentelijke monumenten. Hiermee bewaakt Ymere de kwaliteit van de woonomgeving en behoudt zij cultureel en historisch erfgoed. Oude plekken krijgen een nieuwe bestemming en hebben daarmee betekenis voor de bewoners en gebruikers van nu. Monumenten geven buurten een eigen identiteit waar bewoners zich mee verbonden voelen.

jong geleerd…
"Als maatschappelijk ondernemer is het onze ambitie om jongeren de kans te geven om hun talenten te ontwikkelen. Daarom leiden wij niet alleen onze eigen medewerkers op tot gids, maar hebben we ook de jongerengidsen geadopteerd. Jongerengidsen zijn kinderen tussen de acht en zeventien jaar die andere jeugdige bezoekers rondleiden, in opengestelde monumenten. Wij steunen dit initiatief omdat we de jongeren willen stimuleren in het ontwikkelen van kennis over en liefde voor monumenten. Veel enthousiaste kinderen hebben zich aangemeld. Gids word je overigens niet zomaar; ook hier gaat een opleiding aan vooraf. Op www.amsterdam.nl/openmonumentendag kunt u kaartjes reserveren voor de rondleidingen die door de jongerengidsen wordt verzorgd". Junior programma jongerengidsen | zie p.21

colofon
Bureau Monumenten & Archeologie De Bazel | Herengracht 482 | 1017 CB Amsterdam 020 2514900 | openmonumentendag@bma.amsterdam.nl
www.amsterdam.nl/openmonumentendag | www.bma.amsterdam.nl

hoofdsponsor

59

Projectleider Mildred van der Zwan Projectteam Veerle Simons | Job Gerlings Lisette Breedveld | Paul Nieuwenhuizen Stagiaire Henrieke van Eerten | Paul Peters Pers & media Mick Witteveen Website Vera Valkestijn Denktank Pieter Vlaardingerbroek | Maartje Veldkamp Jørgen Veerkamp Teksten verhalen Vincent van Rossem | Gabri van Tussenbroek | Pieter Vlaardingerbroek Teksten monumenten Dick van der Horst Teksten monumentale activiteiten Lisette Breedveld Mick Witteveen | Henrieke van Eerten | Inez Weyermans Charlotte Labrie | Mildred van der Zwan Foto's monumenten Han van Gool Felix Meritis Hotel Ymere Lloyd Hotel College Eigen Haard Hotel Arena The Bank

partners

sponsors

Jongerengidsen Anna Halberstadt | Jens Blijleven Evi Thöne | Fien Christen | Maren Stork | Isa van Oijen Samuel Peach | Marijn Kox | Bente Kox | Teun Hoffman IJsbrand Wiggelaar | Veerle van der Werf | Anjana Gahar Louis Veerkamp | Bram Wallin | Fietje Engelhard Benjamin Caton | Bob Lammers | Steven Cunha Goncalves Clara Martens Avila | Fariël Basarat Druk Dijkman Offset Oplage 135.000 Vormgeving Hanneke Meijers | Hannekekijkt.nl Met dank aan Agora Europa | Amstelodamum | ARCAM Cuypersgenootschap | Gilde Amsterdam | Hendrick de Keyser | Museum Het Schip | Ons Amsterdam | Reinwardt Academie | Schatten van Amsterdam | Stadsarchief Amsterdam | Stadsdeel Centrum | Stadsdeel Noord Stadsdeel Oost | Stadsdeel West | Stadsdeel Zuid Stadsherstel Amsterdam | Stichting Mee in Mokum Stichting Monumenten Amsterdam-Noord | Stichting Open Monumentendag | Uitgeverij Waanders | Vereniging Heemkennis Ons Amsterdam | Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad | Werelderfgoed Amsterdam Alle medewerkers Bureau Monumenten & Archeologie

media partner

organisatie

Wij danken alle vrijwilligers, eigenaren en bewoners!

64 monumenten | 6 avondprogramma’s 1 grote monumentenquiz amsterdam 3 fietstochten | 5 exposities | 1 debat 1 live-opgraving | 30 jongerengidsen 6 wandelingen | 7 junior programma's
www.amsterdam.nl/openmonumentendag

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful