L.

ZAMENHOF

FUNDAMENTA KRESTOMATIO
DE LA LINGVO

ESPERANTO

&
E

(La˘ la dua eldono) u
Enkomputiligita de: David Starner kaj William Patterson Aranˆis : Einstein G. dos Santos g

einsantos@ yahoo. com. br
NATAL - BRAZILO ˘ Augusto 2005

Lazaro Ludoviko Zamenhof

(la 15-a de Decembro 1859 — la 14-a de Aprilo 1917)

iv

Anta˘ parolo u
Prezentante pure kondiˆan rimedon de reciproka komunikiˆado, la lingvo c g internacia, simile al ˆiu lingvo nacia, povos bone atingi sian celon nur en c tiu okazo, se ˆiuj uzos ˆin plene egale; kaj por ke ˆiuj povu uzi la lingvon c g c egale, estas necese, ke ekzistu iaj modeloj, leˆdonaj por ˆiuj. Tio ˆi estas g c c la ka˘zo, pro kiu, cedante al la peto de multaj esperantistoj, mi eldonis la u Fundamentan Krestomation, kiu povos servi al ˆiuj kiel modelo de esperanta c stilo kaj gardi la lingvon de pereiga disfalo je diversaj dialektoj. Lerni la lingvon ˆiu povas la˘ ˆiuj libroj, kiujn li deziros; sed ˆar multaj c uc c esperantaj libroj estas verkitaj de personoj, kiuj ankora˘ ne posedas bone la u lingvon Esperanto, kaj komencanta esperantisto ne povus rilati al ili sufiˆe c kritike, tial estas dezirinde, ke ˆiu, anta˘ ol komenci la legadon de la esperc u anta literaturo, tralegu atente la Fundamentan Krestomation. Ne deprenante de la lernanto la eblon kritike proprigi al si ˆiujn riˆigojn kaj regule faritajn c c perfektigojn, kiujn li trovas en la literaturo, la Fundamenta Krestomatio por ˆiam gardos lin de blinda kaj senkritika alproprigo de stilo erara. c Atentan tralegon de la Fundamenta Krestomatio mi rekomendas al ˆiu, c kiu volas skribe a˘ parole uzi la lingvon Esperanto. Sed precipe atentan kaj u kelkfojan trategon de tiu ˆi libro mi rekomendas al tiuj, kiuj deziras eldoni c verkojn en Esperanto; ˆar tiu, kiu eldonas verkon en Esperanto, ne koniˆinte c g anta˘e fundamente kun la spirito kaj la modela stilo de tiu ˆi lingvo, alportas u c al nia afero ne utilon, sed rektan malutilon. ˆ Ciuj artikoloj en la Fundamenta Krestomatio estas a˘ skribitaj de mi u mem, a˘ — se ili estas skribitaj de aliaj personoj — ili estas korektitaj de u mi en tia grado, ke la stilo en ili ne deflankiˆu de la stilo, kiun mi mem uzas. g L. ZAMENHOF, A˘toro de la lingvo Esperanto. u Varsovio, en Aprilo 1903.

vi

Enhavo
1 Ekzercoj 2 Fabeloj kaj Legendoj 2.1 La novaj vestoj de la reˆo . g 2.2 Aleksandro Macedona . . . 2.3 Kiu estas la plej bona amiko 2.4 La deveno de la virino . . . 2.5 La naskiˆo de la tabako . . g 2.6 Karagara . . . . . . . . . . . 2.7 La virineto de maro . . . . . 3 Anekdotoj 4 Rakontoj 4.1 Nokto . . . . . . . . . . 4.2 La hejmo de la metiisto . 4.3 La forgesita pipo . . . . 4.4 Arturo . . . . . . . . . . 4.5 La nigra virino . . . . . 4.6 La karaj braceletoj . . . 4.7 Nur unu vorton! . . . . . 4.8 La porcio da glaciaˆo . .  1 15 15 19 21 22 24 27 28 45 65 65 76 82 86 97 100 102 108 125 125 145 150 156 160 162 166

. . . . . . de la . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . viro? . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

. . . . . . . .

5 El la Vivo kaj Sciencoj 5.1 Bagateloj . . . . . . . . . . . 5.2 Fingra kalendaro . . . . . . . 5.3 El la poˆto . . . . . . . . . . . s 5.4 La loˆejoj de la termitoj . . . g 5.5 Korespondado komerca . . . . 5.6 Kronika katara konjunktivito . 5.7 La sunhorloˆo en Dijon . . . . g vii

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

viii 6 Artikoloj pri Esperanto 6.1 El la unua libro de la lingvo Esperanto . 6.2 Plena gramatiko de Esperanto . . . . . . 6.3 Al la historio de la provoj de lingvoj . . 6.4 Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo 7 Poezio 7.1 L. L. Zamenhof . . . . . . . . 7.1.1 La espero . . . . . . . 7.1.2 La vojo . . . . . . . . 7.1.3 Al la fratoj . . . . . . 7.1.4 Mia penso . . . . . . . 7.1.5 Ho mia kor’ . . . . . . 7.1.6 La vojevodo . . . . . . 7.1.7 La rozeto . . . . . . . 7.1.8 En nord’ unu pino. . . . 7.1.9 En sonˆo. . . . . . . . . g 7.1.10 Lorelej’ . . . . . . . . 7.1.11 Kanto de studentoj . . 7.1.12 Al la reˆo . . . . . . . g 7.1.13 Nokta kanto de soldato 7.1.14 Kanto de l’ ligo . . . . 7.1.15 La kapelo . . . . . . . 7.1.16 La gaja migranto . . . 7.1.17 La vojo . . . . . . . . 7.2 Leo Belmont . . . . . . . . . . 7.2.1 Nokt’ en la koro . . . . 7.2.2 Al brusto, al min. . . . 7.3 V. Devjatnin . . . . . . . . . 7.3.1 Printempo . . . . . . . ˆ 7.3.2 Sipeto . . . . . . . . . 7.3.3 Sciuro kaj papago . . . 7.3.4 Anˆelo . . . . . . . . . g 7.3.5 Husaro . . . . . . . . . 7.3.6 Infano de zorgo . . . . 7.3.7 Espero . . . . . . . . . 7.3.8 Garantio . . . . . . . . 7.4 A. Dombrowski . . . . . . . . 7.4.1 Mia mizero . . . . . . 7.4.2 Nova kanto . . . . . . 7.4.3 La malliberulo . . . . .

ENHAVO 173 . 173 . 182 . 184 . 192 225 . 225 . 225 . 226 . 227 . 228 . 229 . 230 . 231 . 232 . 232 . 233 . 233 . 234 . 235 . 235 . 236 . 236 . 237 . 239 . 239 . 239 . 240 . 240 . 240 . 240 . 241 . 241 . 244 . 246 . 246 . 251 . 251 . 251 . 252

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ENHAVO 7.5 M. Goldberg . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.5.1 La turo babilona . . . . . . . . . . 7.5.2 Nova Dio . . . . . . . . . . . . . . 7.5.3 Cigno, ezoko kaj kankro . . . . . . A. Grabowski . . . . . . . . . . . . . . . . 7.6.1 Tri Budrysoj . . . . . . . . . . . . 7.6.2 Revaˆo . . . . . . . . . . . . . . . .  7.6.3 Excelsior . . . . . . . . . . . . . . . 7.6.4 La pluva tago . . . . . . . . . . . . 7.6.5 La sago kaj la kanto . . . . . . . . 7.6.6 Sonoriloj de vespero . . . . . . . . E. Haller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.7.1 Mi rakontis . . . . . . . . . . . . . G. Janowski . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.8.1 Mi eliras . . . . . . . . . . . . . . . D. Jegorov . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.9.1 A˘tuno . . . . . . . . . . . . . . . u F. de Kanaloˆˆy-Lefler . . . . . . . . . . . ss 7.10.1 Kuˆas somero . . . . . . . . . . . . s A. Kofman . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.11.1 Filino de Iftah . . . . . . . . . . . . 7.11.2 La sklavoˆipo . . . . . . . . . . . . s V. Langlet . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.12.1 Al la memoro de J´zef Wasniewski o R. Libeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.13.1 Latva popola kanto . . . . . . . . . I. Lojko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.14.1 Malgrand’-rusa kanteto . . . . . . . 7.14.2 Profeto . . . . . . . . . . . . . . . . F. Lorenc . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.15.1 Ala˘deto . . . . . . . . . . . . . . . u A. Naumann . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.16.1 Mi amis vin . . . . . . . . . . . . . 7.16.2 Printempo venos . . . . . . . . . . Poeteto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ˆ 7.17.1 La Caso . . . . . . . . . . . . . . . I. Seleznet . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.18.1 Kanto . . . . . . . . . . . . . . . . 7.18.2 Ne riproˆu la sorton . . . . . . . . c 7.18.3 Revo . . . . . . . . . . . . . . . . . E. Smetanka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ix 254 254 255 260 261 261 262 262 264 264 265 266 266 267 267 268 268 269 269 270 270 274 279 279 281 281 282 282 282 284 284 285 285 285 286 286 287 287 287 288 289

7.6

7.7 7.8 7.9 7.10 7.11

7.12 7.13 7.14

7.15 7.16

7.17 7.18

7.19

x 7.19.1 La poeto . . . . . . . . . . . . L. Sokolov . . . . . . . . . . . . . . . 7.20.1 La velo . . . . . . . . . . . . . M. Solovjev . . . . . . . . . . . . . . 7.21.1 Plendo . . . . . . . . . . . . . 7.21.2 Tri palmoj . . . . . . . . . . . K. Svanbom . . . . . . . . . . . . . . 7.22.1 La˘ sveda melodio . . . . . . u ˆ S. Satunovski . . . . . . . . . . . . . 7.23.1 Ne diru . . . . . . . . . . . . W. Waher . . . . . . . . . . . . . . . ˆ 7.24.1 Spirita Sipo . . . . . . . . . . J. Wasniewski . . . . . . . . . . . . . 7.25.1 El la paperujo de miaj fabloj . E. de Wahl . . . . . . . . . . . . . . ˆ 7.26.1 Ce l’ maro . . . . . . . . . . . F. Zamenhof . . . . . . . . . . . . . . 7.27.1 Versaˆo sen fino . . . . . . . .  7.27.2 Vizito de la steloj sur la tero . 0. Zeidlitz . . . . . . . . . . . . . . . 7.28.1 Vespero . . . . . . . . . . . . L. Zamenhof . . . . . . . . . . . . . . 7.29.1 El Hamleto . . . . . . . . . . A. Kofman . . . . . . . . . . . . . . . 7.30.1 El Iliado . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ENHAVO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 290 290 291 291 291 294 294 295 295 296 296 298 298 299 299 300 300 301 306 306 307 307 338 338

7.20 7.21

7.22 7.23 7.24 7.25 7.26 7.27

7.28 7.29 7.30

8 Aldono 355 8.1 Preˆo sub la verda standardo . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 g

ˆ Capitro 1 Ekzercoj
§ 1.
Patro kaj frato. — Leono estas besto. — Rozo estas floro, kaj kolombo estas birdo. — La rozo apartenas al Teodoro. — La suno brilas. — La patro estas sana. — La patro estas tajloro.

§ 2.
Infano ne estas matura homo. — La infano jam ne ploras. — La ˆielo estas c blua. — Kie estas la libro kaj la krajono? — La libro estas sur la tablo, kaj la krajono kuˆas sur la fenestro. — Sur la fenestro kuˆas krajono kaj plumo. s s — Jen estas pomo. — Jen estas la pomo, kiun mi trovis. — Sur la tero kuˆas ˆtono. s s

§ 3.
Leono estas forta. — La dentoj de leono estas akraj. — Al leono ne donu la manon. — Mi vidas leonon. — Resti kun leono estas danˆere. — Kiu g kuraˆas rajdi sur leono? — Mi parolas pri leono. g

§ 4.
La patro estas bona. — Jen kuˆas la ˆapelo de la patro. — Diru al la patro, s c ke mi estas diligenta. — Mi amas la patron. — Venu kune kun la patro. — La filo staras apud la patro. — La mano de Johano estas pura. — Mi konas Johanon. — Ludoviko, donu al mi panon. — Mi manˆas per la buˆo g s 1

2

ˆ CAPITRO 1. EKZERCOJ

kaj flaras per la nazo. — Anta˘ la domo staras arbo. — La patro estas en u la ˆambro. c

§ 5.
La birdoj flugas.— La kanto de la birdoj estas agrabla.— Donu al la birdoj akvon, ˆar ili volas trinki. — La knabo forpelis la birdojn. — Ni vidas c per la okuloj kaj a˘das perla oreloj. — Bonaj infanoj lernas diligente. — u Aleksandro ne volas lerni, kaj tial mi batas Aleksandron. — De la patro mi ricevis libron, kaj de la frato mi ricevis plumon. — Mi venas de la avo; kaj mi iras nun al la onklo. — Mi legas libron. — La patro ne legas libron, sed li skribas leteron.

§ 6.
Papero estas blanka. — Blanka papero kuˆas sur la tablo. — La blanka s papero jam ne kuˆas sur la tablo. — Jen estas la kajero de la juna fra˘lino. s u — La patro donis al mi dolˆan pomon. — Rakontu al mia juna amiko belan c historion. — Mi ne amas obstinajn homojn. — Mi deziras al vi bonan tagon, ˆ sinjoro! — Bonan matenon! — Gojan feston! (mi deziras al vi). — Kia ˆoja g festo! (estas hodia˘). — Sur la ˆielo staras la bela suno. — En la tago ni u c vidas la helan sunon, kaj en la nokto ni vidas la palan lunon kaj la belajn stelojn. — La papero estas tre blanka, sed la neˆo estas pli blanka. — Lakto g estas pli nutra, ol vino. — Mi havas pli freˆan panon, ol vi. — Ne, vi eraras, s sinjoro: via pano estas malpli freˆa, ol mia. — El ˆiuj miaj infanoj Ernesto s c estas la plej juna. — Mi estas tiel forta, kiel vi. — El ˆiuj siaj fratoj Antono c estas la malplej saˆa. g

§ 7.
Du homoj povas pli multe fari ol unu. — Mi havas nur unu buˆon, sed mi s havas du orelojn. — Li promenas kun tri hundoj. — Li faris ˆion per la dek c fingroj de siaj manoj. — El ˆiaj multaj infanoj unuj estas bonaj kaj aliaj estas s malbonaj. — Kvin kaj sep faras dek du. — Dek kaj dek faras dudek. — Kvar kaj dek ok faras dudek du. — Tridek kaj kvardek kvin faras sepdek kvin. — Mil okcent na˘dek tri. — Li havas dek unu infanojn. — Sesdek minutoj u faras unu horon, kaj unu minuto konsistas el sesdek sekundoj. — Januaro estas la unua monato de la jaro, Aprilo estas la kvara, Novembro estas la dekunua, Decembro estas la dek-dua. — La dudeka (tago) de Februaro estas la

3 kvindek-unua tago de la jaro. — La sepan tagon de la semajno Dio elektis, ke ˆi estu pli sankta, ol la ses unuaj tagoj. — Kion Dio kreis en la sesa tago? g — Kiun daton ni havas hodia˘? — Hodia˘ estas la dudek sepa (tago) de u u Marto. — Georgo Vaˆington estis naskita la dudek duan de Februaro de la s jaro mil sepcent tridek dua.

§ 8.
Mi havas cent pomojn. — Mi havas centon da pomoj. — Tiu ˆi urbo havas c milionon da loˆantoj. — Mi aˆetis dekduon (a˘ dek-duon) da kuleroj kaj du g c u dekduojn da forkoj. — Mil jaroj (a˘ milo da jaroj) faras miljaron. — Unue u mi redonas al vi la monon, kiun vi pruntis al mi; due mi dankas vin por la prunto; trie mi petas vin anka˘ poste prunti al mi, kiam mi bezonos monon. u — Por ˆiu tago mi ricevas kvin frankojn, sed por la hodia˘a tago mi ricevis c u duoblan pagon, t. e. (= tio estas) dek frankojn. — Kvinoble sep estas tridek kvin. — Tri estas duono de ses. — Ok estas kvar kvinonoj de dek. — Kvar metroj da tiu ˆi ˆtofo kostas na˘ frankojn; tial du metroj kostas kvar kaj c s u duonon frankojn (a˘ da frankoj). — Unu tago estas tricent-sesdek-kvinono u a˘ tricent-sesdek-sesono de jaro. — Tiuj ˆi du amikoj promenas ˆiam duope. u c c — Kvinope ili sin ˆetis sur min, sed mi venkis ˆiujn kvin atakantojn. — Por  c miaj kvar infanoj mi aˆetis dek du pomojn, kaj al ˆiu el la infanoj mi donis c c po tri pomoj. — Tiu ˆi libro havas sesdek paˆojn; tial, se mi legos en ˆiu c g c tago po dek kvin paˆoj, mi finos la tutan libron en kvar tagoj. g

§ 9.
Mi legas. — Ci skribas (anstata˘ “ci” oni uzas ordinare “vi”), — Li estas u knabo, kaj ˆi estas knabino. — La tranˆilo tranˆas bone, ˆar ˆi estas akra. s c c c g — Ni estas homoj. — Vi estas infanoj. — Ili estas rusoj. — Kie estas la knaboj? — Ili estas en la ˆardeno. — Kie estas la knabinoj? — Ili anka˘ g u estas en la ˆardeno. — Kie estas la tranˆiloj? — Ili kuˆas sur la tablo. — Mi g c s vokas la knabon, kaj li venas. — Mi vokas la knabinon, kaj ˆi venas. — La s infano ploras, ˆar ˆi volas manˆi. — La infanoj ploras, ˆar ili volas manˆi. c g g c g — Knabo, vi estas neˆentila. — Sinjoro, vi estas neˆentila. — Sinjoroj, vi g g estas neˆentilaj. — Mia hundo, vi estas tre fidela. — Oni diras, ke la vero g ˆiam venkas. — En la vintro oni hejtas la fornojn. — Kiam oni estas riˆa c c (a˘ riˆaj), oni havas multajn amikojn. u c

4

ˆ CAPITRO 1. EKZERCOJ

§ 10.
Li amas min, sed mi lin ne amas. — Mi volis lin bati, sed li forkuris de mi. — Diru al mi vian nomon. — Ne skribu al mi tiajn longajn leterojn. — Venu ˆ al mi hodia˘ vespere. — Mi rakontos al vi historion. — Cu vi diros al mi u la veron? — La domo apartenas al li. — Li estas mia onklo, ˆar mia patro c estas lia frato. — Sinjoro Petro kaj lia edzino tre amas miajn infanojn; mi anka˘ tre amas (infanojn). — Montru al ili vian novan veston. — Mi amas u min mem, vi amas vin mem, li amas sin mem, kaj ˆiu homo amas sin mem. c — Mia frato diris al Stefano, ke li amas lin pli, ol sin mem. — Mi zorgas pri ˆi tiel, kiel mi zorgas pri mi mem; sed ˆi mem tute ne zorgas pri si kaj tute s s sin ne gardas. — Miaj fratoj havis hodia˘ gastojn; post la vespermanˆo niaj u g fratoj eliris kun la gastoj el sia domo kaj akompanis ilin ˆis ilia domo. — Mi g jam havas mian ˆapelon; nun serˆu vi vian. — Mi lavis min en mia ˆambro, c c c kaj ˆi lavis sin en sia ˆambro. — La infano serˆis sian pupon; mi montris al s c c la infano, kie kuˆas ˆia pupo. — Oni ne forgesas facile sian unuan amon. s g

§ 11.
Nun mi legas, vi legas kaj li legas; ni ˆiuj legas. — Vi skribas, kaj la infanoj c skribas; ili ˆiuj sidas silente kaj skribas. — Hiera˘ mi renkontis vian filon, c u kaj li ˆentile salutis min. — Hodia˘ estas sabato, kaj morga˘ estos dimanˆo. g u u c — Hiera˘ estis vendredo, kaj post-morga˘ estos lundo. — Anta˘ tri tagoj u u u ˆ vi jam trovis mi vizitis vian kuzon kaj mia vizito faris al li plezuron. — Cu vian horloˆon? — Mi ˆin ankora˘ ne serˆis; kiam mi finos mian laboron, mi g g u c serˆos mian horloˆon, sed mi timas, ke mi ˆin jam ne trovos. — Kiam mi c g g venis al li, li dormis; sed mi lin vekis. — Se mi estus sana, mi estus feliˆa. — c Se li scius, ke mi estas tie ˆi, li tuj venus al mi. — Se la lernanto scius bone c ˆ sian lecionon, la instruanto lin ne punus. — Kial vi ne respondas al mi? Cu vi estas surda a˘ muta? — Iru for! — Infano, ne tuˆu la spegulon! — Karaj u s infanoj, estu ˆiam honestaj! — Li venu, kaj mi pardonos al li. — Ordonu al c li, ke li ne babilu. — Petu ˆin, ke ˆi sendu al mi kandelon. — Ni estu gajaj, s s ˆ ni uzu bone la vivon, ˆar la vivo ne estas longa. — Si volas danci. Morti pro c la patrujo estas agrable. — La infano ne ˆesas petoli. c

§ 12.
Fluanta akvo estas pli pura, ol akvo, staranta senmove. — Promenante sur la strato, mi falis. — Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato. — Al homo, pekinta senintence, Dio

5 facile pardonas. — Trovinte pomon, mi ˆin manˆis. — La falinta homo ne g g povis sin levi. — Ne riproˆu vian amikon, ˆar vi mem pli multe meritas c c riproˆon; li estas nur unufoja mensoginto, dum vi estas ankora˘ nun ˆiam c u c mensoganto. — La tempo pasinta jam neniam revenos; la tempon venontan neniu ankora˘ konas. — Venu, ni atendas vin, Savonto de la mondo. — u En la lingvo “Esperanto” ni vidas la estontan lingvon helpantan de la tuta mondo. — A˘gusto estas mia plej amata filo. — Mono havata estas pli grava u ol havita. — Pasero kaptita estas pli bona, ol aglo kaptota. — La soldatoj kondukis la arestitojn tra la stratoj. — Li venis al mi tute ne atendite. — Homo, kim oni devas juˆi, estas juˆoto. g g

§ 13.
Nun li diras al mi la veron. — Hiera˘ li diris al mi la veron. — Li ˆiam u c diradis al mi la veron. — Kiam vi vidis nin en la salono, li jam anta˘e diris u al mi la veron (a˘ li estis dirinta al mi la veron). — Li diros al mi la veron. u — Kiam vi venos al mi, li jam anta˘e diros al mi la veron (a˘ li estos dirinta u u al mi la veron; a˘ anta˘ ol vi venos al mi, li diros al mi la veron). — Se mi u u petus lin, li dirus al mi la veron. — Mi ne farus la eraron, se li anta˘e dirus u al mi la veron (a˘ se li estus dirinta al mi la veron). — Kiam mi venos, diru u al mi la veron. — Kiam mia patro venos, diru al mi anta˘e la veron (a˘ estu u u dirinta al mi la veron). — Mi volas diri al vi la veron. — Mi volas, ke tio, kion mi diris, estu vera (a˘ mi volas esti dirinta la veron). u

§ 14.
Mi estas amata. Mi estis amata. Mi estos amata. Mi estus amata. Estu amata. Esti amata. — Vi estas lavita. Vi estis lavita. Vi estos lavita. Vi estus lavita. Estu lavita. Esti lavita. — Li estas invitota. Li estis invitota. Li estos invitota. Li estus invitota. Estu invitota. Esti invitota. — Tiu ˆi c komercaˆo estas ˆiam volonte aˆetata de mi. — La surtuto estas aˆetita de  c c c mi, sekve ˆi apartenas al mi. — Kiam via domo estis konstruata, mia domo g estis jam longe konstruita. — Mi sciigas, ke de nun la ˆuldoj de mia filo s ne estos pagataj de mi. — Estu trankvila, mia tuta ˆuldo estos pagita al s vi balda˘. — Mia ora ringo ne estus nun tiel longe serˆata, se ˆi ne estus u c g tiel lerte kaˆita de vi. — La˘ la projekto de la inˆenieroj tiu ˆi fervojo estas s u g c konstruota en la da˘ro de du jaroj; sed mi pensas, ke ˆi estos konstruata u g pli ol tri jarojn. — Honesta homo agas honeste. — La pastro, kiu mortis ˆ anta˘ nelonge (a˘ anta˘ nelonga tempo), loˆis longe en nia urbo. — Cu u u u g

6

ˆ CAPITRO 1. EKZERCOJ

hodia˘ estas varme a˘ malvarme? — Sur la kameno inter du potoj staras u u fera kaldrono; el la kaldrono, en kiu sin trovas bolanta akvo, eliras vaporo; tra la fenestro, kiu sin trovas apud la pordo, la vaporo iras sur la korton.

§ 15.
Kie vi estas? — Mi estas en la ˆardeno. — Kien vi iras? — Mi iras en g la ˆardenon. — La birdo flugas en la ˆambro (— ˆi estas en la ˆambro g c g c kaj flugas en ˆi). — La birdo flugas en la ˆambron (— ˆi estas ekster la g c g ˆambro kaj flugas nun en ˆin). — Mi vojaˆas en Hispanujo. — Mi vojaˆas c g g g en Hispanujon. — Mi sidas sur seˆo kaj tenas la piedojn sur benketo. — Mi g metis la manon sur la tablon. El sub la kanapo la muso kuris sub la liton, kaj nun ˆi kuras sub la lito. — Super la tero sin trovas aero. — Anstata˘ kafo g u li donis al mi teon kun sukero, sed sen kremo. — Mi staras ekster la domo, kaj li estas interne. — En la salono estis neniu krom li kaj lia fianˆino. — La c hirundo flugis trans la riveron, ˆar trans la rivero sin trovis aliaj hirundoj. c — Mi restas tie ˆi la˘ la ordono de mia estro. — Kiam li estis ˆe mi, li staris c u c tutan horon apud la fenestro. — Li diras, ke mi estas atenta. — Li petas, ke mi estu atenta. — Kvankam vi estas riˆa, mi dubas, ˆu vi estas feliˆa. c c c — Se vi scius, kiu li estas, vi lin pli estimus. — Se li jam venis, petu lin al mi. — Ho, Dio! kion vi faras! — Ha, kiel bele! — For de tie ˆi! — Fi, kiel c abomene! — Nu, iru pli rapide!

§ 16.
La artikolo “la” estas uzata tiam, kiam ni parolas pri personoj a˘ objektoj u ˆ konataj. Gia uzado estas tia sama, kiel en la aliaj lingvoj. La personoj, kiuj ne komprenas la uzadon de la artikolo (ekzemple rusoj a˘ poloj, kiuj ne scias u alian lingvon krom sia propra), povas en la unua tempo tute ne uzi la artikolon, ˆar ˆi estas oportuna, sed ne necesa. Anstata˘ “la” oni povas anka˘ c g u u diri “l”’ (sed nur post prepozicio, kiu finiˆas per vokalo). — Vortoj kung metitaj estas kreataj per simpla kunligado de vortoj; oni prenas ordinare la purajn radikojn, sed, se la bonsoneco a˘ la klareco postulas, oni povas anka˘ u u preni la tutan vorton, t. e. la radikon kune kun ˆia gramatika finiˆo. Ekzemg g ploj: skribtablo a˘ skribotablo (= tablo, sur kiu oni skribas); internacia (= u kiu estas inter diversaj nacioj); tutmonda (= de la tuta mondo); unutaga (= kiu da˘ras unu tagon); unuataga (= kiu estas en la unua tago); vaporˆipo u s (= ˆipo, kiu sin movas per vaporo); matenmanˆi, tagmanˆi, vespermanˆi; s g g g abonpago (= pago por la abono).

7

§ 17.
ˆ Ciuj prepozicioj per si mem postulas ˆiam nur la nominativon. Se ni iam post c propozicio uzas la akuzativon, la akuzativo tie dependas ne de la prepozicio, sed de aliaj ka˘zoj. Ekzemple: por esprimi direkton, ni aldonas al la vorto u la finon “n” ; sekve: tie (= en tiu loko), tien (= al tiu loko); tiel same ni anka˘ diras: “la birdo flugis en la ˆardenon, sur la tablon”, kaj la vortoj u g “ˆardenon”, “tablon” staras tie ˆi en akuzativo ne ˆar la prepozicioj “en” g c c kaj “sur” tion ˆi postulas, sed nur ˆar ni volis esprimi direkton, t. e. montri, c c ke la birdo sin ne trovis anta˘e en la ˆardeno a˘ sur la tablo kaj tie flugis, u g u sed ke ˆi de alia loko flugis al la ˆardeno, al la tablo (ni volas montri, ke la g g g ˆardeno kaj tablo ne estis la loko de la flugado, sed nur la celo de la flugado); en tiaj okazoj ni uzus la finiˆon “n” tute egale, ˆu ia prepozicio starus a˘ ne. g c u — Morga˘ mi veturos Parizon (a˘ en Parizon). — Mi restos hodia˘ dome. u u u — Jam estas tempo iri domen. — Ni disiˆis kaj iris en diversajn flankojn: mi g iris dekstren, kaj li iris maldekstren. — Flanken, sinjoro! Mi konas neniun en tiu ˆi urbo. — Mi neniel povas kompreni, kion vi parolas. — Mi renkontis c nek lin, nek lian fraton (a˘ mi ne renkontis lin, nek lian fraton). u

§ 18.
Se ni bezonas uzi prepozicion kaj la senco ne montras al ni, kian prepozicion uzi, tiam ni povas uzi la komunan prepozicion “je”. Sed estas bone uzadi la vorton “je” kiel eble pli malofte. Anstata˘ la vorto “je” ni povas anka˘ u u uzi akuzativon sen prepozicio. — Mi ridas je lia naiveco (a˘ mi ridas pro u lia naiveco, a˘: mi ridas lian naivecon). — Je la lasta fojo mi vidis lin u ˆe vi (a˘: la lastan fojon). — Mi veturis du tagojn kaj unu nokton. — Mi c u sopiras je mia perdita feliˆo (a˘: mian perditan feliˆon). — El la dirita regulo c u c sekvas, ke se ni pri ia verbo ne scias, ˆu ˆi postulas post si la akuzativon (t. c g e. ˆu ˆi estas aktiva) a˘ ne, ni povas ˆiam uzi la akuzativon. Ekzemple, c g u c ni povas diri “obei al la patro” kaj “obei la patron” (anstata˘ “obei je la u patro”). Sed ni ne uzas la akuzativon tiam, kiam la klareco de la senco tion ˆi malpermesas; ekzemple: ni povas diri “pardoni al la malamiko” kaj c “pardoni la malamikon”, sed ni devas diri ˆiam “pardoni al la malamiko lian c kulpon”.

§ 19.
Ia, ial, iam, ie, iel, ies, io, iom, iu. — La montritajn na˘ vortojn ni konsilas u bone ellerni, ˆar el ili ˆiu povas jam fari al si grandan serion da aliaj pronomoj c c

8

ˆ CAPITRO 1. EKZERCOJ

kaj adverboj. Se ni aldonas al ili la literon “k”, ni ricevas vortojn demandajn a˘ rilatajn: kia, kial, kiam, kie, kiel, kies, kio, kiom, kiu. Se ni aldonas u la literon “t”, ni ricevas vortojn montrajn: tia, tial, tiam, tie, tiel, ties, tio, tiom, tiu. Aldonante la literon “ˆ”, ni ricevas vortojn komunajn: ˆia, c c ˆial, ˆiam, ˆie, ˆiel, ˆies, ˆio, ˆiom, ˆiu. Aldonante la prefikson “nen”, ni c c c c c c c c ricevas vortojn neajn: nenia, nenial, neniam, nenie, neniel, nenies, nenio, neniom, neniu. Aldonante al la vortoj montraj la vorton “ˆi”, ni ricevas c montron pli proksiman; ekzemple: tiu (pli malproksima), tiu ˆi (a˘ ˆi tiu) c uc (pli proksima); tie (malproksime), tie ˆi a˘ ˆi tie (proksime). Aldonante al c uc la vortoj demandaj la vorton “ajn”, ni ricevas vortojn sendiferencajn: kia ajn, kial ajn, kiam ajn, kie ajn, kiel ajn, kies ajn, kio ajn, kiom ajn, kiu ajn. Ekster tio el la diritaj vortoj ni povas ankora˘ fari aliajn vortojn, per helpo u de gramatikaj finiˆoj kaj aliaj vortoj (sufiksoj); ekzemple: tiama, ˆiama, g c kioma, tiea, ˆi-tiea, tieulo, tiamulo k. t. p. (= kaj tiel plu). c

§ 20.
Lia kolero longe da˘ris. — Li estas hodia˘ en kolera humoro. — Li koleras u u kaj insultas. — Li fermis kolere la pordon. — Lia filo mortis kaj estas nun malviva. — La korpo estas morta, la animo estas senmorta. — Li estas morte malsana, li ne vivos pli, ol unu tagon. — Li parolas, kaj lia parolo fluas dolˆe kaj agrable. — Ni faris la kontrakton ne skribe, sed parole. — c Li estas bona parolanto. — Starante ekstere, li povis vidi nur la eksteran flankon de nia domo. — Li loˆas ekster la urbo. — La ekstero de tiu ˆi g c homo estas pli bona, ol lia interno. — Li tuj faris, kion mi volis, kaj mi dankis lin por la tuja plenumo de mia deziro. — Kia granda brulo! kio brulas? — Ligno estas bona brula materialo. — La fera bastono, kiu kuˆis s ˆ en la forno, estas nun brule varmega. — Cu li donis al vi jesan respondon a˘ nean? Li eliris el la dormoˆambro kaj eniris en la manˆoˆambron. — La u c g c birdo ne forflugis: ˆi nur deflugis de la arbo, alflugis al la domo kaj surflugis g sur la tegmenton. — Por ˆiu aˆetita funto da teo tiu ˆi komercisto aldonas c c c senpage funton da sukero. — Lernolibron oni devas ne traleˆi, sed tralerni. g — Li portas rozokoloran superveston kaj teleroforman ˆapelon. — En mia c skribotablo sin trovas kvar tirkestoj. — Liaj lipharoj estas pli grizaj, ol liaj vangharoj.

9

§ 21.
Teatramanto ofte vizitas la teatron kaj ricevas balda˘ teatrajn manierojn. u ˆ ˆ — Kiu okupas sin je mehaniko, estas mehanikisto, kaj kiu okupas sin je ˆ ˆ hemio, estas hemiisto. — Diplomatiiston oni povas anka˘ nomi diplomato, u sed fizikiston oni ne povas nomi fiziko, ˆar fiziko estas la nomo de la scienco c mem. — La fotografisto fotografis min, kaj mi sendis mian fotografaˆon al  mia patro. — Glaso de vino estas glaso, en kiu anta˘e sin trovis vino, a˘ u u kiun oni uzas por vino; glaso da vino estas glaso plena je vino. — Alportu al mi metron da nigra drapo (Metro de drapo signifus metron, kiu kuˆis sur s drapo, a˘ kiu estas uzata por drapo). — Mi aˆetis dekon da ovoj. — Tiu u c ˆi rivero havas ducent kilometrojn da longo. — Sur la bordo de la maro c staris amaso da homoj. — Multaj birdoj flugas en la a˘tuno en pli varmajn u landojn. — Sur la arbo sin trovis multe (a˘ multo) da birdoj. — Kelkaj u homoj sentas sin la plej feliˆaj, kiam ili vidas la suferojn de siaj najbaroj. — c En la ˆambro sidis nur kelke da homoj. — “Da” post ia vorto montras, ke c tiu ˆi vorto havas signifon de mezuro. c

§ 22.
Mia frato ne estas granda, sed li ne estas anka˘ malgranda: li estas de meza u kresko. — Li estas tiel dika, ke li ne povas trairi tra nia mallarˆa pordo. — g Haro estas tre maldika. — La nokto estis tiel malluma, ke ni nenion povis vidi eˆ anta˘ nia nazo. — Tiu ˆi malfreˆa pano estas malmola, kiel ˆtono. c u c s s — Malbonaj infanoj amas turmenti bestojn. — Li sentis sin tiel malfeliˆa, c ke li malbenis la tagon, en kiu li estis naskita. — Mi forte malestimas tiun ˆi malnoblan homon. — La fenestro longe estis nefermita; mi ˆin fermis, c g sed mia frato tuj ˆin denove malfermis. — Rekta vojo estas pli mallonga, ol g kurba. — La tablo staras malrekte kaj kredeble balda˘ renversiˆos. — Li u g staras supre sur la monto kaj rigardas malsupren sur la kampon. — Malamiko venis en nian landon. — Oni tiel malhelpis al mi, ke mi malbonigis mian tutan laboron. — La edzino de mia patro estas mia patrino kaj la avino de miaj infanoj. — Sur la korto staras koko kun tri kokinoj. — Mia fratino estas tre bela knabino. — Mia onklino estas bona virino. — Mi vidis vian avinon kun ˆiaj kvar nepinoj kaj kun mia nevino. — Lia duonpatrino estas s mia bofratino. — Mi havas bovon kaj bovinon. — La juna vidvino fariˆis g denove fianˆino. c

10

ˆ CAPITRO 1. EKZERCOJ

§ 23.
La tranˆilo estis tiel malakra, ke mi ne povis tranˆi per ˆi la viandon kaj mi c c g ˆ vi havas korktirilon, por malˆtopi la devis uzi mian poˆan tranˆilon. — Cu s c s ˆ botelon? — Mi volis ˆlosi la pordon, sed mi perdis la ˆlosilon. — Si kombas s s al si la harojn per arˆenta kombilo. — En somero ni veturas per diversaj g veturiloj, kaj en vintro ni veturas per glitveturilo. — Hodia˘ estas bela frosta u vetero, tial mi prenos miajn glitilojn kaj iros gliti. — Per hakilo ni hakas, per segilo ni segas, per fosilo ni fosas, per kudrilo ni kudras, per tondilo ni tondas, per sonorilo ni sonoras, per fajfilo ni fajfas. — Mia skribilaro konsistas el inkujo, sablujo, kelke da plumoj, krajono kaj inksorbilo. — Oni metis anta˘ mi manˆilaron, kiu konsistis el telero, kulero, tranˆilo, forko, u g c glaseto por brando, glaso por vino kaj telertuketo. — En varmega tago mi amas promeni en arbaro. — Nia lando venkos, ˆar nia militistaro estas c granda kaj brava. — Sur kruta ˆtuparo li levis sin al la tegmento de la domo. s — Mi ne scias la lingvon hispanan, sed per helpo de vortaro hispana-germana mi tamen komprenis iom vian leteron. — Sur tiuj ˆi vastaj kaj herboriˆaj c c kampoj paˆtas sin grandaj brutaroj, precipe aroj da bellanaj ˆafoj. s s

§ 24.
Vi parolas sensencaˆon, mia amiko. — Mi trinkis teon kun kuko kaj konfitaˆo.   — Akvo estas fluidaˆo. — Mi ne volis trinki la vinon, ˆar ˆi enhavis en si  c g ian suspektan malklaraˆon. — Sur la tablo staris diversaj sukeraˆoj. — En   tiuj ˆi boteletoj sin trovas diversaj acidoj: vinagro, sulfuracido, azotacido c kaj aliaj. — Via vino estas nur ia abomena acidaˆo. — La acideco de tiu  ˆi vinagro estas tre malforta. — Mi manˆis bongustan ovaˆon. — Tiu ˆi c g  c granda altaˆo ne estas natura monto. — La alteco de tiu monto ne estas  tre granda. — Kiam mi ien veturas, mi neniam prenas kun mi multon da ˆ pakaˆo. — Cemizojn, kolumojn, manumojn kaj ceterajn similajn objektojn  ni nomas tolaˆo, kvankam ili ne ˆiam estas faritaj el tolo. — Glaciaˆo estas  c  dolˆa glaciigila frandaˆo. — La riˆeco de tiu ˆi homo estas granda, sed lia c  c c malsaˆeco estas ankora˘ pli granda. — Li amas tiun ˆi knabinon pro ˆia g u c s beleco kaj boneco. — Lia heroeco tre plaˆis al mi. — La tuta supraˆo de la c  lago estis kovrita per naˆantaj folioj kaj diversaj aliaj kreskaˆoj. — Mi vivas g  kun li en granda amikeco.

11

§ 25.
Patro kaj patrino kune estas nomataj gepatroj. — Petro, Anno kaj Elizabeto estas miaj gefratoj. — Gesinjoroj N. hodia˘ vespere venos al ni. — u Mi gratulis telegrafe la junajn geedzojn. — La gefianˆoj staris apud la alc taro. — La patro de mia edzino estas mia bopatro, mi estas lia bofilo, kaj ˆ mia patro estas la bopatro de mia edzino. — Ciuj parenooj de mia edzino estas miaj boparencoj, sekve ˆia frato estas mia bofrato, ˆia fratino estas mia s s bofratino; mia frato kaj fratino (gefratoj) estas la bogefratoj de mia edzino. — La edzino de mia nevo kaj la nevino de mia edzino estas miaj bonevinoj. — Virino, kiu kuracas, estas kuracistino; edzino de kuracisto estas kuracistedzino. — La doktoredzino A. vizitis hodia˘ la gedoktorojn P. — Li ne estas u lavisto, li estas lavistinedzo. — La filoj, nepoj kaj pranepoj de reˆo estas g ˆ reˆidoj. — La hebreoj estas Izraelidoj, ˆar ili devenas de Izraelo. — Cevalido g c estas nematura ˆevalo, kokido — nematura koko, bovido — nematura bovo, c birdido — nematura birdo.

§ 26.
ˆ La ˆipanoj devas obei la ˆipestron. — Ciuj loˆantoj de regno estas regs s g nanoj. — Urbanoj estas ordinare pli ruzaj, ol vilaˆanoj. — La regnestro g de nia lando estas bona kaj saˆa reˆo. — La Parizanoj estas gajaj homoj. g g — Nia provincestro estas severa, sed justa. — Nia urbo havas bonajn policanojn, sed ne sufiˆe energian policestron. — Luteranoj kaj Kalvinanoj estas c kristanoj. — Germanoj kaj francoj, kiuj loˆas en Rusujo, estas Rusujauoj, g kvankam ili ne estas rusoj. — Li estas nelerta kaj naiva provincano. — La loˆantoj de unu regno estas samregnanoj, la loˆantoj de unu urbo estas g g samurbanoj, la konfesantoj de unu religio estas samreligianoj. — Nia regimentestro estas por siaj soldatoj kiel bona patro. — La botisto faras botojn kaj ˆuojn. — La lignisto vendas lignon, kaj la lignaˆisto faras tablojn, seˆojn s  g ˆ kaj aliajn lignajn objektojn. — Steliston neniu lasas en sian domon. — La kuraˆa maristo dronis en la maro. — Verkisto verkas librojn, kaj skribisto g simple transskribas paperojn. — Ni havas diversajn servantojn: kuiriston, ˆambristinon, infanistinon kaj veturigiston. — La riˆulo havas multe da c c mono. — Malsaˆulon ˆiu batas. — Timulo timas eˆ sian propran ombron. g c c — Li estas mensogisto kaj malnoblulo. — Preˆu al la Sankta Virgulino. g

12

ˆ CAPITRO 1. EKZERCOJ

§ 27.
Mi aˆetis por la infanoj tableton kaj kelke da seˆetoj. — En nia lando sin c g ne trovas montoj, sed nur montetoj. — Tuj post la hejto la forno estis varmega, post unu horo ˆi estis jam nur varma, post du horoj ˆi estis nur g g iom varmeta, kaj post tri horoj ˆi estis jam tute malvarma. — En somero g ni trovas malvarmeton en densaj arbaroj. — Li sidas apud la tablo kaj dormetas. — Mallarˆa vojeto kondukas tra tiu ˆi kampo al nia domo. — Sur g c lia vizaˆo mi vidis ˆojan rideton. — Kun bruo oni malfermis la pordegon, g g kaj la kaleˆo enveluris en la korton. — Tio ˆi estis jam ne simpla pluvo, s c sed pluvego. — Grandega hundo metis sur min sian anta˘an piedegon, kaj u mi de teruro ne sciis, kion fari. — Anta˘ nia militistaro staris granda serio u da pafilegoj. — Johanon, Nikolaon, Erneston, Vilhelmon, Marion, Klaron kaj Sofion iliaj gepatroj nomas Johanˆjo (a˘ Joˆjo), Nikolˆjo (a˘ Nikoˆjo c u c c u c a˘ Nikˆjo a˘ Niˆjo); Erneˆjo (a˘ Erˆjo), Vilhelˆjo (a˘ Vilheˆjo a˘ Vilˆjo a˘ u c u c c u c c u c u c u Viˆjo), Manjo (a˘ Marinjo), Klanjo kaj Sonjo (a˘ Sofinjo). c u u

§ 28.
En la kota vetero mia vesto forte malpuriˆis; tial mi prenis broson kaj purigis g la veston. — Li paliˆis de timo kaj poste li ruˆiˆis de honto. — Li fianˆiˆis g gg cg kun fra˘lino Berto; post tri monatoj estos la edziˆo; la edziˆa soleno estos u g g en la nova preˆejo, kaj la edziˆa festo estos en la domo de liaj estontaj g g bogepatroj. — Tiu ˆi maljunulo tute malsaˆiˆis kaj infaniˆis. — Post infekta c gg g malsano oni ofte bruligas la vestojn de la malsanulo. — Forigu vian fraton, ˆ ˆar li malhelpas al ni. — Si edziniˆis kun sia kuzo, kvankam ˆiaj gepatroj c g s volis ˆin edzinigi kun alia persono. — En la printempo la glacio kaj la neˆo s g fluidiˆas — Venigu la kuraciston, ˆar mi estas malsana. — Li venigis al g c si el Berlino multajn librojn. — Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj anka˘ estis mortigita de neniu; unu u tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiˆis. — Mi ne pendigis mian ˆapon sur tiu ˆi arbeto; sed la g c c vento forblovis de mia kapo la ˆapon, kaj ˆi, flugante, pendiˆis sur la branˆoj c g g c de la arbeto. — Sidigu vin (a˘ sidiˆu), sinjoro! — La junulo aliˆis al nia u g g militistaro kaj kuraˆe batalis kune kun ni kontra˘ niaj malamikoj. g u

§ 29.
En la da˘ro de kelke da minutoj mi a˘dis du pafojn. — La pafado da˘ris u u u tre longe. — Mi eksaltis de surprizo. — Mi saltas tre lerte. — Mi saltadis

13 la tutan tagon de loko al loko. — Lia hiera˘a parolo estis tre bela, sed la tro u multa parolado lacigas lin. — Kiam vi ekparolis, ni atendis a˘di ion novan, u sed balda˘ ni vidis, ke ni trompiˆis. — Li kantas tre belan kanton. — La u g kantado estas agrabla okupo. — La diamanto havas belan brilon. — Du ekbriloj de fulmo trakuris tra la malluma ˆielo. — La domo, en kiu oni lernas, c estas lernejo, kaj la domo, en kiu oni preˆas, estas preˆejo. — La kuiristo g g sidas en la kuirejo. — La kuracisto konsilis al mi iri en ˆvitbanejon. — Mags azeno, en kiu oni vendas cigarojn, a˘ ˆambro, en kiu oni tenas cigarojn, estas uc cigarejo; skatoleto a˘ alia objekto, en kiu oni tenas cigarojn, estas cigarujo; u tubeto, en kiun oni metas cigaron, kiam oni ˆin fumas, estas cigaringo. — g Skatolo, en kiu oni tenas plumojn, estas plumujo, kaj bastoneto, sur kiu oni tenas plumon por skribado, estas plumingo. — En la kandelingo sidis brulanta kandelo. — En la poˆo de mia pantalono mi portas monujon, kaj en la s poˆo de mia surtuto mi portas paperujon; pli grandan paperujon mi portas s sub la brako. — La rusoj loˆas en Rusujo kaj la germanoj en Germanujo. g

§ 30.
ˆ Stalo estas fleksebla, sed fero ne estas fleksebla. — Vitro estas rompebla kaj travidebla. — Ne ˆiu kreskaˆo estas manˆebla. — Via parolo estas c  g tute nekomprenebla kaj viaj leteroj estas ˆiam skribitaj tute nelegeble. — c Rakontu al mi vian malfeliˆon, ˆar eble mi povos helpi al vi. — Li rakontis c c ˆ al mi historion tute ne kredeblan. — Cu vi amas vian patron? — Kia demando! kompreneble, ke mi lin amas. — Mi kredeble ne povos veni al vi hodia˘, ˆar mi pensas, ke mi mem havos hodia˘ gastojn. — Li estas homo ne u c u kredinda. — Via ago estas tre la˘dinda. — Tiu ˆi grava tago restos por mi u c ˆiam memorinda. — Lia edzino estas tre laborema kaj ˆparema, sed ˆi estas c s s anka˘ tre babilema kaj kriema. — Li estas tre ekkolerema kaj ekscitiˆas ofte u g ˆe la plej malgranda bagatelo; tamen li estas tre pardonema, li ne portas c longe la koleron kaj li tute ne estas venˆema. — Li estas tre kredema: eˆ la g c plej nekredeblajn aferojn, kiujn rakontas al li la plej nekredindaj homoj, li tuj kredas. — Centimo, pfenigo kaj kopeko estas moneroj. — Sablero enfalis en mian okulon. — Li estas tre purema, kaj eˆ unu polveron vi ne trovos sur c lia vesto. — Unu fajrero estas sufiˆa, por eksplodigi pulvon. c

§ 31.
Ni ˆiuj kunvenis, por priparoli tre gravan aferon; sed ni ne povis atingi ian c rezultaton, kaj ni disiris. — Malfeliˆo ofte kunigas la homojn, kaj feliˆo ofte c c

14

ˆ CAPITRO 1. EKZERCOJ

disigas ilin. — Mi disˆiris la leteron kaj disˆetis ˆiajn pecetojn en ˆiujn ans  g c gulojn de la ˆambro. — Li donis al mi monon, sed mi ˆin tuj redonis al li. c g — Mi foriras, sed atendu min, ˆar mi balda˘ revenos. — La suno rebrilas en c u la klara akvo de la rivero. — Mi diris al la reˆo: via reˆa moˆto, pardonu g g s min! — El la tri leteroj unu estis adresita: al Lia Episkopa Moˆto. Sinjoro s N.; la dua: al Lia Grafa Moˆto, Sinjoro P.; la tria: al Lia Moˆto, Sinjoro D. s s — La sufikso “um” ne havas difinitan signifon, kaj tial la (tre malmultajn) vortojn kun “um” oni devas lerni, kiel simplajn vortojn. Ekzemple: plenumi, kolumo, manumo. — Mi volonte plenumis lian deziron. — En malbona vetero oni povas facile malvarmumi. — Sano, sana, sane, sani, sanu, saniga, saneco, sanilo, sanigi, saniˆi, sanejo, sanisto, sanulo, malsano, malsana, malg sane, malsani, malsanulo, malsaniga, malsaniˆi, malsaneta, malsanema, malg sanulejo, malsanulisto, malsanero, malsaneraro, sanigebla, sanigisto, sanigilo, sanilo, resanigi, resaniˆanto, sanigilejo, sanigejo, malsanemulo, sanilaro, g malsanaro, malsanulido, nesana, malsanado, sanilaˆo, malsaneco, malsane meco, saniginda, sanilujo, sanigilujo, remalsano, remalsaniˆo, malsanulino, g sanigista, sanigilista, sanilista, malsanulista k. t. p.

ˆ Capitro 2 Fabeloj kaj Legendoj
2.1 La novaj vestoj de la reˆo g
(El ANDERSEN.) Anta˘ multaj jaroj vivis unu reˆo, kiu tiel amis belajn novajn vestojn, u g ke li elspezadis sian tutan monon, por nur esti ˆiam bele ornamita. Li ne c zorgadis pri siaj soldatoj, nek pri teatro kaj ˆaso, esceptinte nur se ili donadis c al li okazon montri siajn novajn vestojn. Por ˆiu horo de la tago li havis c apartan surtuton, kaj kiel pri ˆiu alia reˆo oni ordinare diras: “li estas en la c g konsilanejo”, oni tie ˆi ˆiam diradis: “la reˆo estas en la vestejo”. c c g En la granda urbo, en kiu li loˆis, estis tre gaje; ˆiun tagon tien venadis g c multaj fremduloj. Unu tagon venis anka˘ du trompantoj, kiuj diris, ke ili u estas teksistoj kaj teksas la plej belan ˆtofon, kiun oni nur povas al si prezenti; s ke ne sole la koloroj kaj desegnoj de tiu ˆi ˆtofo estas eksterordinare belaj, c s sed la vestoj, kiujn oni preparas el tiu ˆi ˆtofo, havas la mirindan econ, ke al c s ˆiu, kiu ne ta˘gas por sia ofico a˘ estas tro malsaˆa, ili restas nevideblaj. c u u g — Tio ˆi estas ja bonegaj vestoj! pensis la reˆo; havante tian surtuton, c g mi ja povus sciiˆi, kiu en mia regno ne ta˘gas por la ofico, kiun li havas; mi g u povus diferencigi la saˆajn de la malsaˆaj! Jes, la ˆtofo devas tuj esti teksita g g s por mi! Kaj li donis al la amba˘ trompantoj grandan sumon da mono anta˘e, u u por ke ili komencu sian laboron. Ili starigis du teksilojn, faris mienojn kvaza˘ ili laboras, sed havis nenion u sur la teksiloj. Tamen en la postuloj ili estis tre fervoraj kaj postuladis la plej delikatan silkon kaj la plej bonan oron. Tion ˆi ili metadis en siajn proprajn c poˆojn kaj laboradis super la malplenaj teksiloj, kaj eˆ ˆis profunda nokto. s cg — Mi volus scii, kiom de la ˆtofo ili jam pretigis! ekpensis la reˆo, sed s g kaptis lin kelka timo ˆe la penso, ke tiu, kiu estas malsaˆa a˘ ne bone ta˘gas c g u u por sia ofico, ne povas vidi la ˆtofon. Li estis kvankam konvinkita, ke li pro si s 15

16

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

ne devas timi, tamen li preferis anta˘e sendi alian personon, por vidi, kiel la u ˆ afero staras. Ciuj homoj en la tuta urbo sciis, kian mirindan forton la ˆtofo s havas, kaj ˆiu kun senpacienco jam volis vidi, kiel malsaˆa lia najbaro estas. c g — Mi sendos al la teksistoj mian maljunan honestan ministron! pensis la reˆo, li la plej bone vidos, kiel la ˆtofo elrigardas, ˆar li estas homo saˆa kaj g s c g neniu pli bone ta˘gas por sia ofico, ol li! u Tiel la maljuna bonkora ministro iris en la salonon, en kiu la amba˘ u trompantoj sidis anta˘ la malplenaj teksiloj kaj laboris. “Dio, helpu al mi! u ekpensis la maljuna ministro, larˆe malfermante la okulojn, mi nenion povas g vidi!” Sed li tion ˆi ne eldiris. c La amba˘ trompantoj petis lin alveni pli proksime kaj demandis, ˆu ˆi u c g ˆ tio ˆi ili montris la malplenan ne estas bela desegno kaj belegaj koloroj. Ce c teksilon, kaj la malfeliˆa ministro uzis ˆiujn fortojn por malfermi bone la c c okulojn, sed li nenion povis vidi, ˆar nenio estis. c — Mia Dio! li pensis, ˆu mi estas malsaˆa? tion ˆi mi neniam supozis c g c ˆ mi ne ta˘gas por mia ofico? Ne, neniel mi kaj tion ˆi neniu devas sciiˆi! Cu c g u povas rakonti, ke mi ne vidas la teksaˆon!  — Nu, vi ja nenion diras! rimarkis unu el la teksantoj. — Ho, ˆi estas bonega, tre ˆarma! diris la maljuna ministro kaj rigardis g c tra siaj okulvitroj. Tiu ˆi desegno kaj tiuj ˆi koloroj! Jes, mi raportos al la c c reˆo, ke ˆi tre al mi plaˆas! g g c — Tre agrable al ni! diris la amba˘ teksistoj kaj nomis la kolorojn kaj u komprenigis la neordinaran desegnon. La maljuna ministro atente a˘skultis, u por povi diri tion saman, kiam li revenos al la reˆo; kaj tiel li anka˘ faris. g u Nun la trompantoj postulis pli da mono, pli da silko kaj oro, kion ili ˆiam c ankora˘ bezonis por la teksaˆo. Ili ˆion metis en sian propran poˆon, en la u  c s teksilon ne venis eˆ unu fadeno, sed ili, kiel anta˘e, da˘rigadis labori super c u u la malplenaj teksiloj. La reˆo balda˘ denove sendis alian bonkoran oficiston, por revidi, kiel g u iras la teksado kaj ˆu la ˆtofo balda˘ estos preta. Estis kun li tiel same, kiel c s u kun la ministro, li rigardadis kaj rigardadis, sed ˆar krom la malplena teksilo c nenio estis, tial li anka˘ nenion povis vidi. u — Ne vere, ˆi estas bela peco da ˆtofo? diris la trompantoj kaj montris g s kaj klarigis la belan desegnon, kiu tute ne ekzistis. — Malsaˆa mi ja ne estas! pensis la sinjoro, tial sekve mi ne ta˘gas por g u mia bona ofico. Tio ˆi estas stranga, sed almena˘ oni ne devas tion ˆi lasi c u c rimarki! Tiel li la˘dis la ˆtofon, kiun li ne vidis, kaj certigis ilin pri sia ˆojo u s g pro la belaj koloroj kaj la bonega desegno. Jes, ˆi estas rava! li diris al la g reˆo. g ˆ Ciuj homoj en la urbo parolis nur pri la belega ˆtofo. s

ˆ 2.1. LA NOVAJ VESTOJ DE LA REGO

17

Nun la reˆo mem volis ˆin vidi, dum ˆi estas ankora˘ sur la teksiloj. Kun g g g u tuta amaso da elektitaj homoj, inter kiuj sin trovis anka˘ la amba˘ maljunaj u u honestaj oficistoj, kiuj estis tie anta˘e, li iris al la ruzaj trompantoj, kiuj nun u teksis per ˆiuj fortoj, sed sen fadenoj. c — Nu, ˆu tio ˆi ne estas efektive belega? diris amba˘ honestaj oficistoj. c c u Via Reˆa Moˆto nur admiru, kia desegno, kiaj koloroj! kaj ˆe tio ˆi ili montris g s c c sur la malplenan teksilon, ˆar ili pensis, ke la aliaj kredeble vidas la ˆtofon. c s — Kio tio ˆi estas! pensis la reˆo, mi ja nenion vidas! Tio ˆi estas ja c g c ˆ terura! Cu mi estas malsaˆa? ˆu mi ne ta˘gas kiel reˆo? tio ˆi estus la g c u g c plej terura, kio povus al mi okazi. Ho, ˆi estas tre bela, diris tiam la reˆo g g la˘te, ˆi havas mian plej altan aprobon! Kaj li balancis kontente la kapon u g kaj observadis la malplenan teksilon; li ne volis konfesi, ke li nenion vidas. La tuta sekvantaro, kiun li havis kun si, rigardadis kaj rigardadis, sed nenion pli rimarkis, ol ˆiuj aliaj; tamen ili ˆiam ripetadis post la reˆo: ho, ˆi ja estas c c g g tre bela! Kaj ili konsilis al li porti tiujn ˆi belegajn vestojn el tiu ˆi belega c c materialo la unuan fojon ˆe la solena irado, kiu estis atendata. Rava, belega, c mirinda! ripetadis ˆiuj unu post la alia kaj ˆiuj estis tre ˆojaj. La reˆo c c g g donacis al la amba˘ trompantoj kavaliran krucon kaj la titolon de sekretaj u teksistoj de la kortego. La tutan nokton anta˘ la tago de la parado la trompantoj pasigis malu ˆ dorme kaj ekbruligis pli ol dekses kandelojn. Ciuj povis vidi, kiel okupitaj ili estis je la pretigado de la novaj vestoj de la reˆo. Ili faris mienon, kvaza˘ g u ili prenas la ˆtofon de la teksiloj, tranˆadis per grandaj tondiloj en la aero, s c kudradis per kudriloj sen fadenoj kaj fine diris: “nun la vestoj estas pretaj!” La reˆo mem venis al ili kun siaj plej eminentaj korteganoj, kaj amba˘ g u trompantoj levis unu manon supren, kvaza˘ ili ion tenus, kaj diris: “Vidu, u ˆ jen estas la pantalono! jen estas la surtuto! jen la mantelo! kaj tiel plu. Gi estas tiel malpeza, kiel araneaˆo! oni povus pensi, ke oni nenion portas sur  la korpo, sed tio ˆi estas ja la plej grava eco!” c — Jes! diris ˆiuj korteganoj, sed nenion povis vidi, ˆar nenio estis. c c — Via Reˆa Moˆto nun volu plej afable demeti Viajn plej altajn vestojn, g s diris la trompantoj, kaj ni al Via Reˆa Moˆto tie ˆi anta˘ la spegulo vestos g s c u la novajn. La reˆo demetis siajn vestojn, kaj la trompantoj faris, kvaza˘ ili vestas g u al li ˆiun pecon de la novaj vestoj, kiuj kvaza˘ estis pretigitaj; kaj ili prenis c u lin per la kokso kaj faris kvaza˘ ili ion alligas — tio ˆi devis esti la trenaˆo u c  de la vesto — kaj la reˆo sin turnadis kaj returnadis anta˘ la spegulo. g u — Kiel belege ili elrigardas, kiel bonege ili sidas! ˆiuj kriis. Kia desegno, c kiaj koloroj! ˆi estas vesto de granda indo! g — Sur la strato oni staras kun la baldakeno, kiun oni portos super Via Reˆa Moˆto en la parada irado! raportis la ˆefa ceremoniestro. g s c

18

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

— Nu, mi estas en ordo! diris la reˆo. Cu ˆi ne bone sidas? Kaj ankora˘ g ˆ g u unu fojon li turnis sin anta˘ la spegulo, ˆar li volis montri, ke li kvaza˘ bone u c u observas sian ornamon. La ˆambelanoj, kiuj devis porti la trenaˆon de la vesto, eltiris siajn manojn c  al la planko, kvaza˘ ili levas la trenaˆon. Ili iris kaj tenis la manojn eltirite u  en la aero; ili ne devis lasi rimarki, ke ili nenion vidas. Tiel la reˆo iris en g parada marˆo sub la belega baldakeno, kaj ˆiuj homoj sur la stratoj kaj en s c la fenestroj kriis: “Ho, ˆielo, kiel senkomparaj estas la novaj vestoj de la c reˆo! Kian belegan trenaˆon li havas al la surtuto! kiel bonege ˆio sidas!” g  c Neniu volis lasi rimarki, ke li nenion vidas, ˆar alie li ja ne ta˘gus por sia c u ofico a˘ estus terure malsaˆa. Nenia el la vestoj de la reˆo ˆis nun havis tian u g g g sukceson. — Sed li ja estas tute ne vestita! subite ekkriis unu malgranda infano. — Ho ˆielo, a˘du la voˆon de la senkulpeco! diris la patro; kaj unu a! la alia c u c murmuretis, kion la infano diris. — Li estas tute ne vestita; tie staras malgranda infano, kiu diras, ke li tute ne estas vestita! Li ja tute ne estas vestita! kriis fine la tuta popolo. Tio ˆi pikis la reˆon, ˆar al li jam mem ˆajnis, ke la popolo estas prava; sed li c g c s pensis: nun nenio helpos, oni devas nur kuraˆe resti ˆe sia opinio! Li prenis g c teniˆon ankora˘ pli fieran, kaj la ˆambelanoj iris kaj portis la trenaˆon, kiu g u c  tute ne ekzistis. 3 9 3

2.2. ALEKSANDRO MACEDONA

19

2.2

Aleksandro Macedona
Orienta historia legendo el V. JABEC.

Granda reˆo ekregis en Grekujo; “Aleksandro Macedona” li estis nomata. g Li venkis popolojn kaj regnojn. Kaj liaj pensoj alte leviˆis super la nubojn g kaj flugadis kiel per aglaj flugiloj tiel alte sub la ˆielo, ke li el tie ekvidis, ke c la tero estas en la oceano, kiel ekzemple naˆanta pomo en vazo da akvo. g Unufoje Aleksandro ekvolis iri Afrikon, kie troviˆas la oro kaj kie regas g virinoj, kiuj anka˘ batalas kun siaj malamikoj. u Li kolektis siajn maljunulojn kaj ilin demandis: — Per kia maniero oni povas veni en la landon de oro? — Vi ne povas transiri en tiun landon, respondis la maljunuloj, ˆar malc lumaj montegaroj baras la vojon. — Unu fojon mi decidis, kaj mian vorton mi ne ˆanˆos, kolere respondis s g la reˆo; mi devas tie esti, tial donu al mi konsilon. g — Se vi neˆanˆeble decidis iri tien, respondis la maljunuloj, ordonu al viaj s g servantoj alkonduki azenojn de Libujo, por kiuj ne ekzistas mallumo, kaj ili prenu anka˘ tre longajn ˆnurojn kaj alligu ilian unu finon al via palaco; u s veturu, ho reˆo, kun via militistaro sur la azenoj tiun lokon kaj tenu la g ˆnurojn en la manoj: tiam, se vi ne trovos la deziritan lokon, vi povos per la s helpo de la ˆnuroj veni returne al via reˆa palaco. s g Tio ˆi plaˆis al Aleksandro. Li prenis siajn militistojn, kiuj tenis la c c ˆnurojn en la manoj, kaj ili forveturis al la lando de oro, por batali kun s la tie regantaj virinoj. Kiam li alvenis al tiu lando, la virinoj eliris al li kaj sin turnis al li kun la sekvanta parolo: — Se via honoro estas al vi kara, ne tuˆu nin; ˆar se vi nin venkos, la s c popoloj diros, ke nur virinojn vi venkis, kaj se vi estos venkita, oni diros ke virino vin mortigis! Aleksandro lasis sian paroladon pri batalo kaj petis de ili panon. La virinoj alportis al li oran tablon, sur kiu kuˆis ora pano. s ˆ mi satiˆos de ora pano? demandis Aleksandro, tion ˆi vidinte. — Cu g c — Se vi deziras panon, kial vi venis al ni? respondis la virinoj; ˆu en via c lando mankas pano, ke vi tiel malproksime venis ˆin serˆi? g c Aleksandro ekhontis kaj eliris el la urbo, surskribinte sur videblaj lokoj la sekvantan frazon: “Mi, Aleksandro, estis malsaˆulo en la da˘ro de mia tuta g u vivo ˆis la tempo, kiam la Afrikaj virinoj instruis al mi saˆon kaj prudenton”. g g Kaj li reiris kun sia militistaro al sia lando. En la vojo li sidiˆis manˆeti sur la bordo de ia rivero, kaj lavetante salan g g fiˆon en la akvo de la rivero, li eksentis tre agrablan odoron. s

20

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

— Tiu ˆi rivero sendube elvenas el la paradizo, diris Aleksandro. c Ne longe pensante, Aleksandro ekiris la˘ tiu ˆi rivero ˆis li venis al la u c g pordoj de ia palaco, kiu estis, kompreneble, la paradizo. — Malfermu al mi la pordon! li ekkriis. — Tio ˆi estas la pordo de la domo de Dio, respondis al li voˆo el interne; c c nur sanktuloj havas la rajton enveni tien ˆi! c — Konfesu mian reˆan majeston, ekkriis Aleksandro, kaj donacu al mi g ion, ˆar mi estas reˆo ! c g Apena˘ li finis siajn vortojn, — jen ia mano donas al li homan kapon, li u gin prenis kaj reiris al sia lando. ˆ Alveninte hejmen, li ekvolis scii la pezon de la donacita kapo, metis ˆin g sur la teleron de pesilo, kaj la telero malleviˆis ˆis la tero. Sur la duan teleron g g li metis milojn da pecoj da arˆento kaj oro por ˆin mallevi — , sed vane: li g g ne povis; la tuta arˆento kun la oro ne pezis tiom, kiom la kapo. g — Kion ˆi signifas? demandis Aleksandro la saˆulojn. g g ˆ — Gi estas tial, respondis la saˆuloj, ˆar en la kapo sin trovas homa okulo, g c kiu neniam satiˆas je arˆento kaj oro. g g — Kion do fari en tia okazo? demandis Aleksandro. ˆ — Sutu iom da tera polvo sur la okulon, tiam ˆi nenion vidos kaj komg preneble nenion deziros. Kiam tiu ˆi konsilo estis plenumita, la telero, sur kiu kuˆis la kapo, tuj c s leviˆis rapide supren. g — Nun mi vidas, diris Aleksandro, ke la saˆuloj havas prudenton ne g homan, sed Dian! ˆ Tradukis N. KUSNIR. 3 9 3

2.3. KIU ESTAS LA PLEJ BONA AMIKO DE LA VIRO?

21

2.3

Kiu estas la plej bona amiko de la viro?
Sudrusa popol-rakonto, tradukita de K. HUEBERT.

La supre metitan demandon respondas la malgrand’rusoj per la sekvanta historieto. Iam, rakontas ili, lupo persekutis la diablon en la la˘dinda intenco u lin kapti kaj formanˆi. Okaze tion ˆi rimarkis malgrand’ruso, kiu laboris sur g c la kampo, kaj, ˆu pro tio, ke la malgrand’ruso ne povas vivi sen la diablo, c a˘ ˆu pro ia alia ka˘zo — sufiˆe, li eksentis kompaton por la diablo kaj u c u c fortimigis la lupon per fortega “tju!”. La diablo, ˆojante, ke li liberiˆis de g g la lupo, dankis la malgrand’ruson kaj invitis lin veni la estontan vendredon en tian kaj tian profundaˆon, kie li anka˘ estos kaj montros sin al li aparte  u dankema. Li nur ne venu sole, sed alvenu kun sia plej bona amiko. La malgrand’ruso pensis, ke la plej bona amiko de viro estas lia edzino, kaj tial li iris tien kune kun sia edzino. Kiam ili alvenis al la signita loko, la diablo ankora˘ ne estis tie kaj, por iel pasigi la tempon, la malgrand’ruso kuˆigis u s sian kapon sur la bruston de sia edzino, kaj, dum ˆi ˆin purigadis de certaj s g malpuraj bestetoj, li dolˆe ekdormis. Kiam li ˆus ekdormis, tiam la diablo, c  aliformiˆinte en belegan junan viron, proksimiˆis al la edzino, amindumis g g kun ˆi per la okuloj, kaj en kelkaj minutoj tute ˆin gajnis tiel, ke ˆi volonte s s s ekkaptis la altiritan al ˆi tranˆilon, por tratranˆi la gorˆon de sia edzo. Sed s c c g en tiu sama momento, kiam ˆi tion ˆi volis fari, la diablo, repreninte sian s c veran eksteraˆon, la˘te ekkriis, “tju!” tiel, ke la malgrand’ruso vekiˆis kaj  u g g ˆustatempe ankora˘ povis eviti la danˆeron, kiu lin minacis. u g En sekvo de tiu ˆi okazo la diablo, farante al li fortan predikon pro lia c maltrafo, admonis lin kaj donis al li la klarigon, ke ne la edzino, kiel li ja tuj vidis sur si mem, estas la plej bona amiko de la viro, sed la hundo. La edzinon oni povas malsaˆigi, delogi; ˆi ofte forlasas la edzon, dum la hundo g s restas fidela al sia mastro, neniam lin forlasas, dividas kun li ˆiujn danˆerojn, c g ˆiun mizeron kaj, kiam mortas ˆia mastro, ˆi pli sincere malˆojas je li, ol kiu c g g g ajn el liaj parencoj. — Tion ˆi, diris la diablo, mi komunikas al vi, por turni vian atenton sur c viajn efektivajn, verajn amikojn, el dankemeco por la helpo, kiun vi alportis al mi. 3 9 3

22

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

2.4

La deveno de la virino
(Hinda legendo.)

Kiam la ˆiopova Mahadeva kreis la belegan Hindujon, li deflugis sur la c teron, por ˆin admiri. De lia flugo eklevis sin varma, bonodora vento. La g fieraj palmoj klinis anta˘ Mahadeva siajn suprojn, kaj ekfloris sub lia rigardo u la puraj, blankaj, delikataj, aromaj lilioj. Mahadeva deˆiris unu el la lilioj s kaj ˆetis ˆin en la lazuran maron. La vento ekˆancelis la kristalan akvon kaj  g s enkovris la belegan lilion per blanka ˆa˘mo. Minuto — kaj el tiu ˆi bukedo s u c de ˆa˘mo ekfloris la virino — delikata, bonodora kiel la lilio, facila kiel la s u vento, ˆanˆa kiel la maro, kun beleco, brilanta kiel la ˆa˘mo mara, kaj rapide s g s u pasanta, kiel tiu ˆi ˆa˘mo. c s u La virino anta˘ ˆio ekrigardis en la kristalajn akvojn kaj ekkriis: uc — Kiel mi estas belega! Poste ˆi ekrigardis ˆirka˘en kaj diris: s c u — Kiel la mondo estas bela! La virino eliris sur la bordon seka el la akvo (de tiu ˆi tempo la virinoj c ˆiam eliras sekaj el la akvo). c Je la vido de la virino ekfloris la floroj sur la tero, kaj el la ˆielo sur ˆin c s ekcelis miljardoj da scivolaj okuloj. Tiuj ˆi okuloj ekbrulis per ekstazo. De c tiu ˆi tempo lumas la steloj. La stelo Venus ekbrulis per envio — pro tio ˆi c s lumas pli forte ol multaj aliaj. La virino promenadis tra belegaj arbaroj kaj herbejoj, kaj ˆio silente estis c ravita de ˆi. Tio ˆi ekenuigis la virinon. La virino ekkriis: s c ˆ — Ho, ˆiopova Mahadeva! Vi kreis min tiel bela! Cio estas ravita de mi, c sed mi ne a˘das, ne scias pri tiuj ˆi ravoj, ˆio estas ravita silente! u c c Eka˘dinte tiun ˆi plendon, Mahadeva kreis sennombrajn birdojn. La u c sennombraj birdoj kantadis ravajn kantojn al la beleco de la belega virino. La virino a˘skultis kaj ridetis. Sed post unu tago tio ˆi ˆin tedis. La virino u c s ekenuis. — Ho, ˆiopova Mahadeva! ekkriis ˆi, al mi oni kantas ravantajn kantojn, c s en ili oni parolas, ke mi estas belega. Sed kia beleco tio ˆi estas, se neniu c volas min cirka˘preni kaj karese sin alpremi al mi! u ˆ c Tiam la ˆiopova Mahadeva kreis la belan, fleksan serpenton. Gi ˆirka˘c u prenadis la belegan virinon kaj rampis apud ˆiaj piedoj. Duontagon la virino s estis kontenta, poste ekenuis kaj ekkriis: — Ah, se mi efektive estus bela, aliaj penus min imiti. La najtingalo kantas belege, kaj la kardelo ˆin imitas. Kredeble mi ne estas jam tiel bela! g La ˆiopova Mahadeva por kontentigo de la virino kreis la simion. La simio c imitis ˆiun movon de la virino, kaj la virino ses horojn estis kontenta, sed c

2.4. LA DEVENO DE LA VIRINO

23

poste kun larmoj ˆi ekkriis: s — Mi estas tiel bela, tiel belega! Pri mi oni kantas, oni min ˆirka˘prenas, c u rampas apud miaj piedoj kaj min imitas. Oni min admiras kaj min envias, tiel ke mi eˆ komencas timi. Kio do min defendos, se oni ekvolos fari al mi c de envio malbonon? Mahadeva kreis la fortan, potencan leonon. La leono gardis la virinon. La virino tri horojn estis kontenta, sed post tri horoj ˆi ekkriis: s — Mi estas belega! Oni min karesas, mi — neniun! Oni min amas, mi — neniun! Mi ne povas ja ami tiun ˆi grandegan, teruran leonon, por kiu mi c sentas estimon kaj timon! Kaj en tiu ˆi sama minuto anta˘ la virino, la˘ la c u u volo de Mahadeva, aperis malgranda, beleta hundeto. — Kiel aminda besto! ekkriis la virino kaj komencis karesi la hundeton. Kiel mi gin amas! ˆ Nun la virino havis ˆion, ˆi pri nenio povis peti. Tio ˆi ˆin ekkolerigis. Por c s c s ellasi la koleron, ˆi ekbatis la hundeton, la hundeto ekbojis kaj forkuris, ˆi s s ekbatis la leonon — la leono ekmurmuregis kaj foriris — ˆi surpaˆis per piedo s s sur la serpenton, — la serpento eksiblis kaj forrampis. La simio forkuris kaj la birdoj forflugis, kiam la virino ekkriis je ili. . . — Ho, mi malfeliˆa! — ekkriis la virino, rompante la manojn, — oni min c karesas, la˘das, kiam mi estas en bona humoro, kaj ˆiuj forkuras, kiam mi u c fariˆas kolera! Mi sola! Ho, ˆiopova Mahadeva! Je la lasta fojo mi vin petas: g c Kreu al mi tian ekzistaˆon, sur kiun mi povus ellasi la koleron, kiu ne havus  la kuraˆon forkuri de mi, kiam mi estas kolera, kiu estus devigita pacience g elportadi ˆiujn batojn! c — Mahadeva enpensiˆis kaj — kreis al ˆi. . . la edzon! g s Tradukis A. GRABOWSKI. 3 9 3

24

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

2.5

La naskiˆo de la tabako g
Araba legendo.
La˘ la hispana rakonto de CERVERA BACHILLER u tradukis JAYME HEINLEIN FERREIRA.

En la nomo de Allah, pardonema kaj bonkora, kiu donis al ni la kanon, por skribi, kaj kiu ˆiutage instruas al la homoj ion, kion ili ne scias, a˘skultu: c u Li sola estas la grandulo, la potenculo, la sinjoro de la anˆeloj kaj de la g homoj. Sur Liaj lipoj estas la vero; la lumo de la sunoj, kiuj brilas super la montegoj, venas de Liaj okuloj. Unu el Liaj fingroj guvernas la maˆinon de s la mondoj. La bloveto de Lia buˆo estas la vento, kiu pelas la sablojn de la s dezerto. A˘skultu: u ˆ ne estas la legendo pri la belulino Zobeido, nek la legendo pri la sultano Gi ˆ de Kandahoro, nek la historio pri la beduena belulino, nek unu el la dolˆegaj c popolrakontoj kaj sorˆorakontoj, kiujn la popolaj orientaj poetoj kantas en c akompano de la sonoj de la guzlo 1 , sidante apud la pordoj de la kafejoj de ˆ Bagdado a˘ anta˘ la bazaroj de la riˆega Dˆedo. Gi ne estas unu el la rozaj u u c  legendoj, kiujn la beduenoj kantas apud la “Puto de Beno” dum la plenigado de la kruˆoj, kiam la suno dormas en la brakoj de la vespero, a˘ kiujn la c u ˆ bestogardistoj de la dezerto kantas kune apud la “Stonegoj koloritaj”, kiam la kameloj ripozas sub la blanka tendo kaj la luno leviˆas sur la horizonto. g ˆ Gi estas la legendo, kiun la veraj kredantoj ˆiam ripetas kun la okuloj c turnitaj al la “Sankta Kiblo” 2 kaj kiun rakontis al mi Ali Hasan el la gento “Beni el Vedaroj” unu matenon, kiam ni promenadis amba˘ sur la bordo de u la maro. Kiam la suno sin levis, Ali etendis la tapiˆon de preˆo, falis sur la genuojn s g kaj ekparolis la Fatah. Kiam lia preˆo estis finita, li sin levis kaj proponis al g mi la “pipon de amikeco”. Ni sidiˆis kaj komencis fumi. g — Kristano, li diris al mi, vi ne konas la historion de naskiˆo de tiu ˆi g c folio, kies odoron ni nun flaras kaj kies fumo supreniras ˆis la trono de Allah, g miksita kun la odoroj de la floroj? — Mahometano, mi ne konas, mi respondis. — La˘data estu Allah, li ekkriis, kiu nur al la kredantoj, per la buˆo de u s la profeto, malkovris la misterojn de la objektoj kovritaj. De Dio ni estas, kaj al Dio ni reiros. . . . Li estas granda! Kaj preninte pli da tabako en sian pipon, li rakontis al mi la sekvantan legendon, simplan, sed profunde religian kaj severan.
1 2

Orienta unukorda ludinstrumento. Mekko.

ˆ 2.5. LA NASKIGO DE LA TABAKO

25

Unu fojon vojaˆis la profeto Mahometo (Dio havu lin en sankta gloro) tra g la dezertoj de Jemen. Estis vintro, kaj pro la malvarmeco la bestoj-rampaˆoj  dormis la dormon de la longaj noktoj. La ˆevalo, sur kiu la profeto rajdis, c metis unu hufon sur serpentejon, kaj tuj oni ekvidis serpenteton, dormantan de malvarmo. Mahometo kompatis la rampaˆon, deiris de la ˆevalo, prenis  c la serpenteton kaj metis ˆin en la manikon de sia mantelo, por ke la varmo g de lia korpo ˆin revivigu. Kaj la varmo de la korpo redonis al ˆi la vivon. g g Balda˘ ˆi ekmoviˆis, poste ˆi elmetis la kapon el la maniko kaj diris: ug g g — Profeto, mi volas mordi vian manon. — Ne estu maldanka, respondis la profeto. — Mi tiel volas. — Kiam vi montros al mi la ka˘zon, kiu vin igas fari malbonon al mi, u tiam mi permesos al vi mordi min. — Via gento, murmuris la serpento, ˆiam militas kontra˘ nia: la piedoj c u de la viaj kaj la hufoj de viaj ˆevaloj venkas ˆiam la niajn, kaj mi nun volas c c venˆi al vi. g — Nun ni parolas nek pri via gento, nek pri nia, respondis la profeto: nur ˆ inter vi kaj mi estas la afero. Kian do malbonon mi al vi faris? Cu mi ne faris al vi bonon, redonante al vi la vivon per la varmo de mia korpo? — Malgra˘ tio mi volas vin mordi, por ke poste vi ne faru malbonon al u miaj filoj nek al aliaj de mia gento. — Tio ˆi, malbona rampaˆo, estos maldanko: vi pagos malbonon por c  bono. Ve al vi, kiu tiel malbone volas repagi la bonaˆon, kion oni faras al vi!  — Mi volas, ekkriis tiam la serpento kolere, mi volas, kaj mi ˆuras al vi  per Dio la granda kaj potenca, ke mi mordos vin! A˘dinte la nomon de Allah, la profeto ne kuraˆis pli respondi. Li klinis u g la kapon kaj diris: — Lia nomo estu la˘data! Ni estas de Li kaj de Li ni havas la vivon! u Kaj li malkovris la manon, ke la serpento tie mordu. Kaj la serpento mordis la sanktan manon de Mahometo. Tiu ˆi tiam, eksentinte la doloron, elˆetis la serpenton malproksimen kaj c  malbenis ˆin en la nomo de Allah, ˆar ˆi estis maldanka, kaj kun ˆi li malbenis g c g g anka˘ ˆiujn, kiuj pagas malbonon por bono kaj ne estas dankaj por la bonoj, uc kiujn oni faras al ili. Poste la profeto alpremis la lipojn al la vundo, forte eksuˆis kaj eltiris la c venenon, kiun la rampaˆo tie lasis. Kaj li kraˆis sur la sablon de la dezerto.  c En tiu sama minuto sur la loko, kie falis la kraˆaˆo, naskiˆis kreskaˆo, rapide c  g  disvolviˆante kaj donante foliojn. g La araboj, kiuj akompanis la senditon de Allah, ekbruligis kelkajn foliojn, kiel oferon al Dio sola, pardonema kaj bonkora, kiu savis la estron de la

26

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

kredantoj de pereo per la veneno; kaj tiam ili flaris la strangan kaj delikatan odoron, kiun tiu ˆi kreskaˆo donas, estante bruligata. c  De tiu tago ˆiuj bonaj mahometanoj fumas la foliojn de tiu herbo mirinda c kaj benita de Allah, plantas ˆin en la oazoj kaj flaras ˆian odoron kun reg g spekto kaj ˆojo, ˆar ˆia gusto enhavas la maldolˆecon de la veneno serpenta g c g c kaj la dolˆecon de la sankta kraˆaˆo de la profeto. c c  De tiu malproksima tempo la tabako estas la plezuro de la hadˆioj, kiuj  vojaˆas al Mekko, de la ulemoj, kiuj instruas la saˆecon apud la sojlo de la g g meskito de El-Hazar, fonto de gajeco kaj lumo, kaj de la “filoj de la blanka tendo”, kiuj estas la reˆoj de la dezerto. g Anka˘ de tiu tempo la kredanto, ricevinte de alia mahometano, sub lia u tendo, la “salon de gastameco”, devas ami lin kaj defendi lin ˆis la morto, se g estus bezone, ˆar la malbeno de la profeto staras super la kapo de maldankulo, c kiu ne povos vidi la klaran lumon de la paradizo en la nokto de sia morto. Tio ˆi estas la legendo pri la tabako, kiu transiras de gento al gento, c rakontata de la maljunaj kredantoj, tra la centjaroj kaj generacioj, pro la gloro de Allah, kies nomo estas benita. Li sola estas granda! 3 9 3

2.6. KARAGARA

27

2.6

Karagara
Hinda fabelo. Rakontis F. V. L.

En la urbo Vataman vivis saˆa, sed malriˆa bramano Kecava. Lia edzino g c Karagara estis malbona al ˆiu; eˆ la diablo, kiu loˆis en arbo apud tiu domo, c c g el timo je Karagara forkuris en dezerton. La bramano ne povis elporti la turmentojn, ricevatajn de sia edzino, kaj foriris. En la vojo vidis lin la diablo kaj diris: “Hodia˘ mi regalos vin. Ne timu! Mi loˆis en arbo apud via domo, u g sed el timo je Karagara mi forkuris; mi volas fari al vi ion bonan. Iru en la urbon Mrigavati; tie regas Madana; mi eniros en lian fllinon Mrigaloˆana’n c kaj lasos min elirigi nur per vi”. Tiel estis farita. La diablo eniris en la reˆidinon, la bramano venis kaj g faris ˆion, kion faras la aliaj magiistoj, sed la diablo ne eliris. Fine la bramano c diris: “En la nomo de Karagara, eliru!” kaj la diablo obeis. La reˆo donis al la bramano sian filinon kiel edzino kaj kun tio ˆi anka˘ g c u duonon de la regno. — La diablo iris en la urbon Karnavati kaj eniris en la reˆinon Suloˆana’n. La reˆo sendis al Madana kaj petis pri la magiisto g c g Kecava. Tiu ˆi venis al la turmentata reˆino, sed la diablo, vidinte lin, c g diris: “Jam unu fojon mi helpis al vi; nun gardu vin.” La bramano alpaˆis s pli proksime kaj ekmurmuretis al la reˆino en la orelon: “Karagara venis; g mi volis nur diri ˆin al vi.” La diablo, a˘dinte tion ˆi, ektimis kaj eliris. La g u c bramano, riceviate grandajn honorojn de la reˆo, reiris en la urbon Mrigavati. g 3 9 3

28

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

2.7

La virineto de maro
Fabelo de ANDERSEN.

Malproksime en la maro la akvo estas tiel blua, kiel la folioj de la plej bela cejano, kaj klara, kiel la plej pura vitro, sed ˆi estas tre profunda, pli g profunda, ol povas atingi ia ankro; multaj turoj devus esti starigitaj unu sur la alia, por atingi de la fundo ˆis super la akvo. Tie loˆas la popolo de maro. g g Sed ne pensu, ke tie estas nuda, blanka, sabla fundo; ne, tie kreskas la plej mirindaj arboj kaj kreskaˆoj, de kiuj la trunketo kaj folioj estas tiel flekseblaj  kaj elastaj, ke ili ˆe la plej malgranda fluo de la akvo sin movas, kiel vivaj c ˆ estaˆoj. Ciuj fiˆoj, malgrandaj kaj grandaj, traglitas inter la branˆoj, tute  s c tiel, kiel tie ˆi supre la birdoj en la aero. En la plej profunda loko staras la c palaco de la reˆo de la maro. La muroj estas el koraloj, kaj la altaj fenestroj el g la plej travidebla sukceno; la tegmento estas farita el konkoj, kiuj sin fermas kaj malfermas la˘ la fluo de la akvo. Tio ˆi estas belega vido, ˆar en ˆiu u c c c konko kuˆas brilantaj perloj, el kiuj ˆiu sola jam estus efektiva beligaˆo en la s c  krono de reˆino. g La reˆo de la maro perdis jam de longe sian edzinon, sed lia maljuna g ˆ patrino kondukis la mastraˆon de la domo. Si estis saˆa virino, sed tre fiera  g je sia nobeleco, tial ˆi portis dekdu ostrojn sur la vosto, dum aliaj nobeloj s ne devis porti pli ol ses. Cetere ˆi meritis ˆian la˘don, la plej multe ˆar ˆi s c u c s montris la plej grandan zorgecon kaj amon por la malgrandaj reˆidinoj, ˆiaj g s nepinoj. Ili estis ses belegaj infanoj, sed la plej juna estis tamen la plej bela el ˆiuj; ˆia ha˘to estis travidebla kaj delikata, kiel folieto de rozo, ˆiaj okuloj c s u s bluaj kiel, la profunda maro; sed, kiel ˆiuj aliaj, ˆi ne havis piedojn, la korpo c s finiˆis per fiˆa vosto. g s La tutan tagon ili povis ludi en la palaco, en la grandaj salonoj, kie vivaj floroj elkreskadis el la muroj. La grandaj sukcenaj fenestroj estis malfermataj, kaj tiam la fiˆoj ennaˆadis al ili, tute kiel ˆe ni enflugas la hirundoj, s g c kiam ni malfermas la fenestrojn. La fiˆoj alnaˆadis al la malgrandaj reˆidinoj, s g g manˆadis el iliaj manoj kaj lasadis sin karesi. g Anta˘ la palaco sin trovis granda ˆardeno kun ruˆaj kaj nigrabluaj floroj; u g g la fruktoj brilis kiel oro kaj la floroj kiel fajro, dum la trunketoj kaj folioj sin movis senˆese. La tero estis la plej delikata sablo, sed blua, kiel flamo de c sulfuro. Super ˆio estis ia blua brileto. Oni povus pli diri, ke oni sin trovas c alte supre, en la aero, havante nur ˆielon super kaj sub si, ol ke oni estas c sur la fundo de la maro. En trankvila vetero oni povis vidi la sunon, kiu elrigardis kiel purpura floro, el kiu venis lumo ˆirka˘en. c u ˆ el la malgrandaj reˆidinoj havis en la ˆardeno sian apartan loketon, Ciu g g kie ˆi povis la˘ sia plaˆo kaj bontrovo fosi kaj planti. Unu donis al sia florejo s u c

2.7. LA VIRINETO DE MARO

29

la formon de baleno; alia trovis pli bone, ke ˆia florejo similas je virineto de s maro; sed la plej juna donis al la sia formon rondan, kiel la suno, kaj havis ˆ nur florojn ruˆe brilantajn, kiel tiu. Si estis en ˆio originala infano, silenta g c kaj pensanta, kaj kiam la aliaj fratinoj sin ornamis per la mirindaj objektoj, kiujn ili ricevis de ˆipoj, venintaj al la fundo, ˆi volis havi, krom la ruˆaj s s g floroj, kiuj similis je la suno, nur unu belan statuon, kiu prezentis tre belan ˆ knabon. Gi estis farita el blanka klara marmoro kaj falis sur la fundon de la ˆ maro ˆe la rompiˆo de la ˆipo. Si plantis apud la statuo rozaruˆan salikon, c g s g kiu kreskis belege kaj tenis siajn branˆojn super la statuo, ˆis la blua sablo c g de la fundo, kie la ombro havis koloron nigra-bluan kaj movadis sin senˆese, c ˆ kiel la branˆoj. Gi elrigardis, kiel la supro kaj la radikoj ludus inter si kaj c sin kisus. Ne estis pli granda plezuro por la juna reˆidino, ol a˘di pri la mondo g u supra kaj la homoj. La maljuna avino devis rakontadi ˆion, kion ˆi sciis pri c s ˆipoj kaj urboj, homoj kaj bestoj. Sed la plej bela kaj mirinda estis por ˆi, s s ke la floroj supre sur la tero odoras, kion ne faras la floroj sur la fundo de la maro, kaj ke la arbaroj estas verdaj kaj la fiˆoj, kiujn oni vidas tie inter la s ˆ branˆoj, tiel la˘te kaj agrable kantas, ke estas plezuro ilin a˘di. Gi estis la c u u birdetoj, kiujn la avino nomis fiˆoj, ˆar alie ˆiaj nepinoj, kiuj ne vidis ankora˘ s c s u birdojn, ne povus ˆin kompreni. s — Kiam vi atingos la aˆon de dekkvin jaroj, diris la avino, vi ricevos la g permeson sin levi el la maro, sidi sub la lumo de la luno sur la maraj ˆtonegoj s kaj rigardi la grandajn ˆipojn, kiuj veturos anta˘ vi; vi vidos anka˘ arbarojn s u u kaj urbojn! Balda˘ unu el la fratinoj devis atingi la aˆon de dekkvin jaroj, u g sed la aliaj. . . ˆiu el ili estis unu jaron pli juna, ol la alia, tiel ke al la plej c juna mankis ankora˘ plenaj kvin jaroj, ˆis ˆi povus sin levi de la fundo de la u g s maro kaj vidi, kiel nia mondo elrigardas. Sed unu promesis al la alia rakonti al ˆi, kion ˆi vidis kaj kio la plej multe plaˆis al ˆi en la unua tago; ˆar ilia s s c s c avino ne sufiˆe ankora˘ rakontis al ili, estis ankora˘ multaj aferoj, pri kiuj c u u ili volus scii. Sed neniu el ili estis tiel plena je deziroj, kiel la plej juna, ˆuste ˆi, kiu g s devis ankora˘ la plej longe atendi kaj estis tiel silenta kaj plena je pensoj. u Ofte en la nokto ˆi staris anta˘ la malfermita fenestro kaj rigardis supren s u tra la mallume blua akvo, kiel la fiˆoj per siaj naˆiloj kaj vostoj ˆin batis. s g g La lunon kaj stelojn ˆi povis vidi; ili ˆajnis tre palaj, sed por tio ili tra la s s akvo elrigardis multe pli grandaj, ol anta˘ niaj okuloj. Se sub ili glitis io u kiel nigra nubo, ˆi sciis, ke tio ˆi estas a˘ baleno naˆanta super ˆi, a˘ eˆ ˆipo s c u g s u cs kun multaj homoj. Ili certe ne pensis, ke bela virineto de maro staras sur la fundo kaj eltiras siajn blankajn manojn kontra˘ la ˆipo. u s Jen la plej maljuna reˆidino atingis la aˆon de dekkvin jaroj kaj ricevis g g la permeson sin levi super la supraˆon de la maro. Kiam ˆi revenis, ˆi havis  s s

30

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

multege por rakonti; sed la plej bela estas, ˆi diris, kuˆi en la lumo de la s s luno sur supermara sablaˆo sur trankvila maro kaj rigardi la grandan urbon,  kiu sin trovas tuj sur la bordo de la maro, belan urbon, kie la lumoj brilas kiel centoj da steloj, a˘di la muzikon kaj la bruon de kaleˆoj kaj homoj, u s vidi la multajn preˆejojn kaj turojn kaj a˘skulti la sonadon de la preˆejaj g u g ˆ sonoriloj. Guste ˆar al la plej juna estis ankora˘ longe malpermesite sin levi, c u ˆi la plej multe sentis grandan deziregon je ˆio ˆi. Kun kia atento ˆi a˘skultis s c c s u tiujn ˆi rakontojn! Kaj kiam ˆi poste je la vespero staris anta˘ la malfermita c s u fenestro kaj rigardis tra la mallume-blua akvo, ˆiuj ˆiaj pensoj estis okupitaj c s je la granda urbo kun ˆia bruado, kaj ˆajnis al ˆi, ke la sonado de la preˆejaj g s s g sonoriloj trapenetras malsupren al ˆi. s Post unu jaro la dua fratino ricevis la permeson sin levi tra la akvo kaj ˆ naˆi kien ˆi volas. Si suprennaˆis ˆe la subiro de la suno, kaj tiu ˆi vido g s g c c la˘ ˆia opinio estis la plej bela. La tuta ˆielo elrigardis kiel oro, ˆi diris, kaj us c s la nuboj — ha, ilian belecon ˆi ne povus sufiˆe bone priskribi! Ruˆaj kaj s c g nigrabluaj ili sin transportis super ˆi, sed multe pli rapide ol ili, flugis, kiel s longa blanka kovrilo, amaso da sovaˆaj cignoj super la akvo al la foriˆanta g g suno. Ili flugis al la suno, sed tiu ˆi malleviˆis kaj la roza brilo estingiˆis sur c g g la maro kaj la nuboj. En la sekvanta jaro la tria fratino sin levis; ˆi estis la plej kuraˆa el ˆiuj s g c kaj naˆis tial supren en unu larˆan riveron, kiu fluas al la maro. Palacoj kaj g g ˆ u vilaˆaj dometoj estis vidataj tra belegaj arbaroj: Si a˘dis kiel ˆiuj birdoj g c kantis, kaj la suno lumis tiel varme, ke ˆi ofte devis naˆi sub la akvon, por s g iom malvarmigi sian brule varmegan vizaˆon. En unu malgranda golfo ˆi g s renkontis tutan amason da belaj homaj infanoj; ili kuradis tute nudaj kaj ˆ batadis en la akvo. Si volis ludi kun ili, sed kun teruro ili forkuris. Poste venis malgranda nigra besto, tio estis hundo, sed ˆi anta˘e neniam vidis hundon; s u tiu ˆi komencis tiel furioze ˆin boji, ke ˆi tute ektimiˆis kaj ree forkuris en c s s g la liberan maron. Sed neniam ˆi forgesos la belegajn arbarojn, la verdajn s montetojn kaj la malgrandajn infanojn, kiuj povis naˆi, kvankam ili ne havis g fiˆan voston. s La kvara fratino ne estis tiel kuraˆa; ˆi restis en la mezo de la sovaˆa maro g s g kaj rakontis, ke ˆuste tie estas la plej bele. Oni povas rigardi tre malproksime g ˆ ˆirka˘e, kaj la ˆielo staras kiel vitra kloˆo super la maro. Sipojn ˆi vidis, c u c s s sed nur tre malproksime, ili elrigardis kiel mevoj; la ludantaj delfenoj sin renversadis kaj la grandaj balenoj ˆprucis akvon el la truoj de siaj nazoj s supren, ke ˆi elrigardis ˆirka˘e kiel centoj da fontanoj. g c u ˆ Nun venis la tempo por la kvina fratino. Sia naskotago estis ˆuste en la g mezo de vintro, kaj tial ˆi vidis, kion la aliaj la unuan fojon ne vidis. La s maro estis preska˘ tute verda, kaj ˆirka˘e naˆis grandaj montoj de glacio, u c u g el kiuj, la˘ ˆia rakonto, ˆiu elrigardis kiel perlo kaj tamen estis multe pli u s c

2.7. LA VIRINETO DE MARO

31

granda ol la turoj, kiujn la homoj konstruas. En la plej mirindaj formoj ili ˆ sin montris kaj brilis kiel diamantoj. Si sidiˆis sur unu el la plej grandaj, kaj g ˆiuj ˆipistoj forkuradis kun teruro de la loko, kie ˆi sidis kaj lasis la venton c s s ludi kun ˆiaj longaj haroj. Sed je la vespero la ˆielo kovriˆis je nuboj, ˆi s c g g tondris kaj fulmis, dum la nigra maro levis la grandajn pecegojn da glacio alte supren kaj briligis ilin en la forta fulmado. Sur ˆiuj ˆipoj oni mallevis c s la velojn; estis timego, teruro, sed ˆi sidis trankvile sur sia naˆanta glacia s g monto kaj vidis, kiel la fajraj fulmoj zigzage sin ˆetadis en la ˆa˘man maron.  s u Kiam iu el la fratinoj venis la unuan fojon super la akvon, ˆiu estis ravata c de la nova kaj bela, kiun ˆi vidis; sed nun, kiam ili kiel grandaˆaj knabinoj s g havis la permeson supreniri ˆiufoje la˘ sia volo, ˆi fariˆis por ili indiferenta; c u g g ili deziregis ree hejmen, kaj post la paso de unu monato ili diris, ke malsupre en la domo estas la plej bele kaj tie oni sin sentas la plej oportune. Ofte en vespera horo la kvin fratinoj ˆirka˘prenadis unua la alian per c u la manoj kaj suprennaˆadis en unu linio super la akvon. Ili havis belegajn g voˆojn, pli belajn ol la voˆo de homo, kaj kiam ventego komenciˆis kaj ili c c g povis supozi, ke rompiˆos ˆipoj, ili naˆadis anta˘ la ˆipoj kaj kantadis agrable g s g u s pri la beleco sur la fundo de la maro, kaj petis la ˆipanojn ne timi veni tien. s Sed tiuj ˆi ne povis kompreni la vortojn, ili pensis ke ˆi estas la ventego; kaj c g ili anka˘ ne povis vidi la belaˆojn de malsupre, ˆar se la ˆipo iris al la fundo, u  c s la homoj mortis en la akvo kaj venis nur jam kiel malvivuloj en la palacon de la reˆo de la maro. g Kiam je la vespero la fratinoj tiel mano en mano sin alte levis tra la maro, tiam la malgranda fratino restis tute sola kaj rigardis post ili, kaj estis al ˆi, s kiel ˆi devus plori; sed virino de maro ne havas larmojn, kaj tial ˆi suferas s s multe pli multe. — Ho, se mi jam havus la aˆon de dekkvin jaroj! ˆi diris. Mi scias, ke g s g ˆuste mi forte amos la mondon tie supre kaj la homojn, kiuj tie loˆas kaj g konstruas! Fine ˆi atingis la aˆon de dekkvin jaroj. s g — Jen vi elkreskis, diris ˆia avino, la maljuna reˆino-vidvino. Venu, kaj s g ˆ metis al ˆi kronon el blankaj mi vin ornamos kiel viajn aliajn fratinojn! Si s lilioj sur la harojn, sed ˆiu folieto de floro estis duono de perlo; kaj la maljuna c avino lasis almordiˆi al la vosto de la reˆidino ok grandajn ostrojn, por montri g g ˆian altan staton. s — Tio ˆi doloras! diris la virineto de maro. c — Jes, kortega ceremonio postulas maloportunecon! diris la avino. Ho, ˆi fordonus kun plezuro ˆiun ˆi belegaˆon kaj deˆetus la multepezan s c c   ˆ ruˆaj ˆardenaj floroj staris al ˆi multe pli bone, sed nenio helpis. kronon! Siaj g g s “Adia˘!” ˆi diris kaj levis sin facile kaj bele tra la akvo. u s

32

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

Anta˘ momento subiris la suno, kiam ˆi levis la kapon super la supraˆo u s  de la maro; sed ˆiuj nuboj brilis ankora˘ kiel rozoj kaj oro, kaj tra la palruˆa c u g aero lumis la stelo de la vespero, la aero estis trankvila kaj freˆa kaj nenia s venteto movis la maron. Sur la maro staris granda trimasta ˆipo, nur unu velo s estis levita, ˆar estis nenia bloveto, kaj inter la ˆnuregaro sidis ˆie ˆipanoj. c s c s Oni a˘dis muzikon kaj kantadon, kaj kiam la vespero fariˆis pli malluma, u g centoj da koloraj lanternoj estis ekbruligitaj; ˆi elrigardis, kvaza˘ la flagoj g u de ˆiuj nacioj bloviˆas en la aero. La virineto de maro alnaˆis ˆis la fenestro c g g g de la kajuto, kaj ˆiufoje, kiam la akvo ˆin levis, ˆi provis rigardi tra la klaraj c s s vitroj de la fenestroj en la kajuton, kie staris multaj ornamitaj homoj, sed la plej bela el ili estis la juna reˆido kun la grandaj nigraj okuloj. Li povis havi g la aˆon de dekses jaroj, lia tago de naskiˆo ˆuste nun estis festata, kaj pro tio g g g ˆi regis la tuta tiu gajeco kaj belegeco. La ˆipanoj dancis sur la ferdeko, kaj c s kiam la reˆido al ili eliris, pli ol cent raketoj leviˆis en la aeron. Ili lumis kiel g g luma tago, tiel ke la virineto de maro ektimis kaj subiˆis sub la akvon. Sed g balda˘ ˆi denove ellevis la kapon kaj tiam ˆajnis al ˆi, kvaza˘ ˆiuj steloj de us s s uc la ˆielo defalas al ˆi. Neniam ankora˘ ˆi vidis tian fajraˆon. Grandaj sunoj c s us  muˆante sin turnadis, belegaj fajraj fiˆoj sin levadis en la bluan aeron kaj g s de ˆio estis vidata luma rebrilo en la klara trankvila maro. Sur la ˆipo mem c s estis tiel lume, ke oni povis vidi eˆ la plej malgrandan ˆnuron, ne parolante c s jam pri la homoj. Kiel bela la juna reˆido estis, kaj li premis al la homoj la g manojn kun afabla ridetado, dum la muziko sonis tra la bela nokto. Jam fariˆis malfrue, sed la virineto de maro ne povis deturni la okulojn g de la ˆipo kaj de la bela reˆido. La koloraj lanternoj estingiˆis, la raketoj s g g sin ne levadis pli en la aeron, la pafilegoj jam pli ne tondris, sed profunde en la maro estis movado kaj bruado. La virineto de maro sidis sur la akvo kaj balanciˆis supren kaj malsupren, tiel ke ˆi povis enrigardadi en la kajuton. g s Sed pli rapide la ˆipo kuris super la ondoj, unu velo post la alia estis levataj, s pli forte batis la ondoj, nigra nubego sin montris kaj fulmoj malproksimaj ekbrilis. Terura ventego balda˘ komenciˆis. Tial la ˆipanoj demetis la velojn. u g s La granda ˆipo balanciˆis en rapidega kurado sur la sovaˆa maro; kiel grandaj s g g nigraj montoj sin levadis la ˆa˘manta akvo, minacante sin transˆeti super la s u  mastoj, sed la ˆipo sin mallevadis kiel cigno inter la altaj ondoj kaj levadis s sin ree sur la akvajn montojn. Al la virineto de maro ˆi ˆajnis kiel veturo de g s plezuro, sed la ˆipanoj tute alie tion ˆi rigardis; la ˆipo ˆemegis kaj krakis, s c s g la ˆefa masto rompiˆis en la mezo kiel kano, kaj la ˆipo kuˆiˆis sur flanko c g s sg kaj la akvo eniris en la internaˆon de la ˆipo. Nun la virineto de maro vidis,  s ke la ˆipanoj estas en danˆero, ˆi devis sin mem gardi anta˘ la traboj kaj s g s u rompaˆoj de la ˆipo, kiuj estis pelataj super la akvo. Kelkan tempon estis tiel  s mallumege, ke ˆi nenion povis vidi; sed jen ekfulmis kaj fariˆis denove tiel s g ˆ penis sin savi, lume, ke la virineto de maro klare revidis ˆiujn sur la ˆipo. Ciu c s

2.7. LA VIRINETO DE MARO

33

kiel li povis. La plej multe ˆi observadis la junan reˆidon kaj ˆi vidis, kiam s g s la ˆipo rompiˆis, ke li falis en la profundan maron. En la unua momento ˆi s g s estis tre goja, ˆar nun li ja venos al ˆi, sed balda˘ venis al ˆi en la kapon, ˆ c s u s ke la homoj ja ne povas vivi en la akvo kaj tiel li nur malviva venos en la palacon de la reˆo de la maro. g Ne, morti li ne devas! Tial la virineto de maro eknaˆis inter la traboj g kaj tabuloj, kiuj kuradis sur la maro forgesis la propran danˆeron, subnaˆis g g profunde en la akvon kaj sin levis denove inter la altaj ondoj. Fine ˆi atingis s la junan reˆidon, kiu jam apena˘ sin tenis sur la supraˆo de la sovaˆa maro. g u  g Liaj manoj kaj piedoj komencis jam laciˆi, la belaj okuloj sin fermis, li devus g ˆ morti, se ˆi ne alvenus. Si tenis lian kapon super la akvo kaj lasis sin peli de s la ondoj kien ili volis. ˆ Cirka˘ la mateno la ventego finiˆis. De la ˆipo ne restis eˆ unu ligneto. u g s c Ruˆa kaj brilanta sin levis la suno el la akvo, kaj ˆajnis, ke per tio ˆi la g s c vangoj de la reˆido ricevis vivon, tamen liaj okulaj restis fermitaj. La virineto g de maro kisis lian altan belan frunton kaj reordigis liajn malsekajn harojn. ˆ Sajnis al ˆi, ke li estas simila je la marmora statuo en ˆia malgranda ˆardeno. s s g ˆ lin kisis kaj rekisis kaj forte deziris, ke li restu viva. Si Jen montriˆis tero, altaj bluaj montoj, sur kies suproj brilis la blanka g neˆo, kiel amaso da cignoj. Malsupre sur la bordo staris belegaj verdaj g ˆ arbaroj kaj anta˘ ili staris preˆejo a˘ monahejo, estis ankora˘ malfacile bone u g u u g ˆin diferencigi, sed konstruo ˆi estis. Citronaj kaj oranˆaj arboj kreskis en la g g g ˆardeno kaj anta˘ la eniro staris altaj palmoj. La maro faris tie ˆi malgrandan u c golfeton, en kiu la akvo estis tute trankvila, sed tre profunda, kaj kiu estis limita de superakvaj ˆtonegoj, kovritaj de delikata blanka sablo. Tien ˆi s c alnaˆis la virineto de maro kun la bela princo, kuˆigis lin sur la sablo kaj g s zorgis, ke lia kapo kuˆu alte en la varma lumo de la suno. s Eksonis la sonoriloj en la granda blanka konstruo kaj multaj junaj knabinoj sin montris en la ˆardeno. Tiam la virineto de maro fornaˆis kaj kaˆis sin g g s post kelkaj altaj ˆtonoj, kiuj elstaris el la akvo, kovris la harojn kaj bruston s per ˆa˘mo de la maro, tiel ke neniu povis vidi ˆian belan vizaˆon, kaj ˆi nun s u s g s observadis, kiu venos al la malfeliˆa reˆido. c g ˆ Ne longe da˘ris kaj alvenis juna knabino. Si videble forte ektimis, sed nur u unu momenton, kaj balda˘ ˆi vokis multajn homojn, kaj la virineto de maro us vidis, ke la reˆido denove ricevis la konscion kaj ridetis al ˆiuj ˆirka˘starantoj, g c c u sed al sia savintino li ne ridetis, li ja eˆ ne sciis, ke al ˆi li devas danki la c s ˆ vivon. Si sentis sin tiel malˆoja, ke ˆi, kiam oni lin forkondukis en la grandan g s konstruon, malgaje subnaˆis sub la akvon kaj revenis al la palaco de sia patro. g ˆ Si estis ˆiam silenta kaj enpensa, sed nun ˆi fariˆis ankora˘ pli multe. La c g g u fratinoj ˆin demandis, kion ˆi vidis la unuan fojon tie supre, sed ˆi nenion al s s s ili rakontis.

34

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

Ofte en vespero kaj mateno ˆi levadis sin al la loko, kie ˆi forlasis la s s ˆ vidis, kiel la fruktoj de la ˆardeno fariˆis maturaj kaj estis reˆidon. Si g g g deˆiritaj, ˆi vidis, kiel la neˆo fluidiˆis sur la altaj montoj, sed la reˆidon s s g g g ˆ sola plezuro ˆi ne vidis, kaj ˆiam pli malˆoja ˆi tial revenadis hejmen. Sia s c g s estis sidi en sia ˆardeneto kaj ˆirka˘preni per la brakoj la belan marmoran g c u statuon, kiu estis simila je la reˆido; sed siajn florojn ˆi ne flegis, kaj sovaˆe g s g ili kreskis super la vojetoj, kaj iliaj longaj trunketoj kaj folioj sin kunplektis kun la branˆoj de la arboj tiel, ke tie fariˆis tute mallume. c g Fine ˆi ne povis pli elteni kaj rakontis al unu el siaj fratinoj, kaj balda˘ s u tiam sciiˆis ˆiuj aliaj, sed je vorto de honoro neniu pli ol tiu, kaj kelkaj aliaj g c virinetoj de maro, kiuj tamen rakontis ˆin nur al siaj plej proksimaj amikinoj. g Unu el ili povis doni sciaˆon pri la reˆido, ˆi anka˘ vidis la feston naskotagan  g s u sur la ˆipo, sciis, de kie la reˆido estas kaj kie sin trovas lia regno. s g “Venu, fratineto!” diris la aliaj reˆidinoj, kaj interplektinte la brakojn g reciproke post la ˆultroj, ili sin levis en longa linio el la maro tien, kie sin s trovis la palaco de la reˆido. g Tiu ˆi palaco estis konstruita el helflava brilanta speco de ˆtono, kun c s grandaj marmoraj ˆtuparoj, el kiuj unu kondukis rekte en la maron. Belegaj s orkovritaj kupoloj sin levadis super la tegmentoj, kaj inter la kolonoj, kiuj ˆirka˘is la tutan konstruon, staris marmoraj figuroj, kiuj elrigardis kiel vivaj c u ekzistaˆoj. Tra la klara vitro en la altaj fenestroj oni povis rigardi en la plej  belegajn salonojn, kie pendis multekostaj silkaj kurtenoj kaj tapiˆoj kaj ˆiuj s c muroj estis ornamitaj per grandaj pentraˆoj, ke estis efektiva plezuro ˆion  c tion ˆi vidi. c En la mezo de la granda salono batis alta fontano, ˆiaj radioj sin levadis g gis la vitra kupolo de la plafono, tra kiu la suno lumis sur la akvo kaj la plej ˆ belaj kreskaˆoj, kiuj sin trovis en la granda baseno.  Nun ˆi sciis, kie li loˆas, kaj tie ˆi montradis sin ofte en vespero kaj en s g s nokto sur la akvo; ˆi alnaˆadis multe pli proksime al la tero, ol kiel kuraˆus ia s g g alia, ˆi eˆ sin levadis tra la tuta mallarˆa kanalo, ˆis sub la belega marmora s c g g balkono. Tie ˆi sidadis kaj rigardis la junan reˆidon, kiu pensis, ke li sidas s g sola en la klara lumo de la luno. Ofte en vespero ˆi vidadis lin forveturantan sub la sonoj de muziko en lia s belega ˆipeto ornamita per flagoj; ˆi rigardadis tra la verdaj kanoj, kaj se la s s vento kaptadis ˆian longan blankan vualon kaj iu ˆin vidis, li pensis, ke ˆi s s g estas cigno, kiu disvastigas la flugilojn. Ofte en la nokto, kiam la fiˆistoj kaptadis fiˆojn sur la maro ˆe lumo de s s c torˆoj, ˆi a˘dadis, ke ili rakontas multon da bona pri la juna reˆido, kaj ˆi c s u g s gojadis, ke ˆi savis al li la vivon, kiam li preska˘ sen vivo estis pelata de la ˆ s u ondoj, kaj ˆi ekmemoradis, kiel firme lia kapo ripozis sur ˆia brusto kaj kiel s s kore ˆi lin kisis. Pri tio ˆi li nenion sciis, li ne povis eˆ sonˆi pri ˆi. s c c g s

2.7. LA VIRINETO DE MARO

35

ˆ Ciam pli kaj pli kreskis ˆia amo al la homoj, ˆiam pli ˆi deziris povi sin s c s levi al ili kaj vivi inter ili, kaj ilia mondo ˆajnis al ˆi multe pli granda ol ˆia. s s s Ili ja povas flugi sur ˆipoj trans la maron, sin levi sur la altajn montojn alte s super la nubojn, kaj la landoj, kiujn ili posedas, sin etendas kun siaj arbaroj kaj kampoj pli malproksime, ol ˆi povas atingi per sia rigardo. Multon ˆi s s volus scii, sed la fratinoj ne povis doni al ˆi respondon je ˆio, kaj tial ˆi s c s demandadis pri tio la maljunan avinon, kiu bone konis la pli altan mondon, kiel ˆi nomadis la landojn super la maro. s — Se la homoj ne dronas, demandis la virineto de maro, ˆu ili tiam povas c vivi eterne, ˆu ili ne mortas, kiel ni tie ˆi sur la fundo de la maro? c c — Ho jes, diris la maljunulino, ili anka˘ devas morti, kaj la tempo de ilia u vivo estas ankora˘ pli mallonga ol de nia. Ni povas atingi la aˆon de tricent u g jaroj, sed kiam nia vivo ˆesiˆas, ni turniˆas en ˆa˘mon kaj ni ne havas tie ˆi c g g s u c eˆ tombon inter niaj karaj. Ni ne havas senmortan animon, ni jam neniam c revekiˆas al vivo, ni similas je la verda kreskaˆo, kiu, unu fojon detranˆita, g  c jam neniam pli povas reviviˆi. Sed la homoj havas animon, kiu vivas eterne, g kiam la korpo jam refariˆis tero. La animo sin levas tra la etero supren, g al la brilantaj steloj! Tute tiel, kiel ni nin levas el la maro kaj rigardas la landojn de la homoj, tiel anka˘ ili sin levas al nekonataj belegaj lokoj, kiujn u ni neniam povos vidi. — Kial ni ne ricevis senmortan animon? malˆoje demandis la virineto de g maro. Kun plezuro mi fordonus ˆiujn centojn da jaroj, kiujn mi povas vivi, c por nur unu tagon esti homo kaj poste preni parton en la ˆiela mondo! c — Pri tio ˆi ne pensu! diris la maljunulino, nia sorto estas multe pli feliˆa c c kaj pli bona, ol la sorto de la homoj tie supre! — Sekve mi mortos kaj disfluiˆos kiel ˆa˘mo sur la maro, mi jam ne g s u a˘dados la muzikon de la ondoj, ne vidados pli la belajn florojn kaj la luman u ˆ sunon! Cu mi nenion povas fari, por ricevi eternan animon? — Ne! diris la maljunulino, nur se homo vin tiel ekamus ke vi estus por li pli ol patro kaj patrino, se li alligiˆus al vi per ˆiuj siaj pensoj kaj sia amo g c kaj petus, ke la pastro metu lian dekstran manon en la vian kun la sankta promeso de fideleco tie ˆi kaj ˆie kaj eterne, tiam lia animo transfluus en vian c c korpon kaj vi anka˘ ricevus parton en la feliˆo de la homoj. Li donus al vi u c animon kaj retenus tamen anka˘ sian propran. Sed tio ˆi neniam povas fariˆi! u c g ˆ Guste tion, kio tie ˆi en la maro estas nomata bela, vian voston de fiˆo, ili c s ˆ mankas al ili la ˆusta komprenado, tie supre sur la tero trovas malbela. Car g tie oni devas havi du malgraciajn kolonojn, kiujn ili nomas piedoj, por esti nomata bela! La virineto de maro ekˆemis kaj rigardis malˆoje sian fiˆan voston. g g s — Ni estu gajaj! diris la maljunulino, ni saltadu kaj dancadu en la tricent jaroj, kiujn la sorto al ni donas; ˆi estas certe sufiˆa tempo, poste oni tiom g c

36

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

pli senzorge povas ripozi. Hodia˘ vespere ni havos balon de kortego! u Kaj ˆi estis efektive belego, kiun oni sur la tero neniam vidas. La muroj g kaj la plafono de la granda salono estis de dika, sed travidebla vitro. Multaj centoj da grandegaj konkoj, ruˆaj kiel rozoj kaj verdaj kiel herbo, staris en g vicoj sur ˆiu flanko kun blue brulanta flamo, kiu lumigis la tutan salonon kaj c tralumis eˆ tra la muroj, tiel ke la maro ˆirka˘e estis tute plena je lumo. Oni c c u povis bone vidi ˆiujn la sennombrajn fiˆojn, grandajn kaj malgrandajn, kiel c s ili alnaˆadis al la vitraj muroj; sur unuj la skvamoj ˆajnis purpuraj, sur aliaj g s ili brilis kiel oro kaj arˆento. g En la mezo tra la salono fluis larˆa kvieta rivero, kaj sur ˆi dancis la g g viroj kaj virinetoj de maro la˘ sia propra dolˆa kantado. Tiel belajn voˆojn u c c la homoj sur la tero ne havas. La plej juna reˆidino kantis la plej bele, oni g apla˘dadis al ˆi, kaj por unu momento ˆi sentis ˆojon en la koro, ˆar ˆi sciis, u s s g c s ke ˆi havas la plej belan voˆon en la maro kaj sur la tero. Sed balda˘ ˆi s c u s ˆ ne povis forgesi la belan denove komencis pensadi pri la mondo supra. Si reˆidon kaj sian doloron, ke ˆi ne havas senmortan animon kiel li. Tial ˆi g s s elˆteliˆis el la palaco de sia patro, kaj dum interne ˆio kantadis kaj ˆojadis, s g c g ˆi sidis malgaja en sia ˆardeneto. Tiam subite ˆi eka˘dis la sonon de korno s g s u penetrantan al ˆi tra la akvo, kaj ˆi ekpensis: “nun li kredeble ˆipas tie supre, s s s li, kiun mi amas pli ol patron kaj patrinon, li, al kiu mi pendas per ˆiuj miaj c ˆ pensoj kaj en kies manon mi tiel volonte metus la feliˆon de mia vivo. Cion c mi riskos, por akiri lin kaj senmortan animon! Dum miaj fratinoj dancas en ˆ la palaco de mia patro, mi iros al la mara sorˆistino. Gis hodia˘ mi ˆiam c u c sentis teruron anta˘ ˆi, sed eble ˆi povas doni al mi konsilon kaj helpon”. us s La reˆidino eliris el sia ˆardeneto kaj rapidis al la bruanta akvoturnejo, g g post kiu loˆis la sorˆistino. Sur tiu ˆi vojo ˆi anta˘e neniam iris; tie kreskis g c c s u nenia floro, nenia herbeto, nur nuda griza sabla tero sin etendis ˆis la akvog turnejo, kie la akvo ˆa˘me batadis, turniˆante kiel bruantaj radoj muelaj, s u g kaj ˆion, kion ˆi kaptadis, tiregadis kun si en la profundegon. Inter tiuj ˆi c g c ˆion ruinigantaj akvaj turnaˆoj la reˆidino devis trapaˆi, por atingi la teraˆon c  g s  de la sorˆistino, kaj tie ˆi devis ankora˘ longe iri sur varma ˆanceliˆanta c s u s g ˆlimo, kiun la sorˆistino nomadis sia torfaˆo. Post tiu staris ˆia domo en la s c  s ˆ mezo de stranga arbaro. Ciuj arboj kaj arbetaˆoj estis polipoj, duone besto  duone kreskaˆo, ili elrigardis kiel centkapaj serpentoj, kiuj kreskis el la tero;  ˆiuj branˆoj estis longaj ˆlimaj brakoj kun fingroj kiel fleksaj vermoj, kaj ˆiu c c s c ˆ membro sin movadis, de la radiko ˆis la plej alta supro. Cion, kion ili povis g en la maro kapti, ili ˆirka˘volvadis fortike, por jam neniam ˆin ellasi. La c u g malgranda reˆidino kun teruro haltis anta˘ tiu ˆi arbaro; ˆia koro batis de g u c s timego; ˆi jam estis preta iri returne, sed ˆi ekpensis pri la reˆido kaj pri la s s g akirota homa animo kaj fariˆis denove kuraˆa. Siajn longajn, libere defalang g tajn harojn ˆi alligis fortike ˆirka˘ la kapo, por ke la polipoj ne povu per tio s c u

2.7. LA VIRINETO DE MARO

37

ˆi ˆin ekkapti, la amba˘ manojn ˆi almetis kruce al la brusto kaj rapide iris c s u s anta˘en, kiel fiˆo rapidanta tra la akvo, inter la teruraj polipoj, kiuj etendadis u s ˆ post ˆi siajn fleksajn brakojn kaj fingrojn. Si rimarkis, kiel ˆiu el ili objekton s c unu fojon kaptitan tenis forte per centoj da malgrandaj brakoj, kiel per feraj ligiloj. Homoj pereintaj en la maro kaj falintaj al la fundo elrigardadis kiel blankaj ostaroj el la brakoj de la polipoj. En la brakoj ili tenis partojn de ˆipoj kaj kestojn, ostarojn de bestoj surteraj kaj, kio ˆajnis al la reˆidino la s s g plej terura — virineton de maro, kiun ili estis kaptintaj kaj sufokintaj. Jen ˆi venis al granda, preska˘ ˆie kovrita de ˆlimo, placo en la arbaro, s uc s kie grandaj grasaj maraj serpentoj sin volvadis kaj montradis sian abomenan blankflavan ventron. En la mezo de la placo staris domo, konstruita el la blankaj ostoj do homoj pereintaj en la maro; tie sidis la sorˆistino de la maro c kaj manˆigadis testudon el sia buˆo, kiel la homoj donas sukeron al kanarieto. g s La malbelajn grasajn serpentojn de la maro ˆi nomadis siaj amataj kokidoj s kaj lasis ilin ludi sur sia granda sponga brusto. — Mi jam scias, kion vi volas! diris la sorˆistino, tre malsaˆe! Tamen via c g volo estos plenumita, ˆar ˆi ˆetos vin en malfeliˆon, mia bela reˆidineto. Vi c g  c g volus liberiˆi de via fiˆa vosto kaj por tio havi du trabojn por la irado, kiel la g s homoj, por ke la juna reˆido enamiˆu en vin kaj vi ricevu lin kaj senmortan g g ˆ tio ˆi la sorˆistino ridis tiel la˘te kaj malbele, ke la testudo kaj la animon! Ce c c u serpentoj falis sur la teron. Vi ne povis veni en pli oportuna tempo. Morga˘ u post la leviˆo de la suno mi jam ne povus al vi helpi, ˆis ree pasus jaro. Mi g g kuiros al vi trinkaˆon, kun kiu vi ankora˘ anta˘ la leviˆo de la suno devas  u u g naˆi al la tero, sidiˆi sur la bordo kaj eltrinki la trinkaˆon; tiam via fiˆa vosto g g  s turniˆos en tion, kion la homoj nomas graciaj piedoj, sed ˆi doloros, ˆi estos g g g ˆ al vi, kiel se akra glavo vin tranˆus. Ciuj, kiuj vin vidos, diros, ke vi estas la c plej bela homa estaˆo, kiun ili vidis. Restos al vi via facila flugetanta irado,  nenia dancistino povos flirtadi tiel gracie kiel vi, sed ˆe ˆiu paˆo, kiun vi c c s faros, vi sentos, kiel vi paˆus sur akran tranˆilon. Se vi volas ˆion ˆi elteni, s c c c tiam mi al vi helpos! — Jes! diris la virineto de maro kun tremanta voˆo kaj pensis pri la c reˆido kaj pri la ricevota animo. g — Sed memoru, diris la sorˆistino, se vi unu fojon fariˆis homo, vi jam c g neniam pli povas refariˆi virineto de maro! vi jam neniam pli povos sin malg levi tra la akvo al viaj fratinoj kaj al la palaco de via patro, kaj se vi ne akiros la amon de la princo, tiel ke li pro vi forgesu patron kaj patrinon, alligiˆu g al vi per ˆiuj siaj pensoj kaj ordonu al la pastro, ke tiu metu viajn manojn c en la liajn tiel, ke vi fariˆu edzo kaj edzino, tiam vi ne ricevos senmortan g animon! Je la unua mateno post lia edziˆo kun alia via koro disˆiriˆos kaj g s g fariˆos ˆa˘mo sur la maro. g s u — Mi ˆin volas! diris la virineto de maro kaj ˆi estis pala kiel la morto. g s

38

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

— Sed vi devas anka˘ pagi al mi! diris la sorˆistino, kaj ne malmulton u c mi postulas. Vi havas la plej belan voˆon el ˆiuj tie ˆi sur la fundo de la c c c maro, per ˆi vi esperas tie ensorˆi la reˆidon, sed la voˆon vi devas doni al g c g c mi. La plej bonan, kion vi posedas, mi volas ricevi por mia kara trinkaˆo!  Mian propran sangon mi ja devas doni por ˆi, por ke la trinkaˆo fariˆu akra, g  g kiel glavo amba˘flanke tranˆanta! u c — Sed se vi prenos de mi mian voˆon, diris la virineto de maro, kio do c tiam restos al mi? — Via bela eksteraˆo, diris la sorˆistino, via flugetanta irado kaj viaj  c parolantaj okuloj, per kiuj vi jam povas malsaˆigi homan koron. Nu, ˆu vi g c perdis la kuraˆon? Eletendu vian malgrandan langon, kaj mi detranˆos ˆin g c g por mia peno kaj vi ricevos la karan trinkaˆon!  ˆ — Gi fariˆu! diris la virineto de maro, kaj la sorˆistino metis la kaldronon, g c por kuiri la sorˆan trinkaˆon. Pureco estas duono de vivo! ˆi diris kaj elfrotis c  s la kaldronon per la serpentoj, kiujn ˆi kunligis en unu tuberon. Poste ˆi gratis s s al si mem la bruston kaj engutigis en la kaldronon sian nigran sangon. La ˆ vaporo formis la plej strangajn flgurojn, tiel ke estis terure ilin vidi. Ciun momenton la sorˆistino metis novajn objektojn en la kaldronon, kaj kiam ˆi c g komencis bone boli, estis tute, kiel se plorus krokodilo. Fine la trinkaˆo estis  preta; ˆi elrigardis kiel la plej klara akvo. s — Jen ricevu ˆin! diris la sorˆistino kaj detranˆis al la virineto de maro g c c la langon; la virineto nun jam estis muta, povis jam nek kanti nek paroli. — Se la polipoj volos vin kapti, kiam vi iros returne tra mia arbaro, diris la sorˆistino, ˆprucu sur ilin nur unu solan guton de tiu ˆi trinkaˆo, tiam iliaj c s c  brakoj kaj fingroj disfalos en mil pecojn! Sed tion ˆi la reˆidino ne bezonis, c g la polipoj timigite sin retiris de ˆi, kiam ili vidis la brilantan trinkaˆon, kiu s  lumis en ˆia mano kiel radianta stelo. Tiel ˆi balda˘ pasis la arbaron, la s s u marˆon kaj la akvoturnejon. c ˆ Si povis vidi la palacon de sia patro; la torˆoj en la granda salono de c dancado estis estingitaj; tie certe jam ˆiuj dormis, tamen ˆi ne kuraˆis iri c s g al ili nun, kiam ˆi estis muta kaj la koro volis disˆiriˆi al ˆi de malˆojo; ˆi s s g s g s enˆteliˆis en la ˆardenon, derompis floron de la bedoj de ˆiuj siaj fratinoj, s g g c ˆetis al la palaco milojn da kisoj per la fingroj kaj leviˆis tra la mallume-blua  g maro supren. La suno ankora˘ ne estis leviˆinta, kiam ˆi ekvidis la palacon de la reˆido u g s g kaj supreniris sur la belega marmora ˆtuparo. La luno lumis mirinde klare. s La malgranda virineto de maro eltrinkis la brule akran trinkaˆon, kaj estis al  ˆi, kiel se amba˘akra glavo trairus tra ˆia delikata korpo, ˆi perdis la konscion s u s s kaj falis kiel mortinta. Kiam la suno eklumis super la maro, ˆi vekiˆis kaj s g sentis fortan doloron, sed rekte anta˘ ˆi staris la aminda juna reˆido, kiu u s g direktis sur ˆin siajn okulojn nigrajn kiel karbo, tiel ke ˆi devis mallevi la s s

2.7. LA VIRINETO DE MARO

39

siajn, kaj tiam ˆi rimarkis, ke ˆia fiˆa vosto perdiˆis kaj ˆi havis la plej graciajn s s s g s malgrandajn blankajn piedetojn, kiujn bela knabino nur povas havi. Sed ˆi s estis tute nuda, kaj tial ˆi envolvis sin en siajn densajn longajn harojn. La s reˆido demandis, kiu ˆi estas kaj kiel ˆi venis tien ˆi, kaj ˆi ekrigardis lin per g s s c s siaj mallumebluaj okuloj kviete sed anka˘ tiel malgaje, ˆar paroli ˆi ja ne u c s ˆ c povis. Tiam li prenis ˆian manon kaj kondukis ˆin en la palacon. Ce ˆiu s s paˆo, kiun ˆi faris, estis al ˆi, kiel la sorˆistino anta˘diris, kiel se ˆi paˆus sur s s s c u s s akrajn pinglojn kaj tranˆilojn, sed ˆi elportadis ˆin volonte. Sub la mano de c s g la reˆido ˆi supreniris facile kiel akva veziko sur la ˆtuparo, kaj li kaj anka˘ g s s u ˆiuj aliaj admiris ˆian gracian flugetantan iradon. c s Multekostaj vestoj el silko kaj muslino estis nun donitaj al ˆi, en la palaco s ˆi estis la plej bela el ˆiuj, sed ˆi estis muta, povis nek kanti nek paroli. Belaj s c s sklavinoj, vestitaj en silko kaj oro, eliradis kaj kantadis anta˘ la reˆido kaj u g liaj gepatroj. Unu kantis pli agrable ol ˆiuj aliaj, kaj la reˆido apla˘dis kaj c g u ridetis al ˆi; tiam la virineto de maro fariˆis malˆoja, ˆi sciis, ke ˆi mem s g g s s kantus multe pli bele. Ho! ˆi diris al si mem, se li nur scius, ke, por esti ˆe s c li, mi fordonis je eterne mian voˆon! c Jen la sklavinoj ekdancis belegajn flugetajn dancojn sub la plej bela muziko; tiam la virineto de maro levis siajn belajn blankajn brakojn, stariˆis g sur la pintoj de la fingroj piedaj kaj ekflugetis sur la planko, dancante kiel ˆ c ankora˘ neniu dancis. Ce ˆiu movo ˆia beleco pli multe elmontriˆadis, kaj u s g ˆiaj okuloj parolis pli interne kaj pli profunde al la koro, ol la kantado de la s sklavinoj. ˆ Ciuj estis ensorˆitaj de ˆi, aparte la reˆido, kiu nomis la reˆidinon lia c g g g amata trovitino, kaj ˆi dancis senhalte, kvankam ˆiufoje, kiam ˆia piedo tuˆis s c s s la plankon, ˆajnis al ˆi, kiel ˆi ekpaˆus sur akran tranˆilon. La reˆido diris, s s s s c g ke ˆi estu ˆiam apud li, kaj ˆi eˆ ricevis la permeson dormi sur velura kuseno s c s c anta˘ lia pordo. u Li lasis fari al ˆi viran vestaˆon, por ke ˆi povu akompanadi lin anka˘ sur s  s u ˆevalo. Ili rajdadis tra la bonodoraj arbaroj, kie la verdaj branˆoj tuˆadis c c s ˆ iliajn ˆultrojn kaj la birdetoj kantadis inter la freˆaj folioj. Si levadis sin kun s s la reˆido sur la altajn montojn, kaj kvankam ˆiaj graciaj piedetoj sangadis, g s ˆi tamen ridadis je tio ˆi kaj sekvadis lin ˆis ili ekvidadis la nubojn preterflus c g gantaj profunde sub ili, kiel se ˆi estus amaso da birdoj, iranta al la fremdaj g landoj. En domo, en la palaco de la reˆido, ˆi iradis, kiam en la nokto la aliaj g s dormis, sur la larˆan marmoran ˆtuparon kaj malvarmigadis siajn brulantajn g s piedojn en la malvarma akvo de la maro kaj tiam ˆi pensadis pri siaj parencoj s en la profundaˆo.  En unu nokto ˆiaj fratinoj venis, reciproke tenante sin per la brakoj; ili s ˆ kantis, naˆante super la akvo, tre malgajajn melodiojn. Si faris al ili signon, g

40

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

kaj ili ˆin rekonis kaj rakontis, kiel profunde ˆi ilin ˆiujn malˆojigis. De tiu s s c g tempo ili vizitadis ˆin ˆiun nokton, kaj en unu nokto ˆi rimarkis en granda s c s malproksimeco la maljunan avinon, kiu jam de tre longa tempo ne estis sin levinta al la supraˆo de la maro, kaj la reˆon de la maro kun sia krono sur la  g kapo. Ili etendis al ˆi la manojn, sed amba˘ ne kuraˆis veni tiel proksime al s u g la tero, kiel la fratinoj. De tago al tago la reˆido ˆin ˆiam pli ekamadis, li amis ˆin, kiel oni povas g s c s nur ami bonan belan infanon, sed fari ˆin reˆino tio ˆi neniam venis al li en la s g c kapon, kaj tamen ˆi ja devis fariˆi lia edzino, ˆar alie ˆi ne ricevus senmortan s g c s animon, sed devus en la mateno de lia edziˆo fariˆi ˆa˘mo sur la maro. g g s u ˆ Cu vi ne amas min pli ol ˆiun? kvaza˘ paroladis la okuloj de la reˆidineto, c u g kiam li ˆin prenadis en siajn brakojn kaj kisadis ˆian belan frunton. s s — Jes, vin mi amas la plej multe! diris la reˆido, ˆar vi havas la plej g c bonan koron, vi estas al mi la plej multe aldonita kaj vi estas simila je unu juna knabino, kiun mi unu fojon vidis, sed jam kredeble neniam revidos. Mi estis sur ˆipo, kiu rompiˆis; la ondoj alpelis min al tero proksime de sankta s g preˆejo, en kiu multaj junaj knabinoj faris la meson. La plej juna el ili trovis g ˆ min tie sur la bordo kaj savis al mi la vivon; nur du fojojn mi ˆin vidis. Si s estus la sola knabino, kiun mi povus ami en tiu ˆi mondo, sed vi estas simila c ˆ je ˆi, vi preska˘ forpremas ˆian figuron en mia animo. Si apartenas al la s u s sankta preˆejo, kaj tial vin sendis al mi mia bona feliˆo; neniam ni disiˆos g c g unu de la alia! — Ha! li ne scias, ke mi savis al li la vivon! pensis la reˆidineto, mi portis g lin trans la maro al la arbaro, kie staras la preˆejo; mi rigardis lin post la g ˆa˘mo kaj atendis, ˆu ne venos al li ia homo. Mi vidis la belan knabinon, s u c kiun li amas pli ol min! La virineto de maro profunde ˆemis, plori ˆi ne povis. g s La knabino apartenas al la sankta preˆejo, li diris, neniam ˆi elvenos en la g s mondon, ili neniam renkontos unu la alian, mi estas apud li, mi vidas lin ˆiutage, mi lin flegos, mi lin amos, mi oferos al li mian vivon! c Sed jen la reˆido devis edziˆi kaj ricevi kiel edzino la filinon de la najbara g g reˆo; tial oni pretigis tian belan ˆipon. La reˆido veturas, oni diras, por g s g ekkoni la landojn de la najbara reˆo, sed efektive ˆi estas farata por rigardi g g la filinon de la najbara reˆo; grandan sekvantaron li devis kunpreni. La g virineto de maro balancis la kapeton kaj ridetis; ˆi konis la pensojn de la s reˆido pli bone ol ˆiuj aliaj. “Mi devas veturi! li diris al ˆi, mi devas rigardi g c s la belan reˆidinon; miaj gepatroj ˆin postulas, sed por preni ˆin kiel fianˆino, g g g c ˆ tion ili ne volas min devigi. Mi ne povas ˆin ami! Si ne estas simila je la s bela knabino en la preˆejo, je kiu vi estas simila. Se mi iam devus elekti g fianˆinon, tiam la elekto pli volonte falus sur vin, mia muta trovitineto kun c ˆ la parolantaj okuloj!” Ce tio li ˆin kisis sur ˆia ruˆa buˆo, ludis kun ˆiaj s s g s s longaj haroj kaj metis sian kapon al ˆia koro, kaj pli vive ˆi ekrevis pri homa s s

2.7. LA VIRINETO DE MARO

41

feliˆo kaj pri senmorta animo. c — Vi ja ne timas la maron, vi, muta infano, li demandis, kiam ili staris sur la belega ˆipo, kiu devis lin veturigi al la lando de la najbara reˆo, kaj li s g rakontis al ˆi pri ventegoj kaj senventeco, pri mirindaj fiˆoj en la profundaˆo s s  kaj kion la subakviˆistoj tie vidis, kaj ˆi ridis ˆe lia rakontado, ˆar ˆi sciis ja g s c c s pli bone ol ˆiu alia pri la fundo de la maro. c En luna nokto, kiam ˆiuj dormis, krom la direktilisto apud sia direktilo, c tiam ˆi sidis sur la rando de la ˆipo kaj senmove rigardis malsupren tra la s s klara akvo, kaj ˆajnis al ˆi, kvaza˘ ˆi vidas la palacon de sia patro; sur la s s u s plej alta turo de tiu palaco staris la maljuna avino kun la arˆenta krono sur g la kapo kaj rigardadis sendeturniˆe tra la ondanta akvo al la kilo de la ˆipo. g s Jen ˆiaj fratinoj elnaˆis el la internaˆo de la maro, rigardadis ˆin malgaje s g  s ˆ kaj kunerompadis la blankajn manojn. Si faris al ili signojn, ridetis kaj volis rakonti, ke ˆio iras bone kaj feliˆe, sed la servanto de la ˆipo alproksimiˆis al c c s g ˆi kaj la fratinoj subakviˆis, tiel ke li pensis, ke la blanka, kion li vidis, estis s g nur ˆa˘mo sur la maro. s u Je la sekvanta mateno la ˆipo ennaˆis en la havenon de la belega ˆefurbo s g c ˆ de la najbara reˆo. Ciuj sonoriloj de preˆejoj sonoris, kaj de la altaj turoj g g eksonis trumpetoj, dum la soldatoj kun etenditaj standardoj kaj brilantaj ˆ bajonetoj staris orditaj en parado. Ciu tago estis pasigata feste. Baloj kaj kolektiˆoj sekvis unu la alian, sed la reˆidino ankora˘ ne estis, ˆi estis g g u s ˆ edukata, kiel oni diris, malproksime en unu sankta monahejo, kie ˆi lernadis s ˆiujn reˆajn virtojn. Fine ˆi alveturis. c g s La virineto de maro brulis de deziro vidi ˆian belecon kaj devis konfesi, s ˆ ke personon pli belan kaj ˆarman ˆi neniam ankora˘ vidis. Sia ha˘to estis c s u u delikata kaj travidebla kaj post la longaj mallumaj okulharoj ridetis paro da nigrabluaj fidelaj okuloj. — Vi ˆi estas! ˆoje ekkriis la reˆido, vi, kiu min savis, kiam mi kuˆis g g g s malviva sur la bordo de la maro! kaj li premis ˆin kiel sian ruˆiˆantan s gg fianˆinon en siaj brakoj. Ho, mi estas tro feliˆa, li diris al la virineto de c c maro. La plej bona, kiun mi neniam esperis atingi, estas al mi plenumita. Vi g ˆojos je mia feliˆo, ˆar vi min amas la plej multe! La virineto de maro kisis c c al li la manon, kaj jam nun estis al ˆi, kiel ˆi sentus, ke ˆia koro disˆiriˆas. s s s s g La mateno de la edziˆo de la princo devis ja alporti al ˆi la morton kaj turni g g ˆin en ˆa˘mon sur la maro. s s u ˆ Ciuj sonoriloj de la preˆejoj sonoris, la heroldoj rajdadis tra la tuta urbo g kaj sciigadis la fianˆiˆon. Sur ˆiuj altaroj brulis bonodora oleo en multekostaj cg c arˆentaj lampoj. La pastroj balancadis la fumilojn kaj la gefianˆoj donis unu g c al la alia la manon kaj ricevis la benon de la episkopo. La virineto de maro staris en silko kaj oro kaj tenis la trenaˆon de la vesto de la fianˆino, sed ˆia  c s orelo ne a˘dis la festan muzikon, ˆia okulo ne vidis la sanktan ceremonion, u s

42

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

ˆi pensis pri sia nokto de la morto, pensis pri ˆio, kion ˆi perdis en tiu ˆi s c g c mondo. Ankora˘ en tiu sama vespero la gefianˆoj iris sur la ˆipon; la pafilegoj u c s tondris, ˆiuj flagoj sin movadis en la aero, kaj en la mezo de la ˆipo estis c s konstruita reˆa tendo el oro kaj purpuro kaj provizita je la plej belaj kusenoj, g sur kiuj devis ripozi la gefianˆoj en la trankvila malvarmeta nokto. c La vento blovis la velojn kaj la ˆipo glitis facile kaj sen forta ˆanceliˆado s s g sur la klara maro. Kiam fariˆis vespero, oni ekbruligis kolorajn lampojn g kaj la maristoj dancis gajajn dancojn sur la ferdeko. La virineto de maro tiam ekmemoris tiun vesperon, kiam ˆi je la unua fojo suprennaˆis el la s g maro kaj vidis tian saman belegecon kaj ˆojon, kaj nun ˆi sin turnadis en la g s danco, flugetante kiel flugetas la hirundo, kiam ˆi estas persekutata, kaj ˆiuj g c admirante apla˘dadis al ˆi, neniam ankora˘ ˆi dancis tiel belege. Kvaza˘ u s u s u akraj tranˆiloj tranˆadis en ˆiaj delikataj piedoj, sed ˆi ˆin ne sentadis, ˆar c c s s g c ˆ sciis, ke ˆi estas la lasta vespero, pli multe ˆi tranˆadis al ˆi la koron. Si g c s g ke ˆi lin vidas, lin, por kiu ˆi forlasis la amikojn kaj hejmon, fordonis sian s s belegan voˆon kaj ˆiutage suferadis malfacilajn dolorojn, dum li ˆin eˆ la c c g c ˆ estis la lasta nokto, ke ˆi enspiradis tiun saman plej malmulte ne scietis. Gi s aeron, kiel li, kaj vidadis la profundan maron kaj la bluan stelan ˆielon. c Eterna nokto sen pensado kaj sonˆado ˆin atendis, ˆar ˆi ne havis animon g s c s ˆ kaj jam neniam povis ˆin ricevi. Cio sur la ˆipa estis plena je ˆojo kaj gajeco, g s g multe ankora˘ post la mezo de la nokto; ˆi ridetadis kaj dancadis kun pensoj u s de morto en sia koro. La reˆido kisis sian belan fianˆinon kaj ˆi ludis kun g c s liaj nigraj haroj kaj brako en brako ili iris en la belegan tendon por ripozi. Fariˆis trankvile kaj malla˘te sur la ˆipo, nur la direktilisto staris apud la g u s direktilo; la virineto de maro metis siajn blankajn brakojn sur la randon de ˆ la ˆipo kaj rigardadis al oriento, atendante la ˆielruˆon de mateno. Si sciis, s c g ke la unua radio de la suno estos ˆia alportanto de morto. Tiam ˆi ekvidis s s siajn fratinojn leviˆantajn el la maro, ili estis palaj kiel ˆi mem, iliaj longaj g s belaj haroj jam ne movadis sin en la vento, ili estis detranˆitaj. c — Ni donis ˆin al la sorˆistino, por ke ˆi donu helpon kaj por ke vi ne g c s ˆ devu morti en tiu ˆi nokto! Si donis al ni tranˆilon, jen ˆi estas! Vi vidas, kiel c c g akra ˆi eˆtas? Anta˘ ol la suno leviˆos, vi devas ˆin enpuˆi en la koron de la g s u g g s reˆido, kaj kiam lia varma sango ˆprucos sur viajn piedojn, tiam viaj piedoj g s kunkreskiˆos en unu fiˆan voston kaj vi denove fariˆos virineto de maro, vi g s g povos veni al ni en la maron kaj vivi viajn tricent jarojn, anta˘ ol vi fariˆos u g malviva sala ˆa˘mo de la maro. Rapidu, rapidu! Li a˘ vi devas morti anta˘ s u u u la leviˆo de la suno. Nia maljuna avino malˆojas tiel, ke la blankaj haroj al g g ˆi elfalis, kiel niaj falis sub la tondilo de la sorˆistino. Mortigu la reˆidon kaj s c g revenu! Rapidu! ˆu vi vidas la ruˆan strion sur la ˆielo? Post kelkaj minutoj c g c leviˆos la suno kaj vi devos morti! Kaj ili strange kaj profunde ekˆemis kaj g g

2.7. LA VIRINETO DE MARO

43

malleviˆis en la akvon. g La reˆidineto de maro fortiris la purpuran kurtenon anta˘ la tendo kaj g u vidis, kiel la bela fianˆino dormas, tenante sian kapon sur la brusto de la c reˆido, kaj ˆi kliniˆis, kisis lin sur la bela frunto, suprenrigardis al la ˆielo, g s g c kie la ruˆo de la mateno ricevadis ˆiam pli brulantan koloron, ekrigardis g c la akran tranˆilon kaj direktis ree siajn okulojn sur la reˆidon, kiu en la c g sonˆo elparoladis la nomon de sia fianˆino, — ˆi sola vivis en liaj pensoj — g c s kaj la tranˆilo tremis en la manoj de la virineto de maro. . . sed jen ˆi ˆetis c s  g ˆin malproksime for en la ondojn, kiuj ruˆe eklumis, kie falis la tranˆilo; g c elrigardadis, kiel se gutoj de sango ˆprucus supren el la akvo. s Ankora˘ unu fojon ˆi ekrigardis la reˆidon per rigardo duone estingita, u s g ˆetis sin de la ˆipo en la maron kaj sentis, kiel ˆia korpo sin turnis en ˆa˘mon.  s s s u Nun la suno leviˆis el la maro, kviete kaj varme falis ˆiaj radioj sur la g g malvarman malvivan ˆa˘mon de la maro kaj la reˆidineto de maro sentis s u g ˆ ekvidis la sunon kaj proksime super ˆi flugetis centoj nenion de la morto. Si s da travideblaj belegaj estaˆoj; ˆi povus tra ili vidi la blankajn velojn de la  s ˆipo kaj la ruˆajn nubojn sur la ˆielo. Ilia voˆo estis kiel sonorado de sferoj, s g c c sed tiel spiritia, ke nenia homa orelo povis ˆin a˘di, kiel anka˘ nenia tera g u u okulo povis vidi tiujn ˆi ˆielajn estaˆojn. Sen flugiloj ili sin portadis tra la c c  aero danke sian propran facilecon. La virineto de maro vidis, ke ˆi havas s korpon tian kiel ili, kiu ˆiam pli kaj pli sin levadis el la ˆa˘mo. c s u — Al kiu mi venis? ˆi demandis, kaj ˆia voˆo sonis kiel la voˆo de la aliaj s s c c estaˆoj, tiel spirite, ke nenia tera muziko povas ˆin reprezenti.  g — Al la filinoj de la aero! respondis la aliaj. La virino de maro ne havas senmortan animon kaj neniam povas ˆin ricevi, se ne prosperis al ˆi akiri g s la amon de homo. De fremda potenco dependas ˆia eterna ekzistado. La s filinoj de la aero anka˘ ne havas senmortan animon, sed ili povas ˆin akiri u g al si mem per bonaj faroj. Ni flugas al la varmaj landoj, kie la brulanta spiro de la pesta aero mortigas la homojn; tie ni blovetados malvarmeton. Ni disetendas la bonodoron de la floroj tra la aero kaj alportas refreˆiˆon kaj sg saniˆon. Se ni en la da˘ro de tricent jaroj penadis fari ˆion bonan, kion ni g u c povas, tiam ni ricevas senmortan animon kaj prenas parton en la eterna feliˆo c de la homoj. Vi, malfeliˆa virineto de maro, el la tuta koro ˆiam laboradis al c c tiu sama celo kiel ni, vi suferis kaj paciencis, vi leviˆis nun al la mondo de la g spiritoj de la aero, nun vi povas mem akiri al vi post tri centjaroj senmortan animon per bonaj faroj! La virineto de maro levis siajn travideblajn brakojn al la luma suno kaj je la unua fojo ˆi sentis larmojn. Sur la ˆipo denove regis bruo kaj vivo; ˆi s s s rimarkis, kiel la reˆido kun sia bela fianˆino ˆin serˆas, malgaje ili direktis g c s c siajn okulojn sur la ondantan ˆa˘mon, kiel se ili scius, ke ˆi ˆetis sin en la s u s  maron. Nevidate ˆi kisis la frunton de la fianˆino, ridetis al la reˆido kaj levis s c g

44

ˆ CAPITRO 2. FABELOJ KAJ LEGENDOJ

sin kun la aliaj infanoj de la aero al la rozeruˆa nubo, kiu naˆis en la aero. g g — Post tricent jaroj ni tiel transflugetos en la regnon ˆielan! c — Eˆ pli frue ni povas tien veni! diris unu el la spiritoj de la aero. Nevc idate ni enflugetas en la domojn de la homoj, kie estas infanoj, kaj por ˆiu c tago, en kiu ni trovas bonan infanon, kiu faras ˆojon al siaj gepatroj kaj merg itas ilian amon, Dio mallongigas al ni nian tempon de provado. La infano ne scias, kiam ni flugas tra la ˆambro, kaj kiam ni el ˆojo pro tiu infano ridetas, c g tiam niaj tricent jaroj perdas unu jaron, sed se ni vidas malbonkondutan kaj malbonan infanon, tiam ni devas plori larmojn de malˆojo, kaj ˆiu larmo g c aldonas al nia tempo de provado unu tagon! 3 9 3

ˆ Capitro 3 Anekdotoj
Unu advokato, tre malgranda, venis juˆejon, por defendi la aferon de sia g kliento. Alia advokato, vidante lin, demandis, kiu li estas. Tiu respondis. Tiam la unua ekkriis: — Kio? tia malgranda advokato? mi ja povas vin kaˆi s en mian poˆon! — Vi povas, trankvile diris tiu, kaj tiam en via poˆo estos s s pli da saˆo, ol en la kapo. [M. Solovjev.] g Unu malgrandruso veturis sur veturilo. Subite la veturilo kliniˆis: ˆi trafis g g en kavon. La malgrandruso desaltis kaj provis levi la veturilon, sed ne povis. Tiam li kolektas siajn fortojn kaj vokas pro helpo la sanktan Nikolaon. Sed ˆ anka˘ tio ˆi ne helpis. Tiam en malespero li krias: — Ciuj sanktuloj helpu! u c kaj puˆas la veturilon kun tia forto, ke ˆi renversiˆas sur alian flankon. — s g g Jen vi havas! li ekkriis kolere: vi ne devis puˆi ˆiuj kune! [M. Solovjev.] s c Unu generalo volis rigardi, kiel oni nutras la soldatojn. Neatendite li venas en la soldatan kuirejon. Sur la korto li renkontas du soldatojn, kiuj portas kaldronon. — Haltu! li ordonas: alportu kuleron! — Sed, Via Generala Moˆto. . . komencas la alkurinta adjutanto. . . — Silentu! krias la generalo. s Li prenas kuleron. — Levu la kovrilon! Lia ordono estas plenumata. Li ˆerpas per la kulero la fluidaˆon, provas kaj kun abomeno kraˆas. — Kio tio c  c ˆi estas? ˆi estas tia supo? ˆi estas kotaˆo!! — Jes, Via Generala Moˆto, c g g  s murmuretas la timigita adjutanto, mi tion ˆi ja volis diri al vi. [M. Solovjev.] c Unu sprita mastro de budo elpensis la sekvantan ruzan ˆercon. Sur la s pordo de sia budo li skribis: “eniro senpaga”. Granda amaso da publiko plenigis balda˘ la budon. Sed kiam la gastoj volis eliri, ili renkontis du u grandajn gardistojn kaj super la pordo la surskribon: “eliro kostas kvindek centimojn”. La sukceso estis brilanta. Preska˘ ˆiuj pagis, la˘te ridante pro uc u tiu ˆi ideo. [M. Solovjev.] c La reˆo Macedona Filipo respondis al siaj amikoj, kiuj diradis al li, ke g la grekoj, kvankam ˆirka˘ˆutataj per liaj favoroj, tamen insultas lin: — Kio c us rezultus, se mi agadus kun ili pli malbone?! [J. Seleznev.] 45

46

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

Temistoklo edzinigis sian filinon je homo tre bona, sed malriˆa, “ˆar, c c li diris, mia filino pli volas homon sen havaˆo, ol havaˆon sen homo”. [J.   Seleznev.] La Roma oratoro Cicero diris al unu homo, kiu diradis, ke lia edzino havas 30 jarojn: “ˆi estas sendube vera, ˆar jam 10 jarojn mi a˘das tion ˆi de vi”. g c u c [J. Seleznev.] Unu el la eminentaj oficiroj petis A˘guston eksigi lin de la servo kaj lasi u al li la pension. — Al mi ne la mono estas bezona, regnestro, li diris, sed mi volus, ke ˆiuj sciu, ke mi ricevis tiun ˆi favoron el viaj manoj. A˘gusto c c u respondis: — Bonege, diradu ˆie, ke mi kvaza˘ donas al vi pension, mi tion c u ˆi ne neados. [J. Seleznev.] c ˆ Pastro postulis, ke Lizandro konfesu al li sian plej ˆefan pekon. — Cu vi c a˘ la dioj ordonas al mi malkovri mian animon? demandis Lizandro. — La u dioj ordonas al vi! diris la pastro. — Bone, rediris Lizandro; foriru de tie ˆi, c kaj kiam la dioj min demandos, mi respondos al ili. [J. Seleznev.] Helvetius en sia verko “De l’esprit” rakontas la sekvantan okazon: Unu edzo konvinkiˆis pri malfideleco de sia edzino kaj komencis ˆin riproˆi. La g s c edzino respondis, ke li diras sensencaˆon. — Sed mi vidis per miaj propraj  okuloj! ekkriis la edzo. — Ha, jen kiel vi min amas, rediris la edzino: vi pli kredas al viaj okuloj, ol al miaj vortoj! [N. Borovko.] El unu prediko. Vivis iam homo tre malbona kaj peka. Li premis ˆiun, c kiun li povis, li al neniu helpis iam eˆ per unu centimo. Banante sin en la c larmoj de multaj siaj oferoj, li tamen vivis feliˆe, kaj la tera justeco lin ne c ˆ atingis. Sed jen li mortis. Gojaj, ke ili liberiˆis de li, la heredantoj faris g al li belegan enterigon. Sed apena˘ oni lin metis en la teron, la tero tuj u elˆetis returne la korpon de la pekulo. Vidante, ke la tero ne volas akcepti  la malbenitan korpon, oni decidis forbruligi ˆin per fajro; sed anka˘ la fajro g u kun abomeno forsaltis de la korpo kaj ne volis eˆ tuˆi ˆin. Ne povante al si c s g helpi, oni ˆetis la korpon al hundoj, ke ili ˆin disˆiru; sed anka˘ la hundoj kun  g s u indigna bojado forkuris de la korpo kaj ne tuˆis ˆin. Oni ˆetis la korpon en s g  profundan marˆon, por ke la koto ˆin kovru kaj ripozigu, sed la korpo restis c g super la marˆo kaj eˆ unu kotero ne volis aliˆi al la peka korpo. . . Nun, miaj c c g a˘skultantoj, tiu ˆi terura ekzemplo servu al vi kiel instruo! Estu bonaj, u c honestaj kaj piaj, kaj tiam vi povos esti tute certaj, ke la tero vin prenos, fajro vin bruligos, hundoj vin disˆiros kaj koto kovros vin en granda amaso! s Konfeso de cigano. Unu cigano venis al pastro peti lin, ke tiu ˆi benu c lian edziˆon. La pastro postulis, ke li anta˘ la edziˆo faru konfeson, kaj li g u g difinis por tio ˆi la sekvantan tagon. Veninte en la difinita tago al la pastro, c la cigano vidis en la kuirejo, kie neniu estis, barelon kun pizoj kaj en tiu ˆi grandan pecon da porka sebo. Ciganoj entute estas grandaj amantoj de c porka sebo, tial anka˘ nia cigano ne povis sin deteni kaj, forirante, li prenis u

47 g ˆin kun si. Jam apud la pordo li vidis ankora˘ ˆapon, pendantan sur la u c muro, kaj, ˆar lia propra estis jam tute malnova kaj malbona, li prenis anka˘ c u la ˆapon, pensante en si: “estas tute egale, ˆu fari unu pekon a˘ du, tiom pli, c c u ke mi hodia˘ faros mian konfeson kaj puriˆos de ˆiuj pekoj.” Formanˆinte la u g c g sebon, li iris en la preˆejon, por fari la konfeson. — Nu, kiajn pekojn vi faris? g demandas lin la pastro. — Hodia˘ mi vidis porkon en viaj pizoj kaj forigis u g ˆin de tie, respondis la konfesanto. — Tio ˆi tute ne estas peko; kontra˘e, vi c u faris, kiel vi devis fari. Kion vi ankora˘ povas diri? — Kiam mi estis hodia˘ u u en via domo, mi deprenis la ˆapon en la kuirejo. — Anka˘ tio ˆi estas tute c u c la˘dinda ago. Se vi ne havas aliajn pekojn, iru en paco kaj estu trankvila! u La cigano foriris de la konfeso tute kontenta, ˆar li ne kaˆis siajn pekojn kaj c s malgra˘ tio ˆi estis eˆ la˘dita de la pastro. Kiam poste, reveninte hejmen, la u c c u pastro sciiˆis pri la malapero de la sebo kaj la ˆapo, li tuj divenis, kiu estis g c kulpa en tio ˆi. — Ha, li diris al si mem, li eˆ konfesis al mi siajn pekojn c c kaj mi mem lin la˘dis. . . Sed estis jam tro malfrue revenigi la perditaˆon. [I. u  Lojko]. Malkompreniˆo. Prezentu al vi, amiko, mian ˆagrenon! mi forgesis en g c domo la monujon. . . Pruntu al mi dek rublojn ˆis morga˘. — Pardonu, mi g u g ˆin ne povas, sed mi povas konsili al vi certan rimedon, por ricevi tiun ˆi c monon. — Ho, mi dankas vin, vi estas vera amiko. . . — Jen dudek kopekoj; prenu veturigiston kaj veturu hejmen, por preni la monujon. [I. Lojko.] Forto de la scienco. Mi komprenas, diris iu, ke oni povis fari instrumentojn kaj esplori per ili la stelojn kaj planedojn, tio ˆi estas farebla; sed kiel c la instruituloj sciiˆis pri la nomo de ˆiu stelo — tion ˆi mi jam neniel povas g c c kompreni. Rimedo kontra˘ la Esperantismo. En unu urbeto en gaja societo oni u ˆ parolis pri la holero kaj pri la novaj rimedoj kontra˘ ˆi. En la societo sin ug trovis anka˘ unu kuracisto kaj unu juna homo, kies sola celo en la vivo estis u bone manˆi, bone trinki kaj amuzi fra˘linojn, kaj kiu pensis pri si, ke li estas g u eksterordinare sprita, kaj amis ˆion kritiki, nenion sciante. Kiam la kuracisto c ˆ rakontadis pri la novaj rimedoj kontra˘ la holero, la junulo interrompis lin u kaj diris: — Vi havas rimedojn kontra˘ ˆiuj malsanoj; sed ˆu via scienco u c c trovis jam anka˘ efikajn rimedojn kontra˘ la plej nova malsano, kiu nun u u vastiˆas en la mondo — kontra˘ la esperantismo? — Kio estas esperantismo? g u demandis unu fra˘lino. — Esperantismo, respondis la junulo kun mieno de u granda scienculo, estas aliˆado al la nove elpensita lingvo, kiu havas la nomon g “Esperanto”. Tiu ˆi malsano konsistas en tio, ke homoj, kiuj ofte ˆis nun c g estis tute prudentaj, ricevas atakon de frenezo kaj komencas lerni la novan lingvon; ili ricevas varmegon, kaj en la deliro, ka˘zita de tiu ˆi varmego, ili u c komencas paroli pri la “estonteco”, pri la “frateco de la popoloj” k. t. p., k. t. p.; ekster tio ili ricevas la tre danˆeran pasion infekti per sia malsano g

48

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

kiel eble pli da aliaj homoj, kaj en tio ˆi kuˆas la plej granda danˆero de c s g tiu ˆi malsano. Oni diras, ke tiu ˆi malsano infektis jam multajn urbojn c c ˆ kaj landojn. Cu vi elpensis jam ian rimedon kontra˘ tiu ˆi malsano, sinjoro u c doktoro? — Jes, respondis la kuracisto (kiu okaze mem estis esperantisto), mi profunde esploris tiun ˆi malsanon kaj mi havas kontra˘ gi tre efikan c u rimedon. La baciloj de tiu ˆi malsano portas sin en la radioj de la suno, kaj c en mallumo ili ne povas vivi; tial la plej bona rimedo kontra˘ la esperantismo u estas: sidi ˆiam en profunda mallumo kaj allasi al si nenian radion de la suno. c [P. K.] Suboficiro. Homoj, ˆiam kuraˆe kaj diligente, kaj vi ˆion atingos! La ovo c g c de Kolumbo anka˘ ne estas metita en unu tago! u ˆ Serca rifuzo. La verkisto Gibeau, kiu ˆiam sin trovadis en mona embaraso, c skribis unu fojon al la ˆefo de la konata fabriko de ˆampano Roederer leteron c c kun la sekvanta enhavo: “Sinjoro! Mi ne havas eˆ unu centimon kaj mi c adoras la ˆampanon. Estu tiel bona kaj sendu al mi korbon da boteloj de c via dia trinkaˆo. Kun ˆi mi esperas forgesi mian mizeron”. Apena˘ Roederer  g u ricevis tiun ˆi leteron, li tuj sendis la sekvantan respondon: “Via rimedo, por c forgesi vian mizeron, nenion ta˘gas. La senˆesa kaj obstina prezentado de u c mia kalkulo rememorigus vin ˆiuminute denove pri via malˆoja situacio.” c g Mi ne komprenas, kiel oni povas plendi ˆiam pri la tro karaj viandokostoj! c Mi kaj mia familio estas kune dektri personoj, kaj tamen sufiˆas por ni 1 1/2 c funtoj da viando por tago. Mia edzino ne manˆas ˆin, miaj na˘ infanoj ne g g u ricevas ˆin kaj la du servantinoj ne bezonas ˆin. Jen en tia maniero la 1 1/2 g g funtoj tute sufiˆas por mi por la tuta tago. [Dumpert]. c Instruitulo kaj riˆulo. Unu instruitulo entreprenis gravan sciencan laboc ron, sed ne havis la rimedojn por ˆin efektivigi. Li vizitas unu riˆulon kaj g c petas lin pri helpo. La riˆulo rifuzas, kaj inter ili komenciˆas la sekvanta dic g alogo: Riˆulo: Mirinde estas, ke nur la instruituloj ˆiam venadas al la riˆuloj c c c ˆ kaj ke la lastaj, kontra˘e, neniam venas al la instruituloj. — Instruitulo: Car u la instruituloj komprenas, ke al ili mankas mono, sed neniam la riˆuloj komc prenas, ke al ili mankas scienco. — Riˆulo: Kial do la riˆuloj volonte oferas c c al blinduloj, lamuloj kaj similaj malfeliˆuloj, sed ne amas helpi al malriˆaj c c ˆ ili timas, ke fariˆi en la estonteco blindaj, instruituloj? — Instruitulo: Car g lamaj k. t. p. ili povas iam mem, sed fariˆi iam instruitaj ili neniam timas! g [N. Kuˆnir.] s Demando. Kiu en la XVII-a centjaro portis la plej grandan ˆapelon? — c Tiu, kiu havis la plej grandan kapon. Kuraˆulo. Sinjoro! krias unu maljuna fra˘lino el la vagono al unu sinjoro, g u kiu volas tien eniri: tie ˆi estas la vagono por sinjorinoj! — Ho! respondas c la sinjoro, enirante kaj dismetante siajn pakaˆojn, mi ne estas timemulo!  Memfarita homo. Jes, miaj sinjoroj, predikas sinjoro A., trinkante sian

49 glason en gaja kolegaro, mia devizo ˆiam estis: “la homo mem devas ˆion c c al si ellabori”. Kiu mem al si helpas, al tiu anka˘ Dio helpas! La 50000 u frankojn, kiujn mi posedas, neniu al mi donacis kaj anka˘ de neniu mi ilin u heredis, — ne, mi mem ilin gajnis en la loterio! Malfeliˆa komercisto. Juna homo, kiu en sia urbo havis nenian okupon, c venis Londonon, por serˆi helpon ˆe unu sia parenco. Tiu ˆi lasta donis al li c c c kelkan nombron da ˆapoj kaj konsilis al li stari sur la strato kaj vendi ilin. c ˆ Goja, ke li nun povos iom perlabori, la junulo prenis la ˆapojn kaj iris kun c ili sur unu homplenan straton kaj sidiˆis en unu oportuna anguleto. Vespere g li revenas al la parenco, kaj tiu ˆi demandas: Nu, ˆu vi multe vendis? — c c ˆ Ha, malgaje respondas la junulo, eˆ unu ˆapon mi ne vendis! — Cu vi al c c neniu proponis? kion do vi faris la tutan tagon? — Mi tenis la ˆapojn bone c kaˆitajn en mia korbo, por ke la polvo ilin ne malbonigu, sed proponi al iu s mi ne trovis okazon en la da˘ro de la tuta tago, ˆar el la granda amaso da u c homoj, kiuj pasis anta˘ mi, ˆiuj havis jam ˆapojn sur la kapoj. u c c ˆ Apetito. Kial vi petas almozojn? — Car mi volas manˆi, mia bona g sinjoro. — Kial do vi ne laboras? — Ha, kiam mi laboras, mi ankora˘ pli u volas manˆi. g Niatempa amo. Mi vin amas. . . — Sed mi estas malriˆa. — Pardonu, vi c ne lasis min elparoli ˆis la fino. . . mi amas vin ne tiel, por edziˆi je vi. . . — Ha, g g ha, ha! mi volis nur elprovi vin, mi havas grandegan kapitalon!—Pardonu, vi tamen ne lasis min fini; mi amas vin ne tiel, por edziˆi je vi pro via mono. g Zorgo. Vi estas tiel malgaja, al vi kredeble faras zorgojn viaj kreditoroj? — Jes, miaj kreditoroj estontaj, ˆar mi ˆiam zorgas, de kiu mi nun povos c c ankora˘ prunti. u Proceso. En unu societo oni demandis pentriston, kiel oni povas la plej reliefe prezenti du procesantojn, el kiuj unu gajnis la proceson kaj la dua ˆin g perdis. — Mi pentrus la unuan en ˆemizo kaj la duan nuda, respondis la c pentristo. El la pasintaj tempoj. La imperiestro Pa˘lo ordonis, ke ˆiuj pretervetuu c rantaj sur la strato, renkontante lin, eliru el la kaleˆo kaj donu al li la reˆan s g honoron per saluto. Escepto ne estis farita anka˘ por sinjorinoj. Unu fou jon la imperiestro rajdis promene sur la strato en kota tago. Sur la strato montriˆas rapide veturanta kaleˆo, en kiu sidas elegante vestita sinjorino. g s Venante preter la imperiestro, la veturigisto haltigas la ˆevalojn, kaj la sinc jorino rapide elrampas el la kaleˆo. La imperiestro, domaˆante ˆian riˆan s g s c veston, ekkriis: “sidiˆu!” La sinjorino ektimigita rapidas plenumi la ordonon g kaj momente sidiˆas. . . sur la koton de la strato. Pa˘lo rapide desaltis de la g u ˆevalo, alkuris al la sinjorino kaj, preninte ˆin sub la brakon, alkondukis kaj c s sidigis ˆin en la kaleˆon. Oni diras, ke al sia ordono la imperiestro poste faris s s rimarkon, ke virinoj estas liberaj de tia donado de honoro. [M. Solovjev.]

50

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

Brava vojaˆisto. Vojaˆisto, rakontante kelkajn el siaj aventuroj, diris al g g la societo, ke li kaj lia servanto kurigis 50 sovaˆajn arabojn; kaj kiam tio ˆi g c ekscitis miron, li aldonis, ke ˆi ne estas mirinda, “ˆar, li diris, ni eniris, kaj g c ili kuris post ni.” [B. G. Jonson.] Du tajloroj. Barono N., reveninte hejmen de sia somera veturado en diversaj landoj, venigis kun si kelkajn metrojn da ˆtofo por surtuto. La s ˆtofo estis la plej kara, kiun li povis trovi en kompetentaj magazenoj, kaj s kompreneble ˆi estis bonspeca kaj belkolora. Kiam la barono elripozis de g la vojaˆo, kiun oni en tiu tempo faradis per ˆevaloj, li vokis sian konatan g c tajloron, por kudri la surtuton. Tiu ˆi mezuris la longecon kaj dikecon de la c barono, mezuris la ˆtofon, signis per kreto unu fojon kaj duan kaj fine, kvaza˘ s u beda˘rante, diris: — Via barona moˆto! el tiu ˆi ˆtofo surtuto ne povas esti u s c s eltranˆita, ˆar por gi malsufiˆas ankora˘ unu metro. . . La barono, kiu sciis, ke c c c u la ˆtofo estas venigita de malproksime kaj aˆeti de ˆi ankora˘ metron estas s c g u preska˘ io neebla, ˆagreniˆis. Post kelkaj tagoj li ekpensis kaj vokis alian, u c g novan tajloron kaj montris al li la ˆtofon. Tiu ˆi pripensis, mezuris kaj fine s c li promesis ellabori oportunan surtuton. Kelkaj tagoj pasis, kaj la tajloro efektive plenumis sian vorton: li alportis pretan surtuton sufiˆe vastan kaj c tiel longan, ke li devis ankora˘ subtranˆi. Kun mirego la barono vestis la u c surtuton, kaj ˆoja li bone rekompencis la tajloron, kiu iris domen. Post g kelkaj semajnoj, en unu tago de festo, la barono, promenante sur la strato, vidis knabon, havantan la aˆon de ˆirka˘ sep jaroj, kiu portis manteleton el g c u tia sama ˆtofo, kiel lia surtuto. Li ekkoleris, sed lia miro estis pli granda, s ol la kolero. Demandinte, kies estas tiu ˆi knabo, li sciiˆis, ke li estas filo c g de la tajloro, kiu kudris lian surtuton. Veninte domen li sendis voki tiun ˆi tajloron. Tiu ˆi venis, kaj la barono diris al li: — Ke vi ˆtelis pecon da c c s ˆtofo kaj ke vi faris al via filo veston el tiu sama ˆtofo, kiel mia surtuto, mi s s pardonas al vi; sed diru al mi: mi ja vidas, ke de mia ˆtofo ankora˘ restis, kial s u do mia konata tajloro, kiu bone komprenas sian laboron, diris, ke neniel ˆi g povas esti sufiˆa por surtuto? La tajloro rediris: — Tute simple, via barona c moˆto! ˆar lia filo havas jam la aˆon de dekdu jaroj. [E. Ne˘mark.] s c g u La juˆisto de Reading. El la anekdotoj, kiuj rakontas pri Henriko VIII g de Anglujo, estas nenia, kiu montrus lin de aminda flanko; sed nenia estas tiel karakteriza, kiel la sekvanta. La reˆo unu tagon sur la ˆaso perdis la g c vojon kaj venis ˆirka˘ tagmezo en la vilaˆon Reading. Malsata li iris al la c u g juˆisto kaj petis manˆon kaj trinkon. La juˆisto, kiu prenis lin por simpla g g g gvardiano, akceptis lin kore kaj donis al li sur la tablon bovan langon kaj kruˆon da biero. La reˆo manˆis kun apetito, kaj la mastro amike rimarkis: c g g — Mi donus cent funtojn da sterlingoj, se bova lango povus havi por mi tian bonan guston kiel por vi. Post paso de unu semajno la juˆisto estis vokita g Londonon kaj metita en malliberejon. En da˘ro de ok tagoj li ricevadis nur u

51 panon kaj akvon, fine la na˘an tagon oni donas al li langon de bovo kaj u kruˆon da biero. La malliberulo esprimas sian miron; sed la gardisto de la c malliberejo restas muta por ˆiuj liaj demandoj. Tiel la juˆisto, ne ricevinte c g klarigon, komencas manˆi la langon de bovo, kiu efektive havas por li tre g bonan guston. Subite pordo malfermiˆas, kaj la reˆo eniras. — Mi estis g g via kuracisto, diras Henriko VIII al la surprizita juˆisto; mi sanigis vian g malfortan stomakon. Pagu al mi sekve mian honorarion de cent funtoj da sterlingoj, kiun vi mem difinis, alie vi restos tie ˆi la tutan vivon. La juˆisto c g pagis kaj forlasis Londonon. Kion li pensis pri la dankemeco de la reˆo, la g historio al ni ne rakontas. Malgrandruso kaj soldato. Oni diras, ke la soldatoj estas saˆaj homoj g — rakontas malgrandrusa vilaˆano, veninta el Kievo, kien li iris preˆi, al g g siaj kunvilaˆanoj — sed tio ˆi estas mensogo; jen mi donos al vi ekzemg c plon. Unu fojon mi iras en Kievo sur la strato; ekvidinte tre altan domon, mi levis la kapon, rigardante ˆian supron. — Kion vi rigardas, hundinido? g ekkriis alsaltinta al mi soldato. — Mi kalkulas la korvojn, kiuj staras sur la tegmento, mi timege respondis, kaptante la ˆapon en la manon. — Kiom c do vi kunkalkulis, hundinido? li denove ekkriis. — Dek tri, mi respondis. — Pagu do tuj dek tri rublojn, hundinido, ˆar, se vi ne pagos, mi tuj vin c transdonos al la guberniestro, li kolere ekkriis. Mi estis ˆoja liberiˆi de li kun g g tia malgranda sumo, kaj, paginte, mi forkuris, eˆ ne rerigardante posten. c Sed vi pensas, ke mi kunkalkulis nur dek tri korvojn? ho, ho, mi trompis la soldaton: mi kunkalkulis pli ol kvardek korvojn kaj pagis nur dek tri rublojn! [N. Kuˆnir.] s Tranˆanta komplimento. A: Kiel plaˆas al vi mia versaˆo? Ne vere, feliˆa c c  c ideo? — B: Jes, jes, la ideo estas jam per tio feliˆa, ke ˆi elsaltis el via kapo. c g ˆ El la historio. A: Kial Hanibalo iris trans la Alpojn? — B: Car tiam la tunelo ne estis ankora˘ preta. u En la juˆejo. Juˆanto: Kiel oni vidas el la preparaj aktoj, la ˆtelado estas g g s via profesio! — Juˆato: Kion do vi volas, sinjoro juˆanto, ke mi ˆteladu por g g s plezuro? Telegrama stilo. Juna edzino naskis filinon. La edzo volis sciigi la patron de sia edzino pri tiu ˆi fakto, aldonante, ke la fakto havis lokon en la sepa horo c matene kaj ke poste per letero li skribos pli detale. Li telegrafas: “Hodia˘ u matene sepa filino naskita. Poste pli.” La pafanto. Le˘tenanto: Ni supozu, ke la malamiko staras tie ˆi anta˘ la u c u arbo. La˘ la komando “tri” vi ekpafos sur la arbon. Sekve atentu: unu — u du — tri!. . . Ha, mallerta urso, vi pafis ja preter la arbon! — Rekruto: Nu, kion do ˆi malutilas, sinjoro le˘tenanto? Kiam la malamiko efektive venos, g u tiam ja certe ne ˆiuj staros anta˘ la arbo, kelkaj staros anka˘ apud la arbo! c u u Verkistino: — Ha, kara Julio, se mia artikolo “Kontra˘ la ornamiˆamo u g

52

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

de la virinoj” estos presita, tiam mi por la honorario tuj aˆetos al mi pluˆan c s matenveston kun pelta ˆirka˘kudro. c u Juna mastrino (aranˆante kun la kuiristino la manˆotabelon por vespera g g kolektiˆo): Por la dua manˆo ni prenos angilon! — Kuiristino: Kiom vi g g ordonas, ke mi prenu, sinjorino? — Mastrino: Mi pensas, ke estos sufiˆe c ˆirka˘ dek metroj! c u Mastrino (invitante la gaston manˆi): — Mi petas, prenu! Estu tute kiel g dome; mi amas, ke miaj gastoj estu dome! Fra˘lino: Vidu, estimata sinjorino, tio ˆi estas ˆio, kion ni volas! Ne vere, u c c nun vi jam scias, kio estas la tiel nomata virina demando? — Sinjorino: Mi konas nur unu virinan demandon, kaj tiu ˆi estas: ˆu li jam estas edzigita? c c Raporto. En Londono unu krimulo devis esti mortigita. Anta˘ sia morto u li malsaniˆis kaj oni lin sendis en la malsanulejon. Post unu semajno la ˆefa g c kuracisto skribis al la juˆejo: “La arestito N. saniˆis, kaj oni povas lin mortigi g g sen malutilo por lia sano.” [S. B-n.] La ˆuldo. La malgranda Nikoˆjo, promenante kun sia patrino sur la bordo s c de rivero, per nesingardo tien enfalis. Unu junulo, vidinte tion ˆi, kuraˆe sin c g ˆetis en la akvon kaj eltiris la knabon. La patrino dankas la savinton: —  Ha, sinjoro!. . . mi ne scias, kiel vin danki!. . . vi savis mian fileton!. . . — Ho, sinjorino, li rediris, ˆi ne estas inda je danko, ˆi estas ˆuldo de ˆiu. — Ha, g g s c ˆ kion vi diras!. . . Cu vi estos tiel bona anka˘ eltiri lian pajlan ˆapon? Jen ˆi u c g naˆas. [Malgranda poeteto.] g Konjektemeco. En la pafado unu soldato memvolulo neniel povis trafi la celon. La oficiro prenas lian pafilon kaj, rigardante lin kun riproˆo, diras: — c Nu, vi estus trafema pafisto! La oficiro ekcelas. Paf!. . . maltrafo. — Jen kiel vi pafas! Li ekcelas la duan fojon — paf!. . . denove maltrafo. — Jen kiel vi pafas! La oficiro ekcelas la trian fojon—paf! li trafis. — Tiel oni devas pafi, diras la oficiro, redonante la pafilon. [Malgranda poeteto.] Advokato kaj kuracisto disputis pri tio, kiu el ili staras pli alte. Oni demandis tiam la poeton Piron’on kaj petis lin solvi la disputon. — La fripono iras ˆiam anta˘e, kaj la ekzekutisto lin sekvas, estis la respondo. c u Jonathan Swift kaj la servanto. La glora a˘toro de la “Vojaˆoj de Gullivu g ero” estis granda amanto de ple˘ronektoj (speco de fiˆoj = germana “Steinu s butte”). Tion ˆi sciis lia adoranto kaj bonfaranto, lordo Temple, kiu ofte c sendadis al li grandajn fiˆojn de tiu ˆi speco. La satiristo ˆiam kun plezuro s c c ilin akceptadis, sed al la alportanta servanto li neniam donadis trinkmonon. Tio ˆi kolerigis la servanton, kaj, kiam li unu fojon denove devis iri al Swift, c por alporti al li grandan ple˘ronekton, li montris sian nekontentecon iom u maldelikate. Tuj Swift leviˆis, sidigis la servanton sur sian seˆon kaj diris: g g — Mia amiko, vi ne scias, kiel oni devas plenumi komision; mi montros ˆin g al vi. Swift prenis la ple˘ronekton kaj alpaˆis malrapide kaj respektege al la u s

53 servanto. — Mia sinjoro, li diris, salutas vin kaj petas vin, sinjoro Dekano, akcepti tiun ˆi malgrandan donacon. Nun la servanto sin levis kaj respondis: c — Mi petas tre kore danki vian sinjoron. Kun tiuj ˆi vortoj li metis la c manon en la poˆon, eltiris duonon da krono kaj premis ˆin al Jonathan Swift s g en la manon. — Goddam! ekkriis tiu ˆi, vi estas pli saˆa, ol mi pensis. Mi c g rimarkos al mi la instruon kaj jam pli ne forgesos pri la trinkmono. Kiam Swift prenadis novajn servantinojn, li ˆiam diradis al ili, ke ili en c lia domo devas anta˘ ˆio observadi du aferojn: unue, fermi post si la pordon, uc kiam ili venas en ˆambron, kaj due — denove fermi la pordon, kiam ili eliras. c Unu fojon unu servantino petis de li la permeson iri al la festo de edziˆo g de ˆia fratino. — Tre volonte, diris Swift, mi eˆ donos al vi ˆevalon kaj s c c servanton por akompani, kaj vi povas amba˘ kune veturi. Tute ekster si de u g ˆojo, la servantino, elirante, lasis la pordon ne fermita. Kvaronon da horo post ilia forveturo Swift ordonis seli alian ˆevalon kaj sendis sur ˆi rapide c g alian servanton kun la ordono revenigi ilin. Tiu ˆi trovis ilin en la mezo de c vojo, kaj ˆu ili volis a˘ ne — ili devis veturi returne. Tute depremita, la c u knabino eniris en la ˆambron de sia sinjoro kaj demandis, kion li ordonos. — c Nenion pli ol nur ke vi fermu post vi la pordon, li diris kaj lasis ˆin post tio s ˆi denove forveturi. c ˆ Ce tagmanˆo. — Mirinde! mi neniam povas manˆi bonan pecon da g g meleagro. . . — Kial do? ˆu vi havas tian strangan stomakon? — Ne, sed ˆar c c mia edzino ˆin ˆiam formanˆas. g c g En klubo. — Pardonu, sinjoro, ˆu ne kun sinjoro Fredo mi havas la c honoron paroli? — Ne. — Mi tiel anka˘ tuj pensis al mi! Vi ne estas u eˆ simila je sinjoro Fredo. c Instruita mimikisto. En la tempo de la servuta rajto S. Peterburgon alveturis unu instruita mimikisto, kiu publike anoncis, ke li povas per diversaj signoj de manoj paroladi ne sole pri ordinaraj objektoj de la ˆiutaga vivo, c sed eˆ pri objektoj de filozofio, kaj li fanfaronis, ke neniu povos kun li eˆ c c iom interparoli. En tiu sama tempo en S. Peterburgo estis iu bienhavanto kun sia servutulo. Eksciinte pri la anonco de la mimikisto, la bienhavanto sendis al li sian servanton, al kiu li ordonis nepre paroli kun la mimikisto. ˆ Tiu venis. — Cu vi efektive povas libere paroli per mimiko? oni demandis la vilaˆanon. — Mi eˆ ne scias, kio ˆi estas “per mimiko”, li respondis. Je g c g tiu ˆi respondo ˆiuj multe ridis, tamen oni klarigis al la vilaˆano, ke “paroli c c g per mimiko” estas tio sama, kio “paroli per signoj de manoj”. — Ha, mi komprenas! diris la vilaˆano, per manoj. . . per manoj mi povas paroli tre g bone: mi tiel ofte parolas, ˆar mi havas mutan fraton. — Kiam la instruitulo c eksciis, kun kiu li devos paroli per mimiko, li forte ekridis kaj anta˘ atestantoj u promesis doni al la vilaˆano tricent rublojn, se li efektive povos klariˆadi per g g mimiko a˘ almena˘ ion kompreni el tio, kion li, instruitulo, al li parolos; tiun u u

54

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

ˆi promeson la instruitulo konsentis eˆ doni per skribo. La bienhavanto, al c c kiu apartenis la nova mimikisto, anka˘ promesis doni al li plenan liberon kaj u dudek orajn monerojn, se li kompreniˆos kun la instruitulo per mimiko. — g Sed se vi ne povos interparoli, vi ricevos dudek kvin bastonojn, aldonis la bienhavanto, ˆu vi volas a˘ ne? — Jes, mi konsentas kun plezuro, respondis c u la vilaˆano. Kaj jen en difinita horo la du mimikistoj eniris en la salonon g kaj sidiˆis unu kontra˘ la dua. Tie ˆi anka˘ sidis multegaj atestantoj, kun g u c u sciemo atendante la interesan paroladon. La instruitulo komencis la unua. Dezirante provi la scion de la vilaˆano, li montris al li unu fingron (tio ˆi g c en la mimiko de la instruitulo devis signifi: “Dio estas unu”). La vilaˆano, g respondante, montris du fingrojn. La instruitulo ekmiris, sed li pensis, ke tio ˆi estas simpla okazeco. Li montris al la vilaˆano manplaton (signo de c g regno); la vilaˆano tuj montris al li pugnon. La instruitulo kaj ˆiuj alestantoj g c estis tre mirigitaj, precipe la instruitulo. Li ruˆiˆis de ˆagreno kaj kun kolero gg c li montris supren kaj malsupren (tio ˆi signifas: “Dio estas en la ˆielo kaj c c ˆ sur la tero”). Ciuj ekrigardis la vilaˆanon. Li en tiu sama minuto eltiris g ˆ anta˘en la manojn kaj faris signon, kvaza˘ li ion trenas. Ciuj estis senfine u u mirigitaj, la instruitulo eˆ eksaltis; li sentis sin mortigita! Li rapide elprenis c el la poˆo monujon kaj tuj elkalkulis al la vilaˆano tricent rublojn, kiujn lia s g kunparolanto prenis kaj trankvile kaˆis en sian poˆon. Neniu komprenis, pri s s kio parolis la mimikistoj, kaj tial oni decidis demandi aparte la instruitulon kaj la vilaˆanon, pri kio ili interparolis. Anta˘e estis forigita la vilaˆano. Tre g u g ekinteresitaj, la alestantoj kun sciemo kaj malpacienco atendis, kion diros la instruitulo. Tiu ˆi rapidis trankviligi ilian malpaciencon: — Mi neniam c ankora˘ renkontis homon, kiu povus tiel libere klariˆi per mimiko! Mi mem u g tre ofte pensas, anta˘ ol mi ion diras, kvankam mi lernis tiun ˆi malfacilan u c sciencon preska˘ tridek jarojn! Tio ˆi estas tre mirinda! simpla, tute ne u c instruita vilaˆano, kaj tiel libere respondas per mimiko tiajn pure filozofiajn g demandojn! Tre mirinde, tre mirinde! — Sed diru do al ni, sinjoro, pri kio vi interparolis? — Vidu, sinjoroj: unue, en la komenco de la parolado, mi diris al la vilaˆano, ke Dio estas unu. Li al mi respondis, ke Dio estas kvankam g unu, sed Li tamen estas duobla, ˆar Li estas samtempe Dio kaj homo. Tiun c ˆi ideon la vilaˆano esprimis per signo de du fingroj. Mi pensis, ke li okaze c g respondis al mi vere. Tial mi ˆanˆis la temon de la parolado, kaj mi montris s g al li manplaton, esprimante per tiu ˆi signo, ke Rusujo estas bonkonstruita c regno, — kaj li respondis al mi, ke Rusujo estas regno unupotenca kaj estas sub la sceptro de Imperiestro (pugno signifas sceptron). Tiam mi ree min turnis al la unua temo, kaj montrinte supren kaj malsupren, mi diris per tiu ˆi c signo, ke Dio estas en la ˆielo kaj sur la tero; kaj li flnis mian penson, dirante, c ˆ ke Dio estas ˆie. Cio tio ˆi min konvinkis, ke tiu ˆi simpla vilaˆano, tiu ˆi c c c g c malklerulo, tute libere povas paroli per mimiko, kaj mi anta˘ li min klinas. u

55 — Oni vokis la vilaˆanon kaj anka˘ lin petis rakonti, pri kio li parolis kun g u la instruitulo. “Ni preska˘ nenion parolis, diris la vilaˆano; ni nur minacis u g unu al la dua: li al mi, kaj mi al li. Mi, estimataj sinjoroj, povas tute bone paroli per signoj de manoj, ˆar mi havas mutan fraton, kun kiu mi ˆiam tiel c c interparolas. Tiu ˆi sinjoro (li montris la mimikiston) montris al mi fingron, c kaj mi tuj komprenis, ke li volas al mi elpiki okulon; kaj mi respondis, ke mi povas elpiki al li eˆ amba˘ okulojn (du fingroj). La sinjoro kredeble ekkoleris c u pro tiu ˆi respondo kaj diris al mi, ke li donos al mi survangon (manplato); c kaj mi respondis, ke mi mem preferas pugnon, kiu iafoje tre bone efikas. Tiam la sinjoro, tute ekkolerinte kaj dezirante kredeble min timigi, diris, ke li min supren levos kaj poste ˆetos al la tero. Mi respondis al li, ke se li provus  tion ˆi fari, mi prenus lin per la haroj kaj trenus sur la planko. Tio ˆi estas c c ˆio, pri kio ni parolis”. En la salono eksonis la˘ta ridego de ˆiuj alestantoj, c u c kaj la malfeliˆa instruita mimikisto tute ne sciis, kion fari: tre konfuzita, c li nur mordis la lipojn kaj silentis. En tiu ˆi sama tago li forveturis el S. c Peterburgo. [V. Devjatnin.] Profesoro de zoologio N. tre ne amis, kiam la studentoj malfruis al la komenco de la lekcio kaj tiam, interrompante sian legadon, li ˆiam esprimadis c sian malplezuron al la malfruinta studento. Unu fojon, kiam la profesoro legis pri ˆevalo, eniris en la legejon iu malfruinta studento. Al la miro de c la studentoj, kontra˘ sia kutimo la profesoro nenion diris al la studento kaj u da˘rigis sian legadon. Fininte la legadon pri ˆevalo, li diris: — Nun, sinjoroj, u c post la “ˆevalo” ni transiru al la “azeno”, kaj, turninte sin al la malfruinta, li c diris: Mi petas, sidiˆu. — Ne maltrankviligu vin, sinjoro profesoro, respondis g la studento, mi povas a˘skulti azenon anka˘ starante. [A. Gruenfeld.] u u ˆ Inter bopatroj. Cu vi estas kontenta je via nova bofilo? — Ho, ne forte, mi faris tre malbonan elekton. — Per kio? — Vidu, mia kara, li ne povas trinki, li ne scias ludi kartojn, kaj al ˆio li havas ankora˘ mirindan talenton c u de parolado. — Kion do vi volas? mi vin ne komprenas! Tio ˆi estas ja ˆiuj c c nur tre bonaj ecoj! — Sed vidu: li ne povas trinki kaj trinkas, li ne scias ludi kartojn kaj ludas; se li ne estus granda parolanto, tiam mi sola scius, ke li estas malsaˆa, — nun la tuta mondo tion ˆi scias. g c Avarulo, elirante el la preˆejo, kie la pastro parolis pri bonfarado, diris: g — La prediko tiel min tuˆis, ke mi mem estas preta peti almozojn. [P. s Koˆergov]. c Gradeco de riproˆoj. La ministro diris al la direktoro: La opero iris tre c ˆ bone, nur la horoj lasis ion por deziri. — La direktoro iras al la reˆisoro: g ˆ — Sinjoro reˆisoro, mi havas ka˘zon esti nekontenta je la horo; mankas al g u g ˆi energio; mirinde estus, se lia ministra moˆto ne akceptus ˆin de malbona s g flanko. La reˆisoro iras al la kapelestro: — Sinjoro kapelestro, mi devas diri g ˆ al vi, ke la horoj estis hodia˘ ekstreme malbonaj, tiel malbonaj, ke mi timis u

56

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

la falon de la opero. Mi vin petas, observu, ke ˆi estonte iru pli bone. La g ˆ ministro severe punos. La kapelestro rapidas al la direktanto de la horoj. ˆ — La horoj estis hodia˘ absolute abomenaj. Unu rapidas, alia restas, unu u kantas tro alte, alia tro malalte, tute kiel strataj buboj. La reˆisoro orde g vin regalos kaj bone faros. La sekvantan tagon la direktanto, alestante ˆe la c ˆ provo de la horanoj, diras: — Vi kriegis hiera˘ kiel brutaro; estas honto kaj u ˆ abomeno! Cu vi ne havas orelojn, ne havas ideon pri takto, ke vi kantas kiel sovaˆuloj? Mi miras, kial la kapelestro ne ˆetis al vi la notojn en la vizaˆojn g  g kaj ne forpelis ˆiujn al la diablo! Mi ripetas, vi kantis kiel brutaro, kaj se tiel c okazos ankora˘ unu fojon, mi vin ˆiujn dispelos kiel bestojn! [P. Koˆergov.] u c c Francisko I, reˆo de Francujo vizitis la papon Leonon X. La reˆo, mirigita g g de la lukso de la kortego de la papo, diris, ke la˘ la rakonto de la biblio la u religiaj kondukantoj vivis malriˆe kaj simple. — Vero, respondis la papo, sed c tio ˆi estis tiam, kiam la reˆoj paˆtis brutarojn. [P. Koˆergov.] c g s c Kion oni amas plej multe? Havante unu jaron — sian nutristinon; kvin jarojn — la patrineton; dek jarojn — la lernan libertempon; dekses jarojn — la liberecon; dudek jarojn — sian amatinon; tridek jarojn — sian edzinon; kvardek jarojn — siajn infanojn; sesdek jarojn — sian oportunecon; en ˆiuj c tempoj — sin mem. [K. O. S-m.] Senkulpiˆo. Sinjorino, forlasante sian servantinon: Jes, mi beda˘ras, g u sed mi ne povas repreni el via serva libro mian ateston pri via nepuremeco. Rigardu do mem ekzemple la malpuraˆon de muˆoj tie ˆi en la angulo. —  s c Servantino: Tio ˆi ja estas ne mia kulpo! tiu ˆi malpuraˆo jam estis, kiam mi c c  anta˘ jaro komencis mian servadon ˆe vi. u c La leˆisto: Despota urbestro ofendis unu urbanon. La urbano rakontis g sian malfeliˆon al unu el siaj konatoj, kiu pretendis, ke li estas granda konanto c de la leˆoj. Indigne ekkriis la konato: — Kiel li kuraˆis tion ˆi fari! mi tuj g g c iros al la urbestro kaj montros al li, ke li ne konas la leˆojn, kaj mi devigos g lin, ke li sur la genuoj petu de vi pardonon! Ili amba˘ iris al la urbestro; u la leˆisto eniris en la loˆejon, la ofendito jam preparadis sin, kiel li akceptos g g la pardonpetantan urbestron, tamen li ne estis sufiˆe kuraˆa kaj restis post c g la pordo. Post kelkaj minutoj la kuraˆulo eliras. — Nu, kia rezultato? g demandis la atendanta. — Ha, respondis la kuraˆulo, mi tute ne atendis, ke g li estos tia maldelikatulo! Prezentu al vi, kiam mi komencis mian riproˆan c parolon, li tuj volis doni al mi du survangojn! — Kiel vi scias, ke li volis tion ˆi fari? — Se li ne volus, li ja tion ˆi ne farus, kaj se li faris, tio ˆi ja c c c montras tute sendube, ke li tion ˆi volis. — Kaj vi silentis? — Enirinte al c li, mi forgesis lin bone titoli, kaj ekzistas leˆo, ke se oni iun salutas per pli g malalta titolo, ol li havas, li havas la rajton doni al vi tri survangojn. — Sed vi ja ricevis nur du! — Ha, mi forgesis; vidu, ekzistas leˆo, ke se la punata g falas sur la teron, li jam pli da survangoj ne devas ricevi. — Kial do vi ne

57 falis sur la teron tuj post la unua survango? — Ekzistas alia leˆo, ke tiel g longe, kiel oni ˆe la survangoj havas ankora˘ la forton stari sur la piedoj, oni c u devas stari. — Kaj kio estos kun mia ofendo? — Iru mem kaj provu ˆovi al s li en la manon kelkan sumon da mono, eble li al vi pardonos. Mi nenion kun li povas fari, ˆar mi vidas, ke li mem scias ˆiujn leˆojn parkere kaj havas ilin c c g ˆiam sub la mano. c La inkujo: Knabo aˆetis boteleton da inko kaj rapidis domen. En la c mezo de la strato la inkujo elfalis el lia mano kaj rompiˆis kaj la tuta inko g elverˆiˆis sur la teron. Konfuzite la knabo staras kaj malgaje rigardas la sg elverˆitan inkon. — Nu, kion vi staras, mia knabo? diris unu preteriranto; s vi jam elskribis la tutan inkon kaj nun vi povas trankvilo iri domen! Principo. Luigantino de ˆambro: Anta˘ ol vi enloˆiˆas en mian ˆambron, c u gg c mi devas al vi rimarki, ke mi amas, ke oni akurate pagu la luan pagon. — Studento: Tio ˆi estas anka˘ mia principo; a˘ akurate, a˘ tute ne! c u u u Malbona memoro. De kio vi havas tian embarasan mienon? — Ha, prezentu al vi mian teruran situacion: mi petis hiera˘ fra˘linon Marion pri u u ˆia mano kaj mi ne memoras, kion ˆi al mi respondis: jes a˘ ne. . . s s u Neniom malhelpas. Sinjoro venas domen laca kaj malsata. Lia sesdekjara kuiristino donas al li la tagmanˆon, kiu estas preparita tre malbone. — g Sinjoro: A˘skultu, Antonino, diru al mi malkaˆe, kial vi ne prenas oficon u s de nutristino? ˆi estas ja multe pli enspeza, ol la ofico de kuiristino. — g Kuiristino: Ha, sinjoro, vi ˆercas! Kiel do ˆi estus ebla? ˆu mi povus nun s g c esti nutristino? — Sinjoro: Neniom malhelpas! Kuiristino vi ja anka˘ tute u ne povas esti kaj tamen estas! Bonigo. Fianˆino: Diru, ˆu estas vero tio, kion mia patrino al mi diris? c c — Fianˆo: Kion do? — Fianˆino: Ke vi edziˆas je mi, ˆar mi poste havos c c g c grandan sumon da mono. — Fianˆo: Sed mia infano, kontra˘e! estus al mi c u eˆ pli agrable, se vi ˆin havus jam nun. c g Tro granda postulo. — For! al sanaj kaj fortaj mi almozon ne donas. — Kiel vi volas; pro viaj kelkaj centimoj mi al mi piedon ne rompos. Teruraj infanoj : Onklino parolas kun malgranda nevo, kiu ˆus venis el la  lernejo. — Nu, ˆu vi lernis aritmetikon? — Certe! — Kion do vi lernis? — c Deprenadon. — Aha! sekve se mi diros al vi, en kiu jaro mi naskiˆis, ˆu vi g c povos diri, kian aˆon mi havas? — Oho! tiajn grandajn nombrojn ni en la g lernejo ankora˘ ne lernis. u Mirindaˆo en la medicino. En unu societo oni parolis pri medicino. Unu  el la alestantoj diris, ke la unua montrilo en la plej multaj malsanoj estas la lango kaj se la lango estas kovrita, tio ˆi jam montras, ke la homo ne estas c sana. — Kaj tamen, rimarkis alia, mi konas unu sinjorinon, kies lango ˆiam c estas kovrita per tre dika tavolo da ˆikanoj kaj kalumnioj kaj ˆi tamen estas c s tute sana.

58

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

Ne volonte. Juˆanto: Viaj respondoj estas ˆiuj fonditaj sur plena vereco? g c — Juˆato: Vorto post vorto, Via moˆto! ke mi mortu, se mi iom mensogas! g s — Juˆanto: Sekve vi estas preta anka˘ ˆuri pri ili? — Juˆato: Hm. . . ne tre g u g volonte, sinjoro. Neprospera aludo. Kara edzo, la kuracisto diras, ke mi bezonas min distri, vidi aliajn vizaˆojn ˆirka˘ mi. . . — Nu, en tia okazo mi tuj forlasos vian g c u servantaron kaj dungos aliajn. Naive: La somerloˆo, kiun mi luigas, sin trovas, kiel vi vidas, apud la g arbaro mem. La odoron de la abioj vi havos ˆiam en la ˆambro. Provu nur c c ˆ vi eble havas iun malsanan la odoron! Belega, ravanta! Kaj kiel saniga! Cu je la brusto en via estimata familio? — Ne! — Ha, efektiva domaˆo! g Malegala legado. Patrineto, mi ricevis leteron de sinjoro Roberto, li petas mian manon; ˆu vi permesas, ke mi ˆin donu al li? — Sinjoro Roberto? Ho, c g mia naiva, ˆu vi bone komprenas la dezirojn de sinjoro Roberto? — Legu c do mem, patrineto, kion li skribas: “Fra˘lino, donacu al mi vian manon! mi u povas vivi nur por vi! Per floroj kaj baloj mi plenigos vian tutan vivon! Kun via kiso mi iros al la fino de la mondo!” — Ha, ha, ha! sed vi ja tute ne bone legis la leteron! Rigardu, kion li skribas: “Fra˘lino, donacu al mi vian u monon! mi povas vivi nur per vi! Per ploroj kaj batoj mi plenigos vian tutan vivon! Kun via kaso mi iros al la fino de la mondo!” Napoleono III kaj Benedetti. Napoleono III ofte mokadis siajn korteganojn. Tiel li diradis al Benedetti, lia konata ambasadoro, ke li havas bovan vizaˆon. — Mi ne scias, Via Imperiestra Moˆto, respondis unu fojon g s Benedetti al tiela ˆerco, ˆu mi efektive havas vizaˆon de bovo, sed mi tre s c g bone scias, ke mi multajn fojojn prezentadis vian personon, kaj ˆiam kun tiu c ˆi sama vizaˆo, kiun mi nun havas. [I. Lojko.] c g Neanta˘vidita respondo. Unu provincano, veninte Romon, turnis al si la u atenton de ˆiuj per frapanta simileco kun la imperiestro A˘gusto. Tiu ˆi c u c ordonis, ke oni alkonduku al li la similulon kaj, rigardante lin atente, li diris: — Junulo, ˆu via patrino neniam estis en Romo? — Ne, Sinjoro, respondis c la provincano, sed mia patro ofte tie ˆi estadis. [I. Lojko.] c Kulereto. En bona restoracio estas granda amaso da homoj, kiuj manˆas g kaj trinkas. Apud du tabletoj, proksime de la enirejo, sidas du sinjoroj: unu jam nejuna kun friponeta vizaˆo; anta˘ li sur la tablo staras malplena g u glaseto kaj telero kun duono da pantranˆo kun ˆinko; la dua — juna homo, c s dande vestista, videble ˆus sidiˆinta apud la tableto; li detiris siajn ˆamajn  g s gantojn kaj disbutonumas la superveston. La nejuna sinjoro legas gazeton kaj de post ˆi li de tempo al tempo ˆirka˘rigardas la publikon. — Servanto! g c u vokas la juna dando: tason da kafo kaj pasteˆeton! Post kelkaj minutoj la c servanto alportis. La juna homo komencas trinki la kafon, rigardas ˆirka˘en c u sur ˆiuj flankoj kaj subite kaˆas la kulereton de sia kafo en la poˆon. Tion ˆi c s s c

59 rimarkis la maljuna sinjoro. Li vokas la servanton. Tiu ˆi aperas. — Tason c da kafo kaj pasteˆeton! La postulitaˆo estas alportita. La sinjoro manˆas. c  g — Se vi volas, mi montros al vi ˆonglon, li diras al la servanto, alvokinte lin.  La servanto ridetas. — Rigardu: ˆu tio ˆi estas kulereto? — Jes, sinjoro. c c — Kie do ˆi estas nun? demandis la sinjoro, rapide kaˆante la kulereton en g s la poˆon. — En via poˆo. — Ne, ne en mia, sed en la poˆo de tiu ˆi juna s s s c sinjoro. La servanto senvole returnas sin al la dando. Tiu ˆi suprensaltas. — c Volu, sinjoro, elpreni la kulereton el via poˆo, turnas sin al li la nejuna homo. s Vole-ne-vole la dando enˆovas la manon en la poˆon kaj eltiras la kulereton. s s — Nu, vi estas vera ˆonglisto, li rimarkas konfuzite. — Jes. Prenu por la  kafo; la brando estas pagita, diras la ˆonglisto, ˆetante moneron sur la tablon,   kaj foriˆas, akompanata per salutoj de la mirigita servanto kaj forportante g la kaˆitan kulereton. [I. Lojko.] s La poeto Pope. La angla reˆo, vidinte unu fojon sur la strato Pope’on, g konatan poeton, sed ˆibulon, diris al sia sekvantaro: — Mi volus scii, por kio g ta˘gas tiu ˆi hometo, kiu iras tiel malrekte. Pope a˘dis tiujn ˆi vortojn kaj, u c u c turninte sin al la reˆo, li ekkriis: Por igi vin rekte iradi. [I. Lojko.] g Frideriko la Granda amis disputojn kaj havis la kutimon fini ilin per ekbato de piedo en la genuon de la kundisputanto. Unu fojon, havante fortan deziron disputi, li demandis unu korteganon, kial li ne diras al li sian veran opinion. — Estas maloportune, respondis tiu ˆi, diri siajn opiniojn al reˆo, c g kiu havas tiajn fortikajn konvinkojn kaj tiajn solidajn botojn. [N. B.] Unu generalo demandis unu junan soldaton, ˆu estas sufiˆa por li la porcio c c da pano, kiun li ˆiutage ricevas. — Jes, Via Generala Moˆto. — Kaj eble c s io ankora˘ restas? — Jes, Via Generala Moˆto. — Kion do vi faras kun la u s restaˆo? — Mi ˆin formanˆas, Via Generala Moˆto. [N. B.]  g g s Rusa oficiro, ricevinte de unu alilandulo elvokon al duelo, sendis al li kiel sekundanton unu sian kolegon. Oni prezentas al li la sekundanton de ˆ la kontra˘a flanko, malgrandan kaj tre dikan homon. — Cu vi scias nian u kutimon, demandis la lasta, ke se la batalantoj maltrafas, la sekundantoj devas batali? — Mi konsentas, respondis la oficiro. — Sed ˆu vi scias, c da˘rigis la dika sekundanto, ke mi je dudek kvin paˆoj trafas en kvinkopekan u s moneron? — Mi ne scias, respondis la oficiro, ˆu mi trafos en tia interspaco c en kvinkopekon, sed en tian ventregon, kiel via, mi trafos sendube. [N. B.] Malriˆa saˆulo tagmanˆis ˆe avara riˆulo. La avarulo forˆovis la panon c g g c c s sur la tablo tiel malproksimen, ke la malriˆa gasto ne povis ˆin atingi. Ne c g estante ankora˘ kontenta de tio ˆi kaj volante pli ˆagreni sian gaston, la u c c avarulo turnis sin al li: — Mi a˘dis, ke vi estas tre saˆa homo, sed mi vidas, u g ke vi estas nelaborema: vi volas, ke aliaj laboru, dum vi mem sidas sur ili kiel parazito kaj manˆas kaj vestas vin per fremda kosto. Se, kontra˘e, vi estus g u laborema, vi povus fariˆi io, ekzemple ˆe mi kaj miaj komercoj. — Ne, mia g c

60

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

bonfarema, respondis la saˆulo, kontra˘e: mi volus io fariˆi ˆe vi, sed vi ne g u g c permesas al mi. . . — Klarigu vin, diris la avarulo, ˆar mi vin ne komprenas. c — Tute simple, kun sarkasma rideto sur la lipoj respondis la saˆulo: mi volis g ˆe vi fariˆi sata, sed vi ne permesas al mi. [N. Kuˆnir.] c g s Kontra˘ la germana leˆo pri la drinkemeco kelkaj gajaj filoj de la Maru g burga universitato en unu nokto faris al si la plezuron skribi per kreto sur la nigra tabulo de la universitata domo la sekvantan sentencon: — Kiu bone drinkas, tiu bone dormas; kiu bone dormas, tiu ne pekas; kiu ne pekas, estas bona homo; sekve: kiu bone drinkas, estas bona homo! Kian grandegan gajecon tiu ˆi sentenco la sekvantan matenon elvokis ˆe la studentoj, oni facile c c povas al si prezenti. [K. Huebert.] Oni demandis la filozofon Malebranche pri la ka˘zo de la suferoj de la u bestoj. — Ke la homoj suferas, tio ˆi estas komprenebla: Adamo manˆis c g la malpermesitan frukton; sed por kio suferas la bestoj? — Eble ili manˆis g malpermesitan fojnon, respondis Malebranche. [N. B.] Jubilea telegramo. Mallongan tempon post la 25-jara jubileo de la tago ˆc de apero de “Guberniaj Skizoj” de la rusa satiristo Sˆedrin-Saltikov havis lokon la ˆiujara kolega tagmanˆo de la studentoj de la N...a universitato. c g Unu el la alestantoj proponis, ke oni esprimu al la talenta satiristo la studentan gratulon je la pasinta jubileo. Lia ideo estis unuvoˆe akceptita kaj c tuj estis kunmetita telegramo kun konvena teksto kaj kun la komuna subˆ ˆc skribo: “Ciujare-tagmanˆantaj studentoj.” Post unu horo de Sˆedrin venis g ˆ ˆc respondo: “Dankas! Ciutage tagmanˆanta Sˆedrin.” g F ortaj konvinkoj. Kiam Napoleono I forlasis la insulon Elbo kaj aliradis al Parizo, la Pariza gazeto “Moniteur” per la sekvantaj esprimoj sciigis pri tio ˆi siajn legantojn: (tago 1): La malbenita hommanˆanto eliris el sia nesto; c g ˆ (tago 2): La korsika diablo forlasis la ˆipon en la golfo Juano; (tago 3): La s tigro alvenis al Gano; (tago 4): La monstro pasigis la nokton en Grenoblo; (tago 5): La tirano trairis tra Liono; (tago 6): La uzurpatoron oni vidis en 60 mejloj de la ˆefurbo; (tago 7): Napoleono estos morga˘ apud niaj fortikaˆoj; c u  (tago 8): La imperiestro venis al Fonteneblo; (tago 9): Lia Imperiestra Moˆto s enpaˆis hiera˘ en la palacon Tuilerian, ˆirka˘ita de siaj fidelaj regatoj. s u c u Inter geedzoj. — La diablo prenu tian ordon! ˆiun fojon, kiam mi c volas vesti novan ˆemizon, ˆi ˆiam estas sen butonoj! — Kiel vi ne hontas, c g c grandaˆa viro, tiel brui pro kelkaj mankantaj butonoj! Rigardu la infanojn: g ˆe ili la tutaj vestoj estas disˆiritaj, kaj ili ne diras eˆ unu vorton. c s c Solvita problemo. Unu fojon la glora Buffon invitis al tagmanˆo kelkajn g aliajn naturistojn. Post la tagmanˆo la societo deiris en la ˆardenon. Estis g g ankora˘ sufiˆe varmege, malgra˘ ke la suno staris jam sufiˆe malalte. En la u c u c g ˆardeno turnis sur sin la atenton staranta sur postumento vitra globo, kion oni ofte vidas en ˆardenoj. Iu, metinte sur ˆin la manon, trovis, ke per ia g g

61 strangeco ˆi estas sur la ombra flanko multe pli varma, ol sur la suna. Li g tuj komunikis sian eltrovon al sia najbaro. Unu post la alia ˆiuj komencis c ˆ metadi la manojn sur la globon kaj trovis, ke la dirita estas vero. Ciuj kolektiˆis ˆirka˘ la vitra globo, kaj komenciˆis alte scienca interparolo; ˆiu, g c u g c por klarigi la fenomenon, elpensis sian teorion: unu supozis engluton de la radioj de varmeco, alia montris la liberiˆon de kaˆita varmelemento, tria g s klarigis ˆion per rebato de la radioj. Kion unu ne sciis, tion plenigis la alia, c kaj fine, apogante sin sur la leˆoj de la naturo, ili venis al la konkludo, ke la g apero estas tute natura kaj ke alie ne povas esti. Buffon, kiu ne volis ankora˘ u esprimi sian opinion pri tiu ˆi apero, alvokis la ˆardeniston kaj demandis : c g — Nu, mia kara, diru, kial la globo sur la ombra flanko estas pli varma, ol sur la flanko turnita al la suno? — Kial? respondis la ˆardenisto, tial, ˆar g c mi ˆus turnis la globon, por ke tiu ˆia flanko ne tro varmiˆu. [M. Solovjev.]  g g Unu virino plendis al kapitano, ke ˆi estas ˆirka˘rabita de liaj soldatoj. s c u ˆ ili ˆion forportis? demandis la kapitano. — Ne, ili restigis ion. — Nu, — Cu c sekve tio ˆi ne estis miaj soldatoj; miaj prenas ˆion. c c ˆ La imperiestrino Katerino sonoras kaj neniu el ˆiaj servantoj venas. Si s iras el la kabineto en la vestejon kaj pli malproksimen, kaj fine en unu el la lastaj ˆambroj ˆi vidas, ke la hejtisto fervore ligas maldikan pakaˆon. Ekvidc s  inte la imperiestrinon, li paliˆis kaj ˆetis sin anta˘ ˆi sur la genuojn. — Kio g  us estas? ˆi demandis. — Pardonu min, Via Imperiestra Moˆto! — Kion do vi s s faris? — Jen, kara reˆino, mia valizo estas plena de diversaj bonaj objektoj g el la palaco de Via Moˆto. Tie ˆi sin trovas rostaˆo, kukaˆo, kelkaj boteletoj s c   da biero kaj kelkaj funtoj da bombonoj por miaj infanetoj. Mi deˆoris mian  semajnon, kaj nun mi iras hejmen, — Tra kie do vi volas eliri? — Jen tie, per tiu ˆtuparo. — Ne, tie ne iru; tie eble renkontos vin la ˆefo de la palaco; kaj s c mi timas, ke tiam viaj infanoj nenion ricevos. Prenu do vian pakaˆon kaj iru  ˆ elkodukis lin tra la salonoj sur alian ˆtuparon kaj, malferminte post mi. Si s mem la pordon, diris: — Nu, nun iru kun Dio. La advokato de ratoj. Chassie, unu el la plej gloraj juristoj de Francujo kaj poste prezidanto de la parlamento en la Provenco, fondis sian gloron per tio, ke li en la jaro 1522 elpaˆis kiel advokato de ratoj. Oni devas scii, ke en la fino s de la mezaj centjaroj regis la malsaˆo, ke la reˆa prokuroro eˆ bestojn tiradis g g c al juˆo. Tio ˆi havis lokon kun la ratoj en la dirita jaro; ili estis invititaj al la g c juˆejo, por pravigi sin kontra˘ la plendoj, levitaj kontra˘ ili. Kompreneble g u u ili ne venis, kaj ˆiu pensis, ke oni juˆos ilin en foresto, kiam subite Chassie c g aperis kiel ilia defendanto kaj diris, ke liaj klientoj ne estis invititaj en leˆa g ordo. — Kaj kiel oni tion ˆi povas fari? demandis la prokuroro; kaj kun c ˆajna seriozeco la advokato respondis: — Oni albatu la inviton al la pordoj s de la preˆejoj, sed oni forgesu nenian lokon, oni anka˘ enˆlosu ie la katojn, g u s la terurajn malamikojn de miaj klientoj, por ke la vojoj fariˆu liberaj, kaj g

62

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

oni bone klarigu al la katoj, ke ili estos severe punataj, se ili malgra˘ la u malpermeso pekos kontra˘ la libereco de la vojoj. — Tio ˆi estas ja neebla, u c ekkriis la prokuroro. — En tia okazo mi esprimas proteston kontra˘ ˆia farita uc juˆa decido, respondis Chassie kaj forlasis triumfe la salonon de juˆo. De tiu g g momento lia gloro estis fondita; la tuta Francujo penadis en okazo de bezono ricevi lin kiel advokaton. Sur balo. — Invitu al valso tiun fra˘linon, kiun vi tie vidas. — Kun u granda plezuro, fra˘lino! Tio ˆi estas kredeble via amikino? — Ne, kontra˘e, u c u sinjoro: tio ˆi estas mia plej granda malamikino, kaj vi almena˘ plene batos c u al ˆi la piedojn. s Mirindaˆoj. Okaze kunvenis kvar sinjoroj, grandaj majstroj kaj amantoj  ˆ de mensogado. Longan tempon ili sidis silente, fine unu diras: — Cu vi a˘dis, kian sukceson havis Aramburo? Mi mem vidis, ke en la teatro estis u tiel malvaste, ke oni ne povis apla˘di en horizontala direkto, sed apla˘dis en u u vertikala. — Tre povas esti, diris la dua; kaj mi unu fojon estis en teatro, kaj prezentu al vi, tie estis tiel plenege, ke oni ne povis ridi en horizontala ˆ c direkto, sed ridis en vertikala. . . — Cio ˆi estas malvera, diris la tria; sed jen mi, kiam mi estis en Afriko, vidis negron tiel nigran, ke oni bezonis, por lin rigardi, ekbruligi kandelon. — Nu, tio ˆi anka˘ estas malvera, diris la c u kvara; sed jen mi, kiam mi estis en Anglujo, mi vidis tiel maldikan fra˘linon, u ke ˆi bezonis du fojojn eniri la ˆambron, por ke oni povu ˆin rimarki. [M. s c s Solovjev.] ˆ Severa bibliotekisto. Ciu el la regimentoj, kiuj staras en Parizo, posedas propran bibliotekon, kies gardisto estas ordinare ia maljuna suboficiro, kiu estas multe pli kompetenta en aferoj militaj, ol en literaturo. Unu le˘tenanto u de la maristaro sendis unu fojon en tian bibliotekon sian servanton kun la komisio, ke li alportu al li el la biblioteko la 9-an volumon de la vortaro de Larousse (kun la literoj I, J, K). Post unu horo la soldato alportas al li la volumon unuan, raportante al li, ke la bibliotekisto ne povis doni la na˘an u volumon al persono, kiu ne legis la ok unuajn, kaj ke, traleginte tiujn ˆi, la c le˘tenanto ricevos tion, kion li deziras. u La Filo. Malriˆa hebreo volis kristaniˆi. La pastro instruis lin pri la c g preˆo, sed lia penado restis vana, ˆar la hebreo estis tre malinteligenta. — g c Nu, mia filo, se vi morga˘ scios fari senerare la signon de la kruco, vi ricevos u de mi sakon da terpomoj. — En la sekvanta tago la hebreo prenis kun si sian filon, portantan sakon por la donaco, kaj li eniris en la domon de la pastro lasinte la filon en la korto. — Nu, faru la signon de la kruco, diris la pastro. — En la nomo de la Patro kaj de la Sankta Spirito. Amen. — Ne, kie do restis la “Filo” — Pardonu, via pastra moˆto, mi lasis lin ekstere; li tenas la s sakon por la terpomoj. [P. Lengyel]. La˘ la lokoj. — Ha, via grafa moˆto, vi estas tie ˆi, en la ˆefurbo? Kaj u s c c

63 en tia malnova, eluzita vesto! — Kial ne? Estas tre komforte portadi ˆin, g kaj en la ˆefurbo neniu min konas. — Sed vi ˆin portadas anka˘ hejme. — c g u Nu, kial ne? hejme ja ˆiu min konas. [P. Lengyel.] c Kurioza trompo. Tri sinjoroj, elegante vestitaj, venis en hotelon, prezentante sin kiel komisaroj Amerikaj de la ekspozicio Antverpena, kaj ekvivis tie tiel lukse, ke ilia kalkulo en la da˘ro de tri tagoj kreskis ˆis kelkaj centoj u g da frankoj. En vespero de la tria tago anta˘ la komenciˆo de la hotela tagu g manˆo aperis en la hotelo kvara gasto, kiu legitimiˆis ˆe la mastro kiel krimig g c nala policisto el Parizo, sciigante, ke li intencas serˆi tri danˆerajn krimulojn. c g Dume li montris al la mastro fotografaˆojn de tri personoj, en kiuj oni tuj  ekkonis la tri komisarojn Amerikajn. Nun la kriminala policisto proponis la sekvantan planon al la mastro kun la peto helpi al li en la plenumo de ˆi: la g mastro zorgu, ke neniu el la tri personoj malaperu el la domo. La policisto sidiˆis al tablo kaj ˆuis kun granda apetito manˆojn kaj trinkojn. Kiam oni g g g alportis la deserton, la policisto sin levis kaj ordonis silenton, sciigante la alestantajn terurigitajn gastojn, ke la tri kontra˘sidantaj sinjoroj estas tri u danˆeraj krimuloj, kiujn li devas aresti. La tri sinjoroj provis forkuri, sed la g mastro kune kun sia servantaro staris jam anta˘ la pordo kontra˘ ili. La˘ la u u u ordono de la policisto alveturis droˆko en kiun sidiˆis ˆiuj kvar sinjoroj. — s g c ˆ Cu la trompistoj pagis sian kalkulon? demandas la policisto la mastron. — Ne. — Kiom ili ˆuldas? — 295 frankojn. — Bone! Ni traserˆos ilin en la s c polico kaj pagos vian kalkulon per la trovita mono. Mian kalkulon vi povas anka˘ sendi tien. Kaj nun, veturigisto, anta˘en, al la polico! Sed la mastro u u vidis ˆis hodia˘ nek la krimulojn nek la kriminalan policiston. [G. Dumpert.] g u Ruso kaj tataro. Ruso kaj tataro veturis kune. En la vojo fariˆis nokto, g kaj ili restis sur la kampo nokti. Ili disbruligis fajron, kuiris kaˆon kaj, c manˆante la kaˆon, komencis disputi pri tio, kiu el ili devas gardi la ˆevalojn. g c c La ruso havis ˆevalon malbonan kaj de koloro blanka, la tataro havis bonan c nigran ˆevalon. La nokto estis nigra, kaj jen la ruso diras al la tataro: mi c ne havas bezonon gardi mian ˆevalon: mi mian ˆevalon tuj ekvidos, kiam mi c c vekiˆos, ˆar ˆi estas blanka; sed vi ne devas dormi, sed, gardi vian nigran g c g ˆevalon. La tataro ne havis grandan deziron maldormi pro la ˆevalo, kaj c c li faris kun la ruso interˆanˆon kun la ˆevaloj. La ruso prenis la bonan s g c ˆevalon kaj, ridante je la tataro, diris al li: — Nun mi tute ne gardos mian c ˆevalon, ˆar ˆtelisto en la nigra nokto ne ekvidos mian nigran ˆevalon, sed c c s c vian blankan li tuj ekvidos kaj ˆtelos. La tataro devis ne dormi, sed gardi s sian ˆevalon. La nokto pasis. La ruso kaj tataro veturis plu. Por manˆi ili c g bavis nur unu kokinon. Por du personoj ˆi ne estis sufiˆa, kaj tial ili decidis, g c ke manˆos nur unu — nome tiu, al kiu la sorto ˆin decidos. La tataro diras: g g — Ni endormiˆu, kaj tiu, kiu vidos pli bonan sonˆon, manˆos la kokinon. g g g Ili kuˆiˆis. La tataro ne dormas, sed elpensas sonˆon, vekas la ruson kaj sg g

64

ˆ CAPITRO 3. ANEKDOTOJ

demandas: — Kion vi vidis en sonˆo? La ruso postulas, ke la tataro anta˘e g u diru, kion li vidis en sonˆo. La tataro diras: — Ha, ruso! bonan sonˆon mi g g vidis: oni prenis min en la ˆielon; en la ˆielo mi vidis multajn spiritojn. . . ha, c c kiel bone tie estis! — Jes, diras la ruso, mi anka˘ vidis, kiel oni prenis vin en u la ˆielon; mi pensis, ke vi de tie jam ne revenos, kaj mi formanˆis la kokinon. c g La tataro restis tiel sen bona ˆevalo kaj sen manˆo kaj ne volis jam pli iradi c g iam kun ruso. [J. Polupanov.] Singardema komuniko. Kiam nia mortinta juˆisto Begli glitiˆis en la g g juˆejo, falis de la ˆtuparo kaj rompis al si la kolon, ni ekmeditis pri grava g s demando, kiel komuniki tiun ˆi malˆojan sciigon al lia malfeliˆa edzino. Fine c g c ni decidis tiel: ni metis la korpon en la veturilon de nia maljuna honesta veturigisto kaj ordonis al tiu ˆi lasta liveri la mortinton en la domon de c sinjorino Begli, sed ˆe tio ˆi agi kun granda takto kaj singardemo. Precipe c c ni turnis lian atenton sur tion, ke li ne komuniku la okazintan malfeliˆon al c la maljunulino subite, sed ke li anta˘e preparu ˆin al tio ˆi. Alveturinte al u s c la loko de la difino, nia veturigisto komencis kriegi el la tuta gorˆo, ˆis sur g g ˆ la sojlo aperis la edzino de la juˆisto. Tiam li demandis ˆin: — Cu tie ˆi g s c loˆas la vidvino Begli? — Vidvino Begli?. . . Ne ˆi ne loˆas tie ˆi. — Kaj g s g c mi povas veti, ke ˆi loˆas tie ˆi!. . . Sed tio ˆi ne estas grava. Diru, ˆu tie ˆi s g c c c c loˆas la juˆisto Begli? — Jes, li loˆas tie ˆi. — Kaj mi povas veti, ke li g g g c ne loˆas tie ˆi. Cetere tio ˆi ne estas grava. Mi ne disputos kun vi. Diru, g c c ˆu li ne estas hejme? — Ne, li ne estas hejme. — Sed mi povas veti, ke li c estas hejme. . . Sinjorino, mi konsilas al vi apogi vin al la muro, mi diros al vi ion tion, ke vi kredeble ne eltenos sur la piedoj. Okazis malfeliˆo! Jen en c mia veturilo kuˆas la maljuna juˆisto. Ekrigardu lin, kaj vi vidos, ke li jam s g neniam sin levos. [El Mark Twain. Tradukis S. Borovko.] Dupieda leono. Juna kaj tre bela dresistino de leonoj permesis al leono preni pecon da sukero el ˆia buˆo. — Tion povas anka˘ mi fari, diris unu s s u rigardanto. — Kio, vi, malforta junulo? respondis la bela dresistino. — Jes, egale bone kiel la leono. [O. J. Olson.]

ˆ Capitro 4 Rakontoj
4.1 Nokto
(De EUBE EL ODESO.) Trankvila stela nokto kaj trankvila senlima maro. Kun meza rapideco ˆovas sin sur la mara ebenaˆo, unu post alia, tri hispanaj “karaveloj” de la s  XV centjaro. Mizeraj, facile rompeblaj ˆipoj; ˆipanaron oni ne vidas: ˆi jam s s g longe dormas; sur la ferdekoj oni vidas nur la senmovajn gardstarantojn. Sed nur en la meza ˆipo, kiu portas sur la rando la surskribon “Santa Maria” s kaj admiralan flagon sur la masto, en la malvasta kajuto brulas lumo, kaj apud la tablo, kovrita de geografiaj kartoj, sidas en profunda meditado la granda admiralo de Hispanujo, Kristoforo Kolumbo. Dormo ne volas tuˆi s liajn okulojn. Jam la duan nokton la admiralo ne kuˆigas sin, la duan tagon s turmentas lin unu sama premanta penso. Ankora˘ du tagoj — kaj, se li ne u renkontos teron, la ˆipoj iros returne Hispanujon. Hiera˘ la ˆipanaro arogante s u s sciigis, ke ˆi ne volas iri plu, kaj kun granda malfacileco la admiralo elpetis g de ˆi limtempon de tri tagoj. La suno malleviˆis kaj denove leviˆis, — anta˘ g g g u li etendis sin tiu sama senlima ebenaˆo da trankvila mistera akvo. Estas  vero, ke hodia˘ la maro alportis du verdajn branˆetojn, ian pikan arbetaˆon, u c  tabulon kaj rabotitan bastoneton — sendubajn signojn de proksimeco de tero. Anka˘ sen tio ˆi li scias, ke tero sin trovas anta˘ li, ke tiu ˆi tero u c u c ˆ estas proksima, sed ˆu li havos tempon veni al ˆi en tiuj ˆi du tagoj? Guste c g c anta˘ unu monato li renkontis ion similan je rompita masto: la mara fluo u forportis ˆin malproksimen; post kelkaj tagoj — akvokreskaˆon kaj unu eˆ g  c kun viva kankro, kaj birdojn oni vidis ankora˘ anta˘ du semajnoj. La tero, u u kompreneble, estas proksima, eble en la interspaco de nur kelkaj tagoj da vojo, sed kie preni tiujn ˆi kelkajn tagojn? Kaj ankora˘ anta˘ tri horoj la c u u admiralo kaj kontrolisto de la ekspedicio, Rodrigo Sanchez, vidis sur la maro 65

66

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

iajn briletantajn lumetojn, sed la ˆipoj, kompreneble, venis jam al tiu loko, s kie la lumoj estis viditaj, — kaj ˆiam ankora˘ oni ne vidas la atendatan c u bordon. Sufiˆe da eraroj: jam du fojojn, la 25-an de Septembro kaj la 7c an de Oktobro, ili eraris, vidante imagatan teron, kaj amba˘ fojojn tiuj ˆi u c eraroj terure influis la ˆipanaron. Hodia˘ la tutan tagon la admiralo estis s u forte ekscitita, kaj nur la fiereco ne permesis al li pasigi la tutan tagon sur la ferdeko, avide celante la rigardon en la puran horizonton. Kaj anta˘ unu u horo, ˆetinte la lastan rigardon, plenan de muta malespero, sur la malluman  mason da akvo, li kun kaˆita turmentiˆo deiris en sian kajuton. Ankora˘ 48 s g u horoj — kaj ˆio estas perdita! c Jes, ˆio estas perdita. Rompita, neniigita, polvigita estas la granda celo c de lia vaga vivo. Oni ne povas iri, se la piedoj estas ligitaj, oni ne povas batali, se oni elˆiras el la manoj la lastan batalilon. La ˆielon kaj la homojn s c li povas voki kiel atestantojn, ke li faris ˆion, kion li povis kaj devis fari. Kiam c en lia kapo plene formiˆis la plano de lia entrepreno, li estis vigla, plena de g fortoj kvardek-ok-jara viro, — kaj nur nun, kiam grizeco dense arˆentigis g liajn harojn, kiam li havas jam la aˆon de 66 jaroj, nur nun li ricevis la eblon g alpaˆi al la efektivigo de tiu ˆi plano. Tutan serion da jaroj li sendekliniˆe s c g iris al la elektita celo, kaj ne estis tago, en kiu li ne pensus pri ˆi, kaj ne g estis ofero, kiun li ne alportus por ˆi. Li venkis ˆiujn malhelpojn, kiujn tiel g c malavare prezentis al li la kruela sorto, li venkis eˆ la tempon mem. Preska˘ c u sepdekjara maljunulo, li enportis en sian aferon freˆecon de la plej bonaj jaroj s de juneco, kaj kun heroa trankvileco li komencis la ekspedicion, kiu ektimigis eˆ la kuraˆajn maristojn de Palos. Li faris ˆion de sia flanko, kaj nun li estas c g c preta pensi, ke super li pendas ia malbeno. Travivi tion, kion li travivis, penante pri la efektivigo de siaj planoj — estis jam tro multe; sed esti sur la vojo al ilia efektivigo, trairi na˘ dekonojn de tiu ˆi vojo kaj ekiri returnen, u c nenion farinte — tio ˆi estis tro multe eˆ por liaj fortoj! Tio ˆi estis nea˘dita, c c c u nekredebla moko de la sorto, tio ˆi estis bato, kiu estis kapabla rompi eˆ lin! c c Kaj en la malvasta kajuto de “Santa Maria” en tiu ˆi turmenta nokto la c admiralo en pensoj travivis sian tutan pasintan vivon. Oni diras, ke se homo komencas rememori sian tutan travivitaˆon, tio ˆi estas signo de lia proksima  c morto. Al li anka˘ minacas morto, se ne fizika, tiam ankora˘ pli terura — u u morala. Povas esti, ke pro tio ˆi li senvole turnas sin anta˘en. Jen li, plej c u maljuna el la kvar infanoj de Dominiko Kolumbo, itala komercisto de drapoj, estante ankora˘ preska˘ infano, la unuan fojon iras en la maron. Li ˆus foru u  lasis la universitaton, li, dekkvarjara gracia bela knabo. Li veturas sur italaj ˆipoj en Malgrand-Azion, Anglujon, Portugalujon, al la bordo de Gvineo. La s vojaˆoj disvolvas lian fortan naturan saˆon kaj kun la jaroj ellaboras el li g g bravan mariston. La Genua respubliko konas lin, kiel bonan mariston, kaj en la milito kun Venecio ˆi faras lin komandanto de galeroj. Lia nomo estas g

4.1. NOKTO

67

sufiˆe konata en Italujo, kaj la Neapola reˆo faras lin estro de la ekspedic g cio kontra˘ la piratoj de Tuniso. Kun sia kutima kuraˆo li kondukas siajn u g ˆipojn kontra˘ la sovaˆaj korsaroj. Sed la ˆipanaro montriˆas ne inda je sia s u g s g estro: ˆi timas la rabistojn, kaj jam anta˘ la bordo de Berberujo ˆi faras g u g ribelon. La ˆipanoj postulas, ke oni iru returnen. La estro de la ekspedicio s konsentas plenumi ilian postulon; li levas la velojn; la ˆipanoj, konvinkis taj, ke ili iras returnen, trankviliˆas, kaj la sekvantan matenon ili kun miro g ekvidas la bordon de Afriko. Tiel pasas dudek jaroj, plenaj de vojaˆoj, veng tegoj, renkontoj, aventuroj, — pasas preska˘ nerimarkite. Havante la aˆon u g de tridek kvar jaroj, en la tuta floro de siaj fortoj, li venas Lisabonon. Tie li laboras super kartoj kaj globoj geografiaj, kiuj turnas sur sin la atenton de la instruita mondo, korespondas kun instruituloj. Poste li denove estas sur la maro: li naˆas al la malproksimaj bordoj de Islando. Reveninte Lisabonon, g li diras al fra˘lino Felipa Perestrello tion, kion li jam longe sentas, kiam li u ˆin renkontas: ke li ˆin amas. Fra˘lino Felipa sentas tion saman: la majesta s s u figuro de la kuraˆa maristo, lia nekaˆita rigardo, kiu brilas per tia mirinda g s fajro, lia nobla elokventeco — ˆio en tiu ˆi neordinara persono de longe proc c funde frapis ˆian imagon. Kaj ˆi fariˆas lia edzino. En tiu tempo jam en lia s s g kapo komencas formiˆi la plano de lia granda entrepreno. La patrino de lia g edzino transdonas al li la kartojn kaj tagolibrojn de sia mortinta edzo, Bartolomeo Munhiz Perestrello, gubernatoro de la insulo Porto-Santo, kaj ˆi ne s povas kompreni tiun ˆojon, kiun ka˘zas al ˆia bofilo la amaso da flaviˆintaj g u s g paperoj. Kaj dume por li tio ˆi estas tuta trezoro, kaj li tutajn tagojn sidas c super ili kaj kun ˆojo trovas en ili jesigon de liaj teoriaj supozoj. En tiu g ˆi sama tempo li da˘rigas labori super siaj kartoj, partoprenas en la portuc u galaj ekspedicioj al la bordo de Gvineo, ˆion a˘skultas, ˆiujn eldemandas, c u c korespondas kun sia instruita amiko Pa˘lo Toscanelli, al kies leteroj li tiom u multe dankas. Poste la malgranda familio forlasas Lisabonon kaj transloˆiˆas gg sur la insulon Porto-Santo. Tie ˆi li konstante renkontiˆas kun vojaˆantoj, c g g kiuj veturas al la bordo de Gvineo a˘ revenas de ˆi, kaj iliaj komunikoj, la u g interparoloj kun ili ˆiam pli kaj pli ekflamigas lin. Lia multjare ellaborita c projekto jam ricevis precizajn, difinitajn formojn: siajn supozojn, naskitajn per la legado de Aristotelo, Plinio, Strabono, li fortigis per multo da faktoj, kiujn li kolektis; la karto de Toscanelli, kiun tiu ˆi alsendis al li, tute konsenc ˆ estas klara kiel tago: kiu havos sufiˆe da kuraˆo, tas kun liaj konkludoj. Cio c g por tratranˆi la misteran maron, kiu etendas sin post la Gibraltara pordego, c tiu trovos la serˆatan plej proksiman vojon al Hindujo. Li havos por tio ˆi c c sufiˆe da kuraˆo, sed li ne havas la materialajn rimedojn. Oni devas trovi c g tiujn ˆi rimedojn, oni devas trovi fortan manon, kiu povus subteni lin. Jen c kial li denove venas Lisabonon, — kaj de tiu ˆi minuto komenciˆas la granda c g dramo, kiu da˘ras tutan serion da jaroj. u

68

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

Jen li, modeste vestita alilandulo, metas sian projekton al la favora trarigardo de lia reˆa moˆto, la reˆo de Portugalujo. Tio ˆi estas lia unua paˆo g s g c s sur tiu pikaˆa vojo, sur kiun kondukis lin la malfeliˆo esti naskita neordinara  c homo. La sorto volas, ke li, kiu tiel bone ellernis la maron kun ˆiaj ondegoj g kaj ventegoj, akiru ankora˘ pli gravan scion — scion de la homoj. Lia reˆa u g moˆto, Johanno II de Portugalujo, ekinteresiˆis je la propono de la malriˆa s g c Genuano kaj difinas komision por trarigardo de tia nea˘dita projekto. Forta u ˆ eraro: kion povas kompreni en tio ˆi tiu ˆi komisio? Gi estas dispremita c c de ˆia grandeco, kaj al la reˆo oni raportas, ke la projekto de la Genuano g g Kristoforo Kolumbo estas sensenca kaj meritas nenian atenton. Kun tio ˆi c li povas ankora˘ paciˆi: li laboris super sia projekto ne kun la celo konvinki u g pri ˆia efektivigebleco malsaˆulojn. Sed kiam la reˆo, ne metinte atenton g g g sur la raporton de la komisio, malaltiˆas al ˆtelado, kiam li, postulinte lig s ajn paperojn kvaza˘ por persona trarigardo, sekrete, sen lia scio preparas u ekspedicion, — li estas profunde indignigita. Nur unu fojon la sorto batalas por li: ventego apena˘ ne dronigis la ˆipojn, kiuj volis ˆteli lian gloron, u s s kaj la timema ekspedicio venas returnen. Lia indigno estas senlima; neniam lia kredo je homoj, je ilia honesteco ricevis tian fortan frapon. Kaj kiam la reˆo, komprenanta, kiu staras anta˘ li, proponas al li denove komenci trakg u tadon, li fiere rifuzas ˆiajn komunikiˆojn kun tia reˆo. Ne, jam pli bona c g g estas malriˆegeco kaj nekonateco, ol esti tiel malhoneste trompata ankora˘ c u dek fojojn. Li rifuzas, kaj se ne venus la morto de la edzino, kiu lasas al li malgrandan filon, li trankvile paciˆus kun tiu ˆi unua malsukceso. Sed g c anka˘ tiun ˆi baton li elportas kun tia sama vireco, kun kia li renkontadis u c kaj elportadis la marajn ventegojn. Tiam li rememoras, ke li estas Genuano, kaj li forlasas Portugalujon, por proponi la efektivigon de sia granda plano al tiu, kiu la plej multe tion ˆi meritas — al sia patrujo. c Kaj jen li denove estas en la patrujo. Multo da jaroj pasis de la tempo, kiam li forlasis la patran urbon, kaj kun forta espero li nun eniras en ˆin. g Kvankam li estas malriˆe vestita, kvankam li estas preska˘ almozulo, sed li c u alportas al la urbo reˆan donacon: li proponas al ˆi sian projekton. Sed la g g patrujo tute ne povas nun pensi pri li. La urbon Kaffa en Krimo okupis la turkoj kaj al la Genua ˆiparo minacas ekstermo. Krom tio la projekto estas s tute fantazia kaj meritas nenian atenton. Kaj se en Portugalujo oni volis ˆirka˘ˆteli lin, en la patrujo la renkonto montriˆas ankora˘ pli malbona: tie c us g u almena˘ troviˆis homoj, kiuj povis lin kompreni, — tie ˆi lia propono estas u g c renkontita per malsaˆa mokado. La espero distriˆis, kiel fumo, kaj montriˆas, g g g ke li absolute ne havas, kion fari en la patrujo. Kaj kun maldolˆo en la koro c li forlasas Genuon por nova migrado kaj novaj provoj. ˆ Ciuj konas la malˆojan historion de tiuj ˆi provoj, sed kiu scias, kion li g c travivis en la tempo de ili? Li estas en Hispanujo, en la ˆirka˘aˆoj de Palos. c u 

4.1. NOKTO

69

Laca kaj ˆirka˘ˆirita, preska˘ duonnuda, li vagas kun la malgranda filo sur la c us u brakoj kaj kun brulanta turmentiˆo a˘das, kiel la infano, premata de malsato g u ˆ kaj soifo, balbutas pri pano kaj akvo. Dank’ al Dio, jen estas monahejo de franciskanoj, kaj eble tie li povos ion elpeti por la malfeliˆa infaneto. Kaj li, c kiu iam komandis la ˆipojn de la Genua respubliko, kiel almozulo haltas apud s ˆ la pordego de la monahejo kaj pelas la pordiston pri kruˆeto da akvo kaj peco c ˆ da pano por sia infano. En tiu ˆi minuto preteriras la abato de la monahejo, la c nobla Juan Perez de Marchena. Estu por ˆiam benita tiu ˆi okaza renkonto, c c kiu donis al li la plej bonan amikon, sen kies helpo li eble neniam ekvidus tiun ˆi maron! Se li atingos sian celon kaj plej mallonga vojo al Hindujo estos c eltrovita, la mondo dankos tion ˆi tiom same al Perez de Marchena, kiom c al li, Kristoforo Kolumbo. Ho, li rekompencos inde tiun ˆi luman noblan c kapon! Jen li, frapita de la majesta eksteraˆo de la ˆirka˘ˆirita migranto,  c us haltas kaj demandas lin, kiu li estas. Kaj la migranto komencas rakonti pri ˆ sia malˆoja migrado kaj ne sen miro trovas en la monaho-franciskano homon, g ˆ kiu tute lin komprenas. Oni gastame invitas lin esti gasto en la monahejo; la abato sendas en la urbon Palos inviti sian amikon, la kuraciston Fernandez, ˆ kaj en la modesta Andaluza monahejo komenciˆas varmaj priparoladoj de g lia projekto. Jes, tiuj ˆi homoj komprenas lin, anta˘ tiaj homoj estas inde c u paroli. Li entuziasmigas ilin per sia flameco kaj elokventeco; ili kune pentras belajn pentraˆojn de la estonteco, kreita per la efektivigo de lia ekspedicio,  kaj Perez de Marchena direktas lin al la reˆa kortego. Lia filo restos tie ˆi g c ˆ en la monahejo por edukado, kaj li kun la letero de la abato al Talabera, la konfesprenanto de la reˆino, devas veturi Kordovon. Talabera estas persono g influa, kaj la amikoj disiras, plenaj de la plej lumaj esperoj. Li venas Kordovon kaj prezentas sin al Talabera. Neniam li forgesos, per kia fiera rigardo renkontis lin la konfesprenanto de la reˆino. Li estas g vestita malriˆe kaj malbone; lia parolo tuj montras en li alilandulon: sendube c tio ˆi estas unu el tiuj multegaj aventuristoj, kiuj nur serˆas okazon kapti c c fiˆojn en malklara akvo. Lia projekto? Talabera bonkore a˘skultas tiun ˆi s u c sensencaˆon kaj li ne dubas, ke la kreinto de la projekto mem ne povas kredi  tian absurdon, t. e. ke anta˘ li staras simple lerta ˆarlatano. Sed li tro bone u c konas la homan animon, por permesi, ke oni lin tiel senceremonie trompu. Ne, li absolute per nenio povas servi al la petanto: la projekto estas infane naiva, kaj li kompreneble ne povas raporti pri tiaj aferoj al la reˆaj moˆtoj. g s ˆ Juan Perez pensis pri tia akcepto, kiam li skribis sian leteron al Talabera? Cu Ankora˘ unu fojon oni devas humiliˆi al la forto de la cirkonstancoj kaj al la u g forto de la malklereco kaj serˆi aliajn vojojn al la reˆa trono. La someron kaj c g a˘tunon li loˆas en Kordovo, faras konatecojn kaj trovas eˆ amikojn por sia u g c afero: la edukanton de la reˆaj infanoj, lian fraton, la nuncion de la papo kaj g la regnan financestron de Kastilujo. Tiuj ˆi personoj bone konas la kortegon, c

70

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

ˆiujn ˆiajn enirojn kaj elirojn. Estas necese prezenti lin al la ˆefepiskopo c g c de Toledo, Pedro Gonzalez de Mendoza, kies vorto ˆe la kortego havas pli c grandan signifon, ol la opinioj de Talabera. La gereˆoj nenion entreprenas g sen la konsilo de tiu ˆi grava persono. Tio ˆi estas la plej certa vojo, kaj ˆi c c g efektivo alkondukas al la dezirita celo: Mendoza aranˆas por li a˘diencon. g u Trankvile kaj fiere li aperas anta˘ la reˆa paro. Li estas malriˆe vestita, u g c sed lia parolo spiras konscion de sia propra indo, liaj certaj klarigoj montras en li rimarkindan mariston, eˆ instruitulon, kiu longe kaj multe pensis pri tio, c kion li parolas. Li nenion petas: li faras al Kastilujo kaj Leonujo preska˘ fau belan proponon — riˆiˆi per plej facila rimedo: per efektivigo de lia projekto. cg Oni donu al li la eblon iri en la maron — kaj li solvos la eternan problemon, li trovos tiun ˆi novan filozofian ˆtonon — la plej mallongan vojon al Hindujo, c s — kaj Hispanujo fariˆos la plej riˆa lando de la mondo. Kaj tiu ˆi propono g c c estas farata tiel simple, tiel memfide, ke anta˘ la gereˆoj staras a˘ frenezulo, u g u a˘ efektive eksterordinara homo. Tiun ˆi demandon devas decidi instruitaj u c homoj; Talabera devas kunvoki komision, por prikonsiderado de tia neordinara propono kaj raporti al la reˆaj moˆtoj pri la rezultatoj de la konsiliˆo. g s g La plua iro do la afero dependos de la respondo de la komisio. ˆ Kaj jen en la monahejo de la Sankta Stefano la komisio komencas la esploradon de lia projekto. Dio vidas, ke li estas bona katoliko: ˆu li ne c pensas pri konvertado de idolistoj al kristaneco? ˆu li ne revas alporti ˆiujn c c siajn estontajn riˆecojn al ankora˘ pli granda celo — liberigo de la tombo c u de Dio? Sed la membroj de la komisio estas profundaj malkleruloj. Ili citas Lactantius’on kaj diras, ke la projekto kontra˘parolas al li, sekve ˆi estas u g sensenca kaj eˆ hereza. Jes, Lactantius! Sendube li estis granda homo kaj c bona kristano, sed tio ˆi ne malhelpis al li skribi malsaˆaˆojn pri la formo de c g  la tero. Li legis kaj relegadis tiun ˆi malfeliˆan lokon el la III libro de la “Diaj c c instruoj”; per tiu ˆi loko oni pikadis al li la okulojn, ˆi apena˘ ne mortigis c g u lian grandan entreprenon; li scias ˆin parkere. “Kiu estas tiom senprudenta, g ke li povas kredi, ke ekzistas homoj, kiuj iras kun la piedoj supre kaj tenas la kapon malsupren; ke ˆio, kio tie ˆi kuˆas, tie pendas, ke la herbo kaj arboj tie c c s kreskas malsupren, ke pluvo kaj hajlo falas tie de malsupre supren?” Kaj jen tiu ˆi mizera rimarko apena˘ ne mortigis la celon de lia tuta vivo! Poste venas c u cito el A˘gustinus: “instruo pri antipodoj estas nekonforma al la principoj u de la religio, ˆar tio ˆi signifus, ke ekzistas homoj, kiuj ne devenas de Adamo, c c ˆar estas neeble, ke ili estu transirintaj trans la oceanon, kiu ˆirka˘as la tutan c c u teron!” Poste venas jam simple malsaˆaˆoj, ekzemple de tia speco, ke la ekspedicio g  ne povos veni returnen, ˆar la ˆipoj, dank’ al la elfleksiteco de la tero, devus c s naˆi de malsupre supren. Kaj li devis disputi kun tiuj ˆi sovaˆaj malkleruloj g c g kaj ankora˘ danki Dion, ke oni ne kulpigis lin je herezo kaj ke prosperis al li u

4.1. NOKTO

71

konvinki almena˘ kelkajn personojn. Sed la plej granda parto de la membroj u de la komisio firme decidas, ke la projekto senkondiˆe estas absurda. Kaj c dum da˘ras la disputoj inter ili, la gereˆoj, okupitaj je milito, forveturas u g Kordovon, kaj la konsiliˆoj de la komisio ˆesas. g c Nun komenciˆas la tagoj de liaj plej pezaj suferoj. Li sekvas post la g kortego. Denove li komencas eldonadon de kartoj, kaj jaro post jaro, kvar malfacilajn jarojn, iel trabatas sin, ne forlasante sian celon, atendante, kiel almozon, kiam al la reˆaj moˆtoj plaˆos rememori pri la malriˆa Genuano. g s c c Jes, kvar senfinaj, teruraj jaroj, plenaj de transiroj de espero al malespero, de revo pri estontaj riˆecoj al malsato, al malfacila batalado pro peco da c pano. Li sendas sian fraton Anglujon, al la reˆo Henriko VII, por fari en lia g nomo proponon elserˆi vojon al Hindujo. Sed la frato revenas kun malˆoja c g respondo. Ankora˘ unu bato kaj ankora˘ unu fojon oni devas humiliˆi. u u g Grizeco, kiu jam longe montriˆis en liaj haroj, ˆiam pli kaj pli blankigas g c lian noblan kapon, sed anta˘ lia energio estas senforta eˆ la tempo mem. u c Li havas jam la aˆon de 65 jaroj, kiam la reˆo denove kunvokas komision. g g Kaj Talabera kun plena plezuro faras al la reˆo raporton en ˆia nomo: la g g projekto de Kristoforo Kolumbo estas simple sensencaˆo. Sed la konvinkitaj  de la membroj de la komisio fine elpaˆas por li. Ili aperas anta˘ la reˆo kaj s u g defendas lian planon, kaj eble nur dank’ al tiu ˆi defendo la reˆo promesas c g denove trarigardi lian proponon — post la fino de la milito kun la Ma˘roj. u Tio ˆi estas super ˆiuj homaj fortoj! Malespero lin atakas: oni povas c c pensi, ke tiuj ˆi sinjoroj esperas, ke li neniam mortos. Li turnas sin al la riˆa c c grandsinjoro Medinaceli, sed tiu, kvankam eˆ kunsentas al li, ne povas armi c ekspedicion: tio ˆi estus konkuri kun la reˆo mem. Nur li kaj la ˆielo scias, c g c kion li travivis en la da˘ro de tiu tempo! Fine el tiu ˆi mallumego ekbriletas u c radio da lumo: la reˆo de Francujo afable invitas lin al si. Lia energio denove g vekiˆas en sia tuta forto. Sur hispanaj a˘ francaj ˆipoj — li enpenetros en g u s tiun ˆi kvaza˘ ensorˆitan por li maron! Li rapidas al Perez. Anta˘ ses jaroj c u c u ˆ li forlasis la Palosan monahejon, kaj forte maljuniˆinta li nun denove eniras g en ˆin. Granda estas la malˆojo de la nobla Perez, kiam li a˘das la longan g g u ˆ efektive lia patrujo montriˆos rakonton de sia amiko pri liaj malsukcesoj. Cu g tiel blinda, ˆu efektive ˆi permesos, ke alia nacio efektivigu la grandan planon c g de lia amiko? Tio ˆi ne devas esti! Kaj li petas Kolumbon atendi, ˆis li faros c g la lastan provon. Iam li estis konfesprenanto de la reˆino, kaj nun li skribe g petas ˆin permesi al li veni al la kortego por defendi la projekton de sia amiko. s Ne sen maltrankvilo la amikoj atendas la respondon de la reˆino. Fine ˆi g g estas ricevita: al Perez de Marchena estas permesite veni al la kortego kaj Kolumbon oni petas atendi iom kun sia forveturo. Tiam Perez aperas anta˘ u la reˆino. Kun flama elokventeco li defendas la planon de sia amiko. Li g montras al la reˆino la grandegajn sekvojn de la malkovro de nova vojo; li g

72

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

anta˘diras al ˆi, ke ondegoj da oro enverˆiˆos Hispanujon; li prezentas al u s sg ˆi, la pia reˆino, pentraˆon de vasta kristana predikado, parolas al ˆi pri la s g  s milionoj da novaj servantoj de Kristo kaj pri tio, ke la savo de tiuj ˆi milionoj c da animoj apartenos anta˘ ˆio al ˆi kaj jam poste al Kristoforo Kolumbo, kiu uc s montros la vojon al tiuj ˆi pereantaj animoj. Anta˘ tia pentraˆo la reˆino ne c u  g povas sin reteni, kaj ˆi difinas komisiulojn por trakti kun Kolumbo. s Pasis multe da tempo de la tago, kiam li respondis per fiera rifuzo la proponon rekomenci traktadon kun la reˆo de Portugalujo, sed, kiel anta˘e, g u anta˘ la komisiuloj nun aperas ne petanto, sed batalanto por la majesteco de u sia ideo. Li metas siajn kondiˆojn: li, Kristoforo Kolumbo, estos farita granda c admiralo de Hispanujo, li estos farita vicreˆo de la nove malkovrotaj landoj, g li ricevos la dekonon de ˆiuj multekostaj produktaˆoj, kiuj estos akiritaj en c  tiuj ˆi landoj. La rajton por siaj postuloj li pagis per kara kosto, kaj vane la c indignigita Talabera krias pri avideco kaj aroganteco de la Genua ˆarlatano. c Li ne miras Talaberan. Sed li estas frapita kaj profunde indignigita, kiam oni raportas al li en la nomo de la reˆino, ke liaj postuloj estas iom tro g grandaj kaj ke estus bone, ke li ilin malgrandigu. La reˆino, kiel ˆajnas, g s pensas, ke anta˘ ˆi staras vendisto, kiu postulas tri fojojn pli multe, por ke us li havu, de kio fari rabaton. Sed li scias pli ol ˆi, kion li povas postuli, kaj s li petas raporti al la reˆino, ke li povas konsenti neniajn cedojn. Lia rifuzo g estas preska˘ rifuzo de la celo de sia vivo; ˆi estu tiel, sed li ne konsentos u g malnoblan malaltiˆon. Kaj li forveturas, kun firma decido forlasi por ˆiam g c tiun ˆi sendankan landon. c Sed dum li, kun premanta malˆojo en la koro, veturas sur la vojo al g Grenado, en Santa Fe estas decidata lia sorto. La regna financestro de Kastilugo kaj Sant-Angel, la kolektisto de la depagoj por preˆejoj — du g saˆaj homoj — decidas alpaˆi al la lasta rimedo. Ili petas a˘diencon ˆe la g s u c reˆino kaj petegas ˆin ne rifuzi la postulojn de la fiera Genuano. Ili estas g s financistoj, kaj neniu povas montri al Isabella pli bone ol ili ˆiujn profitojn c de la efektivigo de lia projekto. Kredeble iliaj paroloj estas konvinkaj, se la entuziasmigita reˆino ekkrias, ke ˆi prodonos siajn briliantojn, por armi g s ekspedicion. Tiam Sant-Angel respondas al ˆi, ke tia ofero ne estas bezona, s ˆar li estas preta doni al la reˆino rimedojn prunte el la preˆejaj enspezoj. c g g Kaj el Santa Fe al Grenado jam rapidas kuriero, atingas la malriˆe vestic tan vojaˆanton apud Grenado kaj raportas al li, ke ˆia moˆto la reˆino de g s s g Kastilujo petas lin reveni en Santa Fe. Denove la malvarma malespero cedas lokon al ekbrilo de luma espero, kaj li turnas la ˆevalon returnen. Li estas c en Santa Fe, li estas akceptita de la reˆino; la 17-an de Aprilo de la jaro g 1492 li subskribas la kontrakton. Nun li estas sur la vojo al sia celo. Dum da˘ras la preparoj al la ekspedicio, li estas bona gasto ˆe la gereˆoj; kun u c g plezuro ili a˘skultas lin, kiam li, plena de junula flameco, parolas al ili pri u

4.1. NOKTO

73

la konvertado de la idolistoj de Azio al kristaneco kaj modeste komunikas al ili siajn esperojn efektivigi ankora˘ pli altan celon de sia vivo — oferi la u kolektotajn de li riˆecojn por la liberigo de la tombo de Kristo. La pia reˆino c g a˘skultas kun profunda intereso sian noblan kunparolanton. Tiuj ˆi tagoj u c almena˘ iom rekompencas lin por la malfacila pasintaˆo. Kaj fine venas la u  longe dezirita minuto: li kolektas en Palos bravulojn por siaj tri karaveloj. Sed la bravaj maristoj de Palos estas timigitaj de lia ekspedicio. Kun helpo al li venas la kuraˆa maristo Marteno Alonzo Pinzon; li entuziasmigas per sia g ekzemplo la ˆipanojn, kaj en vendredo, la 3-an de A˘gusto, la tri karaveloj s u fine forpuˆas sin de la bordo, plenigita de popolo, kaj sub krioj de bondeziroj s de la rigardantoj ili kuraˆe elveturas renkonten al la malluma estonteco. g Fine efektiviˆis lia revo, fine li estas sur la maro! Sed anka˘ sur la maro, g u kiel sur la tero, la sorto da˘rigas metadi al li malhelpojn. La direktilisto de u “Pinta”, subaˆetita de ˆia mastro, difektas la direktilon, por ke la karavelo c g reiru Paloson. Kvar semajnoj pasas por la bonigado de la karaveloj apud la ˆ Kanariaj insuloj; la ˆipanoj krias, ke tio ˆi estas malbona anta˘signo. Cio s c u timigas tiujn ˆi malsaˆulojn — eˆ la vulkano Teneriffa. Ju pli profunde li c g c penetras en la oceanon, des pli granda ˆiufoje estas la teruro de la ˆipanoj. c s En la interspaco de ducent mejloj de la insulo Ferro komenciˆas dekliniˆo g g de la magneta montrilo — nova teruro por la ˆipanoj. La admiralo devas s malaltiˆi al la plej malagrabla ruzo: konduki du taglibrojn, unu — veran — g por la gereˆoj, la duan — kun pli malgrandigitaj mezuroj de la traveturita g vojo — por la timema ˆipanaro. La malkontenteco de tiu ˆi lasta kreskas s c kun ˆiu tago, kaj jen hiera˘ ˆi akceptis la formon de nekaˆita ribelo. Kion c ug s povas fari li sola kontra˘ cent dudek homoj? Kiel dronanto kaptas pajleton, u tiel li serˆas savon en tritaga limtempo. Se en la da˘ro de tiuj ˆi 72 horoj c u c ˆ estas metita sur la karton: lia li ne ekvidos teron — li ekiros returnen. Cio tuta vivo. Dek ok jarojn li kun fera energio iradis al sia alta celo, dek ok jarojn, plenigitajn de obstina laborado de la kapo, malsukcesoj, disreviˆoj, g ˆ en Genuo kaj en malriˆegeco kuj eˆ mokoj kaj ofendoj. Jes, eˆ ofendoj. Cu c c c ˆ c Hispanujo oni ne nomadis lin revisto kaj frenezulo? Cu eˆ la strataj buboj de Kordovo, renkontante lin, ne montradis sur sian kapon, amuziˆante je li, g kiel je frenezulo? La envio kaj senka˘za blinda malamo de liaj malamikoj iris u ankora˘ pli malproksimen: lin, kiu oferis sian tutan vivon al granda afero, u lin oni malhonoris per la nomo ˆarlatano! Sed li ˆion elportis, ˆion! La c c c malriˆegeco, malsato, fatalaj malsukcesoj, sovaˆa malklereco, mokoj, kalumc g nioj — ˆio tio ˆi estis venkita de la superhoma forto de lia persisteco, kaj fine c c venis tiu granda tago, kiam li levis la velojn en la haveno de Palos. Granda tago. Kaj jen nun, kiam ˆiuj rigardoj estas direktitaj sur lin, kiam la tuta c mondo kun pasia scivoleco atendas la rezultaton de la heroa entrepreno, kiam restas fari nur kelkajn paˆojn por pravigi siajn esperojn kaj la esperojn de s

74

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

siaj nemultaj varmegaj amikoj, por kroni tiujn ˆi dek ok jarojn — nun li estos c devigita ekiri returnen! Kun honto kaj malhonoro li revenos Hispanujon, kie la ekflamema reˆino povas ˆeti al li en la vizaˆon la nomon de trompisto, kie g  g la malamikoj mokados lin, la mizeran aventuriston, kaj jam neniam, neniam li havos la eblon efektivigi sian amatan revon! Malhonoro, malriˆegeco kaj c rompita vivo — jen estas ˆio, kio lin tie atendas, — kaj ˆio tio ˆi estas nur tial, c c c ke tiu ˆi timema brutaro, kiu kuˆas sur la ferdeko, estas pli forta ol li sola, c s nur tial, ke en tiu ˆi okazo maldelikata besta forto havas pli grandan signifon, c ol la spirita forto de genio! Se en liaj manoj sin trovus la egido de Ze˘so, u se per unu ekbato li povus ekstermi tiun ˆi tutan malkuraˆan bestaron, li c g ekstermus ˆin kaj li sola irus anta˘en. Sed la forto estas sur ilia flanko, kaj g u post du tagoj la karaveloj ekiros returnen. La admiralo kun malespero apogis la kapon sur la manojn, kaj la pla˘dado de la akvo sur la flankojn de “Santa u Maria” sonis en liaj oreloj kiel funebra sonorado. Jes, ˆio, ˆio pereis. La tuta vivo, ˆiuj laboroj kaj esperoj — ˆio estas c c c c neniigita, kaj neniigita ˆuste tiam, kiam ˆio kuniˆis, por pravigi ilin, por g c g elmontri la ˆustecon de liaj supozoj! Serio da faktoj pruvis, ke tero sin trovas g en la okcidento, la transflugo de birdoj klare parolas pri la proksimeco de tiu ˆi tero, la hodia˘aj trovoj povus konvinki eˆ liajn plej obstinajn kontra˘ulojn. c u c u ˆ diras, ke li divenis la grandan sekreton de la oceano, — kaj en tiu ˆi sama Cio c tempo li, kiel ligita aglo, devas tordi sin en siaj ligiloj, ne povante eksvingi la potencajn flugilojn, por ˆeti sin renkonte al tiu ˆi tero, kiun oni forprenas de li!  c ˆ tiuj ˆi malsaˆuloj komprenas, kion ili faras, ˆu ili komprenas, ke returniˆo Cu c g c g guste nun estas por li pli malbona ol morto, — ˆu ili povas tion ˆi kompreni? ˆ c c ˆ Cu ili povas lin kompreni?! Sur la tuta tera globo lin komprenas nur kelkaj dekoj da kapoj tiel penetremaj, kiel li, kaj ekster ili — seninterrompa muro da malamikoj, enviantoj kaj malkleruloj, kiuj malamas ˆiun provon eliri al c lumo el tiu sovaˆa nokto, al kiu ili memvole sin kondamnis. Kiel ˆoje krios g g tiu ˆi sovaˆa amaso, kiam li malhonore venos returne, per kiaj mokoj ˆi c g g superˆetos lin, kun kia triumfo ˆi kriados, ke ˆi estis prava kaj ke li estas  g g simple frenezulo! Sed ne grava ankora˘ estas tio, ke li estos premita en koton u kaj neniigita: terura estas tio, ke lia ideo, lia infano, elnutrita per lia ˆvito s kaj sango, devos perei kaj perei ˆuste tiam, kiam ˆia praveco estas metita g g ˆ ˆ ekster ˆian dubon. Cu efektive li devas eltrinki ankora˘ tiun ˆi kalikon? Cu c u c estis ne sufiˆa tio, kion li elsuferis — kaj por kio elsuferis? por ke en la c ˆ anta˘tago de granda venko fali kiel ofero de blinda besta forto?! Cu efektive u estis absolute nenia senco en tiuj tentoj, tra kiuj lin kondukis la enigma sorto, kaj vane li kondamnis sin al la suferoj de vaga vivo, malriˆegeco kaj mokado c de malsaˆuloj?! Ne povas esti! Ankora˘ restis du tagoj, ankora˘ ne ˆio g u u c pereis. Ankora˘ kvardek ok horoj restas ˆis la fino de tiu ˆi batalo kun la u g c lin persekutanta fato — kaj li batalos ˆis la fino mem! La admiralo fiere sin g

4.1. NOKTO

75

elrektigis. . . kaj subite li ekˆanceliˆis, kvaza˘ en la tablon, apud kiu li sidis, s g u ekbatus tondra sago. De la anta˘a karavelo ektondris pafego. u Tero!!! Estis la dua horo je mateno, la 12-an de Oktobro de la jaro 1492. Sur la ferdeko de “Santa Maria” oni eka˘dis paˆojn de homoj, vekiˆintaj el dormo, u s g kaj subite sur ˆiuj tri ˆipoj ekbruis la ˆoja krio: “Tero, tero!” c s g Li venkis. La admiralo — kaj de tiu ˆi minuto vicreˆo — malrapide c g falis sur la genuojn, kaj neniam en la vivo liaj lipoj murmuris tian varmegan preˆon. “Tero! tero!” ˆoje ripetadis dekoj da voˆoj. La admiralo malla˘te g g c u preˆis. “Te Deum laudamus, Te Dominum confitemur”, murmuris la lipoj g ˆ de la admiralo. “Salve Regina” hore bruis la ˆipanaro. Kaj kiam, klara kaj s majesta, la admiralo aperis sur la ferdeko, la ˆipanaro kun estimego liberigis s al li vojon, la ˆipanoj salutis lin per entuziasmaj krioj kaj, falante anta˘ li sur s u la genuojn, kisis liajn manojn. Kaj li staris inter ili, kiel duondio, lumigita de la unuaj radioj de la leviˆanta suno, salutante per trankvila rideto “sian” g teron, kaj en liaj okuloj brulis la fajro de genio, kiu venkis sian sorton. La nokto de lia vivo finiˆis, kaj komenciˆis hela, solena tago. g g 3 9 3

76

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

4.2

La hejmo de la metiisto
(De Nov-Jorka kuracisto. Rerakontita de E. WEILSHAEUSER).

Unu vesperon, en la unua parto de la vintro, la sonorilo estis forte ektirita, kaj la servantino, kiu malfermis la pordon, raportis al mi, ke ia homo deziras paroli kun mi. Servanto faras certajn diferencigojn inter “homo”, “sinjoro” kaj “persono”. La homo staris en la anta˘ˆambro, sed mi miris, kial li ne uc estis raportita kiel “sinjoro”. Lia vesto estis tre pura, sed simpla, kaj el ne tre delikataj ˆtofoj. Lia supra ˆemizo, tiu ˆi signo de pli delikata stato, s c c ˆ estis blanka, en plena ordo kaj preska˘ eleganta. Cio en li montris certan u solidecon, sed nenio prezentis al mi klarigon pri lia situacio en la vivo. La˘ u sia eksteraˆo li ˆajnis konvena homo. Lia parolado estis simpla, klara, rekta  s kaj kun certa nuanco de memfideco, kion oni ˆe simpla homo ordinare tre c malofte trovas. — Sinjoro doktoro, li diris, mi volus vin peti veni al mia infano; ni timas, ke al ˆi minacas atako de krupo. g Mi prenis mian ˆapelon kaj premis lin anta˘en, ˆar, se lia supozo estus c u c ˆ tiu ˆi malsano unu horo povas gusta, oni tie ˆi ne devis perdi tempon. Ce ˆ c c decidi inter vivo kaj morto — Post minuto ni estis sur la strato kaj paˆis s rapide tra unu el niaj larˆaj aleoj. La infano, li diris, ludis anta˘ la pordo, g u manˆis kun apetito sian vespermanˆon, iris poste dormi, kaj anta˘ mallonge g g u gi vekiˆis tre ra˘ka kaj kun sufoka tusado. Tiu ˆi okazo prezentis preska˘ ˆ g u c u nenian dubon, kaj mi rapidigis miajn paˆojn kaj post kelkaj minutoj mi s atingis kun mia akompananto la pordon de la domo. Ni levadis nin ˆiam c pli kaj pli alte ˆis la kvara etaˆo. La lasta etaˆo de la ˆtuparo estis kovrita g g g s per tapiˆoj kaj de supre lumis al ni malgranda lampo. Anta˘ la pordo kuˆis s u s bonega kaj tre fortika mato. Vi poste vidos, kial mi turnas atenton sur tiujn ˆi malgrandajn detalaˆojn. — Mi eniris en la malfermitan pordon kaj estis c  salutita de sufiˆe bela, pure kaj orde vestita virino, kiu ne povis esti iu alia, c ol la edzino de mia akompananto. — Mi ˆojas, ke vi tiel balda˘ venis, ˆi salutis min kun mola, pura akcento. g u s Vilˆjo, kiel ˆajnas, estas tiel elturmentita, ke li apena˘ povas spiri. Kaj post c s u minuto, kiam ni aliris al lia lito, mi a˘dis la senduban sonon de krupo, kiu u tute prave plenigis per tia timo la korojn de la gepatroj. ˆ — Cu tio ˆi estas krupo, sinjoro doktoro? demandis la patro kun ekscitita c voˆo, kiam mi klinis min super la infanon, belan trijaran knabon. c — Sendube, tre serioza atako. De kiam la afero ekˆajnis al vi suspekta? s — Anta˘ ˆirka˘ unu horo, estis la respondo, en kiu sonis forteco de karakuc u ˆ tero. Mi ekrigardis la patrinon. Si estis tre pala, sed ne kuraˆis paroli. g

4.2. LA HEJMO DE LA METIISTO

77

— En tia okazo estas kredeble nur tre malmulte da danˆero, mi diris, sed g ˆ vi havas akvon en la domo? ni devas tamen ion fari. Cu La viro aliris al unu kabineto, malfermis du pordojn, kaj oni povis nun vidi belan banan kuvon, parte plenigitan de akvo. Tio ˆi estis pli, ol mi c kuraˆis esperi, sed mi ne havis tempon, por miri. La malgranda knabo estis g en forta febro kaj malfacile bataladis pro spiro. Mi elprenis lin el lia malvarma lito, en kiu li kuˆis sur bela hara matraco, je kiu nenia princo bezonus honti, s senvestigis lin de liaj noktaj vestoj, starigis lin en la kuvon kaj ordonis al lia patro verˆi tri sitelojn da malvarma akvo super lian kolon kaj bruston, dum s mi per mia mano energie lin frotadis. Poste ni lin sekigis kaj frotadis tiel longe, ˆis la tuta korpo fariˆis flame ruˆa. Poste mi eltordis grandan viˆilon, g g g s trempitan en malvarman akvon, metis ˆin ˆirka˘ lian kolon kaj envolvis lin g c u en lanajn litkovrilojn. La malgranda brava knabo ˆion trankvile elportis, c kvaza˘ li komprenus, ke en apudestado de lia patro povus fariˆi al li nenio u g malbona. Post dekkvin minutoj aperis riˆa ˆvitado, la infano falis en sanan c s dormon kaj povis denove libere spiri. La danˆero pasis; tiel rapide pasas tiu g ˆi malsano kaj tiel facile ˆi estas kuracata. c g La zorgoplena vizaˆo de la patro beliˆis, kaj super la vizaˆon de la patrino g g g kuris radio da feliˆo. Mi direktadis miajn rigardojn de unu al la alia, kaj pli c ol iam mi estis en dubo, kian pozicion en la vivo ili povas okupi. Signoj de eminenta deveno a˘ pli alta eduko ne estis videblaj; ili ne faris la impreson u de bonklasaj homoj, kiuj falis en malriˆecon. Pli ˆuste ˆajnis, ke ni havas c g s tie ˆi okazon kontra˘an: ˆajnis pli ˆuste, ke ili de pli malalta ˆtupo de la c u s g s vivo levis sin al pli alta. Mi rigardis ˆirka˘en en la ˆambro, kiu okaze estis la c u c ˆ dormoˆambro. Cio estis en plej bona ordo. La litoj estis puraj, sed simplaj, c la blanka stebita litkovrilo ne povis kosti pli ol 10 ˆilingojn, sed kiel bele ˆi s g elrigardis! La blankaj flankkurtenoj estis el malkara muslino, sed iliaj faldoj pendis tiel dense, kvaza˘ ili estus el damasko — kaj kiel konvene ili elrigardis! u La banan kuvon kun la dense falditaj kurtenoj mi ne povis taksi pli ol 10 dolaroj. La tualeta tablo de eleganta formo kaj tute kovrita estis sendube el pina ligno kaj kostis duonon da dolaro. La pentraˆoj sur la muro estis bone  koloritaj litografaˆoj — pli belaj, multe pli belaj, ol oleaj pentraˆoj, kiujn mi   vidis en domoj de milionuloj: ili povis kosti po tri ˆis kvin ˆilingoj kaj la g s kadroj po unu dolaro. La planko estis kovrita per belaj tapiˆoj, kaj la muroj s estis de hela koloro. Per unu vorto, la ˆambro estis tuta ornamujeto — en c ˆiuj partoj tiel en ordo, kvaza˘ artisto ˆin aranˆis. c u g g Lasante la knabon al trankvila dormado kaj donante la necesajn klarigojn pri la bano post lia vekiˆo, mi iris kun la gemastroj en la duan ˆambron, kiu g c posedis alian, sed egale belan aranˆon. Oni povus ˆin preni por gastoˆambro, g g c por laborejo de artisto a˘ por manˆoˆambro. La muroj estis kovritaj per u g c pentraˆoj — portretoj, historiaj skizoj kaj pejzaˆoj — ˆio pentraˆoj, kiujn  g c 

78

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

povis elekti nur homo kun gusto ˆe modestaj rimedoj, kiuj tamen havas tiom c same grandan indon, kiel bonaj libroj. Kaj parolante pri tiuj ˆi lastaj, mi c devas tie ˆi rimarki, ke apud la kameno pendis malgranda biblioteko, kiu ˆe c c la unua rigardo montris al mi, ke ˆi enhavas la plej elektitajn trezorojn de la g angla literaturo. La mastro iris al la skribotablo, malfermis unu fakon kaj elprenis monon. — Kiom mi ˆuldas al vi, sinjoro doktoro? li demandis, tenante prete la s monon. Levante min sur la ˆtuparon, mi pensis, ke mi devos atendi je mia honos rario, a˘ ke mi ˆin neniam ricevos, sed nun ˆio ˆanˆiˆis. Mi ne bezonis nun, u g c s gg kiel ˆi ofte okazas, sciiˆi pri la pli detalaj cirkonstancoj kaj mezuri la˘ tio g g u ˆi mian postulon. La homo staris anta˘ mi preta, por pagi; tamen videble c u li apartenis al la klaso de laboristoj kaj estis tre malproksima de bonhaveco; mi tial povis difini al li nur la plej malaltan sumon. — Unu dolaro ˆajnas al mi ne sufiˆa, li respondis. Vi havis pli grandan s c laboron, ol la solan skribadon de recepto. ˆ — Cu vi laboras por via sintenado? mi demandis, esperante iom malkovri la sekreton. Li ridetis kaj montris al mi sian manon, kiu prezentis la signojn de honesta laborado. Vi estas metiisto, mi diris kun la intenco sciiˆi pli g multe. — Prenu tion ˆi, li diris kaj metis kun nerifuzebla gesto dudolaran banc knoton en mian manon, kaj mi kontentigos vian scivolecon, ˆar vi ja ne povas c kaˆi, ke vi estas iom scivola. s En ˆio tio ˆi estis ia honesta, estiminda sincereco, kiu havis por mi apartan c c ˆarmon. Mi metis la banknoton en la poˆon, dum la mastro iris al la pordo, c s malfermis ˆin kaj montris al mi kabineton de meza grandeco, en kiu mi de g la unua rigardo ekkonis metiejon de botisto. — Vi estas kredeble eksterordinara laboristo, mi diris, ˆirka˘rigardante c u la ˆambron, kiu ˆajnis al mi preska˘ lukse meblita, dum ˆe pli proksima c s u c observado de ˆiu objekto fariˆis al mi klare, ke ˆi ne povas multe kosti. c g g — Ne, vi eraras. Mi perlaboras nur iom pli ol unu dolaron en tago. Mia edzino iom helpas. Krom la domaj laboroj kaj la zorgado pri la infano ˆi s perlaboras tiom, ke nia semajna enspezo prezentas mezonombre ok dolarojn. Ni komencis per nenio, kaj ni nun vivas tiel, kiel vi vidas. Tiu ˆi komforto, tiu ˆi konvena aranˆo, kiu prezentis preska˘ lukson, ˆio c c g u c tio ˆi por ok dolaroj semajne! Mi esprimis mian miregon. c — Mi estus en granda timo, se ni tiom devus elspezi, li rimarkis. Ni kun tio ˆi ne sole vivis ˆis nun, sed ni havas anka˘ jam ion en la ˆpara c g u s ˆ banko. — Cu vi volos esti tiel bona kaj klarigi al mi, kiel vi tion ˆi faras? mi c demandis, ˆar mi efektive forte volis sciiˆi, kiel botisto kun edzino kaj infano, c g perlaborante ok dolarojn semajne, povas vivi en komforto kaj eleganteco kaj

4.2. LA HEJMO DE LA METIISTO

79

ankora˘ kolekti monon. u — Kun plezuro, li respondis, ˆar eble vi aliajn, kiuj ne estas en pli bona c stato, ol mi, povos konvinki, ke ili faru al si sian situacion kiel eble plej oportuna. Mi prenis la donitan al mi seˆon, kaj ni sidiˆis, dum lia edzino, a˘skultinte g g u la facilan kaj regulan spiradon de sia infano, sidiˆis, por kudri. g — Mia nomo estas William Carter, li diris. Mia patro mortis, kiam mi estis ankora˘ juna, kaj, posedante ordinaran lernejan sciadon, mi estis donita u al botisto, por lerni. Mi estis granda amanto de legado, kaj mian liberan tempon mi pleje uzadis tiel, ke mi konatiˆadis kun la libroj el la biblioteko g de la metiolernantoj. La plej multe plaˆis al mi la plenaj je saˆo de la vivo c g verkoj de W. Cobbet. Mi decidis sekvi lian ekzemplon kaj labori, kiom mi povas, por mia kleriˆo, kaj mi pensas, ke mi ne vane laboris. Sed la edukado g de la homo da˘ras la tutan vivon, kaj ju pli mi lernas, des pli multe mi vidas, u ke mi devas aukora˘ lerni. u Mi estis ankora˘ de nelonge submajstro, kiam mi enamiˆis en mian Maru g ion tie, kiun multaj nomas tre bela, kiun mi tamen ekkonis kiel tre bonan. Mario ekrigardis kun tia gaja, ˆarma rideto, ke la opinio de multaj ˆajnis c s al mi tute prava. — Laborinte unu jaron kiel submajstro kaj ˆparinte kelkajn dolarojn (mi s havis gravan ka˘zon por ˆpari), mi edziˆis kun mia Mario. Mi loˆis ˆe ˆia u s g g c s patro, kaj ˆi ˆirka˘kudradis ˆuojn por la magazeno, por kiu mi laboradis. s c u s Tiel ni vivis kelkajn semajnojn en la domo de ˆiaj gepatroj, sed tio ˆi ja s c ne estis nia propra hejmo, kaj tiel ni decidis aranˆi propran mastraˆon. Ni g  povis pensi nur pri modesta loˆejo, kaj mi tutan semajnon serˆis tian, ˆar jen g c c ˆ loˆejo estis por mi tro kara, jen tro mizera. Fine mi trovis tiun ˆi loˆejon. Gi g c g estis nova kaj pura, alta kaj kun bona aero, kaj mi pensis, ke estus oportune loˆi en ˆi. Mi luis ˆin por kvindek dolaroj por jaro, ˆar kvankam la loˆejoj g g g c g ˆirka˘ ni ˆiuj estas pli karaj, nia mastro kontentiˆas je tiu ˆi sumo, ˆar li estas c u c g c c kontenta je ni kiel luantoj. La loˆejo tiel jam estis, sed ˆi estis malplena, kaj g g krom ni mem ni havis nur tre malmulte por enporti, sed ni gaje komencis labori, ni penadis perlaboradi kiel eble pli multe, ni ˆparis, kiom ni povis, — s kaj vi vidas, kion ni atingis. — Mi vidas, sed mi ne komprenas, mi diris kun la intenco a˘di ion pri la u mastrumado de tiu ˆi modesta kaj bela hejmo. c — Nu, tio ˆi estas sufiˆe simpla. Kiam mi kun mia edzino tie ˆi enloˆiˆis c c c gg kaj ni okupis nian loˆejon kun unu tablo, du seˆoj, unu forno por kuirado, g g unu a˘ du patoj kaj unu mallarˆa lito kun pajla matraco, ni faris konsiliˆon u g g de milito. Nu, kara Mario, mi diris, ni estas tie ˆi; dume ni havas ankora˘ c u nenion kaj devas ˆion ankora˘ akiri, kaj por tio ˆi ni povas kalkuli nur je niaj c u c dek fingroj.

80

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

— Ni trovis, ke ni povas mezonombre perlabori ok dolarojn. Ni tial decidis vivi tiel malkare, kiel nur eble, ˆpari, kiom ni nur povos, kaj kiom eble — ˆion s c fari mem. Nia pago por la loˆejo prezentis la sumon de unu dolaro semajne, g nia brula materialo, lumigo, uzado de akvo kaj aliaj bagateloj ankora˘ unu u dolaron. Tian saman sumon ni difinis por vestoj, kaj per tio, ke ni aˆetas c la plej bonajn ˆtofojn kaj penas konservi la vestojn, kiom ni nur povas, ni s povas ˆiam esti bone vestitaj. Eˆ mia edzino estas kontenta je sia vestaro kaj c c trovas, ke kruda silko po 6 ˆilingoj por ulno estas kompare kun la tempo de s uzado pli malkara, ol kalikoto po 1 ˆilingo. Tio ˆi faras 3 dolarojn semajne, s c kaj nun restas ankora˘ la manˆaˆoj. Por tio ˆi mi kalkulas por ni tri unu u g  c dolaron semajne. — Tio estas unu dolaron por ˆiu persono? — Ne, unu c ˆ dolaron por ni ˆiuj. Sajnas, ke vi estas surprizita, sed la kalkulo estas ˆusta. c g — En la komenco ni elspezadis por tio ˆi pli multe, sed kun la tempo ni c lernis vivi pli bone kaj pli malkare, tiel ke post la pagado de ˆiuj elspezoj por c loˆejo, hejtado, lumigado, vestoj, akvo kaj manˆaˆo restas ankora˘ pura sug g  u perfluo de 4 dolaroj semajne. Mi ne kalkulis kompreneble flankajn elspezojn, ekzemple se ni iam vizitas la teatron a˘ koncerton, a˘ havas gastojn ˆe ni. u u c Rimarkinte rideton sur miaj lipoj, li da˘rigis: — Jes, ni akceptas anka˘ u u gastojn kaj amuzas nin ˆe tio ˆi tre bone. Iafoje ni havas dekon da gastoj, c c kaj ilia regalado per ˆokolado, kukoj k. t. p. kostas al ni ne pli ol 2 dolarojn; c sed tio ˆi anka˘ ne tro ofte okazas. Tiel al ni en ˆia okazo restas ankora˘ 200 c u c u dolaroj jare, por kiuj ni nin aranˆis, kiel vi vidas, kaj rezervis kapitaleton en g la ˆpara banko. s — Mi vidas ˆion tion ˆi, mi diris, nur ne kiel vi vivas. Multaj metiistoj c c elspezas pli ol tion ˆi por cigaroj, ne parolante jam pri drinkoj. Mi petas vin, c rakontu al mi, kiel vi vivas. — Kun plezuro. Mi ne fumas cigarojn, anka˘ u ne maˆas tabakon kaj nek mi nek mia edzino flaras tabakon. c La edzino eniris kun agrabla rideto, sed ne interrompis nin, ˆar ˆi pensis, c s kiel ˆajnas, ke ˆia edzo ja anka˘ sen ˆia helpo komprenas paroli. s s u s De la tago de mia edziˆo mi uzis nenian alkoholaˆon, nur kvar fojojn en g  jaro mi trinkas glaseton da vino, kaj nome: en la festo de Kristonasko, en la c Nova Jaro, la 4-an de Julio 1 kaj en la naskotago de nia filo. Tiu ˆi tago estas por ni aparta festo. Mi legis sufiˆe da higienaj libroj kaj scias, ke teo kaj kafo c estas narkotikaj trinkaˆoj sen nutra enhavo, kaj mi sufiˆe longe esploris la  c manˆon kreskaˆan kaj mi lernis dece estimi ˆin; mi ekkonis ˆian pli grandan g  g g indon en komparo kun la dieto miksita kaj trovis, ke ˆi pli bone servas al mi, g ol tiu ˆi lasta, kaj ˆar ni kune legas kaj eksperimentas, tial mia edzino pensas c c tiel same, kiel mi. — Sed kion do vi manˆas kaj trinkas? mi demandis scivole, por sciiˆi, g g
1

ˆ La jartago de la sendependiˆo de la Nord-Amerikaj Statoj. g

4.2. LA HEJMO DE LA METIISTO

81

kiel malproksime la memedukita filozofo progresis en la leˆoj de higieno. g — Venu, kaj mi montros al vi, li diris, prenante kandelon kaj kondukante min en vastan provizejon. Jen vi vidas anta˘ ˆio muelilon, kiu kostas al mi uc ˆ muelas mian tutan grenon, donas al mi la plej freˆan kaj 10 ˆilingojn. Gi s s belan farunon kaj ˆparas al mi la monon por muelado. Jen estas bareleto s da tritiko. Mi aˆetas la plej bonan, kaj mi estas certa, ke ˆi estas pura c g ˆ kostas malpli ol 3 cendoj por funto, kaj funto da tritiko estas kaj bona. Gi sufiˆa, kiel mi scias, por la taga nutrado de homo. Ni preparas el ˆi panon, c g kukon kaj kaˆon. Jen estas sako da terpomoj. Jen estas maizo. Jen estas c faboj, kesto da rizo, tapioko kaj makaronoj. Jen estas bareleto da plej bonaj pomoj. Jen skatolo kun sukero kaj jen nia poto butera. Ni prenas ˆiutage c kvarton da vilaˆa lakto, kaj niajn ceterajn manˆaˆojn mi aˆetas tie, kie mi g g  c ilin ricevas la plej bone kaj plej malkare. Se vi kalkulos, vi facile trovos, ke unu dolaro semajne por tiaj rimedoj de nutrado ne sole estas sufiˆa, sed ke c al ni estas permesita ˆe tio ˆi sana kaj preska˘ luksa malsameco. Ekster tio c c u ˆi ni manˆas verdajn legomojn, fruktojn kaj berojn, kiujn alportas ˆiufoje c g c la responda jartempo. En la somero ni havas fragojn kaj persikojn, kiam ili estas maturaj kaj bonaj; el ˆiuj tiuj ˆi simplaj materialoj mia edzino preparas c c manˆojn, kiujn mi certe preferas al la manˆoj el la kuirejoj de la plej bonaj g g hoteloj. Mi a˘dis sufiˆe. Tie ˆi mi trovis komforton, prudentecon, guston kaj modu c c estan lukson ˆe simpla metiisto, kiu komprenis vivi kun malgrandaj elspezoj. c Kiom da senbezonaj plendoj povus esti evititaj, kiom da ˆagreno kaj suferoj c povus esti forigitaj, se ˆiuj laboristoj vivus tiel prudente, kiel William Carter. c Neniam mi premis al iu la manon kun pli sincera estimo kaj koreco, ol tiam, kiam mi diris “bonan nokton” al tiu ˆi feliˆa paro, kiu en tiu ˆi kara urbo kun c c c 8 dolaroj de semajnaj enspezoj vivas lukse kaj riˆiˆas kaj levas la benketon cg de botisto al la indo de instrua seˆo de praktika filozofo. g Leganto, se vi volas profiti de tiu ˆi malgranda historio, sekvu nur la c vortojn de la Biblio: “iru kaj faru tion saman.” 3 9 3

82

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

4.3

La forgesita pipo
Rakonto de A. EDELMANN. Tradukis I. KAMINSKI.

En unu el la pluvaj tagoj de Marto per grandaj paˆoj iris sur la kota strato s de la vilaˆo Vindirkovo unu vilaˆano, havanta la aˆon de ˆirka˘ tridek jaroj; g g g c u sed ˆajnis, ke li estas multe pli maljuna. Li portis disˆiritajn lankitelon kaj s s ˆemizon, tra kiuj elrigardis la malgrasa brusto; lia piedvesto ne estis pli bona c — unu fliko sur alia; el la truaj plandoj estis vidata la pajla substerno; sur la kapo maldece sidis disˆirita, grasmakulita lana ˆapo. Lia bruna senforma s c malsobra vizaˆo, sur kiu ankora˘ restis signoj de anta˘a beleco, estis tuta g u u kovrita per ruˆaj ˆvelaj aknoj; la okuloj estis ruˆaj kaj elstarantaj; la kapo g s g jam brilis en kelkaj lokoj per grizaˆo. . . Per unu vorto, jam la˘ la sola eksteraˆo  u  de la vilaˆano oni povis juˆi pri la diboˆa vivo, kiun li kondukis. g g c Kaj efektive, granda drinkanto estis tiu ˆi vilaˆano, Doroteo Nilov. Jen c g pasis jam pli ol jaro, ke li komencis drinkadi; sed en tiu ˆi jaro li jam havis c tempon fordrinki sian tutan havon kaj la havon de sia edzino. Lian domon oni anta˘ nelonge vendis publike por depagaj mankorestoj. Ne dezirante u prilabori mem la pecon da tero, kiu restis ˆe li, li farmigis ˆin, kaj la farman c g monon li fordrinkis en unu semajno. De frua mateno ˆis malfrua nokto li pasigadis la tempon en la drinkejo, g kaj ˆion, kio enfalis en liajn manojn, li forportadis al la drinkejmastro Vavilo c Panfiloviˆ, kiu pro sia boneco ne abomenis eˆ ˆifonon. Nia Doroteo Nilov c c c anka˘ estis malbona edzo kaj patro. Li neniam pensis pri sia malsatanta u familio, kaj lia kvieta, bona edzino Malanja devis akiradi la mizeran ˆiutagan c nutraˆon por si, sia edzo kaj infano — dujara bubeto — per kudrado, lavado  a˘ ia alia laborado. Sed Doroteo ne sole ne estis danka al ˆi por tio, sed u s batadis ˆin preska˘ ˆiutage, revenante hejmen malsobre. Pri sia infano li s u c tute ne zorgis kaj, oni povas diri, tute ˆin ne konis. g Ankora˘ anta˘ nelonge Doroteo Nilov estis kalkulata la plej riˆa mastro u u c en Vindirkovo. Li havis vastan dometon, multon da tero, bruto kaj ˆia havo. c Sian edzinon Malanja’n, kiu fra˘line estis la plej riˆa kaj plej bela fianˆino u c c en la tula vilaˆo, li amis pasie. Laborante fervore, li vivis kviete kaj estis g estimata de ˆiuj Vindirkovanoj. Sed “nek eterne da˘ras la ˆojoj, nek senfinaj c u g estas la malˆojoj”, diras rusa proverbo. La ˆojoj pasis anka˘ ˆe nia Doroteo, g g uc sed li mem estis la ka˘zo de tio ˆi: li amikiˆis kun malbonaj kolegoj kaj u c g komencis drinkadi, diboˆadi, kaj ˆio transturniˆis la fundo supren. Post unu c c g jaro ˆe Doroteo jam nenio restis — ˆio transiris al la drinkejmastro Vavilo. c c Nun ni vidas Doroteon, sin direktantan al sia kaduka dometo, kiu staris sur la rando mem de la vilaˆo, modeste alpreminte sin al la plektobaro. Lia g

4.3. LA FORGESITA PIPO

83

vizaˆo esprimis ˆagrenon. Kaj efektive, ekzistis ka˘zo por ˆagreno: li devis g c u c forlasi en la drinkejo la gajan drinkantaron kaj foriri hejmen, por preni la pipon, kiun li tie forgesis sur la breto. . . La dometo estis fine atingita, kaj li eniris. La mastrino forestis; ˆi foriris s ien al najbaro, por preni prunte kelke da terpomoj por sia infano. La internaˆo de la dometo konsistis el malgranda kaverno, kies tri kvaro nojn okupis granda rusa forno. Duo da makulitaj seˆoj, tablo kun diskrevinta g tabulo, malgranda kesteto, en kiu estis konservata la tuta havoresto de la malfeliˆuloj, kaj tre malgranda malnova sanktfiguro — jen estas la tuta orc namaˆo de tiu ˆi kaverno. Krom tio estis alligita al la plafono lulilo, en kiu  c la infano de Doroteo ripozis per trankvila dormo. Sur ˆio kuˆis la sigelo de c s malriˆeco, tamen ˆio estis pura kaj bonorda kaj sur ˆio estis vidata la mano c c c de bona kaj zorgema mastrino. Enirante, Doroteo rekte sin direktis al la breto, prenis la pipon, sed anka˘ u kunprenis la hakilon, por ˆe la okazo forporti en la drinkejon, kaj li estis jam c kaptinta la fermilon de la pordo, por eliri, sed en tiu ˆi momento eksonis c en la ˆambro sonora infana rido. Doroteo rapide sin returnis. . . En la lulilo, c eltirante la manetojn, nur en ˆemizo sole, staris blonda infano, vekita de la c pezaj paˆoj de la patro. Sur la malgrandegaj lipetoj ludis ˆoja rideto, kaj s g gaje balancante la vilan kapeton, la infano babiladis: “Patreto! Paˆjo!”. . . c Io ekmoviˆis en la malmola animo de Doroteo. Malrapide li aliris al la g lulilo, elprenis per siaj maldelikataj manoj la infanon kaj ekkisis ˆin. La g infano ˆirka˘prenis per siaj manetoj la kolon de la patro kaj algluiˆis al c u g lia brusto, gaje krietante kaj senˆese babilante: “Patreto! Paˆjo!”, la solajn c c vortojn, kiujn ˆi jam povis libere elparoli. Doroteo ekkisis la infanon ankora˘ g u unu fojon kaj volis kuˆigi ˆin ree en la lulilon. Sed la infano ne deprenis siajn s g manetojn kaj sendeturne rigardadis la patron per siaj klaraj nigraj okuletoj. Denove io ekpikis la koron de Doroteo, kvaza˘ la rigardo de la senkulpa u infano trabruligus lin trae kaj disfluidigus la glacion, per kiu estis kovrita lia koro. Al li ˆajnis, ke la infano rigardas lin riproˆe kaj ke ˆi kvaza˘ volas diri s c g u per tiu ˆi rigardo: — Patreto! vi volas forlasi min, por foriri en la drinkejon, c fordrinki la lastan hakilon, tute ne zorgante pri la malfeliˆa panjo, kiu nun c malaltigas sin ˆe la najbaroj. . . Kaj kion donas al vi la malbenita drinkado? c Li mem iel nevole ekrigardis en la okulojn de la infano. . . kaj ektremis, kvaza˘ en tiu ˆi spegulo de la senkulpeco kaj pureco li ekvidis sian vivon en u c g ˆia tuta abomeninda nudeco. Malvarma ˆvito montris sin sur lia vizaˆo; lia koro forte ekfrapis. Li estis s g kiel en febro: la kapo al li brulis kaj tra la korpon trakuris tremfrosto, liaj piedoj ne volis lin teni kaj la tero kvaza˘ ˆanceliˆis sub ili. En tiu ˆi minuto us g c Doroteo sentis teruran internan bataladon. Li deziregis denove foriri en la drinkejon, por diboˆi kun siaj gajaj senzorgaj kolegoj, sed la konscienco, c

84

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

vekita de la infana rigardo, kvaza˘ alforˆis lin al la tero, al la loko, kie li u g haltis. . . En tiu ˆi minuto la pordo malfermiˆis kaj eniris Malanja, portante c g bastaˆon kun terpomoj.  Kiam ˆi ekvidis sian edzon, starantan kun la infano sur la manoj, ˆi s s pretervole haltis sur la sojlo, kiel alforˆita. Dume li pretervole ekrigardis g ˆin kaj ekvidis tion, kion li anta˘e tute ne rimarkadis, tiel bone, tiel klare, s u kvaza˘ liaj okuloj subite malfermiˆis. Li ekvidis ˆian delikatan, malgajan u g s vizaˆon, ˆiajn grandajn, belajn okulojn, ˆiajn palajn, velkintajn lipojn kaj g s s la vangojn, kiuj anta˘ nelonge estis ruˆaj kiel papava floro. Li ekvidis ˆion u g c ˆi, kaj lia vizaˆo ekruˆiˆis de honto. Sed de tiu ˆi momento ˆesiˆis la interna c g gg c c g batalo en lia animo, li subite eksentis ian abomenon kontra˘ si mem kaj iel u instinkte komprenis, ke li nun por nenio en la mondo revenus en la drinkejon. En atako de ˆojo kaj konfuzo, kun koro trankvila, sed konsumata de amo kaj g kompato, li rigardis la elturmentitan vizaˆon de Malanja kaj ne sciis, kion g diri. — Bonan tagon, Malanjeto, kial vi ektimiˆis? fine apena˘ elparolis Dorog u teo kaj ˆe tiuj ˆi vortoj ekrigardis la edzinon per tia rigardo, kiu rememorigis c c ˆ al la malfeliˆa virino la pasintan feliˆan tempon. Si komprenis, ke ˆi nun ne c c s devas lin timi; forte, sed ˆoje ekfrapis ˆia koro, kaj klara rideto eklumigis g s ˆian vizaˆon. s g Dume Doroteo aliris al ˆi, ekkisis ˆin kaj poste, montrante per la okuloj s s la infanon, li ekmurmuris: — Li estos bona bubo. Li ne ektimiˆis anta˘ mi, Malanjeto. Li estos g u bubo-bravulo! Kaj denove li ˆirka˘prenis per la dekstra, libera mano la c u edzinon, altiris ˆin al si kaj malla˘te diris al ˆi: s u s — Mi scias, Malanja, ke mi multe estas kulpa anta˘ vi. . . sed nun estas u ˆ fino al ˆio, Malanja. . . Neniam pli. . . Mi ˆuras, ke mi pli ne drinkos. . . Cu vi c  a˘das, Malanja. . . neniam, neniam. . . La infano estu atestanto, ke mi ˆis la u g morto ne prenos en la buˆon tiun malbenitan trinkaˆon. . . s  ˆ Si estis pala, kiel tolo, kaj ne povis elparoli eˆ unu vorton; ˆi nur ˆirka˘c s c u prenis Doroteon kaj forte, forte ekkisis lin. — Mi estas peka anta˘ vi, Malanja; mi devas peti vin kaj stari sur la u genuoj anta˘ vi, ˆar mi, malbenita, pereigis, tre malfeliˆigis vin. Kaj li efeku c c tive, ankora˘ tenante la infanon, mallevis sin anta˘ la edzino sur la genuojn u u kaj forte kliniˆis anta˘ ˆiaj piedoj. Kaj li tiel longe ne levis sin, ˆis ˆi, la˘te g us g s u ploregante, levis lin kaj sidigis lin sur la benkon. — Ha, mi malsaˆulo. . . malhonorulo. . . granda malsobrulo. . . parolis Dog roteo, sidante sur la benko kaj direktinte siajn okulojn al la planko. Jen kion ka˘zis al mi la drinkado! Vi nur pardonu min, kaj mi ˆuras per Dio, mi ˆesos u  c drinki! Li, li estos atestanto! La lastajn vortojn li elparolis, montrante per unu mano la infanon kaj la duan manon kunpreminte en pugnon. Malanja

4.3. LA FORGESITA PIPO

85

ploris; ˆi forte beda˘ris sian edzon. s u — Mi pardonas vin, kara; Dio kaj la homoj anka˘ vin pardonos. Nur u ˆesu, Doˆjo, drinki la malbenitan vinon; ˆi ja pereigis vin! c c g — Ho, ho, mi, malfeliˆulo, ne kvietiˆis Doroteo. Kial mi vin senkulpan c g pereigis!. . . Mi nun nenion havas, nek ˆevalon, nek bovinon. . . Kie estis mia c konscienco! Kaj Doroteo la˘te ekˆemis. Longe konsoladis lin Malanja, kiel ˆi povis. u g s Sed li tute trankviliˆis nur en la vespero. g Kaj longe ankora˘ ili parolis inter si pri tio, kiel komenci novan vivon, kaj u nur tiam, kiam la vilaˆa sonorilo malgaje eksonis noktomezon, ili sin levis g de apud la tablo. Varmege ili preˆis anta˘ sia sanktfiguro, kaj kun feliˆaj g u c vizaˆoj, sur kiuj estis esprimita ia anˆela kvieteco, ili iris dormi. . . g g Tiel finiˆis la feliˆa tago de niaj malriˆuloj. g c c @ Pasis kelkaj jaroj. Sur tiu loko, kie staris anta˘e la mizera dometo de u Doroteo, staris nun vasta pina domo kun peroneto. Apud la domo, gaje babilante, ludis du malgrandaj infanoj, kaj sur la peroneto sidis, okupita de kudrado, juna bela virino en ruˆa sarafano. Estis malfacile rekoni en ˆi la g s ˆ estis la familio de Doroteo, kiu anta˘an malsaneman, palan Malanja’n. Gi u severe plenumis la donitan promeson kaj ˆesigis sian anta˘an diboˆan vivon. c u c Kiel ofte rememoradis la geedzoj pri tiu feliˆa tago, kiam Doroteo forgesis c en la domo la pipon kaj, por preni ˆin, venis el la drinkejo, por jam neniam g tien reveni. 3 9 3

86

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

4.4

Arturo
(Rakonto de V. DEVJATNIN.) I

Sinjorino Anneto, kvankam sufiˆe matura en sia aˆo (ˆi havis preska˘ 50 c g s u jarojn), tre bone ankora˘ sin konservis, almena˘ la˘ ˆia ekstera vido oni ne u u us povis ˆin nomi maljunulino: la koloro de ˆia vizaˆo estis ˆiam tiel roza, la s s g c dentoj tiel blankaj kaj ebenaj, ke iafoje eˆ nevole naskiˆadis tre ofenda por c g ˆi suspekto. Sinjorino Anneto, la˘ la volo de la sorto, ˆis nun ankora˘ estas s u g u ˆ mem rakontis al mi (mi ˆis nun fra˘lino, sed. . . ˆi estas jam vidvino!. . . Si u s g estas ˆia amiko), ke ˆi perdis sian junan belan edzon tuj post la edziniˆo; s s g apena˘ la junaj geedzoj revenis el la preˆejo, ˆia edzo falis kaj mortis! Al u g s li fariˆis kredeble disˆiro de koro, tro multe plenigita de amo. Dank’ al g s tiu ˆi okazo la malfeliˆa sinjorino restis vidvino, travivinte kun la edzo nur c c proksimume duonon da horo. De tiu tempo pasis jam tridek jaroj, la amo de sinjorino Anneto havis jam tempon tute malvarmiˆi, sed edziniˆo entute g g tiom ˆin timigis, ke ˆi decidis senrefare jam eterno resti fra˘lino kaj eˆ ˆuris s s u c sankte plenumi tiun ˆi decidon. Sed la petolema sorto subite devigis ˆin c s ankora˘ unu fojon facile tuˆi la katenojn de Himeneo. Jen kio okazis. u s II Unu fojon sinjorino Anneto veturis sur fervojo, revenante el la malgranda urbeto K. post enterigo de sia kuzo. Okupinte en la vagono tre oportunan kanapeton, ˆi volis ekdormi, dezirante almena˘ per tio ˆi sin liberigi de ˆin s u c s premanta ˆarˆa impreso de morto, — sed subite, rigardinte okaze la plankon, s g ˆi vidis ian libron, forgesitan kredeble de elirinta veturanto. Sinjorino Ans neto levis ˆin kaj malfermis: tio ˆi estis franca tradukita romano sub la titolo: g c ˆ estis tre ˆoja je tiu ˆi neatendita trovaˆo kaj komen“Terura sekreto”. Si g c  cis avide legi paˆon post paˆo. La romano estis tre interesa: en ˆi estis g g g teruraj mortigoj kaj sekretaj malaperoj kaj malfeliˆa amo, per unu vorto, c en ˆi estis ˆio, kio devas esti en ˆusta romano, — kaj entute en la romano g c g estis tia miksaˆo, ke sinjorino Anneto nur kun granda malfacileco povis kom preni kvankam malmulte tiun ˆi mirindan produktaˆon de la genia a˘toro. c  u Tiu ˆi malfacila laborado de la kapo lacigis la malfeliˆan legantinon, kaj ˆi c c s ekdormis. . . ˆ Jen ˆi sonˆas, kvaza˘ ˆi estas ankora˘ tre juna knabino. Si senfine amas s g us u lin kaj li, bela, flama junulo, varmege, pasie ˆin amas. Sed la kruela patro s elektis por ˆi malbelegan, maljunan, senharan baronon, kiu scias ian terus ran familian sekreton de ˆia patro kaj per tio ˆi tenas lin en siaj manoj. s c

4.4. ARTURO

87

La terura tempo proksimiˆas: jam estas difinita la tago de edziniˆo kun la g g barono. . . La patro ˆin enˆlosis en malgrandan ˆambreton kaj alstarigis al ˆi s s c s maljunan diablistinon servantinon, kiu atente ˆin gardas kaj ne permesas al s ˆi eˆ paˆon fari libere, — kaj ˆi, malfeliˆa ofero de la patra krueleco kaj de la s c s s c malbonega barona volupto, ne povas eˆ sciigi lin, sian amatan, pri sia terura c situacio!. . . En malespero ˆi ˆiras siajn harojn, sin ˆetadas en la ˆambro, kaj s s  c fine, tute freneziˆinte, ˆi saltas kun kapo malsupren el la fenestro sur la pavig s mon kaj. . . ho mirindaˆo!. . . ˆi enfalis en la brakojn de sia amanto! Ili flugas,  s flugas, flugas kun nekredebla rapideco en ia sorˆa kaleˆo al la rando de la c s mondo, al plej feliˆa Arkadujo. . . Jen jam estas proksime, al ˆi jam blovetis c s feliˆo. . . Sed subite post ili fariˆis forta bruo. Ili rigardas kaj. . . ho, teruro: c g persekuto!. . . Sur nigra flugila ˆevalo rapide flugas la barono!. . . Minace brilas c liaj verdaj okuloj, liaj haroj estas disblovitaj, liaj longaj malgrasaj manoj kun akraj kurbaj ungegoj estas etenditaj anta˘en. . . Lia forta ˆevalo flugas u c kun rapideco de sago, distranˆante kun fajfo la aeron per sia larˆa fortika c g brusto. . . Ankora˘ unu momento, kaj la geamantoj nepre devas perei!. . . La u juna fra˘lino pli proksime sin alpremis al sia karulo, ˆirka˘prenis lin, li forte, u c u dolˆe ˆin kisis kaj. . . ˆi vekiˆis. c s s g En la preska˘ tute malplena vagono estis mistera duonlumo: kelkaj lanteru noj estis estingitaj, kaj la ankora˘ brulantaj estis kovritaj per mallumaj u verdaj kurtenetoj, tra kiuj ili apena˘ ˆirka˘lumis du a˘ tri dormantajn veuc u u turantojn. Sinjorino Anneto eksentis, ke iu delikate premas ˆian manon, kaj nur s nun ˆi ekvidis starantan anta˘ ˆi sur genuoj ian nekonatan viron, kiun ˆi, s u s s mem ne komprenante per kia maniero, forte ˆirka˘prenis per la maldekstra c u ˆ libera mano. . . Si eksaltis, kvaza˘ pikita de serpento, kaj kun teruro rigardis u ˆirka˘en: en la vagono estis tute silente. c u — Kion vi volas, sinjoro? La nekonato malrapide sin levis kaj kun petego etendis al ˆi la manojn. s — Pardonu! li murmuretis: pardonu, se mi vin nevole ofendis. . . Sed vi tiel afable respondadis miajn karesojn, ke mi pensis. . . Ho, pardonu, pardonu min!. . . Kaj li ree stariˆis sur la genuoj, kaptis ˆian manon kaj alpremis ˆin al g s g siaj lipoj. Al sinjorino Anneto ˆajnis, ke tio ˆi estas ankora˘ sonˆo. . . Fine ˆi s c u g s malla˘te liberigis de li sian manon. u — Levu vin, pro Dio! kion vi faras? ˆi diris al la nekonato: ni ja povas s fariˆi objekto de atento por ˆiuj veturantoj! g c Li senvorte obeis. Sinjorino Anneto iom post iom komencis trankviliˆadi, g kaj vidante, ke la stranga sinjoro tute ne estas por ˆi danˆera, sed, kontra˘e, s g u li mem timas ion, ˆi tute trankviliˆis kaj eˆ ekinteresiˆis je tiu ˆi neatens g c g c dita aventuro kaj anka˘ je la mistera nekonato, kiu silente sidis anta˘ ˆi sur u us

88

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

la kanapeto. Sinjorino Anneto sin levis, forˆovis la kurteneton de la plej s proksima lanterno kaj, dank’ al ˆia lumo, ekvidis anta˘ si belan kaj eksg u terordinare simpatian viron en la aˆo de ˆirka˘ 35 jaroj. Liaj densaj nigraj g c u ondaj haroj kun intenca nezorgeco estis forˆetitaj posten kaj bone ombris la  agrablan palecon de la bela maldika vizaˆo kun malgranda barbeto; la vivaj g esprimaj okuloj de ia nedifinita koloro lumis de sento, kiun tuj oni ne povas kompreni, — sed tiu ˆi sento havis ian forlogantan forton. . . Sinjorino Anneto c nun rememoris, ke ˆi sufiˆe ofte renkontadis tiun ˆi belulon sur la strato en s c c ˆ decidis ekparoli kun li. K., — kaj sekve li estas al ˆi iom konata. Si s — Pardonu, ˆi komencis, mian ne tute modestan demandon, sed mi tre s volas scii, kiu vi estas. Al mi ˆajnas, ke mi vin renkontadis en K., kaj s tial. . . tial via vizaˆo estas al mi iom konata. De kie, kien kaj pro kio vi g veturas? La nekonato ekˆemis. g — Tro malgaja kaj, la plej grava, tro longa estas la historio, respondis li nevolonte: post duono da horo ni estos jam en K., kaj mi ne havos sufiˆe da c tempo, por kontentigi vian scivolecon, — sekve oni ne devas eˆ komenci. Mi c diros nur sole, ke mi estas la plej malfeliˆa homo en la tuta mondo, mi estas de c ˆ ˆiuj pelata, de ˆiuj malamata kaj de neniu amata. . . Ciujn viajn demandojn: c c de kie mi veturas, kien kaj pro kio, mi nur povas respondi: mi ne scias, ne scias, ne scias!. . . Kaj la nekonato, kaˆinte la vizaˆon per la manoj, restis en s g profunda silento. La koro de sinjorino Anneto tropleniˆis per kompato al tiu g ˆi malfeliˆa homo: ˆi jam estis preta ekplori. c c s — Rakontu al mi vian malˆojon, ˆi diris kore: per tio ˆi vi eble faciligos g s c vian animon. La nekonato levis la kapon, kaj liaj okuloj ekbrilis. — Ho, kiel mi estas feliˆa! li ekkriis kun profunda sento: Mi a˘das c u kompatajn vortojn de virino, kiun mi tiel longe kaj tiel pasie amas! kiun mi. . . — Kion vi diras? interrompis lin sinjorino Anneto: rekonsciiˆu! rigardu g min: ˆu oni povas enamiˆi en tielan maljunulinon? c g — Mi ne diris, ke mi enamiˆis, rediris la nekonato, denove prenante ˆian g s manon: ne, mi jam longe ˆesis enamiˆadi, sed mi ne perdis ankora˘ la kac g u pablon de amo. . . Jes, sinjorino Anneto. . . — De kie vi scias mian nomon? mirege ekkriis sinjorino Anneto: kiu vi estas? — Vi min ne konas kaj kredeble neniam a˘dis mian nomon. Mi estas u Arturo de. . . — Via nomo estas Arturo?! Dio! kia stranga okazo! Sinjorino Anneto rememoris, ke la ˆefa heroo de la romano, kiun ˆi trovis c s ˆ kredis je diversaj anta˘ nelonge tie ˆi en la vagono, anka˘ estas “Arturo”. Si u c u

4.4. ARTURO

89

anta˘signoj, kaj tiu ˆi egaleco de la nomoj ˆin forte ekfrapis: ˆi vidis en ˆi u c s s g ian anta˘signon de la ˆielo mem. u c — Jes, da˘rigis la nekonato, mi estas Arturo de Buler. Mi vin ekkonis u preska˘ anta˘ du jaroj (per kia maniero — mi ne diros), kaj de tiu sama u u tempo mi amas vin per ˆiuj fortoj de mia animo! De tiu tempo mi ˆiam c c serˆis renkonti vin, kaj al tiu ˆi celo mi tre ofte veturadis en la urbon K. c c Dank’ al multaj ka˘zoj, pri kiuj mi ne kuraˆas paroli, mi ne volis konatiˆi u g g kun vi. . . Sed fine mi decidis fari tiun ˆi danˆeran por mi paˆon kaj. . . nun mi c g s jam tute ne beda˘ras tion ˆi, ˆar mi estas multe rekompencita! u c c Arturo kun fajro kisis la manon de sinjorino Anneto, kiu kun tremanta koro a˘skultis liajn flamajn parolojn. u — Mi ne volas lacigi, li da˘rigis, vian atenton per rakontado pri mia tuta u malgaja vivo, — kaj tio ˆi eˆ ne estas necesa: nia okaza konateco finiˆos, kiam c c g ni alveturos en K., kaj disiros en diversajn flankojn, por eble neniam jam nin renkonti. . . Post kelkaj minutoj estos jam K. . . Tial ne estas ˆustatempe eˆ g c komenci!. . . — Ha, ne, pro Dio! vive rediris sinjorino Anneto: mi tiel multe partoprenas en via sorto, tiel korege vin kompatas. . . Mi petas vin, sinjoro, diru al mi vian malˆojon!. . . g En tiu sama minuto la vagonaro brue venis al la K-a stacidomo. Arturo etendis al ˆi la manon. — Adia˘! li diris kun tremo en la voˆo: ankora˘ unu s u c u fojon mi petas vin: pardonu kaj ne rememoru min malbone! ˆ — Cu efektive nia konateco nur per tio ˆi finiˆos? kun sincera malˆojo c g g demandis sinjorino Anneto, retenante kaj facile premante lian manon. — Tio ˆi dependas de vi, respondis Arturo. c — Sed kion do mi devas fari? Mi ne loˆas aparte en mia propra domo, g kaj sekve mi ne povas inviti vin rekte al mi. . . — Tio ˆi tute ne estas necesa, tiom pli ke mi kun la unua vagonaro veturas c reen en B., kie mi loˆas. Sed se vi deziras fari min senfine feliˆa, donu al mi g c vorton respondadi miajn leterojn kaj iam min viziti en mia malriˆa hejmo: c B. estas ja tiel proksima!. . . Sinjorino Anneto kun plezuro plenumis lian modestan deziron, — ˆi donis s al li sian adreson, prenis de li lian, — kaj ili disiˆis amike. g III Pasis semajno. Sinjorino Anneto preska˘ forgesis sian vojan aventuron, u kaj eˆ la vizaˆo mem de ˆia voja kolego komencis iel mallumiˆi en ˆia memoro, c g s g s ˆ — kaj jen subite ˆi ricevis leteron. Sian koron kvaza˘ io pikis. Per manoj s u tremantaj de interna ekscitiˆo ˆi disˆiris la koverton kaj rigardis la subskribon; g s s ˆ jes, ˆia anta˘sento ne trompis ˆin: la letero estis de li! Si avidege komencis s u s

90

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

legi. Jen kion skribis Arturo: “Kara mia Anneto! Pardonu al mi tiun ˆi c nevolan senceremoniecon, sed la amo ne scias paroli alie. Vi tiel forte deziris ekscii mian historion. Mi plenumas vian deziron, kiun mi estimas, kiel plej sanktan leˆon. Sed mi korege petas pardonon, mia anˆelo, se tiu ˆi malgaja g g c historio vin malˆojigos. Mi devas komenci de malproksime. Mi naskiˆis en g g la ˆirka˘aˆo de Moskvo en genta patra bieno. Mia patro estis tre riˆa homo, c u  c natura aristokrato, bonege edukita, sed beda˘rinde senkaraktera. Li estis u vidvo, kaj mi — lia sola filo kaj heredanto de lia tuta grandega riˆeco. Li ekiris c vojaˆadi kaj prenis kun si anka˘ min, tiam ankora˘ dekkvinjaran knabon. g u u Kiam ni estis en Parizo, li enamiˆis en unu belan kantistinon, edziˆis je ˆi kaj g g s aˆetis por ˆi riˆan bienon en la ˆirka˘aˆoj de Parizo, kie ni anka˘ enlokiˆis. c s c c u  u g Mia vivo en tiu tempo estis neelportebla: mia duonpatrino jam de la unuaj tagoj de nia kuna loˆado komencis min malami kaj balda˘ ekscitis kontra˘ g u u min mian patron, kiu ˆin senfine amis kaj plenumadis ˆiujn ˆiajn kapricojn. s c s Post duono da jaro mia patro povis jam rimarki, ke lia edzino kondutis tiel same, kiel ˆi kondutis, estante ankora˘ kantistino, en li do ˆi vidis ne edzon, s u s sed simple homon, kiu devas ˆin provizadi: ˆi senˆese postuladis de li monon, s s c kiun ˆi elspezadis eksterordinare rapide, dank’ al baloj, koncertoj, maskobaloj s ˆ k. t. p. Si preska˘ ˆiutage mendadis por si ˆiam novajn ornamojn kaj u c c ˆiusemajne devigadis mian patron pagi grandegajn kalkulojn de tajlorinoj, c meblistoj, kaleˆistoj, oraˆistoj. La patro kun teruro rimarkis, kiel rapide s  malaperis lia riˆeco, sed li sin tenis, li silentis. Fine li tute perdis la paciencon c kaj decidis serioze interparoli kun la edzino, — sed ˆi tiel bone lin renkontis, s ke li por ˆiam forlasis la deziron interparoli kun ˆi kaj, eksilentinte tute, c s humiliˆis al sia sorto. Per tia maniero lia tuta riˆeco post unu kaj duono da g c jaro malaperis tute, kaj mia malfeliˆa patro flnis la vivon per memmortigo, c — kaj lia edzino fariˆis kromvirino de iu bankiero. — Post la morto de g la patro mi, dank’ al helpo de bonaj homoj, forveturis Rusujon, kie estis ankora˘ unu nia genta bieno, en kiu mi enlokiˆis kaj komencis min okupi per u g vilaˆa mastraˆo. Tiel pasis du jaroj, en la da˘ro de kiuj mi, tute ne sciante g  u mastrumi, tiel malbonigis ˆiujn miajn aferojn, ke fine mia bieno pro ˆuldoj c s estis vendita per publika vendo, mi fariˆis preska˘ almozulo, kaj nur kun g u helpo de unu mia parenco ricevis servon sur fervojo. Nun mi venis al la plej terura momento de mia vivo!. . . Kiam mi havis la aˆon de dudek du jaroj, mi g edziˆis je unu bela juna fra˘lino. . . Ho, kiel doloras mia malfeliˆa koro ˆe tiu g u c c ˆi ˆarˆa rememoro! Dio vidas, kiel multe mi amis mian edzinon! Sed kredeble c s g ne estis al mi sorto longe ˆui tiun ˆi feliˆon. . . Post du monatoj de nia edziˆo g c c g (per ˆiuj fortoj de mia animo mi malbenas tiun ˆi teruran momenton!) mi c c tute okaze trovis mian edzinon en la brakoj de malnobla amanto!. . . Ho, mia kara! En tiu ˆi loko la plumo elfalas el miaj manoj, mi ne havas forton c da˘rigi kaj mi proponas, ke vi mem alplenigu tiun ˆi teruran pentraˆon. . . Mi u c 

4.4. ARTURO

91

devas nur diri, ke mi forkuris de tiu ˆi malnobla virino, kvaza˘ de pesto, kaj c u de tiu tempo mi jam ˆin ne renkontadis, sed proksimume post tri jaroj mi s tute okaze eksciis, ke ˆi estis mortigita ie en Germanujo per la mano de ˆia s s amanto, kiun ˆi trompis tiel same, kiel min!. . . Jen estas la malgaja rakonto s de mia disrompita vivo. — Pardonu, mia kara! Donu al vi la potenca Dio multe da feliˆo. Varmege vin amanta via Arturo.” c Traleginte tiun ˆi leteron, sinjorino Anneto eksentis ion tian, kion ˆi mem c s komence ne povis kompreni. Tiu ˆi sento ne estis ordinara partopreno en la c sorto de proksimulo, ˆi ne estis anka˘ sento de kompato al malfeliˆa homo, g u c — ne, ˆi estis io multe pli forta: ˆi estis amo, jes, amo!. . . Sinjorino Anneto g g ˆ kontra˘ sia propra volo en la profundaˆo de la animo tion ˆi konfesis. Si deu  c cidis tuj respondi la leteron de Arturo, respondi en tia sama senco, kaj sendi al li pro signo de sia amo antikvan diamantan ringon, kiun ˆi ricevis, kiel s heredon, ankora˘ de sia avino. Jen ˆi en tiu sama tago vespere sin enˆlosis u s s en sia ˆambro kaj tute plenskribis du grandajn foliojn da poˆta papero. Kiel c s Arturo, nur pli detale, ˆi en la komenco priskribis sian tutan vivon per tiel s fortaj vortoj, ke eˆ ˆi mem ekploris, tralegante la produkton de sia libera c s fantazio, — kaj poste jam ˆi alpaˆis al vasta klarigo de sia amo, kiun ˆi ess s s primis senfine pli bone kaj elokvente, ol Arturo. La duan tagon la sigelita letero kaj la atente ˆirka˘kudrita multekosta sendaˆo estis forportitaj en la c u  poˆtan oficejon, — kaj post tri a˘ kvar tagoj matene ˆi ricevis jam de Arturo s u s respondon: la tuta letero de la komenco ˆis la fine estis plenigita de signoj de g ekkrio, de punktaroj, de signoj de demando kaj ekkrio kune kaj simple de demandoj, — sed ordinaraj punktoj kaj komoj preska˘ tute forestis. Li petegis u sinjorinon Anneton alveturi al li en B-n, por “per sia apero ˆirka˘lumigi kaj c u sanktigi la malluman neston de malfeliˆa ermito, kaj doni al li la eblon vidi c sian diinon”. . . Traleginte tiun ˆi leteron, ˆi decidis la sekvantan tagon kun la c s matena vagonaro veturi en B-n, kaj per telegramo ˆi sciigis pri tio Arturon, s por ke li povu ˆin renkonti. s IV Suferante de senpacienco, ˆi pasigis la tagon kaj la sekvantan nokton, kaj s matene frue ˆi alveturis al la stacidomo, kiam ankora˘ iris nenia vagonaro: s u timante malfrui, ˆi atendis du horojn la tempon de forveturo, — kaj, enirinte s fine en la vagonon, ˆi sidis kvaza˘ sur pingloj, ˆiuminute elrigardadis tra la s u c fenestro kaj malbenadis la neelporteble malrapidan, la˘ ˆia opinio, iradon de us la vagonaro kaj la maˆiniston kaj la konduktoron kaj entute ˆiujn servantojn s c de fervojo, forgesinte en sia malpacienco, ke ˆia Arturo anka˘ servas sur s u fervojo. Fine la vagonaro haltis, kaj tra la malfermitaj fenestroj de la vagono ˆi eka˘dis la longe atendatan vokon de la konduktoro “stacio B., la vagonaro s u

92

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

staras dekkvin minutojn!” Kun eksterordinara viveco, kiun eble envius eˆ c dekkvinjara knabino, ˆi elsaltis el la vagono, — kaj ˆi tuj ekvidis Arturon, s s kiu anka˘ ˆin rimarkis kaj jam rapidis al ˆi renkonte. Li ˆin ˆirka˘prenis kaj us s s c u karese kisis. — Ho, mia kara, fine vi alveturis! li ekkriis ˆoje. Sinjorino Anneto de g ˆ u ekscito ne povis eˆ paroli. Si a˘tomate sin apogis sur la brakon de Arc turo, kaj ili eliris sur la veturilejon. Arturo zorge ˆin sidigis en malnovan s disbatitan veturigistan kaleˆon, li mem sidiˆis kaj delikate ˆirka˘prenis ˆian s g c u s dikan rondan talion. Sinjorino Anneto sentis kapturnon de ravo. La maljuna ˆevalo uzis ˆiujn siajn fortojn, por kontentigi sian tro postulantan mastron, c c kiu ˆiuminute batadis ˆiajn malgrasajn flankojn, — ˆi svingadis la voston, c g g spirblovadis kaj, balancante la kapon, vane penis kuri pli rapide. La kaleˆo s kun la˘ta krakado ruliˆadis sur la malbona pavimo kaj fine, la˘ la montro u g u de Arturo, haltis apud la pordego de malnova ligna dometo. Arturo helpis al sinjorino Anneto elrampi el la kaleˆo kaj kondukis ˆin tra malpura malgranda s s korteto, plenigita per iaj bareloj, al flankodomo, klarigante al ˆi, ke la ˆefan s c parton de la domo oni en tiuj ˆi tagoj komencos rebonigi kaj ke, dank’ al tiu c ˆi cirkonstanco, li devas dume “iel” lokiˆi en flankaˆo. c g  — Por mi, diris Arturo, kiel por fra˘lo, estas tute egale, kie ajn mi loˆas, u g — vi do min ne malla˘dos. Ili aliris al la pordo, kiu estis fermita. Arturo u ekfrapis. La pordon malfermis ia stranga ekzistaˆo — viro a˘ virino, tre mal u facile estis ekkoni — malpurigita, ˆifona. Li trairis malbonodoran kuirejon c kaj eniris en negrandan malaltan ˆambreton kun deˆiritaj tapetoj kaj kun ne c s blankigitaj fornoj; tiu ˆi ˆambreto prezentis kredeble la gastoˆambron, ˆar c c c c apud la muro inter la fenestroj staris kanapo, kovrita per nigra senˆeligita s vakstolo, anta˘ la kanapo estis ronda tablo kaj apud ˆi de unu flanko seˆo u g g tute ligna, de la dua flanko — seˆo kun leda kuseno; ankora˘ unu seˆo, en g u g kiu mankis unu piedo, staris apud la muro en angulo. Krom tiuj ˆi en la tuta c ˆambro estis nenia meblo. Sinjorino Anneto kun mirego rigardis ˆirka˘en. c c u — Vi ne atendis vidi min en tia malriˆegeco? demandis Arturo. c — Malriˆeco ne estas malvirto, respondis Anneto. c — Jes, sed ˆi estas pli malbona, ol malvirto, kun ˆemo diris Arturo: g g almena˘ mi plivolus esti riˆa. En la nuna materiala tempo riˆeco estas unu u c c el la plej necesaj kondiˆoj de feliˆo, ˆar nur ˆi donas sendependan situacion, c c c g sen kiu tute ne estas ebla vera feliˆo. c Sinjorino Anneto singardeme sidiˆis sur la kanapon, kaj Arturo eliris, por g ordoni tagmanˆon. Post kelkaj minutoj li revenis kaj sidiˆis apud sinjorino g g ˆ karese prenis lian manon kaj diris kun sincera partopreno: Anneto. Si — Mi bone prezentas al mi, kiel malfacile estis por vi, mia karulo, post tiu lukso, al kiu vi alkutimis de infaneco, humiliˆi al via nuna sorto!. . . g — Jes, mia amikino, kun profunda ˆemo respondis Arturo: komence estis g

4.4. ARTURO

93

tre malfacile, sed poste nenio. . . mi alkutimis. Homo estas tia ekzistaˆo, ke  ˆajne ekzistas nenio, al kio li ne povus alkutimi: mi mem tion ˆi spertis. Nun s c mi tiel kunviviˆis kun mia situacio, ke mia tuta pasinta vivo, al mi ˆajnas, g s estis nur ia mirinda sonˆaˆo, sendita al mi de iu sorˆisto. g  c — Kaj ˆu efektive vi neniam beda˘ris tiun ˆi sonˆaˆon? Kaj la riˆegeco, c u c g  c kiun posedis via patro, ˆu efektive vi eˆ ˆin ne beda˘ris? c cg u — Anta˘e mi neniam pensis pri riˆeco, ˆar ˆi ne estis al mi necesa. Sed u c c g nun. . . nun estas alia afero. . . — Kial do nun estas alia afero? — Arturo pasie ˆirka˘prenis sinjorinon Anneton kaj komencis senfine ˆin c u s kisi. — Nun, ekkriis li kun fajro, nun mi havas celon en la vivo, celon, kiun mi povas atingi nur ekriˆiˆinte, — tial mi nepre devas riˆiˆi, nepre, nepre!. . . cg cg — Ho, mia kara, rediris sinjorino Anneto, karesante lin: per honesta vivo estas tre malfacile riˆiˆi. cg — Sed mi volas kaj esperas per honesta vivo tion ˆi atingi. c — Ne, mia amiko, tion ˆi vi ne povos fari. c — Kaj mi pensas, ke mi povos, almena˘ la espero min ne forlasas. u — Kion do vi volas entrepreni? demandis sinjorino Anneto multe ekinteresite. — Mi eˆ jam entreprenis. Kaj se mi havus kvankam malmulte pli bonajn c monajn rimedojn, mia entrepreno sendube havus plenan sukceson. — Sed kia do estas tiu ˆi entrepreno. c — Vidu, mia kara, komencis Arturo: kiel vi jam scias, mi havis tre bonan bienon, kiu estis vendita pro ˆuldoj. Tiun ˆi bienon aˆetis unu mia s c c malproksima parenco, kiu, kiel mi anta˘ nelonge eksciis, pruntis de mia pau tro kvindek mil rublojn la˘ kambioj. Tiujn ˆi kambiojn mia patro, ankora˘ u c u anta˘ sia forveturo Parizon, sendis por enkasigo al la Moskva Granda Juˆejo, u g kiu decidis, ke tiu ˆi enkasigo estis komencita tute regule. Sed mia parenco c petis mian patron, ke li permesu al li pagi tiun ˆi ˆuldon post tri jaroj. La c s patro plenumis lian peton; poste li balda˘ forveturis el Rusujo kaj kredeble u forgesis tiun ˆi ˆuldon: almena˘ al mi li nenion parolis pri ˆi. Mi eksciis pri c s u g tio ˆi tute okaze: iu mia bondeziranto sciigis min per anonima letero, ke tiu ˆi c c afero ˆis nun ankora˘ troviˆas en la Moskva Juˆejo. Kaj jen mi decidis relevi g u g g tiun ˆi aferon. Sed jam ˆe la unuaj paˆoj mi renkontis preska˘ nevenkeblan c c s u baron: mi devas dungi bonan advokaton kaj mi tute ne havas monon. . . Mi volis prunti la necesan sumon, sed al mi oni rifuzis, kaj nun mi estas en tia situacio. . . Arturo ne finis sian penson, ˆar lin interrompis sinjorino Anneto, fajre lin c ekkisinte. — Karulo mia, ˆi diris: plenumu mian unuan peton! s

94

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

— Ho, jam anta˘e mi donas mian vorton de honoro! rapide respondis u Arturo: por vi mi estas preta ˆion fari, — nur ordonu! c — Prenu de mi la necesan sumon da mono!. . . Mi ne estas riˆa, sed mi c goje, kun plezurego helpos al vi kvankam malmulte. . . kiom vi bezonas? ˆ Arturo ne respondis. Li videble ne atendis tian peton; sed, anta˘e doninte u vorton, li ˆajne ne sciis, kion li devas respondi. s — Ne, mia bona, mia kara, li diris fine: mi ne povas, mi ne havas la rajton preni de vi monon. . . Vi postulas ion neeblan. . . — Sed via vorto? — Pardonu, mia amiko, mi donis ˆin en rapideco, mi eˆ ne povis pensi, g c ke vi min petos pri tio ˆi. . . Ne, ne, mi ne povas, tute ne povas!. . . c — Arturo, amata mia, mia karulo, petegis sinjorino Anneto: se vi min efektive amas, vi ne rifuzos al mi en tiaj bagateloj. Mi ja ne donacas al vi tiun ˆ ˆi monon, mi ˆin pruntas. Cu estas al vi pli agrable kuradi al fremdaj homoj, c g de kiuj vi facile povas ricevi rifuzon? Kaj fine — ˆu povas esti inter ni iaj c kalkuloj?! La afero, kiun vi entreprenas, estas ja por mi tiel same interesa kaj grava, kiel anka˘ por vi mem, — tiu ˆi afero estas ja nia komuna. . . Karulo u c mia, diru, kiom vi bezonas? Arturo ankora˘ ˆanceliˆis, sed post kelka tempo, cedante al ˆiaj admonoj us g s kaj petegoj, li diris, ke li bezonas mil rublojn. Sinjorino Anneto kvankam ne atendis a˘di pri tia tre granda por ˆi sumo, tamen, vidante, ke ˆia Arturo u s s sendube gajnos la aferon, ˆi tute ne domaˆis la monon, — kontra˘e, ˆi estis s g u s eˆ ˆoja, ke ˆi povas helpi al Arturo, kiun ˆi havis jam tempon senfine ekami. cg s s La tuta tago pasis en viva gaja parolado pri la estonteco, — sed venis la vespero, kaj sinjorino Anneto forveturis en K-n. En tiu sama semajno Arturo ricevis per la poˆto mil rublojn, kaj de ˆojo s g li eˆ iom pli, ol ordinare, diboˆis en unu el la B-aj restoracioj kun siaj bonaj c c kolegoj. V Pasis monato. Arturo nenion skribis. Sinjorino Anneto tute ne provis kompreni la ka˘zon de tiel longeda˘ra silento kaj forte maltrankviliˆis. Fine u u g Arturo skribis al ˆi longegan leteron, en kiu li dankis por la sendita mono, s kun kies helpo lia afero rapide ekiris anta˘en, kaj diris, ke nun li jam estas u tute konvinkita pri plena sukceso; poste li petis pardoni lian longan silenton, kiu okazis pro tiu ka˘zo, ke li devis persone veturi Moskvon kaj ne havis eˆ u c unu minuton liberan; poste li promesis post unu monato alveturi en K-n, por kunigi eterne sian sorton kun la sorto de la amata virino. En la fino de la letero li skribis, ke li jam elspezis la tutan monon, kiun li havis, kaj petis sian “belan anˆelon” alsendi al li ankora˘ mil rublojn, por ke li povu prepari g u

4.4. ARTURO

95

diversan necesaˆon por la edziˆo. — Sinjorino Anneto estis tre kontenta, ke  g ˆia honesta amiko estas tiel senceremonia rilate ˆin, kaj tuj sendis al li la s s deziritan sumon da mono, skribinte kune kun tio ˆi plej aman, plej karesan c leteron, — kaj ˆi mem solene anoncis al ˆiuj siaj parencoj kaj konatoj, ke ˆi s c s ˆ jam estas fianˆino. Ciuj ˆin gratulis, ˆiuj tre ekinteresiˆis kaj demandis ˆin, c s c g s ˆ kiu estas ˆia fianˆo, kie ˆi konatiˆis kun li, kie li loˆas k. t. p. Ciujn tiujn s c s g g ˆi demandojn sinjorino Anneto respondis, ke tio ˆi estas ˆia sekreto, kaj nur c c s kontente ridetis. Post kelkaj tagoj la feliˆa, gaja sinjorino Anneto komencis c ˆ pretiˆadi al la edziniˆo. Si kuradis de unu magazeno al alia, ˆi aˆetadis g g s c ˆtofon por vestoj, tolon; ˆi mendis edziˆofestan veston, aˆetis edziˆofestajn s s g c g kandelojn. Post du semajnoj ˆi jam ˆion pretigis, kaj kun senfina malpacienco s c komencis atendi sian fianˆon. Sed la stranga fianˆo denove nenion skribis. c c Sinjorino Anneto en la komenco vidis en tio ˆi nenian signifon, pensante, ke c li estas nun okupita. Sed pasis ankora˘ unu monato, pasis dua, — sinjorino u ˆ Anneto skribis al li leteron post letero, li nenion respondis. Si jam forte maltrankviliˆis. En ˆia imago sin prezentis plej teruraj pentraˆoj: jen ˆi vidis, g s  s ke ˆia Arturo estas malsana — eble eˆ mortas, kaj apud li neniu alestas; jen s c ˆ ˆi pensis, ke li perfidis al ˆi kaj ekamis alian virinon. Si per ˆiuj fortoj penis s s c forpeli de si tiujn ˆi mallumajn pensojn, kaj ˆiam konsolis sin per tio, ke c c Arturo kredeble en la klopodoj ne havas tempon, por skribi al ˆi, a˘ eble s u li denove forveturis Moskvon. Tiel en senfrukta turmenta atendado pasis ankora˘ du monatoj, en la da˘ro de kiuj la malfeliˆa fianˆino ne havis eˆ u u c c c unu minuton trankvilan. Fine, tute perdinte la paciencon, ˆi mem forveturis s en B-n. — Alveturinte tien, ˆi venis al la konata dometo. Kia do estis ˆia s s mirego, kiam ˆi ekvidis, ke la fenestroj en tiu ˆi dometo estis tute albatitaj s c per tabuloj kaj sur la pordo estis malgranda tabuleto, sur kiu per grandaj ˆ literoj estis skribita: “tiu ˆi domo estas vendata”. Si staris senmove kaj eble c jam centan fojon legis tiun ˆi mallongan anoncon. Subite ˆi eka˘dis ies fortan c s u malagrablan voˆon kun hebrea akcento: c — Eble vi volas aˆeti tiun ˆi dometon? Bone, tre bone, la dometo estas c c inda, ke vi ˆin aˆetu. g c Sinjorino Anneto ekrigardis returnen. Anta˘ ˆi staris ia hebreo, li ridetis us ˆ iu loˆas en la flankoparto? ˆi demandis kaj pinˆis sian akran barbeton. — Cu c g s la hebreon. — Ne, nun tie loˆas nur la gardisto, sed anta˘ du a˘ tri monatoj tie loˆis g u u g unu sinjoro. . . — Kie do estas nun tiu ˆi sinjoro? kun viva malpacienco interrompis lin c sinjorino Anneto: kien li forveturis?. . . — Fi! malestime diris la hebreo: Sinjoro!. . . Li eˆ ne estas sinjoro, sed c fripono, ˆtelisto! Dio lin malbenitan forbatu!. . . s ˆ Sinjorino Anneto ne kredis al siaj propraj oreloj. Si staris, kvaza˘ frapita u

96

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

ˆ ˆ de tondro. Ne! ne povas esti!. . . Sia Arturo. . . Dio, Dio!. . . Si volis kredi, ke la hebreo parolas pri iu alia. ˆ — Cu vi povas al mi priskribi lian eksteraˆon?  — Eksteraˆon? Malbonan eksteraˆon li havas, respondis la hebreo, kaj   li komencis plej detale pentri la portreton de la fripono kaj ˆtelisto, en kiu s sinjorino Anneto tuj ekkonis sian Arturon!. . . La hebreo rakontis al ˆi, ke Arturon arestis la polico, ke li estis du a˘ tri s u semajnojn en la malliberejo, el kiu li lerte forkuris kaj malaperis, oni ne scias kien. En tiu sama tago vespere sinjorino Anneto, malgaja, ofendita, kun disˆ premita koro, revenis en K-n. Si multe kaj longe suferis: en la da˘ro de kelkaj u monatoj ˆi preska˘ tute ne eliradis el sia ˆambro, malbenante la sorton, kiu s u c tiel kruele mokis ˆian amon, kaj beda˘rante sian senrevene perditan monon. s u @ Pasis du jaroj. Sinjorino Anneto tre ˆanˆiˆis: ˆi fariˆis pli maljuna, ˆia s gg s g s vizaˆo flaviˆis, kaj sur ˆi aperis multaj maljunulaj sulkoj; en la buˆo mankis g g g s multaj dentoj; ˆi ˆibiˆis; ˆia kapo kaj manoj ˆiam tremadis, la okuloj mals g g s c fortiˆis. Du malgrandaj ˆambraj hundetoj fariˆis la escepta objekto de ˆia g c g s ˆ amo kaj aldoniteco. Ciutage post la tagmanˆo ˆi kondukadis siajn amatajn g s bestojn promenadi. Unu fojon ˆi, promenante, renkontis okaze amason da arestitoj, enforˆitaj s g per katenoj kaj ˆirka˘itaj de forta grandanombra gardo. Vidante en tiu ˆi c u c renkonto malbonan signon, sinjorino Anneto volis jam reiri, kaj subite el la amaso da arestitoj ˆi eka˘dis konatan mokan voˆon: — Kiel vi fartas, s u c sinjorino Anneto? Jam longe mi vin ne vidis. Kiam do estos nia edziˆo? Si g ˆ ekrigardis kaj kun plej granda teruro ekvidis Arturon!. . . Sin mem ne komprenante de tumulto, ˆi alkuris hejmen, kaj de tiu tempo s ˆi jam por ˆiam ˆesis promenadi, plivolante restadi dome kaj amuziˆadi kun s c c g siaj kvarpiedaj amikoj. 3 9 3

4.5. LA NIGRA VIRINO

97

4.5

La nigra virino
(El la lingvo sveda tradukis B. G. JONSON EL OESTERSUND)

ˆ En la vojaˆo, kiun mi entreprenis anta˘ nelonge de Cikago al Nov-Jorko, g u mi trovis, kiam mi maldormiˆis en la mateno, ke la vagonaro haltis. La g kelnero rakontis, ke ˆi staras jam 1 1/2 horojn. Mi vestis min, kaj elirinte g eksteren, mi trovis, ke ni estas ˆe malgranda stacio sur la kampo. Mi eniris c en la manˆosalonon kaj matenmanˆis kaj poste promenadis sur la perono. g g Sur la lokomotivo la lokomotivestro sidis sola kaj atendis. Mi haltis kaj babilis kun li kelkan tempon pri la maˆino. Kiam mi proponis al li cigaron, s kiun li kun danko akceptis, li min petis eniri en la malgrandan kaverneton de lia lokomotivo. La estro, bela, granda viro en la aˆo de 40 jaroj, klarigis al mi, kiel oni g ˆ uzas la apartajn partojn de la maˆino. Cio, kio nur povis esti briligita, radiis s kiel la suno; ˆar la lokomotivestroj estas egale fieraj, kiam iliaj maˆinoj estas c s ornamitaj, kiel domestrino, kiam ˆiaj ˆambroj estas ordigitaj. s c — Kia ornamo tio ˆi estas? mi demandis, montrante sur ion, kiu estis c simila je insekto kaj, enkadrigita en oran kadron, pendis sur la mureto. La ˆ estro ridis. Gi estas malpli ornamo ol memoraˆo, li diris; mi ˆin pendigis tien  g ˆi, ˆar ˆi savis mian vivon kaj la vivon de 250 aliaj homoj. c c g — Kiel do insekto povas savi la vivon de homoj? mi demandis. — Mi ˆin rakontos al vi. Ni havas multon da tempo anta˘ la forvojaˆo. g u g Mi sidigis min sur la lokon de la forestanta hejtisto kaj preparis min al la a˘skultado. u ˆ — Gi okazis anta˘ nelonge, komencis la estro, anta˘ nur unu jaro, en u u printempo. Mi vojaˆis sur tiu samo vojo, kiel nun, kaj havis tiun saman g maˆinon, kiel nun, — la karan 499. Mia hejtisto estis tiu sama, kiun mi havas s nun, — Jim Moode. Jim estas bonega knabo, sed tre ema kredi spiritojn, sonˆojn kaj anta˘signojn. Komence mi ridadis je lia malprudenteco, sed nun g u mi jam ne ˆercas tiel multe pri li, — de tiu tempo, kiam ni vidis la nigran s virinon. Mi devis forlasi M. ˆirka˘ la unua horo matene kaj esti en S. je la sesa c u horo. En tiu nokto blovis terura ventego kaj la pluvo faladis per riveroj jam de la komenco de la vespero. Kiam mi venis al la lokomotivejo, la ventego blovis plej terure. Kiam Jim kaj mi estis en la vojo al la stacio kun la lokomotivo, li diris: Ni havos malgajan veturon, Frank; mi dezirus, ke ni estu jam feliˆe en S. c Mi ridis kaj demandis: — kio tiel malkuraˆigas vin en tiu ˆi nokto? g c — Mi sentas, ke io okazos, li diris. Por diri la veron, mi anka˘ sentis min iom malkuraˆa mem. u g

98

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

La vagonaro, kiun mi devis konduki, estis longa, multepeza kaj konsistis preska˘ nur el personvagonoj. Mi fariˆis nerva ˆe la penso havi sub mia flego u g c kaj respondeco tiel multajn centojn da personoj. Mi ridis je mi mem pro mia malkuraˆo, kiam mi unuigis la lokomotivon g kun la vagonaro kaj poste esploris kaj trovis, ke ˆio estas preta. La signo c eksonis, kaj ni ekvojaˆis en la blovegadon. La mallumo estis netrapenetrebla, g nur de la lanterno sur la anta˘aˆo de la lokomotivo estis distrata anta˘en u  u elektra lumo. Jim metadis diligente en la fajron kaj subtenadis la plej altan premon de aero tiel, ke ni iris anta˘en, kiel furioj. u Apud la unua stacio, kio ni haltis, por preni akvon, mi ekzamenis precize, ˆ ˆu ˆio estas en ordo, kaj Jim esploris la lanternon. Cio estis bona, kaj ni c c veturis pluen. La mallumo fariˆis, se estas eble, pli firma. La pluvo falis ankora˘ per g u riveroj. Subite mi vidis tra la pluvo kaj nebulo glitantan anta˘ ni giganu tan virinan figuron, envolvitan en longan nigran mantelon, kiu flugis en la ˆ  blovado. Si ˆetis siajn brakojn posten kaj anta˘en, ˆis ˆi nevidebliˆis. u g s g Mi estis tute muta de miro kaj forgesis fari ian signon al Jim, kiu staris anta˘ la forno. Kiam li ekrigardis returnen, li ekkriis: Halo, Frank! kio estas? u vi elrigardas, kiel vidinto de spiritoj! Mi nenion respondis. Miaj pensoj estis okupitaj je la stranga figuro, kiun mi vidis. Nun ni estis proksime de Rock Creek, kie ponto kondukas super profunda rivero. Mi fariˆis pli nerva ol anta˘e. Ni veturis rapide, kaj signo estis donita de g u la stacio de Rock Creek, kiu estas nur unu mejlon malproksima de la ponto. Kiam ni pasis preter la stacio, mi a˘dis, ke Jim ekkriis. Mi kuris al li kaj u vidis lin tremantan de teruro. Li montris eksteren en la mallumon, kaj kiam mi ekrigardis, teruro atakis min mem. Tie sur la reloj montriˆis tiu sama giganta virino, kiel anta˘e, jen trang u kvila, jen en la plej sovaˆa danco. — Frank, murmuretis Jim kun malfacileco, g ne iru sur la ponton! Pro la ˆielo, ne faru tion ˆi! Ne iru, anta˘ ol vi scias, c c u ke ˆio estas en ordo! c Mi ne povis kontra˘stari al la penso haltigi la vagonaron kaj malfermis u la ventolilon kiel eble plej forte. Apena˘ ni haltis, mi povis a˘di la akvon, u u kiu muˆis en Rock Creek rekte anta˘ ni. Kiam mi eliris el la maˆino, la g u s konduktoro venis al mi renkonte. — Kio estas? Kio estas? li demandis. Mi sentis min tre konfuzita. Nun estis videbla jam nenia giganta virino. Ni ne povis vidi pli malproksime ol unu metron a˘ du anta˘en super la reloj. Mi nenion vidis, sed diris: — Mi u u ne scias, kio estas, sed ˆajnis al mi, ke mi vidis grandan nigran spiriton, kiu s etendis la brakojn kaj faris al mi signon ne iri plu. La konduktoro rigardis

4.5. LA NIGRA VIRINO

99

ˆ min tute mirigita. — Cu vi estas freneza, Frank? li diris. — Oni ˆin preska˘ g u povus kredi. Sed ni estas ja en la proksimeco de la rivero kaj ni povas esplori. Ni prenis niajn lanternojn kaj iris anta˘en. Jim ricevis la ordonon gardi la u maˆinon. Sed apena˘ ni faris kelkajn dekojn da paˆoj, ni haltis, rigidigitaj de s u s teruro. Anta˘ niaj piedoj estis profunda fa˘ko, kie la rivero muˆis, ˆveligita u u g s de la printempaj pluvoj. Kiam ni nin returnis, ni vidis la nigran virinan figuron, kiu dancadis en sovaˆaj turnoj. La konduktoro rigardis anta˘e la g u fa˘kon, poste min. u ˆ — Cu tion ˆi vi vidis, kiam vi haltigis la vagonaron? c — Jes. — Io alia, ol feliˆo, nin savis tiun ˆi nokton. c c Ni reiris malrapide al la vagonaro, plenaj de pensoj kaj kun malgaja animo. Diversaj veturantoj venis renkonte al ni. Inter ili sin trovis dekokjara ˆ junulo el Cikago, kiu estis pli rapidepensanta, ol iu el ni. Kiam li ekvidis la nigran virinon, li iris al la lokomotivo kaj enrigardis en la lanternojn, kiuj ˆ staris tie. — Tie ˆi estas nia nigra virino! diris la Cikaga junulo. Kaj tie estis c efektive tiu sama insekto, kiun vi vidas sub tiu ˆi vitro. Kiam mi malfermis c la lanternon, ˆi flugis kontra˘ la reflektoron. g u Jen estas la tuta historio, mia sinjoro. Kiam la insekto flugis anta˘ la u elektra lumo, ˆi ˆetis ombron, kiu similis virinon, svingantan la brakojn. g  Ni ne scias, kiel ˆi eniris, sed kredeble ˆi eniris tiam, kiam Jim esploris la g g lanternon apud la akvostacio. Kiel ajn ˆi estis, ˆi savis nian vivon per tio, g g ke ˆi min timigis per tiu nigra virino. g Jen estas la ka˘zo, ke tiu ˆi malgranda insekto estas sub vitro kaj en u c kadro. Tio ˆi estas, por min memorigi, kiel ni estis savitaj per tiu ˆi insekto. c c Jes, vi nomas ˆin okazo, — mi kredas, ke ˆi estis sendaˆo de Dio. g g  ˆ — Cio en ordo! ekkriis la konduktoro, elirante el la telegrafa stacio, portante paperon en la mano. Jim, la hejtisto, venis en la maˆinon kaj mi en mian vagonon. s 3 9 3

100

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

4.6

La karaj braceletoj

Estis en la plej gloraj tagoj de la unua franca imperio. Parizo estis tre gaja. Festoj kaj baloj sekvis unu post la alia, kaj ˆajnis, ke la stelo de la imperiestro s ˆ brilas la plej hele, anta˘ ol ˆi por ˆiam estingiˆos. Cio, kion Parizo havis en u g c g si da brilo kaj beleco, devis hodia˘ sin kolekti en la opero, ˆar oni sciis, ke u c la imperiestro intencas honori ˆin hodia˘ per sia alesto, kaj pro tio la opera g u teatro estis plenigita de la plej brilanta Pariza societo. La uverturo pasis; la imperiestro, akompanata de la imperiestrino brilanta de beleco kaj diamantoj, ˆus eniris en sian loˆion; lia sekvantaro en uniformoj  g de ˆiuj koloroj de ˆielarko staris en la posto de la loˆio. Post minuto la c c g kurteno devis esti levita kaj la opero komenciˆi. Sed en tiu sama momento, g kiam ˆiu retenis la spiron en atendado, oni eka˘dis la bruon de vesto; la c u dua loˆio, dekstre de la loˆio imperiestra, malfermiˆis, kaj eniris la belega g g g edzino de la ambasadoro N. Ne miro, ke neniu plu observadis la levadon de la kurteno; ne miro, ke ˆiu okulo kiel ensorˆita direktiˆis sur la virinon, kiu ˆus c c g  okupis sian seˆon kaj trankvile, kun aristokrata malˆateco, rigardis ˆirka˘en, g s c u ˆar sur ˆiaj brakoj, radiante kiel fulmo, brilis braceletoj, pri kiuj Parizo jam c s tiom multe a˘dis kaj kiujn la imperiestro vane provis aˆeti. Murmuro de u c admiro kuris tra la teatro, kaj nur poste oni sin turnis al la agado sur la sceno. Kiam la kurteno post la unua akto falis, unu servanto en imperiestra livreo eniris en la loˆion de la ambasadoro N. g ˆ — Sia Imperiestra Moˆto rimarkis la braceletojn kaj estis frapita de ads miro; ˆi demandas, ˆu sinjorino la dukino volos havi la bonecon permesi al s c la imperiestrino rigardi unu el ili de proksime? En momento la bela brako estis nudigita de la multekostaˆo, kaj kun  ekkrio de raviˆo la imperiestra servanto salutis kaj eliris el la loˆio, portante g g kun si la braceleton, kiu kostis pli ol milionon da frankoj. La kurteno falis post la tria akto, leviˆis denove al la kvara, kaj ˆiam g c ankora˘ la edzino de la ambasadoro kun boneduka ˆentileco atendis la reu g donon de siaj multekostaj juveloj. La kortego imperiestra sin levis kaj foriris, kaj ˆiam ankora˘ la braceleto ne estis redonita. c u La duko fine fariˆis malpacienca, veturis en la imperiestran palacon kaj g petis pri la redono de la diamantoj. La afero klariˆis, kaj la duko konvinkiˆis, g g ke la imperiestrino neniam sendis peti la braceleton kaj ke la homo en la imperiestra livreo estis unu el la plej kuraˆaj ˆtelistoj de la ˆefurbo. Li g s c ordonis al sia veturigisto veturi al la estro de la polico, kaj, anta˘ ol la nokto u pasis, centoj da plej lertaj policaj oficistoj traserˆis la tutan Parizon pro la c ˆtelitaj juveloj. La duko, plena de timo, dume restis en la polica oficejo, dum s la dukino en la domo maltrankvile atendis la reporton de ˆia braceleto. s ˆ batis la sesa horo, kiam ˆe la pordo de la palaco de la duko forte Jus c

4.6. LA KARAJ BRACELETOJ

101

eksonis la sonorilo kaj unu polica oficisto deziris paroli kun la dukino. Profunde salutante, tiu ˆi rakontis, ke oni kaptis la ˆteliston kaj trovis ˆe li la c s c braceleton. Sed la fripono persistas, ke li ne estas ˆtelisto, kaj la braceleto s jam de multaj jaroj sin trovas en posedo de lia familio. Tial la duko petas sinjorinon la dukinon, ke ˆi transsendu al li la duan braceleton, por ke oni s povu kompari la amba˘. u Ne dirante vorton, la dukino malfermis sian juvelujon kaj donis al la policisto la duan braceleton. Tiu ˆi kun profunda saluto forlasis la ˆambron, c c kaj la sinjorino iris dormi kaj sonˆi pri siaj braceletoj. g Kiam la horloˆo batis la na˘an horon, la ambasadoro, laca de maldormo g u kaj en malbona humoro, venis en la ˆambron de sia edzino kaj ˆetis sin c  malespere sur seˆon. La sinjorino malfermis la okulojn kaj kun gaja rideto g demandis pri siaj braceletoj. — Malbenita bando! ekkriis la duko, ni nenion povas sciiˆi pri ˆi. g g — Kio! ekkriis la sinjorino, ˆu vi ˆin ne ricevis returne? La oficisto, kiu c g prenis la duan braceleton, diris, ke la ˆtelisto estas kaptita kaj la braceleto s trovita ˆe li. c La duko eksaltis kun krio de teruro kaj petis sian edzinon kun ra˘ka voˆo, u c ke ˆi donu al li klarigon. s ˆ g Si ˆin faris, kaj ˆemegante la duko falis sur la seˆon. g g — Mi ˆion komprenas! li ekkriis. La friponoj ˆtelis de vi anka˘ la duan c s u braceleton, ˆar ni neniun sendis tien ˆi. La homo, al kiu vi ˆin donis, ne estis c c g oficisto, sed ankora˘ pli aroganta ˆtelisto, ol la unua. u s Kaj tiel ˆi efektive estis. La braceletoj neniam estis retrovitaj, kaj nur g per ˆemo ofte la ambasadoro rememoradis la paradan operon, kiu faris lin je g kelkaj milionoj malpli riˆa, ol li estis, kiam li sian belegan edzinon levis en c la kaleˆon kaj ordonis al la veturigisto veturi al la opero. s 3 9 3

102

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

4.7

Nur unu vorton!
(Noveleto de L. E. MEIER.)

Estis la mateno post dancado. Tio ˆi da˘ris ˆis la kvara horo; tiam c u g ankora˘ oni kunesidiˆis, por trinki nigran kafon ˆis ˆirka˘ la kvina horo. u g g c u Post tio ˆi oni disiris hejmen. c Ho, kiel bela estis tiu dancado! Amuzoj ne mankis kaj, kontra˘ la ordiu naro, la nombro de la dancantoj estis granda; eˆ sufiˆe maljunaj sinjoroj estis c c enˆiritaj per la plezurego kaj alportis oferojn al la diino de la dancado. Kiam s matene oni reiradis hejmen, la plej junaj el la mondo sinjora estis la ˆentilaj g akompanantoj de la sinjorinoj kaj fra˘linoj. La maljunaj sinjoroj jam longan u tempon estis dormintaj, ˆar la mateno ˆiam apartenas al la junularo. c c Tiel anka˘ Ella, la belega filino de la komerca konsilano Balding, feliˆe u c venis al la pordo de la gepatra loˆejo, kaj ˆi estis kune kun la patro kaj g s patrino, ˆirka˘ita de amaseto da junaj herooj de danco. Oni ˆercadis kaj c u s ridadis dum la irado; la komerca konsilano estis gaja, kaj la patrino havis sian “bonan tagon”. La disiˆado iom longiˆis: ˆiu el la sinjoretoj penis diri ion aparte agrablan, g g c kaj ˆiu el ili pensis, ke li ricevis de Ella premon de mano aparte signifan, — c ˆiu kredis, ke li estas sole preferita. c ˆ c Cu ˆiuj? La plej poste tie restis unu juna sinjoro, kiu atendis ˆis ˆiuj anta˘irintoj g c u ricevos sian “maneton”; tiam anka˘ li mem povus diri adia˘ al Ella. u u Tio estis la doktoro Gering, juna juˆisto. Li estis tre trankvila kaj modg esta. “Trankvilaj akvoj estas profundaj”, diras proverbo germana, kaj modesteco ofte kaˆas firman certecon. s Kiam la lasta anta˘staranto diris adia˘ — la konsilano kun lia edzino u u jam staris en la nefermita pordo, kaj post ili servanto kun brulanta kandelo — Gering iris anta˘en, por komenci sian preparitan parolon de adia˘. Sed u u en la minuto kiam li levis la manon por saluti Ella’n, tiu ˆi sin turnis al la c amaseto de la foririntaj sinjoroj: — Vi ne forgesu do, kion vi promesis, sinjoro de Stetten! Kaj de tie voko eksonis: — Certe ne, mia fra˘lino, mi ne bezonas ja pli ol unu vorton! u — Ella, nun venu do! eksonis voko de en la pordo, kaj la sinjorino konsilanedzino jam preninte la veston de sia filino altiris tiun ˆi en la domon. c — Bonan nokton! ankora˘ ekkriis Ella. Bonan nokton! resonigis la u amaseto. Gering ankora˘ staris kun levita mano — Ella jam eniris en la u domon, la pordo fermiˆis — jen li staris sen “maneto” kaj sen adia˘diro, kaj g u la parolo restis neparolita!

4.7. NUR UNU VORTON!

103

Trankvile kaj modeste Gering reiris en sian loˆejon. g ˆ Li iris tre meditante kaj tre malrapide. Ciuj aliaj jam de longa tempo estis foririntaj. Veninte en sian loˆejon, li fine memoriˆis je si mem. Li ekˆemis kaj parolis g g g al si mem, kiel post la eldono de ia juˆo mortiga: g — Nur unu vorton — nur unu vorton se ˆi dirus al mi! La juˆisto Gering s g ankora˘ la duan fojon ekˆemis kaj poste ekdormis en la veninta mateno. u g Estis luma tago, kiam Ella maldormiˆinte vidis la sunon brilantan tra la g kurtenoj de la ˆambro. c ˆ pripensis la faritaˆojn de la tago pasinta kaj ridetis kontente. Sed jen Si  ˆ per unu fojo ˆi malgajiˆis. Jen unu rememoro malagrabla. Si rememoris la s g disiˆon, rememoris la juˆiston Gering, kiu estis la sola, kiu ne diris al ˆi eˆ g g s c ˆ unu vorton! Ciuj sinjoroj premis ˆian manon, ˆiuj diris ion amindan, sed li s c sola silentis. Li eˆ ˆajne intence restis poste! cs — Mi tamen kredas, ke li estas senkulpa, diris ˆia plej bona amikino s Mathilde, kiu, vizitinte Ella’n en la vespero, sidis kun ˆi en la ˆambro de s c Ella, por paroleti pri la dancado pasinta. — Vi scias, ke tro alproksimiˆi g estas tute kontra˘ la karaktero de Gering — kvankam mi devas konfesi, ke u tio ˆi estas eco stranga ˆe juˆisto; sed kiu scias, ˆu li ne estos tute alia en lia c c g c juˆa servado? g — Tro alproksimiˆi? respondis Ella. Inter tro alproksimiˆi kaj intence g g retiriˆi estas ja granda diferenco! g — Certe! Sed. . . ˆ — Kio povas lin fari tia? Certe li bone scias, ke mi lin amas. Cu mi ne ˆ kun li dancis la unuan valson? Cu ne li sidis kune kun mi ˆe la vespermanˆo? c g ˆ ˆ Kion pli mi povus fari? Cu mi mem devas alforˆi lin per ia aparta atento? Cu g eˆ ne estas lia propra afero diri. . . kio devos esti dirita? Ho! tia modesteco! c Nur unu vorton li bezonas diri, kaj tiam ˆio estos farita. Sed neniel li diras c tiun vorton! — Kara mia Ella! Ne ˆiuj homoj havas egalan karakteron! Ofte en ia viro c oni trovas ian econ, kiu konvenus multe pli bone al virino. Diru mem: kio hodia˘ pli multe devigas la virinojn plendi: la modesteco a˘ la tro granda u u proksimiˆado de la sinjora mondo? Certe! Gering estas escepto el la regulo, g kaj tio ˆi distingas lin! c — Kaj kiel fine ni venos al la celo? mi ne povas rekte diri la vorton liberigontan, kaj li mem — estas tro modesta! Ella parolis iom kolere: ˆiaj vangoj ruˆiˆis, kaj Mathilde vidis, ke la okuloj s gg de la amikino malsekiˆis. g — Jen estas la tempo por agi, diris Mathilde interne kaj pripensadis, kiel ˆi mem povus helpi la aferon. Kun la tempo vi alvenos al la celo, ˆi konsolis s s la amikinon. Eble Walter iel povos helpi!

104

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

Tiuj ˆi vortoj videble reanimis Ella’n. — Walter, ˆi respondis, jam promec s sis al mi sian helpon. Kiam ni hodia˘ matene disiˆis, mi diris al li: “Sed ne u g forgesu, kion vi promesis!” — Kaj kion li diris? — Certe ne! Mi bezonas nur unu vorton! Walter de Stetten, oficiro husara, estis la fianˆo de Mathilde, kaj pro tio c li estis anka˘ la konfidulo de la du amikinoj. Li koniˆis kun la juˆisto, kiam u g g ili estis kolegoj-studentoj, kaj li nun volonte akceptis la laboreton, kiun Ella al li transdonis ˆi mem kaj per sia amikino: certiˆi, ˆu Gering efektive amas s g c Ella’n. Post tagmanˆo, kiun Stetten kaj Gering kutime prenadis kune en restorag cio, la oficiro — fidela al sia principo ne longe pripensi, sed rekte aliri al la celo — komencis sen ia anta˘parolo pri Ella. u Stetten estis rekte la kontra˘aˆo de sia amiko. Dum tiu ˆi pro multa u  c pripensado kaj granda modesteco ˆanceliˆadis frapi al la pordo de sia sanks g tejo, Stetten iam estis preta enbati tiun ˆi pordon. c — Kiam do estos via fianˆiˆo? li demandis la amikon. cg Gering lin miregante ekrigardis; li intencis respondi, sed ne povis. — Sen ia ˆerco, jen estas la tempo por fine konfesi vian intencon! La tuta s urbo parolas pri vi du kiel pri estontaj geedzoj. Nun aliru al la celo! Vi estas ˆ enamita en Ella’n — vi mem min tion sciigis. Si anka˘ amas vin. Tion mi u scias, kaj vi ˆin scias ankora˘ pli bone! g u Gering lin a˘skultadis ne ferminte la buˆon. u s — Ho! ne rigardu min do tiel miregante! parolu fine! — Stranga juˆisto g ˆ vi estas — al vi mankas la parolo por defendiˆi! Ciam nur ian unuan vorton g vi bezonas por komenci! — Jes, la unuan vorton! diris Gering malgaje. Kial ˆi ne decidiˆas paroli? s g — Jen! diris nun kvaza˘ miregante Stetten, la unuan parolon ˆiam devas u c ˆ diri vi! Cu la fra˘lino eble devus sin turni al vi: Sinjoro juˆisto, mi intencas u g havi vin, — ˆu vi volas, jes a˘ ne! c u — Tion mi ne pensas, ne! — Kion do? — Mi vin ne komprenas: Nun vi du jam unu kun la dua koniˆis anta˘ kelkaj monatoj; ˆiu homo ellegas el viaj vizaˆoj, ke vi amas g u c g unu la duan — sed nek vi nek ˆi decidiˆas ˆin konfesi! Vi mem ankora˘ s g g u pli malmulte ol Ella — kvankam vi estas viro! Mi estas tute certa, ke vi ne ricevos rifuzon — kaj vi mem ˆin scias pli bone ankora˘. g u — Mi? — Ho, se mi ˆin scius! Vi mem diru: kian certecon mi havas por g gi? Cu Ella parolis nur unu solan fojon eˆ plej malgrandan vorteton, kiu min ˆ ˆ c certe esperigus? Eˆ ne unu solan vorton! Kaj mi timas esti rifuzita! c — Grandegan estimon mi sentas por juˆisto, kiu tiel malmulte konas la g pruvojn efektivajn! — Ni ne ˆercu, Herman, — la afero devas esti finita. s

4.7. NUR UNU VORTON!

105

Kian pruvon vi atendas de Ella por fari vin certa je via feliˆo? c — Nur unu vorton! — Tion saman Ella atendas de vi! — Ho! — Mi certigas vin per mia honoro! — Ej! Tiam. . . — Tiam via sorto dependas de tiu, kiu el vi du diros la unuan vorton? a˘ u pli bone vi amba˘ devos diri unu vorton — tio estas tiel komprenebla, kiel u unuoble unu estas unu! Gering restis pripensanta: jen li staras anta˘ tiu foso, kiun li devus u transsalti! Lia malgaja vizaˆo ridigis lian amikon. — Mi nun bone komg prenas, ke mi mem devos helpi la aferon, diris Stetten. — Vi? demandis mirante Gering, kaj en tiu sama minuto la espero reanimis lian vizaˆon. g — Jes, respondis Stetten, mi mem estos sekundanto por vi, kaj Mathilde por Ella. Ho, la duelo estos gajega! Mi estas sciema, kiu el vi unue vundos la duan! Sed mi estas certa, ke la frapo estos sen malbona rezultato, de kiu ajn flanko ˆi venos! g Gering ne multe esperis de la provo, sed ridetis. Stetten sin levis kaj kune kun Gering foriris el la manˆejo. g — Mi vin sciigos pri la sekvantaˆo, estu certa! diris Stetten, premante la  manon de Gering kaj disiˆante kun li. g Stetten iris al sia militistejo, Gering iris al sia juˆejo. Li tiam skribis g parolon defendan, kaj kiu el liaj konatoj legus la lertan parolon, kiun Gering skribis, tiu neniel kredus, ke la skribanto tiel vane serˆis nur unu vorton! c — Post kelkaj tagoj — estis la lasta semajno de la monato Majo, kaj la vetero estis plej bela — Herman Gering sidis anta˘ siaj skribaˆoj. Estis ˆirka˘ u  c u la sepa horo de vespero, kaj la juˆisto sin preparis eliri. Tiam la skribisto g de Gering venis en la ˆambron kaj donis al Gering ian leteron. Tiu ˆi letero c c venis de Stetten, kiu per ˆi invitis sian amikon fari kun li promenon en la g morga˘a dimanˆo. La lastaj vortoj de tiu letero estis la jenaj: u c — Diru al la transdonanto nur unu vorton: “jes” a˘ “ne” estos sufiˆe. u c Gering komisiis la skribiston diri al la alportinto nur “Jes”, kaj li eliris el la juˆejo. g Je la mateno de la veninta dimanˆo la du amikoj kune promenis tra la c kampoj en la ˆirka˘aˆo de la urbo kaj eniris en belegan arbaron. La tago c u  estis belega, aero kaj lumo plenaj je gajeco kaj freˆeco. Stetten mem estis s aparte gaja kaj tiel li faris sian amikon Gering anka˘ gajeta. La du amikoj u iradis, parolante pri diversaj objektoj. Stetten parolis pri multaj objektoj, sed ne tuˆis eˆ per unu vorto la aferon s c de kelkaj tagoj anta˘e. u

106

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

— Stranga ˆi estas, interne pensis Gering; li do komencu! g Gering de tempo al tempo penis igi la amikon tuˆi la aferon, sed Stetten s ˆajnis ne kompreni kaj intence parolis pri aliaj objektoj. s Tiel ili amba˘ fine venis al loko, kie la arbaro estis iom travidebla. Preteriu rante, Gering rimarkis ne malproksime anta˘ ili du sinjorinojn, kiuj nerapide u iradis anta˘en. Li ne povis ilin rekoni, sed io nekonata faris pli rapide bati u lian koron. Stetten ne diris eˆ unu vorton, ˆajnis, ke li ne vidas la virinojn. Gering c s intence silentis. Post kelkaj paˆoj la sinjorinoj ne estis pli videblaj. La s parolado estis finita, kaj Gering meditante iradis sur la nelarˆa vojo post sia g amiko, kiu, disˆovante ie kaj ie la branˆojn, nela˘te kantadis la kanton de s c u Heine: “Mi ne scias, kion signifas. . . ” Fine Gering rekomencis paroli: — Tie ˆi estas pli kaj pli interese. Ni iras tra efektiva densaˆo anta˘monda! c  u — Jes, respondis Stetten, estos ankora˘ pli interese, kiam fine la arbaro u finiˆos. Estis beleta vojo, certe! g La arbaro iom post iom maldensiˆis, kaj kiam Stetten disˆovis la lastajn g s branˆojn, montriˆis herba loko ˆirka˘ita de la arbaro, kaj en la fino de tiu c g c u loko estis bela dometo arbarista. ˆ — Cu tie ˆi ne estas belege? demandis Stetten. c — Belege, certe! respondis Gering; sed Stetten aldonis: — Mi diras al vi, amiko, ni trovos ankora˘ ion pli belegan! u — Kion do li intencas? sin demandis Gering. La du amikoj aliris al la dometo. En la mezo de la vojo Stetten sin turnis al la dekstra flanko. — Ni eniros en la dometon per poste, li diris. Ili tiel ˆirka˘iris la dometon c u tra la arbaro kaj proksimiˆis al ˆardeno. Stetten estis kelkan pecon pli anta˘e. g g u Jen du sinjorinoj elirintaj el la pordo alvenis al la du amikoj. — Ho! kontra˘vole ekkriis Gering, ˆar li rekonis la samajn du virinojn, u c kiujn li anta˘e vidis en la arbaro. u Kiam la du sinjorinoj eliris el la ˆardeno, Stetten rapide alproksimiˆis al g g ili, salutinte ilin ˆentile. g ˆ estis Mathilde kun Ella. Gi Stetten malla˘te diris al Ella kelkajn vortojn, kaj tiam tiu ˆi ruˆiˆis. — u c gg Certe! diris Stetten la˘te, demandu do lin vi mem! u Gering dume alvenis. Anta˘ ol li povis saluti la sinjorinojn, Ella alpaˆis u s al li kaj diris: ˆ — Cu tio estas efektive vera, kion sinjoro de Stetten min sciigis? — Jes a˘ ne! rapide ekkriis Stetten al Gering. Nur unu vorton — jes a˘ u u ne! Kaj li rigardis sian amikon kiel sciante, ke tiu ˆi ne povus respondi ion c alian krom “jes”.

4.7. NUR UNU VORTON!

107

ˆ La rigardo de Ella nun ekbrilis. Gi estis tia rigardo, ke Gering ˆin sentis g ˆ atendis la en sia koro — tiel magnete Ella nenie ankora˘ lin rigardis! Si u respondon; ˆajnis al li, ke li vidas kaj sentas, ke ˆi atendas nur la unu vorton: s s “jes”. Kaj tamen li ne sciis, pri kio propre ˆi lin demandas. Sed en la s demando estis io, kion li komprenis tre bone; ˆi ˆin elparolis per sia malseka s g rigardo; ˆia brusto sin levadis kaj mallevadis, kaj jen ˆia mano estis donita al s s li. ˆ — Cu estas vere, Herman? ekparolis ˆi nun tiel karese kaj plene je amo, s ke Gering tute forgesis la ˆirka˘aˆon. Li vidis pli nenion krom ˆi, li a˘dis nur c u  s u ˆian voˆon; la tuta mondo ˆajnis foresti. Li nun sentis feliˆon, tiu ˆi sento lin s c s c c venkis, li prenis ˆian manon. Tiel varme kiel nenie ankora˘ li ekparolis al ˆi, s u s li respondis: — Jes, Ella, jes! ˆ Kaj la du amantoj sin ˆirka˘prenis. — Jen! ekkriis Stetten. Cu mi ne c u plenumis mian promeson? Mi plenumis eˆ pli ol tion, ˆar mi promesis nur c c unu vorton, sed Gering nun elparolis eˆ tri vortojn! c Kiam la sekvantan tagon Stetten venis en la loˆejon de sia amiko, li g mirante lin vidis vestitan en nigra surtuto kun kravato kaj gantoj blankaj. Stetten ne bezonis longe demandi. ˆ — Cu vi iras al la komerca konsilano Balding? — Jes. — Kaj kion vi respondos, kiam tiu ˆi vin demandos sinjoro juˆisto, kion c g vi deziras? — Nur unu vorton, Stetten! — Kaj tiu ˆi vorto estos? c — Ella’n! 3 9 3

108

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

4.8

La porcio da glaciaˆ o

(Rakonto de L. DILLING, tradukita de EDUARD HALL el JOENSUU (Finnlando)). Estis tre agrable en la buduareto de sinjorino Breine. La meblaj kovriloj estis el blua atlaso, kaj la lignaˆo de la seˆoj estis origita. Tie sin trovis  g anka˘ multaj etaˆaretoj, egale kovritaj per blua ˆtofo kaj ornamitaj per u g s ˆ bluaj franˆoj, kiujn najletoj origitaj firme tenis. Cirka˘e en la ˆambro estis g u c distrita ankora˘ multo da sendifinaj puf-seˆoj, a˘ kiel ili estas nomataj, tiuj u g u remburitaj, rondaj, kvarangulaj kaj ovalaj objektoj kun bluaj atlasaj kovriloj kaj amaso da nekompreneblaj laˆaˆoj kaj penikaˆoj. En unu angulo de la c   buduaro, apud la fenestro, staris pianeto kun la postflanko turnita al la interno de la ˆambro. Kiam oni sidiˆis al la piano, oni sidis tie efektive c g kaˆita, ˆar grandaj foliokreskaˆoj sur la amba˘ flankoj de la instrumento s c  u formigis vere tropikan la˘bon en tiu ˆi malgranda Edeno de la sinjorino. u c Estis trankvile kaj pace en la buduareto, ˆar neniu tie sin trovis; kaj c duonhela kvieta lumo sin vastigis tra la tuta ˆambro. Vere, la origita lampo, c pendanta de la plafono, brulis, sed tiel super ˆi, kiel anka˘ super la kandeloj g u sur la skribotablo estis koketaj ˆirmiloj. La blua silka pordokurteno estis s tirita anta˘ la pordo, sed el la flankaj ˆambroj estis a˘data dancmuziko kaj u c u viva interparolado; ˆar tiun ˆi vesperon estis balo ˆe la komercegisto Breine, c c c la sinjoro de la domo. La muziko silentiˆis momente, la pordokurteno ekˆetiˆis flanken, kaj sur g  g la sojlo de la pordo sin montris alta, gracia virina figuro. Kelkaj frake vestitaj sinjoroj, kun la haroj kombitaj sur la frunto kaj la klakˆapelo sub la c brako, ˆirka˘is ˆin; sed ˆi forigis ilin kun mieno de reˆino, anta˘tiris rapide c u s s g u la kurtenon anta˘ la pordo kaj falis poste laca sur unu el la silkokovritaj u ˆ kanapoj. Sia vizaˆo estis tre delikate formita kaj pala, la okuloj mallumaj, g grandaj kaj radiantaj, kaj la nigraj haroj, frizitaj a la Titus, portis neniˆ ajn aliajn ornamojn, ol paro da diamantaj steloj. Sia tre dekoltita vesto, el salmokolora atlaso kaj brodita silko, estis unu el tiuj nepriskribeblaj, majstraj tualetoj el Parizo, kie puntoj kaj bantrozetoj, faldoj kaj festonoj sin kuniˆis en mirinda bonordita senordeco, dum kelkaj grandegaj girlandoj da g artaj rozoj faris surprize belan efikon, precipe tial, ke ili estis metitaj en la plej neimageblaj lokoj. ˆ Si estis bela, kiel ˆi kuˆis tie, lace etendita sur la kanapo, ludante kun s s monstra ventumilo; kaj pli bela ankora˘ ˆi estus, se ˆia vizaˆo ne havus u s s g ˆ tiun malˆateman fieran esprimon. Si estis laca de la bala muziko kaj vanila s glaciaˆo, de amindumaj rigardoj kaj sengusta flataˆo de la frake vestitaj sin  joroj kaj na˘zaj salonparfumoj. u

ˆ 4.8. LA PORCIO DA GLACIAJO

109

ˆ Si estis fiera, ˆar ˆi estis ˆiam kutiminta, ke oni ˆin starigu sur piedestalon, c s c s ˆirka˘atan de genufleksantaj kavaliroj; sed ˆi nun estis jam tute laca de tiu c u s ˆi adorado, ˆi estis laca esti diino de balo. Vere, ˆi bone sciis, ke ˆi prezentis c s s s tre belan figuron sur la piedestalo, ˆar ˆi estis bela statuo; sed ˆi sciis anka˘, c s s u ke oni admiradis la statuon pleje tial. . . ke ˆi havis veran origaˆon. g  Stella Adler — tia estis ˆia nomo — restis ne longe ne malhelpata. La s pordokurteno kraketis, Stella levis senpacience siajn lacajn okulojn, sed kiam ˆi ekvidis, kiu envenis, ˆoja rideto eklumis sur ˆia bela vizaˆo. La eniranto s g s g estis belega sinjorino de ˆirka˘ tridek jaroj, kun plena figuro kaj floranta c u ˆ nigraj haroj estis kunvolvitaj en pezaj plektoj super la gajema vizaˆo. Siaj g ˆ kapo kaj ornamitaj per kufeto da blankaj plumoj kaj ruˆaj rozoj. Si havis g sur si veston el vinruˆa veluro kaj atlaso kun riˆa garnituro da kremkoloraj g c ˆ puntoj. Si estis sinjorino. Breine, la edzino de la komercegisto Breine kaj la regantino de tiu ˆi eleganta domo. c — Mi sciis bone, ke mi vin tie ˆi trovos, diris sinjorino Breine, sin sidigante c apud sia amikino. Kiel mi ˆojas, ke mi vidas vin ˆe mi tiun ˆi vesperon. Pensu g c c nur, ke ni du ne parolis jam unu kun la dua de unu tuta longa jaro! Kaj tio estis en la bona urbo Parizo, kiam mi, post mia edziniˆo, vojaˆis tien kun g g mia kara edzo, kaj vi estis ankora˘ en pensio. Nun ni havos ree agrablan u horon por babili. — Se ni nur ne faras maljustaˆon al viaj aliaj gastoj, Fanny.  — Ne, nun mi estas absolute ekster danˆero, ˆar nun la tuta bestaro estas g c en la manˆejo por sin nutri, a˘ pli delikate esprimite, por vespermanˆi. Kiam g u g ni laste estis kune en Parizo, tio estis anka˘ sur balo, ˆu vi tion memoras? u c Tion devus patreto Breine scii, ke lia edzino veturis al opera maskobalo, dum li estis en la kolektiˆo nacia kaj kuˆis en Versailles! Kaj ˆu vi ankora˘ g s c u memoras, ke ni perdis unu la duan en la premado kaj devis reveni hejmen ˆiu aparte? c Stella ekˆemis kaj murmuretis duone por si mem: — Ha, jes! tiun g maskobalon mi ne facile forgesos! — Sed vi ne volus iom manˆi, Stella? g — Ne, mi dankas, mi ne estas malsata. — Jes, malkaˆe dirate, vi ne multon perdas per tio ˆi, ˆar tie estas nek s c c birdo, nek fiˆo, a˘ pli ˆuste, estas de la amba˘ specoj. Kiel tiuj bufedoj estas s u g u tamen bonega elpensaˆo! Oni pakas kune ˆiujn eblajn kaj neeblajn homojn  c en la plej malgranda loko, oni ˆarˆas el ˆiuj eblaj kaj neeblaj pladoj sur unu s g c kaj tiu sama telero, kaj tiam oni tion manˆas en la plej maloportuna situacio! g Sed unu glason da vino vi povas tamen trinki? — Ne, mi estas tiel laca, mi bezonas nur iom ripozi. — Sur viaj la˘roj, jes! Ha, kian feliˆon, a˘ pli ˆuste malfeliˆon, vi faris u c u g c en la bala salono! Sur la tuta planko estas disˆetitaj koroj, kiujn la malfeliˆaj  c

110

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

sinjoroj perdis! Mi devos lasi ilin elbalai, anta˘ ol ni komencos danci, ˆar u c alie oni povas faleti sur ili! La sinjoroj flugetis ja ˆirka˘ vi. . . c u ˆ — Jes, kiel muˆoj ˆirka˘ sukero a˘ teologo ˆirka˘ paroho! diris Stella s c u u c u kun malˆatema trajto ˆirka˘ sia bela buˆo. La vivopano, mia kara, estas por s c u s ili la grava demando. Sed la edziˆoˆasantaj sinjoroj faras laboron vane! Mi g c volas esti amata pro mi mem kaj ne pro mia mono! — Malsaˆulineto! diris Fanny, donante al sia amikino nefortan frapon g per la ventumilo; ˆu vi estas do tiel malbela, a˘ ˆu vi pensas, ke la sinjoroj c uc estas tute blindaj? mi opinias ˆiam, ke juvelo estas duoble pli bela, kiam ˆi c g estas enkadrigita en oro. — Ili estas por mi tute indiferentaj. — Ha, mi komencas kompreni. Via koro ne estas plu libera. — Jes, sincere dirate, kara Fanny, mi estas efektive enamita; kaj kiam oni havas unu en la koro, oni ne havas lokon tie por multaj. — Tio dependas de la konstruo de la koro. Estas koroj, kiuj estas tiel elastaj, ke en ili dudek trovus bone lokon! Sed kiel la feliˆa homo sin nomas? c ˆ Cu mi lin konas? Stella mallevis la kapon. — Mi lin ne konas mem! mi ne scias lian nomon, kaj eble mi lin revidos neniam! — Kiaj sentimentaj kapricoj tio estas? demandis sinjorino Breine kaj skuis la kapon. Sed oni devigas sin ˆiam havi ion por sin turmenti! Se oni c ne havas zorgojn pro pano, oni tiam faras al si zorgojn de amo! Sed ˆu vi c permesos al mi demandi. . . La sinjorinoj estis interrompitaj de frizita kelnero, kiu eniris dancante sur la pintoj de la piedoj. Kelnero Olsen estis ˆiam melankolia. Li suferis c konstante doloron de kapo kaj de malfeliˆa amo, kaj amba˘ doloroj naskiˆis c u g de lia penema partoprenado en la societa vivo; ˆar li trinkadis ˆiam grandan c c kvanton da restoj de vino en la nokto, kaj tio ˆi malsanigis lian kapon, kaj li c vidadis multon da belaj sinjorinoj, kaj tio ˆi malsanigis lian koron. La lastajn c estis permesate al li nur rigardi, sed ne tuˆi, kaj tion li nomis “vandalaj s turmentoj”, volante diri “Tantalaj turmentoj”. ˆ — Cu mi povas servi per io al la sinjorinoj? demandis Olsen kun malgaja rideto, dum liaj akvobluaj okuloj glitis super la rondaj ˆultroj de sinjorino s Breine. — Alportu al mi porcion da glaciaˆo, diris Fanny.  — Post kvin minutoj mi ˆin metos ˆe viaj piedoj, sinjorino. g c — Mi preferas, ke vi ˆin metu tie ˆi, sur la tablon! g c — Tuj, sinjorino, tuj. Li fordancis. Fanny rigardis post lin kun rideto.

ˆ 4.8. LA PORCIO DA GLACIAJO

111

— La interkomunikiˆo estas infekta, ˆi diris. Nun la kelneroj eˆ volas esti g s c kavaliroj. — Tio estas ja tute natura, respondis Stella, kiam ˆiuj miaj kavaliroj c volas esti kelneroj por mi! ˆ Si levis la brovojn kaj apogis sian Titus-kapon al la klarebluaj silkaj kusenoj. En tiu ˆi sama minuto la pordokurteno estis ˆetita flanken, kaj la c  komercegisto eniris en la buduareton. La komercegisto Breine estis malgranda, grasa sinjoro kun maldikaj lumebrunaj haroj kaj lume-bruna vangbarbo iom griza. La komercegisto, kiel ˆajnis, ne estis en bona humoro. s — Kiel vi fartas, sinjorinoj? li demandis, penante doni al sia vizaˆo g komplezan esprimon. — Ho, bonege! respondis Stella. — Estas por mi plezuro vidi, ke vi nun iom ripozas, li diris al sia edzino. Vi kredeble sentas vin jam tre laca esti tiel ˆetata el la brakoj de unu sinjoro  al la brakoj de alia! La sinjorino ludis kun sia ventumilo kaj kantetis valson. — Vi estas, kiel ˆajnas, en tre bona humoro, diris Breine ofendite. s — Tion oni vere ne povas diri pri vi, sinjoro Breine, rimarkis Stella ridetante. — Kontra˘e, mi estas en la plej brilanta humoro. . . u — Ne kredu al li, Stella, diris la sinjorino. Mi vidas la˘ lia nazo, ke li u estas forte atakema. Li venis tien ˆi nur por aranˆi disputojn. c g — Tiam estas plej bone sin savi per forkuro. — Vi ja komprenas, ke mia edzino nur ˆercas? s — Mi devas tamen iri en la salonon. Mi ˆuldas, jes, la dioj scias, kiel s multajn dancojn, kaj se mi ne pagos miajn ˆuldojn tiel balda˘ kiel eble, mi s u timas, ke miaj kreditoroj min trenos tien per forto. ˆ Si foriris ridetante, lasante la edzan paron sola. — Estu tiel bona, komencu, ju pli frue, des pli bone! Ne ˆenu vin! Mi g estas preparita por la plej malbona. — Sed, Fanny kara, mi ne diris eˆ unu vorton. c — Ne, sed vi estas kolerega. Tio estas ja tute videbla la˘ via nazo, kiu u estas pli staranta, ol ordinare. — Fanny! — Mi estas tro bela tiun ˆi vesperon, ne vere? c — Vi estas jam tro modesta! — Mi koketis tro multe kun la junaj sinjoroj, ne vere? mi estis tro ˆetata  el la brakoj de unu sinjoro en la brakojn de alia, kiel vi vin tiel bonguste esprimis! — La tuta nia edzeco estis neinterrompita dancado.

112

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

— Mi certe ne povas diri, ke mi dancis super rozoj. — Ha, Fanny, se vi nur scius, kia turmentiˆo estas vidi sian edzinon, g prematan al la brusto de alia, ˆirka˘prenatan de lia brako, sin ruli en kapc u turnanta valso. Ho, tiuj baloj, tiuj baloj! — Sendanka! kaj tamen ˆi estis sur unu el tiuj ˆi baloj, ke vi trovis vian g c ˆ vi memoras? Tio estis ne pli ol unu kaj duono jaro anta˘e. Tiam feliˆon! Cu c u vi sidis tie kun bela meblita loˆejo kaj tamen sen la plej belega meblo en g domo — juna edzino; kaj tiam vi komencis trovi, ke esti tute sola en ok ˆambroj kaj kuirejo ne estas tute sane por la homo. Kie tio ˆi estis tiam, c c kiam ni renkontis unu la duan? — Jes, estis sur balo. — Kaj kie ˆi estis, ke vi petis mian manon? g — Anka˘ sur balo. u — Tial vi havas nenian ka˘zon plendi. Ni vivas bone kune. u — Ho, oni vivas tre bone, kiam oni ˆiam veturas al baloj! c — Mi estas laborema edzino. — Jes, vi manˆas vian panon en la ˆvito de via frunto sur ˆiuj baloj de g s c la urbo. ˆ — Sercu nur! Vi pentos iam vian konduton, kiam mi estos for! — Mi jam tute kutimis vidi vin forkuradi al baloj, diris la komercegisto, nerve ludante kun la ventumilo de sia edzino, kiun ˆi estis metinta sur la s tablon. — Hodia˘ vere vi superas vin mem, diris Fanny, sin levante ofendite. La u komercegisto sin levis anka˘. u — Jes, mi ne povas plu tion suferi. Tie ˆi devos fariˆi alia danco! Li c g prenis la ventumilon en amba˘ manojn kaj disrompis ˆin en du pecojn. u g — Vi fariˆas ˆiam pli kaj pli bona, mia amiko. Nun mi ne mirus, se vi g c komencus disrompi spegulojn kaj vitrojn de fenestroj. — Mi estus sufiˆe inklina por tio ˆi. c c — Ne ˆenu vin, mi petas. Mi volonte helpos al vi. Jen estas forna fero! vi g povas ja komenci rompi la spegulojn, dum mi ekspedos la porcelanajn vazojn kaj la malgrandaˆojn!  Hontigita kaj duone disarmita per la trankvileco de sia edzino, la komercegisto forˆetis la rompitan ventumilon sur la tablon kaj volis eliri, kiam la  kelnero Olsen en tiu sama minuto enkondukis en la kabineton junan sinjoron. — Estu tiel bona, la gesinjoroj estas tie ˆi. c Li estis altkreska, bela fra˘lo kun kuraˆa, fiera vizaˆo, buklaj lumaj haroj u g g kaj paro da dikaj blondaj lipharoj kun al tiuj aliˆanta pinta barbo. g — Mi ne malhelpas? Breine sin returnis vive.

ˆ 4.8. LA PORCIO DA GLACIAJO

113

— Georgo, vi, mia amiko? Neniel, neniel! Mia edzino kaj mi estis nur okupitaj je kelkaj mastrumaˆoj. Lasu, mi vin prezentos, mia plej bona amiko,  le˘tenanto Georgo Felsen, ˆus reveninta hejmen el la eksterlando — Fanny, u  mia edzino. — Mia edzo tiel ofte parolis pri vi, ke mi vin jam tute konas. — Estas por mi anka˘ plezuro fariˆi via konato, mia sinjorino! u g — Mi a˘dis, ke vi revenis, kaj mi tiam tuj sendis al vi inviton. En ia alia u vespero vi kredeble ne renkontus mian edzinon; sed tiun ˆi vesperon ˆi estas c s okaze hejme, ˆar ˆi donas mem balon. c s — Ne a˘skultu lin, sinjoro le˘tenanto, li estas nur tiel malica. u u — Mi lin bone konas, mia sinjorino. Tia li estis jam anta˘ mia veturo u Parizon. — Parizon? ekkriis Breine. Mi pensis, ke vi estis en Italujo; mirinde, ke ni ne renkontis unu la duan en Parizo. Tie mi estis en la anta˘a jaro. u — En tiel grandega urbo ne estas mirinde. — Ni forveturis kelkajn tagojn post la granda opera maskobalo, diris Fanny. Georgo sin returnis vive. — Vi estis en la opera balo, sinjorino? — Ne, kial. . . kial vi povas tion supozi? — Tiu maskobalo, kiel ˆajnas, faris eksterordinaran impreson sur vin, s diris Breine. — Sinjoro Felsen estas tiel flamiˆema. g — Tio. . . tio estis nenio! — Ne, nun mi devas fari viziton en la salono kaj ne pli longe malˆati s miajn aliajn gastojn. . . — Faru al mi la honoron, danci kun mi, sinjorino. — Malfeliˆe mi jam estas invitita; sed mi provos elzorgi por vi fra˘linon, c u kaj mi pensas, ke vi ne perdos per la ˆanˆo. Si estas juna, bela, kaj riˆa. La s g ˆ c lasta eco estas ja tio, kion la plej multaj sinjoroj estimas pleje. Mi revenos balda˘. u Felsen apena˘ a˘dis ˆiajn lastajn vortojn. Li staris en profundaj pensoj u u s kaj vekiˆis el sia revado nur tiam, kiam lia amiko lin frapis sur la ˆultron kaj g s lin premis malsupren sur la sofon. La komercegisto, metinte siajn amba˘ manojn sur la ˆultrojn de la le˘u s u tenanto, rigardis al li rekte en la okulojn. — Kio estas al vi? Kiajn rememorojn vekis tiu opera balo ˆe vi, kiam vi c fariˆis tiel ekscitita? g — Mi havis tie la plej mirindan aventuron de mia vivo. Mi tiel bone kiel fianˆiˆis kun fra˘lino, ne vidinte eˆ ˆian vizaˆon. cg u cs g — Kion vi babilas! Kiel tio povis okazi?

114

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

— Dum mi promenadis ˆirka˘e en la premado de la maskoj, mi eka˘dis c u u fra˘linan voˆon post mi, dirantan en pura norvega lingvo: — Dio, kion mi u c faros! Mi min returnis kaj ekvidis gracian virinan figuron en nigra domeno kun nigra masko anta˘ la vizaˆo. Ke ˆi estis juna kaj bela, pri tio mi esu g s tis tute konvinkita. La rondaj brakoj, la marmorblanka kolo, la purpuraj lipoj, kiuj vidiˆis inter la puntoj de la masko, kaj la brilantaj okuloj — ˆiuj g c tiuj malgrandaj ˆarmaj detaloj estis sufiˆaj por mi, por auta˘senti ravantan c c u tutaˆon. Mi iris kuraˆe anta˘en kaj, prezentinte min mem kiel samlandulo,  g u ˆ proponis, ke mi estos ˆia kavaliro. Si akceptis kun danko mian brakon: mi s estis ja senmaska. Eble ˆi konis min el Kristianio. Mian nomon ˆi ne des s mandis. Ni iradis ˆirka˘e, por retrovi ˆian amikinon, kiun ˆi estis perdinta c u s s en la premado. Ili amba˘ havis nigrajn domenojn sen iaj signoj, kaj tie nau ture sin trovis amaso da tiaj nigraj domenoj. Sekve ni promenadis longan ˆ tempon kune kaj prenis lokon en loˆio. Si estis sprita, edukita kaj aminda; g mi estis duone malsobrigita de amo, ˆampano kaj dancmuziko; kaj ni amba˘ c u enspiradis per plenaj pulmoj la aromon de romaneco, kiu troviˆis en nia tuta g aventuro. Mi prenis ˆian manon en mian kaj petegis ˆin levi la maskon, sed s s ˆi estis nemovebla. — Ne disˆiru la misteran vualon, kiu estis ˆetita sur nian s s  renkonton kaj kiu aldonis al ˆi ˆian ˆarmon. Ni renkontiˆos en Kristianio la g g c g venontan vintron, ˆi diris. — Lasu min nun iri, akompanu min nur al veturilo s kaj ne penu scii, kiu mi estas, a˘ sekvi min. Mi konfidas al via kavalireco. u Mi prenis diamantan ringon de mia malgranda fingro kaj metis ˆin sur ˆian g s manon. — Per tiu ˆi ringo mi vin katenas, mi diris; kiam mi vin revidos, c ˆ ni disiˆos neniam. Cu vi volas ˆin porti? — Jes, ˆiam! ˆi respondis. Kiam g g c s ˆi estis en la veturilo, ˆi sin klinis super min kaj kisis min sur la frunto. — s s Ni renkontos nin en Kristiano, estis ˆiaj lastaj vortoj. Kaj nun mi tien ˆi s c venis. Mi iros en teatron kaj al koncertoj, al baloj kaj vespermanˆoj, kaj la g diamanta ringo sur ˆia mano estos la stelo, kiu montros al mi la vojon al la s Bethlehemo de la amo. — Tion oni povas nomi romano, diris la komercegisto, sin levante. Oni povus pensi, ke vi estas naskita en la kavalira tempo. Sed kien la sinjorinoj ˆ foriris? Cu ni ne iros al ili? — Mi preferus resti en paco tie ˆi. Estas tiel agrable en tiu ˆi buduaro. c c — Bone, tiam mi sendos la sinjorinojn al vi. Tie ˆi estas la plejsanktejo c de Fanny, tien ˆi venas nur la endediˆitaj! c c Kiam la komercegisto foriris, Felsen sin amuzis per rigardado de ˆiuj c belaj malgrandaˆoj kaj floroj, kiuj estis dismetitaj ˆirka˘e en la plej bongusta  c u senordeco. Oni rimarkis tuj en ˆiuj tiuj elegantaj, kokete distritaj luksaˆoj la c  delikatan manon de edukita virino. Li haltis anta˘ la piano. u — Kia bongusta aranˆo, li murmuretis. La piano en la angulo estas g ˆirka˘ata de tropikaj kreskaˆoj. c u 

ˆ 4.8. LA PORCIO DA GLACIAJO

115

Li sidiˆis sur la seˆo anta˘ la piano kaj komencis transturnadi la foliojn g g u en la notolibro. Li ne rimarkis, ke Fanny kaj Stella eniris. — Tie ˆi estas ja neniu, diris Stella. Des pli bone. c — Mi estas certa, ke li plaˆos al vi, diris Fanny vive. Li estas juna, bela, c edukita kaj eleganta. Li vivis multajn jarojn en la alilando. — Li kredeble vivis tie tiel multe, ke li nun revenis hejmen, por trovi ion, per kio li povus da˘rigi vivi! Li fariˆos kredeble unu el miaj plej varmaj u g adorantoj! — Kia senhonteco! murmuris Felsen. — Ho, li havas tamen ion alian, per kio li povas vivi krom vi, diris Fanny incitita. — Tio estas la plej bona vojo, kiun li povus elekti. Dudek mil kronoj da procentoj en jaro kaj nenion alian fari, ol esti la edzo de sia edzino! — Fi, Stella! Felsen leviˆis, pala, kun kunpremitaj dentoj. g — Nu, diris Stella, irante al la tablo, elserˆu la pekulon, konduku lin tien c ˆi kaj starigu lin en la vicon de miaj adorantoj. Li estas ja le˘tenanto. Eble c u mi povos lin uzi, por komandi la aliajn! Felsen elpaˆis. s — Mi estas jam tie ˆi kaj tuj, kiam mi estos prezentita, fariˆos por mi c g plezuro, akcepti la deciditan por mi lokon. ˆ ˆ Ce la sono de lia voˆo Stella turnis la kapon. Si estis mortpala kaj apogis c ˆ estis li, la idealo de ˆia vivo, ˆia sekreta sin konvulsie al la marmora tablo. Gi s s ˆ rigardis fianˆo, kiun ˆi nun tiel dolore insultis kaj por ˆiam forpuˆis! Si c s c s ˆ mehanike sian manon. Feliˆe ˆi portis gantojn kun sep butonoj, tiel la ringo c s estis bone kaˆita. s — Pardonu, se mi vin ektimigis, miaj sinjorinoj, diris Georgo, Sed mi sidis tiel absorbita per la notoj, ke mi ne rimarkis vian eniron. Sinjorino Breine saˆe decidis rigardi la tutan aferon kiel ˆercon. g s — La situacio estas vere malagrabla, ˆi diris ridetante. Nun estas jam s tro malfrue, por sveni. Mi faras, kiel mia amikino, kaj serˆas mian rifuˆon c g en la ventumilo. Kiam ˆi estas malfermita, ˆi faras la servon de kurteno, kiu g g estas anta˘tirita, dum la vizaˆo faras tualeton. Nu, nun mi pensas, ke ˆi u g g pli-malpi rehavas la ˆustan esprimon! Lasu min prezenti: le˘tenanto Felsen g u — fra˘lino Adler. . . Sed, kara Stella, vi tiel tremas. . . Sidiˆu! u g — Tio balda˘ pasos. Mi estas iom nerva. u — Mi beda˘ras, diris Georgo, ke mi estas la ka˘zo. . . u u — Nu, interrompis lin Fanny, pro puno mi vin kondamnas resti tie ˆi c kaj flegi la fra˘linon, ˆis vi povos konduki ˆin, perfekte refortigitan, en la u g s salonon. Mi devas forlasi vin. Miaj ˆuldoj de mastrino min vokas. s

116

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

Fanny foriris. Stella sidis kun mallevitaj okuloj, Felsen staris malvarmega kaj apogis sin al la dorso de unu seˆo. Stella levis la kapon kaj diris kun g devigita trankvileco: — Sidigu vin, sinjoro Felsen. — Mi dankas. — Diru al mi, ˆu ni parolos pri la vetero kaj blovo, a˘ ˆu ni estos sinceraj? c uc — Kiel al vi plaˆos. c — Nu, lasu nin esti sinceraj. Vi min abomenas, ne vere? — Lasu nin unue konsenti, ke mi vin ne adoras, mia fra˘lino. Se mi vin u komprenis ˆuste, vi timas min pli kiel adoranton, ol kiel malamikon. g — Sed tiam mi juˆis ne konante. Nun, kontra˘e. . . kontra˘e. . . g u u — Nun, vi min konas egale malbone. — Jes, vere, sed. . . — Sed? — Sed. . . ˆ — Cu vi estos efektive sincera, fra˘lino? u — Mi deziras nenion pli volonte. — Sed, trovinte, ke mi estas sufiˆe malhonta ne tuje fali sur miajn genc uojn, vi eble havus la deziron meti min venkitan ˆe viaj piedoj, por poste c havi la plezuron — min forpuˆi. s — Sinjoro le˘tenanto! ekkriis Stella vive kaj levis sin de sia seˆo. u g ˆ la gesinjoroj ion deziras? eksonis murmuretanta voˆo post ˆi. Gi — Cu c s ˆ estis la melankolia kelnero Olsen, kiu, enirinte senbrue, nun staris tie kun kapo klinita kaj kun porcio da glaciaˆo en la mano.  Stella reˆetis sin sur la seˆon kaj kaˆis sian vizaˆon en la manoj.  g s g — Ne, iru nur! — Mi alportis nur tiun ˆi glaciaˆon al sinjorino Breine. c  — Metu ˆin tie ˆi sur la tablon kaj alportu al mi anka˘ unu porcion, diris g c u Georgo senpacience. Mi bczonas min iom malvarmetigi, li murmuretis al si mem. — Tuj, sinjoro, tuj! Nenion alian, sinjoro? — Ne. Stella sidis da˘rige kun sia buklita Titus-kapo en la manoj, ˆia blanka kolo u s estis fleksita, kaj parto de la delikate formita orelo rigardetis el la grandaj salmokoloraj rozoj, kiuj estis alfortikigitaj sur ˆia ˆultro. Georgo sentis, ke li s s estis tro kruda. — Fra˘lino! u ˆ relevis la kapon kun la malnova fiera esprimo en la mallumaj okuloj. Si ˆ — Cu vi havas ankora˘ ion nediritan? u — Mi estis tro ekflamiˆa, mi estis rapidema, mi volus nur. . . g

ˆ 4.8. LA PORCIO DA GLACIAJO

117

— Vi volus nur pagi mokon per moko kaj min humiligi. Gratulu vin mem, le˘tenanto Felsen, vi atingis perfekte vian celon! u — Fra˘lino! u — Mi kuraˆis preni vin por ˆasisto de edziˆo, vi kuraˆis ˆeti en mian g c g g  vizaˆon, ke mi estas senkora koketulino, kiu sin amuzas per enjungado de g ˆ malfeliˆaj amantoj al sia veturilo de triumfo. Cu ni nun estas kvitaj? c — Mi povas nenion diri por mia pravigo. — Mi povus eble diri multe por la mia, sed mi ne scias vere, kiel ni tiun ˆi interparolon komencis, kaj mi scias ankora˘ pli malmulte, kial ni c u g ˆin. . . da˘rigus. u — Jes, vi estas prava, fra˘lino. Mia efektiva intenco estis inviti vin por u la sekvanta danco. — Mi dankas. En tiu ˆi minuto mi estas tiel laca, ke mi devas iom ripozi. c — Tiam mi vin ne pli longe maloportunos. Li salutis malvarme kaj eniris rapide en la salonon. Stella leviˆis. Kiam li estis ekster la pordo ˆi falis sur la sofon, ˆetis sin g s  en unu angulon kaj kaˆis la kapon en la klarbluaj silkaj kusenoj. s Multaj kaj doloraj pensoj trairis la kapon de Stella, dum ˆi kuˆis tie kun s s la vizaˆo enpremita en la silkaj kusenoj. Tio estis do la unua renkonto, kiun g ˆi en sia fantazio tiel bele elpentris al si mem, kaj tamen — la ˆuldo estis ja s s ˆia propra. Sed eble li eˆ ne memoris ilian malgrandan aventuron, — kaj ˆi, s c s kiu konsideradis tiun ˆi ringon, kiun li metis sur ˆian fingron, kiel ringon de c s fianˆiˆo, ˆi, kiu tiel ame flegis la puran floron de sia unua amo kaj ˆin nutris cg s g per sia revado. . . kia malsaˆulino ˆi estis! Kaj ˆi povis vere kredi, ke en nia g s s ˆ proza tempo iom da poezio ankora˘ povus ekzisti! Si leviˆis, kaj, detirinte u g ˆ amo estis profunda kaj la gantojn, ˆi longan tempon rigardis la ringon. Sia s pura, kiel tiu ˆi diamanto. En ties kvieta fajro kuˆis mira sorˆo, ˆar ˆi pruntis c s c c g sian brilon el la poezio de la animo. Tiun ˆi vesperon ˆi ne brilis kiel kutime. c g Eble la roso en ˆiaj okuloj ka˘zis, ke ˆia brilo perdiˆis. Nun ˆi estis nur la s u g g g lasta larmo sur la tombo de ˆia amo! s — Sed li neniam scios, ke mi estas tiu, kiun li renkontis en la balo, ˆi s ˆ murmuretis. Si ja tenis en sia mano la ˆlosilon de la enigmo, ˆlosilon, pri kiu s s ˆi kredis, ke ˆi malfermos al ˆi la teran paradizon. Neniu ˆin vidis, des pli s g s g bone, eˆ ne Fanny. c — For, for! ˆ Si kuris al la fenestro, por ˆeti la ringon sur la straton, sed ˆi sin detenis.  s La malgranda vipero tiel fortike enmordiˆis en ˆian koron, ke ˆi ne povis g s s suferi, ke ˆi estu dispremata sub la piedoj de la preterirantoj. Kiam ˆi revenis g s de la fenestro, ˆia rigardo falis okaze sur la porcion da glaciaˆo, kiu staris sur s  la tablo, kaj tiam subite venis al ˆi ideo. Li petis ja la kelneron alporti al li s

118

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

ˆ porcion da glaciaˆo; ˆi lasos lin ricevi ˆin — kune kun la ringo. Si sin sidigis  s g apud la skribotablo kaj iom pensinte, ˆi skribis la sekvantajn liniojn: s Tiun signon portu Sur mano via! En mistero restu La nomo mia! Kunvolvinte la papereton, ˆi ˆovis la ringon super ˆin kaj enpremis ˆin s s g g ˆ en la glaciaˆon. Si lasis la telereton stari sur la tablo kaj eniris en la salonon,  por elserˆi la kelneron. c Momenton post la eliro de Stella Fanny eniris en la kabineton, pri kiu ˆ la kelnero Olsen diris al ˆi, ke tie la glaciaˆo staras sur la tablo. Jus kiam s  ˆi volis porti la kuleron al sia buˆo, ˆi rimarkis la papereton kun la ringo, s s s elprenis ˆin el la glaciaˆo kaj legis la versaˆon. Traleginte ˆin multajn fojojn, g   g pensinte pri la afero kaj skuinte konfuzite la kapon, sinjorino Breine metis la ringon sur sian fingron, prenis la glaciaˆan telereton en la manon kaj iris en  la manˆejon al la kelnero. g — Kiu donis al vi tiun ˆi glaciaˆon? c  — La kuiristino, li respondis kun sia kutima melankolia rideto. ˆ g — Ne, li scias nenion, pensis Fanny. Cu ˆi staras longan tempon en la kabineto? — Mallonge, sinjorino. La bela le˘tenanto — mi pensas, ke li estas u nomata Felsen — petis min ˆin meti tien. Li tiel fervoris, ke mi foriru, kaj g sendis min serˆi por li mem porcion da glaciaˆo; sed jam nenio restis. c  — Li povas ricevi tiun ˆi. c ˆ mi ˆin devas porti al li? — Cu g — Ne, mi ˆin faros mem. Servu vi la limonadon al la gastoj. g — Nu, pensis Fannv, donaco de Felsen! Delikata ˆentileco! Sed post tiel g ˆ estas nature pro mia edzo. Mi eniros, por lin danki en mallonga konateco! Gi ia delikata maniero, kaj mi ne metos la ganton, por ke li vidu, ke mi ricevis la ringon. ˆ Si eniris en la salonon kaj alproksimiˆis al Felsen, kiu staris sola en unu g angulo de la ˆambro. c — Vi deziris glaciaˆon, diris la kelnero. Permesu al via humila servantino  doni ˆin propramane al vi. g — Vi estas tro bonega! ˆ Si anta˘portis al li kokete la glaciaˆon kaj lasis samtempe la diamanton u  ekbrili. Li ektremis kaj preska˘ faligis la telereton, dum liaj okuloj ripozis sur u la ekbrilinta ˆtono. Neniaj duboj plu! Li trovis la ringon; sed la posedantino, s

ˆ 4.8. LA PORCIO DA GLACIAJO

119

la sekreta adoratino de liaj revoj, estas la edzino de lia plej bona amiko! Ho, tio estis terura! ˆ — Vi rigardas mian ringon, diris Fanny kun fripona rideto. Gi estas bela, ne vere? — Jes. . . jes. . . ˆi estas. . . tre bela. g ˆ — Gi estas memoro de unu amiko, kiu estas al mi tre kara, kvankam mi lin konas nur mallongan tempon. Mi konservos ˆiam tiun ˆi memoraˆon kaj c c  mi ˆiam ˆin alte ˆatos, ˆi diris, forirante kun koketa klineto de la kapo. c g s s Felsen staris tute surdigita kun la telereto en la mano. Dume Stella estis irinta al la kelnero kaj petinta lin doni la glaciaˆon al  Felsen. — Li ˆin jam ricevis, diris Olsen. Li staras kun ˆi en la mano. Jen li g g estas. Li estis prava. Felsen tenis la telereton en la mano kaj ˆajnis esti ekscitita. s ˆ Fanny staris apude kaj parolis vive kun li. Io brilis forte sur ˆia mano. Si s portis ordinare nur sian fianˆiˆan ringon. Kion tio signifas? cg ˆ Nun ˆi forlasis lin kaj iris al la buduaro. Si estis haltigita sur la vojo de s paro da kavaliroj. Stella preterglitis tien nerimarkita kaj lokis sin post la piano, kie ˆi sidis, kaˆata de la ˆirka˘starantaj grupoj da kreskaˆoj. Momenton s s c u  post tio eniris Fanny, kaj, starante sub la lustro, ˆi lasis la ringon ekbrili kaj s admiradis ˆin. Stella rigardadis ˆin tra la kreskaˆoj. g s  ˆ ˆ Jes, estis tute certe. Gi estas ˆia ringo; sed kiel Fanny ˆin ricevis? Cu s g li vere ˆin senpere fordonacis, kiel senvaloran objekton? Fanny estis tiel g profundigita en la konsideradon de la ringo, ke ˆi ne rimarkis la eniron de sia s edzo. ˆ — Nu, Fanjo, ˆu vi estas tute sola? diris la komercegisto. Cu vi estas c aukora˘ kolera? u Li prenis ˆian manon, kiun ˆi penis fortiri. s s — Vi ja scias, ke se mi estas anka˘ iafoje iom viva kaj ˆaluza, tio estas u  ˆar mi vin tiel amas kaj ˆar mi timas, mi maljuna urso, ke mi ne povas fari c c vin tiel feliˆa, kiel vi meritas. c Li karesis ˆian manon, sed subite ektremis. s — Kia. . . kia ringo estas tio? ˆ — Gi. . . ˆi estas anonima donaco, respondis Fanny iom konfuzite. g — Kiu ˆin donis al vi? g — Oni ne povas koni la donanton de anonimaj donacoj, diris Fanny petole. ˆ — Sed mi lin konas. Cu diri al vi tiun nomon? — Vi scias do? ˆ — Gi estas Georgo Felsen. Mi scias ˆion. c ˆ Felsen vere estas enamita en Fanny’n, Stella sidis, kiel falinta el nuboj. Cu kaj ˆu li, ne oferante eˆ unu solan penson al ilia renkonto, ne penante elserˆi, c c c

120

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

el kie la ringo venis, senpere ˆin metis sur ˆian fingron? A˘ ˆu Fanny trovis g s uc la ringon kaj metis ˆin sur la fingron, por pensigi lin, ke ˆi estas la elektita? g s Sed ne, tio ˆi estis malsaˆa penso. Fanny nenion sciis pri la historio de la c g ringo, ˆi neniam ˆin vidis. Oni povus freneziˆi. s g g La komercegisto falis malespere sur seˆon. g — Kaj ˆi estas mia plej bona amiko kaj mia propra edzino, kiuj min g trompas! — Jes, la edzinoj de aliaj homoj tute ja ne povas havi intereson vin trompi! diris Fanny trankvile. — Ne elturnu vin per malkaraj ˆercoj! mi scias nun ˆiujn viajn sekretojn. s c Vi volas eble nei, ke vi estis sen mia scio en la opera balo en Parizo? — Ha, Stella babilis? — Stella nenion diris, sed tiu ˆi malfeliˆa ringo malfermis miajn okulojn c c kaj montris al mi, kiel facilanime kaj mensoge vi agis. — Diru al mi, kara Breine, ˆu vi efektive ne trinkis tro multe post la c manˆo? g — Ho, Fanny, Fanny, kiel vi povas esti tiel kruela? — Pro Dio, Breine, mi ne bone komprenas, kion mi faris. Ni devas trovi sinjoron Felsen, li klarigos al ni ˆion. c En tiu minuto envenis la kelnero Olsen, por sciigi, ke la dancado komenciˆis kaj ke oni demandas pri la gemastroj. g ˆ — Cu sinjoro Felsen estas tie? — Ne, li prenis sian superveston kaj forlasis la balon anta˘ kelkaj minutoj, u diris Olsen. — Ne dirinte adia˘ al mi! Sed kion do signifas ˆio ˆi? murmuris Fanny. u c c La interparolado estis interrompita de bela kavaliro, al kiu la sinjorino estis promesinta la unuan dancon post la vespermanˆo. Fanny prenis lian g brakon kaj eniris en la salonon. La komercegisto ripozis, tute dispremita, en sia apoga seˆo. Stella sidis g post la piano kaj ploris. El la salono sonis danca muziko, ridado kaj ˆovado s de piedoj. — Jes, ˆi estas efektive animita balo kaj luksa vespermanˆo, kiujn komerg g cegisto Breine donas tiun ˆi vesperon, li ˆemis. Tiel vigla dancado da˘riˆas c g u g tie interne, kaj tamen la komercegisto mem sidas tie ˆi sur la ruinoj de sia c feliˆo! c Li kaˆis la vizaˆon en siajn manojn. s g ˆ — Cu ekzistas en la mondo pli malfeliˆa homo ol mi? li ˆemis la˘te. c g u Mola mano estis metita sur lian ˆultron. Stella staris apud lia flanko. s — Ekzistas ankora˘ unu alia, ˆi diris. u s ˆ — Cu vi estas anka˘ malfeliˆa, fra˘lino? u c u — Ho, jes!

ˆ 4.8. LA PORCIO DA GLACIAJO

121

— Sed vi ne havas edzinon, kiu vin trompas. — Ne, sed unu kaj tiu sama homo estas la ka˘zo de nia malfeliˆo. u c — Felsen? — Jes. Mi lin amis tiel profunde, tiel kore, kaj nun li min forpuˆis kaj s ˆ estas forgesis pro Fanny, kaj ˆio tio post konateco de nur duono da horo. Cio c tiel freneze malsaˆa, ke mia kapo preska˘ turniˆas. g u g — Ili konas unu la duan jam pli ol unu jaron. Mi estas certa pri tio. — Edzinigita virino — kia senfunda malta˘geco! u ˆ estas la francaj ideoj. Sed kion vi pensas fari? — Gi — Mi? mi almena˘ neniam edziniˆos! u g — Mi anka˘ neniam faros ˆin plu, diris la komercegisto. Mi petos eksedu g ziˆon. g — Sed eble Fanny estas senkulpa? — Ne, mi scias, kiel facilanime ˆi komencis tiun ˆi rilaton, kaj mi neniam s c povas havi plu konfidon al ˆi. s ˆ — Cio povos fariˆi ankora˘ bona, sinjoro. g u — Neniam, neniam. Li donis al ˆi signon, ke ˆi sidiˆu. Si sin sidigis kontra˘ li. s s g ˆ u — Diru al mi, ˆu mi ne estas sufiˆe maljuna, por povi esti via patro? c c — Mi vin ne komprenas. . . — Mi opinias, ke ni amba˘ staras tute sole en la mondo. Vi ne havas plu u ˆ vi ne volus fariˆi mia adopta filino? gepatrojn. Cu g — Tiu ˆi propono estas tiel subita, ke mi trovas, ke ni amba˘ devas precize c u pripensi gin. ˆ Sinjorino Breine dume venis el la salono kaj, vidante sian edzon kaj Stella’n en viva kaj konfida interparolado, stariˆis en la mezo de la ˆambro. g c — Vidu, da˘rigis la komercegisto, kiam la eksedziˆo kun Fanny estos u g atingita, mi sentos min mem tiel sola. ˆ — Cu ni nun eksedziˆos! pensis Fanny. g — Kiel feliˆa mi estus tiam, se amika anˆelo volus vivigi mian malplenan c g hejmon kaj flegi min en la maljunaj tagoj. Fanny staris kolere kaj ludis kun sia ventumilo. — Nun ili do kune vivos! Stella donis al li sian manon. — Estos ˆiam agrable al mi, se mi iel povos helpi al via feliˆo, sed. . . c c — Ho, ne faru al vi penojn, diris Fanny, rapide aperante. Mi liveros mem al li la feliˆon, kiun li bezonas. c Fanny sin turnis vive kaj kolere al sia amikino: ˆ — Vi, Stella, vi estis do la serpento en mia edzeca paradizo? Gi estas tial vi, kiu elpensis mi ne scias kiel malhonoran historion pri mi kaj Felsen, kiun mi tamen tiun ˆi vesperon vidas la unuan fojon anta˘ miaj okuloj! c u

122

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

Kaj kun kia intenco vi ˆin faris? Pro malamo al mi ˆi ne povas esti, ˆar g g c mi neniam faris malbonaˆon al vi; kaj pro amo al Breine ˆi anka˘ ne povas  g u esti, ˆi da˘rigis preska˘ plorante, ˆar ˆu iu alia ol mi mem povus esti sufiˆe s u u c c c malprudenta, por ami tian sovaˆan beston, kiel mia edzo? g — Fanny, a˘skultu min, diris Stella. u — Sed nek al vi, nek al alia prosperos forˆiri lin de mi, — mi amas lin s tro forte, ˆi diris kaj ˆetis la brakojn ˆirka˘ lian kolon. s  c u — Lasu min, mi volas disiˆi! g — Jes, sed mi ne volas! En tiu minuto eniris Georgo Felsen. — Pardonu al mi, se mi malhelpas; sed mi estos mallonga. Mi intencis komence skribi al vi, sed mi komprenis, ke mi pli bone povos doni al vi buˆan s klarigon. — Mi foriros, diris Stella. ˆ — Ne, mia fra˘lino, kion mi diros, vi povas libere a˘skulti. Gi eble u u ˆ klarigos mian konduton kontra˘ vi. Car kiam mi nun ree forlasos mian u patrujon, kaj kredeble por ˆiam, mi ne dezirus, ke vi pensu pri mi kun tro c granda maldolˆeco. c — Vi forveturos? demandis Fanny. — Jes, sinjorino; post tio, kio okazis inter ni, mi ne volas resti pli longe tie ˆi. c — Kio okazis inter ni. . . ? — Mi konas la tutan historion de la diamanta ringo, diris Breine. — Tiu historio ne estas tamen tiel danˆera, respondis Fanny trankvile. g — Estas eble, ke vi, sinjorino, prenas nian aventuron kiel ˆercon, diris s Georgo. Mi rigardas ˆin tute alie. Mi estis tuˆita de la romaneco kaj pikang s teco en la situacio, mi kreis al mi mem figuraˆon de vi en mia fantazio, kaj,  ne konante la originalon, mi adoris tiun ˆi fantazian portreton. c Stella ektremis, komencante kompreni, ke tie ˆi estis ia malkompreniˆo c g kaj ke ˆi estis maljusta kontra˘ amba˘, Georgo kaj Fanny. La trankvileco de s u u la lasta ne povis esti ˆajniga. s — Sed, granda Dio, kio min tuˆas viaj fantaziaj portretoj? ekkriis Fanny s surprize. ˆ — Sajnas, ke vi ˆion forgesis, diris Georgo. Nun, de la momento, kiam c mi vidis, ke la edzino de mia amiko portas tiun ˆi fatalan ringon, mi decidis c anka˘ forgesi ˆion kaj mi komencis kompreni, ke mia amo estis nur romanaj u c kapricoj kaj ke mi efektive vin neniam amis. — Ho, kiel eksterordinare malˆoje! ekkriis Fanny, ridegante. Jes, ke g Breine perdis la malgrandan porcion da prudento, kiun li posedis, tio estas jam longe klara al mi, sed nun mi vere komencas kredi, sinjoro Felson, ke via supra etaˆo anka˘ estas iom en malordo. g u

ˆ 4.8. LA PORCIO DA GLACIAJO

123

— Sed ˆu vi povas nei, ekkriis Breine, ke tiu ˆi diamanta ringo. . . c c — Jes, tiu ˆi malfeliˆa ringo estas la kulpo de ˆio, diris Fanny. Estu tiel c c c bona, sinjoro Felsen, jen mi ˆin redonas al Vi. Mi ˆin ricevis en porcio da g g glaciaˆo kune kun versaˆo. Mi metis la ringon sur la fingron, kaj de tiu ˆi   c momento ˆio estas freneza. Breine estas freneza, Stella estas freneza, Felsen c estas freneza, kaj nun mi mem fariˆos balda˘ anka˘ freneza, tio estas kredeble g u u la plej prudenta, kion mi povas fari. — Mi neniam sendis al vi ian glaciaˆon a˘ ian versaˆon. Vi scias tamen,  u  ke mi metis la ringon sur vian fingron anta˘ unu jaro. u — Ne, nun estas jam tro freneze, ekkriis Fanny. Stella elpaˆis pli proksime. s — Permesu al mi enporti kelkan klarigon en tiun ˆi senordigitan aferon. c Mi estas tiu, kiu ricevis de vi la ringon en la opera balo. — Vi? — Jes, kaj mi ne hontas konfesi, ke mi ˆin rigardadis kun tiaj samaj g profundaj sentoj, kiel vi. Poste ni nin rerenkontis en kolero, kaj mi decidis, ke vi neniam sciu, kiu mi estas. Mi metis la ringon en la vanilan glaciaˆon,  kaj ˆi nun erare venis en la manojn de Fanny. g — Tiel, tamen. . . Ha, fra˘lino, kiel vi min faras feliˆa! u c — Sed kia operbala historio tio estas? demandis Fanny. Tion mi rakontos al vi poste, diris la komercegisto. Ni iru en la balan salonon kaj ne plu malˆatu niajn gastojn. Georgo estos jam tiel bona amuzi s fra˘linon Stella dume. . . u Kaj tiel bona estis sinjoro Felsen volonte. La interparolado estis kredeble tre viva kaj interesa, ˆar kiam la gastoj ˆiuj jam estis for kaj Breine kaj c c la sinjorino post unu horo tien eniris, Georgo kaj Stella sidis ankora˘ en u animita interparolado. Ili sidis sur la klarblua silka kanapo — tute proksime, tiel proksime, ke la kolosaj salmokoloraj rozoj sur la ˆultro de Stella estis s tute depremitaj. La diamanta ringo estis nun ree sur la fingro de Stella, sed oni ne povis ˆin vidi, ˆar Felsen tenis ˆian manon en la amba˘ siaj. g c s u — Nu, diris Breine, ˆajnas, ke ni povas gratuli. s — Jes, nun estas ˆio en ordo. c — Kaj la gastoj foriris, diris la komercegisto kaj frotis kontente la manojn, tial nun ni estas la mastroj en la domo, kaj nun ni havos ekstran festenon. Li vokis Olsen’on, kiu estingadis la lumojn en la salono. — Alportu al ni botelon da ˆampano. c — Kun glacio? — Ne, mi dankas. Mi kredas, ke ni ˆiuj ricevis jam sufiˆe de tiu ˆi artikolo. c c c Tiu lasta glaciaˆo estis tiel bruliga!  La ˆampano estis alportita, la glasoj plenigitaj kaj la sano de la novaj c gefianˆoj trinkita. c

124

ˆ CAPITRO 4. RAKONTOJ

— Mi petas anka˘ la permeson tre humile gratuli, diris la kelnero Olsen; u mi estas anka˘ fianˆigita! u c — Ho, kun kiu? — Kun la vidvino Kaspersen, la kuiristino. — Kiam tio fariˆis? g — Anta˘ kelkaj minutoj, sed ni konatiˆis unu kun la dua jam anta˘ longe, u g u ˆar en la lastaj tempoj ni estis tiel ofte kune ˆe invitaˆoj. c c  — Sed tiun ˆi vesperon vi vin klarigis? demandis Stella. c — Jes, ˆi staris en la kuirejo, kaj ˆi estis tiel dolˆa, kaj tiam mi diris, ke s s c mi ˆin amas, kaj tiam ˆi min ˆirka˘prenis, kaj tiam mi tiel blankiˆis, ˆar ˆi s s c u g c s estis faruna, kaj tiam ni kisis unu la duan. Ho, estis tiel Die bonege! Olsen mallevis la okulojn kun dolˆa melankolia rideto kaj flugetis en la c salonon, por estingi la lastajn lumojn. Kiam Felsen kondukis sian amatinon al la veturilo, li premis kison sur ˆian manon kun la brilanta ˆtono, kiu nun fariˆis la stelo de lia feliˆo. s s g c Nia reala, proza tempo eble skuos malestime la ˆultrojn pro la romanaj s fantazioj de la juna paro; sed tiel longe, kiel amo ekzistos en la mondo — kaj gi ekzistos tie ˆis la mondo pereos — tiel longe anka˘ la romaneco vivos. ˆ g u 3 9 3

ˆ Capitro 5 El la Vivo kaj Sciencoj
5.1 Bagateloj

ˆ Rimarkinda horloˆo. Per kia originala maniero en Hinujo malriˆaj homoj, g c kiuj ne posedas horloˆon, difinas la tempon, pri tio la franca vojaˆanto Le g g Hube rakontas sekvantan okazon: “Unu tagon, kiam ni volis viziti niajn ˆ hinojn, kiuj anta˘ nelonge akceptis la kristan religion, ni envoje renkontis u knabon, kiu paˆtis bovon. Preterirante, ni demandis lin, ˆu jam estas la 12-a s c horo. La knabo rigardis al la suno, sed ˆi estis kaˆita post densaj nuboj, tiel g s ke li ne povis konsiliˆi kun tiu ˆi horloˆo. — La ˆielo estas kovrita tro plene g c g c per nuboj, li diris, sed atendu unu momenton! Li kuris en la plej proksiman korton de vilaˆano kaj post unu minuto revenis kun kato sur la brako. — g Rigardu, li diris, ankora˘ ne estas la 12-a horo, kaj samtempe li montris u al ni la okulojn de la kato, suprenˆovante ˆiajn palpebrojn. Ni kun mirego s g rigardis la knabon, sed lia eksteraˆo estis tute serioza, kaj la kato, kvankam  la operacio ˆajne ne tre plaˆis al ˆi, tamen videble kutiminta al ˆi, tenis s c g g sin tre trankvile, kvaza˘ ˆia speciala okupiˆo konsistus en tio, esti horloˆo. ug g g Ni diris: Tre bone, mia knabo, plej bonan dankon! Kaj ni hontis, ricevinte instruon de la knabo. Kiam ni trovis niajn amikojn, nia unua afero estis sciiˆi pri tiu kata orakolo. Ili tre miris pro nia malscio kaj rapide kolektis g kelkajn dekojn da katoj el la tuta najbaraˆo, por montri al ni, ke la horloˆoj  g en iliaj okuloj ˆiuj iras regule. La pupiloj de la okuloj de la katoj ˆis tagmezo c g iom post iom malgrandiˆas kaj tiam atingas sian plej mallarˆan kuntiriˆon g g g en formo de maldika streko, metita, kiel hareto, perpendikulare sur la mezon de la okulo. Poste la pupiloj iom post iom ree etendiˆas, ˆis ili je noktomezo g g ricevas la formon de rondo. Oni nin certigis, ke ˆiu infano en mallonga tempo c akiras grandan lertecon kaj akuratecon en la montrado de la tempo el kataj okuloj. Ni konvinkiˆis tre balda˘, ke tiuj ˆi horloˆoj iras tute regule kaj ˆiuj g u c g c 125

126 en preciza konsento.”

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

[K. Huebert.] La homa voˆo. D-ro Delaunay en anta˘ nelonge publikigita laboro pri la c u homa voˆo esprimas la konvinkon, ke la antikvaj loˆantoj de E˘ropo estis c g u tenoroj. La nunaj iliaj posteuloj estas baritonoj, iliaj nepoj posedos voˆon c basan. La racoj pli malaltaj, kiel ekzemple negroj k. t. p., havas voˆon pli c altan, ol la blankaj. La homa voˆo kun la tempo ˆiam fariˆas pli malalta; c c g tiel ekzemple tenoro deksesjara povas en la dudekkvina jaro de la vivo fariˆi g baritono kaj en la tridekkvina — baso. La blonduloj havas voˆon pli altan, c ol homoj kun haroj mallumaj; la unuaj havas ordinare voˆon sopranan kaj c tenoron, la lastaj — kontralton kaj bason. La tenoroj estas pli maldikaj, la basuloj pli larˆaj kaj fortaj. Homoj pensantaj kaj inteligentaj havas pleje g voˆon malaltan, sed malmulte pensantaj kaj supraˆemaj — altan. La voˆo c  c anta˘ la tagmanˆo estas pli alta, ol post la tagmanˆo. Singardaj kaj pruu g g dentaj kantistoj evitas, kiel oni scias, trinkojn alkoholajn, precipe la tenoroj; basuloj povas ilin ˆui, kiom ili volas. Tenorojn oni pli renkontas en la landoj g sudaj, kaj en la nordo — pli da basoj; tiel ekzemple la˘ la vortoj de Delaunay u ˆiuj gloraj francaj tenoroj elvenis el la suda Francujo, dum ˆiuj basuloj — el c c la departementoj nordaj. Maso por kungluado de marmoro, gipso, porcelano k. t. p. Preni da estingita kalko pulvorigita 100 gramojn, da ovoblanko bone batita 10 gramojn kaj da aluno pulvorigita 12 gramojn; miksi ˆin, bone disfrotante, kaj ricevinte g specon de nedensa pasto, ˆmiri per ˆi la randojn, kiujn oni volas kunglui, s g kunpremi ilin forte kaj lasi tiel en la da˘ro de 48 horoj. Aldoninte al tiu ˆi u c miksaˆo pli da ovoblanko a˘ da gluo solvita en nafto, por ˆin pli maldensigi,  u g oni povas ˆin uzi por laki vazojn kaj diversajn objektojn, por fari ilin netrag ˆ malsekiˆaj. Kartono, tiel lakita, fariˆas malmola, kiel ligno. Sipetoj, lakitaj g g per tiu ˆi maso, estas belaj kaj fortikaj; tiel same anka˘ kuvoj kaj aliaj lignaj c u vazoj kaj anka˘ vazoj argilaj, uzataj por konservado de grasoj kaj fluidaˆoj. u  ˆ lakto estas kun akvo, oni povas sciiˆi en la sekvanta maniero: bone Cu g poluritan trikilon (trikkudrilon) oni trempas en profundan vazon da lakto, tuj ˆin elprenas returne kaj tenas ˆin rekte malsupren. Se la lakto estas pura, g g tiam guto da lakto restos pendanta sur ˆi; sed se eˆ tre malgranda kvanto da g c akvo estis verˆita en la lakton, tiam nenia guto pendos sur la trikilo. s Serˆistoj de postesignoj en Hindujo formas apartan kaston. En kelkaj c lokoj de la orienta Hindujo, precipe super la bordoj do Gango kaj Hindo, la bruto prezentas la ˆefan riˆecon de la loˆantoj; tial anka˘ ˆtelado de ˆevaloj c c g us c kaj bovoj estas tie tre ofta. Sed tie al la posedantoj de brutaroj alportas helpon la serˆistoj de postesignoj. Kiel preska˘ ˆiuj okupoj en Hindujo, tiel c uc

5.1. BAGATELOJ

127

la specialeco de postesignistoj transiras de patro al filo; la “khojoj” — tiel en la lingvo hinda sin nomas la postesignistoj — de frua infaneco sin ekzercas en sia metio. Bona “khojo” sciiˆas facile, per kie la ˆtelinto forkondukis la g s bruton, kiel longe li haltis por nokti, a˘ por ripozi en tago, kion li kondukis u kun si k. t. p. Unu el la anglaj vojaˆantoj rakontas, ke unu fojon oni g ˆtelis al li tolaˆon kaj vestojn; li tial sin turnis al serˆisto de postesignoj, kiu s  c post unuhora serˆado trovis la postesignon de la ˆtelintoj kaj post dutaga c s persekutado alkondukis la vojaˆanton al la loko, kie la ˆtelintoj ripozis post g s la migrado, jam tute certaj ke ili ne estos punataj. La postesignisto klarigis al si diversajn detalaˆojn, kiuj por la e˘ropanoj estis absolute nerimarkeblaj.  u Tiel ekzemple en unu loko, kie la vojo disiris en kelkaj direktoj, la hindo per ˆifitaj folioj sur la apudvojaj arboj rimarkis, ke per tie ˆi kaj ne per alia c c vojo la ˆtelistoj forkuris. La kronikoj de juˆo montras fakton, ke unu khojo s g iris la˘ la postesignoj de unu mortiginto 300 kilometrojn, ˆis li fine trovis u g lin en la malliberejo de provinca urbeto, kien la krimulo estis metita por ia malgranda ˆtelo, plenumita anta˘ kelkaj tagoj. Alian fojon postesignisto, s u ricevinte la komision trovi ˆteliston, kiu ˆtelis juvelojn el la trezorejo de la s s maharaˆi, iris la˘ la postesignoj de la krimulo ˆis la rivero Bias. Tie li perdis g u g la postesignon, ˆar anta˘ unu horo trans la riveron iris taˆmento da soldatoj c u c ˆ el 200 personoj. Sajnis tute neeble, ke la hindo inter la enpremoj de la piedoj de 200 homoj povus eltrovi la bezonatan postesignon. Sed la khojoj ne perdas la kuraˆon anta˘ malfacilaˆoj. Tiel anka˘ nun la postesignisto g u  u iris returne kelkajn kilometrojn kaj tiel bone konatigis sin kun la postesigno de la ˆtelisto, ke li helpis al si eˆ inter la postesignoj de ducent homoj, kaj s c transirinte la riveron, li trovis la ˆteliston. Kompreneble la rezultatoj de tia s sperto estas atingeblaj nur por la kasto de khojoj kaj estas tenataj en plej granda sekreto anta˘ la profanoj. La metio de postesignistoj tute ne estas u sendanˆera, ˆar la krimuloj uzas ˆiun okazon, por liberigi sin de la homoj g c c danˆeraj por ili per helpo de veneno a˘ ponardo. g u En la Malviva Maro, kiel oni almena˘ pensis ˆis nun, nenia viva organa u g kreitaˆo povas ekzisti. La senvivecon de tiu ˆi maro oni klarigadis al si per  c tio, ke la supraj partoj de la akvo enhavas ˆis 25piedoj, kaj la malsupraj g partoj estas en tre granda amaso sorbigitaj de bromo, kio anka˘ malhelpas u la vivon en la Malviva Maro. Dume la esploroj de la germana instruitulo Cortet montris, ke malgra˘ tiaj malfavoraj kondiˆoj en la sal-broma akvo u c de la Malviva Maro ekzistas vivaj kreitaˆoj, kiuj, estas vero, apartenas al la  organismoj de la plej malalta grado. Esploroj de la maro. Profesoro Agassiz publikigis la rezultatojn de siaj esploroj pri la floro kaj fa˘no de la Silenta Oceano. Kiel oni vidas el la u raporto, vivaj kreitaˆoj ekzistas en la maro nur ˆis certa profundeco, nome ne  g pli malsupre ol 171 klaftoj sub la supraˆo de la akvo. Pli malsupre komenciˆas  g

128

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

jam la regno de absoluta morto, kiu sin etendas ˆis la spaco trovanta sin g en malproksimeco de 5O-60 klaftoj de la fundo de la maro. Tie ˆi denove c komencas montriˆi vivaj kreitaˆoj. Kompreneble, la konstruo de tiuj ˆi bestoj g  c kaj maraj kreskaˆoj estas konformigita al la grandega pezo de la akvo, kiun  tiuj ˆi kreitaˆoj devas porti sur si. c  Lumantaj briliantoj. Jam en la jaro 1663 la siatempe glora instruitulo, Robert Boyl, montris, ke ekzistas diamantoj, kiuj havas la kapablon lumi en mallumo. Nun, kiel certigas la ˆurnalo “Nature”, dediˆita al sciencoj  c ˆ naturaj, la hemiisto Kunz konfirmas la supozojn de Boyl. Kunz elmetis diamantojn por la da˘ro de pli a˘ malpli granda tempo al la efikado de la u u radioj de la suno, post kio la briliantoj lumis en mallumo kun pli a˘ malpli u ˆ granda forto. Tiun ˆi saman aperon la dirita hemiisto konstatis, kiam li la c esploratajn diamantojn frotadis sur ligno, drapo a˘ metalo. La cirkonstanco, u ke la kapablon lumi la diamantoj ricevas per frotado sur metaloj, pruvas, ke la lumo, kiun ili ricevas, ne havas naturon elektran. La eco de la diamantoj, montrita de Kunz, povas doni utilan pruvilon ˆe diferencigado de briliantoj c veraj de malveraj. La fino de la mondo. La penso pri fino de la mondo turmentis la homojn jam longe kaj trovis esprimon en granda serio da anta˘diroj. Ne parolante u jam pri la kredo je “millenium”, t. e. ekzistado de la mondo nur en la da˘ro de mil jaroj post Kristo (kredo fondita kvaza˘ sur kelkaj esprimoj u u de la Biblio), ni trovas en la mezaj centjaroj tre oftajn anta˘dirojn de tiu u ˆi speco. Bernardo el Turingujo en la jaro 960 anta˘diris proksiman finon c u de la mondo, li eˆ difinis la tempon, nome, kiam la festo de Anunciacio c falos sur la Grandan Vendredon. Tia fakto havis lokon en la jaro 992, sed tiu ˆi jaro pasis, kaj la mondo ne esprimis eˆ la plej malgrandan intencon c c perei. En la da˘ro de la X-a centjaro ˆiuj reˆaj decidoj komenciˆadis per u c g g ˆ la fino de la mondo estas jam proksima. . . ” En la jaro la vortoj: “Car 1186 la astrologoj ektimigis la popolojn per anta˘diro, ke balda˘ fariˆos u u g ˆ kuniˆo de ˆiuj planedoj. En la komenco de la XIV-a centjaro la alhemiisto g c Villeneuve anoncis, ke en la jaro 1335 venos la Antikristo. La glora hispana predikisto, Vincento Ferrier, certigis, ke la mondo ekzistos nur tiom da jaroj, kiom da versoj sin trovas en la Psalmoj, t. e. ˆirka˘ 2537 jaroj. La fino c u de la mondo estis decidita por la jaro 1832, pri tio ˆi restis eˆ signo en la c c kanteto de Beranger: “Finissons-en, le monde est assez vie˘”. La anta˘diro u u por la jaro 1840 faris grandegan impreson. La finiˆo de la monda vivo devis g havi lokon la 6-an de Januaro. Miloj da homoj finis la aferojn terajn kaj atendis rezignacie la morton. Ni tamen scias, ke anka˘ tiu ˆi anta˘diro u c u montriˆis ne tiel danˆera. Ni preterlasas multajn aliajn astrologiajn kaj g g kabalajn anta˘dirojn kaj transiras al pririgardo de la teorioj, sur kiuj liaj u anta˘diroj estis fondataj. La glora naturisto Buffon elkalkulis, ke la tero iom u

5.1. BAGATELOJ

129

post iom malvarmiˆas, sed la homaro povos vivi sur ˆi ankora˘ 93 291 jarojn, g g u g ˆis la ˆelo de la tero tiel forte malvarmiˆos, ke ˆia vivo sur ˆi malaperos. Sed s g c g de la tempo, kiam oni elmontris, ke la interna varmo de la tero ne havas influon sur ˆian supraˆon kaj ke la vivo sur ˆi dependas sole de la suno, tiu g  g ˆi hipotezo havas jam signifon nur historian. Alia teorio, kreita ankora˘ en c u tempoj antikvaj, diras, ke la internaˆo de la tero konsistas el fajra fandita  maso kaj, se la vulkanoj, tiuj ˆi klapoj de sendanˆereco de la tera globo, c g ˆtopiˆos, la tero krevos, kaj ˆiaj partetoj malaperos en la universo. Per s g g tia maniero ni devus perei ne de malvarmo, sed de fajro. Ekzistas ankora˘ u unu teorio, la˘ kiu la mondo mortos malrapide kaj trankvile, en sekvo de u ebeniˆo de la tera supraˆo. La ventoj kaj pluvoj deportados la suprojn de g  la montoj en la valojn, kaj la tero per la riveroj kaj riveretoj estos iom post iom forportita en la maron. La neebenaˆoj de la tera supraˆo glatiˆos, la   g maro ˆiam pli superverˆos la bordojn, kaj kiam ˆi kovros la tutan supraˆon c s g  de la tero, la tuta vivo ˆesiˆos. La˘ la teorio de Adhemar la fino de la c g u mondo povas esti ka˘zita de superakvego, elvokata de ˆanˆo de la centro u s g de pezo de la tero kaj per tio ˆi anka˘ de transnaˆo de la glacio kaj akvo c u g de la suda poluso al la norda. Tia fakto havis lokon anta˘ 2020 jaroj kaj u denove venos post 6307 jaroj. Ekzistas aliaj instruituloj, kiuj diras, ke ni povas perei en la okazo, se ia el la kometoj kunpuˆiˆos kun la tero. En sg ˆ tiu ˆi okazo ne la ekbato estus terura, sed la hemia kuniˆo de la densigita c g vosto de la kometo kun la oksigeno de nia atmosfero. Tiam sur milionojn da mejloj en la spacego eksplodus belega bengala fajro, kaj en tiu ˆi grandioza c iluminacio estingiˆus en unu momento la tuta tera vivo. Fine en la sekvanta g formo la glora franca astronomo Kamilo Flammarion, pentras al ni la lastajn tagojn de la tero: La suno estas stelo, kiu ne restas sen ˆanˆoj. Jam nun s g sur ˆia supraˆo montras sin multaj makuloj; ili senˆese pligrandiˆas, kaj la g  c g suno malvarmiˆas. Fortrenante kun si la teron kaj planedojn tra la frostaj g dezertoj de la universo, ˆi perdas sian varmon kaj lumon, kaj venos tempo, g kiam ˆia malvarmiˆinta supraˆo ne radios pli lumon nek varmon, kiuj donas g g  vivon al la naturo. Sed la homaro ne alvivos ˆis tiu tempo kaj ne rigardos la g lastajn radiojn de la estingiˆanta suno. En sekvo de malgrandiˆo de la varmo g g de la suno ˆiam pli vastiˆados la regionoj glaciaj; la maroj kaj la teroj de tiuj c g ˆi regionoj ne povos reteni vivon, kiu malrapide iom post iom koncentriˆos c g en la regionoj subekvatoraj, kie la lastaj infanoj de la tero kondukos la lastan batalon kun la morto. Fine la tero, senforta, sekiˆinta kaj dezerta, prezentos g unu grandegan tombejon. La suno fariˆos ruˆa, poste nigra, kaj nia tuta g g planeda sistemo transformiˆos en kolekton da nigraj masoj, turnantaj sin g ˆirka˘ tia sama nigra globego. Tia estas la hipotezo de Flammarion. c u ˆ El Hinujo. Trairante tra la plej ˆefaj stratoj de Pekino, oni povas ofte en c la loko de kruciˆo de du stratoj trovi grandegan kovrilon, kiu sin etendas tra g

130

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

la tuta larˆo de la strato, sur du altaj kolonoj. Tiaj kovriloj estas metataj g anta˘ detruitaj sanktejoj a˘ en la lokoj de ia katastrofo, sed ordinare oni ilin u u metas, kiam la regnestro devas traveturi. En tiaj okazoj kurieroj anoncas al ˆ la popolo pri la proksimiˆo de la monarho kaj la urbanoj rapide sin kaˆas en la g s ˆ ˆ domoj kaj kaˆitaj anguloj. La hina regnestro estas la sola persono en Hinujo, s ˆ kiu ne scias, kiel elrigardas hinoj, ˆar liaj korteganoj ne estas reprezentantoj c de tiu ˆi popolo. Oni diras, ke anka˘ la plej altaj provincestroj nenion scias c u ˆ pri la loˆantoj kaj rilatoj de la regionoj konfiditaj al ili. — Neniu el la hinoj g ˆ en Hinujo oni kredas, ke la malbona spirito de ˆ savas iam dronanton. Car dronanto vagas super la supraˆo de la akvo, atendante novan oferon, kaj ke  tio ˆi estas la sola momento, kiam la demono havas nenian servon. Tial c neniu volas savi dronantan homon, el timo, ke la kolerigita diablo venˆos por g la forˆirita de li certa akiro. s Jubileo de tabako. La kvarcenta jubileo de la eltrovo de Ameriko prezentas anka˘ tian saman jubileon de la eltrovo de la tabako. Kristoforo Kolumbo u en siaj memoraˆoj lasis detalan sciigon, en kia maniero la homoj konatiˆis  g kun tiu ˆi kreskaˆo. La glora maristo alvenis kun sia ˆiparo al la bordoj c  s de Kubo. La hindoj, ekvidinte de malproksime blankajn homojn, forkuris. Tiam Kolumbo sendis post ili du ˆipanojn, kiuj, veninte en la hindan vilaˆon, s g ekvidis multajn hindojn, kiuj tenis en la buˆo iajn torditajn kaj ekbruligitajn s foliojn, kies fumon ili elspiradis. En tia maniero estas eltrovita la tabako, kiu de tiu tempo ricevis multajn amikojn kaj kontra˘ulojn. Ankora˘ Las u u Casas predikis kontra˘ la moro de fumado, kiun oni heredis de la kolonianoj, u sed la tuta elokventeco de la glora misiisto restis senfrukta. La unua en E˘ropo kontra˘ulo de fumado de tabako, Jakobo I, sin esprimis: “La pasio u u fumi tabakon estas abomena kaj danˆera tiel por la kapo, kiel anka˘ por g u la pulmoj.” En Hispanujo la granda inkvizitoro Bartolomeo en la jaro 1659 malpermesis al la pastroj fumi tabakon en la da˘ro de unu horo anta˘ la u u Diservo kaj du horoj post la Diservo, kaj sub minaco de ekskomuniko kaj de la plej severaj punoj malpermesis al ˆiuj flari tabakon en la da˘ro de la Diservo. c u La papoj Urbano VIII kaj Innocento IV eldonis bullojn malpermesantajn la fumadon, kaj en tiuj ˆi bulloj la buˆo de persono fumanta estis komparata kun c s forno de diablo. La Sorbono, invitita doni sian opinion, ne donis respondon decidan, kaj la jezuitoj permesis fumi kaj flari tabakon tiom, kiom ˆi servas al g la digestado kaj al la sano. Ludoviko XIV estis granda malamiko de tabako kaj malpermesis uzi ˆin ˆe la kortego. La sultano Murado IV punadis la g c fumantojn per morto. En Persujo oni la fumantojn batadis sur stangon. Tamen ˆiuj tiuj ˆi malpermesoj neniom helpis kaj la pasio fumi tabakon c c disvolviˆis ˆiam pli multe. Richelieu, kiu pasie amis flari tabakon, la unua g c metis sur tabakon depagon en la alteco de 2 frankoj por ˆiuj 100 funtoj. En c tia maniero la tabako de la jaro 1674 fariˆis fonto de enspezoj por la regno g

5.1. BAGATELOJ

131

kaj alportis al la regna kaso milionojn. Kio estas vegetarismo? La vegetarismo, t. e. vivado per la produktaˆoj  de la regno kreskaˆa kun escepto de ˆiuj manˆoj, akirataj per difektado a˘  c g u detruado de besta vivo, ricevas en la lasta tempo ˆiam pli da partianoj. En c Londono sin trovas jam ˆirka˘ 40 restoracioj, en kiuj oni donas nur manˆon c u g kreskaˆan kaj kie ˆiutage ˆirka˘ 30 000 personoj akceptas malkaran kaj forti c c u gan tagmanˆon. En Berlino en Januaro de 1893 jam anka˘ ekzistis ˆirka˘ 20 g u c u restoracioj, kaj en ˆiuj pli grandaj urboj de Anglujo, Ameriko kaj Germanujo c ekzistas por personoj solestarantaj la okazo vivi vegetare, ne parolante pri la multegaj, distritaj en la tuta mondo familioj, kiuj elstrekis la viandon el sia tabelo de manˆoj. Granda nombro da societoj kaj gazetoj penas konatigi g kun la afero de sensanga nutriˆado pli grandajn rondojn da homoj, kaj tiuj g ˆi penoj estas forte subtenataj de la ˆiam pli vastiˆanta senmedikamenta c c g kuracado de malsanoj a˘ la sistemoj naturkuracaj de diversaj direktoj, kiuj u preska˘ ˆiuj faris el la forˆeto de manˆado de viando la unuan kondiˆon ˆe uc  g c c siaj malsanuloj. Estus tial utile esplori pli proksime la motivojn de la vegetarismo. Ni vidas, ke ˆe ˆiu viva estaˆo, de la plej malgranda fungo ˆis la c c  g plej disvolvita besto laktosuˆanta, la partoj de la korpo, kiuj estas difinitaj c por la nutro, estas tute precize aranˆitaj por la prilaborado de la respong daj manˆoj: la dentoj, stomako, intestaro de la viandomanˆanta leono estas g g esence malegalaj je la samaj organoj de la kreskaˆomanˆanta elefanto, de la  g ˆiomanˆanta urso a˘ de la insektomanˆantaj birdoj. Ne povas esti alie anka˘ c g u g u kun la homo, kiu la˘ la aranˆo de sia korpo havas la plej grandan similecon u g je la fruktomanˆanta simio kaj sekve jam la˘ sia deveno devus anka˘ esti g u u fruktomanˆanto. Ni vidas tamen, ke la nuntempa kultura homo kontra˘e g u preska˘ nur en esceptaj okazoj vivas de fruktoj kaj ordinare uzas manˆon u g miksitan, konsistantan el viando kaj kreskaˆoj, kaj tamen povas vivi kaj ˆis  g certa grado esti sana. Sed tio ˆi montras nur, ke la naturo zorgis pri tio, ke c ne tuj pereu ˆiu ekzistaˆo, kiu vivas ne precize la˘ ˆiaj reguloj. Sed difekto c  ug longe ne povas forresti, kaj la ˆiam pli grandiˆanta malsanemeco kaj korpa c g degenerado de nia gento, kiu parte certe dependas anka˘ de aliaj malˆustaj u g kondiˆoj de vivo, montras kun timiga klareco, ke la miksita manˆo tamen ne c g povas esti la ˆusta. Kio do estas pli proksima, ol la reiro al la maniero de g vivado, dezirita de la naturo, t. e. al la vegetarismo? Preska˘ ˆiuj buˆataj uc c bestoj estas malsanaj, la grasigado estas fondita sur agado malsaniga (manko de sango kaj grasa degenero), la viando sekve estas preska˘ ˆiam malsana u c kaj malbonigita; krom tio komenciˆas ˆia putrado, kiam la vivo forlasis la g g korpon. La homo kultura sekve en efektivo nutras sin per mortintaˆo. Dume  la manˆaˆo de la vegetarano estas ankora˘ plena de vivo. Se oni fruktojn kaj g  u grenon elmetas al respondaj influoj, tiam nova vivo naskiˆas el ili. Kaj al ni g ˆajnas, ke por la konservado de nia vivo, la plej bone ta˘gas nur tia manˆo, s u g

132

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

en kiu ne mortis ankora˘ la ˆermo de vivo. Nur tiam, kiam fruktoj kaj greno u g fariˆas putraj, ili trovas sin en tia stato, en kia la viando sin trovas jam tuj g post la buˆo! Cu estas tial miro, ke la gazetoj konstante alportas sciigojn pri c ˆ veneniˆo de viando, kiu sekvigas a˘ malfacilajn malsanojn, a˘ la morton?! g u u Kontra˘e, ˆe manˆo kreskaˆa tiu ˆi danˆero estas preska˘ absolute esceptita, u c g  c g u kaj se nur la ceteraj kondiˆoj de la vivo estas iom konformaj al la naturo, la c vegetarano ˆuas pli bonan sanon, ne estas tiel forte elmetita al malsanoj a˘ g u elportas tiujn ˆi multe pli bone, ol la viandomanˆanto. Nemezurebla estus la c g rekompenco, se manˆo kreskaˆa okupus la lokon de viando. Nun la vilaˆano g  g estas sklavo de sia bruto. La dekono de la nun bezonata tero estus sufiˆa c por la nutrado de lia familio, se li plantus sur ˆi fruktojn kaj legomojn. Al g tio ˆi lia laborado estus pli pura, pli facila kaj pli interesa, ol ˆe la malnova c c mastrumado bruta kaj kampa, kie la plejmulto da laboro devas esti uzata por produktado de manˆo por la bruto. Kun plantado de fruktoj anka˘ la g u homo klera volonte sin okupados, ˆar ˆi postulas lian tutan spriton, lasas c g lin ˆiam pensi pri la estonteco kaj per la originaleco de la laboroj ligas la c printempon kun la a˘tuno, la someron kun la vintro kaj en tia maniero faras u el lia agado ˆiam laboron sub espero. Tutan homan vivon, eˆ centjarojn c c da˘ras la fruktoj de laborado de fruktoplantisto kaj ofte nur la infanoj atinu gas plenan ˆuon de la plantoj, kiujn iliaj patroj faris. Nenie la nun tiel ofta, g nur por la momento kalkulita kaj sekve nemorala raba prilaborado havas pli malmulte lokon, ol ˆe plantado de fruktoj. Tial la fruktoplantado devas influi c noblige sur tiujn, kiuj sin okupas je ˆi. Pli grandaj ankora˘ estas la moralaj g u rezultatoj de la forˆetado de manˆo vianda, kiu estas ja la unua kondiˆo por  g c la disvolviˆo de la plantado de fruktoj kaj legomoj, dank’ al la per tio ˆi g c forte pligrandigita bezono de nutraˆo kreskaˆa. La akirado de viando estas   neebla sen barbareco; ˆi povas esti farata nur per mortigado de vivaj, seng tantaj ekzistaˆoj, kiuj estis kreitaj por vivo, ne por morto. En ˆiu senpartia,  c sentanta homo vivas abomeno al detruado de vivo, kaj nur la kutimo povas silentigi la internan voˆon, kiu krias al ni: “ne mortigu!” Multaj tabloj c restus sen viando, se la mastrino de la domo devus mem mortigi barbare la beston. En neklara konscio de la nemoraleco de la buˆado oni ja sen tio fors pelis jam en malproksimigitajn buˆejojn la scenojn de mortigado de bestoj, c kiuj ne estas eblaj sen fluoj de sango, sen kompatinda kriado kaj agonio de la mortantaj bestoj, sen sangitaj vestoj kaj manoj de la buˆistoj. Riveroj da c sango, kriado de mortantaj, odoro de putrado — kia kontrasto al la korˆojiga g vido kaj bonodoro de ˆarˆita fruktarbo a˘ de pure aranˆitaj magazenoj de s g u g fruktoj! La ankora˘ ne malbonigita instinkto de la infanoj ne dubas, kion ˆi u g devas elekti — sangan ˆifonon de mortinta besta korpo a˘ ridantan pomon, c u bongustan vinberon. Per la ˆeso de grasigado kaj buˆado tiel delikatiˆo de c c g moroj estus necesa sekvo de la vastiˆo de la vegetarismo. Ke la bestoj nin g

5.1. BAGATELOJ

133

manˆos, se ni ilin ne manˆus (la ordinara rediro de la nevegetaranoj), ni g g ne devas timi; oni ja nur ekmemoru la grandan penon, kiun la brutedukisto havas kun la edukado de buˆaj bestoj. Balda˘ ekzistus nenia bruto, se neniu c u plu zorgus pri tio ˆi. Kaj la laborado de la bestoj ja sen tio ˆiam pli kaj c c pli estas anstata˘ata per forto de maˆinoj, kaj anstata˘ la buˆado la homoj u s u c balda˘ fordonus sin al la pli sana profesio de ˆardenisto, kiam ili vidus, ke u g tio ˆi donas pli grandan profiton. Ke la homo tre bone povas ekzisti kaj c esti tre forta de manˆo kreskaˆa, eˆ se ˆi estas kunmetita tre unuforme, tion g  c g ˆi pruvas la milionoj da vilaˆanoj, kiuj nur malofte ricevas sur sian tablon c g peceton da viando kaj el kies mezo ja ˆiam nova freˆa sango venas en la malc s sanemajn, sangomankajn familiojn de la urbo. La vilaˆanoj sekve senkonscie g estas praktikaj vegetaranoj. Sed kiel riˆe oni povas kunmeti sian tabelon de c manˆoj, oni vidas el la sekvanta tabelo de kreskaˆaj nutraˆoj, kiuj per riˆeco g   c de sia enhavo ne lasas ion por deziri: 1) Fruktoj: kun kernoj, kun ostetoj, kun ˆeloj, nuksoj, beroj, sudaj fruktoj; fruktaˆoj, kiel ekzemple fruktoj sekigs  itaj, fruktaj gelatenoj, marmeladoj, konfitaˆoj, fruktaj sukoj; oleo de olivoj,  de nuksoj, de migdaloj, butero de kokosoj. 2) Grenoj: tritiko, sekalo, hordeo, aveno, rizo, maizo, poligono, spelto, milio k. t. p. en iliaj prilaboraˆoj en  formo de faruno, grio, makaronoj, vermiˆeloj, pano, bakaˆo kaj farunaˆo de c   diversaj specoj. 3). Fruktoj ˆeletaj: faboj, pizoj, lentoj, kiel anka˘ la faruno s u el ili. 4). Legomoj: radikaj, foliaj, trunketaj, floraj kaj fruktaj; fungoj, salatoj kaj supaj herboj. Fine oni devas ankora˘ montri, ke la kuirejo de u vegetaranino estas esence pli simpla, ol la kuirejo vianda. En ˆiuj tempoj c memstaraj pensantoj levadis sian voˆon kontra˘ la mortigado de bestoj por c u la celoj de nia nutrado; eˆ tutaj popoloj, kiel ekzemple la pli altaj kastoj de c la hindoj-buddistoj, uzas pro motivoj religiaj nur manˆon kreskaˆan. Ke por g  la sindefendo la mortigo de al ni malutila besto estas permesata, eˆ ˆuldo, cs tion anka˘ la vegetarano ne neas; en tiaj okazoj estaˆo pli malalta devas cedi u  al estaˆo pli alte organizita. Ni devus tro multe paroli, se ni volus priskribi  pli detale la ˆiuflankan efikadon de la vegetarismo. Ni devas nin kontentigi c je la supre donitaj mallongaj rimarkoj kaj sendi la dezirantojn al la tre riˆa c literaturo, kiu aperis rilate tiun ˆi objekton. Kiu deziras ekkoni la objekton c pli proksime, tiu povas venigi per ia librejo la katalogon de Max Breitkreuz en Berlino, de Theod. Grieben (L. Fernau) en Lejpcigo, do Hartung et Sohn en Rudolstatt, a˘ li turnu sin al ia el la kluboj vegetaranaj, kiuj ekzistas en u ˆiuj pli grandaj urboj. c ˆ ˆ La lingvo de Hinujo. En E˘ropo oni ordinare pensas, ke en la tuta Hinujo u ˆ oni parolas nur unu lingvon — la hinan. Estas vero, ke la loˆantoj de Pekino, g ˆ ˆ ˆ kiel anka˘ la loˆantoj de Kantono, Sanhajo, Futˆano a˘ Amojo parolas hine, u g s u sed de la dua flanko estas anka˘ vero, ke la plej granda parto de la loˆantoj u g de unu el la diritaj urboj povus kompreni la loˆanton de alia urbo ne pli g

134

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

bone, ol ekzemple la Berlinano la Londonanon a˘ la Parizano la Holandanon. u ˆ La naturo de la diversaj dialektoj de Hinujo havas nenion komunan kun la “patois” a˘ la simpla “dialekto de la ordinara vivo”: ili estas parolataj u de la plej altaj statoj, kiel anka˘ de la simpla popolo, de la instruituloj, u kiel anka˘ de la malklera amaso, de la oficisto, kiel anka˘ de la “kuli”. La u u dialekto estas aparta lingvo, unu el la multaj kaj tre malsamaj inter si lingvoj, ˆ kiujn oni trovas en Hinujo. Estas vero, ke ili estas parencaj inter si kaj trovas sin inter si reciproke en tia sama rilato, kiel ekzemple la araba al la hebrea, sira kaj aliaj semitaj lingvoj, a˘ kiel la germana al la angla, holanda, u dana, sveda k. t. p. Tiujn ˆi multegajn “dialektojn” oni povus la˘ la c u “Orient-Azia Blojdo” dividi en la sekvantajn ok ˆefajn klasojn: la Kantona, c ˆ ˆ Hakka, Amoja, Svatana, Sanhaja, Ningpoa, Hajnana kaj Mandarina. El tiuj ˆi lingvoj la lasta estas la plej juna; tio ˆi renversas la tre vastigitan c c ˆ opinion, ke la Mandarina dialekto estas la lingvo de Hinujo kaj ke la ceteraj lingvoj estas nur dialektoj. La Kantona lingvo pli ol la Mandarina estas ˆ simila al la antikva lingvo de Hinujo, kiu estis parolata anta˘ ˆirka˘ 3000 u c u jaroj. La plej multe vastigita lingvo estas la Mandarina, kiu en tia a˘ alia u formo estas parolata en dek kvar a˘ dek kvin el la dek na˘ provincoj, en u u ˆ kiujn Hinujo estas dividita. Malgra˘ la diversaj dialektoj oni povas per la u lingvo Mandarina komprenigi sin ˆie, kie tiu ˆi lingvo estas parolata. Se c c ˆ oni kalkulos, ke la loˆantaro de Hinujo estas 360 000 000, oni povas diri, ke g ˆ ˆirka˘ 300 000 000 el ili parolas la lingvon Mandarinan. Ciuj mandarinoj c u devas koni tiun ˆi lingvon, kaj ˆiuj, kiuj ˆin ankora˘ ne parolas, devas ˆin c c g u g ˆ lerni. La aliaj lingvoj de Hinujo estas parolataj de pli malgranda nombro da homoj, tamen en ˆia okazo tiu ˆi nombro estas ankora˘ sufiˆe granda. c c u c Tiel ekzemple ˆirka˘ 20 milionoj parolas la lingvon Kantonan en tiu a˘ alia c u u ˆ formo. La enkonduko de unuforma lingvo en Hinujo anstata˘ la multegaj tiel u nomataj dialektoj estas, almena˘ por la plej proksima tempo, ankora˘ nur u u revo. Anta˘ ˆirka˘ 200 jaroj la imperiestro Kang-Hi ordonis aranˆi por tiu uc u g ˆi celo en diversaj partoj de la regno lernejojn, tamen la plano donis nenian c ˆ rezultaton. Ke Hinujo en la estonteco havos ian unuforman lingvon, estas tamen tre kredeble, kaj la lingvo Mandarina kredeble fine fariˆos la regna g ˆ kaj nacia lingvo de la tuta Ciela Imperio. Kiel elrigardas la norda poluso? La Amerika astronomo Jonson, supozante, ke la ekspedicio de Nansen havos sukceson, priskribas la aperojn, kiujn vidos la esplorantoj sur la norda poluso. Tiel, ekzemple, la taga lumo da˘ros u sen interrompo de la 21 de Marto ˆis la 22 de Septembro, la tuta resta parto g de la jaro konsistos el malluma nokto, simila al niaj a˘tunaj noktoj. La steloj u ˆ estos vidataj, sed Nansen ne vidos ilian leviˆon nek malleviˆon. Cirka˘e g g u regos silento premanta. Poste en tiu ˆi maro glacia komenciˆos ventegoj kaj c g huraganoj. Inter senlima mallumo oni a˘dos la bruadon de ventegoj, ˆemojn, u g

5.1. BAGATELOJ

135

plorojn, kvaza˘ en la mondon enˆiriˆis ˆiuj fortoj de la infero, kaj al ˆio tio ˆi u s g c c c la nokto mallumega, nigra, senfina. . . Sur la malfortan ˆipon premas de ˆiuj s c flankoj montoj da glacio, sube estas maro kaj nenio pli. La ventegoj bruas kaj fajfas, la ˆipo krakas terure. Poste Nansen ekvidos naskiˆantan lumon, s g flaman brilon de matena ˆielruˆo, anoncanta la venon de la suno. La ˆielo c g c kovriˆos per ora koloro kaj en la da˘ro de tri monatoj iom post iom leviˆados g u g la suno, kaj en la da˘ro de la tri sekvantaj monatoj ˆi malleviˆados. Sed en la u g g tuta da˘ro de tiuj ˆi ses monatoj estos konstante lume. Poste denove fariˆos u c g mallumo kaj nokto. Rimedo kontra˘ ondegoj. En unu el la lastaj kunsidoj de la franca societo u de savado de dronantoj estis montrita nova aparato, kiu kvietigas la ondegojn kaj konsistas el reto, plektita el facila sed fortika materialo. Tiu ˆi reto efikas c kiel oleo, kiu, kiel oni scias, havas la kapablon kvietigi la forton de la ondoj. La provoj, kiujn oni faris kun tiu ˆi reto sub Quiberon, sur la spaco de 800 c kvadrataj metroj, donis rezultaˆojn tiel bonajn, ke la franca ministro de maro  difinis specialan komision, por esplori la efikadon de la reto sur la ondojn de maro. El la historio de la grafologio. Jam longe oni anta˘vidis la eblon diveni u la karakteron de la persono el la karaktero de ˆia skribado. En la jaro 1602 g la itala instruitulo Bilbo publikigis verkon: “Pri la rimedo ekkoni la morojn kaj la ecojn de skribanto la˘ lia skribado”. Lavater okupadis sin je tiu u ˆi sama objekto, sed nur en la komenco de tiu ˆi centjaro (1806) la franco c c Johanno Hipolito Michon alkondukis tiun ˆi arton, a˘ kiel aliaj diras, “scic u encon” al sufiˆa grado da perfekteco, donis al ˆi certan formon kaj metodon. c g Nun ekzistas en Parizo Societo Grafologia (strato de Bonaparte N-ro 62); en la nombro de ˆiaj honoraj prezidantoj sin trovas: Aleksandro Dumas (filo) g kaj Mgr. Barbier de Montant; sub la redakcio de Varinard la societo eldonas monatan gazeton “La Graphologie”, kiu inter aliaj donas “portretojn grafologiajn”. Anta˘ nelonge la Luksemburga juˆistaro oficiale konfesis la u g ekzistadon de la grafologio, turnante sin al la redaktoro de la dirita gazeto en unu juˆa afero, en kiu ordinaraj kaligrafoj ne povis helpi. S-ro Varinard g solvis bone la problemon. De tiu tempo la juˆo Luksemburga fariˆis eterna g g abonanto de la “Graphologie”. Krom tiu ˆi servo publika, la redakcio faras c multajn servojn privatajn, divenante ekzemple al enamitoj pri la karaktero de iliaj idealoj, al bankieroj pri iliaj kontoranoj k. t. p. Higieno de longevivado. D-ro Javal dissendis anta˘ nelonge serion da u demandoj al multaj centjaraj maljunuloj, dezirante el iliaj respondoj kunmeti ˆ regulojn, kion oni devas fari, por longe vivi. Cirka˘ 50 personoj sendis al li u respondojn. Ilia esenco estas la sekvanta: Manˆado simpla kaj sufiˆa; precipe g c kreskaˆa; la plejparto de la centjaruloj tute ne uzadis alkoholon, kelkaj trinkis  ˆ vinon. Ce la manˆado esti varme vestita; tabakon ne fumi. Estas strange, g

136

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

ke preska˘ ˆiuj ili amas frandaˆojn, ekzemple sukeron. Fine ˆiuj senescepte uc  c sciigis, ke ili tra la tuta vivo kiel eble plej pene evitadis ekscitiˆojn. g El Kalifornio. Kiel oni scias, Kalifornio apartenas al la lokoj tre riˆaj kiel c per mineraloj, tiel anka˘ per produktaˆoj de la regno kreskaˆa. La kreskaˆoj u    tie ofte distingas sin per tiaj grandegaj mezuroj, ke ni, e˘ropanoj, tute ne u povus ˆin kredi. Tuj ˆe la eniro en la montojn, en la loko Kalaveraso, sur la g c alteco de 1400 metroj super la nivelo de la maro, troviˆas angulo de arbaro, g en kiu kolektiˆis tuta familio da grandeguloj el la speco de la tiel nomataj g “mamontaj arboj”. Grizaj, maljunaj, ornamitaj per nudaj branˆoj nur sur la c pintoj, ili staras jam ne la unuan miljaron kaj estas ˆirka˘kreskitaj de densa c u musko. Flamaj floroj nestiˆas en la fendoj de iliaj radikoj kaj sur la sulkita g ˆelo. La freˆa muska supraˆo de la tero estas tre mola sub ili. Iliaj folietoj s s  estas tre malgrandaj, kaj ilia korpo — la ligno — estas malmola, de ruˆeta g koloro, sed tre rapide nigriˆas de la tempo. La plej granda el la Kalaverasa g familio de tiuj ˆi arboj, sub la nomo “Maljuna arbo”, jam pli ne ekzistas. c Kiam ˆi ankora˘ vivis, ˆi havis la alton de 90 metroj kaj ˆirka˘ 10 metrojn en g u g c u la diametro. Anta˘ 40 a˘ 60 jaroj la e˘ropaj enmigrintoj-kolonianoj ekvolis u u u ˆ ˆi malhepis al la konstruo de kolonio a˘ al trameto de faligi tiun ˆi arbon. Cu g c u vojo, ˆu oni simple bezonis tiun arbegon por iaj laboroj, ekzemple por fari el c gi trabojn a˘ tabulojn, — fakto estas, ke la kolonianoj komencis ˆin elhaki. ˆ u g Trasegi a˘ trahaki grandegulon, kiu havas 10 metrojn en la diametro, estas u afero ne facila. Kian grandegan multegon da ekbatoj devis fari la malgrandaj hakiloj de la laborantoj ˆis la atingo de la internaˆo! Ili submordetus ˆin tiel g  g same, kiel mordetas la arbaraj skaraboj niajn betulojn, alnojn kaj pinojn. Sed la laboro de la kolonianoj iris pli rapide. Per grandegaj boriloj ili traboris la arbon en multaj lokoj, hakadis en la da˘ro de ses semajnoj kaj fine ˆin u g faligis. La arbo falis, kaj sur la supraˆo de la freˆa ˆtipo, kiun oni purigis  s s kaj glatigis, estis konstruita — areno por dancoj! La aˆon de la arbo oni g difinis per la nombro de la tavoloj sur la ˆtipo, kaj oni trovis, ke la arbo s havis la aˆon de 3000 jaroj! En la da˘ro de tri semajnoj oni deˆiradis de g u s la subhakita grandegulo la ˆelon; la ˆelo havis la dikecon de 2/3 da metro s s kaj estis sendita al la ekspozicio en San Francisko. Ni montros ankora˘ u ˆ unu ekzemplon de arbara grandegulo. Tio ˆi estas la tiel nomata “Cevala c ˆ arbo”, kiu mem falis kaj kuˆas jam kelkajn centjarojn. Gia grandega trunko s havas inter la radikoj, kiuj estas elturnitaj eksteren, ˆirka˘ 40 metrojn en la c u diametro, kaj en la malplena internaˆo, en la spaco de 30 metroj, rajdanto sur  ˆevalo povas tute libere traveturi la tutan arbon trae! Kia nevidebla forto, c kia ventego a˘ tertremo povis elˆiri el la tero tian grandegulon, kies aˆo dank’ u s g al la putreco kaj neklareco de la tavoloj ne povas esti difinita eˆ proksimume! c Pri aliaj arboj de tiu loko ni diros nur kelkajn vortojn. Grandeguloj en tiu loko ekzistas multaj ankora˘ nun, kaj oni nomas ilin ˆiun per propra nomo. u c

5.1. BAGATELOJ

137

Inter ili estas: “Tri fratinoj”, ˆiu po 90 metroj de alto; “Geedzoj”, malmulte c pli malgrandaj ol la “Fratinoj”. Ekzistas tuta “familio”, konsistanta el 26 arboj-kolosoj; la plej maljuna el ili — la patro — havis la alton de ˆirka˘ c u 150 metroj; subputrinte kaj falinte, ˆi rompiˆis sur unu el siaj najbaroj en g g du partojn, kaj la pli malgranda el ili, havanta la longon de 90 metroj, kuˆas s sur la tero en nia tempo. [N. Kuˆnir.] s Nova nutra kreskaˆo. Sur unu el la insuloj de Japanujo oni okaze eltrovis  novan nutran kreskaˆon, al kiu oni donis la nomon “Polygonum Saghalae”  ˆ de la nomo de la insulo Sagalo, sur kiu oni ˆin eltrovis. Gi distingiˆas per g g kreskado tiel rapida, ke en la da˘ro de tri ˆis kvar monatoj ˆi atingas la u g g altecon de 2 metroj kaj kovriˆas per grandegaj folioj, kiuj prezentas bonegan g manˆon por la bruto. Unu arbetaˆo de tiu ˆi kreskaˆo ombras la spacon de g  c  tri kvadrataj metroj, kaj la tuta maso da folioj de unu arbetaˆo pezas 30  kilogramojn. La trunko kaj ˆiuj aliaj partoj de la kreskaˆo enhavas en si c  multe da amelo kaj aliaj nutraj ˆtofoj. Tiu ˆi kreskaˆo, kiel montris la unuaj s c  provoj, ne postulas penan edukadon. Anta˘ nelonge kelkaj arbetaˆoj estas u  elsenditaj Francujon, kie oni intencas fari provojn de ˆia plantado en granda g mezuro. Konservado de vivaj fiˆoj. Oni scias, ke kelkaj specoj da fiˆoj enfosas sin s s ˆ por la vintro en ˆlimon kaj restas en ˆi en la stato de plena rigidiˆo. La hinoj s g g turnis atenton sur tiun ˆi fakton kaj, apogante sin sur ˆin, elpensis spritan c g rimedon por konservado de vivaj fiˆoj. La kaptitan fiˆon ili tuj ˆirka˘kovras s s c u per malseka argilo kaj kaˆas ˆin en glaciejo. Post kelkaj, eˆ post dek monatoj s g c la tiel konservita fiˆo, enlasita en akvon, reviviˆas. En tia maniero la pli riˆaj s g c ˆ hinoj konservas en siaj glaciejoj grandajn provizojn da vivaj fiˆoj. Tamen ne s ˆiujn specojn da fiˆoj oni povas konservi en tia maniero. c s Kolonio komunista de A˘straliaj elmigrantoj estas nun fondata en Paragu vajo. Multaj personoj kune kun siaj familioj forlasis sian landon kaj formigris en la novan patrujon. La Belga konsulo en Buenos-Ayres sendis al sia registaro la sekvantajn sciigojn pri tiu ˆi kolonio: La registaro de Paragvajo c fordonis al la kolonianoj por ˆiam spacon da tero, kiu okupas 40 mejlojn c kvadratajn kaj kuˆas sur la norda bordo de la rivero Tebikuara, en la inters ˆ spaco de 6 mejloj de la fervojo Villa Rica. Gis la jaro 1894 devas loˆiˆi tie 400 gg familioj en la nombro de 2000 personoj. La profitoj, kiuj estos atingataj per komuna laborado, devas ˆiujare esti dividataj inter ˆiuj plenaˆaj personoj, c c g tiel viroj, kiel anka˘ virinoj. La kolonio estos regata de direktoro kaj de u ˆ aldonitaj al li konsilanoj. Ciuj plenaˆaj loˆantoj de amba˘ seksoj havas la g g u rajton de voˆdonado. La lernejoj kaj malsanejoj estos tenataj je la kalkulo c ˆ de la komunumo. Ciuj religioj havas egalajn rajtojn, kaj ˆiu familio povas c havi religion, kiun ˆi volas. La societo posedas sufiˆajn rimedojn, por atendi g c 1 l/2 jarojn la unuan rikolton de la kampoj. La spaco da tero, donita de la

138

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

Paragvaja registaro estas tre fruktoporta, sed arbara kaj postulanta multe da prepara laborado. La deveno de la kiso. La konata itala instruitulo Lombroso publikigis en la “Nouvelle Revue” artikolon pri la deveno de la kiso. La˘ lia opinio u ˆiuj popoloj sovaˆaj kaj eˆ duone-civilizitaj, enkalkulinte anka˘ la Japanojn, c g c u ne vidas en la kiso simbolon de amo. Tiel same anka˘ la Novo-Zelandanoj, u Somalisoj, Eskimosoj k. t. p. Inter kelkaj popoloj oni ne diras: “kisu min”, sed “flaru min”. Lombroso diras, ke la kiso naskiˆis iom post iom kaj havas g sian komencon en la akto patrina, t. e. en la nutrado de la brustaj infanoj ˆ de ilia patrino. Gis nun kelkaj virinoj-patrinoj en tia maniero dorlotas siajn infanojn. Tiu ˆi moro estas precipe disvastigita inter la loˆantoj de la insuloj c g Fidˆi. Ili ne havas vazojn por trinki, kaj la homoj trankviligas tie sian soifon g rekte el la rivereto, per helpo de tubeto, kaj la infanoj tie mortus de soifo, se la patrinoj ne trinkigadus ilin per enverˆado al ili akvon en la buˆon el sia s s propra buˆo. En la poemoj de Homero kaj Heziodo ne estas dirita eˆ unu s c vorto pri la buˆo nek pri la kiso en senco de seksa amo, tie estas parolate s pri ili nur kiel pri kareso patrina. Tiel ekzemple Hektoro en la sceno kun ˆ Andromaho tute ne kisas sian edzinon, sed nur karesas ˆin per la mano. s Nenio anka˘ estas dirita pri kiso en la rakontoj pri Venero kaj Marso, pri u Uliso kaj Kalipso, Uliso kaj Circeo, Pariso kaj Heleno a˘ Hero en la XIV u kanto de Iliado. Ne ekzistas tie eˆ unu epiteto, kiu karakterizus la buˆon c s ˆ Brizeido, Kalipso a˘ Circeo. En la antikvaj Hindaj de Heleno, Andromaho, u ˆ poemoj Lombroso ne trovis eˆ postesignon de kiso erotika. Cio tio ˆi montras, c c ke en tiuj tempoj ˆi ne ekzistis, sed naskiˆis nur en la tempo de pli granda g g disvolviˆo de la civilizacio. g Memvola vivisekcio. Du Amerikaj kuracistoj anta˘ nelonge publikigis u en la gazeto “New-York Herald” originalan anoncon, en kiu ili proponas 5000 dolarojn da rekompenco al la persono, kiu konsentus, ke oni faru al g ˆi operacion, konsistantan en farado de truo en la stomako kaj fermado ˆin g poste per vitro, por farado de esploroj super la funkciado de la stomako. Al tiu ˆi propono alsendis sian konsenton 142 homoj, precipe laboristoj. La c “feliˆa elektito” fariˆis unu atleto, kiu ne havis sukceson en la cirkoj. c g Sekigado de marˆoj. Malgra˘ la grandegaj spacoj da ankora˘ ne okupita c u u prilaborebla tero, la Amerikanoj jam frutempe pensas pri akirado de novaj pecoj da tero. En la ˆtato Georgio oni komencis la sekigadon de grandegaj s marˆoj, kiuj ˆis nun estis nur la loko de loˆado de aligatoroj kaj aliaj akvaj c g g bestoj. Unu ˆefa kanalo kaj multo da kanaloj paralelaj flankaj liberigos de c sub la akvo spacon da 250 000 hektaroj da tero. Ekster tio ˆi funkciados, c kiel ordinare en Ameriko, maˆinoj vaporaj, pumpantaj la akvon en la kvanto s de 135 000 litroj en minuto. Sub la tavolo da ˆlimo kaj sur la nemultaj s insuletoj de la marˆo oni jam trovis sendubajn postesignojn de ekzistado de c

5.1. BAGATELOJ

139

ˆ la antikvaj loˆantoj de Ameriko en tiu ˆi loko. La arheologoj promesas al si g c riˆan rikolton, kiam la inˆenieroj finos la laborojn senakvigajn. c g Nova diamanto. La gloro de la Kohi-Noor, Regento, Orlovo kaj aliaj eksterordinare belaj kaj grandaj diamantoj devas nun paliˆi anta˘ la diamantog u grandegulo, kiun oni anta˘ nelonge trovis en la suda Afriko, en la libera u regno Oranˆo, en la loko Jagersfontein. La 30-an de Junio de la jaro 1893 g unu kafro, interparolante kun la observanto de laboro, rimarkis, ke proksime io lumas sur la tero. Li kovris la lumantan objekton per la piedo, kaj kiam la observanto foriris li elfosis grandegan ˆtonon, havantan la alton de ˆirka˘ 8 s c u ˆ pezo estas 971 karatoj. centimetroj kaj la larˆon de ˆirka˘ 5 centimetroj. Gia g c u ˆ Gia prezo superas ˆion, kion oni ˆis nun pagadis por diamantoj. La kafro c g poste mem fordonis ˆin al la entreprenanto; li ricevis por ˆi 150 funtojn da g g sterlingoj, ˆevalon kaj selon kaj revenis hejmen forte feliˆa. Estas interese, c c ke ia societo farmis la tiean fosejon kun la rajto aˆetadi la˘ pezo en karatoj c u ˆiajn ˆtonojn, suprajn, malsuprajn kaj indiferentajn; la kontrakto finiˆis la c s g 30-an de Junio de tiu ˆi jaro, kaj tiu grandega diamanto estis preska˘ la lasta c u ˆtono, kiun oni trovis en tiu ˆi tago. Al la posedantoj oni proponis jam por ˆi s c g 1 500 000 frankojn, sed kelkaj pensas, ke la prezo atingos la sumon de 15 000 000. La ˆtono havas koloron blanka-bluan kaj estas preska˘ tute pura. Sur s u g ˆi troviˆas malgranda nigra makuleto, pri kiu oni pensas, ke ˆi malaperos g g post la facetado. Nun la ˆtono sin trovas en Londono. s Timo. En unu el la Amerikaj bestejoj oni faris anta˘ nelonge provojn, por u konvinkiˆi, en kia grado estas vera la proverba timo de leonoj, tigroj, elefantoj g kaj aliaj grandaj bestoj anta˘ simpla muso. Anta˘e oni enlasis muson en la u u kaˆon, en kiu sin trovis du grandegaj leonoj; tiuj ˆi forsaltis kun timego, g c terure kriante kaj penante eliˆi el la kaˆo. Iom post iom ili trankviliˆis tiom, g g g ke ili ˆirka˘flaris la gaston kaj poste jam turnis sur lin nenian atenton. Tiel c u same tenis sin granda reˆa tigro. Elefanto tremis de teruro kaj maltrankvile g movadis la rostron; sed lia dresita kolego kun plej malvarma sango dispremis la gaston per la piedego. Hienoj kaj lupoj, rigardante la aferon pli praktike, sufokis tuj la ratojn kaj musojn, kiujn oni enlasis al ili en la kaˆon. g Viroj kaj virinoj. Profesoro Bucher el Lejpcigo elkalkulis la rilatan nombron de la viroj kaj virinoj en E˘ropo. Montriˆas, ke, esceptinte Grekuu g jon, Italujon kaj la regnojn Danubajn, inter la 300 milionoj da loˆantaro en g E˘ropo sin trovas 4 1/2 milionoj pli da virinoj, ol da viroj. La plinombreco u de la virinoj estas la plej forte disvolvita en la aˆo, kiu estas la plej responda g por edziˆo, nome en la aˆo de 20 ˆis 30 jaroj; la plej rimarkebla ˆi estas en la g g g g urboj, precipe en tiuj urboj, kie staras tre malgrandaj garnizonoj, ekzemple en Svisujo a˘ Skandinavujo. En Portugalujo kontra˘ 1 000 viroj estas 1 091 u u virinoj, en Norvegujo 1 090, en Polujo 1 076, en Anglujo 1 060. Berlino havas kontra˘ ˆiuj 1 000 viroj 1 080 virinojn, Dresdeno 1 113, Frankfurto sur uc

140

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

Majno 1 123. La ka˘zo de tiu ˆi plinombreco estas la pli granda mortado de u c knaboj en la aˆoj suˆula kaj infana. g c Internacia universitato por memlernuloj. En la Amerika ˆtato Nov-Jorko, s sur la bordo de la lago Chautauque, troviˆas la universitato por memlernug loj, konata en Ameriko sub la nomo C. L. S. C. (Chautauque Literary and Scientific Circle). Tiu ˆi universitato estis fondita en la jaro 1867 de la c Amerikano D-ro Vincent. La unua penso de la organizatoro estis: doni la eblon al pli maljunaj homoj plenigi la mankojn, devenantajn de nepreciza lerneja edukado a˘ de tro frua ˆesiˆo de tiu ˆi edukado, sed en tia maniero, u c g c ke la lernado ne alportu malhelpon al la ˆiutagaj devoj kaj okupoj de la c lernantaj homoj. La por tiu ˆi celo fondita rondo estas ˆis nun la ˆefa akso c g c de la societo C. L. S. C. Organizata memlernado ˆajne estas ideo ne nova, s sed nova estas la sistemo de d-ro Vincent de popularigado de sciencoj inter personoj pli maljunaj kaj loˆantaj malproksime de centro de civilizacio. En g Bostono ekzistas jam rilate de longe societo sub la nomo “Study at Home Society”, kiu por du dolaroj jare alsendadas al la interesatoj instrukciojn kaj bonegajn konsilojn tuˆante la metodon de memedukado per legado; ˆajnus, s s ke tia societo respondas tute al sia celo; sed “Study at Home Society” havis en la jaro 1886 nur 2 000 membrojn, dum C. L. S. C. posedis ilin 60 000! D-ro Vincent mem estis devigita de diversaj malfeliˆaj cirkonstancoj forc lasi en la aˆo de 20 jaroj la kolegion kaj fariˆi Metodista predikisto; tial, g g sciante, per kia malfacila maniero oni akiras en pli malfrua aˆo la necesajn g sciaˆojn, li el la tuta koro beda˘ris tiujn, kiuj iras sur tiu vojo; la penson  u helpi al ili li portadis en si tra 25 jaroj, kaj nur en la jaro 1867, trovinte en la persono de L. Miller efikan kunlaboranton, li sian penson transformis en fakton. La pretan materialon la organizatoroj trovis en la societo “Teachers Retreat”, kiu ˆis nun ekzistas en Chautauque. La membroj de la dirita g societo, instruistoj de dimanˆaj lernejoj de Metodistoj, kunvenas en Chauc tauque en somero por trisemajna kunestado, por priparoli siajn demandojn kaj trovi novajn rimedojn, por riˆigi siajn sciojn. Uzinte tiun ˆi materialon, c c d-ro Vincent kaj Miller kreis la universitaton en la plej simpla formo, intencante perfektigadi ˆin la˘ alvenontaj bezonoj kaj demandoj. La sukceso estis g u tre granda. La nova plano de universitato estis publikigita en la jaro 1878, kaj tuj aliˆis al la societo 700 personoj. La kredo je luma estonteco estis granda g kaj la entuziasmo eksterordinara: kiam la membroj revenis el Chautauque hejmen kaj rakontis al la amikoj kaj konatoj pri la nova entrepreno, ˆutiˆis s g tuj petoj pri akcepto en la societon de plej diversaj flankoj de la lando. Tiel en la fino de la jaro 1878 la societo posedis jam 8 000 membrojn, en 1885 la nombro de la membroj estis 35 000, kaj kun ˆiu jaro la nombro de la membroj c rapide kreskas. La membroj estas disˆetitaj en urboj, urbetoj kaj vilaˆoj de  g ˆ la Unuigitaj Statoj, Kanadujo, Meksikujo, Anglujo, Svisujo, Italujo, Hindujo

5.1. BAGATELOJ

141

kaj aliaj landoj. Por fariˆi membro de C. L. S. C. estas nur necese sciigi pri sia deziro per g letero la sekretarion de la societo, kun aldono de 50 centimoj en signoj de poˆto; tiu ˆi malgranda sumo, alportita de la membro unu fojon por jaro, s c servas jam por elspezoj de korespondado, sendado de programoj, tabeloj da demandoj k. t. p. La sekretario, ricevinte la leteron de kandidato, sendas al li presitan tabelon da demandoj, petante efektive veran respondon. La demandoj estas sekvantaj: 1) kia estas via nomo; 2) adreso; 3) ˆu vi c estas fra˘lo, fra˘lino a˘ edzigita; 4) via aˆo; 5) se vi estas edzigita, kiom da u u u g vivantaj infanoj vi havas; 6) je kio vi vin okupas; 7) kia estas via religio; 8) ˆu vi estas decidita oferi 4 jarojn, por trairi la kurson de lernado; 9) ˆu c c vi promesas oferadi 4 horojn ˆiusemajne por legado de rekomendotaj al vi c libroj; 10) ˆu vi povas aldoni al tiuj ˆi 4 horoj ankora˘ iom da tempo, kaj c c u kiom nome? Profesoroj, esplorinte la respondojn de la interesato, sendas al li katalogon de libroj, kiujn li devas legi en la da˘ro de unu jaro. La u nombro kaj enhavo de la libroj estas tia, ke oni povas ilin tralegi en unu jaro, uzinte por tio ˆi ˆirka˘ 40 minutojn ˆiutage. Por la rekomendataj c c u c libroj ne ekzistas ia gradigado, tiel ke studanto de la unua kaj kvara jaroj legas ofte tiujn samajn verkojn. Ekzemple por la jaro 1884/5 la universitato rekomendis la sekvantajn kelkajn verkojn: “Historio de Grekujo” de Burns; “Arto de elokventeco” de Toundsend; “Historio de la reformacio” de Heret; “Ciro kaj Aleksandro de Macedonujo” de Abbot; “La karaktero de Jezo” ˆ de Beschnel; “Hemio” de prof. Apilton; “Facilaj lecionoj de biologio de la bestoj” de Uyeyt; “Esploroj pri la kulinara scienco kaj arto”, “Priskribo de la antikva greka vivo”, “Mitologio greka” kaj diversajn aliajn librojn kaj ˆ gazetajn artikolojn. Sajne tia sistemo ne havas sencon, ˆar al persono, kiu c komencas legi, ne sole estas malfacile bone konatiˆi kun la legita objekto, g sed li devas ankora˘ anta˘ ˆio lerni legi la pli gravajn verkojn. Sed tiun u u c ˆi sistemon oni klarigas per tio, ke ekster la komuna kurso la plimulto da c membroj, pasinte la unuan a˘ duan jaron, ordinare jam ricevas deziron studi u ian specialan branˆon de scienco. Tre multaj membroj studas samtempe la c specialan kurson de seminario por instruistoj. Al ˆiu membro la sekretario c de la universitato sendas ˆiujare krom la katalogo de komuna kurso anka˘ la c u katalogojn de specialaj verkoj, senpagan gazeton “Alma mater” kaj multon da diversaj gravaj kaj interesaj katalogoj, broˆuroj kaj dokumentoj. La libroj, s kiuj konsistigas la instruan materialon, kostas por jaro ˆirka˘ 7 dolarojn (en c u librejoj 15 dolarojn). La malkarecon de la libroj d-ro Vincent atingas per la sekvanta rimedo: li turnas sin al libreja firmo kun la demando, ˆu ˆi ne c g donus rabaton, se ˆi por tio ˆi ricevos la garantion, ke ˆi disvendos la donitajn g c g librojn en la nombro de 20-30 miloj da ekzempleroj; kompreneble la firmo konsentas, ˆar ˆia profito estas tiam tre granda; eˆ ne-membroj, sciiˆinte, c g c g

142

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

kiujn verkojn la universitato rekomendis, aˆetas ilin en granda nombro. Por c la specialaj verkoj la membroj devas anka˘ elspezi 6-8 dolarojn ˆiujare, sed u c tiujn ˆi ili ricevas anka˘ por rabatita kosto. La plimulto da membroj, loˆantaj c u g profunde en la provinco, estas devigitaj aˆetadi ˆiujn verkojn kaj lerni mem, c c dum aliaj, loˆantaj en urboj, pruntas la necesajn librojn el bibliotekoj, a˘ unu g u de alia, kaj ofte ili kreas specialajn klubojn, kie ili kunvenas, por priparoladi kaj klarigadi la legitan objekton. Membroj, kiuj distingas sin per scienco a˘ u specialeco, ekzemple inˆenieroj, instruistoj, kuracistoj, pastroj k. c. donas g senpage la respondajn klarigojn kaj konsilojn al la membroj, kiuj lernas ilian specialecon. En la fino de lerna jaro ˆiu membro ricevas longan tabelon da demanc doj, kiujn li devas respondi, se li deziras posedi ateston de C. L. S. C. La demandoj, malgra˘ la ˆajna komplikiteco, ne prezentas tamen ian malfacileu s con, se la studanto efektive atente legis la donitan verkon. Bonaj 85 por 100 respondoj sufiˆas, por elteni la ekzamenon kaj ricevi ateston. Tia ekzameno c ne estas ekzameno en la propra senco; al la membroj eˆ estas permesite la pli c malfacilajn respondojn ˆerpi el libroj; sed ili devas esti esprimitaj per propraj c pensoj kaj vortoj de la studanto. La societo opinias: nia celo estas posedi la eble plej grandan nombron da membroj, sed ne doni ka˘zon por malpliiˆado u g de ili; severaj do ekzamenoj timigas nur tiujn membrojn, kiuj pleje nian helpon bezonas; cetere regulaj ekzamenoj estas eˆ neeblaj pro tiu ka˘zo, ke c u multaj membroj troviˆas malproksime kaj alveni ne povas. Tamen ekzistas g en Chautauque tiel nomata “somera popola universitato”. Tiu ˆi nomo ne c estas preciza, ˆar la lerna jaro limas sin per 10 monatoj kaj la somera kunc veno sur la bordo de la lago Chautauque servas sole kaj propre por spirita ripozo, ferioj, plu por finado de la lerna jaro kaj por disdono de diplomoj al tiuj membroj, kiuj trovas eblon alveni en Chautauque. Tiel la nombro de ˆiuj finintaj la kurson ne prezentas sin tie en plena kompleto. Ekzemple en c la jaro 1885 finis la kurson 1 600 personoj, tamen alvenis en Chautauque nur 600. Sed la nombro de la personoj flankaj, kiuj en 1885 vizitis en somero Chautauque’on estis 75 000! La lago Chautauque, havanta longon de 20 anglaj mejloj, kuˆas sur la s alteco de 1 400 futoj super la nivelo de la Atlanta Oceano, en malproksimeco de 9 mejloj de la lago Erie, kaj estas ˆirka˘ita de arbaroj, montoj, kun pura, c u freˆa aero. En la jaro 1878, kiam d-ro Vincent fondis la someran universitas ton, Chautauque okupis 150 akrojn da bela tero, sed trovis sin en tre praa stato. La alvenintaj membroj devis loˆi en transportaj tendoj. Post 4 jaroj g Chautauque posedis jam hotelon por 500 personoj kaj multegon da domoj. En la da˘ro de la supre diritaj du someraj monatoj en Chautauque estas u granda movado. Per vaporˆipoj kaj fervojoj alvenas senˆese novaj homoj el s c ˆ plej diversaj punktoj de la Unuigitaj Statoj kaj Kanado. Krom la membroj

5.1. BAGATELOJ

143

alveturas multego da gastoj. La vizito en Chautauque apartenas jam al la bona tono. Tiel en la jaro 1880 estis tie Garfield, la universitaton vizitis anka˘ generalo Grandt, kaj la˘ lia ekzemplo sekvis generalo Lohan en 1885, u u tiam ankora˘ kandidato por vic-prezidanto. u Por akiri prozelitojn, la societo faras, kion ˆi povas, ligante utilaˆon kun g  diversaj agrablaˆoj. En la da˘ro de la tutaj 2 monatoj, kelkajn fojojn en  u ˆ tago, oni povas tie a˘di diversajn publikajn parolojn kaj lecionojn. Ciu pou vas havi voˆon; en la intertempo inter la paroloj oni produktas artajn fajrojn, c iluminaˆojn. Artistoj ludas koncertojn, oni donas spektaklojn, oni entrepre nas procesiojn, promenadojn sur la lago per en vespero lumigitaj ˆipetoj, k. s t. p. Precipe la publikaj paroloj havas altirantan forton. La societo por tio ˆi invitas parolantojn kun nacia a˘ internacia gloro; la plejmulto de tiuj ˆi c u c talentaj publikaj paroloj havas por objekto E˘ropon, Azion kaj Afrikon. En u la jaro 1885 inter aliaj objektoj la sekvantaj personoj parolis pri la sekvantaj objektoj: Syman Abbot parolis pri la homa naturo; d-ro S. J. M. Eaton — pri la planoj de konstruo de la piramidoj de Egiptujo; A. M. Fairbaern, prezidanto de la Airedale College en Anglujo — pri la historio de la filozofio, pri John Locke, pri H. Spencer, pri J. Bright, pri Comte kaj la pozitivistoj; d-ro Finch — pri la uzado de brando; Julius N. Seelye, prezidanto de la Amherst College — pri la potenco de la ideo, k. t. p. En la jaro 1886 grandan rolon tie ˆi ludis la oriento, pri kiu parolis: Babn Keshub Chandra, Ram Chandra c Bose kaj Sau Ah Brah. La specialajn sciencojn kaj artojn oni povas studi en la da˘ro de la 4-jara u komuna kurso a˘ poste. Tamen en la jaro 1884 la societo organizis la unuan u specialan fakultaton, konsistantan el profesoroj, kiuj guvernas per korespondado; la profesoroj plenumas siajn devojn en la loko de ilia loˆado, kaj unu g fojon en jaro ili alveturas en lokon difinitan por ekzamenoj; la studantoj do ˆerpas klarigojn kaj sciencan helpon ˆe specialistoj, kiuj troviˆas tie, kie la c c g studantoj loˆas. La sekvanta eltiro el la cirkulero de la profesoroj klarigos la g celon de tiu ˆi universitato: “Oni kreas universitaton, por doni la eblon atingi c pli altan kaj praktikan edukiˆon al tiaj junaj homoj de amba˘ seksoj, kiuj g u ne povas forlasi la domon, por vizitadi kolegion, kiuj estis devigitaj forlasi universitaton, a˘ kiuj deziras plenigi siajn sciencajn mankojn. La progresoj u en la lernado kaj la grado de la akiritaj scioj estos metitaj al severa esploro per skriba ekzameno ˆe alesto de senpartiaj kaj konformaj atestantoj.” c En la jaro 1886 la universitato posedis jam 9 specialajn fakultatojn: akademion de la greka kaj latina lingvoj, kolegion de novaj lingvoj, fakultaton de matematiko, de historio, de literaturo, kurson de mikroskopio, kurson ˆ teologian, kurson de retoriko kaj de hemio. En la jaro 1887 oni malfermis: fakultaton de fiziko kaj natur-historio, fakultaton de filozofio kaj logiko, instituton de orientaj lingvoj, lernejon de industriaj sciencoj, kiu enhavas en si

144

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

telegrafiadon, konstruadon kaj diversajn fabrikadojn, lernejon de komerco kaj de praktikaj aferoj (Business and practical affairs), lernejon de agronomio, de belaj artoj, de aferoj ekleziaj, muzikan kolegion, instituton de inˆenieroj g de montolaboroj, pontoj kaj vojoj, antropologian fakultaton por anatomio, ˆ flziologio, higieno, psihologio kaj sociologio. Persono, kiu deziras esti akceptita en la nombron de la studantoj, enportas krom 5 dolaroj de enskribiˆo ankora˘ 10 dolarojn por la universitato kaj g u 3 dolarojn kiel aldono, se li deziras studi kune du specialajn sciencojn. Oni supozas, ke studanto povas lerni la kurson de latina kaj greka lingvoj, uzante en la da˘ro de 4 jaroj po unu horo ˆiutage, sed ankora˘ li povas unu horon u c u ˆ oferi por studadi samtempe la matematikon. Ciuj temoj kaj ekzercoj estas korektataj de la profesoroj kaj resendataj al la studantoj. Mi finis. Imagu al vi, kara leganto, ke la dirita universitato posedas tian ilon, kia estas la lingvo Esperanto. . . La komentarioj ne estas necesaj. Jan JANOWSKI

5.2. FINGRA KALENDARO

145

5.2

Fingra kalendaro
Originale verkita de J. GROHN, privata instruisto.

Rigardu tiun ˆi figuron, kiu prezentas la montran fingron de la maldekstra c mano,

sur kiu la lokoj de fleksoj kaj la fineto de la fingro estas signitaj per sep literoj A, B, C, D, E, F, G. Tiuj ˆi sep punktoj prezentas la sep tagojn de c ˆ devas sur sia propra fingro signi tiujn ˆi punktojn en penso per semajno. Ciu c tiuj ˆi sep literoj kaj en tiu sama ordo, kiel ni vidas sur la figuro. c Anta˘ ol ni iros pli malproksimen, ni devas bone lerni parkere la sekvantan u frazon sisteman, sen kiu oni ne povas uzi nian fingran kalendaron: Alta Dia dono, Granda ben’, espero! Gvidu ˆion firme c Al dezira fino. Tiu ˆi frazo estas kunmetita el dekdu vortoj, kies unuaj literoj montras c al ni, de kiu punkto sur la fingro ˆiu monato komencas kalkuli siajn tagojn. c Jen estas la sistemo monata: 1a 2a 3a 4a 5a 6a 7a 8a 9a 10a 11a 12a monato – – – – – – – – – – – (Januaro) komencas de la punkto A (alta) (Februaro) – D (dia) (Marto) – D (dono) (Aprilo) – G (granda) (Majo) – B (ben’) (Junio) – E (espero) (Julio) – G (gvidu) (A˘gusto) u – C (ˆion) c (Septembro) – F (firme) (Oktobro) – A (al) (Novembro) – D (dezira) (Decembro) – F (fino).

146

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

Se vi volas scii, kial la sistemo monata devas esti difinita tiel kaj ne alie, kalkulu sur la punktoj de la fingro kaj vi vidos, ke se la monato Januaro, havanta 31 tagojn, komenciˆas de la punkto A (Alta), ˆi finiˆas sur la punkto g g g C; la dua monato, Februaro, havanta 28 tagojn (en jaro simpla) komenciˆas g de la punkto D (ˆar la 31a de Januaro estis c) kaj finiˆas sur C; la tria c g monato, Marto, komencas kalkuli siajn tagojn de la punkto D, k. c. (Pri superjaro, t. e. jaro 366-taga ni parolos poste.) ˆ Rimarko. Ce kalkulado ˆirka˘ la fingro oni povas facile vidi, ke la datoj c u 8, 15, 22 kaj 29 de ˆiu monato ˆiam falas sur tiun saman punkton, de kiu la c c monato komenciˆas. g Ekzemplo 1. De kiu punkto komenciˆas Aprilo? g — Solvo: Aprilo, la kvara monato, komenciˆas de la punkto, kiu estas g signata per la unua litero de la kvara vorto de la frazo (G). Ekzemplo 2. Sur kiu punkto sin trovas la 5 de Novembro? — Solvo: Al Novembro, la dekunua monato, respondas la dekunua vorto de la frazo (Dezira) kaj tiel la punkto D estas la unua, E la dua, F la tria, G la kvara kaj A estas la kvina tago de Novembro. Ekzemplo 3. Sur kiu punkto sin trovas la 23 de Junio? — Solvo: Al Junio, la sesa monato, respondas la sesa vorto de la frazo (Espero) kaj tiel la punkto E estas la 1, 8, 15 kaj 22 kaj F estas la 23 tago de la monato Junio. Nun ni vidos, kiun nomon de tago semajna ˆiu punkto de la fingro devas c havi: Ekzemplo 4. Ni elserˆu la punkton de la hodia˘a tago, supozante, ke c u hodia˘ estas ˆa˘do la 8 de Majo de la jaro 1890. (Rimarko. Kiu lernas tiun u  u ˆi kalendaron, ne devas sin teni je nia supozita tago, nombro kaj monato, ˆar c c estos pli klare kaj pli kompreneble, se li prenos por ekzemplo la daton kaj la nomon de tiu tago, en kiu li lernas, kaj solvos sian ekzemplon konforme je la sekvanta solvo). — Solvo: Al Majo, la kvina monato, respondas la kvina vorto de la frazo (Ben’), kaj tiel la punkto B estas la 1 kaj la 8 de Majo; kaj ˆar ni scias, ke c tiu ˆi tago estas ˆa˘do, ni facile konkludas, ke la punkto B estas ˆa˘do, C c  u  u — vendredo, D — sabato, E — dimanˆo, F — lundo, G — mardo kaj A — c merkredo. Tiuj ˆi nomoj de tagoj restas por la punktoj por tiu ˆi tuta jaro c c 1890. Rimarko. Por ne ˆarˆi la memoron, estas sufiˆe nur memori la punkton s g c de dimanˆo, kaj el la anta˘iranta solvo ni vidas, ke por tiu ˆi jaro (1890) la c u c punkto E estas la dimanˆo. c En la sekvanta jaro la nomoj de la tagoj transiras sur la anta˘irantajn u punktojn, kaj ˆi fariˆas pro jena ka˘zo: se la simpla jaro havus nur precize g g u 52 semajnojn, ˆi komenciˆus de la punkto A (en nia jaro — merkredo) kaj g g

5.2. FINGRA KALENDARO

147

finiˆus sur la punkto G (mardo), kaj la estonta jaro komenciˆus ree de A g g kaj la tagoj por la punktoj restus tiuj samaj sen ˆanˆo; sed beda˘rinde la s g u jaro ekster 52 plenaj semajnoj havas ankora˘ unu superfluan tagon, sekve u g ˆi ne povas finiˆi sur la punkto G (mardo), sed ˆia fino estos A (merkredo) g g kaj la estonta jaro devas komenciˆi de la sekvanta tago (ˆa˘do), sed ne de la g  u sekvanta punkto B, ˆar la sistemo monata postulas por la monato Januaro c la punkton A (Alta). Por konsentigi tiujn ˆi du postulojn (ke la estonta jaro c komenciˆu de la punkto A kaj de ˆa˘do), oni devas diri, ke kun la komenco g  u de nova jaro la ordo de la nomoj de tagoj por la punktoj de la fingro ˆesiˆas c g kaj komenciˆas nova ordo, tio estas: la punkto A akceptas la nomon de la g tago, kiun la punkto B ˆis tiu tempo havis. Sekve, vidante ke en tiu ˆi jaro g c 1890 B estas ˆa˘do, ni scias, ke kun la komenco de la estonta jaro A estos  u ˆa˘do kaj la punkto dimanˆa anstata˘ E en la estonta jaro estos D.  u c u Nun estas anka˘ facile kompreni, ke por la 29a tago de Februaro en suu perjaro devas veni tia sama ˆanˆo de la nomoj de tagoj por la punktoj de la s g fingro. Nia sistemo kalendara estas verkita por jaro simpla, en kiu la monato Februaro havas nur 28 tagojn kaj tiel, komenciˆante sur la punkto D, tiu ˆi g c monato finiˆas sur C kaj la sekvanta monato Marto komenciˆas de la punkto g g D. Sed ˆar en superjaro Februaro havas ankora˘ unu tagon, sekve ˆi ne povas c u g finiˆi sur C, sed devas finiˆi sur D kaj la sekvanta monato devas komenciˆi g g g de la sekvanta tago, sed ne de la sekvanta punkto E, ˆar la sistemo monata c postulas por la monato Marto la punkton D. Sekve ni vidas, ke por konsentigi tiujn ˆi 2 postulojn (ke la monato Marto komenciˆu de la punkto D kaj de c g la sekvanta tago), ni devas diri, ke en la komenco de Marto la anta˘a ordo u de la nomoj de tagoj por la punktoj sur la fingro ˆesiˆas kaj en la komenco c g de Marto en superjaro la punkto D akceptas la nomon de la tago, kiun la punkto E ˆis tiu tempo havis. Sekve, transirante de jaro simpla en sekvang tan superjaron, ni havas 2 ˆanˆojn de la nomoj de tagoj por la punktoj: unu s g fojon por Januaro kaj Februaro kaj la duan fojon por la lastaj 10 monatoj. Tiel en tiu ˆi jaro 1890 la dimanˆo estas sur la punkto E, en la estonta jaro c c 1891 ˆi estos sur D kaj en la superjaro 1892 la dimanˆo estos sur C por la g c unuaj du monatoj kaj sur B por la lastaj dek; tio estas: la nomoj de tagoj sin ˆovas posten en returnita ordo de la alfabeto. s Rimarko. El tiu ˆi klarigo estas facile kompreni, ke se oni volas serˆi ian c c tagon en pasinta tempo, oni devas ˆovi la nomojn de tagoj por ˆiu jaro en s c rekta alfabeta ordo: tio estas, se en tiu ˆi jaro 1890 la punkto dimanˆa estas c c E, sekve en la pasinta jaro 1889 ˆi estis F kaj en 1888 (superjaro) la punkto g dimanˆa estis G por la lastaj dek monatoj kaj A por la unuaj du monatoj k. c c. ˆ Ciuj gis nun donitaj reguloj montras al ni, kiel trovi la tagon, se oni scias ˆ la nombron en la monato (la daton); nun kiel oni trovos la daton, se oni scias

148

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

la tagon? Ekzemple: hodia˘ estas vendredo en Oktobro, — kian daton ni u donos al tiu ˆi vendredo, sciante, ke ˆiu tago ripetiˆas kvar a˘ kvin fojojn en c c g u la monato? Tiel sciu: se iu en la da˘ro de longa tempo ne rigardis la daton, tiu anka˘ u u el presita kalendaro ne scios la daton por la demandata tago, ˆar la kalendaro c al ni ne povas diri, kiu vendredo en Oktobro ˆi estas; sed se li memoras, ke g en unu el la lastaj tagoj ni havis ekzemple la na˘an de Oktobro, tiam al li u estos facile reserˆi tiun ˆi daton sur la fingro kaj poste trovi la plej proksiman c c vendredon. En tia okazo ni divas: Oktobro, la deka monato, komenciˆas sur g la punkto, kiu estas signata per la unua litero de la deka vorto de nia frazo (Al), t. e.: A estas la 1 kaj 8, B — la 9 de Oktobro; kaj ˆar E en tiu ˆi jaro c c 1890 estas dimanˆo, tial B a˘ la 9 de Oktobro estos ˆa˘do kaj la sekvanta c u  u vendredo estos la 10. Okazas iafoje, ke oni volas difini la tagon por ia dato en malproksima jaro, por kiu difini la punkton de dimanˆo estas ne facile kaj eˆ lacige. En tia c c okazo (konsiderante, ke ˆiu simpla jaro havas unu superfluan tagon super la c nombro de semajnoj kaj la superjaro havas ilin du) ni devas la nombron de ˆiuj tiuj ˆi superfluaj tagoj, kiuj sin trovas en la intertempo inter la kuranta c c jaro kaj la serˆata, dividi je sep, t. e. tiujn ˆi tagojn turni en x semajnojn, c c kaj la resto al ni montros, je kiom punktoj ni devas ˆovi la punkton dimanˆan s c (la˘ ordo alfabeta). Se la divido fariˆis sen resto, tiam la punkto dimanˆa u g c en la serˆata jaro estas tiu sama, kiel en ia kuranta jaro. c Rimarko 1-a. Rilate la lastan regulon por difini la tagon en malproksima jaro (ˆe kiu ni diris, ke ni devas dividi je sep la nombron de la superfluaj c tagoj, kiuj sin trovas en la intertempo inter la kuranta jaro kaj la serˆata) ni c devas fari la rimarkon, ke se ni troviˆas en la lastaj dek monatoj de superjaro, g ni devas, ˆe la elkalkulado de la superfluaj tagoj, aldoni ankora˘ unu tagon c u por la 29-a Februaro de la kuranta jaro. Tiel same oni devas agi, se la serˆata c dato troviˆas en Januaro a˘ Februaro de ia superjaro. g u Rimarko 2-a. Serˆante ian daton en pasintaj centjaroj, ni devas meti c atenton sur la lastan jaron de la centjaro, kiu, malgra˘ ke la nombro de la u jaro estas dividebla je 4, nur tiam estas superjaro, kiam la nombro de la centjaro dividas sin je 4. Sekve la jarojn 1700, 1800 kaj 1900 ni devas kalkuli al la jaroj simplaj kaj ne al superjaroj, ˆar la nombro 17, 18 kaj 19 ne estas c divideblaj je 4. ˆ Ciuj reguloj de nia fingra kalendaro povas esti uzataj tiel same por la Julia kalendaro (malnova stilo), nur kun tiu diferenco, ke la punkto de dimanˆo falas ˆiam sur la duan sekvantan punkton post tiu, kiu en la kalendaro c c Gregoria (nova stilo) signifas la dimanˆon; se tiel la˘ la kalendaro Gregoria c u D signifas la dimanˆon por la kuranta jaro 1891, la dimanˆo la˘ la malnova c c u stilo estos sur la punkto F. Sed ni devas sciigi niajn karajn legantojn, ke la

5.2. FINGRA KALENDARO

149

lasta rimarko (pri la lastaj jaroj de centjaroj) tie ˆi ne povas havi lokon. c Nun, estimataj amikoj de nia lingvo, se vi komprenas ˆiujn regulojn de c nia kalendaro, tiam ne estos al vi malfacile solvi la sekvantajn du temojn: 1-a Difinu la tagon de la morto de Koperniko, kiu mortis la 12an de Februaro de la jaro 1473. 2-a Trovu, en kiu tago naskiˆis Kristo? g ˆ la amba˘ temoj devas esti uzata la kalendaro Julia, ˆar la Rimarko. Ce u c Gregoria komenciˆis de la jaro 1583. g

150

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

5.3

El la poˆto s

La Bremena vaporˆipo “Lloyd” staras en la haveno de Nov-Jorko, preta al s forveturo; jam la duan fojon estas donita la signalo per la sonorilo, kiu admonas ˆiujn personojn, kiuj ne veturas, forlasi la ˆipon. La kaldronoj de la c s ˆipo kun muˆo kaj bruo ellasas vaporon, la piloto estas sur la ˆipo, la amerika s g s havena komisio ˆus per la transˆetita ponto forlasas la ˆipon, trovinte ˆiujn   s c paperojn en ordo kaj doninte la permeson por elveturo el la haveno. Jen supre sur la bordo de la haveno en la lasta minuto rapide alkuras ankora˘ kelkaj kaleˆoj. Sakoj de diversa grandeco estas rapide ˆetataj malu s  supren kaj poste kun granda rapideco portataj sur la ˆipon kaj internen, kaj s post kelkaj minutoj la ˆipo en plena veturado forkuras de la havena ponto s kaj, lasante la grandegan monumenton de la libereco sur la insulo Bedloe dekstre, elveturas el la golfo de Nov-Jorko. Tiu lasta pakaˆo, kiu venis ankora˘ en la lasta minuto sur la ˆipon, estis  u s la poˆto. La vaporˆipo portas sur la posta flanko la germanan standardon, s s nigra-blanka-ruˆan, sur la anta˘a masto la standardon de Bremeno, blankag u ruˆan, sur la meza masto la standardon de la Nord-Germana Lloyd, bluan g ankron kaj bluan ˆlosilon kruciˆantajn sur blanka kampo, kaj sur la krucs g masto la standardon de la germana poˆto, tute similan al la standardo de la s milita ˆiparo, nur havantan en la maldekstra malsupra kampo flavan kornon s de poˆto. s Se ni sekvos post la poˆta pakaˆo, kiu tra la malfermoj estis transportita s  en la malsupran parton de la ˆipo, ni venos en sufiˆe grandan salonon, kiu s c estas aranˆita tiel same elegante, kiel la unua kaj dua kajutoj de ˆiuj Lloyd’aj g c vaporˆipoj. Granda, per verda drapo kovrita tablo kun multaj fakoj super la s skriba plataˆo, apud kiu oportune povas labori kvar homoj, prezentas la ˆefan  c meblon de tiu ˆi salono, almena˘ la moveblan. Unu el la muroj la˘longaj estas c u u okupita de polurita masiva breto, kiu enhavas grandegajn fakojn, kies fundoj ˆiuj estas klinitaj malrekte al la muro. Kelkaj ˆranketoj por konservado c s de formularoj, stampiloj, kolorigaˆo, fadenoj, ˆnuretoj, sigelvakso k. t. p.  s ˆ plenigas la meblaron de tiu ˆi naˆanta poˆta oficejo. Sova pordo kondukas c g s en grandegan ˆambron najbaran, kiu tuta estas plenigita de paketoj; tiuj ˆi c c lastaj estas tiel firme kunmetitaj kaj tiel lerte pakitaj unuj sur la aliaj, ke ili ˆe ˆiu movo de la ˆipo ne ruliˆas tien kaj reen, sed eˆ en granda ventego, c c s g c kiam la ˆipo saltas kaj batas, ili ne tre multe disˆutiˆas; en alia okazo ne s s g multaj el ili venus E˘ropon. u Se ni eliros en la koridoron, ni venos en elegante aranˆitan ˆambron kun du g c litoj unu super la dua kaj alia meblaˆo, simila al tiu, kiun havas la vojaˆantoj  g de la dua klaso. La ˆambro estas difinita por la du poˆtaj oficistoj, la germana c s kaj amerika. Malpli eleganta, sed tre praktike meblita apudˆambro estas c

ˆ 5.3. EL LA POSTO

151

difinita por la du suboficistoj, la germana kaj amerika. De la komenco de la jaro 1891, post longaj kaj detalaj traktadoj inter Nord-Ameriko kaj Germanujo, oni fine decidis, ke ˆiu vaporˆipo devas esti c s akompanata de amerika kaj germana poˆta oficisto kaj po unu helpanto pro s ˆiu el ili, por ke oni povu ankora˘ en la da˘ro de la septaga transveturo c u u tiel prepari la poˆton, ke ˆi, veninte Bremenon a˘ Nov-Jorkon, povu tuj esti s g u dissendata pluen, sen perdo de duontago a˘ de tuta tago por la specigado. u Anta˘e la ˆipestro a˘ la unua oficiro akceptadis la poˆton; sub lia observo u s u s g ˆi estis enportata de la amerikanoj, poste la ˆambroj estis ˆlosataj kaj la c s ˆipestro prenadis la ˆlosilon, kiun li transdonadis poste nur al la germana s s poˆta estraro en Bremeno a˘ en Nov-Jorko al la amerikaj poˆtaj oficistoj. s u s Per tiu ˆi plej nova poˆta progreso, la aranˆo de naˆantaj poˆtaj oficejoj c s g g s kun germana kaj amerika oficisto, oni atingas en la dissendado de la poˆtaˆoj s  plifruigon de preska˘ tuta tago. La oficistoj kaj suboficistoj, tiel la amerikaj u kiel anka˘ la germanaj, estas “borduloj”, t. e. homoj, kiuj konas la marajn u cirkonstancojn, faris marajn veturojn kaj estas sufiˆe harditaj kontra˘ la c u mara malsano. Tiu ˆi cirkonstanco estas tre grava, ˆar en a˘tuno kaj vintro c c u la transveturo de la vaporˆipo estas ofte tiel malkvieta, ke kredeble la tuta s poˆto restus nepreparita, se la poˆtaj oficistoj estus atakitaj de mara malsano. s s La oficistoj ricevas tablon oficiran, kompreneble je la kostoj de Germanujo ˆ kaj de la Unuigitaj Statoj de Ameriko, kaj manˆas kune kun certa grupo da g ˆipaj oficiroj. La suboficistoj en rilato de tenado kaj manˆado estas kalkulataj s g en tiu sama rango, kiel la maatoj, t. e. homoj starantaj en rango inter ˆipsoldatoj kaj ˆipoficiroj. s s En la veturo al Germanujo, sekve en tiu, en kiu ni en spirito partoprenas, la amerika oficisto estas la kondukanto. La poˆto, kiu estas transveturigata, s estas ja amerika propraˆo ˆis la momento, en kiu ˆi en Bremeno estas trans g g donata al la germana regna poˆto; kontra˘e, en la veturo al Nov-Jorko la s u germana oficisto estas la kondukanto kaj komandanto en la oficejo. Ni rigardu iom pli proksime la poˆton, kiu estas transportata de Novs ˆ Jorko al Bremeno. Gi enhavas anta˘ ˆio la tutan poˆton, kiu kolektiˆis u c s g en Nov-Jorko kaj en ˆia ˆirka˘aˆo, kaj tio ˆi estas ne malgranda, ˆar inter g c u  c c Nov-Jorko kaj Germanujo estas komercaj komunikiˆoj, kiuj prezentas la speg zon de centoj da milionoj markoj ˆiujare. Al tio ˆi venas la tuta poˆto de c c s ˆ la okcidentaj Unuigitaj Statoj ˆis San-Francisko kaj plu ankora˘ parto de g u la poˆto Azia kaj A˘stralia, kiu tra la Granda Oceano venas per ˆipoj al s u s San-Francisko, de tie ˆi iras en la da˘ro de kelkaj tagoj per la fervojoj al c u Nov-Jorko kaj tie estas ˆarˆata sur la vaporˆipojn, por esti transveturigita s g s tra la Atlantan Oceanon. Se oni konsideros, kiel granda estas la komerca ˆ komunikiˆo de Germanujo kun la Unuigitaj Statoj de Ameriko, kiom multaj g centoj da miloj da elmigrantoj ˆiujare iras Amerikon, restante ja ˆiam en c c

152

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

rilatoj kun sia patrujo, kun siaj parencoj, kiom multe da germanoj vivas en Ameriko, tiam oni facile komprenos, ke la poˆta komunikiˆo estas grandega s g kaj ke ˆi konstante kreskas. g Sed tiu ˆi poˆto alportas objektojn ne sole por Germanujo, sed anka˘ c s u transire por Polujo, Rusujo, A˘stro-Hungarujo, Turkujo, Svedo-Norvegujo, u eˆ por la norda Italujo. Precipe grandega nombro da gazetoj estas sendataj c sub banderolo el Ameriko E˘ropon, ne alportante grandan ˆojon al la geru g manaj poˆtaj oficistoj, kiuj nomas tiujn ˆi gazetajn sendaˆojn “bastonoj”. La s c  amerikanoj ordinare ne faldas la gazetojn kvarangule, kiel la e˘ropanoj, sed u kunrulas ilin kaj poste ˆirka˘igas ilin per papera strio kun la adreso. Tiuj ˆi c u c rulitaj, rondaj, bastonformaj poˆtaˆoj estas pli facile pakeblaj, sed la adresoj s  estas legataj ˆe la specigado tre malfacile, kaj sperta oficisto specigas egalan c nombron da “bastonoj”, t. e. amerikaj rulitaj gazetoj, trioble pli malrapide, ol leterojn eˆ kun sufiˆe malklaraj adresoj. c c Krom leteroj, banderoloj kaj ˆus nomitaj poˆtaj paketoj, oni devas an s kora˘ prilabori la leterojn rekomenditajn, t. e. enskribitajn, kaj leterojn u ˆ ˆarˆitajn, t. e. enhavantajn monon kaj kostaˆojn. Ciuj pecoj kune, kiujn s g  unu sola naˆanta poˆto transportas, prezentas la nombron de ˆirka˘ 400 000 g s c u poˆtaˆoj de diversaj specoj; sed ofte tiu ˆi nombro altiˆas ˆis pli ol miliono s  c g g da pecoj. La devo de la poˆtaj oficistoj, kiuj veturas kun la ˆipo, estas dividi s s la poˆtaˆojn la˘ la apartaj poˆtaj kursoj. La objektoj, kiuj estas difinitaj s  u s por la trairo transite, estas metataj en unu el la fakoj de la grandaj bretoj, kaj kiam la ˆipo estas en movo, tiam oni vidas, kial la fundo de la apartaj s fakoj en la grandegaj bretoj iras tiel malrekte malsupren. Se la fundo estus plata, tiam ˆe ˆiu leviˆo de la ˆipo ˆiuj poˆtaˆoj elfalus, el la diversaj fakoj c c g s c s  la objektoj denove miksiˆus inter si, kaj la tuta laboro estus vana. g Krom la transira komunikiˆo, kiu iras tra Berlino, se la afero ne tuˆas g s Holandon a˘ Svedo-Norvegujon, devas ja anta˘e jam esti pakitaj la kuru u ˆ soj, kiuj iras el Bremeno. Cefa diskruciˆejo por la norda, orienta kaj suda g Germanujo estas Hannovero. La transoceana poˆto venas el Bremeno Hans noveron, kaj tie ˆi en la da˘ro de kelkaj minutoj, dum la kruciˆo de la c u g vagonaroj, la grandegaj sakoj kun la amerikaj poˆtaˆoj devas esti disdividis  taj en la poˆtajn vagonojn de la fervojoj, por ke tuj poste, en la tempo de s la plua veturado, oni povu specigi ilin la˘ la diversaj stacioj. La specigantaj u oficistoj devas scii preska˘ pri ˆiu loko en Germanujo, kie ˆi sin trovas kaj u c g al kiu poˆta kurso ˆi apartenas. Sako post sako el la amerikaj poˆtaˆoj estas s g s  malfermata, la enhavo estas ˆutata en korbojn kaj nun dividata en la divers sajn fakojn. Kiam unu fako estas tute a˘ duone plena, tiam oni pakas la u leterojn, poˆtajn kartojn, poˆtajn asignojn, banderolojn k. t. p. en sakojn s s kun diversaj surskriboj, kaj la rekomenditajn kaj monajn sendaˆojn denove  en aliajn sakojn, kiuj anka˘ portas sur si la surskribojn de la respondaj poˆtaj u s

ˆ 5.3. EL LA POSTO

153

kursoj. Aparta ekzerciteco estas necesa, por legi la amerikajn adresojn. La amerikano ekzemple havas la kutimon meti tuj sub la nomo de la adresato la straton kaj numeron, dum ni ˆin skribas ordinare sub la nomo de la urbo. Al g tio ˆi ˆuste la amerikaj leteroj, kiujn la elmigrintoj sendas hejmen, estas pleje c g skribitaj de homoj, kiuj ne bone posedas la plumon kaj nur malofte okupas sin per skribado de leteroj. Sur tia letero la diversaj partoj de la adreso kuras unu sur alian, duone germane, duone angle, kaj la amerika kolego, kiu estas kompetenta en tiaj aferoj, devas tiam helpi en la deˆifrado de la adresoj, tiel c same kiel anka˘ la enportadon de la rekomenditaj kaj monaj leteroj en la u registrojn li faras kune kun la germana kolego. Se la vetero estas bona kaj la preparado de la poˆto iras bone, tiam la s poˆtaj oficistoj ofte havas anka˘ tempon, por iri sur la ferdekon kaj ˆui la s u g belegan maran aeron; sed ordinare restas al ili tempo nur por la manˆado, g dormado kaj por la plej necesa ripozo vespere en la oficira salono a˘ en la u fuma salono de la dua kajuto. Ili devas forte labori, se ili volas veni al fino kun sia laboro. Kiam la oceano estas traveturita kaj oni alproksimiˆas al g la kanalo, tiam parto de la poˆto devas esti tute preta, ˆar ja anka˘ anglaj s c u poˆtaˆoj por Southampton estas alportitaj el Ameriko. s  ˆ En la lastaj horoj komenciˆas la fermado de la sakoj da leteroj. Ciuj g amerikaj sakoj estas jam malplenigitaj, kaj la specigita enhavo migris en la ˆ sakojn germanajn. Ciu sako estas fermita per ˆnuro, kiun oni povas kuntiri. s La finojn de tiu ˆi sufiˆe dika ˆnuro oni tratiras tra du truoj en la fundo de c c s lada pladeto, kiu havas pli-malpli la grandecon de monero dumarka. Sur la fundo de tiu ˆi pladeto staras la surskribo “U. S. Mail”, t. e. poˆto de la c s ˆ Unuigitaj Statoj. La finojn de la ˆnuro oni ligas, kaj en la kavon de la pladeto s oni nun fandas sigelvakson, kiu tute kovras la ˆnuron, kaj poste oni premas s sur ˆin la amerikan sigelon, kiu portas sur si la surskribon: “U. S. German g ˆ Sea Post” (Mara poˆto de la Unuigitaj Statoj al Germanujo). s Nun la poˆtaˆoj estas kvankam jam specigitaj la˘ la germanaj kursoj, sed s  u ˆ ili ˆiam ankora˘ estas amerika propraˆo kaj la Unuigitaj Statoj de Ameriko c u  estas respondaj por tiuj ˆi objektoj. c La fajra ˆipo en la Weser fariˆas videbla. La vaporˆipo alproksimiˆas al s g s g la hejma haveno. Jam prete pakitaj estas ˆiuj sakoj, anka˘ la paketojn oni en c u la lastaj tagoj elprenis el la kestoj kaj specigis ilin la˘ la kursoj kaj lokoj de u difino. La lumturo de Rothesand estas preterveturita, pli malrapide veturas la Lloyda vaporˆipo la˘ la Weser, ˆis ˆi venas al la granda alvetura ponto s u g g de Nordenham. Kun bruo la ankroj estas delasitaj, la estraro venas sur la ˆipon, kaj kun ili la reprezentantoj de la germana imperia poˆto, kiuj tuj iras s s en la ˆipan oficejon, kaj tie ˆi en la apudesto de la amba˘ germanaj oficistoj, s c u kiuj kunvenis de trans la oceano, ili transprenas de la amerikaj oficistoj la

154

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

sendaˆon. La diversaj pozicioj en la formularoj estas komparataj, oni kvitan cas, rapidaj manoj portas trans la havena ponto la poˆtajn sakojn el la ˆipo s s sur la bordon, kie jam staras la grandaj flavaj kaleˆoj por la akceptado de s la sakoj kaj paketoj, kaj rapide oni veturas a˘ al la poˆta oficejo en Nordenu s ham, a˘ al la stacidomo de la fervojo, kie en la vagonaron estas enaranˆitaj u g apartaj poˆtaj vagonoj, kiuj la tutan transmaran poˆton portas al Bremeno. s s Tie ˆi oni disapartigas la poˆtajn kursojn, kaj parton de la paketoj kaj sakoj c s oni lasas. Sed la plej granda parto iras senpere kun la kuriera vagonaro, kiu aliˆas en Bremeno, pluen al Hannovero, kie ˆe la alveno de la transmara g c poˆto denove disvolviˆas viva poˆta movado. El la Bremenaj poˆtaj vagonoj s g s s elflugas la sakoj kaj paketoj, ili estas ˆarˆataj en la poˆtajn vagonojn de la s g s aliaj vagonaroj, kiuj staras sur la diversaj relaj vojoj, kaj post kelkaj minutoj elveturas preska˘ la˘ ˆiuj direktoj la poˆtaj vagonaroj, kiuj disportas la u uc s transmaran poˆton por Germanujo kaj la alilando. s La Berlina poˆto sendas ˆiutage Hannoveron specigistojn, por ke ili la s c leterojn difinitajn por Berlino tuj specigu la˘ la poˆtaj oficejoj. En la tagoj, u s kiam venas la transmara poˆto — kaj tio ˆi nun havas lokon kelkajn fojojn s c en la semajno — tiuj ˆi specigistoj ricevas helpantojn, kaj dum la vagonaro c kuras de Hannovero Berlinon, ili uzas sian tutan forton kaj sian mirindan sciadon de la Berlinaj stratoj kaj domoj, por tiel pretigi la poˆtaˆojn, ke s  ili en Berlino jam de la stacidomo povas esti disdividitaj per kaleˆetoj al la s apartaj poˆtaj oficejoj, kie tuj post la alveno komenciˆas la disportado de s g la poˆtaˆoj. La poˆtaˆoj, kiujn oni ne havis tempon pretigi, kiel anka˘ la s  s  u poˆtaˆoj difinitaj por la eksterlando kaj por transita trairo, per la grandaj s  kaleˆoj de la stacidomo estas alportataj rekte al la Berlina ˆefa urba poˆtejo s c s en la Reˆa Strato, tie ˆi ili estas specigataj kaj iras kun la plej proksimaj g c kurieraj vagonaroj pluen al la orienta kaj suda Germanujo. En tia maniero estas eble, ke letero, kiu en Nov-Jorko estis donita sur la poˆton en la tago de forveturo de Lloyda vaporˆipo, la plej malfrue post ok s s tagoj trovas sin jam en la manoj de la adresato eˆ en la plej malproksima c anguleto de Germanujo. Se oni al tio ˆi konsideros la malkaran poˆtan pagon c s de dudek pfenigoj, tiam oni efektive devas miregi pro la progresoj de la poˆtaj s aferoj, precipe se oni ekmemoros, ke ankora˘ anta˘ ˆirka˘ sesdekjaroj letero u uc u el la suda Germanujo al la orienta Prusujo iris tiom same longe, kiel hodia˘ u letero el Nov-Jorko ˆis ˆia urbeto en Germanujo, ke tia letero tiam kostis g c ˆirka˘ unu talero kaj ke ordinare nur unu fojon en semajno iris poˆto, kiu c u s prenis kun si leterojn, tiel ke la respondo povis veni ne pli frue ol post dek kvar tagoj. ˆ La komunikiˆoj inter la Unuigitaj Statoj de Nord-Ameriko kaj E˘ropo, g u precipe Germanujo, kreskas kun ˆiu tago, tiel ke jam nun fariˆas malfacile c g pretiˆi kun la poˆta komunikiˆo. Balda˘ oni devos pensi enporti ankora˘ g s g u u

ˆ 5.3. EL LA POSTO

155

ˆ plibonigojn, kaj kredeble la tutmonda ekspozicio en Cikago helpos al tio, ke novaj faciligoj kaj rapidigoj estos enkondukitaj por la transsendado de la poˆtaˆoj inter Ameriko kaj E˘ropo. [El “Das Buch fuer Alle”.] s  u

156

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

5.4

La loˆejoj de la termitoj g

La diversaj specoj de termitoj (ekzistas multaj specoj) konstruas nestojn de tre diversa formo. Kelkaj konstruas tureton el tero, de alteco iom pli ol 50 centimetroj, ˆirka˘itan de elstaranta konusa tegmento, tiel ke la konstruo c u estas tre simila je fungo; interne sin trovas multego da ˆeloj de diversa formo c kaj grandeco. Aliaj preferas staton pli altan kaj konstruas siajn nestojn, kiuj havas diversan grandecon, de la grandeco de ˆapelo ˆis la grandeco de c g barelo de sukero, kaj konsistas el kungluitaj pecetoj da ligno — en branˆoj c de arboj, ofte en la alteco de 20-25 metroj. Sed senkompare la plej rimarkindaj loˆejoj estas tiuj, kiujn konstruas la “Termes fatalis”, speco, vivanta g en Gvineo kaj aliaj partoj de la Afrikaj bordoj de maro kaj pri kies nestoj skribas Smeathman en la 71 volumo de la “Phisos. Transactions”. Tiuj ˆi c nestoj estas farataj tute el tero, havas ordinare la altecon de 3-4 metroj kaj respondan larˆecon, tiel ke, se amaso da tiaj nestoj sin trovas kune, kio ofte g havas lokon, oni povas ˆin preni por vilaˆo de la sovaˆuloj; kaj efektive tiuj ˆi g g g c nestoj ofte estas pli grandaj, ol la dometoj de la tieaj homoj. En la komenco ili konstruas du a˘ tri turetojn el tero, havantajn la altecon de preska˘ 30 u u centimetroj kaj la formon de konuso da sukero. Tiuj ˆi prezentas la trabaron c de la estonta konstruo, ili balda˘ fariˆas pli multaj kaj pli altaj, poste oni u g ilin malsupre pli larˆigas, supre ligas en kupolon, ˆirka˘e fortikigas per dika g c u muro el tero, kaj tiel ili prezentas loˆejon de la grandeco kaj formo de amaso g da fojno, je kiu ili en kelka malproksimeco estas tre similaj, kiam ili kovriˆas g per herbo, kio balda˘ fariˆas. Kiam la konstruo ricevis tiun ˆi lastan formon, u g c tiam la internaj turetoj, esceptinte la suprojn, kiuj en diversaj lokoj elstaras kiel ˆambretoj, estas forigataj kaj la tero estas uzata por aliaj celoj. Nur la c malsupra parto de la konstruo estas okupata de la loˆantoj. La supra parto g a˘ la kupolo, kiu estas tre dika kaj fortika, restas malplena kaj servas precipe u kiel defendo kontra˘ la ˆanˆoj de la vetero kaj kontra˘ la atakoj de naturaj u s g u kaj okazaj malamikoj, kiel anka˘ por konservi al la malsupra parto la necesan u varmecon kaj malsekecon por la disvolviˆo de la ovoj kaj por la flegado de la g idoj. La parto loˆata enhavas la palacon reˆan a˘ la loˆejon de la reˆo kaj g g u g g reˆino, la nutrejon por la idoj, la provizejon a˘ konservejon de la manˆaˆo kaj g u g  sennombrajn irojn, pasojn kaj malplenajn lokojn, aranˆitajn la˘ la sekvanta g u plano. En la mezo de la konstruo, rekte sub la supro kaj pli-malpli sur egala alteco kun la tero, sin trovas la reˆa ˆambro, arkaˆo de duone ovala formo a˘ g c  u ˆ simila je forno de bakado. Gi estas ne pli longa, ol du centimetroj, sed oni gin pligrandigas ˆis dekkvin centimetroj kaj pli multe, kiam la reˆino fariˆas ˆ g g g pli dika. En tiu ˆi ˆambro loˆas la reˆo kaj la reˆino konstante, kaj pro la c c g g g malvasteco de la eniroj, kiuj apena˘ sufiˆas por tralasi la plej malgrandajn u c regatojn, le gereˆoj neniel povas eliri; tiel ili, simile je multaj niaj potenculoj, g

ˆ 5.4. LA LOGEJOJ DE LA TERMITOJ

157

kare pagas por la reˆado per la perdo de la libereco. Tuj apud la ˆambro g c de la gereˆoj, ˆirka˘e de ˆiuj flankoj en la spaco de tridek centimetroj a˘ g c u c u pli multe, sin trovas la ˆambroj de la reˆa kortego, konfuzita labirinto da c g sennombraj ˆambroj de diversa formo kaj grandeco, el kiuj ˆiu sin malfermas c c en alian kaj estas aranˆita por oportuneco de la soldatoj kaj servantoj, de g kiuj ˆiam kelkaj miloj atendas la ordonojn de sia reˆo kaj reˆino. Post la c g g ˆambroj de la reˆa kortego iras nutrejoj kaj provizejoj; la unuaj ˆiam estas c g c plenaj de ovoj kaj idoj, kaj en la komenco de la konstruado ili sin trovas tuj apud la reˆa ˆambro; sed kiam la kreskanta grandeco de la reˆino postulas pli g c g grandan ˆambron kaj la apudaj ˆambroj por la pligrandigita nombro da serc c vantoj postulas la forigon de la ovoj, tiam la malgrandaj ˆambroj de nutrado c estas detruataj, kaj en kelka malproksimeco estas konstruataj aliaj, iom pli grandaj kaj anka˘ en pli granda nombro. Per sia ˆtofo ili diferencas de ˆiuj u s c aliaj ˆambroj: ili estas konstruitaj el pecetoj da ligno, kiuj estas gluitaj inter c si kredeble per rezino. Amaso da tiuj densaj, neregulaj kaj malgrandaj lignaj ˆambretoj, el kiuj neniu atingas la largecon de du centimetroj, estas de sia c flanko fermita en komuna tera ˆambro, kiu ofte estas pli granda, ol kapo de c infano. La provizejoj sin trovas intermiksite kun la nutrejoj kaj prezentas ˆiam terajn ˆambrojn plenajn de provizoj. La provizoj konsistas el pecetoj c c da ligno kaj el densigitaj sukoj de kreskaˆoj. Tiuj ˆi provizejoj kaj nutrejoj  c estas apartigitaj unuj de la aliaj por malgrandaj malplenaj ˆambretoj kaj c pasoj, kiuj komunikiˆas inter si a˘ iras ˆirka˘e, apartigitaj unuj de la aliaj, g u c u havas de ˆiuj flankoj sian da˘raˆon en la ekstera muro de la konstruo kaj c u  atingas tie ˆis du trionoj a˘ tri kvaronoj de la alteco. Tamen ili ne okupas g u la tutan malsupran parton de la monteto, sed trovas sin nur en la flankoj, kaj en la mezo sub la kupolo ili lasas liberan kampon, kiu estas tre simila je la mezospaco de malnova preˆejo; ˆia tegmento sin apogas sur tri a˘ kvar g g u grandaj gotaj arkaˆoj, el kiuj tiu, kiu sin trovas en la mezo de la kampo,  ofte havas la altecon de unu metro kaj la aliaj de ˆiu flanko estas ˆiam pli c c malataj, kiel serio da arkaˆoj en perspektivo. La ˆambroj, nutrejoj k. t.  c p. estas kovritaj de plata sentrua tegmento, por reteni la malsekecon en la okazo, se la kupolo estus difektita; kaj la libera kampo, kiu estas iom pli alta, ol la ˆambro de la reˆo, havas anka˘ netraflueblan plankon kaj estas tiel c g u aranˆita, ke la tutan pluvon, kiu povus enpenetri, ˆi forkondukas en la subg g terajn irojn. Tiuj ˆi iroj estas tre grandaj, kelkaj havas tridek centimetrojn c en la diametro, tute cilindraj, kaj servas en komenco, simile al la katakumboj de Parizo, kiel la rompejoj, el kiuj estas prenataj la materialoj konstruaj, kaj poste ili servas kiel grandaj eliroj, tra kiuj la termitoj faras iliajn rabojn, kiujn ili entreprenas en kelka malproksimo de sia loˆejo. Ili iras en malrekta g direkto sub la fundamento de la monteto en la profundecon de ˆirka˘ unu c u metro, branˆiˆas poste en ˆiun flankon kaj tiras sin sub la supraˆo de la tero cg c 

158

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

ˆ tre malproksime. Ce ilia eniro en la internaˆon ili komunikiˆas kun aliaj pli  g malgrandaj iroj, kiuj sin levas spirale en la interna parto de la ekstera kovro, iras ronde ˆirka˘ la loˆejo ˆis la supro, ˆe kio ili tratranˆas unu la alian sur c u g g c c diversaj vojoj, kaj ˆiu en diversaj lokoj sin malfermas senpere en la kupolon c kaj en la malsupran parton de la konstruo a˘ komunikiˆas kun ˆiu parto u g c de tiu ˆi lasta per aliaj, pli malgrandaj, rondaj a˘ ovalaj iroj de diversaj c u diametroj. Ke la subteraj ˆefaj iroj devas esti tiel grandegaj, venas kredeble c de tio, ke ili estas la grandaj traveturejoj, per kiuj la loˆantoj enkondukas g sian teron, lignon, akvon a˘ provizojn, kaj ilia spirala a˘ ˆtupara leviˆo esta u us g necesa por oportuna aliro de la termitoj, kiuj nur kun granda malfacileco povas sin levadi vertikale. Por eviti tiun ˆi malfacilecon en la internaj verc tikalaj partoj de la konstruo, ili ofte faras vojeton de centimetro de larˆeco, g kiu sin levas ˆtupare, kiel monta vojo, kaj per tio ˆi ili tre facile sin levas s c sur altaˆojn, kiujn ili sen tio ne povus atingi. La sprita penado mallongigi  sian vojon elvokis, kiel ˆajnas, ankora˘ pli eksterordinaran elpenson. Tio s u ˆi estas speco de ponto kun grandega arkaˆo, kiu iras de la planko de la c  kampo al la supraj ˆambroj en la flanko de la domo, respondas al la celoj de c ˆtuparo kaj mallongigas la interspacon ˆe la forportado de la ovoj el la reˆaj s c g ˆambroj al la supraj teraj ˆambroj, kiuj en kelkaj montetoj sin trovas unuj c c de la aliaj en malproksimeco de 1 - 1 1/2 metroj, kalkulante la vojon plej rektan, kaj ankora˘ multe pli malproksime, se ni kalkulos per la kurbaj kaj u turnitaj iroj, kiuj kondukas tra la internaj ˆambroj. Smeathman mezuris unu c el tiaj pontoj; ˆi havis la larˆecon de unu centimetro, la dikecon de duono g g da centimetro, la longecon de dudek centimetroj, kaj prezentis la flankon de elipsa arko de responda grandeco, tiel ke oni devas miri, ke ˆi ne rompiˆis g g ˆ per sia propra pezo, anta˘ ol ˆi estis ligita kun la supre staranta kolono. Ce u g la fundamento ˆi estis fortigita per malgranda arko kaj havis la˘longe de sia g u supra plataˆo sulkon, a˘ aranˆitan intence por pli granda sendanˆereco de  u g g la irantoj, a˘ per si mem elbatitan per la tro ofta irado. Rilate tiun ˆi ponu c ton grandan miron meritas tiu cirkonstanco, ke la gotajn arkaˆojn kaj entute  ˆiujn arkaˆojn de la diversaj iroj kaj ˆambroj la termitoj ne kavernigas, sed c  c disˆiras. Por krei tiujn ˆi efektive gigantajn konstruojn, tiuj ˆi malgrandaj s c c bestetoj devas uzi la plej nekredeblan diligentecon, la plej senˆesan laboc radon kaj la plej senlacan lertecon. Ke tiaj malgrandaj insektoj, kiuj havas apena˘ la longecon de duono da centimetro, povas en tri a˘ kvar jaroj pretigi u u konstruon de kvar metroj de alteco kaj de responda dikeco, ornamitan per multego da turetoj, kun miriadoj da ˆambroj de diversa grandeco kaj el dic versaj materialoj, konstruitaj sub ˆiaj grandegaj arkaˆoj; ke ili en diversaj g  direktoj kaj diversa profundeco elfosas sennombrajn subterajn vojojn, el kiuj multaj havas dudek kvin centimetrojn en la diametro, a˘ disˆiras arkaˆon el u s  ˆtono super aliaj vojoj, kiuj kondukas de la ˆefurbo en la malproksimecon s c

ˆ 5.4. LA LOGEJOJ DE LA TERMITOJ

159

de kelkaj centoj da metroj; ke ili aranˆas en la ˆirka˘aˆo kaj en la internaˆo g c u   grandegajn ˆtuparojn a˘ pontojn, kaj fine, ke la milionoj, kiuj estas necesaj s u por tiaj herkulesaj laboroj kaj senˆese iras kaj reiras en diversaj direktoj, c neniam malhelpas unu al la alia, — estas mirindaˆo de la naturo, a˘ pli ˆuste  u g de la Kreinto de la naturo, kiu multe superas la plej glorajn kreitaˆojn kaj  konstruojn de la homo; ˆar se tiuj ˆi bestetoj estus egale grandaj, kiel li, kaj c c konservus sian ordinaran instinkton kaj laboremecon, tiam iliaj konstruoj atingus la miregindan altecon de tuta kilometro, iliaj trakondukoj prezentus belegan cilindron kun diametro de cent metroj, per kio la piramidoj de Egiptujo kaj la akvokondukoj de Romo perdus sian tutan gloron kaj fariˆus nuloj. g La plej alta piramido ne havas pli ol ducent metrojn, kio, se ni kalkulos, ke la homo havas la altecon de nur 1 1/2 metroj, prezentos nur 133 fojojn la altecon de la homo. Dume la nesto de la termitoj havas la altecon de almena˘ kvar metroj kaj tiuj ˆi insektoj mem la altecon de ne pli ol duono da u c centimetro, la loˆejo sekve estas okcent fojojn pli alta, ol ˆiaj konstruantoj. g g

160

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

5.5

Korespondado komerca
(de L. de BEAUFRONT) Sinjoro M. . . , en Brian¸on. c Kun la rekomendo de honorinda negocisto de via regiono, mi permesas al mi adresi al vi mian prezaron ˆeneralan kaj samtempe g kelkajn specimenojn de la vendobjektoj paperaj kaj kartonaj, kiujn mi havas ordinare en mia magazeno. Mi esperas, ke vi ˆatos s la kvaliton tute rimarkindan de la komercaˆoj, kiujn mi proponas  al vi, kaj ke la kondiˆoj profitaj, en kiuj mi povas liveri ilin al c vi, decidigos vin doni al mi viajn mendojn. Vi povos anka˘ vidi u en mia katalogo, ke, krom la paperoj, mi anka˘ makleras pri u ˆiuj komercaˆoj de la urbo Roubaix, speciale pri la drapoj kaj c  teksaˆoj ˆiuspecaj. Miaj malnovaj kaj konstantaj interrilatoj kun  c ˆiuj firmoj ˆi-tieaj donas al mi la eblon trakti la negocojn de miaj c c mendantoj kun la tuta kompetento dezirinda kaj per tia maniero, ke ili estu plene kontentaj. Esperante, ke vi favoros min per viaj mendoj, mi petas, Sinjoro, ke vi akceptu mian sinceran saluton. R. Sinjoro R. . . , en Roubaix. Mi ricevis vian leteron de la 10-a de la kuranta monato kun viaj proponoj pri liveroj kaj la anonco pri viaj specimenoj, kiuj anka˘ u bone alvenis al mi. En aliaj cirkonstancoj fari uzon el tio estus malfacile por mi, ˆar mi ne havas motivon por forlasi miajn kuc timajn liverantojn, kiuj kontentigas min. Tamen, ˆar la prezoj, c kiujn vi prezentas al mi, estas iom pli malkaraj, mi mendas de vi, por provo, cent rismojn da papero konforma je specimeno n-ro 1, kaj tiom same da n-ro 2. Se viaj liveroj estos kontentigaj, kiel mi esperas, mi sendos al vi pli grandajn mendojn. Por la pago volu prezentigi kambion al mia kaso, post tridek tagoj, kun 2 % da diskonto, konforme je viaj kondiˆoj. Koncerne vian proponon c pri drapoj, mi beda˘ras, ke mi ne povas profiti ˆin, ˆar mi tute u g c ne okupas min je tiuj komercaˆoj. Atendante vian raporton pri la  ekspedo, mi prezentas al vi, Sinjoro, mian sinceran saluton. M. Sinjoro H. . . , en Marseille. Ni havas la honoron sciigi vin, ke ni ekspedas al vi hodia˘, malrau pidire, keston enhavantan 60 botelojn da vinoj diversaj, konforme

5.5. KORESPONDADO KOMERCA je la mendo, kiun vi donis al nia vojaˆisto, S-ro L. Vi trovos tie ˆi g c enfermitan la detalan fakturon. Volu akcepti ˆin kiel ˆustan kaj g g ˆ enskribi la sumon en nian krediton. Ciam sindonemaj por viaj mendoj, ni petas vin, k. t. p. Sinjoro K. . . , en Parizo. Ni sendas al vi tie ˆi aldonite la staton de via kalkulo fermita ˆe c c la fino de decembro. Ni petas, ke vi ekzamenu ˆin kaj diru al ni, g ˆu ni konsentas. c Sinjoro B. . . , en Lille. Mi rapidas respondi je via letero kaj doni al vi la petitan inforˆ g mon pri la firmo N. Gi ˆuas tie ˆi la plej bonan reputacion. Mi c pensas, ke vi povas liveri al ˆi en plena trankvilo. Sen garantio g nek respondeco, kiel kutime. Tre sincere via. . . KVITANCO (Mi certigas per tio ˆi, ke) mi ricevis de Sinjoro R. la sumon de mil c frankoj, kiujn al li mi pruntis por unu jaro en la dato 1a de januaro 1900, kune la sumon de dudek kvin frankoj kiel la procentojn po 5 % de la dirita sumo dum la dua duonjaro. Aprobante por mil dudek kvin frankoj. Parizo, la l-an de januaro 1901.

161

162

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

5.6

Kronika katara konjunktivito
(el la libro de profesoro E. FUCHS).

ˆ Simptomoj. Ce la kronika kataro de la konjunktivo la objektive trovataj ˆanˆoj estas entute malmulte signifaj. Estas modera ruˆeco de la konjunks g g tivo, a˘ nur super la tarso, a˘ anka˘ en la parto transira. La konjunktivo u u u estas glata kaj ne ˆvelinta; nur en malnovaj okazoj aperas hipertrofio de la s konjunktivo kun ˆia dikiˆo kaj velursimila karaktero. La sekrecio estas malg g granda kaj montras sin precipe per kungluiteco de la palpebroj matene. La blanketa ˆa˘mo, kiun oni ofte trovas en la anguloj de la palpebroj, venas s u de tio, ke en sekvo de ofta palpebrumado la larma fluidaˆo kun la eligaˆo   de la Meibomaj glandetoj per batiˆado fariˆas speco de ˆa˘ma emulsio. La g g s u konstanta malsekiˆado de la ha˘to en la anguloj de la palpebroj kondukas g u al la formiˆado de ekskoriacioj. En kelkaj okazoj la sekrecio, anstata˘ esti g u pliigita, ˆajnas eˆ malpliigita. Pro la tre malgranda a˘ eˆ tute mankanta s c u c pliiˆo de la sekrecio kelkaj a˘toroj difinas multajn okazojn de kronika kataro g u ˆ ne kiel tian, sed kiel hiperemion de la konjunktivo. Ce la sensignifeco de la simptomoj objektive rimarkeblaj, tiom pli granda atento devas esti turnata al la plendoj de la paciento. Efektive la subjektivaj simptomoj pleje estas tiel karakteraj, ke el ili oni facile povas meti la diagnozon de kronika kataro de la konjunktivo. La plendoj ordinare estas la plej grandaj vespere. La pezeco de la palpebroj, tage apena˘ rimarkebla, vespere estas tiel granda, u ke al la pacientoj estas tre malfacile teni la okulojn nefermitaj; ili havas la senton, kvaza˘ ili volus dormi. Per la nemulta eligaˆo, kiu en formo de u  mukaj fadenoj restas en la konjunktiva sako, naskiˆas teda sento de fremda g korpo, kvaza˘ en la okulo estus polvero; kiam tiaj mukaj fadenoj metiˆas sur u g la korneon, tiam la vidado malklariˆas a˘ tiam ˆirka˘ la flamo de kandelo g u c u montriˆas ˆielarkaj koloroj; krom tio la pacientoj rakontas pri malagrablaj g c sentoj de diversaj specoj, nome pri brulado kaj jukado, pri blinduliˆado per g lumo, rapida laciˆado de la okuloj ˆe la laborado, ofta palpebrumado k. t. p. g c Matene la okuloj estas iom kungluitaj a˘ iom da flava sekiˆinta eligaˆo trovas u g  sin en la interna angulo de la okulo. En aliaj okazoj ekzistas turmenta sento de sekeco kaj la okuloj povas esti malfermataj nur kun malfacileco, kaj la paciento havas la senton kvaza˘ la palpebroj pro manko de malsekeco estas u algluitaj al la okulpomo (kataro seka). — Tiuj ˆi tiel diversaspecaj plendoj c ˆ tute ne trovas sin en difinita interrilato al la objektiva stato. Ce multaj homoj oni vidas la konjunktivon sufiˆe forte ruˆiˆinta kaj tamen ili plendas pri c gg nenio eˆ plej malgranda, dum ˆe aliaj, kiuj la kuraciston simple elturmentas c c per siaj piendoj, oni ofte apena˘ rimarkas iajn ˆanˆetojn en la konjunktivo. u s g

5.6. KRONIKA KATARA KONJUNKTIVITO

163

Irado de la malsano. La kronika kataro de konjunktivo estas unu el la plej oftaj malsanoj de la okuloj, kiu estas renkontata precipe ˆe personoj c ˆ grandaˆaj kaj nome pli maljunaj. Ce maljunuloj ˆi estas preska˘ regulo, g g u ke ni trovas facilan gradon da kronika konjunktivito, kiun oni nomas kataro maljunula. La da˘rado de la konjunktivito estas ordinare longa; multaj hou moj suferas je ˆi grandan parton de sia vivo. La malsano povas konduki g al komplikaˆoj, kiuj parte donas nerebonigeblajn ˆanˆojn. Al la plej oftaj  s g komplikaˆoj apartenas la brulumo de la palpebra rando — blefarito — sekve  de la ofta malsekiˆado de la randoj de la palpebroj per la pli riˆe eligataj g c larmoj. Anka˘ sekve de la malsekiˆado per la larmoj la ha˘to de la malsupra u g u palpebro estas atakata de ekzemo, a˘ ˆi fariˆas rigida kaj mallongiˆas, tiel ug g g ke la libera rando jam ne perfekte almetiˆas al la okulpomo. Sekve de tio la g larma punkto jam ne trempiˆas en la larman lagon, per kio la forkondukado g de la larmoj en la larman sakon estas malhelpata, la fluado de la larmoj estas pligrandigata kaj tio ˆi denove efikas malutile sur la staton de la ha˘to. Tiac u maniere formiˆas rondo da eraroj, kiu kondukas al ˆiam plua malleviˆo de la g c g malsupra palpebro, al la ektropio. Tiu ˆi eliro estas ankora˘ akcelata per tio, c u ke la pacientoj ofte deviˆas la defluantajn larmojn kaj ˆe tio pasigas la tukon s c de supre malsupren, per kio la malsupra palpebro estas tirata malsupren. Se la mallongiˆo de la palpebra ha˘to, malsekigata de larmoj, aperigas sin g u pli en direkto horizontala, tiam naskiˆas blefarofimozo. Fine la kataro ofte g ka˘zas ulceretojn de la korneo. u Etiologio. La ka˘zoj de la kronika kataro estas: 1. Anta˘irinta kataro u u akra, kiu, anstata˘ plene saniˆi, transiris en la stadion kronikan. 2. Kou g munaj malutilaˆoj de diversaj specoj. Al ili apartenas anta˘ ˆio malbona  u c aero, difektita per fumo, polvo, varmego, kunestado de multe da homoj k. t. p. La laboristoj en fabrikoj, kie estas multe da polvo, la kelneroj en la fumoplenaj restoracioj k. t. p. suferas tre ofte je kronika konjunktivito. Al tio disponas anka˘ malfrua irado dormi, nokta maldormado, troa ˆuado u g ˆ personoj, kiuj jam suferas je kronika konjunktivde alkoholaj trinkaˆoj. Ce  ito, ˆi multe malboniˆas post ˆia tiaspeca malutilaˆo, ekzemple post vespero g g c  pasigita en teatro a˘ en fumoplenaj ˆambroj. La da˘ra efikado de vento kaj u c u malbona vetero ka˘zas ˆe la vilaˆanoj, veturilistoj k. s. tiel oftan kataron. u c g Pro tiu sama ka˘zo anka˘ okuloj forte elstarantaj, a˘ kies palpebroj estas u u u mallongigitaj (lagoftalmo), estas atakataj de kataro, ˆar ili tro malmulte esc tas defenditaj kontra˘ la aero. La efiko, kiun faras sur la konjunktivon la u konstanta kuntuˆiˆado kun la aero, montriˆas la plej bone ˆe la ektropio, ˆe sg g c c kiu la nekaˆita konjunktivo de la tarso fariˆas forte ruˆa kaj dika, velursimila s g g a˘ eˆ tuberplena. Tiom same malbone kiel longeda˘ran kuntuˆiˆadon kun la u c u sg aero, la konjunktivo elportas anka˘ la konstantan foreston de tiu ˆi lasta, tial u c ˆe longe da˘ranta ˆirka˘ligo de la okulo anka˘ aperas kronika kataro. 3. Troa c u c u u

164

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

streˆado de la okuloj, precipe ˆe personoj hipermetropiaj kaj astigmatismaj, c c povas ka˘zi kronikan kataron. 4. Lokaj malutilaˆoj. Al ili apartenas incitado u  de la konjunktivo per fremdaj korpoj, kiuj restas en la konjunktiva sako; al tiaj fremdaj korpoj oni devas alkalkuli en pli vasta senco de la vorto anka˘ u okulharojn, kiuj estas turnitaj kontra˘ la okulpomo. En la plimulto da okau zoj la loka malutilaˆo konsistas en ia alia malsano de la okulo, kiu aperigas  post si la kataron kiel suferon sekvan, kiel ekzemple blefarito a˘ infarktoj en u la glandetoj Meibomaj. Reteniˆo de larmoj en sekvo de blenoreo de la larma g sako a˘ de nesufiˆa trempiˆado de la larmaj punktoj en la larman lagon esu c g tas ofta ka˘zo de la kataro, tial oni neniam devas forgesi ˆe unuflanka kataro u c esplori, ˆu ne ekzistas ia sufero de la larmaj vojoj. La kataroj ka˘zitaj de c u cirkonstancoj lokaj distingiˆas de la kataroj ka˘zitaj de malutilaˆoj komunaj g u  per tio, ke ili tre ofte estas unuflankaj, dum en la lasta okazo la˘ la naturo u de la afero pleje suferas amba˘ okuloj. u Terapio. Estas kompreneble, ke la kuracado devas anta˘ ˆio turni atenton uc al la ka˘za momento, per konforma reguligo de la komunaj kondiˆoj de la u c vivo, kiom tion ˆi permesas la profesio de la paciento, per forigo de ekzistantaj c lokaj ka˘zoj de la kataro k. t. p. Por la kuracado de la konjunktivo mem ni u anta˘ ˆio, kiel ˆe la kataro akra, havas por nia dispono la nitran arˆenton, uc c g kiun oni uzas por ˆmirado per peniko (en solvo 2 p. 100) a˘ por engutado (en s u solvo 1/4 — 1/2 p. 100). Oni uzas ˆin nur en tiuj okazoj, en kiuj la kataro g estas akompanata de pli forta sekrecio kaj do malfirmiˆo de la konjunktivo, g ˆar tiaj periodoj de akra malsaniˆo ofte okazas en la da˘ro de ˆiu kronika c g u c kataro, kaj anka˘ tiam, kiam ekzistas jam hipertrofio de la konjunktivo. u En la ceteraj okazoj sufiˆas adstringaj gutoj (okulakvoj), kiujn la paciento c mem povas al si engutadi. La plej uzataj el tiuj ˆi okulakvoj estas: flava c adstringa okulakvo (collyrium adstringens luteum), a˘ safrana tinkturo de u opio (tinctura opii crocata), amba˘ ordinare estas porskribataj ne pure, sed u miksite kun egala kvanto da akvo; kupro aluna, zinko sulfura, amba˘ en u 1/2-1 p. 100 solvo; plue aluno, tanino, bora acido kaj aliaj adstringantaˆoj.  La vica ordo, en kiu tiuj ˆi okulakvoj estas cititaj, respondas proksimume c al ilia la˘gradeco, de la plej fortaj ˆis la plej delikataj. Ili devas esti engutataj u g ˆiutage unu a˘ du fojojn, sed ne vespere. Ni elkalkulis tiom da ili, ˆar estas c u c bone havi pli grandan elekton el ili, ˆar ˆe la longa da˘rado de la kataro c c u ˆ oni ofte devas ˆanˆi la rimedojn. Ciu rimedo, uzata tro longe, perdas sian s g efikecon, ˆar la konjunktivo al ˆi alkutimiˆas. Kontra˘ la kungluiˆado de la c g g u g palpebroj, kiel anka˘ kontra˘ ekzistantaj ekskoriacioj oni igas vespere anta˘ u u u la endormiˆo froti sur la fermitaj palpebroj ˆmiraˆon kun blanka hidrarga g s  precipitato (1/2-1 p. 100).

5.6. KRONIKA KATARA KONJUNKTIVITO
1

165

La˘ la nova A˘struja farmakopeo ˆi devas esti preparata en la sekvanta u u g maniero: Rp. Amonio klora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zinko sulfura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Solve en: Akvo distilita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200,00 Aldonu: Kamforo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Solvita en: Spirito vina dissolvita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aldonu: Safrano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tenu 24 horojn ofte skuante, filtru. La okulakvo de Romershausen, kiu anka˘ estas multe uzata ˆe kronika u c kataro de la okuloj, konsistas el miksaˆo do fenkola tinkturo kaj fenkola akvo.  0,10 20,00 0,40 0,50 1,25

Tiu ˆi okulakvo, nomata anka˘ okulakvo de Horst, nun en la plimulto da landoj jam c u plu ne estas oficinala; tamen ˆi faras bonegajn servojn kaj en kelkaj okazoj oni povas ˆin g g anstata˘igi per neniu alia rimedo. u

1

166

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

5.7

La sunhorloˆo en Dijon g

(El la Revue Bourguignonne, publikigata de la Universitato de Dijon). Multaj homoj en ˆiu lando laboras nun por la propagando de la bela c lingvo internacia. La junaj fra˘loj a˘ fra˘linoj sin ˆoje amuzas, skribante, u u u g legante, parolante pri ˆiuj objektoj de la mondo, precipe pri la plej konformaj c al sia feliˆa aˆo. Ili tiel pruvas, pli kaj pli, la mirindan kapablon de Esperanto c g esprimi tute la delikataˆojn de la spirito kaj de la koro. La maljunaj, miaj  egalaˆuloj, aliflanke, povas pruvi, ke tiu kapablo ne estas malpli mirinda por g skribi, legi, paroli pri ˆiuj objektoj sciencaj. c Hodia˘ mi do volas, malgra˘ malfortiˆo pro laceco kaj klopodoj, en la u u g kelkaj sekvontaj linioj, doni rapide la priskribon kaj teorion de la sunhorloˆo, g kuˆanta en la fundo de la ˆarma Parko de Dijon, sur la bordo de la beleta s c rivero nomata Ouche.

Figuro 5.1

Sur la tero horizonta estas desegnitaj la du linioj NS (nordo-sudo) kaj EO (oriento-okcidento) sin kruciˆantaj rektangule en I. Du dekduoj da markoj g ˆtonaj estas plantitaj, ˆirka˘ I, la˘ la fig. 5.1. Sur ˆtono la˘longe de la linio s c u u s u SN estas markitaj punktoj kun la signoj de la zodiako, de kankro al kapro, sur ˆ unu flanko de SN, kaj de kapro al kankro sur la alia flanko. Ciu promenanto tra la Parko, kiu volas scii la horon, iru stari rekte sur la punkto zodiaka respondanta al la tago de lia promenado kaj li vidos sian ombron direktatan al la punkto ˆtona markita per la horo serˆata. s c

ˆ 5.7. LA SUNHORLOGO EN DIJON Oni vidas ke en tiu ˆi horloˆo: c g

167

1. La ombroˆetilo estas movebla, sed ˆiam vertikala, kaj staranta sur NS,  c en iu punkto A, kies interspaco δ al I estas funkcio nur de la dekliniˆo g D de la suno; 2. La koordinatoj x, y de ˆiu marko ˆtona M estas funkcioj nur de la horo c s h, videble skribita sur M. Komparante la sunhorloˆon kun bona poˆhorloˆo, oni certiˆos pri la g s g g g ˆusteco de la unua. Mi scias nek la epokon nek la uzitan manieron de la konstruo de tiu ˆi c sunhorloˆo; kaj mi ne konas, alian ekzempleron de tia en iaj urboj a˘ libroj. g u Sed tion ˆi nia eminenta kolego Charles Meray povus, sendube, al ni sciigi; mi c do petas lin ke li volu skribi la historion de tiu malofta horloˆo en Esperanto, g lingvo, en kiu li estas tiel majstro kiel en matematiko. Atendante tiun historion, oni vidos facile la eblon konstrui ˆuste tian g sunhorloˆon, se oni serˆos la formulojn liverantajn x, y kaj δ. g c Oni nomu: δ : la kolatitudon de la loko. α : la azimuton de la suno. D : ˆian dekliniˆon. g g h : ˆian angulon horan a˘ la horon veran. g u Oni scias, ke la triangulo formita, sur la sfero ˆiela, per la polo, la zenito c kaj la suno donas: kot(α) = kos(ϕ) · kos(h) − sin(ϕ) · tg(D) sin(h) (5.1)

Por ke la ombro de ombroˆetilo, vertikale metila en A, pasu tra la punkto  M (x, y) respondanta al h, estas necesa la rilato δ = y − x · kot(α) (5.2)

evidenta per la fig. 5.2. Sed devas dependi x, y nur de h, kaj δ nur de D; oni do havas dφ =0 dh a˘ u

168

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

Figuro 5.2

dy d (kot(α)) dx =x· + kot(α) · (5.3) dh dh dh d Sekve, metinte anstata˘ kot(a) kaj dh(kot(α)) iliajn valorojn eltiritajn el u la formulo (5.1), oni havas
dy sin(ϕ) dx = tg(D) · x · kot(h) − dh sin(h) dh − kos(ϕ) dx x− · sin(h) · kos(h) sin2 (h) dh (5.4)

Por ke y dependu nur de h, estas necese nuligi la koeficienton de tg(D), a˘ skribi u x = kot(h) · dh d de kie x = c · sin(h) c estante konstanto arbitra. Sekve (4) donas dy kos(ϕ) = c · (−1 + kos2 (h)) · dh sin(h) = c · kos(ϕ) · sin(h),

ˆ 5.7. LA SUNHORLOGO EN DIJON de kie y = c · kos(ϕ) · kos(h) + c ; tie ˆi c estas alia konstanto arbitra. Fine (2) liveros: c

169

δ = c · kos(ϕ) · kos(h) + c − c · (kos(ϕ) · kos(h) − sin(ϕ) · tg(D)) = c · sin(ϕ) · tg(D) + c . Resume, oni vidas ke: 1. La ˆtonaj markoj estas trovitaj per s x = c · sin(h), kaj metitaj sur la elipso x2 (y − c )2 + 2 = 1. c2 c · kos2 (ϕ) 2. La zodiakaj punktoj estas trovitaj per δ = c · sin(ϕ) · tg(D) + c . La konstruinto de la horloˆo Dijona elektis c = 0 pro simpleco, kaj c de g longeco agrabla rilate al la larˆeco de la vojo kondukanta al tiu horloˆo tiel g g stranga kaj interesa. Nuligante c , oni havas: x = c · sin(h); y = c · kos(h) · kos(ϕ) (5.5) (5.6) y = c · kos(ϕ) · kos(h) + c

δ = c · tg(D) · sin(ϕ).

La formuloj (5.5) montras, videble, ke M estas la projekcio horizonta de la punkto m, kiu respondas al la horo h sur la rondo tagnoktegaliga, farita per la radio c priskribita. La formulo (5.6) montras, same videble, ke δ estas la projekcio horizonta de la longo c · tg(D), metita sur la polusojlinio de la centro I de la sfero ˆiela c al la nordo a˘ la sudo, la˘ tio ke D estas norda a˘ suda. u u u

170

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

Figuro 5.3

Se do oni konsideras sunhorloˆon tagnoktegaligan, kies ombroˆetilo estas g  de longeco c · tgD, ˆanˆanta la˘tage, oni povas diri: s g u La sunhorloˆo Dijona estas la projekcio horizonta de la sunhorloˆo tagg g noktegaliga. Tiu tre simpla rezultato estas videbla geometrie, en la sekvanta maniero: Sur la sfero ˆiela havanta I kiel centron, c·sek(D) kiel radion, ni konsideru, c en la horo h, la punkton m , rekte kontra˘an al la situacio sfera de la suno. u Dum unu tago suna, m la˘kuras rondeton B m , kies radio I m estas u c · sek(D) · kos(D) a˘ la konstanto c. u Oni povas rigardi la rondeton B m kiel sunhorloˆon tagnoktegaligan, kies g I P estas ombroˆetilo kaj m punkto hora respondanta al h.  La projekcio horizonta de tiu ˆi rondo B m estas la elipso BM , kies aksoj, c direktataj la˘ NS kaj EO, estas de longecoj konstantaj c · cos(ϕ) kaj c; sed u kies centro I”, projekcio de I , estas en nekonstanta malproksimeco de I, egala al la projekcio δ de II . Oni do havas por δ dependanta nur de D,

δ = c · sek(D) · sin(D) · sin(ϕ) = c · tg(D) · sin(ϕ). Aliparte, la ombro horizonta de la ombroˆetilo IZ trairas la elipson en la  punkto M , projekcio de m kaj dependanta nur de h.

ˆ 5.7. LA SUNHORLOGO EN DIJON

171

Fine, se oni translacie movigas la˘ interspaco de grandeco egala, paralela u sed kontra˘a al δ, t. e. paralela al — δ, la rondon B m , la elipson BM , la u ombroˆetilon IZ, samtempe, kiel solidon, oni havas, videble, la sunhorloˆon  g Dijonan kun ˆia pure geometria klarigo, tiel simpla kiel la teorio de la tagg noktegaliga sunhorloˆo. g L.-J. GRUEY, Direktoro de la Observatorio de Besan¸on. c

172

ˆ CAPITRO 5. EL LA VIVO KAJ SCIENCOJ

ˆ Capitro 6 Artikoloj pri Esperanto
6.1 El la unua libro de la lingvo Esperanto

La nun proponatan broˆuron la leganto kredeble prenos en la manojn kun s malkonfido, kun anta˘e preta penso, ke al li estos proponata ia neefektivigeu bla utopio; mi devas tial anta˘ ˆio peti la leganton, ke li formetu tiun ˆi u c c anta˘juˆon kaj ke li pripensu serioze kaj kritike la proponatan aferon. u g Mi ne parolos tie ˆi vaste pri tio, kian grandegan signifon havus por la c homaro la enkonduko de unu komune akceptita lingvo internacia, kiu prezentus egalrajtan propraˆon de la tuta mondo, apartenante speciale al neniu el la  ekzistantaj nacioj. Kiom da tempo kaj laboroj estas perdata por la ellernado de fremdaj lingvoj, kaj malgra˘ ˆio, elveturante el la limoj de nia patrujo, ni uc ordinare ne havas la eblon kompreniˆadi kun similaj al ni homoj. Kiom da g tempo, laboroj kaj materialaj rimedoj estas perdata por tio, ke la produktoj de unu literaturo estu aligitaj al ˆiuj aliaj literaturoj, kaj en la fino ˆiu el ni c c povas per tradukoj konatiˆi nur kun la plej sensignifa parto de fremdaj literg aturoj; sed ˆe ekzistado de lingvo internacia ˆiuj tradukoj estus farataj nur en c c tiun ˆi lastan, kiel ne˘tralan, al ˆiuj kompreneblan, kaj la verkoj, kiuj havas c u c ˆ karakteron internacian, estus eble skribataj rekte en ˆi. Falus la hinaj muroj g inter la homaj literaturoj; la literaturaj produktoj de aliaj popoloj fariˆus g por ni tiel same atingeblaj, kiel la verkoj de nia propra popolo; la legataˆo  fariˆus komuna por ˆiuj homoj, kaj kune kun ˆi anka˘ la edukado, idealoj, g c g u konvinkoj, celado, — kaj la popoloj interproksimiˆus kiel unu familio. Deg vigataj dividi nian tempon inter diversaj lingvoj, ni ne havas la eblon dece fordoni nin eˆ al unu el ili, kaj tial de unu flanko tre malofte iu el ni posedas c perfekte eˆ sian patran lingvon, kaj de la dua flanko la lingvoj mem ne povas c dece ellaboriˆi, kaj, parolante en nia patra lingvo, ni ofte estas devigataj a˘ g u preni vortojn kaj esprimojn de fremdaj popoloj, a˘ esprimi nin neprecize kaj u 173

174

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

eˆ pensi lame dank’ al la nesufiˆeco de la lingvo. Alia afero estus, se ˆiu el c c c ni havus nur du lingvojn, — tiam ni pli bone ilin posedus kaj tiuj ˆi lingvoj c mem povus pli ellaboriˆadi kaj perfektiˆadi kaj starus multe pli alte, ol ˆiu el g g c ili staras nun. Kaj la lingvo ja estas la ˆefa motoro de la civilizacio: dank’ al c la lingvo ni tiel altiˆis super la bestoj, kaj ju pli alte staras la lingvo, des pli g rapide progresas la popolo. La diferenco de la lingvoj prezentas la esencon de la diferenco kaj reciproka malamikeco de la nacioj, ˆar tio ˆi anta˘ ˆio c c u c falas en la okulojn ˆe renkonto de homoj: la homoj ne komprenas unu la c alian kaj tial ili tenas sin fremde unu kontra˘ la alia. Renkontiˆante kun u g homoj, ni ne demandas, kiajn politikajn konvinkojn ili havas, sur kiu parto de la tera globo ili naskiˆis, kie loˆis iliaj prapatroj anta˘ kelke da miljaroj: g g u sed tiuj ˆi homoj ekparolas, kaj ˆiu sono de ilia parolo memorigas nin, ke ili c c estas fremdaj por ni. Kiu unu fojon provis loˆi en urbo, en kiu logas homoj g de diversaj reciproke batalantaj nacioj, tiu eksentis sendube, kian grandegan utilon alportus al la homaro lingvo internacia, kiu, ne entrudiˆante en g la doman vivon de la popoloj, povus, almena˘ en landoj kun diverslingva u loˆantaro, esti lingvo regna kaj societa. Kian, fine, grandegan signifon lingvo g internacia havus por la scienco, komerco — per unu vorto, sur ˆiu paˆo — pri c s tio mi ne bezonas vaste paroli. Kiu almena˘ unu fojon serioze ekmeditis pri u tiu ˆi demando, tiu konsentos, ke nenia ofero estus tro granda, se ni povus c per ˆi akiri al ni lingvon komunehoman. Tial ˆiu eˆ la plej malforta provo g c c en tiu ˆi direkto meritas atenton. Al la afero, kiun mi nun proponas al la c leganta publiko, mi oferis miajn plej bonajn arojn; mi esperas, ke anka˘ la u leganto, pro la graveco de la afero, volonte oferos al ˆi iom da pacienco kaj g atente tralegos la nun proponatan broˆuron ˆis la fino. s g Mi ne analizos tie ˆi la diversajn provojn, faritajn kun la celo krei lingvon c internacian. Mi turnos nur la atenton de la legantoj al tio, ke ˆiuj tiuj ˆi c c provoj a˘ prezentis per si sistemon da signoj por mallonga interkomunikiˆo u g en okazo de granda bezono, a˘ kontentiˆis je plej natura simpligo de la grau g matiko kaj je anstata˘igo de la vortoj ekzistantaj en la lingvoj per vortoj u aliaj, arbitre elpensitaj. La provoj de la unua kategorio estis tiel komplikitaj kaj tiel nepraktikaj, ke ˆiu el ili mortis tuj post la naskiˆo; la provoj de la c g dua kategorio jam prezentis per si lingvojn, sed da internacia ili havis en si nenion. La a˘toroj ial nomis siajn lingvojn “tutmondaj”, eble nur pro tio, u ke en la tuta mondo estis neniu persono, kun kiu oni povus kompreniˆi per g tiuj ˆi lingvoj! Se por la tutmondeco de ia lingvo estas sufiˆe, ke unu persono c c g ˆin nomu tia, en tia okazo ˆiu el la ekzistantaj lingvoj povas fariˆi tutmonda c g ˆ tiuj ˆi provoj estis fonditaj sur la la˘ la deziro de ˆiu aparta persono. Car u c c naiva espero, ke la mondo renkontos ilin kun ˆojo kaj unuanime donos al ili g sankcion, kaj tiu ˆi unuanima konsento ˆuste estas la plej neebla parto de c g la afero, pro la natura indiferenteco de la mondo por kabinetaj provoj, kiuj

6.1. EL LA UNUA LIBRO DE LA LINGVO ESPERANTO

175

ne alportas al ˆi senkondiˆan utilon, sed kalkulas je ˆia preteco pionire oferi g c g sian tempon, — tial estas kompreneble, kial tiuj ˆi provoj renkontis plenan c fiaskon; ˆar la plej granda parto de la mondo tute ne interesis sin je tiuj c ˆi provoj, kaj tiuj, kiuj sin interesis, konsideris, ke ne estas inde perdi temc pon por la lernado de lingvo, en kiu neniu nin komprenos krom la a˘toro; u “anta˘e la mondo”, ili diris, “a˘ kelkaj milionoj da homoj ellernu tiun ˆi u u c lingvon, tiam mi anka˘ ˆin lernos”. Kaj la afero, kiu povus alporti utilon al ug ˆiu aparta adepto nur tiam, se anta˘e jam ekzistus multego da aliaj adeptoj, c u trovis nenian akceptanton kaj montriˆis malvive naskita. Kaj se unu el la lasg taj provoj, “Volap¨k”, akiris, kiel oni diras, certan nombron da adeptoj, tio u ˆi estas nur tial, ke la ideo mem de lingvo “tutmonda” estas tiel alta kaj alc loga, ke homoj, kiuj havas la inklinon entuziasmiˆi kaj dediˆi sin al pionireco, g c oferas sian tempon en la espero, ke eble la afero sukcesos. Sed la nombro de la entuziasmuloj atingos certan ciferon kaj haltos, kaj la malvarma indiferenta mondo ne volos oferi sian tempon por tio, ke ˆi povu komunikiˆadi g g kun tiuj ˆi nemultaj, — kaj tiu ˆi lingvo, simile al la anta˘aj provoj, mortos, c c u alportinte absolute nenian utilon. 1 La demando pri lingvo internacia okupadis min jam longe; sed sentante min nek pli talenta, nek pli energia, ol la a˘toroj de ˆiuj senfrukte pereintaj u c provoj, mi longan tempon limigadis min nur per revado kaj nevola meditado super tiu ˆi afero. Sed kelke da feliˆaj ideoj, kiuj aperis kiel frukto de tiu ˆi c c c nevola meditado, kuraˆigis min por plua laborado kaj igis min ekprovi, ˆu g c ne prosperos al mi sisteme venki ˆiujn barojn por la kreo kaj enkonduko en c uzadon de racia lingvo internacia. ˆ Sajnas al mi, ke tiu ˆi afero iom prosperis al mi, kaj tiun ˆi frukton de c c longatempaj persistaj laboroj mi proponas nun al la prijuˆo de la leganta g mondo. La plej ˆefaj problemoj, kiujn estis necese solvi, estis la sekvantaj: c I) Ke la lingvo estu eksterordinare facila, tiel ke oni povu ellerni ˆin g ludante. II) Ke ˆiu, kiu ellernis tiun ˆi lingvon, povu tuj ˆin uzi por la komc c g preniˆado kun homoj de diversaj nacioj, tute egale ˆu tiu ˆi lingvo estos g c c akceptita de la mondo kaj trovos multe da adeptoj a˘ ne, — t.e. ke la lingvo u jam de la komenco mem kaj dank’ al sia propra konstruo povu servi kiel efektiva rimedo por internaciaj komunikiˆoj. g III) Trovi rimedojn por venki la indiferentecon de la mondo kaj igi ˆin kiel g eble plej balda˘ kaj amase komenci uzadi la proponatan lingvon kiel lingvon u
Tiuj ˆi vortoj estis skribitaj en la komenco de la jaro 1887, kiam Volap¨k havis en la c u tuta mondo grandegan gloron kaj rapidege progresadis! La tempo balda˘ montris, ke la u anta˘diro de la a˘toro de Esperanto ne estis erara. u u
1

176

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

vivan, — ne kun ˆlosilo en la manoj kaj en okazoj de ekstrema bezono. s El ˆiuj projektoj, kiuj en diversaj tempoj estis proponitaj al la mondo, c ofte sub la la˘ta, per nenio pravigita nomo de “lingvo tutmonda”, neniu u solvis pli ol unu el la diritaj problemoj, kaj eˆ tiun ˆi nur parte. Krom la c c supre montritaj tri ˆefaj problemoj, mi devis, kompreneble, solvi ankora˘ c u multajn aliajn, sed pri ili, ˆar ili estas ne esencaj, mi ne parolos tie ˆi. Anta˘ c c u ol mi transiros al la klarigo de tio, kiel mi solvis la supre diritajn problemojn, mi devas peti la leganton mediti iom pri la signifo de tiuj ˆi problemoj kaj ne c preni tro facile miajn rimedojn de solvo sole nur tial, ˆar ili aperos al li eble c kiel tro simplaj. Mi petas tion ˆi tial, ˆar mi scias la inklinon de la plimulto c c da homoj rigardi aferon kun des pli da estimego, ju pli ˆi estas komplikita, g ampleksa kaj malfacile-digestebla. Tiaj personoj, ekvidinte la malgrandegan lernolibron kun plej simplaj kaj por ˆiu plej kompreneblaj reguloj, povas preni c la aferon kun ia malestima malˆato, dum ˆuste la atingo de tiu ˆi simpleco s g c kaj mallongeco, la alkonduko de ˆiu objekto el la formoj komplikitaj, el kiuj c ili naskiˆis, al la formoj plej facilaj — prezentis la plej malfacilan parton de g la laboro. I La unuan problemon mi solvis en la sekvanta maniero: a) Mi simpligis ˆis nekredebleco la gramatikon, kaj al tio de unu flanko g en la spirito de la ekzistantaj vivaj lingvoj, por ke ˆi povu facile eniri en la g memoron, kaj de la dua flanko — neniom deprenante per tio ˆi de la lingvo c la klarecon, precizecon kaj flekseblecon. La tutan gramatikon de mia lingvo oni povas bonege ellerni en la da˘ro de unu horo. La grandega faciligo, kiun u la lingvo ricevas de tia gramatiko, estas klara por ˆiu. c b) Mi kreis regulojn por vortofarado kaj per tio ˆi mi enportis grandegan c ekonomion rilate la nombron de la vortoj ellernotaj, ne sole ne deprenante per tio ˆi de la lingvo ˆian riˆecon, sed kontra˘e, farante la lingvon — dank’ c g c u al la eblo krei el unu vorto multajn aliajn kaj esprimi ˆiujn eblajn nuancojn c de la penso — pli riˆa ol la plej riˆaj naturaj lingvoj. Tion ˆi mi atingis per la c c c enkonduko de diversaj prefiksoj kaj sufiksoj, per kies helpo ˆiu povas el unu c vorto formi diversajn aliajn vortojn, ne bezonante ilin lerni. (Pro oportuneco al tiuj ˆi prefiksoj kaj sufiksoj estas donita la signifo de memstaraj vortoj, c kaj kiel tiaj ili estas lokitaj en la vortaro.) Ekzemple: 1) La prefikso “mal” signifas rektan kontra˘aˆon de la ideo; sekve, sciante u  la vorton “bona”, ni jam mem povas formi la vorton “malbona”, kaj la ekzistado de aparta vorto por la ideo “malbona” estas jam superflua; alta — malalta; estimi — malestimi k. t. p. Sekve, ellerninte unu vorton “mal”, ni

6.1. EL LA UNUA LIBRO DE LA LINGVO ESPERANTO

177

jam estas liberigitaj de la lernado de grandega serio da vortoj, kiel ekzemple “malmola” (sciante “mola”), malvarma, malnova, malpura, malproksima, malriˆa, mallumo, malhonoro, malsupre, malami, malbeni k. t. p., k. t. p. c 2) La sufikso “in” signifas la virinan sekson: sekve, sciante “frato”, ni jam mem povas formi “fratino”, patro — patrino. Sekve superfluaj jam estas la vortoj “avino, filino, fianˆino, knabino, kokino, bovino” k. t. p. c 3) La sufikso “il” signifas instrumenton por la donita farado. Ekzemple tranˆi — tranˆilo; superfluaj estas: “kombilo, hakilo, sonorilo, plugilo, c c glitilo” k. t. p. Kaj similaj aliaj prefiksoj kaj sufiksoj. Krom tio mi donis komunan regulon, ke ˆiuj vortoj, kiuj jam fariˆis inc g ternaciaj (la tiel nomataj “fremdaj vortoj”), restas en la lingvo internacia neˆanˆataj, akceptante nur la internacian ortografion; tiamaniere grandega s g nombro da vortoj fariˆas superfluaj por la lernado; ekzemple: lokomotivo, g redakcio, telegrafo, nervo, temperaturo, centro, formo, publiko, platino, botaniko, figuro, vagono, komedio, ekspluati, deklami, advokato, doktoro, teatro k. t. p., k. t. p. Dank’ al la supre montritaj reguloj kaj ankora˘ al kelkaj flankoj de la u lingvo, pri kiuj mi trovas superflue tie ˆi detale paroli, la lingvo fariˆas ekc g sterordinare facila, kaj la tuta laboro de ˆia ellernado konsistas nur en la g ellernado de tre malgranda nombro da vortoj, el kiuj la˘ difinitaj reguloj, u sen apartaj kapabloj kaj streˆado de la kapo, oni povas formi ˆiujn vortojn, c c esprimojn kaj frazojn, kiuj estas necesaj. Cetere eˆ tiu ˆi malgranda nomc c bro da vortoj, kiel oni vidos malsupre, estas tiel elektita, ke ilia ellernado por homo iomete klera estas afero eksterordinare facila. La ellernado de tiu ˆi lingvo sonora, riˆa kaj por ˆiuj komprenebla (la ka˘zojn vidu malsupre) c c c u postulas sekve ne tutan serion da jaroj, kiel ˆe la aliaj lingvoj, — por ˆia c g ellernado sufiˆas kelke da tagoj. Pri tio ˆi ˆiu povas konvinkiˆi, ˆar al la nuna c c c g c 2 broˆuro estas aldonita plena lernolibro. s II La duan problemon mi solvis en la sekvanta maniero: a) Mi aranˆis plenan dismembrigon de la ideoj en memstarajn vortojn, g tiel ke la tuta lingvo, anstata˘ vortoj en diversaj gramatikaj formoj, konsistas u sole nur el senˆanˆaj vortoj. Se vi prenos verkon, skribitan en mia lingvo, vi s g trovos, ke tie ˆiu vorto sin trovas ˆiam kaj sole en unu konstanta formo, nome c c en tiu formo, en kiu ˆi estas presita en la vortaro. Kaj la diversaj formoj g gramatikaj, la reciprokaj rilatoj inter la vortoj k. t. p. estas esprimataj per la kunigo de senˆanˆaj vortoj. Sed ˆar simila konstruo de lingvo estas s g c
En la originalo de la unua libro pri Esperanto en la fino estis presita la tuta gramatiko kaj vortaro el ˆirka˘ mil vortoj. c u
2

178

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

tute fremda por la E˘ropaj popoloj kaj alkutimiˆi al ˆi estus por ili afero u g g malfacila, tial mi tute alkonformigis tiun ˆi dismembriˆon de la lingvo al la c g spirito de la lingvoj E˘ropaj, tiel ke se iu lernas mian lingvon la˘ lernolibro, ne u u traleginte anta˘e la anta˘parolon (kiu por la lernanto estas tute senbezona), u u — li eˆ ne supozos, ke la konstruo de tiu ˆi lingvo per io diferencas de la c c konstruo de lia patra lingvo. Tiel ekzemple la devenon de la vorto “fratino”, kiu en efektiveco konsistas el tri vortoj: frat (frato), in (virino), o (kio estas, ekzistas) (— kio estas frato-virino = fratino), — la lernolibro klarigas en la sekvanta maniero: frato = frat; sed ˆar ˆiu substantivo en la nominativo c c finiˆas per “o” — sekve frat’o; por la formado de la sekso virina de tiu sama g ideo, oni enmetas la vorteton “in”; sekve fratino — frat’in’o; kaj la signetoj estas skribataj tial, ˆar la gramatiko postulas ilian metadon inter la apartaj c konsistaj partoj de la vortoj. En tia maniero la dismembriˆo de la lingvo g neniom embarasas la lernanton; li eˆ ne suspektas, ke tio, kion li nomas c finiˆo a˘ prefikso a˘ sufikso, estas tute memstara vorto, kiu ˆiam konservas g u u c egalan signifon, tute egale, ˆu ˆi estos uzata en la fino a˘ en la komenco c g u de alia vorto a˘ memstare, ke ˆiu vorto kun egala rajto povas esti uzata u c kiel vorto radika a˘ kiel gramatika parteto. Kaj tamen la rezultato de tiu ˆi u c konstruo de la lingvo estas tia, ke ˆion, kion vi skribos en la lingvo internacia, c tuj kaj kun plena precizeco (per ˆlosilo a˘ eˆ sen ˆi) komprenos ˆiu, kiu ne s u c g c sole ne ellernis anta˘e la gramatikon de la lingvo, sed eˆ neniam a˘dis pri u c u gia ekzistado. ˆ Mi klarigos tion ˆi per ekzemplo: c Mi troviˆis en Rusujo, ne sciante eˆ unu vorton rusan; mi bezonas turni g c min al iu, kaj mi skribas al li sur papereto en libera lingvo internacia ekzemple la jenon: “Mi ne sci’as, kie mi las’is mi’a’n baston’o’n; ˆu vi ˆi’n ne vid’is?” c g Mi proponas al mia interparolanto vortaron internacia-rusan kaj mi montras al li la komencon, kie per grandaj literoj estas presita la sekvanta frazo: ˆ Cion, kio estas skribita en la lingvo internacia, oni povas kompreni per helpo de tiu ˆi vortaro. Vortoj, kiuj prezentas kune unu ideon, estas skribataj c kune, sed dividataj unu de la alia per signeto; tiel ekzemple la vorto frat’in’o, prezentante unu ideon, estas kunmetita el tri vortoj, el kiuj ˆiun oni devas c serˆi aparte. c Se mia interparolanto neniam a˘dis pri la lingvo internacia, li komence u rigardos min tre mirigite, sed li prenos mian papereton, serˆos en la montrita c maniero en la vortaro kaj trovos jenon: En tia maniero la ruso klare komprenos, kion mi de li deziras. Se li volos respondi al mi, mi montras al li la vortaron rusa-internacian, en kies komenco estas presite: Se vi deziras esprimi ion en la lingvo internacia, uzu tiun ˆi vortaron, serˆante la vortojn en la vortaro mem kaj la finiˆojn por c c g

6.1. EL LA UNUA LIBRO DE LA LINGVO ESPERANTO Mi ne sci as kie mi las is mi a n baston o n ˆu c vi g ˆi n ne vid is Ja nje, njet znatj oznaˆajet c gdje ja ostavljatj oznaˆajet c ja oznaˆajet c oznaˆajet c palka oznaˆajet c oznaˆajet c li vi, ti ono oznaˆajet c nje vidjetj oznaˆajet c ja nje nastojaˆˆeje vremja glagola znaju sc gdje ja ostavil proˆedˆeje vremja s s prilagatelnoje vinitelnij padeˆ  suˆˆestvitelnoje sc vinitelnij padeˆ  (moj) moju

179

palku li vi (jego) jejo

vinitelnij padeˆ  nje vidjel (i) proˆedˆeje vremja s s

la gramatikaj formoj en la gramatika aldono, en la paragrafo de la responda ˆ parto de parolo. Car en tiu aldono, kiel oni vidas en la lernolibro, la plena gramatiko de ˆiu parto de parolo okupas ne pli ol kelke da linioj, tial la c trovado de la finiˆo por la esprimo de responda gramatika formo okupos ne g pli da tempo, ol la trovado de vorto en la vortaro. Mi turnas la atenton de la leganto al la klarigita punkto, kiu ˆajne estas s tre simpla, sed havas grandegan praktikan signifon. Estas superflue diri, ke en alia lingvo vi kun persono, ne posedanta tiun ˆi lingvon, ne havas la c eblon kompreniˆadi eˆ per la helpo de la plej bona vortaro, ˆar, por povi g c c fari uzon el la vortaro de ia el la ekzistantaj lingvoj, oni devas anta˘e pli a˘ u u malpli scii tiun ˆi lingvon. Por povi trovi en la vortaro la donitan vorton, c oni devas scii ˆian fundamentan formon, dum en la interligita parolado ˆiu g c vorto ordinare estas uzita en ia gramatika ˆanˆo, kiu ofte estas neniom simila s g je la fundamenta formo, en kunigo kun diversaj prefiksoj, sufiksoj k. t. p.; tial, se vi anta˘e ne konas la lingvon, vi preska˘ neniun vorton trovos en la u u vortaro, kaj eˆ tiuj vortoj, kiujn vi trovos, donos al vi nenian komprenon pri c la signifo de la frazo. Tiel ekzemple, se mi la supre donitan frazon skribus germane (Ich weiss nicht wo ich meinen Stock gelassen habe; haben sie ihn

180

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

nicht gesehen), tiam persono, ne scianta la lingvon germanan, trovos en la vortaro la jenon: “Mi — blanka — ne — kie — mi — pensi — bastono a˘ etaˆo — kvieta u g — havo — havi — ˆi — ? — ne — ? — ”. s Mi ne parolas jam pri tio, ke la vortaro de ˆiu el la ekzistantaj lingvoj c estas treege vasta kaj serˆi en ˆi 2-3 vortojn unu post alia jam lacigas, dum c g la vortaro internacia, dank’ al la dismembra konstruo de la lingvo, estas tre malgranda kaj oportuna; mi ne parolas jam anka˘ pri tio, ke en ˆiu lingvo u c ˆiu vorto havas en la vortaro multe da signifoj, el kiuj oni devas divenprove c elekti la ˆustan. Kaj se vi eˆ imagos al vi lingvon kun la plej ideala simpligita g c gramatiko, kun konstanta difinita signifo por ˆiu vorto, — en ˆiu okazo, c c por ke la adresito per helpo de la vortaro komprenu vian skribon, estus necese, ke li anta˘e ne sole ellernu la gramatikon, sed ke li anka˘ akiru en u u gi sufiˆan spertecon, por facile helpi al si, distingi vorton radikan de vorto ˆ c gramatike ˆanˆita, devena a˘ kunmetita k. t. p., — t. e. la utilo de la s g u lingvo denove dependus de la nombro da adeptoj, kaj ˆe manko de la lastaj c ˆ gi prezentus nulon. Car, sidante ekzemple en vagono kaj dezirante demandi ˆ vian najbaron, “kiel longe ni atendos en N.”, vi ja ne proponos al li anta˘e u ellerni la gramatikon de la lingvo! Sed en la lingvo internacia vi povas esti tuj komprenita de membro de ˆia nacio, se li ne sole ne posedas tiun ˆi lingvon, c c sed eˆ neniam a˘dis pri ˆi. Ciun libron, verkitan en la lingvo internacia, c u g ˆ libere povas, kun vortaro en la mano, legi ˆiu, sen ia anta˘prepariˆo kaj c u g eˆ sen bezono anta˘e tralegi ian anta˘parolon, klarigantan la uzadon de la c u u vortaro; kaj homo klera, kiel oni vidos malsupre, eˆ la vortaron devas uzi tre c malmulte. Se vi deziras skribi, ekzemple, al iu hispano Madridon, sed nek vi scias lian lingvon, nek li vian, kaj vi dubas, ˆu li scias la lingvon internacian a˘ ˆu li eˆ c uc c a˘dis pri ˆi, — vi povas tamen kuraˆe skribi al li, kun la plena certeco, ke li u g g ˆ vin komprenos! Car, dank’ al la dismembra konstruo de la lingvo internacia, la tuta vortaro, kiu estas necesa por la ordinara vivo, okupas, kiel oni vidas el la almetita ekzemplero, ne pli ol malgrandan folieton, eniras oportune en la plej malgrandan koverton kaj povas esti ricevita por kelke da centimoj en kia ajn lingvo, — tial vi bezonas nur skribi leteron en la lingvo internacia, enmeti en la leteron hispanan ekzempleron de la vortareto, — kaj la adresito vin jam komprenos, ˆar tiu ˆi vortareto ne sole prezentas oportunan plenan c c ˆlosilon por la letero, sed ˆi mem jam klarigas sian difinon kaj manieron de s g uzado. Dank’ al la plej vasta reciproka kunigebleco de la vortoj, oni povas per helpo de tiu ˆi malgranda vortaro esprimi ˆion, kio estas necesa en la c c ˆ ordinara vivo; sed, kompreneble, vortoj renkontataj malofte, vortoj tehnikaj (kaj anka˘ vortoj “fremdaj”, supozeble konataj al ˆiuj, ekzemple “tabako”, u c “teatro”, “fabriko” k. t. p.) en ˆi ne estas troveblaj; tial se vi bezonas g

6.1. EL LA UNUA LIBRO DE LA LINGVO ESPERANTO

181

nepre uzi tiajn vortojn kaj anstata˘igi ilin per aliaj vortoj a˘ tutaj esprimoj u u estas neeble, tiam vi devos jam uzi vortaron plenan, kiun vi tamen ne bezonas transsendi al la adresato: vi povas nur apud la diritaj vortoj skribi en krampoj ilian tradukon en la lingvon de la adresato. b) Sekve, dank’ al la supre montrita konstruo de la lingvo, mi povas kompreniˆadi per ˆi kun kiu mi volas. La sola maloportuneco (ˆis la kog g g muna enkonduko de la lingvo) estos nur tio, ke mi bezonos ˆiufoje atendi, c g ˆis mia interparolanto analizos miajn pensojn. Por forigi kiom eble anka˘ u tiun ˆi maloportunecon (almena˘ ˆe komunikiˆado kun homoj kleraj), mi c u c g agis en la sekvanta maniero: la vortaron mi kreis ne arbitre, sed kiom eble el vortoj konataj al la tuta klera mondo. Tiel ekzemple la vortojn, kiuj estas egale uzataj en ˆiuj civilizitaj lingvoj (la tiel nomatajn “fremdajn” c ˆ kaj “tehnikajn”), mi lasis tute sen ia ˆanˆo; el la vortoj, kiuj en malsamaj s g lingvoj sonas malegale, mi prenis a˘ tiujn, kiuj estas komunaj al du tri plej u ˆefaj E˘ropaj lingvoj, a˘ tiujn, kiuj apartenas nur al unu lingvo, sed estas c u u popularaj anka˘ ˆe la aliaj popoloj; en tiuj okazoj, kiam la donita vorto u c en ˆiu lingvo sonas alie, mi penis trovi vorton, kiu havus eble nur signifon c proksimuman a˘ uzon pli maloftan, sed estus konata al la plej ˆefaj nacioj u c (ekzemple la vorto “proksima” en ˆiu lingvo sonas alie; sed se ni prenos la c latinan “plej proksima” (proximus), tiam ni vidos, ke ˆi, en diversaj ˆanˆoj, g s g estas uzata en ˆiuj plej ˆefaj lingvoj; sekve se mi la vorton “proksima” nomos c c proksim, mi estos pli a˘ malpli komprenata de ˆiu klera homo); en la ceteraj u c okazoj mi prenadis ordinare el la lingvo latina, kiel lingvo duone-internacia. (Mi flankiˆadis de tiuj ˆi reguloj nur tie, kie tion ˆi postulis apartaj cirkong c c stancoj, kiel ekzemple la evito de homonimoj, la simpleco de la ortografio k. t. p.). Tiamaniere ˆe korespondado kun meze-klera E˘ropano, kiu tute ne c u lernis la lingvon internacian, mi povas esti certa, ke li ne sole min komprenos, sed eˆ sen bezono tro multe serˆadi en la vortaro, kiun li uzos nur ˆe vortoj c c c dubaj.

182

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

6.2

Plena gramatiko de Esperanto
A. Alfabeto.

ˆc ˆg ˆˆ ˆ Aa, Bb, Cc, Cˆ, Dd, Ee, Ff, Gg, Gˆ, Hh, Hh, Ii, Jj, Jˆ, Kk, Ll, Mm, Nn, ˆs, Tt, Uu, U˘, Vv, Zz. ˘u Oo, Pp, Rr, Ss, Sˆ Rimarko. Presejoj, kiuj ne posedas la literojn ˆ, ˆ, h, ˆ, ˆ, u, povas c g ˆ  s ˘ anstata˘ ili uzi ch, gh, hh, jh, sh, u. u B. Reguloj. 1. Artikolo nedifinita ne ekzistas; ekzistas nur artikolo difinita (la), egala por ˆiuj seksoj, kazoj kaj nombroj. Rimarko. La uzado de la artikolo c estas tia sama, kiel en la aliaj lingvoj. La personoj, por kiuj la uzado de la artikolo prezentas malfacilaˆon, povas en la unua tempo tute ˆin  g ne uzi. 2. La substantivoj havas la finiˆon “o”. Por la formado de la multenomg bro oni aldonas la finiˆon “j”. Kazoj ekzistas nur du: nominativo kaj g akuzativo; la lasta estas ricevata el la nominativo per la aldono de la finiˆo “n”. La ceteraj kazoj estas esprimataj per helpo de prepozicioj g (la genitivo per “de”, la dativo per “al”, la ablativo per “per” a˘ aliaj u prepozicioj la˘ la senco). u 3. La adjektivo finiˆas per “a”. Kazoj kaj nombroj kiel ˆe la substantivo. g c La komparativo estas farata per la vorto “pli”, la superlativo per “plej”; ˆe la komparativo oni uzas la prepozicion “ol”. c 4. La numeraloj fundamentaj (ne estas deklinaciataj) estas: unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, na˘, dek, cent, mil. La dekoj kaj centoj estas u formataj per simpla kunigo de la numeraloj. Por la signado de numeraloj ordaj oni aldonas la finiˆon de la adjektivo; por la multoblaj — la g sufikson “obl”, por la nombronaj — “on”, por la kolektaj — “op”, por la disdividaj — la vorton “po”. Krom tio povas esti uzataj numeraloj substantivaj kaj adverbaj. 5. Pronomoj personaj: mi, vi, li, ˆi, ˆi (pri objekto a˘ besto), si, ni, vi, s g u ili, oni; la pronomoj posedaj estas formataj per la aldono de la finiˆo g adjektiva. La deklinacio estas kiel ˆe la substantivoj. c 6. La verbo ne estas ˆanˆata la˘ personoj nek nombroj. Formoj de la s g u verbo: la tempo estanta akceptas la finiˆon “-as”; la tempo estinta g

6.2. PLENA GRAMATIKO DE ESPERANTO

183

“-is”; la tempo estonta “-os”; la modo kondiˆa “-us”; la modo orc dona “-u”; la modo sendifina “-i”. Participoj (kun senco adjektiva a˘ u adverba): aktiva estanta “-ant”; aktiva estinta “-int”; aktiva estonta “-ont”; pasiva estanta “-at”; pasiva estinta “-it”; pasiva estonta “-ot”. ˆ Ciuj formoj de la pasivo estas formataj per helpo de responda formo de la verbo “esti” kaj participo pasiva de la bezonata verbo; la prepozicio ˆe la pasivo estas “de”. c 7. La adverboj finiˆas per “e”; gradoj de komparado kiel ˆe la adjektivoj. g c ˆ 8. Ciuj prepozicioj postulas la nominativon. ˆ 9. Ciu vorto estas legata, kiel ˆi estas skribita. g 10. La akcento estas ˆiam sur la anta˘lasta silabo. c u 11. Vortoj kunmetitaj estas formataj per simpla kunigo de la vortoj (la ˆefa c vorto staras en la fino); la gramatikaj finiˆoj estas rigardataj anka˘ kiel g u memstaraj vortoj. ˆ 12. Ce alia nea vorto la vorto ne estas forlasata. 13. Por montri direkton, la vortoj ricevas la finiˆon de la akuzativo. g ˆ 14. Ciu prepozicio havas difinitan kaj konstantan signifon; sed se ni devas uzi ian prepozicion kaj la rekta senco ne montras al ni, kian nome prepozicion ni devas preni, tiam ni uzas la prepozicion “je”, kiu memstaran signifon ne havas. Anstata˘ la prepozicio “je” oni povas anka˘ uzi la u u akuzativon sen prepozicio. 15. La tiel nomataj vortoj “fremdaj”, t. e. tiuj, kiujn la plimulto de la lingvoj prenis el unu fonto, estas uzataj en la lingvo Esperanto sen ˆanˆo, ricevante nur la ortografion de tiu ˆi lingvo; sed ˆe diversaj vortoj s g c c de unu radiko estas pli bone uzi senˆanˆe nur la vorton fundamentan s g kaj la ceterajn formi el tiu ˆi lasta la˘ la reguloj de la lingvo Esperanto. c u 16. La fina vokalo de la substantivo kaj de la artikolo povas esti forlasata kaj anstata˘igata de apostrofo. u

184

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

6.3

Al la historio de la provoj de lingvoj tutmondaj de Leibnitz ˆis la nuna tempo g

Publika parolado, havita en la Nurnberga klubo de instruistoj la 11 de Novembro 1884 do L. EINSTEIN. (El la “Bayerische Lehrer- Zeitung” No. 11 kaj 12 1885.) Jam de 200 jaroj kun rilate malgrandaj interrompoj estis farataj provoj krei lingvon internacian, kaj la deziro de komuna lingvo por ˆiuj homoj estis c esprimita eˆ jam anta˘ pli ol 2000 jaroj de la profeto Zefaniah. Tiu ˆi deziro c u c havas anka˘ tre gravan fundamenton; ˆar de ˆiam la babilona konfuzo de u c c lingvoj estis granda malhelpo al la spirita komunikiˆo inter la nacioj. En nia g tempo, kiam la interkomunikiˆo de la popoloj per la telegrafoj, vaporˆipoj g s kaj fervojoj grandiˆis en maniero neniam supozita, anka˘ la ellernado de la g u lingvoj de ˆiuj tiuj ˆi popoloj fariˆis bezono de la bone edukitaj kaj precipe de c c g la komercistoj; sed tiu ˆi lernado estas tiel malfacila kaj tempon deprenanta, c ke ˆi pleje devas esti farata kun perdo por la aliaj regionoj de scienco, kaj g tial la postulado de unu lingvo komuna, akceptita de ˆiuj edukitaj homoj, c anstata˘anta ˆiujn aliajn fremdajn lingvojn, montras sin des pli pravigita. u c Oni povus tial atendi, ke tia elpenso estos de la homaro akceptita kun la plej granda plezuro! Sed tiu ˆi ideo entute en la publiko ne estas tiel hejme, kiel c gi devus esti, kontra˘e, ni renkontas, eˆ en sferoj, kie ni devus ˆin atendi la ˆ u c g plej malmulte, anta˘ ˆio la anta˘juˆon, ke enkonduki unu lingvon por ˆiuj uc u g c homoj estas simple afero ne ebla. Tamen la argumentoj, per kiuj oni kontra˘ u tio ˆi batalas, estas aluzeblaj nur por lingvoj naturaj kaj neniel por lingvo c arta, kiun oni devas rigardi nur kiel arte la˘ la modeloj de la lingvoj naturaj u kreitan “elekton de la plej bona”. Cetere mi trovis, ke vera kompreno de tiu ˆi objekto nur tiam povas esti atingita kun utilo, kiam ni anta˘e okupos c u nin iom je la preparaj laboroj, kiuj anta˘iris al la nuna sistemo de lingvo u tutmonda. Tie ˆi ne estas al mi eble doni detalan priskribon de tiuj ˆi ˆirka˘ 60 c c c u provoj; estas sufiˆe, se ni nur enkomune vidos, kio ˆio estis farita en tiu ˆi c c c rilato, kaj kiajn rimedojn oni ˆiufoje volis uzi, por ˆiujn homojn lingve unuigi. c c Dume el ˆiuj tiuj ˆi penoj montriˆas la instruo, kiu anka˘ en aliaj aferoj c c g u pruviˆas, ke la grandajn verojn oni atingas ne per tre malgranda kosto, sed g ke al tio, kion oni fine konfesas kiel “mirinde simpla”, oni proksimiˆis ˆiam g c per malrapidaj kaj malfacilaj flankaj vojoj nur iom post iom kaj paˆo post s paˆo. s Oni vidas ordinare en Leibnitz la patron de la “ideo de lingvo tutmonda”; tiu ˆi publikigis sian ideon pri la “Pazigrafio a˘ la arto fari sin komprenebla c u per komunaj skribaj signoj al ˆiuj nacioj de la tero, en kiaj ajn malegalaj c

6.3. AL LA HISTORIO DE LA PROVOJ DE LINGVOJ

185

lingvoj ili parolas, se ili nur konas tiujn ˆi komunajn signojn” la unuan fojon c en la jaro 1666 en latina disertacio (Dissertatio de arte combinatoria, Lipsiae 1666). Tiu ˆi ideo anka˘ okupis la grandan pensanton ˆis la fino de lia vivo, c u g kvankam li en tio ˆi venis al nenio, krom senfruktaj iniciatoj. Tamen oni c povas jam la hieroglifojn rigardi kiel specon de pazigrafio, kiel anka˘ la hinajn u ˆ signojn de skribado, kiujn uzas pli ol triono de la tuta homaro, malgra˘ iliaj u ˆ tiu ˆi idea skribado, konsistanta el preska˘ nevenkeblaj malfacilaˆoj. Car u  c ˆirka˘ 40 000 signoj, en kiu per unu komuna simbola signo estas esprimata c u tiu sama penso a˘ komprenaˆo, kiu, estante elparolata, en ˆiu lingvo sonus u  c ˆ alie, povas tial esti legata en ˆiu lingvo, kaj la Hino tial anka˘ legas siajn c u skribajn signojn ˆiam en sia dialekto, kaj la aliaj popoloj de Azio legas tiujn c samajn signojn en ilia lingvo. Tiuj ˆi popoloj reciproke sin tiel ne komprenas c per sia lingvo, sed komprenas sin per sia skribado, oni povus diri, per la Azia pazigrafio. 3 Tiaj kredeble estis la konsideroj, kiuj jam en la jaro 1668 igis la episkopon John Wilkins eldoni sian grandiozan pazigrafian provon, kiun prezentas al ni en bonega maniero Max Mueller en la 2a volumo de siaj “Lekcioj pri la scienco de la lingvo”, el kiuj ni vidas, ke tie la ideoj kun siaj signoj estis orditaj la˘ specoj kaj dividitaj en klasojn, tiel ke de la komuna oni venadis u al la aparta kaj de tie ˆi per ˆiam pli precizaj specialigadoj oni venadis fine c c al la plej speciala, kion oni volis esprimi en tia maniero. 4 Sed jam Leibnitz esprimas sin malfavore pri ˆi pro la multego da signoj g kaj pro la malfacileco de ilia uzado por la intencita celo, kaj Max Mueller mem montras al ni, kiel Wilkins fine, kvaza˘ kondukita de natura instinkto, u venis al la vera, nome al “lingvo vorta”, kaj tiun ˆi vojon oni devus nur iri plu, c por ˆpari al la homaro ducentjaran vanan penadon kun fantomo pazigrafia. s Sed kiel eˆ tia granda pensanto, kiel Leibnitz, sin movadis ankora˘ en c u mallumaj anta˘sentadoj, oni vidas el tio, ke li ankora˘ eˆ ne povis klare sin u u c esprimi pri ia ideo de lingvo tutmonda; ˆar li diris pri la laboroj de Wilkins c kaj de Dalgarno, ke la ˆefa afero, kiu tie ˆi estas bezona, la eltrovo de komunaj c c signoj por ˆiu objekto kaj ˆiu ideo, al ili ankora˘ ne prosperis. Tiaj signoj c c u la˘ lia opinio devis esti similaj je la signoj de la algebro, kaj ˆajnis al li u s necese, se oni volis tute atingi la celon, elpensi ion en la maniero de alfabeto de la homaj pensoj, el kio cetere Immanuel Niethammer (1808) volas tiri la konkludon, ke Leibnitz per tio ˆi jam pensis “fonetikan lingvon vortan”. 5 c
V. D-ro Albert Wild: “Ueber Geschichte der Pasigraphie und ihre Fortschritte in der Neuzeit”. Muenchen 1861. (Aparta represo el la “Chronik der Gegenwart”.) 4 John Wilkins, An Essay towards a real character and philosophical language, 1898. 5 D. S. Chofrin, amusements liter. vol. I p. 28. — En aparta traktato: “Geschichte und Empfehlung einer allgemeinen Schriftzeichensprache” (v. Leibnitz Werke nach Raspe, vol II p. 615-653). Leibnitz eˆ klare komprenigas, ke por ˆiuj ideoj oni devas akcepti c c
3

186

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

Jam anta˘ Wilkins D-ro Joh. Joach. Becher (1661) proponis numeri u la vortojn de tuta vortaro kaj tiujn ˆi nombrojn uzi kiel komunan lingvon c de skribado. Sed sendube estas pruvite, ke nur de la tempo de Leibnitz la ideo krei pazigrafion ricevis dece radikojn kaj okupis parte apartajn instruitulojn, parte instruitajn akademiojn kaj registarojn. En Germanujo, Francujo, Anglujo, Hispanujo, Hungarujo, Rusujo, Danujo k. c. estis faritaj multaj provoj kaj proponoj por la atingo de tiu ˆi celo, kaj ankora˘ en la c u jaro 1811 la akademio de sciencoj en Kopenhago difinis premion por la plej bona prezento de facila kaj praktike efektivigebla pazigrafio. Sed tiel same kiel Wilkins kaj Dalgarno, ne venis al la celo anka˘ Anastau sius Kirchner (1665), Peter Porele (1667) a˘ Joh. Upperdorf (1679-80), anka˘ u u Andreas Mueller (1681), kiu havis la intencon krei universalan lingvon, fonˆ ditan sur la hina lingvo kaj ˆiaj signoj de skribado, kaj ne pli bone prosperis g al Joh. Caramuel von Lobkowitz (1687), kiel anka˘ al lia anta˘iranto la u u jezuito Besuier (1684), a˘ al lia postiranto David Solbrig (1725). En la jaro u 1772 la hungaro Kalmar de Taboltzafo en sia verko reduktis la tutan sumon de la homaj ideoj al ˆirka˘ 500 fundamentaj kaj komunaj, ˆe kio li uzis c u c skribajn signojn de ˆiuj popoloj, sed precipe malabarajn. Tiu ˆi universala c c signa skribado, kiu sekve prave portis la nomon “pazigrafio”, estis tamen tiel malfacila, ke nur la senlaca Boyle povis ˆin tute ekposedi. g Post tiu ˆi verko sekvis ankora˘ multaj, kiel ekzemple de Chr. G. Berger c u “Plan zu einer allgemeinen Rede — und Schriftsprache fuer alle Nationen” (Berlin 1779) kaj Delormel (1795), la pazigrafio de Vater (Wien 1795), la pazigrafio de M. de Maimie˘ (Paris 1797), kiu anka˘ estas fondita sur la u u numerado de la vortoj, kiel anka˘ en tiu sama tempo M. Budet kaj M. u Chambry. ˆ Ciuj tiuj ˆi havis nenian sukceson, ˆis en la jaro 1796 la glora instruisto de c g surdamutaj, Sicard, kun granda pompo anta˘anoncis oportunan pazigrafion, u kiu, atendita kun granda senpacienco, estis eldonita en la oficejo de pazigrafio en Parizo en la lingvoj germana kaj franca du jarojn post ˆia anta˘anonco. g u Kvankam li certigis, ke li bezonas nur 12 signojn, nomitajn “gamoj”, li tamen uzis da ili multe pli multe, por ordigi multajn vortojn, helpajn verbojn kaj ideojn, kiujn li dividis en 3 ˆefajn apartaˆojn kaj poste ankora˘ en klasojn c  u kaj subklasojn, kaj al kiuj estis ankora˘ bezonaj diversaj linioj kaj punktoj. u La vortaro servas al ˆiu en lia propra lingvo, sed estas en sia konstruo tre c vasta, kaj kiel ajn genia la sistemo estas — ˆar nenia havis tian difinitecon c — , anka˘ tie ˆi la ellernado kostis multan kaj grandan laboradon. u c Post tio ˆi la bone konata en sferoj pedagogaj lingvisto Wolke, profesoro c de la universitato en S. Peterburgo, publikigis en la jaro 1797 en Dessa˘ sian u
karakterajn nombrojn k.c.

6.3. AL LA HISTORIO DE LA PROVOJ DE LINGVOJ

187

propran elpenson de interkomunikiˆa skriba lingvo, kiu konsistis en tio, ke g ˆiu lingvo postulis apartan leksikonon, kiu devis enhavi ˆiun vorton kun ˆiaj c c g formoj deklinaciaj kaj konjugaciaj; la vortoj sur ˆiu paˆo estis numeritaj per c g 1, 2, 3 k.c. kaj al ˆiuj sur la flanko estis aldonitaj la nombroj de la paˆoj kaj c g numeroj, sub kiuj tiu sama vorto estas trovebla en ˆiuj aliaj vortaroj. Oni tiel c en kiu ajn dezirita lingvo devis ion nur anstata˘ per literoj skribi per nombroj u de paˆoj kaj numeroj de la vortoj, tiam ˆiu, kiu volis legi la skribitan en alia g c lingvo, devis serˆi la enhavon en la vortaroj de tiu a˘ alia lingvo. Sed se ni c u konsideros, kiel mallerte, malfacile kaj multekoste tio ˆi devis esti, ni ne devas c ˆ se oni volus pretigi vortarojn miri, ke tia sistemo ne povis trovi amikojn. Car de nur ˆirka˘ 16 lingvoj, tiam, alkalkulante la nombron kaj la komon necesan c u apud ˆiu el ili, estus necesa loko de 135 literoj tipografiaj. Kaj tiu ˆi laboro, c c plendas Wolke, pli multe lin okupis, ol kiom li volus pro siaj aliaj laboroj. Al tio ˆi li eˆ ne pensis pri la sintakso de la lingvoj. El la ceteraj pazigrafiaj c c sistemoj, kiuj aperis ˆirka˘ la fino de la 18 centjaro, de Fry en London, de G. c u E. Busch en la “Jahrbuch des Fortschrittes der Wissenschaften”, kiel anka˘ u de Grotenfeld en Goettingen, la verko “Pasigraphie und Antipasigraphie” de J. S. Vater (Weissenfels kaj Leipzig 1799) estas la sola, kiu havas indon; ˆar c la a˘toro jam esprimas en ˆi la opinion, ke la pazigrafio estas rimedo por u g la interkomunikiˆo kaj komerco en malproksimaj landoj, kies lingvojn ni ne g komprenas, kaj ke tio ˆi estas la plej bona parto, kiun la pazigrafio povas c 6 atingi. En la komenco de la 19 centjaro ni trovas anta˘ ˆio Naether’on en Gouc erlitz, kiu en la jaro 1805 publikigis verkon, en kiu li faras la proponon uzi karakteran skribadon, kiu estus figura kaj prenita el la naturo. Sed ˆar ne c facile estas ellerni senfinan nombron da figuraj signoj, tial tiu ˆi simbola c skribado, tute malegala je la ˆistiamaj sistemoj, estas tre maloportuna kaj g malfacile uzebla. Prave sin levas kontra˘ tiu ˆi, kiel anka˘ kontra˘ ˆiuj u c u u c aliaj ˆistiamaj sistemoj, en bonege skribita kritika polemiko, la tiama reˆa g g Bavara centra konsilano de instruado ˆe la sekreta ministraˆo de internaˆoj c   ˆ en Munheno, Friedr. Immanuel Niethammer 7 , kiu tute vere venas al la konkludo, ke sur vojo simbola, ˆu ˆi estos signoj hieroglifaj a˘ nombraj a˘ signoj c g u u de sonoj (literoj), uzataj kiel signoj de pensoj, oni neniam povos veni al la celo. Sed tute ne intencante forˆeti la penson de norma lingvo, li fine venas al  la prudenta opinio, ke nur imitita al la lingvoj naturaj “fonetika vorta lingvo”
C. H. Wolke, Erklaerung, wie die wechselseitige Gedankenmittheilung allen kultivirten Voelkern des Erdkreises oder die Pasigraphie moeglich und ausueblich sei, ohne Erlernug irgend einer neuen, besonderen oder einer allgemeinen Wort — oder Zeichensprache. Dessau 1797. 7 F. J. Niethammer: Ueber Pasigraphik und Ideographik, Nuernberg, bei Karl Felssonecker, 1808.
6

188

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

povas solvi la problemon de lingvo tutmonda; anka˘ pli: tiu ˆi natura iro de u c ideoj alkondukas lin eˆ al la penso, ke devas esti eble elpensi skribadon, kiu c permesus, “pensadi sur la papero”, t. e. skribadi kun la rapideco de la pensado, — sekve “tempoˆparantan ideoskribadon a˘ pensodesegnadon”, kiun s u li nomis “Ideografiko”. Kiel oni tamen vidas el la pluaj partoj de lia traktato, tiu ˆi ideografiko devus kvankam elveni el la ideofoniko kaj per tio ˆi c c tuj fariˆi ideolaliko, tamen anka˘ lia idealo ˆajnas iri pli malproksimen, ol g u s nia nuna stenografio kaj la Volap¨k de Schleyer; sed estas sendube, ke per u sia skribado li pensas nian alfabetan skribadon de sonoj, kiel per sia lingvo li pensas lingvon vortan, similan je tiu, por kiu ni batalas. 8 ˆ Ciuj tiuj ˆi kaj aliaj provoj rilate la praktikan utilon alkondukis tiel same c malmulte al ia rezultato, kiel la jam dirita voko de la Kopenhaga akademio, kaj de tiu tempo (1811) ˆis la nuna (esceptinte: “Le polyglotte improvise ou g l’art d’ecrire les langues sans les apprendre” de A. Renzi en Parizo 1840 kaj la pazigrafio de Sunderwall en Svedujo kaj la “New universal cipher language” 1874 de unu ne nomita a˘toro en Londono) ni havas nenion pli por noti. u Por tio la plej novaj pazigrafiistoj, pri kiuj ni nun parolos, nome: barono de Gablenz, Moses Paic, Don Sinibaldo de Mas kaj Anton Bachmaier, kiel anka˘ Albert Walter — staras pli alte, ol iliaj anta˘irantoj, a˘ en rilato de u u u la konstruo, a˘ en rilato de facileco de la metodo. u La konstruo de la “Gablenzographia kaj Gablenzolalia” de barono de Gablenz estas grandioza. Anta˘ ˆio li penis per aparta alfabeto la˘ 33 diveruc u saj lingvoj en tiom same da ˆlosiloj solvi la problemon por la mondo lingvista s skribadi tiel, kiel oni parolas. Li verkis gramatikon kaj vortaron, kiu pleje konsistas el vortoj unusilabaj. Sed kiel ajn bonega lia laboro estus, tre granda estas la malfacileco ellerni la 33 kaprompantajn ˆlosilojn. Al tio ˆi li tamen s c ne turnis atenton, ke la popoloj orient-Aziaj ne tre facile povas elparoladi la e˘ropajn konsonantojn, nome, la “r”, kiun li precipe multe uzas en siaj u nomoj de nombroj (ra 1, re 2, ri 3, ro 4, ru 5). Kvankam la provoj de la pazigrafio de Gablenz por la praktika vivo ne ta˘gas, li tamen montris, ke li u bone konas la spiriton de la lingva scienco. En la jaro 1863 samtempe kun la proponoj de Grimm en Konstantinopolo aperis la verko de Don Sinibaldo de Mas, pri kiu anka˘ estas iom parolite en la jam diritaj lekcioj de Max u Mueller; ˆi aperis samtempe en Londono, Parizo kaj Lejpcigo kaj meritas g atenton pro sia sistemo. Sed jam la difino, kiun li donas al ni pri ideografio: “L’ideographie est l’art d’ecrire avec des signes qui representent des idees et non avec des mots (sons) d’une langue quelconque” ankora˘ unu fojon monu
J. Zach. Naether, Versuch einer ganz neuen Erfindung von Pasigraphie oder die Kunst zu schreiben und zu drucken, dass es von allen Nationen der ganzen Welt in allen Sprachen eben so leicht gelesen werden kann als die Zahlencharaktere 1, 2, 3; in Form einer Sprachlehre oder Grammatik nebst 20 pasigraphischen Uebungen. Goerlitz 1805.
8

6.3. AL LA HISTORIO DE LA PROVOJ DE LINGVOJ

189

tras, ke oni ˆiam ankora˘ sin movadis sur la malvera vojo, kiu ˆis nun ne c u g kondukis al la celo kaj anka˘ neniam al ˆi kondukos. Elirante el la penso, ke u g la signoj de nombroj en la aritmetiko kaj algebro por tiuj popoloj, kiuj ilin uzas, estas nenio alia, ol signoj ideografiaj, li penas elmontri, ke 500 milionoj ˆ ˆ da homoj, la Japanoj, Kohinhinanoj, Tonkinanoj sin komprenas reciproke nur per unu sama skribado kaj uzas ˆin ˆiutage. Kaj kio ˆi estas alia, ol g c g ˆ oni tiel povos ankora˘ dubi la eblecon de tiu ˆi sissignoj ideografiaj? Cu u c ˆ temo? Cu ni estus nekapablaj fari tion, kion faras la Azianoj, kiam ni ja kredas, ke ni staras multe pli alte, ol ili? — La eblecon de la uzado anka˘ u ni ne dubas, sed ni anka˘ ne dubas la malfacilecon de la enkondukado. La u ˆ Hinoj laboru multajn jarojn super la lernado de sia skriba lingvo kun ˆiaj g 40000 diversaj signoj — ni okcidentuloj jam de anta˘e havas nian hereditan u de la feniko-hebreoj fonetikan skribadon alfabetan, kiu donas al ni la eblon el 23 literoj formi multajn milionojn da sonoj, kiuj, estas vere, ne povas esti nomataj vortoj, se kun ili ne estas ligataj difinitaj ideoj (komprenaˆoj). Sed  el tio ˆi almena˘ sekvas, ke ni povas krei al ni neniajn pli riˆajn kaj pli prakc u c tikajn reprezentantojn por la grandioza diverseco de niaj ideoj, ol la vortojn de lingvo, kiuj ˆiuj estas kunmetitaj nur el malmultaj sonoj fundamentaj. c Kaj ni devus nun ree nin turni al la senmovaj egiptaj a˘ hinaj signoj figuuˆ raj, kiuj estas fonditaj ankora˘ sur la primitiva senta pririgardado kaj nur u kun grandaj malfacilaˆoj permesas la prezentadon de abstraktaˆo! — Don   Sinibaldo de Mas prenas por ˆiu “ideo” unu signon, pruntitan el la muzika c nota sistemo, nur kun la diferenco, ke li donas ne efektivajn notojn en ˆiuj c iliaj nuancoj. La signon fundamentan formas noto kvarono, kaj la˘ tio, ˆu u c g ˆi staras sur tiu a˘ alia linio, ˆi ˆanˆas sian signifon kiel substantivo, verbo, u g s g adjektivo k. c., kaj en simila maniero estas esprimataj ˆiuj formoj de la grac matiko. Kiel ajn facila tiu ˆi sistemo ˆajnas je la unua rigardo, tamen tre c s balda˘ montrigas, ke la signoj por universala uzado estas tro komplikitaj. u Unu jaron poste Moses Paic, Serbo el Zemlin, publikigis pazilalion kaj pazigrafion. (Pli detale v. en la verko de D-ro Wild.) Li uzis sole ciferojn, por esprimi ˆiujn vortojn la˘ iliaj elementaj ideoj, tiel ke difinita vorto aperas c u ˆiam esprimata per difinita cifero. Tiel li uzas la nombrajn signojn de 1 ˆis c g 999 por ˆiuj gramatikaj fleksioj; la nombroj komencante de 1000 estas la c pazigrafiaj signoj de ideoj. La apudaj komprenaˆoj de komuna ideo, la vortaj  aliformaˆoj kaj devenaˆoj estas formataj per aldonado de pluaj nombroj al   la nombroj de la ideoj per signoj de aldonado a˘ deprenado. Tiel ekzemple u 3243 signifas la komunan ideon de aˆetado, kaj tiam 3243 + 10 = aˆetanto, c c 3243 + 13 = la aˆetanto, 3243 + 101 = la aˆetantoj k. c. El sia pazigrafio c c M. Paic faras pazilalion per tio, ke li por la apartaj nombroj metas literojn kaj por “+” = “m”, por “–” = “n”; ekzemple: 3243 + 10 = aˆetanto = c “fegimanos”, 3243 + 20 = aˆetantino = “fegimenos” , 3243 + 40 = aˆeto = c c

190

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

“fegimonos” k. c. k. c. Oni tiel vidas, ke anka˘ Paic fine en simila maniero kiel Wilkins venus u al la ˆusta, nome al skribado kaj lingvo sona, kvankam Wilkins tuj en la g komenco laboris kun literoj, dum Paic kun ciferoj. Li anka˘ pensis, ke por u la ordinaroj aferoj de la vivo estas sufiˆa la ellernado de 1000 signoj de c ideoj, kiuj kun la plej granda facileco per helpo de la devenigitaj apudaj ideoj povas esti alkondukitaj al 10000. Sed jam D-ro Wild rimarkis, ke tiu ˆi sistemo postulas tro grandan pripensadon, por povi esti enkondukita en c la ordinaran interkomunikiˆon kun malproksimaj popoloj. Li opiniis anka˘, g u ke se la pazigrafio estus enkondukebla ˆe la Aziaj popoloj, oni devus preni c por fundamento ne la ellaboritajn lingvojn E˘ropajn, sed ni devus por tio u ˆ ˆi krei pazigrafion multe pli facilan, ol eˆ la hina; kaj, apogante sin sur c c tiun ˆi principon, la lasta partiano de la ideo pazigrafia, Anton Bachmaier c ˆ en Munheno, ˆefo de unu tiea granda komerca firmo, jam en la jaro 1852 c konstruis novan sistemon de pazigrafio, kiu en komparo kun la anta˘e nomitaj u distingas sin per ekstrema simpleco. Bachmaier anka˘ fondis sian sistemon sur la signoj de la nombroj, ˆar ˆiuj u c c komercaj popoloj posedas la sistemon de la 10 signoj de nombroj, kvankam iliaj formoj eˆ estas malegalaj. Anka˘ tiuj ˆi signoj povas esti skribataj la˘ ˆiuj c u c uc direktoj, ne sole horizontale de maldekstre al dekstre, kiel ˆe la E˘ropanoj, c u sed anka˘ de dekstre al maldekstre, kiel ˆe la Mahometanoj, a˘ de supre al u c u malsupre, kiel ˆe la Orientazianoj, kaj al tio ˆi ili estas facile prezenteblaj c c per skribado, presado kaj telegrafo. Bachmaier esprimas ˆiun komprenaˆon c  per nombro, ne uzas difinitan artikolon, sed por la artikolo nedifinita la nombron 1, kaj signas la multenombron per substrekado de la nombro de la ideo. La substantivoj estas sen sekso kaj deklinacio. La gradoj de komparo estas distingataj per unu a˘ du punktoj metitaj super la nombro de la ideo, u la nombronomoj fundamentaj per supre metitaj, la nombronomoj ordaj per malsupre metitaj punktoj. La verbo estas uzata nur en la modo nedifinita (infinitivo), la estonta tempo estas esprimata per superstrekado, la tempo pasinta per trastrekado de la nombro de la ideo k. c. La plej konataj nomoj propraj kaj geografiaj ricevis en la vortaroj apartajn nombrojn. Bachmaier lasis jam en 18 lingvoj prepari provajn ekzemplerojn de tiaj vortaroj, super kiuj laboris la konata lingvisto profesoro Ignatz Gaugengigl kaj la privata inˆ struitulo Wilh. Stephanus. Al tio ˆi formiˆis en Munheno centra societo por c g pazigrafio, al kiu apartenis unuaklasaj instruituloj, kiel la germana Mezzofanti, Pf. Richter, kiu paroladis en 34 lingvoj, Pf. Lauth, la glora egiptologo, D-ro Wild, Ja bonega naciekonomiisto kaj statistikisto kaj multaj aliaj, kiel anka˘ la barono von Gablenz en Dresdeno, Don Sinibaldo de Mas kaj Paic u estis honoraj membroj de ˆi. g Malgra˘ ke la sistemo de Bachmaier estis ekstreme simpla, uzante nur 9 u

6.3. AL LA HISTORIO DE LA PROVOJ DE LINGVOJ

191

komunajn kaj 6 apartajn signojn, kaj eˆ jam turnis sur sin la okulojn de la c registaroj, tiel ke jam estis intencita universala kongreso, kiu devis havi lokon en Parizo, tamen la entrepreno ree perdiˆis sen rezultato. Kaj kial? — Se g g ˆin anka˘ sonoraj ka˘zoj, la elsekiˆo de materialaj fontoj, anta˘ ˆio pereigis, u u g uc tamen la veran ka˘zon oni devas serˆi pli profunde, ˆi kuˆas en la sistemo u c g s ˆ mem. Gi nome estis konstruita sur sablo, kiel la sistomoj de ˆiuj anta˘irantoj c u de 200 jaroj, ˆar la plej simplan kaj plej facilan oni la plej malfacile trovas. c Tamen oni ne devas pensi, ke sistemo en tiel alta grado simpligita, kiel la sistemo de Bachmaier, kvankam ˆi ne portis en si la fundamenton por lingvo g tutmonda, foriris el la mondo, alportinte nenian utilon. Bachmaier diris mem en la anta˘parolo al siaj pazigrafiaj vortaroj: “Estas kompreneble, ke tiu ˆi u c skriba maniero de komunikiˆo neniam estos egala al la bonaˆoj de lingvo; g  tamen por la komunikiˆo kun tiuj, kies lingvon oni no komprenas (kiu homo g komprenas ˆiujn lingvojn!) ˆi estas ekstreme grava helpo”. Efektive tiu ˆi c g c sistemo por mallongaj notoj komercaj, por sciigoj de gazetoj kaj precipe por telegramoj al ˆiuj landoj de la mondo montriˆis uzebla. La “Sistemo c g ˆifrada kaj telegrafada de A. Walter en Winterthur”, kiu en trimembraj kuc nigoj de literoj de “aaa” ˆis “zzz” kune kun kelkaj ciferoj por la plej necesaj g gramatikaj rilatoj, en maniero de sekreta skribado prezentas ˆiujn necesajn c ideojn en formo tabela, donas en ˆiu okazo por ˆifraj telegramoj ˆparon de c c s kostoj ˆis 40 0/0 en komparo kun vortaj telegramoj en la lingvo germana; g sed por lingvo tutmonda, kiel por parolado tiel anka˘ por skribado, anka˘ al u u g ˆi mankas la natura fundamento, ˆar eˆ Mezzofanti ne povus teni en la kapo c c tiujn ˆi kunligojn de literoj, kiuj anka˘ tie ˆi devas servi anstata˘ vortoj. Al c u c u tio ˆi ili estas neelparoleblaj kaj tial por la buˆa interkompreniˆado tute ne c s g uzeblaj. Anka˘ la verkado de vortaroj jam en unu lingvo estas ligita kun u grandegaj laboroj kaj malfacilaˆoj, ne parolante jam pri kelkaj kaj multaj  lingvoj. (Tie ˆi la a˘toro finas la historion de la diversaj provoj kaj transiras c u al la priskribo de la sistemo Volap¨k, de kiu li en tiu tempo estis ankora˘ u u varmega partiano, trovante ˆin la plej bona el ˆiuj tiam faritaj provoj. Ni g c jam rakontis [v. No. 10 de “La Esperantisto” 1890], kiel post la apero de la sistemo “Esperanto” la a˘toro forlasis Volap¨kon kaj transiris kun plena u u entuziasmo al “Esperanto”, de kiu ˆis la fino de sia vivo li restis varmega g batalanto. — Ni devas ankora˘ aldoni, ke la nun alportita artikolo ne estas u plena historio de ˆiuj provoj de lingvo tutmonda; volante skribi nur gazetan c artikolon kaj ne dikan detalan verkon, la a˘toro parolis nur pri parto de la u proponitaj sistemoj, kaj anka˘ pri ˆiuj el tiuj ˆi li diris nur kelkajn vortojn. u c c La efektiva nombro de la diversaj projektoj, faritaj en la lastaj 200 jaroj, estas pli ol 150).

192

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

6.4

Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo internacia

Raporte-verkita de anonima a˘toro kaj legita (en formo iom ˆanˆita kaj u s g mallongigita) de s-ro L. de BEAUFRONT en la kongreso de l’Association Francaise pour l’Avancement des Sciences (Parizo, 1900). I ˆ Ciuj ideoj, kiuj estas ludontaj gravan rolon en la historio de la homaro, havas ˆiam tiun saman egalan sorton: kiam ili ekaperas, la samtempuloj c renkontas ilin ne sole kun rimarkinde obstina malkonfido, sed eˆ kun ia c neklarigebla malamikeco; la pioniroj de tiuj ˆi ideoj devas multe batali kaj c multe suferi; oni rigardas ilin kiel homojn frenezajn, infane malsaˆajn, a˘ g u fine eˆ rekte kiel homojn tre malutilajn. Dum la homoj, kiuj okupas sin je c ˆia plej sencela kaj senutila sensencaˆo, se ˆi nur estas en modo kaj konforma c  g al la rutinaj ideoj de la amaso, ˆuas ne sole ˆiujn bonojn de la vivo, sed g c anka˘ la honoran nomon de “instruituloj” a˘ “utilaj publikaj agantoj”, la u u pioniroj de novaj ideoj renkontas nenion krom mokoj kaj atakoj; la unua renkontita tre malmulte lerninta bubo rigardas ilin de alte kaj diras al ili, ke ili okupas sin je malsaˆaˆoj; la unua renkontita gazeta felietonisto skribas pri g  ili “spritajn” artikolojn kaj notojn, ne preninte sur sin la laboron almena˘ u iom ekscii, super kio ili propre laboras; kaj la publiko, kiu ˆiam iras kiel c anaro da ˆafoj post la kriemuloj, ridas kaj ridegas kaj eˆ por unu minuto ne s c faras al si la demandon, ˆu ekzistas eˆ guto da senco kaj logiko en ˆiuj tiuj ˆi c c c c “spritaj” mokoj. Pri tiuj ˆi ideoj “estas modo” paroli ne alie, ol kun ironia c kaj malestima rideto, tial tiel agas anka˘ A kaj B kaj C, kaj ˆiu el ili timas u c enpensiˆi serioze eˆ unu minuton pri la mokata ideo, ˆar li “scias anta˘e”, ke g c c u “ˆi krom malsaˆaˆo enhavas ja nenion”, kaj li timas, ke oni iel alkalkulos lin g g  mem al la nombro de “tiuj malsaˆuloj”, se li eˆ en la da˘ro de unu minuto g c u provos rilati serioze al tiu ˆi malsaˆaˆo. La homoj miras, “kiamaniere en nia c g  praktika tempo povas aperi tiaj malsaˆaj fantaziuloj kaj kial oni ne metas g ilin en la domojn por frenezuloj”. Sed pasas kelka tempo. Post longa vico da batalado kaj suferoj la “bubojfantaziuloj” atingis la celon. La homaro fariˆis pli riˆa per unu nova grava g c akiro kaj eltiras el ˆi la plej vastan kaj diversforman utilon. Tiam la cirkong stancoj ˆanˆiˆas. La jam fortiˆinta nova afero ˆajnas al la homoj tiel simpla, s gg g s tiel “komprenebla per si mem”, ke la homoj ne komprenas, kiamaniere oni povis tutajn miljarojn vivi sen ˆi. Kiam la posteuloj legas la rakontojn pri g tio, kiel sin tenis kontra˘ la dirita ideo la samtempuloj de ˆia naskiˆo, ili u g g

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

193

absolute ne volas kredi kaj pensas, ke ˆion tion ˆi elpensis la historioskribanc c ˆ efektive”, ili diras, “la tuta toj pro mokado je la foririntaj generacioj. “Cu ˆ mondo tiam konsistis el idiotoj? Cu efektive ekzistis homoj, kiuj elpaˆadis s kontra˘ la pioniroj kun tiaj sensencaj kontra˘paroloj kaj la ceteraj homoj u u silentadis kaj la unua renkontita kvinjara infano ne diradis al tiuj kritikantoj: “sinjoroj, vi ja parolas teruran, sur nenio fonditan sensencaˆon, kies rebato  sin trovas ja tuj anta˘ via nazo!” ? Absolute nekompreneble! La historiistoj u certe trograndigas!” Legu la historion de naskiˆo de la kristaneco kaj de diversaj grandaj ideoj g en la regiono de moralo, filozofio kaj scienco; legu la historion de la eltrovo ˆ de Ameriko, de la enkonduko de fervojoj k. t. p. k. t. p. Cie tute tio sama. “Es ist eine alte Geschichte, doch bleibt sie immer neu”. La lumo aperas kiel necesa bezonataˆo al tiu, kiu staras malproksime, sed al la proksime starantaj  g ˆi tranˆas la okulojn kaj ili penas estingi ˆin. La ideo de Kolumbo, ke “devas c g ekzisti okcidenta vojo Hindujon”, ˆajnas al ni nun tiel simpla, tiel natura, kaj s ni simple ne volas kredi, ke povis iam ekzisti homoj, kiuj, sciante jam, ke la tero estas globo, povis dubi, ke al ˆia lando oni povas veni ne sole de oriento, c sed anka˘ de okcidento, kaj ke en tiu ˆi ne esplorita okcidento povas eble u c troviˆi ne konataj al ni interesaj landoj. Kiam ni legas tiujn kontra˘parolojn, g u kiujn oni tiam faradis al Kolumbo, ekzemple, ke neniu okcidenten de E˘ropo u veturis, sekve ˆi estas ne ebla, ke Dio malpermesis tion ˆi fari, ke la ˆipoj g c s malleviˆados malsupren kaj ne povos returne leviˆadi supren. . . k. t. p., g g — ni kontra˘vole demandas nin, kiamaniere homoj maturaˆaj povis paroli u g tiajn sensencaˆojn, pro kiuj en nia tempo ruˆiˆus ˆia infano. Kaj tamen en  gg c tiu tempo ˆuste tiuj ˆi naivaj kontra˘paroloj estis rigardataj kiel veroj, ne g c u ebligantaj ian dubon, kiel plej logika opinio de la tuta prudenta mondo, kaj la ideoj de Kolumbo estis kalkulataj kiel infanaˆo, kiu estas inda nenian atenton.  Kiam oni montris al la homoj la forton de la vaporo kaj ˆian uzeblecon, ˆajnis, g s ke kia prudenta homo povus ion kontra˘paroli kontra˘ ˆi? Kaj tamen kiom u ug da multjara batalado, suferoj kaj mokoj la elpensinto devis elporti! kaj eˆ c tiam, kiam fine prosperis jam atingi la celon, kiam en Anglujo jam dum tutaj tri jaroj la lokomotivoj kursadis kaj alportadis grandegan utilon, sur la kontinento de E˘ropo instruitaj homoj kaj eˆ tutaj instruitaj korporacioj, u c anstata˘ simple ekrigardi kaj konvinkiˆi, skribadis ankora˘ profundapensajn u g u traktatojn pri tio, ke konstruado de lokomotivoj estas infana entrepreno, ke g ˆi estas ne ebla, ke ˆi estas malutila k. t. p. Kio tio ˆi estas? ni demandas g c nin; ˆu tio ˆi estis ia ˆiuhoma epidemia idioteco? ˆu efektive ekzistis tiaj c c c c generacioj? Jes, ekzistis tiaj generacioj, kaj ni, kiuj nun miregas, ni en efektiveco estas ne pli bonaj ol ili, kaj niaj nepoj estos ne pli bonaj ol ni. ˆ Ciuj tiuj ˆi homoj kun iliaj indignige sensencaj kontra˘paroloj kaj atakoj c u estis tamen ne idiotoj, kvankam ili nun eble ˆajnas al ni tiaj. Ilia tuta kulpo s

194

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

konsistis nur en tio, ke, dank’ al la natura spirita inercio de ˆiu el ni, ili c a˘ tute ne volis prijuˆi la naskiˆantajn novajn aperojn, plivolante limigi u g g sin per sanosubtenanta ridado, a˘ alpaˆadis al la prijuˆado kun anta˘e jam u s g u preta konvinko, ke la afero proponata al ili estas neplenumebla, kaj ˆiujn c siajn argumentojn ili penadis konformigadi al tiu auta˘e farita decido, ne u rimarkante la tutan senfundamentecon de tiuj ˆi argumentoj, kaj kontra˘ la c u argumentoj de la defendantoj de la nova ideo ili fermadis sian cerbon per la plej fortikaj seruroj, kaj tial tiuj ˆi lastaj argumentoj, kiuj penadis pruvi la c eblecon de tio, devis ˆajni al tiuj inerciaj homoj tiel same infanaj, kiel al ni s nun ˆajnas iliaj tiamaj kontra˘paroloj. s u Al tiaj ideoj, kiuj al la samtempuloj ˆajnas senenhava fantazio kaj al la s posteuloj ˆajnas tia natura afero, ke ili ne komprenas, kiamaniere la homoj s miljarojn vivis sen ˆi, — al tiaj ideoj apartenas anka˘ la ideo de enkonduko g u de komuna lingvo por la komunikiˆoj inter diversaj popoloj. Kiam niaj posg teuloj legos en la historio, ke la homoj, tiuj ˆi reˆoj de la tero, tiuj ˆi plej c g c altaj reprezentantoj de la monda inteligenteco, tiuj ˆi duon-dioj, en la da˘ro c u de tutaj miljaroj vivis unuj apud la aliaj, ne komprenante unuj la aliajn, ili simple ne volos kredi. “Por tio ˆi oni ja bezonis nenian supernaturan forton, c ili diros; ˆiu el tiuj ˆi homoj posedis ja kolekton da kondiˆaj sonoj, per kiuj c c c li tute precize kompreniˆadis kun siaj plej proksimaj najbaroj, — kiel do ne g venis al ili en la kapon konsentiˆi inter si, ke unu el tiaj kolektoj da kondiˆaj g c sonoj estu enkondukita por la reciproka kompreniˆado inter ˆiuj, simile al tio, g c kiel por la plimulto de la kulturaj popoloj estis enkondukita jam longe unu kondiˆa kolekto da mezuroj, unu kondiˆa alfabeto, unuj kondiˆaj muzikaj c c c signoj k. t. p.!” Niaj posteuloj indignos, kiam ili ekscios, ke la homojn, kiuj penadis pri la enkonduko de komuna lingvo, la samtempuloj montradis per la fingroj, kiel maniulojn, bubojn, ne meritantajn la nomon de seriozaj homoj; ke pri tiuj ˆi homoj ˆiu malplenkapulo povis spritadi en la gazetoj, c c kiom li volis, kaj troviˆis neniu, kiu dirus al tiuj malplenkapuloj: “vi povas g trovi tiujn ˆi ideojn plenumeblaj a˘ ne plenumeblaj, — sed moki ilin, eˆ c u c ne konatiˆinte kun ili, estas honte, sinjoroj!” Kore ridegos niaj posteuloj, g kiam ili a˘dos tiujn naivajn kontra˘parolojn, kiujn multaj el niaj samtemu u puloj faradis kontra˘ la ideo de lingvo internacia entute kaj de lingvo arta u speciale. Simile al tio, kiel ni kun rideto de kompato rilatas al tiu el niaj pra-praavoj, kiu anta˘ kelke da miljaroj eble protestis kontra˘ la enkonduko u u de arta alfabeto, kriante kun la aplombo de instruitulo, sed tute senpruve, ke rimedo por la esprimado de niaj pensoj estas objekto organa, natura, kreita de la historio (skribado per hieroglifaj desegnaˆoj) kaj ne povanta “esti kreita  en kabineto”, — tiel niaj posteuloj, mokados tiujn niajn samtempulojn, kiuj nur pro tiu nenion diranta cirkonstanco, ke la nunaj lingvoj kreiˆis blinde g ˆ per si mem, a˘toritate certigas, ke lingvo ne povas esti kreita arte. “Gis nun u

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

195

ne estis, sekve ne povas esti!” — “Kiel mi povas kredi”, diros en la venonta centjaro ia dekjara lernanto al sia instruanto, “ke ekzistis homoj, kiuj neadis la eblecon de ekzistado de arta lingvo, kiam anta˘ ilia nazo tia lingvo jam u ekzistis, havis jam riˆan literaturon kaj bonege plenumadis jam en la prakc tiko ˆiujn funkciojn, kiujn oni povas postuli de lingvo internacia, kaj tiuj ˆi c c sinjoroj, anstata˘ babiladi ˆiam teorian sensencaˆon, bezonis nur malfermi u c  ˆ la okulojn kaj ekrigardi! Cu estas eble, ke homoj maturaˆaj parolus ˆiam g c frazistan sensencaˆon pri ia diferenco de la voˆaj organoj ˆe la popoloj, kiam  c c ˆiu infano vidis sur ˆiu paˆo membrojn de unu popolo, bonege parolantajn c c s en la lingvo de alia popolo!” Kaj la instruanto respondos: “ˆi estas efektive g nekredebla, kaj tamen ˆi tiel estis!” g Cetere en la nuna tempo en la afero de lingvo internacia la rutino kaj spirita inercio komencas iom post iom cedadi al la sana prudento. Jam longe tie a˘ aliloke en diversaj gazetoj kaj revuoj aperas artikoloj plenaj u de aprobo por la ideo mem kaj por ˆiaj batalantoj. Sed tiuj ˆi artikoloj g c estas ankora˘ senkuraˆaj, kvaza˘ la a˘toroj timas, ke oni ne elmetu ilin al u g u u ˆ publika malhonoro. Tiuj ˆi senkuraˆaj voˆoj perdiˆas en la la˘tega horo de c g c g u la kriistoj kaj mokistoj, tiel ke la grandega plimulto de la publiko, kutiminta iradi nur tien, kie oni krias la plej la˘te, kaj opiniadi ˆiun mokanton saˆulo, u c g ˆiun atakanton bravulo kaj ˆiun atakaton kulpulo, ˆiam ankora˘ rigardas la c c c u ideon de lingvo internacia kiel sensencan infanan fantazion. Tiun ˆi publikon c ˆ konvinkos konvinki ni ne entreprenas, ˆar ˆiuj niaj vortoj pereus vane. Gin c c nur la tempo. Morga˘ ˆi al la pioniroj de la ideo konstruos monumentojn kun ug tia sama anara sento, kun kiu ˆi hodia˘ superˆetas ilin per koto. Nia parolo g u  estas difinita nur por tiuj, kiuj provis rilati al nia ideo kun juˆo memstara, g sed sub la influo de diversaj a˘ditaj opinioj perdis la egalpezon, ne scias, u kiel ili devas sin teni, dezirus kredi kaj samtempe turmentiˆas per konstantaj g duboj. Por ili ni tie ˆi analizos la demandon, ˆu efektive ni, la amikoj de c c la ideo de lingvo internacia, laboras por ia utopio, kaj ˆu minacas al ni la c danˆero, ke ˆiuj niaj laboroj pereos vane, kiel kredigas niaj kontra˘uloj, a˘ g c u u ˆu ni iras al celo klare difinita, senduba kaj nepre atingota. c Ni scias, estimataj a˘skultantoj, ke vi kutimis rilati kun estimo nur al tiaj u argumentoj, kiuj estas plenigitaj per multo da citatoj, traplektitaj per multo da la˘taj a˘toritataj nomoj kaj brilas per amasego da alteflugaj kvaza˘u u u sciencaj frazoj. Ni avertas vin, ke ˆion tion ˆi vi en nia parolo ne trovos. Se c c vi trovas atentinda nur tion, kio estas ligita kun la˘taj nomoj, legu ian verkon u pri lingvo internacia, kaj vi trovos tie longan serion da gloraj kaj a˘toritataj u scienculoj, kiuj laboris por la ideo de lingvo internacia. Sed ni tie ˆi forlasos c ˆian superfluan balaston kaj parolos al vi nur en la nomo de la nuda logiko. c Ne turnu atenton sur tion, kion diras Petro a˘ Johano, sed pripensu mem. Se u niaj argumentoj estas ˆustaj, akceptu ilin, — se ili estas malˆustaj, forˆetu g g 

196

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

ilin, se eˆ miloj da la˘taj nomoj starus post ili. c u Ni analizos sisteme la sekvantajn demandojn: 1) ˆu lingvo internacia estas c bezona; 2) ˆu ˆi estas ebla en principo; 3) ˆu ekzistas espero, ke ˆi efektive c g c g estos enkondukita praktike; 4) kiam kaj kiamaniere tio ˆi estos farita kaj kia c lingvo estos enkondukita; 5) ˆu nia nuna laborado kondukas al ia difinita c celo, a˘ ni agas ankora˘ blinde kaj riskas, ke nia laborado pereos vane, kaj u u prudentaj homoj devas ankora˘ sin teni flanke de ni, ˆis “la afero klariˆos”. u g g II ˆ Cu lingvo internacia estas bezona? Tiu ˆi demando per sia naiveco elc vokos ridon ˆe la estontaj generacioj, tiel same kiel niaj samtempuloj ekridus c ekzemple ˆe la demando “ˆu poˆto estas bezona”? La plimulto de la inc c s teligenta mondo jam nun trovos tiun ˆi demandon tute superflua; tamen c pro konsekvenco ni metas tiun ˆi demandon dank’al tio, ke ekzistas ankora˘ c u multe da homoj, kiuj respondas je tiu ˆi demando per “ne”. La sola moc tivo, kiun kelkaj el tiuj ˆi homoj elmetas, estas sekvanta: “lingvo internacia c detruos la lingvojn naciajn kaj la naciojn”. Ni konfesas, ke kiom ajn ni rompis al ni la kapon, ni neniel povis kompreni, en kio nome konsistus la malfeliˆo por la homaro, se en unu bela tago montriˆus, ke ne ekzistas jam c g plu nacioj kaj lingvoj naciaj, sed ekzistas nur unu ˆiuhoma familio kun unu c ˆiuhoma lingvo. Sed ni supozu, ke tio ˆi efektive estus io terura, kaj ni c c rapidos trankviligi tiujn ˆi sinjorojn. Lingvo intornacia deziras nur doni al c la homoj de malsamaj popoloj, kiuj staras unu anta˘ alia kiel mutuloj, la u eblon komprenadi unu alian, sed ˆi neniel intencas enmiksiˆi en la internan g g vivon de la popoloj. Timi, ke lingvo internacia detruos la lingvojn naciajn, estas tiel same ridinde, kiel ekzemple timi, ke la poˆto, kiu donas al homoj s malproksimaj unu de alia la eblon komunikiˆadi, minacas neniigi la buˆajn g s interparoladojn inter la homoj! “Lingvo internacia” kaj “lingvo tutmonda” estas du tute malsamaj objektoj, kiujn miksi inter si oni neniel devas. Se ni supozus, ke fariˆus iam kunfluiˆo de la homoj en unu ˆiuhoman popolon, g g c en tiu ˆi “malfeliˆo” (kiel nomos ˆin la naciaj ˆovinistoj) estos kulpa ne la c c g s lingvo internacia, sed la aliiˆintaj konvinkoj kaj opinioj de la homoj. Tiam g efektive la lingvo internacia faciligos al la homoj la atingon de tio, kio anta˘e u estos principe decidita de ili kiel dezirinda; sed se la celado al kunfluiˆo ne g naskiˆos ˆe la homoj memstare, la lingvo internacia per si mem certe ne vog c los altrudi al la homoj tian unuiˆon. Lasante tute flanke la demandon pri la g dezirindeco a˘ nedezirindeco de nacia ˆovinismo, ni notos nur tion, ke celadon u s al lingvo internacia ne devas escepti eˆ la plej varmega blinda ˆovinismo; ˆar c s c la rilato inter celado al lingvo internacia kaj inter nacia ˆovinismo estas tia s sama, kiel inter nacia patriotismo kaj amo al sia familio: ˆu iu povas diri, c

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

197

ke la pligrandigo de reciprokaj komunikiˆoj kaj interkonsentoj inter homoj g de tiu sama lando (celado patriota) minacas per io al la amo familia? Per si mem la lingvo internacia ne sole ne povas malfortigi la lingvojn naciajn, sed kontra˘e, ˆi sendube devas konduki al ilia granda fortiˆado kaj plena eku g g florado: dank’ al la neceseco ellernadi diversajn fremdajn lingvojn, oni nun malofte povas renkonti homon, kiu posedus perfekte sian patran lingvon, kaj la lingvoj mem, konstante kunpuˆiˆante unuj kun la aliaj, ˆiam pli kaj pli sg c konfuziˆas, kripliˆas kaj perdas sian naturan riˆecon kaj ˆarmon; sed kiam g g c c ˆiu el ni devos ellernadi nur unu fremdan lingvon (kaj ankora˘ tre facilan), c u ˆiu el ni havos la eblon ellerni sian lingvon fonde, kaj ˆiu lingvo, liberiˆinte de c c g la premado de multaj najbaroj kaj konservinte plene por si sola ˆiujn fortojn c de sia popolo, disvolviˆos balda˘ plej potence kaj brile. g u La dua motivo, kiun elmetas la malamikoj de lingvo internacia, estas la timo, ke kiel lingvo internacia estos eble elektita ia el la lingvoj naciaj kaj ke tiam la homoj ne alproksimiˆos al si reciproke, sed simple ia unu popolo disg premos kaj englutos ˆiujn aliajn popolojn, dank’ al la grandega superforto, c kiujn ˆi ricevos super ˆiuj aliaj popoloj. Tiu ˆi motivo estas ne tute senfung c c damenta; sed ˆi povas esti elmetita nur kontra˘ tia a˘ alia nepripensita kaj g u u malˆusta formo de lingvo internacia. Tiu ˆi motivo kompreneble perdas ˆian g c c signifon, se ni turnos atenton, ke lingvo internacia povas esti kaj estos nur ia ne˘trala lingvo, kiel ni malsupre montros. u Sekve se ni lasos por kelka tempo flanke la demandon pri la ebleco a˘ u neebleco de la enkonduko de lingvo internacia (pri tiu ˆi punkto ni parolos c malsupre), se ni supozos, ke la enkonduko de tia lingvo dependas nur de nia deziro, kaj se ni esceptos ian kriantan erarpaˆon en la elekto de la lingvo, s ˆiu devas konsenti, ke pri malutilo de lingvo internacia neniel povas esti eˆ c c la plej malgranda parolo. Sed la utilo, kiun tia lingvo alportus al la mondo, estas tiel grandega kaj videbla por ˆiu, ke pri tio ˆi ni propre ne bezonus c c paroli. Tamen kelke da vortoj ni diros pri tio ˆi, se eˆ simple pro pleneco de c c nia analizo. ˆ Cu vi ekpensis iam pri tio, kio propre levis la homaron tiel neatingeble alte super ˆiuj aliaj bestoj, kiuj ja en efektiveco estas konstruitaj la˘ tiu c u sama tipo, kiel la homo? La tutan nian altan kulturon kaj civilizacion ni dankas nur al unu objekto: al la posedado de lingvo, kiu ebligis al ni la interˆanˆadon de pensoj. Kio estus kun ni, fieraj reˆoj de la mondo, se ni ne s g g povus lingve komunikiˆadi unuj kun aliaj, se sian tutan scion kaj inteligenteg con ˆiu el ni devus de la komenco mem ellaboradi al si mem, anstata˘ faradi c u uzon — dank’ al interˆanˆo de pensoj — de la jam pretaj fruktoj de la sperto s g kaj diversaj scioj de tutaj miljaroj, de tutaj milionoj kaj miliardoj da aliaj similaj al ni kreitaˆoj? Ni tiam eˆ per unu plej malgranda ˆtupeto ne starus  c s pli alte ol tiuj diversaj bestoj, kiuj nin ˆirka˘as kaj kiuj estas tiel sensaˆaj c u g

198

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

kaj senhelpaj! Forprenu de ni la manojn kaj la piedojn kaj kion vi volas, sed lasu al ni nur la povadon interˆanˆadi la pensojn, — kaj ni restos tiuj samaj s g reˆoj de la naturo kaj ni konstante kaj senfine perfektiˆados; sed donu al ˆiu g g c el ni eˆ centon da manoj, donu al ni eˆ centon da diversaj ˆis nun ne konataj c c g sentoj kaj povoj, sed forprenu de ni la povon de interˆanˆado de pensoj — s g kaj ni restos sensaˆaj kaj senhelpaj bestoj. Sed se la tre neplena kaj tre g limigita ebleco de interˆanˆo de pensoj havis por la homaro tian grandegan s g signifon, ekpensu pri tio, kian grandegan kaj kun nenio kompareblan utilon donus al la homaro tiu lingvo, kiu farus la interˆanˆadon de pensoj plena, kaj s g dank’ al kiu ne sole A havus la eblon kompreniˆadi kun B, C kun D, E kun g F, sed ˆiu el ili povus kompreniˆadi kun ˆiu el la aliaj! Tuta cento da plej c g c grandaj elpensoj ne faros en la vivo de la homaro tian grandan kaj bonfaran revolucion, kian faros la enkonduko de lingvo internacia! Ni prenu kelkajn malgrandajn ekzemplojn. Ni penas tradukadi la verkojn de ˆiu nacio en la c lingvojn de ˆiuj aliaj nacioj; sed tio ˆi englutas ja neproduktive grandegan c c multon da laboroj kaj mono kaj tamen malgra˘ ˆio ni povas traduki nur la uc plej sensignifan parton de la homa literaturo, kaj la grandega plimulto de la homa literaturo kun riˆaj provizoj da diversaj pensoj por ˆiu el ni restas c c neakirebla. Sed kiam ekzistus lingvo internacia, tiam ˆio, kio aperas en la rec giono de la homa penso, estus tradukata nur en tiun ˆi unu ne˘tralan lingvon c u kaj multaj verkoj estus skribataj rekte en tiu ˆi lingvo, kaj ˆiuj produktoj c c de la homa spirito fariˆus akireblaj por ˆiu el ni. Por la perfektigado de tiu g c a˘ alia branˆo de la homaj scioj ni aranˆas sur ˆiu paˆo internaciajn kongreu c g c s sojn, — sed kian mizeran rolon ili ludas, kiam partopreni en ili povas ne tiu, kiu efektive kun utilo dezirus ion a˘di, ne tiu, kiu efektive ion gravan volus u komuniki, sed nur tiu, kiu scias babiladi en kelkaj lingvoj. Nia vivo estas mallonga kaj la scienco estas vasta; ni devas lerni, lerni, lerni! Al la lernado ni povas dediˆi nur parton de nia mallonga vivo, nome niajn infanajn kaj c junulajn jarojn; sed ho ve! granda parto de tiu ˆi kara tempo foriras tute c neproduktive por la ellernado de lingvoj! Kiom multe ni gajnus, se, dank’ al ekzistado de lingvo internacia, ni povus la tutan tempon, dediˆatan nun c al la neproduktiva lernado de lingvoj, dediˆi al la lernado de efektivaj kaj c pozitivaj sciencoj! Kiel alte tiam leviˆus la homaro!. . . g Sed ni ne parolos plu pri tiu ˆi punkto, ˆar kiel ajn ˆiu el niaj a˘skultantoj c c c u rilatus al tiu a˘ alia formo de lingvo internacia, ni dubas, ˆu troviˆos inter u c g ili eˆ unu, kiu dubus la utilecon mem de tia lingvo. Sed ˆar al multaj homoj, c c kiuj ne kutimis donadi al si precizan kalkulon pri siaj simpatioj kaj antipatioj, ordinare ˆajnas, ke se ili ne aprobas tiun a˘ alian formon de ia ideo, ili nepre s u devas ataki la ideon mem entute, — tial ni, pro sistemeco de nia analizo, petas ˆiun el la estimataj a˘skultantoj anta˘ ˆio noti al si bone en la memoro, ke c u uc pri la utileco de lingvo internacia entute — se tia estus enkondukita — li ne

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

199

dubas. Ekmemoru do, sinjoroj, bone la unuan konkludon, al kiu ni venis, notu al vi kaj ekmemoru, ke kun tiu ˆi konkludo vi konsentas, nome: c La ekzistado de lingvo internacia, per kiu povus kompreniˆadi inter si la g homoj de ˆiuj landoj kaj popoloj, alportus al la homaro grandegan utilon. c III Nun ni transiros al la dua demando: “ˆu lingvo internacia estas ebla?” c Anka˘ pri tio ˆi nenia senanta˘juˆa homo eˆ unu minuton povas dubi, ˆar ne u c u g c c sole ne ekzistas eˆ la plej malgrandaj faktoj, kiuj parolus kontra˘ tia ebleco, c u sed ne ekzistas eˆ la plej malgrandaj ka˘zoj, kiuj devigus eˆ unu minuton c u c dubi pri tia obleco. Ekzistas en efektiveco homoj, kiuj kun scienca aplombo kredigas, kvaza˘ lingvo estas objekto natura, organa, kiu dependas de apartaj u fiziologiaj ecoj de la organoj de parolo de ˆiu popolo, de la klimato, heredeco, c kruciˆado de rasoj, historiaj kondiˆoj k. t. p. Kaj al la amaso tiaj instruitaj g c paroloj tre imponas, precipe se ili en sufiˆa mezuro estas traplektitaj per c ˆ diversaj citatoj kaj per misteraj por la amaso terminoj tehnikaj. Sed homo klera, kiu kuraˆas havi propran juˆon, scias ja tre bone, ke ˆio tio ˆi estas nur g g c c senenhava pse˘do-scienca babilado, kiu havas nenian sencon kaj kiun rebati u povus tre facile la unua renkontita infano. El la ˆiutaga sperto ni ˆiuj ja scias c c tre bone, ke se ni prenos infanon el kiu ajn lando a˘ nacio kaj de la tago de u g ˆia naskiˆo edukados ˆin inter personoj de nacio tute fremda kaj eˆ antipoda g g c por ˆi, ˆi parolados en la lingvo de tiu ˆi nacio tiel same bonege kaj pure, g g c kiel ˆiu natura filo de tiu ˆi nacio. Se por homo maturaˆa estas ordinare c c g malfacile ellerni fremdan lingvon, tio ˆi ja tute ne venas de la konstruo de c liaj organoj de parolo, sed simple de tio, ke li ne havas paciencon, ne havas tempon, ne havas instruantojn, ne havas rimedojn k. t. p. Tiu ˆi sama c maturaˆulo renkontus ja tiujn ˆi samajn malfacilaˆojn ˆe la ellernado de sia g c  c hejma lingvo, se li en la infaneco ne estus edukita en tiu ˆi lingvo, sed devus c ellernadi ˆin per helpo de lecionoj. Fine ˆiu klera homo ja anka˘ nun devas g c u ellernadi kelkajn fremdajn lingvojn, kaj li certe ne elektas tiujn lingvojn, kiuj kvaza˘ estas konformaj al liaj organoj de parolado, sed nur tiujn, kiujn u li bezonas; estas sekve nenio neebla en tio, ke anstata˘ ke ˆiu lernas diversajn u c lingvojn, ˆiuj ellernadu unu saman lingvon kaj sekve povu komprenadi unu c alian. Se eˆ ˆiu posedus la komuneakceptitan lingvon ne en plena perfekteco, cc eˆ tiam la demando de lingvo internacia estus jam decidita kaj la homoj ˆesus c c staradi unu anta˘ alia kiel surda-mutaj. Kaj oni devas ja memori, ke se ˆie u c estus sciate, ke por komunikiˆoj kun la tuta mondo oni devas ellerni nur g unu lingvon — ˆie ekzistus multego da bonaj instruistoj de tiu ˆi lingvo, da c c specialaj lernejoj, ˆiu ellernadus tiun ˆi lingvon kun la plej granda volonteco c c kaj fervoreco, kaj fine ˆiuj gepatroj alkutimigadus siajn infanojn al tiu ˆi c c

200

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

lingvo en la infaneco, paralele kun la patra lingvo. Sekve, lasante dume flanke la demandon pri tio, ˆu la homoj volos elekti ian unu lingvon por la c rolo de internacia kaj ˆu prosperos al ili veni al interkonsento pri tiu ˆi elekto, c c ni dume konstatas tiun fakton, kiu kun plena sendubeco sekvas el ˆio, kion ni c diris supre, nome, ke la ekzistado mem de lingvo internacia estas tute ebla. Notu do al vi bone en la memoro tiujn du sendubajn konkludojn, al kiuj ni venis ˆis nun, nome: g 1. Lingvo internacia alportus al la homaro grandegan utilon; 2. La ekzistado de lingvo internacia estas plene ebla. IV ˆ Cu lingvo internacia estos iam enkondukita? Se ni venis al la konkludo, ke lingvo internacia alportus al la homaro grandegan utilon kaj ke ˆia ekzisg tado estas ebla, el tiuj ˆi du konkludoj jam per si mem elfluas la konkludo, c ke tia lingvo pli a˘ malpli frue nepre estos enkondukita, ˆar alie ni devus nei u c ˆe la homaro la ekzistadon de ˆia eˆ plej elementa inteligenteco. Se lingvo, c c c povanta plenumadi la rolon de internacia, ˆis nun ankora˘ ne ekzistus, sed g u devus ankora˘ esti kreita, tiam respondo je la demando metita en la komenco u de tiu ˆi ˆapitro estus duba, ˆar estus nesciate ankora˘, ˆu oni povos krei c c c u c tian lingvon. Sed ni ja scias, ke da lingvoj ekzistas tre multe kaj ke ˆiu el ili c en okazo de bezono povus esti difinita kiel internacia, nur kun tia diferenco, ke unu el ili pli ta˘gus por tiu ˆi celo kaj alia malpli. Ni havas sekve ˆion u c c pretan kaj ni bezonas nur ekdeziri kaj elekti, — kaj en tia okazo la respondo je la supre metita demando jam ne povas esti duba. La homoj vivas per vivo konscia kaj senˆese celadas al sia bono; tial se ni scias, ke tiu a˘ alia c u afero promesas al la homoj grandegan kaj senduban utilon kaj ke ˆi estas g por ili atingebla, ni ˆiam kun plena certeco povas anta˘diri, ke de tiu moc u mento, kiam la homoj nur ekturnis sian atenton al tiu ˆi afero, ili jam obstine c celados al ˆi ˆiam pli kaj pli kaj ne ˆesos en sia celado tiel longe, ˆis ili la g c c g aferon atingos. Se du homaj grupoj estas disigitaj unu de alia per rivereto, sed scias, ke por ili estus tre utile komunikiˆadi inter si, kaj ili vidas, ke g tabuloj por la kunigo de amba˘ bordoj kuˆas tute pretaj apud iliaj manoj, u s tiam oni ne bezonas esti profeto, por anta˘vidi kun plena certeco, ke pli a˘ u u malpli frue tabulo estos transˆetita trans la rivereto kaj komunikiˆado estos  g aranˆita. Estas vero, ke pasas ordinare kelka tempo en ˆanceliˆado, kaj tiu g s g ˆi ˆanceliˆado estas ordinare ka˘zata de la plej sensencaj pretekstoj: saˆaj c s g u g homoj diras, ke celado al aranˆo de komunikiˆo estas infanaˆo, ˆar neniu el g g  c ili okupas sin je metado de tabuloj trans rivereto kaj tiu ˆi afero estas tute c ne en modo; spertaj homoj diras, ke la anta˘uloj ne metadis tubulojn trans u

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

201

riveveto, sekve ˆi estas utopio; instruitaj homoj pruvas, ke komunikiˆado g g povas esti nur afero natura kaj ke la homa organismo ne povas sin movadi sur tabuloj, k. t. p. Tamen pli a˘ malpli frue tabulo estas transmetata u kaj la komunikiˆado estas aranˆata. Tiel estis kun ˆiu utila ideo, tiel estis g g c kun ˆiu utila elpenso; apena˘ la senanta˘juˆaj homoj venadis al senduba c u u g konkludo, ke la donita afero estas tre utila kaj samtempe efektivigebla, ili povis ˆiam scii anta˘e kun plena certeco, ke pli a˘ malpli frue la afero nepre c u u estos akceptita, malgra˘ ˆia batalado de la flanko de la rutinuloj; ˆar tion ˆi uc c c garantias ne sole la natura inteligenteco de la homaro, sed anka˘ ˆia celado ug al sia praktika bono kaj profito. Tiel estos anka˘ kun la lingvo internacia. u En la da˘ro de multaj centjaroj la homoj, ankora˘ ne tre bezonante lingvon u u internacian, ne enpensiˆadis pri tiu ˆi demando; sed nun, kiam la fortiˆintaj g c g komunikiˆoj inter la homoj turnis ilian atenton al tiu ˆi demando, nun, kiam g c la homoj komencis konvinkiˆadi, ke lingvo internacia alportos al ili grandeg gan utilon kaj ke ˆi estas atingebla, ili sen ia dubo jam celados al ˆi ˆiam pli g g c kaj pli, ˆia neceseco fariˆados por ili kun ˆiu tago ˆiam pli sentebla, kaj ili g g c c ˆ jam ne trankviliˆos tiel longe, ˆis la demando estos solvita. Cu vi povas tion g g ˆi dubi? Certe ne! Kiam tio ˆi venos — ni ne intencas nun anta˘diri: povas c c u esti, ke gi venos post unu jaro, post dek jaroj, post cent jaroj a˘ eˆ post ˆ u c kelkaj centoj da jaroj, — sed unu afero estas jam senduba, ke kiom ajn devos suferi la unuaj pioniroj de tiu ˆi ideo, kaj se eˆ tiu ˆi ideo multajn fojojn c c c endormiˆadus je tutaj dekjaroj, ˆi jam neniam mortos: ˆiam pli ofte kaj pli g g c obstine eksonados voˆoj, postulantaj enkondukon de lingvo internacia, kaj c fine, pli a˘ malpli frue — se la demando ne estos solvita de la societo mem u — la registaroj de ˆiuj landoj devos cedi, aranˆi internacian kongreson kaj c g elekti ian unu lingvon kiel internacian. Tie ˆi povas esti nur demando pri la c tempo: unuj el vi diros, ke tio ˆi venos tre balda˘, aliaj diros, ke ˆi venos c u g nur en plej malproksima estonteco; sed ke tiu ˆi fakto entute iam venos kaj c ke la homaro, vidante la grandegan utilecon kaj samtempe la atingeblecon de lingvo internacia, ne restos eterne indiferenta por tiu ˆi afero kaj senhelpa c anaro da ekzistaˆoj, ne komprenantaj unu alian — pri tio ˆi certo neniu el  c vi dubas eˆ minuton. Ni petas vin tial noti al vi en la memoro ia trian c konkludon, al kiu ni venis, nome: “Pli a˘ malpli frue lingvo internacia nepre estos enkondukita.” u Tie ˆi ni faros malgrandan pa˘zon kaj diros kelke da vortoj pri ni, batac u lantoj pro la ideo de lingvo internacia. El ˆio pruvita de ni vi vidas, ke ni c tute ne estas tiaj fantaziistoj kaj utopiistoj, kiajn multaj el vi eble vidis en ni kaj kiajn nin pentras multaj gazetoj, ne dezirantaj eniˆadi en la esencon g de tio, pro kio ni batalas. Vi vidas, ke ni batalas pro afero, kiu alportos al

202

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

la homaro grandegan utilon kaj kiu pli a˘ malpli frue nepre estos atingita. u ˆ prudenta homo povas sekve kuraˆe aliˆi al ni, ne timante la mokojn de Ciu g g la malsaˆa kaj nepensanta amaso. Ni batalas pro afero tute pripensita kaj g certa, kaj tial neniaj mokoj nek atakoj nin debatos de la vojo. La estonteco apartenas al ni. Ni supozu eˆ, ke tiu formo de lingvo internacia, pro kiu ni c batalas, montriˆos en la estonteco kiel erara kaj ke venonta lingvo internag cia estos ne tiu, kiun ni elektis, — sed tio ˆi ja tute nin ne devas konfuzi, c ˆar ni batalas ne pro la formo, sed pro la ideo, kaj formon konkretan al nia c batalado ni donis nur tial, ke ˆia batalado abstrakta kaj teoria ordinare al c nenio kondukas. Malsupre ni pruvos, ke eˆ anka˘ tiu konkreta formo de la c u lingvo estas tute pripensita kaj havas senduban estontecon; sed se vi eˆ tion c ˆi dubus, la formo ja neniom nin ligas: se tiu ˆi formo montriˆos erara, ni c c g morga˘ ˆin ˆanˆos, kaj en okazo de bezono ni ˆin post-morga˘ ankora˘ unu ug s g g u u fojon ˆanˆos, sed ni batalados pro nia ideo tiel longe, ˆis ˆi pli a˘ malpli frue s g g g u estos plene efektivigita. Se ni, obeante la voˆon de la indiferenta egoismo, c detenadus nin de nia laborado nur tial, ke kun la tempo la formo de la lingvo internacia eble estos alia, ol tiu, pro kiu ni nun laboras, tio ˆi signifus tion c saman, kiel ekzemple rifuzi la uzadon de vaporo tial, ke poste eble estos trovita pli bona rimedo de komunikiˆado, a˘ rifuzi regnajn plibonigojn tial, ke g u poste iam eble estos trovitaj pli bonaj formoj por la regna konstruo. Nun ni estas ankora˘ malfortaj kaj ˆia bubo povas ankora˘ mokadi nin kaj montradi u c u nin per la fingroj: sed plej bone ridas tiu, kiu ridas la lasta. Nia afero iras malrapide kaj malfacile; tre povas esti, ke la plimulto de ni ne ˆisvivos tiun g momenton, kiam montriˆos la fruktoj de nia agado kaj ˆis la morto mem ni g g estos objekto de mokoj; sed ni iros en la tombon kun la konscio, ke nia afero ne mortos, ke ˆi morti neniam povas, ke pli a˘ malpli frue ˆi devas atingi la g u g celon. Kaj se eˆ, lacaj de la sendanka laborado, ni kun malespero kaj apatio c lasus fali la manojn, — tute egale, la afero ne mortos: anstata˘ la lacigitaj u batalantoj aperos batalantoj novaj; ˆar ni denove ripetas, ke se estas ekster c dubo, ke lingvo internacia alportus al la homaro grandegan utilon kaj ke ˆi g estas atingebla, en tia okazo por nenia homo ne blindigita de rutino ne povas esti ia dubo, ke ˆi pli a˘ malpli frue nepre estos atingita, kaj nia konstanta g u laborado estos por la homaro eterna memorigado tiel longe, ˆis la ideo de g lingvo internacia estos efektivigita. La posteuloj benos nian memoron, kaj al tiuj saˆaj homoj, kiuj nun nomas nin fantaziistoj, ili rilatos tiel, kiel ni nun g rilatas al la saˆaj samtempuloj de la eltrovo de Ameriko, de la elpenso de g vaporveturiloj k. t. p. V Sed ni revenu al nia interrompita analizado. Ni pruvis, ke lingvo internacia pli a˘ malpli frue nepre estos enkondukita; sed restas la demando: u

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

203

kiam kaj kiamaniere ˆi venos? Povas esti, ke tio ˆi venos nur post centoj g c ˆ por tio ˆi estas bezona nepre reciproka a˘ eble eˆ post miloj da jaroj? Cu u c c interkonsento de la registaroj do ˆiuj landoj? Por doni pli malpli kontentic gajn respondojn je tiuj ˆi demandoj, ni devas anta˘e analizi alian demandon, c u nome: “ˆu oni povas anta˘vidi, kia lingvo estos internacia?” Inter la unuaj c u demandoj kaj la lasta ekzistas la sekvanta malvasta ligitceo: se oni ne povas anta˘vidi, kia lingvo estos farita internacia, kaj se diversaj lingvoj havas por u tio ˆi pli-malpli egalajn ˆancojn, tiam oni devas atendi ˆis la registaroj de c s g ˆiuj (almena˘ la plej gravaj) regnoj decidos aranˆi por tiu ˆi celo kongreson c u g c kaj decidi la demandon pri lingvo internacia. Kiu scias, kun kia granda malfacileco la registaroj decidiˆas por ˆia nova afero, tiu komprenos, ke pasos g c ankora˘ tre kaj tre multe da jaroj, anta˘ ol la registaroj trovos la demandon u u de lingvo internacia sufiˆe maturiˆinta kaj inda je ilia enmiksiˆo, kaj poste c g g pasos kredeble ankora˘ vico da jaroj por la laborado de diversaj komitatoj u kaj diplomatiistoj, anta˘ ol la afero estos decidita. Apartaj personoj kaj u societoj tie ˆi nenion povus fari; ili povus nur konstante instigadi la regisc tarojn, sed mem solvi la demandon sen la enmiksiˆo de la registaroj ili ne g ˆ la solvo de la demando en tia okazo estus sekve ankora˘ tre kaj povus. Gis u tre malproksime. Sed tute alia afero estus, se montriˆus, ke oni povas anta˘e g u anta˘vidi kun plena precizeco kaj plena certeco, kia nome lingvo estos iam u internacia: tiam oni jam ne bezonus atendi eble senfinan multon da jaroj, tiam ˆia societo, ˆia aparta persono povus la˘ sia propra gvido labori por la c c u disvastigo de tiu ˆi lingvo; la nombro da adeptoj de tiu ˆi lingvo kreskadus c c kun ˆiu horo, ˆia literaturo rapido riˆiˆadus, kongresoj internaciaj tuj povus c g cg komenci uzadi gin por la reciproka kompreniˆado de siaj membroj, kaj en g la plej mallonga tempo tiu ˆi lingvo tiom fortikiˆus en la tuta mondo, ke al c g ˆ la registaroj restus nur doni sian sankcion al fakto jam plenumiˆinta. Cu ni g povas anta˘vidi, kia lingvo estos internacia? Feliˆe ni povas respondi tiun ˆi u c c demandon tute pozitive: “jes, ni povas anta˘vidi, kia lingvo estos internacia, u ni povas tion ˆi anta˘vidi kun plena precizeco kaj certeco, sen ia ombro da c u dubo”. Por konvinki pri tio ˆi niajn a˘skultantojn, ni petas ilin prezenti al si, ke c u kongreso da reprezentantoj de diversaj regnoj jam efektiviˆis, kaj ni trarigarg dos, kian lingvon ili povus elekti. Ne malfacile estos por ni pruvi, ke ekzistas nur unu sola lingvo, kiun ili povus elekti, kaj ke ˆia elekto de ia alia lingvo c estus por ili rekte ne ebla, se ili eˆ volus ˆin elekti, kaj ke se ili kontra˘ ˆiu c g uc atendo kaj spite ˆiuj argumentoj de la sana prudento tamen elektus ian alian c lingvon, tiam kontra˘ tio ˆi protestus la vivo mem kaj ilia elekto restus nur u c malviva litero. Tiel ni prezentu al ni, ke la reprezentantoj de diversaj regnoj kunveturiˆis g kaj ke ili alpaˆas al la elekto de lingvo internacia. Al ili anta˘starus la s u

204

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

sekvanta: 1) a˘ elekti ian el la ekzistantaj lingvoj vivantaj, 2) a˘ elekti ian u u el la lingvoj mortintaj (ekzemple latinan, grekan, hebrean), 3) a˘ elekti ian u el la ekzistantaj lingvoj artaj, 4) a˘ difini komitaton, kiu okupus sin je la u kreado de lingvo tute nova, ankora˘ ne ekzistanta. Por ke niaj a˘skultantoj u u povu pense partopreni en la laboroj kaj konsideroj de la elektantoj, ni devas anta˘e konatigi ilin iom kun la karaktero de la nomitaj lingvaj kategorioj. La u karaktero de la lingvoj vivantaj kaj mortintaj estas al la a˘skultantoj pli a˘ u u malpli konata, ni diros tial kelke da vortoj nur pri la lingvoj artaj, kiuj por la plimulto de niaj a˘skultantoj prezentas kredeble absolutan “terra incognita”. u Kiamaniere ˆe la homoj naskiˆis la ideo de lingvo arta, kiel tiu ˆi ideo c g c disvolviˆadis, trairadis diversajn stadiojn, komencante de la plej malperfektaj g pazigrafioj ˆis la plej perfekta tipo de plena kaj riˆa lingvo, kia grandega g c multo da provoj estis farita en tiu ˆi direkto, kia grandega multo da laboroj c iris ofere por tiu ˆi ideo en la da˘ro de la lastaj du centjaroj, — pri ˆio tio c u c ˆi ni ne parolos, ˆar por ela˘skulti ˆion tion ˆi vi ne havus sufiˆe da tempo c c u c c c nek pacienco. Ni diros nur ion pri la specialaj ecoj de la artaj lingvoj, ˆe kio c ni kompreneble havos anta˘ la okuloj ne la diversajn malprosperajn provojn u anta˘ajn, kiuj la plimulton da analizataj de ni ecoj ne posedas, sed la plej u perfektan formon de lingvo internacia, ekzistantan en la nuna tempo. Krom plena ne˘traleco en rilato nacia, arta lingvo distingiˆas per la seku g vantaj ecoj: ˆ 1) Gi estas mireginde kaj nekredeble facila por ellernado: sen trograndigo oni povas diri, ke ˆi estas almena˘ kvindek fojojn pli facila, ol ˆia lingvo g u c natura. Kiu ne konatiˆis kun lingvo arta, ne povas eˆ kredi, ˆis kia grado g c g atingas ˆia facileco. La granda verkisto kaj filozofo Leono Tolstoj, kiun certe g neniu en la tuta mondo kuraˆos suspekti en tio, ke li volas fari reklamon g al la lingvo internacia, diris pri la lingvo Esperanto jenon: “La facileco de gia ellernado estas tia, ke, ricevinte Esperantan gramatikon, vortaron kaj arˆ tikolojn skribitajn en tiu ˆi lingvo, mi post ne pli ol du horoj da sinokupado c havis la eblon se ne skribi, tamen libere legi en tiu ˆi lingvo. En ˆia okazo, c c la oferoj, kiujn alportos ˆiu homo de nia E˘ropa mondo, dediˆinte kelkan c u c tempon al la ellernado de tiu ˆi lingvo, estas tiel sensignifaj, kaj la sekvoj, c kiuj povas veni, se ˆiuj, almena˘ la E˘ropanoj kaj Amerikanoj, aligos al si c u u tiun ˆi lingvon, estas tiel grandegaj, ke oni ne povas ne fari tiun ˆi provon”. c c Komprenu, sinjoroj, kion tio ˆi signifas: “post ne pli ol du horoj da sinokuc pado”. Kaj en tiu ˆi sama maniero esprimis sin pri la lingvo Esperanto ˆiuj c c tiuj senanta˘juˆaj kaj honestaj homoj, kiuj, anstata˘ filozofadi pri ˆi blinde, u g u g prenis sur sin la malgrandan laboron efektive konatiˆi kun ˆi. Estas vero, ke g g homoj instruitaj povas ellerni Esperanton pli rapide, ol homoj neinstruitaj, sed anka˘ la lastaj ellernas ˆin treege kaj mireginde facile, ˆar por la elleru g c nado de la lingvo Esperanto de la lernanto estas postulataj neniaj anta˘aj u

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

205

scioj. Inter la esperantistoj vi trovos multe da homoj tiom neinstruitaj, ke ili ˆis nun en sia propra, patra lingvo skribas treege malbone kaj plene da g eraroj, kaj tamen en la lingvo Esperanto ili skribas tuto senerare, — kaj ili ellernis tiun ˆi lingvon en la da˘ro de iaj kelke da semajnoj, dum la ellernado c u de la lingvo natura ˆe tiuj samaj personoj devus okupi almena˘ 4 a˘ 5 jarojn. c u u Kiam en la jaro 1895 Odeson venis svedaj studentoj, kiuj sciis sole svede kaj Esperante, unu ˆurnalisto, kiu deziris interparoli kun ili, matene la unuan  fojon en sia vivo prenis en la manojn lernolibron Esperantan kaj vespero en tiu sama tago li povis jam sufiˆe bone paroli kun la svedoj. c ˆ De kie venas tia nekredebla facileco de lingvo internacia? Ciu lingvo natura konstruiˆis blinde, per la vojo de amasiˆado de la plej diversaj kaj g g pure okazaj cirkonstancoj; tie agadis nenia logiko, nenia difinita plano, sed simple nur la uzo: tian vorton estas akceptite uzi tiel, kaj tial ni devas ˆin g uzi tiel, — tian vorton estas akceptite uzi alie, kaj tial ni devas ˆin uzi alie. g Jam anta˘e tial oni povas diri, ke sistemo da sonoj por la esprimado de penu soj, kiun kreos homa inteligenteco konscie kaj la˘ severe difinitaj kaj logikaj u leˆoj, devos esti multe, tre multe da fojoj pli facila, ol tia sistemo da sonoj, g kiu konstruiˆis okaze kaj senkonscie. Ni ne havas la eblon analizi tie ˆi la g c tutan tiun iron de la pensoj, je kiu gvidadis sin la a˘toroj de artaj lingvoj, u nek montri detale ˆiujn tiujn grandegajn faciligojn, kiujn arta lingvo posedas c en komparo kun la naturaj, ˆar tio ˆi postulus tutan vastan traktaton, — c c ni prenos tial nur simple kelkajn ekzemplojn. Tiel ekzemple preska˘ en ˆiuj u c lingvoj ˆiu substantivo ial apartenas al tia a˘ alia sekso, ekzemple en la c u lingvo germana “kapo” havas viran sekson, en la lingvo franca virinan kaj en la lingvo latina ne˘tralan; ˆu ekzistas en tio ˆi ia eˆ plej malgranda senco u c c c a˘ celo? Kaj tamen kian grandegan malfacilecon prezentas por la lernanto u la memorado de la sekso de ˆiu substantivo! Kiom multe la lernanto devas c ekzerciˆadi, ekzerciˆadi kaj denove ekzerciˆadi, anta˘ ol li venos al tiu perg g g u fekteco, ke li jam plu ne konfuziˆados kaj ne diros ekzemple “le fin” anstata˘ g u “la fin” a˘ “das Strick” anstata˘ “der Strick”! En lingvo arta tiu ˆi sekso de u u c la substantivoj estas tute elˆetita, ˆar montriˆis, ke ˆi ne havas en la lingvo  c g g eˆ la plej malgrandan celon. Jen vi havas sekve jam unu ekzemplon de tio, c kiel per la plej bagatela rimedo estas atingita plej grandega faciligo de la lingvo. En la lingvoj naturaj ekzistas la plej komplikitaj kaj konfuzitaj deklinacioj kaj konjugacioj kun grandega multo da diversaj formoj ne sole por ˆiuj deklinacioj kaj konjugacioj, sed en ˆiu el ili ankora˘ tuta serio da formoj; c c u ekzemple en la konjugacioj vi havas ne sole por ˆiu tempo kaj modo tutajn c seriojn da formoj, sed en ˆiu el tiuj ˆi tempoj kaj modoj ankora˘ apartajn c c u formojn por ˆiu persono kaj nombro. Oni ricevas vicon da grandegaj grac matikaj tabeloj, kiujn oni devas ellerni kaj konservadi en la memoro; sed tio ˆi estas ankora˘ nur komenco: al tio ˆi aliˆas multego da deklinacioj kaj c u c g

206

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

konjugacioj neregulaj, ˆiu kun aparta serio da formoj, kaj ˆion tion ˆi oni c c c devas ne sole ellerni kaj konservadi en la memoro, sed konstante memori, kia vorto ˆanˆiˆas la˘ la regulaj deklinacioj a˘ konjugacioj kaj kia la˘ la malregs gg u u u ulaj kaj la˘ kia nome de tiuj ˆi regulaj a˘ malregulaj tabeloj la donita vorto u c u ˆanˆiˆas. La ekposedo de ˆio tio ˆi postulas inferan paciencon, multegon da s gg c c tempo kaj konstantan senˆesan ekzerciˆadon. Dume lingvo arta anstata˘ tiu c g u ˆ ˆi tuta haoso, kiu postulas tutajn jarojn da pacienca laborado, donas al vi c sole nur 6 vortetojn “i, as, is, os, us, u”, kiujn vi povas perfekte ekposedi en la da˘ro de kelke da minutoj kaj kiujn vi jam neniam forgesos kaj neniam u konfuzos. Vi kun mirego demandas: “Kiel tio ˆi estas ebla?” Jen, tre simple: c Esperanto diras al vi, ke deklinacioj tute estas bezonaj neniaj, ˆar ili plene c anstata˘iˆas per la prepozicioj, kiujn ni ja sen tio uzas, kaj en la konjugaug cioj ne sole sufiˆas unu tabelo por ˆiuj verboj, sed eˆ por tiu ˆi tabelo tute c c c c sufiˆas, se ˆi enhavas en si (krom participoj, prezentantaj apartan formon) c g sole nur 6 finiˆojn, nome: por la tempoj estanta, estinta kaj estonta kaj por g la modoj sendifina, kondiˆa kaj ordona. Vi certe en la unua minuto ekpensos, c ke dank’ al tiu ˆi malgrandega tabelo da konjugacioj la lingvo perdas sian c flekseblecon? Tute neniel: konatiˆu kun la lingvo arta, kaj vi ekvidos, ke ˆia g g konjugacio esprimas ˆiujn nuancojn de la penso senkompare pli bone kaj pli c precize, ol la plej komplikitaj kaj konfuzitaj tabeloj de la lingvoj naturaj, ˆar c la arta lingvo forˆetis ne tion, kion la lingvo bezonas, sed nur tion, kio prezen tas en ˆi absolute superfluan kaj tute al nenio servantan balaston. Efektive, g por kio ni bozonas apartan serion da finiˆoj por ˆiu persono kaj nombro, kaj g c al tio ˆi en ˆiu tempo kaj en ˆiu modo apartan novan serion da tiuj ˆi finiˆoj, c c c c g se ˆiuj tiuj ˆi finiˆoj estas ja tute superfluaj, ˆar la pronomo, kiu staras anta˘ c c g c u la verbo, jam tute sufiˆe montras ˆian personon kaj nombron? c g La ortografio en la plimulto da lingvoj (kaj al tio ˆi la plej multe ˆuste c g en tiuj lingvoj, kiuj la plej multe havas da ˆancoj por esti elektitaj kiel ins ternaciaj) prezentas veran krucon por la lernanto: en unu vorto la donita litero estas elparolata, en alia ˆi ne estas elparolata a˘ estas elparolata alie, g u en unu vorto la donita sono estas skribata tiel, en alia vorto alie. . . Tutajn jarojn devas uzi franco a˘ anglo por tio, ke li ekpovu regule skribi en sia u patra lingvo! Radikale ˆanˆi tiun ˆi ortografion estas absolute ne eble, ˆar s g c c tiam grandega multo da vortoj, kiuj diferencas unu de alia a˘ neniel, a˘ nur u u per ia apena˘ rimarkebla nuanco en la elparolado, fariˆus en la skribado tute u g nediferencigeblaj unu de alia. La lingvo arta donis al ˆiu sia litero klaran, c severe difinitan kaj ˆiam egalan elparoladon, kaj dank’ al tio en la lingvo arta c la demando de ortografio tute ne ekzistas, kaj jam post, kvarono da horo da sinokupado je la arta lingvo (t. e. simple post la konatiˆo kun ˆia plej simpla g g alfabeto) ˆiu skribos en ˆi diktaton tute senerare, dum en lingvo natura li c g atingos tion ˆi nur post tutaj jaroj da malfacila kaj enua laborado. c

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

207

Jam el tiuj kelkaj ekzemploj, kiujn ni donis, vi povas ricevi ideon pri tio, kian grandegan faciligon donas al la lingvo la enmiksiˆo de konscia arto. Ni g povus citi kompreneble ankora˘ multe da aliaj ekzemploj, ˆar sur ˆiu paˆo ni u c c s renkontas en la lingvoj naturaj grandegajn malfacilaˆojn kaj konfuzaˆojn, kiuj   en lingvo arta estas a˘ tute elˆetitaj kiel superflua balasto, a˘ alkondukitaj al u  u ia unu a˘ du mallongaj vortetoj a˘ reguloj, sen ia eˆ plej malgranda difekto u u c por la fleksebleco, riˆeco kaj precizeco de la lingvo. Tamen ni ne parolos pli c pri tio ˆi, sed ni diros sole tion, ke la tuta gramatiko de la lingvo Esperanto c konsistas tuta nur el 16 mallongaj reguletoj, kiujn ˆiu povas bonege ellerni en c la da˘ro de duonhoro! Post unu sola duonhoro da laborado super Esperanto u la lernanto en tia grado ekposedas la tutan gramatikon kaj tutan konstruon de la lingvo, ke al li restas jam nur la simpla kaj facila akirado de provizo da vortoj! Por kompreni kaj taksi la tutan gravecon de tio ˆi, imagu al vi, c ke vi entreprenis la ellernadon de ia lingvo natura kaj ke post kelke da jaroj da pacienca laborado vi fine venis al tio, ke vi ekposedis la konstruon de la lingvo en perfekteco kaj ke vi estas certaj, ke vi jam plu neniam povas fari en tiu ˆi lingvo ian gramatikan a˘ ortografian eraron kaj ke vi nun jam c u nur bezonas simple lernadi kiom eble pli da vortoj, — vi ja tiam sentus vin feliˆa kaj dirus, ke la plej malfacilan kaj plej enuan parton de la laboro vi c ˆ jam pasis. . . Cu ne vere? En la lingvo Esperanto vi atingas tion ˆi jam post c duonhoro da laborado! Sekve se Esperanto havus eˆ nur tiun econ, pri kiu ni supre parolis, t. c e. grandegan facilecon kaj regulecon de la gramatiko kaj ortografio, ni jam devus diri pri ˆi, ke ˆi estas multajn, multajn fojojn pli facila, ol ˆiu lingvo g g c natura. Sed per tio ˆi ne finiˆas ankora˘ la facileco de la lingvo Esperanto. c g u Kiam vi venis al tio, ke al vi restas jam nur simpla ellernado de vortoj, vi eˆ c tie ˆi renkontos ankora˘ grandegajn faciligojn. Tiel ekzemple jam la reguleco c u mem de la lingvo donas al vi grandegan ekonomion en la nombro de la vortoj, kiujn vi bezonos lerni; ˆar sciante de la vorto la formon substantivan, vi jam c anta˘e, kaj sen ia lernado, scias anka˘ ˆian adjektivon kaj ˆian adverbon kaj u ug g g ˆian verbon k. t. p., dum en ˆiu lingvo natura tre multaj esprimoj havas por c ˆiu parto de parolo apartan vorton (ekzemple: parler, oral, verbalement). c Havante plenan kaj ne limigitan rajton kunigi ˆian vorton kun ˆia prepozicio c c kaj kun ˆia alia vorto, vi estas liberigitaj de la lernado de multego da vortoj, c kiuj en la lingvoj naturaj havas por si apartajn radikojn nur tial, ke tia a˘ alia kunigo de vortaj estas ial ne permesita. Sed krom tiuj ˆi naturaj u c vortfaraj oportunaˆoj, kiujn la lingvo Esperanto havas, vi trovos en ˆi ankora˘  g u apartajn, tiel diri artajn rimedojn, kiuj enkondukas grandegan ekonomion ˆe c la lernado de la vortoj. Tiaj ekzemple estas ˆiaj sufiksoj kaj prefiksoj, el kiuj g ni citos nur kelkajn pro ekzemplo: la prefikso “mal” donas al la vorto sencon rekte kontra˘an ( “bona” bon — “malbona” mauvais), — sekve sciante la u

208

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

vortojn “bona, mola, varma, larˆa, supre, ami, estimi” k. t. p., vi jam mem g povas formi la vortojn “malbona, malmola, malvarma, mallarˆa, malsupre, g malami, malestimi” k. t. p., aldonante al la vorto jam konata de vi nur la prefikson “mal”; la sufikso “in” signifas la virinan sekson (“patro” pere — “patrino” mere), — sekve sciante la vortojn “patro, frato, onklo, fianˆo, c bovo, koko” k. t. p., vi jam estas liberigitaj de la lernado de la vortoj “patrino, fratino, onklino, fianˆino, bovino, kokino” k. t. p.; la sufikso “il” c signifas ilon ( “tranˆi” trancher — “tranˆilo” couteau), — sekve sciante la c c vortojn “tranˆi, kombi, tondi, pafi, sonori, plugi” k. t. p., vi jam mem scias c la vortojn “tranˆilo, kombilo, tondilo, pafilo, sonorilo, plugilo” k. t. p. Da c tiaj vortopartetoj, kiuj treege malgrandigas la vortaron de la lingvo, ekzistas ankora˘ multaj aliaj. u Rememoru do nun ˆion, kion ni diris pri la konstruo de arta lingvo, kaj c tiam vi facile konsentos, ke se ni diris, ke lingvo arta estas almena˘ 50 fojojn u pli facila, ol natura, en tio ˆi estis nenia trograndigo. Notu al vi en la memoro c tiun ˆi grandegan facilecon de arta lingvo, ˆar ni al ˆi poste ankora˘ revenos. c c g u 2.) La dua distingiˆa eco de lingvo arta estas ˆia perfekteco, kiu konsisg g tas en matematika precizeco, fleksebleco kaj senlima riˆeco. Ke lingvo arta c posedos tian econ, tion ˆi ankora˘ anta˘ la apero de la unua arta lingvo c u u anta˘vidis kaj anta˘diris ˆiuj tiuj eminentaj kapoj, kiuj rilatis al tiu ˆi por u u c c la homaro treege grava ideo pli serioze, ol diversaj nuntempaj Jupiteroj, kiuj pensas, ke ˆia eˆ plej supraˆa konatiˆo kun la esenco de lingvoj artaj malalc c  g tigus ilian honoron kaj indecon. Ni povus citi tiajn grandajn lumojn, kiel ekzemple Bacon, Leibnitz, Pascal, de Brosses, Condillac, Descartes, Voltaire, Diderot, Volney, Ampere, Max Mueller k. t. p., — sed ni rigardas la citatojn kiel batalilon nur de pse˘doinstruitaj sofistoj; tial, ne fanfaronante per citau toj, ni penos pruvi ˆion nur per la sola logiko. Ke lingvo arta ne sole povas, c se devas esti pli perfekta, ol lingvoj naturaj, tion ˆi komprenos ˆiu mem, se c c ˆ li konsideros la jenon: Cia lingvo natura konstruiˆadis per tia vojo, ke unu g ripetadis tion, kion li a˘dis de aliaj; nenia logiko, nenia konscia decido de u ˆ la homa inteligenteco tie ˆi havis ian forton. Cian esprimon, kiun vi mulc tajn fojojn a˘dis, vi povas uzi, kaj ˆian esprimon, kiun vi ankora˘ neniam u c u a˘dis, estas al vi malpermesite uzi. Tial ni en ˆia lingvo natura sur ˆiu paˆo u c c s renkontas la sekvantan aperon: en via cerbo aperas ia komprenaˆo, sed. . . vi  ne havas la eblon esprimi ˆin per buˆa vorto kaj devas tial helpi al vi per tuta g s multvorta kaj tre neoportuna priskribo de tiu komprenaˆo, kiu en via cerbo  ekzistas kiel unu komprenaˆo, kiel unu spirita vorto. Tiel ekzemple, dank’al  tio, ke je lavado de tolaˆo sin okupas ordinare virinoj, vi en ˆiu lingvo havas  c vorton por esprimo de la komprenaˆo “lavistino”; sed se viro ekvolos okupadi  sin je lavado de tolaˆo, vi en tre multaj lingvoj staras jam senhelpe kaj ne  scias, kiel nomi tian homon, ˆar nomon de viro, kiu okupas sin je lavado de c

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

209

tolaˆo, vi neniam a˘dis! Je kuracado ˆis nun okupadis sin sole viroj; sed  u g kiam ekaperis kuracistinoj, a˘ virinoj posedantaj ian sciencan rangon, por ili u en la plimulto da lingvoj ne troviˆis vorto! Por la esprimo de ilia nomovorto g oni bezonis jam helpi al si per priskriba uzo de kelke da vortoj, kaj kiam vi ankora˘ el ilia titolo volas fari adjektivon, verbon k. t. p. — tio ˆi estas jam u c tute ne ebla! En ˆiu lingvo vi trovos multe da substantivoj, kiuj ne havas c tiun a˘ alian sekson, tiun a˘ alian kazon, tiun a˘ alian devenan formon; adu u u jektivojn, kiuj ne havas tiun a˘ alian gradon de komparado, tiun a˘ alian u u formon; verbojn, kiuj ne havas tiun a˘ alian tempon, personon, modon k. t. u p.; de tia substantivo vi ne povas fari adjektivon, de tia verbo vi ne povas fari ˆ substantivon k. t. p. Car, ni ripetas, ˆiu lingvo natura estas fondita ne sur c la logiko, sed sur la blinda “oni tiel parolas” a˘ “oni tiel ne parolas” ; sekve u ˆian komprenaˆon, kiu naskiˆas en via cerbo, sed por kiu vi ˆis nun vortan c  g g esprimon ne a˘dis, vi ordinare esprimi ne havas la eblon kaj vi devas helpi u al vi per priskriboj. Sed en lingvo arta, konscie fondita sur la severaj, permesantaj nenian escepton nek arbitron leˆoj de pensado, nenio simila povas g havi lokon. Esprimoj en la speco de “tia vorto ne havas tiajn formojn a˘ ne u permesas tiajn ideajn kuniˆojn” — en lingvo arta estas tute ne eblaj. Supozu g ekzemple, ke morga˘ viro ricevas la eblon naski infanojn a˘ nutri ilin per siaj u u mamoj, — kaj por li tuj ekzistas en la lingvo preta vorto, ˆar en lingvo arta c estas ne ebla la ekzistado de ia vorto por unu sekso kaj neekzistado por la dua sekso. Supozu, ke morga˘ iu elektas al si ian novan, eˆ la plej strangan u c profesion, ekzemple laboradon je aero, — por li tuj ekzistas prete vorto, ˆar c se en lingvo arta nur ekzistas sufikso por la esprimo de profesio, ˆi donas al g vi jam la eblon esprimi ˆian profesion, kia nur povus aperi en via cerbo. c Krom tio ne forgesu, ke la perfektiˆado de lingvo arta estas ebla ˆis seng g fineco, ˆar ˆiun bonan regulon, bonan formon, bonan esprimon, kiu ekzistas c c en kiu ajn lingvo, lingvo arta havas plenan rajton aligi al si, ˆian mankon, c kiu povus troviˆi en ˆi, ˆi havas la rajton plibonigi kaj ˆanˆi, dum en lingvo g g g s g natura pri nenio simila povas esti parolo, ˆar tiam lingvo natura transc formiˆus jam en artan. g Krom la analizitaj de ni du grandegaj plibonaˆoj de lingvo arta (eksteror dinara facileco kaj perfekteco), ekzistas ankora˘ aliaj, pri kiuj ni ne parolos. u Ni transiru nun rekte al la malbonaˆoj de lingvo arta. Kiu eˆ malmulte devus  c esti unu vorto ˆi tiel] konatiˆis kun lingvo arta kaj havas sufiˆe da kuraˆo por c g c g kredi tion, kion li vidas, kaj ne kun fermitaj okuloj ripetadi fremdajn frazojn, tiu povas veni nur al unu konkludo, nome, ke mankojn en komparo kun ˆ lingvo natura lingvo arta posedas neniajn. Ciu el vi, vere, havis la okazon a˘di tre multajn atakojn kontra˘ lingvo arta; sed kontra˘ ˆiuj tiuj ˆi atakoj u u uc c ni povas rediri nur unu respondon: ˆiuj ili eliras el la buˆo de homoj, kiuj pri c s lingvo arta havas nenian scion kaj neniam ˆin eˆ vidis, — ne sole ne vidis g c

210

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

kaj ne esploris, sed eˆ neniam logike enpensiˆis pri ˆia esenco, kaj anstata˘ c g g u ekpensi pri tio, kion ili parolas, preferas blinde ˆetadi dekstren kaj maldek stren la˘tajn kaj modajn sed sensencajn frazojn. Se ili eˆ iom konatiˆus u c g kun lingvo arta, ili ekvidus, ke iliaj frazoj estas tute falsaj; se ili, eˆ tute c ne konatiˆante kun la lingvo, simple ekpensus pri ˆi teorie, ili ekvidus, ke g g ˆiuj iliaj frazoj ne havas eˆ la plej malgrandan fundamenton. Se iu ekdeziros c c kredigi, ke en la najbara urbo ˆiuj domoj estas konstruitaj el papero kaj ke c ˆiuj homoj tie estas sen manoj kaj sen piedoj, — li povas imponi per tio ˆi al c c la amaso, kiu ˆiun vorton elparolitan per a˘toritata tono de scianta sankte c u kredas; sed homo prudenta jam de anta˘e rilatos al tiuj ˆi vortoj tre kritike, u c ˆar jam en sia saˆo li trovos neniajn akcepteblajn fundamentojn por tiuj ˆi c g c frazoj; kaj kiam ˆe li restos ia dubo, li simple iros en la najbaran urbon c kaj rigardos, kaj tiam li konvinkiˆos, ke ˆiuj frazoj, kiujn li a˘dis, estas la g c u plej absoluta sensencaˆo. Tiel estas anka˘ kun lingvo arta: anstata˘ blinde  u u ripetadi frazojn, vi bezonas nur simple ekpensi pri la esenco de tiuj ˆi frazoj, c kaj vi jam komprenos, ke ili ne havas eˆ la plej malgrandan fundamenton c ; kaj se teoria pripenso estos por vi ankora˘ nesufiˆa, tiam iru simple kaj u c rigardu, ˆetu okulon en lernolibron de lingvo arta, konatiˆu kun la konstruo  g de tiu ˆi lingvo, profundiˆu iom en ˆian jam tre riˆan kaj diversaspecan litc g g c eraturon, faru ian provon, rigardu la faktojn, kiuj sur ˆiu paˆo sin trovas c s anta˘ via nazo, — kaj tiam vi komprenos, kia grandega sensencaˆo sin trovas u  en ˆiuj tiuj frazoj, kiujn vi a˘dadis kontra˘ lingvo arta. Vi a˘dis ekzemple c u u u frazon “lingvo ne povas esti kreita en kabineto, kiel viva ekzistaˆo ne povas  ˆ esti kreita en la retorto de hemiisto”; tiu ˆi frazo sonas tiel bele kaj “saˆe”, c g ke por la grandega plimulto da homoj ˆi jam lasas nenian dubon pri tio, ke g lingvo arta estas infanaˆo. Kaj tamen se tiuj ˆi homoj havus tiom da propra  c kritika kapablo, por meti malgrandan, tre malgrandan demandon “kial?” — tiam tiu ˆi la˘ta frazo per unu fojo perdus en iliaj okuloj ˆian sencon, ˆar ili c u c c ekvidus, ke nenia logika respondo ekzistas, ke tiu ˆi frazo estas bele sonanta c kolekto da vortoj, kiu ne havas eˆ la plej malgrandan logikan fundamenton. c Tute tian saman frazon oni ja povus uzi anka˘ kontra˘ la arta alfabeto, kiun u u la homaro jam tiel longe uzas kun la plej granda utilo por si, kaj kontra˘ la u arta veturado per helpo de vaporo a˘ velocipedo, kaj kontra˘ nia tuta arta u u civilizacio! Kaj tiun ˆi kaj similajn frazojn la homoj obstine ripetadas ˆiun c c fojon, kiam aperas ia nova utila ideo. . . Ho, frazo, frazo, frazo, kiam vi ˆesos c regni super la spiritoj de la homoj! Vi a˘dis, ke arta lingvo estas ne ebla, ke en ˆi homoj ne komprenados unu u g alian, ke ˆiu popolo uzados ˆin alie, ke en ˆi oni nenion povas esprimi, k. t. p. c g g k. t. p. Se ni turnos atenton, ke ˆio tio ˆi estas aferoj, kiujn ˆe plej malgranda c c c dozo da honesteco kaj bona volo ˆiu povas facile praktike trakontroli, kaj ke c ˆiuj tiuj ˆi frazistoj simple ne volas trakontroli tion, pri kio ili parolas kun tia c c

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

211

a˘toritata tono, sed pro la apla˘dado de la amaso ili preferas fermi la okulojn u u kaj ˆetadi koton sur la aferon nur tial, ke ˆi estas nova kaj ankora˘ ne moda,  g u — tiam ˆiuj tiuj ˆi frazoj montriˆas jam ne sole ridindaj, sed rekte indignigaj. c c g Anstata˘ blinde ˆetadi frazojn, iru kaj rigardu, — kaj tiam vi vidos, ke ˆiuj u  c viaj vortoj estas simple senceremonia mensogado: vi ekvidos, ke en efektiveco lingvo arta fakte de longe jam ekzistas, ke homoj de la plej diversaj nacioj jam longe kun la plej granda utilo por si uzas ˆin, ke ili unu alian komprenas g bonege kaj plej precize, kiel skribe, tiel anka˘ buˆe ; ke homoj de ˆiuj nacioj u s c uzas ˆin ˆiuj tute egale; ˆia jam tre riˆa kaj diversaspeca literaturo montros g c g c al vi tute okulvideble, ke ˆiuj nuancoj de la homa penso kaj sento povas esti c esprimitaj en ˆi en la plej bona maniero. . . Anstata˘ blinde babiladi diversan g u teorian sensencaˆon, iru kaj rigardu la faktojn, la longe jam ekzistantajn,  de ˆiu facile kontroleblajn sendubajn kaj nemalkonfeseblajn faktojn, — kaj c tiam por vi restos nenia dubo pri tio, ke iaj motivoj, parolantaj kontra˘ la u enkonduko de lingvo arta en komunan uzadon, ekzistas absolute neniaj. Ni revenu nun al tio, pri kio ni parolis en la komenco de tiu ˆi ˆapitro, c c t. e. ni prezentu al ni, ke kolektiˆis kongreso el reprezentantoj de ˆiuj plej g c gravaj regnoj, por elekti lingvon internacian. Ni rigardu, kian lingvon ili povas elekti. Ne malfacile estos pruvi, ke ilian elekton ni povas anta˘vidi ne u sole kun tre granda kredebleco, sed eˆ kun plena certeco kaj precizeco. c El ˆio, kion ni supre diris pri la grandegaj plibonaˆoj de la lingvoj artaj c  en komparo kun la lingvoj naturaj, jam per si mem sekvus, ke esti elektita povas nur lingvo arta. Ni supozu tamen por unu minuto, ke la tuta kongreso malfeliˆe konsistos plene el la plej obstinaj rutinuloj kaj malamikoj de ˆio c c nova kaj ke al ili venos en la kapon la ideo pli bone elekti ian en ˆiuj rilatoj c maloportunan lingvon naturan, ol centoble pli oportunan lingvon artan. Ni rigardu, kio tiam estos. Se ili ekdeziros elekti ian lingvon vivantan de ia el la ekzistantaj nacioj, tiam kiel grandega malhelpo tie ˆi aperos ne sole la c reciproka envio de la popoloj, sed anka˘ la tute natura timo de ˆiu nacio jam u c simple pro sia ekzistado: ˆar estas afero tute komprenebla, ke tiu popolo, c kies lingvo estos elektita kiel internacia, balda˘ ricevos tian grandegan suu perforton super ˆiuj aliaj popoloj, ke ˆi ilin simple dispremos kaj englutos. c g Sed ni sipozu, ke la delegatoj de la kongreso jam tute ne atentos tion ˆi, a˘ c u ke ili, por eviti reciprokan envion kaj engluton, elektos ian lingvon mortintan, ekzemple la latinan, — kio do tiam estos? Estos tre simple tio, ke la decido de la kongreso restos simple malviva litero kaj fakte neniam atingos ˆ efektiviˆon. Ciu lingvo natura, kiel viva, tiel ankora˘ pli mortinta, estas tiel g u terure malfacila, ke la almena˘ iom fonda ellernado de ˆi estas ebla nur por u g personoj, kiuj posedas grandan kvanton da libera tempo kaj grandajn monajn rimedojn. Ni havus sekve ne lingvon internacian en la vera senco de tiu ˆi vorto, sed nur lingvon internacian por la pli altaj klasoj de la societo. Ke c

212

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

la afero starus tiel kaj ne alie, tion ˆi montras al ni ne sole la logiko, sed tion c ˆi jam longe okulvideble montris al ni la vivo mem: en efektiveco la lingvo c latina estas ja de longe jam elektita de ˆiuj registaroj kiel internacia, kaj jam c longe en la gimnazioj en ˆiuj landoj la˘ ordono de la registaroj la junularo c u devigite dediˆas tutan vicon da jaroj al la ellernado de tiu ˆi lingvo, — kaj c c tamen ˆu ekzistas multe da homoj, kiuj libere posedas la lingvon latinan? c La decido de la kongreso sekve donus al ni nenion novan, sed aperus nur kiel sencela kaj senfrukta ripeto de tiu decido, kiu longe jam estas farita kaj eˆ efektivigita, sed sen ia rezultato. En nia tempo nenia decido eˆ de plej c c autoritata kongreso neniam povas jam doni al la lingvo latina tiun forton, kiun ˆi havis en la mezaj centjaroj: tiam ne sole por ˆia internacieco, sed g g eˆ por ˆia absoluta reˆado unuanime staris ˆiuj registaroj, la tuta societo, la c g g c tuta ˆiopova eklezio, kaj eˆ la vivo mem, tiam ˆi prezentis la fundamenton de c c g ˆia scienco kaj de ˆia scio, tiam al ˆi estis dediˆata la pli granda parto de la c c g c vivo, ˆi elpuˆis per si ˆiujn lingvojn patrajn, ˆi estis ellernata kaj prilaborata g s c g devigite, jam simple pro tio, ke en siaj patraj lingvoj la instruituloj simple ne havis la eblon esprimadi sin, — kaj tamen malgra˘ ˆio la lingvo ne sole uc falis, sed eˆ en sia plej bona tempo ˆi estis kaj povis esti nur apartenaˆo de c g  la elektitaj klasoj de la societo! Dume en okazo de elekto de lingvo arta ˆin g post kelke da monatoj povus bonege posedi jam per unu fojo la tuta mondo, ˆiuj sferoj de la homa societo, ne sole la inteligentaj kaj riˆaj, sed eˆ la plej c c c malriˆaj kaj senkleraj vilaˆanoj. c g Vi vidas sekve, ke la estonta kongreso tute ne povas elekti ian alian lingvon krom lingvo arta. Elekti ian lingvon naturan, kiam ni havas la eblon elekti lingvon artan, kiu havas anta˘ la lingvoj naturaj en ˆiuj rilatoj senduban kaj u c okulvideblan grandegan plibonecon, estas tia sama malsaˆaˆo, kiel ekzemple g  sendi ion el Parizo Peterburgon per ˆevaloj, kiam ni havas la eblon fari tion c ˆi per fervojo. Nenia kongreso povas fari tian elekton; sed se ni eˆ supozus, c c ke la kongreso tiom malmulte pripensos kaj estos tiel blindigita per la rutinaj kutimoj, ke ˆi tamen faros tian absurdan elekton, tiu ˆi elekto per la forto g c de la cirkonstancoj tute egale restos malviva litero kaj en la vivo la demando pri lingvo internacia fakte restos nesolvita tiel longe, ˆis pli a˘ malpli frue g u kolektiˆos nova kongreso kaj elektos lingvon artan. g Tiel ni petas vin noti al vi en la memoro tiun konkludon, al kiu ni venis, nome: lingvo internacia de la venontaj generacioj estos sole kaj nepre nur lingvo arta. VI Nun restas ankora˘ solvi la demandon, kia nome arta lingvo estos enkonu dukita en komunan uzadon. En la unua minuto ˆajnas, ke respondi tiun ˆi s c

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

213

demandon ekzistas nenia eblo, ˆar — kiel vi sendube diros — “da lingvoj c artaj ekzistas ja tre multe kaj ilia nombro povas esti ankora˘ mil fojojn pli u granda, ˆar ˆiu aparta homo povas krei apartan lingvon artan la˘ sia arbitro”. c c u ˆ ekzistas tial ia eblo anta˘vidi, kiu el ili estos elektita? Tiel efektive ˆajnas Cu u s de la unua rigardo al la homoj ne konantaj la aferon, kaj tamen anta˘vidi, u kaj anta˘diri, kia lingvo arta estos elektita, estas tre facile. Tio ˆi venas de u c tio, ke la supre dirita en la publiko tre populara opinio pri la nombro de la ekzistantaj kaj povantaj ankora˘ aperi lingvoj artaj estas tute erara kaj estas u fondita sur plena nesciado de la historio kaj esenco de la artaj lingvoj. Anta˘ ˆio ni konstatas la fakton, ke, malgra˘ la grandega nombro da u c u personoj, kiuj laboris a˘ laboras super lingvoj artaj jam en la da˘ro de 200 u u jaroj, ˆis nun aperis sole nur du efektive pretaj lingvoj, nome slVolap¨k kaj g u Esperanto. Turnu atenton sur tion ˆi: sole nur du artaj lingvoj. Estas vero, c ke vi preska˘ ˆiutage legas en la gazetoj, ke jen tie jen aliloke aperis ankora˘ uc u unu a˘ ankora˘ kelkaj artaj lingvoj, oni citas al vi ilian nomon, oni donas al u u vi ofte eˆ notojn pri la konstruo de tiuj ˆi lingvoj, oni alportas al vi kelkajn c c frazojn en tiuj ˆi tiel nomataj novaj lingvoj, kaj al la publiko ˆajnas, ke novaj c s artaj lingvoj elkreskadas kiel fungoj post pluvo. Sed tiu ˆi opinio estas tute c erara kaj venas de tio, ke la gazetoj ne trovas necesa eniˆi en tion, pri kio ili g skribas, kaj kontentiˆas nur per tio, ke ili havas la eblon regali la legantojn g per ridinda novaˆo a˘ fari spritaˆon. Sciu do, ke ˆio tio, kio ˆiutage estas al u  c c portata al vi de la gazetoj sub la la˘ta nomo de “novaj lingvoj internaciaj”, u estas nur projektoj, en rapideco kaj sen sufiˆa pripenso elbakitaj projektoj, c kiuj de realiˆo staras ankora˘ tre kaj tre malproksime. Tiuj ˆi projektoj g u c aperas jen en formo de mallongaj folietoj, jen eˆ en la formo de dikaj libroj c kun la plej la˘taj kaj multepromesaj frazoj, — aperas kaj tuj malaperas de u la horizonto, kaj vi jam plu neniam a˘das ion pri ili; kiam la a˘toroj de tiuj u u ˆi projektoj alpaˆas al ilia realigado, ili tuj konvinkiˆas, ke tio ˆi estas tute ne c s g c la˘ iliaj fortoj kaj ke tio, kio en teorio ˆajnis afero tiel facila, en la praktiko u s montriˆas tre malfacila kaj neplenumebla. Kial la efektivigo de tiuj ˆi projekg c tioj estas tiel malfacila kaj tial ˆis hodia˘ aperis sole nur du efektive pretaj g u kaj vivipovaj lingvoj — pri tio ni parolos malsupre, kaj dume ni nur turnas vian atenton sur tion, ke da lingvoj artaj ˆis nun ekzistas sole nur du kaj ke g sekve se la kongreso hodia˘ efektiviˆus, ˆi el la jam ekzistantaj artaj lingvoj u g g havus por elekto nur du. La problemo de la kongreso estus sekvo jam tute ne tiel malfacila, kiel povus ˆajni de la unua rigardo. Kian el tiuj ˆi du lingvoj s c elekti — la kongreso anka˘ ne ˆanceliˆus eˆ unu minuton, ˆar la vivo mem u s g c c jam longe solvis tiun ˆi demandon en la plej senduba maniero kaj Volap¨k ˆie c u c estas jam elpuˆita de la lingvo Esperanto. La pliboneco de Esperanto anta˘ s u Volap¨k estas tiel frapante granda, ke ˆi falas al ˆiu en la okulojn tuj de la u g c unua rigardo kaj ne estas malkonfesata eˆ de la plej fervoraj Volap¨kistoj. c u

214

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

Estos sufiˆe, se ni diros al vi la jenon: Volap¨k aperis tiam, kiam la entuzic u asmo de la publiko por la nova ideo estis ankora˘ tute freˆa, kaj Esperanto, u s dank’al financaj malfacilaˆoj de la a˘toro, aperis anta˘ la publiko kelkajn  u u jarojn pli malfrue kaj renkontis jam ˆie pretajn malamikojn; la Volap¨kistoj c u havis por sia agitado grandajn rimedojn kaj agadis per la plej vasta, pure Amerika reklamo, kaj la Esperantistoj agadis la tutan tempon preska˘ tute u sen iaj materialaj rimedoj kaj montradis en sia agado grandegan nelertecon kaj senhelpecon; kaj malgra˘ ˆio de la unua momento de la apero de Esu c peranto ni vidas grandegan multon da Volap¨kistoj, kiuj transiris malkaˆe u s al Esperanto, kaj ankora˘ pli grandan multon da tiaj, kiuj, konsciante, ke u Volap¨k staras multe pli malalte el Esperanto, sed ne dezirante montri sin u venkitaj, tute defalis de la ideo de lingvo internacia entute, — dume en la tuta tempo de ekzistado de Esperanto (13 jaroj) nenie sur la tuta tera globo troviˆis eˆ unu persono, — ni ripetas, eˆ unu — kiu transirus de Esperanto g c c al Volap¨k! Dum Esperanto, malgra˘ la grandegaj malfacilaˆoj, kun kiuj ˆi u u  g devas batali, da˘re vivas kaj floras kaj konstante plifortiˆas, Volap¨k jam u g u longe estas forlasita preska˘ de ˆiuj kaj povas esti nomita jam de longe mortu c inta. En kio konsistas la pliboneco de Esperanto anta˘ Volap¨k, ni ne povas u u kompreneble analizi tie ˆi tute detale; pro ekzemplo ni montros nur kelkajn c punktojn: 1) Dum Volap¨k sonas tre sovaˆe kaj maldelikate, Esperanto estas u g plena je harmonio kaj estetiko kaj memorigas per si la lingvon italan. 2) Eˆ c por tute neinstruitaj Esperanto estas multe pli facila ol Volap¨k, sed por u instruitaj ˆi estas tre multe pli facila, ˆar ˆiaj vortoj — krom kelkaj tre g c g malmultaj — ne estas arbitre elpensitaj, sed prenitaj el la lingvoj romanagermanaj en tia formo, ke ˆiu ilin facile rekonas. Tial ˆiu iom civilizita homo c c jam post kelkaj horoj da lernado povas libere legi ˆian verkon en Esperanto c jam preska˘ tute sen vortaro. 3) Dum la uzanto de Volap¨k nepre devas ˆin u u g konstante ripetadi, ˆar alie li ˆin balda˘ forgesas (dank’al la plena elpensiteco c g u de la vortoj), la uzanto de Esperanto, unu fojon ˆin ellerninte, jam ˆin ne g g forgesas, se li eˆ longan tempon ˆin ne uzas. 4) Esperanto jam en la komenco c g estas tre facila por buˆa interparolado, dum en Volap¨k oni devas tre longe kaj s u pacience ekzercadi sian orelon, ˆis oni alkutimiˆas al klara diferencigado de la g g multaj reciproke tre simile sonantaj vortoj (ekzemple “bap, pab, pap, paep, pep, poep, peb, boeb, bob, pop, pup, bub, pub, pueb, bib, pip, puep” k. t. p., kiuj fariˆas ankora˘ pli similaj inter si, se oni prenas ilin en la multenombro, g u t. e. kun s en la fino). 5) En Volap¨k, dank’al kelkaj fundamentaj eraroj u en la principoj de la konstruo (ekzemple: vokaloj en la komenco a˘ fino de u vorto ne povas esti uzataj, ˆar ili estas signoj gramatikaj), ˆiu nove bezonata c c vorto nepre devas esti kreita de la a˘toro (eˆ ˆiuj nomaj propraj, ekzemple u cc Ameriko = Melop, Anglujo = Nelij). Tio ˆi donas ne sole grandegan nombron c

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

215

da tute superfluaj vortoj por lernado, sed faras ˆian disvolviˆan paˆon de la c g s lingvo ˆiam dependa de ˆia a˘toro a˘ de ia ordonanta Akademio. Dume c g u u en Esperanto, dank’al la plena seninflueco de la gramatiko sur la vortaron kaj dank’al la regulo, ke ˆiuj vortoj “fremdaj”, kiuj jam de si mem estas c internaciaj, estas uzataj senˆanˆe egale kiel en la aliaj lingvoj, — ne sole s g grandega multo da vortoj fariˆas tute senbezona por lernado, sed la lingvo g ricevas la eblon disvolviˆadi eterne ˆiam pli kaj pli, sen ia dependo de la g c a˘toro a˘ de ia Akademio. u u Parolante pri la pliboneco de Esperanto anta˘ Volap¨k, ni tute ne intencas u u per tio ˆi malgrandigi la meritojn de la elpensinto de Volap¨k. La meritoj de c u Schleyer estas grandegaj kaj lia nomo ˆiam staros sur la plej honora loko en c la historio de la ideo de lingvo internacia. Ni volis nur montri, ke se hodia˘ u efektiviˆus kongreso por la elekto de lingvo internacia, tiam ˆi inter la amba˘ g g u nun ekzistantaj lingvoj artaj ne povus ˆanceliˆi eˆ unu minuton. s g c Ni pruvis sekve, ke se hodia˘ efektiviˆus kongreso por la elekto de lingvo u g internacia, tiam malgra˘ la grandega nombro da ekzistantaj lingvoj ni povus u jam nun kun plena certeco kaj precizeco anta˘vidi, kian lingvon ˆi elektos, u g nome: el ˆiuj ekzistantaj lingvoj vivaj, mortintaj kaj artaj la kongreso povas c elekti sole nur unu lingvon: Esperanto. Kia ajn estus la konsisto de la kongreso, kiaj ajn estus la politikaj kondiˆoj, je kiaj ajn konsideroj, anta˘juˆoj, c u g simpatioj a˘ antipatioj la kongreso sin gvidus, ˆi absolute ne povus elekti ian u g alian lingvon krom Esperanto, ˆar por la rolo de lingvo internacia Esperanto c estas nun la sola kandidato en la tuta mondo, la sola, tute sen iaj konkuranˆ toj. Car eˆ ˆe la plej malprospera konsisto de la kongreso en ˆi tamen sidos cc g homoj pensantaj, kaj la grandega pliboneco de la lingvo Esperanto anta˘ ˆiuj uc aliaj lingvoj tro forte falas en la okulojn al ˆiu, kiu almena˘ iom konatiˆis kun c u g tiu ˆi lingvo, tial estas tute ne eble supozi, ke la kongreso elektos ian alian c lingvon. Se tamen, kontra˘ ˆia atendo, la kongreso estos tiom blindigita, ke uc g ˆi ekdeziros ian alian lingvon, tiam — kiel ni pruvis supre — la vivo mem zorgos pri tio, ke la decido de la kongreso restu sole malviva litero, tiel longe, g ˆis kolektiˆos nova kongreso kaj faros elekton ˆustan. g g VII Nun restas al ni respondi ankora˘ unu lastan demandon, nome: En la u nuna minuto Esperanto, vere, aperas kiel sola kandidato por lingvo internacia; sed ˆar kongreso de reprezentantoj de diversaj regnoj por la elekto de c lingvo internacia efektiviˆos kredeble ankora˘ ne balda˘, eble post dek kaj g u u eble post cent jaroj, tre povas ja esti, ke ˆis tiu tempo aperos multaj novaj g artaj lingvoj, kiuj staros multe pli alte ol Esperanto, kaj sekve unu el ili devos esti elektita de la kongreso? A˘ eble la kongreso mem aranˆos kompetentan u g komitaton, kiu okupos sin je la kreo de nova arta lingvo?

216

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

Je tio ˆi ni povas respondi jenon. La ebleco de apero de nova lingvo per si c mem estas tre duba, kaj komisii al komitato la kreadon de nova lingvo estus tiel same sensence, kiel ekzemple komisii al komitato verki bonan poemon. ˆ Car la kreado de plena, en ˆiuj rilatoj ta˘ga kaj vivipova lingvo, kiu al multaj c u ˆajnas tia facila kaj ˆerca afero, en efektiveco estas afero tre kaj tre malfacila. s s ˆ Gi postulas de unu flanko specialan talenton kaj inspiron kaj de la dua flanko grandegan energion, paciencon kaj varmegan, senfine aldonitan amon al la entreprenita afero. Multajn niaj vortoj tre mirigos, ˆar ˆajnas al ili, ke oni c s bezonas nur decidi al si, ke tablo ekzemple estos “bam”, seˆo estos “bim” g k. t. p. k. t. p., kaj lingvo jam estos preta. Kun la kreado de pleneca, ta˘ga kaj vivipova lingvo estas tute tiel same, kiel ekzemple kun la ludado u sur fortepiano a˘ kun la trairado de densega arbaro. Al homo, kiu ne konas u la esencon de muziko, ˆajnas, ke nenio estas pli facila, ol ludi fortepianon, s — oni ja bezonas nur ekfrapi unu klavon, kaj estos ricevita tono, vi ekfrapos alian klavon kaj vi ricevos alian tonon, — vi frapados en la da˘ro de tuta horo u diversajn klavojn, kaj vi ricevos tutan kompozicion. . . ˆajnas, ke nenio estas s pli facila; sed kiam li komencas ludi sian improvizitan kompozicion, ˆiuj kun c ridego diskuras, kaj eˆ li mem, a˘dante la ricevatajn de li sovaˆajn sonojn, c u g balda˘ komencos komprenetadi, ke la afero iel estas ne glata, ke muziko ne u konsistas en sola frapado de klavoj, — kaj tiu heroo, kiu kun tia memfida mieno sidiˆis anta˘ la fortepiano, fanfaronante, ke li ludos pli bone ol ˆiuj, g u c kun honto forkuras kaj jam plu ne montras sin anta˘ la publiko. Al homo, u kiu neniam estis en granda arbaro, ˆajnas, ke nenio estas pli facila, ol trairi s ˆ arbaron de unu fino ˆis la dua: “kio da artifika tie ˆi estas? Ciu infano g c ja povas tion ˆi fari; oni bezonas nur eniri, iri ˆiam rekte anta˘en, — kaj c c u post kelke da horoj a˘ post kelke da tagoj vi trovos vin en la kontra˘a fino u u de la arbaro”. Sed apena˘ li eniris iom en la profundaˆon de la arbaro, li u  balda˘ tiel perdas la vojon, ke li a˘ tute ne povas elrampi el la arbaro, a˘ post u u u longa vagado li eliras, sed tute, tute ne en tiu loko, kie li eliri devis. Tiel estas anka˘ kun arta lingvo: entrepreni la kreadon de lingvo, doni al ˆi jam anta˘e u g u nomon, trumpeti pri ˆi al la leganta mondo — ˆio tio ˆi estas tre facila, — g c c sed feliˆe fini tiun ˆi laboron estas tute ne tiel facile. Kun memfida mieno c c multaj entreprenas tian laboron; sed apena˘ ili iom enprofundiˆis en ˆin, ili u g g a˘ ricevas senordan kolekton da sonoj sen ia difinita plano kaj sen ia indo, u a˘ ili puˆiˆas je tiom da malhelpoj, je tiom da reciproke kontra˘parolantaj u sg u postuloj, ke ili perdas ˆian paciencon, ˆetas la laboron kaj jam plu ne montras c  sin anta˘ la publiko. u Ke la kreado de ta˘ga kaj vivipova lingvo ne estas tiel facila afero, kiel u al multaj ˆajnas, oni povas interalie la plej bone vidi el la sekvanta fakto: s oni scias, ke ˆis la apero de Volap¨k kaj Esperanto estis grandega multo g u da diversaj provoj krei artan lingvon internacian; ne malmulte da provoj

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

217

aperis anka˘ post la apero de la diritaj du lingvoj; grandegan serion da u nomoj de tiuj ˆi provoj kaj iliaj a˘toroj vi trovos en ˆia historio de la ideo c u c de lingvo internacia; tiuj ˆi provoj estis farataj kiel de privataj personoj, tiel c anka˘ de tutaj societoj; ili englutis grandegan multon da laboroj kaj kelkaj u el ili englutis anka˘ tre grandajn kapitalojn; — kaj tamen el tiu ˆi tuta u c grandega nombro nur du, sole nur du atingis efektiviˆon kaj trovis adeptojn g kaj praktikan uzon! Sed anka˘ tiuj ˆi du aperis nur okaze, dank’ al tio, ke u c unu el la a˘toroj ne sciis pri la laborado de la dua. La a˘toro de la lingvo u u Esperanto, kiu dediˆis al sia ideo sian tutan vivon, komencante de la plej c frua infaneco, kiu kun tiu ˆi ideo kunkreskiˆis kaj estis preta ˆion oferi al c g c g ˆi, konfesas mem, ke lian energion subtenadis nur tiu konscio, ke li kreas ion tian, kio ankora˘ neniam ekzistis, kaj ke la malfacilaˆoj, kiujn li renkontadis u  en la da˘ro de sia laborado, estis tiel grandaj kaj postulis tiom multe da u pacienco, ke se Volap¨k estus aperinta 5-6 jarojn pli frue, kiam Esperanto ne u estis ankora˘ finita, li (la a˘toro de Esperanto) certe perdus la paciencon kaj u u rifuzus la pluan laboradon super sia lingvo, malgra˘ ke li tute bone konsciis u la grandegan plibonecon de sia lingvo anta˘ Volap¨k. u u El ˆio supredirita vi komprenos, ke nun, kiam la tuta mondo scias, ke du c tute plenaj artaj lingvoj jam longe ekzistas, estas tre dube, ke troviˆu iu, kiu g entreprenus nun similan Sizifan laboron de la komenco kaj havus sufiˆe da c energio, por alkonduki ˆin al feliˆa fino, tiom pli ke lin ne vigligus la espero g c doni iam ion pli bonan ol tio, kio jam ekzistas. Kiom malmulte da espero havus tia entreprenanto, oni vidas la plej bone el tiuj tre multaj provoj kaj projektoj, kiuj aperis post Esperanto: malgra˘ ke la a˘toroj havis anta˘ si u u u jam tute pretan modelon, la˘ kiu ili povis labori, nenia el tiuj ˆi provoj ne u c sole ne eliris el la regiono de projektoj, sed eˆ jam el tiuj ˆi projektoj mem oni c c klare vidas, ke se iliaj a˘toroj, havus la paciencon kaj povon alkonduki ilin ˆis u g fino tiuj ˆi laboroj prezentiˆus ne pli bone, sed kontra˘e, multe malpli bone ol c g u Esperanto. Dum Esperanto bonege kontentigas ˆiujn postulojn, kiuj povas c esti farataj al lingvo internacia (eksterordinara facileco, precizeco, riˆeco, c natureco, vivipoveco, fleksebleco, sonoreco k. t. p.), ˆiu el tiuj projektoj c penas plibonigi unu ian flankon de la lingvo, oferante por tio ˆi kontra˘vole c u ˆiujn aliajn flankojn. Tiel ekzemple multaj el la plej novaj projektistoj uzas c la sekvantan ruzaˆon: sciante, ke la publiko taksos ˆiun projekton konforme  c al tio, kiel al ˆi rilatos la instruitaj lingvistoj, ili zorgas ne pri tio, ke ilia g projekto estu efektive ta˘ga por io en la praktiko, sed nur pri tio, ke ˆi en la u g unua minuto faru bonan impreson sur la lingvistojn; por tio ili prenas siajn vortojn preska˘ tute sen ia ˆanˆo el la plej gravaj jam ekzistantaj lingvoj u s g naturaj. Ricevinte frazon skribitan en tia projektita lingvo, la lingvistoj rimarkas, ke ili per la unua fojo komprenis tiun ˆi frazon multe pli facile ol c on Esperanto, — kaj la projektistoj jam triumfas kaj anoncas, ke ilia “lingvo”

218

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

(se ili iam finos ˆin) estos pli bona ol Esperanto. Sed ˆiu prudenta homo tuj g c konvinkiˆas, ke tio ˆi estas nur iluzio, ke al la malgrava principo, elmetita pro g c montro kaj allogo, tie ˆi estas oferitaj la principoj plej gravaj (kiel ekzemple c la facileco de la lingvo por la nekleruloj, fleksebleco, riˆeco, precizeco k. t. c p.), kaj ke se simila lingvo eˆ povus esti iam finita, ˆi en la fino absolute c g ˆ nenion donus! Car se la plej grava merito de lingvo internacia konsistus en tio, ke ˆi kiel eble plej facile estu tuj komprenata de la instruitaj lingvistoj, g ni ja por tio ˆi povus simple preni ian lingvon, ekzemple la latinan, tute sen c iaj ˆanˆoj, — kaj la instruitaj lingvistoj ˆin ankora˘ pli facile komprenos per s g g u la unua fojo! La principo de kiel eble plej malgranda ˆanˆado de la naturaj s g vortoj ne sole estis bone konata al la a˘toro de la lingvo Esperanto, sed ˆuste u g de li la novaj projektistoj ja prenis tiun ˆi principon: sed dum Esperanto c prudente kontentigas tiun ˆi principon la˘ mezuro de ebleco, penante plej c u zorge, ke ˆi ne kontra˘agadu al aliaj pli gravaj principoj de lingvo internacia, g u la projektistoj turnas la lutan atenton nur sur tiun ˆi principon, kaj ˆion alian, c c nekompareble pli gravan, ili fordonas kiel oferon, ˆar kunigi kaj konsentigi c inter si diversajn principojn ili ne povas kaj eˆ ne havas deziron, ˆar ili eˆ c c c mem ne esperas doni ion pretan kaj ta˘gan, sed ili volas nur fari efekton. u El ˆio supredirita vi vidas, ke ne ekzistas eˆ la plej malgranda ka˘zo c c u por timi, ke aperus ia nova lingvo, kiu elpuˆus Esperanton, — tiun lingvon, s en kiun estas enmetita tiom da talento, tiom da oferoj kaj tiom da jaroj da pacienca kaj varmege aldonita laboro, la lingvon, kiu en la da˘ro de u multaj jaroj estas jam elprovita en ˆiuj rilatoj kaj en la praktiko tiel bonege c plenumas ˆion tion, kion ni povas atendi de lingvo internacia. Sed por vi, c estimataj a˘skultantoj, tio ˆi estas ne sufiˆa: vi deziras, ke ni donu al vi u c c plenan kaj senduban logikan certecon pri tio, ke la lingvo Esperanto ne havos konkurantojn. Feliˆe ni trovas nin en tia situacio, ke ni povas doni al vi tiun c ˆi plenan certecon. c Se la tuta esenco de lingvo arta konsistus en ˆia gramatiko, tiam de la mog mento de la apero de Volap¨k la demando de lingvo internacia estus solvita u por ˆiam kaj iaj konkurantoj al la lingvo Volap¨k aperi jam ne povus; ˆar c u c malgra˘ diversaj eraroj la gramatiko de Volap¨k estas tiel facila kaj tiel simu u pla, ke doni ion multe pli facilan kaj pli simplan oni jam ne povus. Lingvo nova povus diferenci de Volap¨k nur per kelkaj bagateloj, kaj ˆiu komprenas, u c ke pro bagateloj neniu entreprenus la kreadon de nova lingvo, kaj la mondo pro bagateloj ne rifuzus la jam tute pretan kaj elprovitan lingvon. En la ekstrema okazo la estonta akademio a˘ kongreso farus en la Volap¨ka grau u matiko tiujn negrandajn ˆanˆojn, kiuj montriˆus utilaj, kaj lingvo internacia s g g sen ia dubo restus Volap¨k, kaj ˆia konkurado estus por ˆiam esceptita. Sed u c c lingvo konsistas ne sole el gramatiko, sed anka˘ el vortaro, kaj la ellernado u de la vortaro postulas en lingvo arta cent fojojn pli da tempo, ol la ellernado

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

219

de la gramatiko. Dume Volap¨k solvis nur la demandon de la gramatiko, kaj u la vortaron ˆi lasis tute sen atento, doninte simple tutan kolekton da diversaj g elpensitaj vortoj, kiujn ˆiu nova a˘toro havus la rajton elpensi al si la˘ sia c u u propra deziro. Jen kial jam en la komenco mem de la ekzistado de Volap¨k u eˆ la plej fervoraj Volap¨kistoj nature timis, ke morga˘ aperos nova lingvo, c u u tute ne simila je Volap¨k kaj inter la amba˘ lingvoj komenciˆos batalado. u u g Tute alia afero estas kun Esperanto: oni scias — kaj tion ˆi eˆ por unu minc c uto nenia esploranto neas, — ke Esperanto solvis ne sole la demandon de la gramatiko, sed anka˘ la demandon de la vortaro, sekve ne unu malgrandan u parton de la problemo, sed la tutan problemon. Kio do en tia okazo restis por fari al la a˘toro de ia nova lingvo, se tia iam aperus? Al li restus jam u nenio ol. . . eltrovi la jam eltrovitan Amerikon! Ni prezentu al ni efektive, ke nun, malgra˘ la jam ekzistanta, bonega en ˆiuj rilatoj, ˆiuflanke elprovita, u c c havanta jam multegon da adeptoj kaj vastan literaturon lingvo Esperanto, aperis tamen homo, kiu decidis dediˆi tutan serion da jaroj al la kreado de c nova lingvo, ke li sukcesis alkonduki sian laboron ˆis la fino kaj ke la lingvo g proponita de li montriˆas efektive pli bona ol Esperanto, — ni rigardu do, g kian vidon havus tiu ˆi lingvo. Se la gramatiko de la lingvo Esperanto, kiu c donas plenan eblon esprimi en la plej preciza maniero ˆiujn nuancojn de la c homa penso, konsistas tute el 16 malgrandaj reguletoj kaj povas esti ellernita en duono da horo, — tiam kion la nova a˘toro povus doni pli bonan? En eku strema okazo li donus eble anstata˘ 16 reguloj 15 kaj anstata˘ 30 minutoj da u u ˆ ne vere? Sed ˆu deziros iu pro tio ˆi krei laborado postulus 25 minutojn? Cu c c novan lingvon kaj ˆu la mondo pro tia bagatelo rifuzos la jam ekzistantan kaj c ˆiuflanke elprovitan? Sendube ne; en ekstrema okazo la mondo diros: “se en c via gramatiko ia bagatelo estas pli bona ol en Esperanto, ni tiun ˆi bagatelon c enkondukos en Esperanton kaj la afero estos finita”. Kia estos la vortaro de tiu ˆi lingvo? En la nuna tempo nenia esploranto jam dubas, ke la vortaro c de lingvo internacia ne povas konsisti el vortoj arbitre elpensitaj, sed devas konsisti nepre el vortoj romana-germanaj en ilia plej komune uzata formo; tio ˆi estas ne por tio, ke — kiel opinias multaj pli novaj projektistoj — la c instruitaj lingvistoj povu tuj kompreni tekston skribitan en tiu ˆi lingvo (en c tia afero, kiel lingvo internacia, la instruitaj lingvistoj ludas la lastan rolon, ˆar por ili ja tia lingvo estas malplej bezona), sed pro aliaj, pli gravaj ka˘zoj. c u Tiel ekzemple ekzistas grandega nombro da vortoj tiel nomataj “fremdaj”, kiuj en ˆiuj lingvoj estas uzataj egale kaj al ˆiuj estas konataj sen ellernado c c kaj kiujn ne uzi estus rekta absurdo; al ili unisone devas soni anka˘ ˆiuj u c aliaj vortoj de la vortaro, ˆar alie la lingvo estus sovaˆa, sur ˆiu paˆo estus c g c s kunpuˆiˆo de elementoj, malkompreniˆoj, kaj la konstanta regula riˆiˆado sg g cg de la lingvo estus malfaciligita. Ekzistas ankora˘ diversaj aliaj ka˘zoj, pro u u kiuj la vortaro devas esti kunmetita nur el tiaj vortoj kaj ne el aliaj, sed

220

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

pri tiuj ˆi ka˘zoj, kiel tro specialaj, ni tie ˆi detale ne parolos. Estos sufiˆe, c u c c se ni nur diros, ke ˆiuj plej novaj esplorantoj akceptas tiun ˆi leˆon por la c c g vortaro kiel allasantan jam nenian dubon. Kaj ˆar la lingvo Esperanto ˆuste c g per tiu ˆi leˆo sin gvidis kaj ˆar ˆe tiu ˆi leˆo granda arbitro en la elekto de c g c c c g vortoj ekzisti ne povas, restas la demando, kion do povus al ni doni a˘toro de u nova lingvo, se tia estus kreita? Estas vero, ke al tiu a˘ alia vorto oni povus u doni pli oportunan formon, — sed da tiaj vortoj ekzistas tre nemulte. Tion ˆi oni la plej bone vidas el tio, ke kian ajn el la multaj projektoj aperintaj c post Esperanto vi prenus, vi trovos en ˆiu el ili almena˘ 60formon, kiel en c u Esperanto. Kaj se vi al tio ˆi ankora˘ aldonos, ke anka˘ la restaj 40nur tial, c u u ke la a˘toroj de tiuj projektoj a˘ ne turnis atenton sur diversajn principojn, u u kiuj por lingvo internacia estas treege gravaj, a˘ simple ˆanˆis la vortojn u s g tute sen ia bezono, — vi facile venos al la konkludo, ke la efektiva nombro da vortoj, al kiuj oni anstata˘ la formo Esperanta povus doni formon pli oporu tunan, prezentas ne pli ol iajn 10ˆanˆi kaj en la vortaro oni povus ˆanˆi nur s g s g iajn 10tiam estas la demando, kion do prezentus per si la nova lingvo, se ˆi g iam estus kreita kaj se ˆi efektive montriˆus kiel lingvo ta˘ga en ˆiuj rilatoj? g g u c Tio ˆi estus ne nova lingvo, sed nur iom ˆanˆita lingvo Esperanto! Sekve c s g la tuta demando pri la estonteco de la lingvo internacia alkondukiˆas nur al g tio, ˆu Esperanto estos akceptita senˆanˆe en ˆia nuna formo, a˘ en ˆi estos c s g g u g faritaj iam iaj ˆanˆoj! Sed tiu ˆi demando por la esperantistoj havas jam s g c nenian signifon; ili protestas nur kontra˘ tio, se apartaj personoj volas ˆanˆi u s g Esperanton la˘ sia bontrovo; sed se iam a˘toritata kongreso a˘ akademio u u u decidos fari en la lingvo tiajn a˘ aliajn ˆanˆojn, la esperantistoj akceptos u s g tion ˆi kun plezuro kaj nenion perdos de tio ˆi: ili ne bezonos tiam de la c c komenco ellerni ian novan malfacilan lingvon, sed ili bezonos nur oferi unu a˘ kelkajn tagojn por la ellerno de tiuj ˆangoj en la lingvo, kiuj estos faritaj, u s kaj la afero estos finita. La esperantistoj tute ne pretendas, ke ilia lingvo prezentas ion tiom perfektan, ke nenio pli alta jam povus ekzisti. Kontra˘e: kiam efektiviˆos u g a˘toritata kongreso, pri kiu oni scios, ke ˆia decido havos forton por la u g mondo, la esperantistoj mem proponos al ˆi difini komitaton, kiu okupus g sin je la trarigardo de la lingvo kaj farus en ˆi ˆiujn utilajn plibonigojn, se eˆ g c c por tio ˆi oni devus ˆanˆi la lingvon ˆis plena nerekonebleco; sed ˆar ekzistas c s g g c nenia eblo anta˘vidi, ˆu tiu ˆi laboro entute sukcesos al la komitato, ˆu ˆi u c c c g ne da˘ros senfinan serion da jaroj, ˆu ˆi en konsenteco estos alkondukita al u c g feliˆa fino kaj ˆu la finita laboro en la praktiko montriˆos tute ta˘ga, sekve c c g u kompreneble estus tre malsaˆe kaj nepardoneble de la flanko de la komitato, g se ˆi pro la problema estontaˆo rifuzus la faktan kaj en ˆiuj rilatoj finitan g  c kaj elprovitan nunaˆon; sekve se eˆ la kongreso venus al la konkludo, ke Es c peranto ne estas bona, ˆi povus decidi nur la jenon: akcepti dume la lingvon g

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

221

Esperanto en ˆia nuna forma kaj paralele kun tio ˆi difini komitaton, kiu g c okupus sin je la perfektigo de tiu ˆi lingvo a˘ je la kreo de ia nova lingvo c u pli ideala; kaj nur tiam, kiam kun la tempo montriˆus, ke la laborado de la g komitato estas feliˆe alkondukita al fino kaj post multaj provoj montriˆis tute c g ta˘ga, nur tiam oni povus anonci, ke la nuna formo de la lingvo internacia u ˆ estas eksigata kaj anstata˘ ˆi eniras en la vivon la formo nova. Ciu prudenta ug homo konsentos, ke la kongreso povas agi nur tiel kaj ne alie. Sekve se ni eˆ c supozos, ke fina lingvo de la estontaj generacioj estos ne Esperanto, sed ia alia ankora˘ ellaborota lingvo, en ˆia okazo la vojo al tiu lingvo nepre devas u c konduki tra Esperanto. Sekve resumante ˆion, kion ni diris de la komenco ˆis la nuna minuto, ni c g turnas vian atenton sur tion, ke ni venis al la sekvantaj konkludoj: 1. La enkonduko de lingvo internacia alportus al la homaro grandegan utilon; 2. La enkonduko de lingvo internacia estas tute ebla; 3. La enkonduko de lingvo internacia pli a˘ malpli frue nepre kaj sendube u efektiviˆos, kiom ajn la rutinistoj batalus kontra˘ tio ˆi; g u c 4. Kiel internacia neniam estos elektita ia alia lingvo krom arta; 5. Kiel internacia neniam estos elektita ia alia lingvo krom Esperanto; ˆi g a˘ estos lasita por ˆiam en ˆia nuna formo, a˘ en ˆi estos poste faritaj u c g u g iaj ˆanˆoj. s g VIII Kaj nun ni rigardu, kio sekvas el ˆio, kion ni supre diris. Unue sekvas tio, c ke la esperantistoj tute ne estas tiaj fantaziistoj, kiaj ili ˆajnas al multaj tiel s nomataj “saˆaj” kaj “praktikaj” homoj, kiuj juˆas pri ˆio supraˆe kaj sen ia g g c  logika pripenso kaj mezuras ˆion per mezurilo de la modo. Ili batalas por c afero, kiu ne sole havas grandegan gravecon por la homaro, sed kiu al tio havas en si nenion fantazian kaj kiu pli a˘ malpli frue devas efektiviˆi kaj nepre u g efektiviˆos, kiom ajn la inerciuloj batalus kontra˘ ˆi, kiom ajn la saˆuloj g u g g ˆercadus pri ˆi. Kiel estas sendube, ke post la nokto venas mateno, tiel s g sendube estas, ke post mallonga a˘ longa batalado Esperanto pli a˘ malpli u u frue estos enkondukita en komunan uzon por la komunikiˆoj internaciaj. Ni g konfirmas tion ˆi kuraˆe ne tial, ke ni tiel volas, ke ni tion esperas, sed tial, c g ke la konkludoj de simpla logiko diras, ke tiel esti devas kaj ke alie esti ne povas. Longan tempon eble ankora˘ la esperantistoj devos bataladi, longan u tempon eble ankora˘ ˆia bubo ˆetados sur ilin ˆtonojn, koton kaj malsaˆajn uc  s g

222

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

spritaˆojn, sed tio, kio devas veni, pli a˘ malpli frue venos. La iniciatoroj de la  u Esperanta afero eble ne ˆisvivos ˆis tiu tempo, kiam fariˆos videblaj la fruktoj g g g de ilia agado, ili iros eble en la tombon kun la malestima nomo de homoj, kiuj okupadis sin je infanaˆoj, sed pli a˘ malpli frue por la maldolˆa kaliko,  u c kiun ili trinkas el la manoj de la samtempuloj, la posteuloj konstruos al ili monumentojn kaj elparolados ilian nomon kun la plej granda danko. Longe ankora˘ eble ili ˆajnos al la mondo senfortaj, multajn fojojn eble ankora˘ u s u ilia afero ˆajnos al la mondo eˆ mortinta kaj je ˆiam enterigita — sed tiu ˆi s c c c afero jam neniam mortos, ˆar ˆi morti jam neniam povas. La afero vivos kaj c g konstante rememorigados pri si; post ˆiu nova silenta tempo, se ˆi eˆ da˘rus c g c u dekon da jaroj, aperos nova revigliˆo; kiam laciˆos unuj batalantoj, aperos g g pli a˘ malpli frue novaj energiaj batalantoj, kaj tiel la afero iros tiel longe, ˆis u g fine ˆi plene atingos sian celon. Ne malˆoju tial, Esperantistoj, se nesaˆaj g g g homoj ironie rimarkas al vi, ke vi estas ankora˘ tre malmultaj, ne perdu u la kuraˆon, se via afero iras malrapide. La afero konsistas ne en rapideco, g sed en certeco. Multe da sencelaj aferoj ekbrilis anta˘ la mondo rapide, sed u anka˘ rapide falis; afero bona kaj certa progresas ordinare malrapide kaj kun u grandaj malhelpoj. Sur la supre montritajn 5 konkludojn ni turnas apartan atenton de tiuj esperantistoj, kiuj batalas por sia ideo senkonscie kaj tial ˆe la plej malgranda c rimarko de la kontra˘uloj ekstaras senhelpe kaj ne scias, kion respondi, a˘ u u ˆ perdas la kuraˆon. Ciuj tiuj konkludoj prezentas produkton de la simpla g kaj severa logiko. Tial se oni diras al vi “la mondo ne volas vian lingvon”, respondu kuraˆe: “ˆu la mondo volas a˘ ne volas, ˆi pli a˘ malpli frue devos g c u g u akcepti ˆin, ˆar alie esti ne povas”. Kiam vi a˘dos “oni diras, ke aperis nova g c u lingvo, oni diras, ke tia a˘ alia instruita societo a˘ kongreso deziras elekti u u tian a˘ alian lingvon a˘ krei novan lingvon”, respondu kuraˆe: “ˆiuj tiuj ˆi u u g c c famoj a˘ entreprenoj estas fonditaj sur la plej absoluta nekomprenado de la u esenco kaj historio de la ideo de lingvo internacia; tiaj provoj de la flanko ne sole de privataj personoj, sed anka˘ de tutaj societoj ripetiˆis jam multajn u g fojojn kaj ˆiufoje finiˆadis kaj devis finiˆadi per la plej plena fiasko; lingvo c g g internacia povas esti nur Esperanto, ˆar la˘ la leˆoj de la logiko kaj la˘ la c u g u esenco de la afero alie esti neniel povas”. Se oni diras al vi: “tiu a˘ alia esperantisto a˘ societo esperantista en u u tro granda sed ne prudenta fervoro faris ian falsan paˆon kaj ridindigis a˘ s u diskreditigis per tio ˆi vian tutan aferon”, tiam respondu: “La afero Esperc anta dependas de nenia persono nek societo, kaj nenia homo per siaj privataj falsaj paˆoj povas havi ian influon sur ˆian sorton; eˆ la a˘toro de Esperanto s g c u mem estas nun por Esperanto absolute seninflua, ˆar Esperanto jam longe c fariˆis afero pure publika”. g La dua, kio sekvas el ˆio, kion ni supre diris, estas la sekvanta: Se la elekto c

6.4. ESENCO KAJ ESTONTECO DE LA IDEO DE LINGVO

223

de lingvo internacia dependus de ia kongreso de reprezentantoj de diversaj regnoj, ni longe, tre longe kredeble devus tion ˆi atendi kaj neniu el ni ion c povus fari por tio ˆi. Sed se, kiel ni vidis supre, oni jam nun povas kun plena c certeco kaj precizeco anta˘vidi, al kia nome lingvo la sorto difinis fariˆi iam u g internacia, tiam la afero ˆanˆiˆas. Ni ne bezonas jam nun atendi kongresojn: s gg la celo estas tute klara kaj ˆiu povas sin tiri al ˆi. Ne bezonante rigardadi, kion c g diras a˘ faras aliaj, ˆiu povas alporti sian ˆtonon por la kreskanta konstruo. u c s Nenia ˆtono perdiˆos. Nenia laboranto tie ˆi dependas de la alia, ˆiu povas s g c c agadi aparte, en sia sfero, la˘ siaj fortoj, kaj ju pli da laborantoj estos; tiom u pli rapide estos finita la granda konstruo. Precipe ni turnas nin al diversaj sciencaj societoj kaj kongresoj. Ne rigardante, kion faras aliaj, ne atendante, ke aliaj prenu sur sin la iniciativon, ˆiu societo a˘ kongreso aparte decidu c u ion tian, kio alproksimigus la grandan komunehoman celon almena˘ je unu u paˆo. s

224

ˆ CAPITRO 6. ARTIKOLOJ PRI ESPERANTO

ˆ Capitro 7 Poezio
7.1
7.1.1

L. L. Zamenhof
La espero
En la mondon venis nova sento, Tra la mondo iras forta voko; Per flugiloj de facila vento Nun de loko flugu ˆi al loko. g Ne al glavo sangon soifanta ˆ Gi la homan tiras familion: Al la mond’ eterne militanta ˆ Gi promesas sanktan harmonion. Sub la sankta signo de l’ espero Kolektiˆas pacaj batalantoj, g Kaj rapide kreskas la afero Per laboro de la esperantoj. Forte staras muroj de miljaroj Inter la popoloj dividitaj; Sed dissaltos la obstinaj baroj, Per la sankta amo disbatitaj. Sur ne˘trala lingva fundamento, u Komprenante unu la alian, La popoloj faros en konsento Unu grandan rondon familian. Nia diligenta kolegaro En laboro paca ne laciˆos, g 225

226 ˆ Gis la bela sonˆo de l’homaro g Por eterna ben’ efektiviˆos. g

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.1.2

La vojo

Tra densa mallumo briletas la celo, Al kiu kuraˆe ni iras. g Simile al stelo en nokta ˆielo, c Al ni la direkton ˆi diras. g Kaj nin ne timigas la noktaj fantomoj, Nek batoj de l’ sorto, nek mokoj de l’ homoj, ˆ Car klara kaj rekta kaj tre difinita ˆ Gi estas, la voj’ elektita. Nur rekte, kuraˆe kaj ne flankiˆante g g Ni iru la vojon celitan! Eˆ guto malgranda, konstante frapante, c Traboras la monton granitan. L’espero, l’obstino kaj la pacienco — Jen estas la signoj, per kies potenco Ni paˆo post paˆo, post longa laboro, s s Atingos la celon en gloro. Ni semas kaj semas, neniam laciˆas, g Pri l’ tempoj estontaj pensante. Cent semoj perdiˆas, mil semoj perdiˆas, — g g Ni semas kaj semas konstante. “Ho, ˆesu!” mokante la homoj admonas, — c “Ne ˆesu, ne ˆesu!” en kor’ al ni sonas: c c “Obstine anta˘en! La nepoj vin benos, u Se vi pacience eltenos”. Se longa sekeco a˘ ventoj subitaj u Velkantajn foliojn deˆiras, s Ni dankas la venton, kaj, repurigitaj, Ni forton pli freˆan akiras. s Ne mortos jam nia bravega anaro, ˆ Gin jam ne timigas la vento, nek staro, Obstine ˆi paˆas, provita, hardita, g s Al cel’ unu fojon signita! Nur rekte, kuraˆe kaj ne flankiˆante g g Ni iru la vojon celitan!

7.1. L. L. ZAMENHOF Eˆ guto malgranda, konstante frapante, c Traboras la monton granitan. L’ espero, l’ obstino kaj la pacienco, — Jen estas la signoj, per kies potenco Ni paˆo post paˆo, post longa laboro, s s Atingos la celon en gloro.

227

7.1.3

Al la fratoj

Forte ni staru, fratoj amataj, Por nia sankta afero! NI bataladu kune tenataj Per unu bela espero! Regas ankora˘ nokto sen luno, u La mondo dormas obstine, Sed jam leviˆos balda˘ la suno, g u Por lumi, brili senfine. Veku, ho veku, veku konstante, Ne timu ridon, insulton! Voku, ho voku, ripetadante, ˆ Gis vi atingos a˘skulton! u Dekon da fojoj vane perdiˆos g La voko via ridata, — La dekunua alradikiˆos, g Kaj kreskos frukto benata. Tre malproksime ˆiuj ni staras c La unu de la alia. . . Kie vi estas, kion vi faras, Ho, karaj fratoj vi miaj? Vi en la urbo, vi en urbeto, En la malgranda vilaˆo, g ˆ ne forflugis kiel bloveto Cu La tuta via kuraˆo? g ˆ Cu vi sukcese en via loko Kondukas nian aferon, A˘ eksilentis jam via voko, u Vi lacaj perdis esperon? Iras senhalte via laboro

228 Honeste kaj esperante? Brulas la flamo en via koro Neniam malfortiˆante? g Forte ni staru, brave laboru, Kuraˆe, ho nia rondo! g Nia afero kresku kaj floru Per ni en tuta la mondo! Ni ˆin kondukos ne ripozante, g Kaj nin lacigos nenio; Ni ˆin traportos, sankte ˆurante, g  Tra l’ tuta mondo de Dio! Malfacileco, malrapideco Al ni la vojon ne baros. Sen malhonora malkuraˆeco g Ni kion povos, ni faros. Staras ankora˘ en la komenco u La celo en malproksimo, — Ni ˆin atingos per la potenco g De nia forta animo! Ni ˆin atingos per la potenco g De nia sankta fervoro, Ni ˆin atingos per pacienco g Kaj per sentima laboro. Glora la celo, sankta l’afero, La venko — balda˘ ˆi venos; ug Levos la kapon ni kun fiero, La mondo ˆoje nin benos. g Tiam atendas nin rekompenco La plej majesta kaj riˆa: c Nia laboro kaj pacienco La mondon faros feliˆa! c

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.1.4

Mia penso

Sur la kampo, for de l’ mondo Anta˘ nokto de somero, u Amikino en la rondo Kantas kanton pri l’ espero.

7.1. L. L. ZAMENHOF Kaj pri vivo detruita ˆ Si rakontas kompatante, — Mia vundo refrapita Min doloras resangante. ˆ “Cu vi dormas? Ho, sinjoro, Kial tia senmoveco? Ha, kredeble rememoro El la kara infaneco?” Kion diri? Ne ploranta Povis esti parolado Kun fra˘lino ripozanta u Post somera promenado! Mia penso kaj turmento, Kaj doloroj kaj esperoj! Kiom de mi en silento Al vi iris jam oferoj! Kion havis mi plej karan — La junecon — mi ploranta Metis mem sur la altaron De la devo ordonanta! Fajron sentas mi interne, Vivi anka˘ mi deziras, — u Io pelas min eterne, Se mi al gajuloj iras. . . Se ne plaˆas al la sorto c Mia peno kaj laboro — Venu tuj al mi la morto, En espero — sen doloro!

229

7.1.5

Ho mia kor’

Ho, mia kor’, ne batu maltrankvile, El mia brusto nun ne saltu for! Jam teni min ne povas mi facile, Ho, mia kor’ ! Ho, mia kor’ ! Post longa laborado ˆ Cu mi ne venkos en decida hor’ ! Sufiˆe! trankviliˆu de l’ batado, c g Ho, mia kor’ !

230

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.1.6

La vojevodo
(el Mickiewicz.)

En vespero somera vojevodo kolera Al la hejma kastelo rapidas; Al la lito edzina kun teruro senfina Li alvenas, — neniun li vidas. En doloro brulanta kaj per mano tremanta Sian grizan lipharon li prenis, De la lito foriris, la manikojn retiris Kaj ektondris — kozako alvenis. “Kial, best’ abomena, mia pordo ˆardena g Restas nokte sen hundo, sen gardo? Prenu tuj mian sakon kaj pafilon kozakan Kaj silente min sekvu, bastardo!” Kun pafil’ en la mano al ˆardena altano g Ili amba˘ sen bru’ alˆteliˆas. u s g Sur la benka herbaˆo ia lumas blankaˆo:   En tolaˆo virino vidiˆas.  g Unu manon levinte, la okulojn kovrinte, Per la dua forpuˆi ˆi penis s s Unu viron petantan, surgenue starantan, Kiu nun en la brakoj ˆin tenis. s Kaj en flama fervoro li parolis: “Ho, koro, ˆ Cu jam ˆio por ˆiam perdita? c c Eˆ la premoj de l’ mano per la mon’ de l’ tirano c ˆ Ciuj estas jam foraˆetitaj? c Mi vin tiel amadis, por vi tiel bruladis, — Malproksime nun plori mi devas; Li ne amis, ne ploris, nur per mon’ eksonoris, — Kaj li ˆion por ˆiam ricevas. c c Sur la brusto anˆela lia kapo malbela g En dorloto de nun ripozados, De la roza buˆeto, de la ruˆa vangeto, s g Li ˆielan feliˆon suˆados. c c c Sur ˆevalo fidela, en vetero kruela, c Mi rapidas al mia anˆelo — g Por sopire foriri kaj al vi nur deziri

7.1. L. L. ZAMENHOF Bonan nokton en lia kastelo. . . ” ˆ Si silentas senmove; li komencas denove Sian plendon kun petoj kaj ploro, ˆ Gis, la brakojn lasinte, la konscion perdinte, ˆ defalis al li al la koro. Si En l’arbaˆo silente, a˘skultante atente,  u Staras amba˘ gardantoj kovritaj, u Ili staras genue, en la manoj senbrue La pafiloj ektremis ˆargitaj. s “Estro”! diris kozako, “ia stranga atako Al mi ligas subite la manon; Brulan sentis mi larmon kaj skuantan malvarmon, Kiam tuˆi mi volis la ˆanon.” s c “Pesto”! mi vin jam skuos, mi vin plori instruos! Jen saketo kun pulvo: sen vorto Vi preparos, vi pafos, kaj se ˆin vi ne trafos. s Mi edzigos vin mem kun la morto. “Supren, dekstren, senskue! Mi ekpafos, — l’unue De l’ amanto diskrevu la koro.” La servanto ektiris, kaj la kuglo eniris En la frunton de. . . lia sinjoro.

231

7.1.7

La rozeto
(el Goethe.)

Knabo vidis — jen rozeto Sur la kampo staras; Bela, juna la floreto. . . Vive kuras la knabeto, ˆ Gojas, miras, flaras. Sur la kampo la rozet’ Kiel infanet’. Knabo diris: “mi eltiros Belulinon mian”; Floro diris: “vi foriros, — Per pikiloj mi disˆiros s Tuj la manon vian”. Sur la kampo la rozet’

232 Kiel infanet’. La sovaˆa knab’ ridante g La rozeton prenis, — La floreto batalante Sin defendis pikadante, Sed la sorto venis. Sur la kampo la rozet’ Kiel infanet’.

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.1.8

En nord’ unu pino. . .
(el Heine).

En nord’ unu pino en solo Dormetas sur nuda altaˆo;  Glacia kaj neˆa tavolo g ˆ Gin kovras per tomba tolaˆo.  ˆ Gi sonˆas, ke palmo gracia, g En unu dezert’ orienta, Eterne pri lando alia Malgaje sopiras silenta.

7.1.9

En sonˆo. . . g
(el Heine).

En sonˆo princinon mi vidis g Kun vangoj malsekaj de ploro, — Sub arbo, sub verda ni sidis, Tenante nin koro ˆe koro. c “De l’ patro de l’ via la krono Por mi ˆi ne estas havinda!” g For, for lia sceptro kaj trono — Vin mem mi deziras, aminda! “Ne eble!” ˆi al mi rediras: s “En tombo mi estas tenata, Mi nur en la nokto eliras Al vi, mia sole amata!”

7.1. L. L. ZAMENHOF

233

7.1.10

Lorelej’
(el Heine).

Ne scias mi, kial subita Malgaj’ en la koro naskiˆis; g El tempo jam enterigita Legendo al mi reviviˆis. g Jam malvarmetiˆas l’aero, g La Rejno malla˘te babilas, u Per oro de l’ sun’ en vespero La supro de l’ monto rebrilas. Plej belan knabinon mi vidas: En ora ornamo brilante Sur supro de l’ monto ˆi sidas, s La harojn mistere kombante. La oran kombilon ˆi movas s Kaj kantas tra l’ pura aero, Kaj forto mirinda sin trovas En tiu ˆi kant’ de l’ vespero. c ˆ Sipet’ iras sur la rivero, ˆ Sipisto ektremis de l’ kanto, Kaj blinda por ˆiu danˆero c g Rigardas li al la kantanto. Ha, balda˘ ˆipisto la bela us Perdiˆis sub l’akvoturnado; g ˆ Gin Lorelej’ faris kruela, Per sia mirinda kantado.

7.1.11

Kanto de studentoj

ˆ Goju, ˆoju ni, kolegoj, g Dum ni junaj estas! Post plezura estanteco, Post malgaja maljuneco — Sole tero restas. Vivo estas tre mallonga, Kuras ne tenate, Kaj subite morto venos Kaj rapide ˆiun prenos, c

234 ˆ Ciun senkompate. Kie niaj anta˘uloj u En la mondo sidas? Iru al la superuloj, Serˆu ilin ˆe l’ subuloj — c c Kiu ilin vidas? Vivu la akademio Kaj la profesoroj! Vivu longe kaj en sano ˆ Ciu akademiano, Vivu sen doloroj! Vivu, floru nia regno Kaj regnestro nia! Kaj amikoj mecenataj, Protegantoj estimataj De l’ akademio Vivu ˆiuj la knabinoj c Belaj kaj hontemaj! Vivu anka˘ la virinoj, u Amikinoj kaj mastrinoj, Bonaj, laboremaj. Mortu, mortu, malgajeco, Mortu la doloro! Mortu ˆiu intriganto c Kaj malamon konservanto Longe en la koro!

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.1.12

Al la reˆo g

Vivu la reˆ’ al ni, tre longe vivu li! g Gardu lin Di’ ! Justa kaj pia reˆ’, — Dio pro nia preˆ’ g g Estu kun li. Forta la reˆa tron’, ver’ estas lia kron’, g Glavo la leˆ’. g Kun amo en la kor’, reˆas kun granda glor’. . . g Vivu la reˆ’ ! g Brulu, ho sankta flam’ de la eterna am’

7.1. L. L. ZAMENHOF Pro la patruj’ ! Kaj forte staros ni, ˆiuj por unu li, c Pro la patruj’ ! Longe, ho, restu vi gloro de la naci’, Sur reˆa seˆ’ ! g g Via plej granda glor’ en la popola kor’. Vivu la reˆ’ ! g

235

7.1.13

Nokta kanto de soldato
(de W. Hauff).

En nigra nokto tute sole Mi staras gardon senparole, Eraras for la penso mia Al mia domo familia. Al la standardo fortirita, Ho, kiom estis mi kisita. . . Mi tiam pensis kun malˆojo: g Mi vidas vin je l’ lasta fojo! Ho dormu dolˆe, karaj miaj! c Irante al la litoj viaj, Vi nun per preˆo Dion gloras, — g Vi certe anka˘ min memoras. u La horo venis, gard’ alia Stariˆos nun sur loko mia. g Mi iras dormi tute laca, Mi vidos vin en sonˆo paca. g

7.1.14

Kanto de l’ ligo
(de W. A. Mozart.)

Fratoj, manon donu kore Kaj senzorge, sendolore Belan horon festu ni! ˆ Cion teran forˆetante,  Da˘ru forte kaj konstante u Nia bela harmoni’ ! Al la Dio kantu gloron:

236 La spiriton kaj la koron Kial donis la ˆiel’ ? c Serˆi lumon per vereco, c Serˆi virton per justeco c Estu nia sankta cel’ ! Homoj en la oriento, Homoj en la okcidento, En la sud’ kaj en la nord’ ! Alte teni homan nomon, Kore ami ˆiun homon c Estu nia liga vort’ !

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.1.15

La kapelo
(el L. Uhland.)

Supre staras sur la monto La silenta kapeleto, En la valo, ˆe la fonto, c ˆ Goje kantas paˆtisteto. s Sonorado, mortkantado Nun eksonis tra l’ silento, — Haltis knabo en kantado Kaj a˘skultas kun atento. u En la tombojn de l’ monteto El la valo ˆiu venos. c Anka˘ vin, ho paˆtisteto, u s Oni iam tien prenos.

7.1.16

La gaja migranto

Se donas Di’ al vi favoron, Li sendas vin for el la dom’, Por montri sian mirlaboron, La belan mondon, al la hom’. De l’ montoj riveretoj fluas, Ala˘doj kantas super mi, u Mi anka˘ gajan kanton bruas u Al la tutmonda harmoni’. Al Dio fidas mi kun ˆojo: g

7.1. L. L. ZAMENHOF Li zorgas pri la tuta ter’, Li anka˘ min sur mia vojo u Eterne gardos de danˆer’. g

237

7.1.17

La vojo
(de barono B. N. Delvig.)

Tre ˆarme ˆi lumis, la suno ravanta, c g En mia de vivo mateno; En brusto kuraˆo kaj forto bolanta, g Espero kaj kredo en pleno. . . La kamp’ estas larˆa kaj rekta la vojo. . . g “Anta˘en sen halto kaj timo!” u La trio ˆevala ekkuris kun ˆojo c g Al celo en la malproksimo. “Pru! halt’ !” “Kio estas?” “Risorto rompiˆis.” g “Anta˘en! malhelpo ne granda!” u Denove nun la veturil’ ekruliˆis, g Saltante sur vojo rubanda. Jen marˆo subite! Denove ni haltis. . . c Tagmezo jam. . . Kia ˆagreno! c La veturigist’ kun murmuro desaltis, Mi pelas kun la˘ta malbeno. u Tri horojn ni tie sen helpo batalas, ˆ Gis fine ni kun malfacilo Elrampas. Subite–la suno jam falas — Jen kavo kaj nova barilo!. . . “Returne! kredeble tro dekstren ni iras!” Ni rampas. . . Jam nokt’. . . De l’ turmento Ni celon forgesis, ni nun nur sopiras Ripozon sub ia tegmento. . . Halt’ ! Muro! kaj mi al la pordo rapidas. . . Nur tomboj. . . silenta malˆojo. . . g La veturigist’ al mi montras kaj ridas: “Ni venis! Finita la vojo!” “La Tempo” sin nomas la veturigisto; Sur voj’ malfacila, facila, Li ˆiujn alportas, fidela servisto, c

238 Al fina ripozo trankvila.

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.2. LEO BELMONT

239

7.2
7.2.1

Leo Belmont
Nokt’ en la koro
(el Byron.) Nokt’ en la koro. . . la harpo kuˆas. . . s Vi tuj ekkantu, kantisto! Se vi la kordojn de l’ harpo tuˆas, s Vi miron faras, artisto. Se kor’ ankora˘ havas esperon, u Per kanto ˆi revekiˆos; g g Se la okulo kaˆis larmeron, s Denove ˆi eklarmiˆos. g g Kant’ via tondru mondan doloron! La gajon mi ne komprenos. . . Vi min plorigu, movu la koron, A˘ mia brust’ ne eltenos. u ˆ Gi de suferoj longe manˆiˆis, gg Silentan premis la ˆeno!. . . c La tempo venis. . . ˆi jam pleniˆis g g Kiel vazet’ de veneno.

7.2.2

Al brusto, al min. . .
(el Heine.)

Al brusto, al mia — ha, ˆi min doloras, g Almetu maneton, amata knabino! Vi a˘das, ke tie meblisto laboras? u Li por mi la ˆerkon konstruas sen fino! c Ha, kiel li frapas en mi en la koro! La vivo forkuras, ne estas jam por mi. . . Rapidu, rapidu kun via laboro. Ke povu mi foj’ je eterne ekdormi.

240

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.3
7.3.1

V. Devjatnin
Printempo
Printempo venas! Vivon donas Al ˆio belulina veno: c Varmege suno jam proponas Radiojn siajn, kaj mateno Vizaˆon belan kun rideto g Al ˆiuj montras; jam de l’ montoj c Kun bruo fluas rivereto Kaj detruataj estas pontoj. Denove ˆio reviviˆas, c g Kantadas venon de printempo. . . Por mi nur da˘ras, ne finiˆas u g Malbona, malvarmega tempo! Por mi ne estas suna lumo, Kaj de printempo bela veno Nenion donas. . . Nur mallumo, Mallumo sola kaj. . . ˆagreno! c

7.3.2

ˆ Sipeto

Malgranda ˆipeto s Kun blanka veleto Naˆadas trankvile sur maro. . . g Sed venis ventego, Fariˆis ondego — g Pereas ˆipet’ sub akvaro! s Kaj homo mizera Kun kredo sincera Vivadas trankvile en mondo; Sed kredo forblovis, Ondego sin movis, Kaj homo pereas sub ondo.

7.3.3

Sciuro kaj papago

Sciuro malgranda kuradis en rado Kaj homojn amuzis per sia kurado. Kaj jen al papago ˆi diris fiere: g

7.3. V. DEVJATNIN “Mi vin, mizerulo, beda˘ras sincere: u Kun kora doloro eterne mi vidas, Ke tute senmove sur ringo vi sidas! Rigardu: jen ˆiam mi kuras pli alte c Kaj tial je vivo kontentas senhalte. . . ” Papago rigardis sciuron kun moko Kaj diris: “kurado rapida kaj lerta, Sed bone kurante, sur unu nur loko Vi restas, mizera besteto nesperta.”

241

7.3.4

Anˆelo g
(el Lermontov.)

En mezo de nokto, en blua ˆielo, c Traflugis kaj kantis plej bela anˆelo. g Kaj nuboj kaj steloj kaj lun’ en irado Atentis kun ˆojo je l’ sankta kantado. g Li kantis feliˆajn, neniam pekantajn c Spiritojn, kun Di’ en ˆielo loˆantajn; c g Li kantis pri Patro ˆiela kaj tera — c Kaj lia la˘dado ne estis malvera. u Animon tre junan en brakoj li tenis; En mondo malgaja naskiˆi ˆi venis. g g Kaj sono de l’ kanto en juna animo Restadis sen vort’, sed kun viva estimo. Tre longe en mondo ˆi estis premata, g Je revo mirinda pri Di’ plenigata! Kaj ˆanˆi la kanton de l’ sankta sincero s g Ne povis por ˆi ˆiuj kantoj de l’ tero. g c

7.3.5

Husaro
(el Poˆkin.) s

ˆ Cevalon sian li purigis, Estante forte kolerega, Kaj diris: “min diablo igis En loko loˆi malbonega! g Ni ˆiam tie ˆi restadas c c En turka kvaza˘ batalado: u

242 Nur solan supon ni manˆadas g Kaj eˆ ne pensas pri drinkado. c Kaj mastro tie ˆi malbona, c Malbonan havas li edzinon. . . Nek via skurˆ’, nek vorto bona g Admonas tie ˆi virinon! c Jen urbo Kiev! Lando kia! En buˆon falas mem buletoj, s Kaj vinon havas domo ˆia, c Kaj kiaj tie virinetoj!. . . Ne estas eˆ domaˆ’, je Dio, c g Sin mem pro ili pereigi! Malbone estas nur per tio. . . ” Per kio? volu min sciigi! — Kaj li komencis plibonigi Lipharon. “Eble ne timulo”, Li diris, estas vi, sed igi Vin miri povas mi — spertulo. A˘skultu: regimento nia u ˆ Dnepro larˆa enlokiˆis. Ce g g Mastrino estis bona mia, Kaj tombon ˆia edz’ foriˆis. s g Kun ˆi mi balda˘ amikiˆis; s u g Ni vivis pace, tute bone. Al mi Mario humiliˆis, g Ne diris vorton eˆ malbone. c Se mi malsobra estis tute, ˆ Si mem min zorge kuˆigadis; s ˆ ˆiam tute sendispute Si c Je ˆio tuj mem konsentadis. c Feliˆan vivon mi pasigis, c Kaj longe tiel vivus eble, — Sed jen subite ˆaluzigis  Min io, — mem diabl’ kredeble. Mi pensis: kial baptanino Sin levas nokte? kion volas? Tre juna estas ˆi virino, s Kaj tial eble ˆi petolas!. . . s

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.3. V. DEVJATNIN Mi observadi ˆin intencis. s Jen foj’ ne dormis mi (en korto Jam estis nokto, kaj komencis Bruegi vent’ kun granda forto). Kaj vidas mi: ˆi forrampetis, s De forno prenis ˆi karbeton, s Min tre facile pripalpetis, Disblovis apud forn’ fajreton; ˆ Si ekbruligis kandeleton, Kun ˆi angulon ˆi foriˆis, g s g De tie prenis boteleton, Sur balailon ˆi sidiˆis; s g ˆ Si senvestiˆis kaj, sorbinte g El boteleto, ˆi tra tubo, s Sur balailo sidiˆinte, g Tuj malaperis, kvaza˘ nubo. u ˆ — Si eble estas sorˆistino, — c Mi pensis kaj de forn’ rapidas, Por vidi sorˆon de virino; c Kaj jen mi boteleton vidas; Mi flaris: ia acidaˆo. . .  Mi plankon ˆprucis el botelo: s Forflugis — kia mirindaˆo! —  Kaj forna forko kaj sitelo! Sub benko katon mi ekvidis, Sur ˆin mi ˆprucis el botelo: g s ˆ Gi ternis tuj kaj ekrapidis Subite fornon post sitelo. Sur ˆion ˆprucis sen kompato c s Jam mi per tuta forto mia, — Kaj ˆio: tablo, benko, pato c Forflugis unu post alia. Al ili mi ne volis cedi Kaj trinkis mem per unu fojo ˆ Restaˆon. . . Cu vi povas kredi?  Mi ekaperis tuj en vojo: Mi flugas, — kien? mem ne scias, Kun forto tranˆas nur aeron, c

243

244 Al steloj mi: “pli dekstren” krias. . . Kaj jen ekfalis mi sur teron, Jen mont’. Sur ˆi kaldronoj bolas, g Kaj oni faras ian ludon. Kantadas, fajfas kaj petolas, Kun granda ran’ edzigas judon. Mi kraˆis. . . Flugas jen Mario: c “For! hejmen kuru, petolulo! Vin oni tuj formanˆos!. . . ” — Kio?! g Nu, mi ne estas timemulo! Min ne timigu! Kie vojo Al hejmo estas? — “Jen sidiˆu g Sur fornan feron, — kun malˆojo g Respondas ˆi, — kaj tuj foriˆu!” s g Vi volas, ke husar’ sidiˆu g Sur fornan feron?! Baptanino, Mi petas vin, ne freneziˆu, g Ne estu ja malsaˆulino!. . . g ˆ Cevalon! “Prenu, malsaˆulo!” g ˆ Si efektive diris veron:“ Jen anta˘ mi ˆeval’-bravulo u c Per hufo forte batas teron. Sidiˆas mi kun brava vido g Sur ˆin kaj trovi bridon penas, g Sed vane! Rajdas mi sen brido — Kaj tuj al forno ni alvenas. Kaj jen mi tion saman vidas. . . ˆ Cevalo tute jam forestis, Kaj mi sur benko rajde sidas. . . Jen kia strang’-okazo estis!” Kaj li da˘rigis plibonigi u Lipharon. “Eble ne timulo, Li diris, estas vi, sed igi Vin miri povas mi spertulo.”

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.3.6

Infano de zorgo
(el Herder.)

7.3. V. DEVJATNIN Finiˆis varmega jam tago, g Kaj nokto agrabla fariˆis. g Sub ombra cipreso, ˆe lago c Diino de Zorgo sidiˆis. g El ruˆa argilo Diino g Malgaje figuron skulptadis, — Kaj luno, de nokto reˆino, g De blua ˆiel’ rigardadis. c Kaj Ze˘so al bela Diino u Parolis kun dia favoro: “Rakontu, malgaja knabino, Pri via doloro en koro.” “Ho, Ze˘so!” Diino rediras: u “Alportu vi al mi plezuron! Nur solan sen fin’ mi deziras: Vivigu vi mian figuron!” — Volonte mi vin kontentigos: Viviˆas figuro jam via!. . . g Sed tamen de nun mi devigos, Ke estu eterne li mia. — “Ho, ne!” al li Zorgo parolas: Figuron mi longe skulptadis, Al vi mi lin cedi ne volas, ˆ Car lin mi por mi preparadis! Por mi lin restigu! Korege, Sed vane ˆi Ze˘son admonis. s u — Ho, ne! mi lin amas varmege, Al li ˆar animon mi donis! — c “Por kio disputon vi tenas?” Subite la Tero ekdiras: “Al mi li sen dub’ apartenas, ˆ Car tera en teron foriras!” Kaj dioj disputis senfine, ˆ Car cedi neniu deziris Figuron argilan, — sed fine Al Kron’ ili ˆiuj ekiris. c “Nu, ˆar reciproke ne volas c Figuron vi tiun ˆi cedi,” c

245

246 Grizhara Saturn’ ekparolas: “Vi kune lin povas posedi. A˘skultu do, dioj: nur kiam u Li mortos, anim’ apartenos Al Ze˘so potenca, — kaj tiam u Jam Ter’ lian korpon alprenos. Kaj vi, ho, de Zorgo Diino, Posedu lin ˆis lia morto!. . . ” g Mi pensas, ke tia difino Similas je homa la sorto?

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.3.7

Espero
(el Schiller.)

Tre multe homar’ kun espero en koro Pri vivo estonta parolas, Kaj ˆiam al celo feliˆa kaj ora c c Aliri plej balda˘ ˆi volas. ug Jen mondo ekvelkas, jen ree disfloras, — Sed homo esperon senˆese adoras. c Espero kun li sen-aparte vivadas; ˆ Gi knabon dorlotas, junulon Per sorˆa radio ˆi gaje logadas, c g Konsolas ˆe tomb’ maljunulon: c Li tre lacigita per vojo de tero, Foriras en tombon kun dolˆa espero. c Ho, ne! ˆi ne estas elpenso malvera, g Per revoj malsaˆaj naskita! g Ni scias, ni sentas kun kredo sincera, Ke estos esper’ plenumita. Kaj tiu ˆi sento ˆu estas kapabla c c Nin trompi en nia revaˆo agrabla? 

7.3.8

Garantio
(el Schiller.)

Damon’ unu fojon malla˘te trairis u Kun akra tranˆilo sub bask’ al tirano — c Al Dionizio, — sed unu gardano

7.3. V. DEVJATNIN Lin kaptis subite. Tiran’ al li diris: “Pro kio vi al mi, fripono, aliris?” — Mi sanktan promeson ekvolis plenumi. . . — “Krimulo! mi tuj vin ordonos krucumi!” — Jam longe mi estas al mort’ pretigita, Kaj, kredu, ne diros mi eˆ unu vorton c Pro mia pardono, ˆar havas mi forton, c Por morti sur kruco; sed se inklinita Vi estas al bono, — ho, estu donita Al mi kelka tempo, por fraton edzigi, — ˆ Ce vi do mi povas amikon restigi. — Kruele ekbrulis tirana rigardo, Kaj diris li post la silento momenta: “Tre bone, kun tio mi estas konsenta; Sed tamen memoru vi tion, bastardo, Ke vian amikon mi tenos sub gardo Ne pli, ol tri tagoj, — kaj poste li mortos, Al vi li per tio pardonon alportos.” Al sia amiko Damono alvenis Kaj diras: “tiran’ min aljuˆis krucumi, g ˆ volis mi sanktan promeson plenumi. . . Car Kaj mi nur tri tagojn ricevi elpenis, Por fraton edzigi. . . ” kaj li ˆirka˘prenis c u Amikon kaj petas: “ho, restu, kurulo, Vi por garantio ˆe malbonegulo!” c Amiko volonte konsentis kaj restis En malliberejo li por garantio, Kaj tuj liberigis Damonon per tio. . . Damono edziˆon de frato forfestis, g En tria mateno tre frue sin vestis Kaj vojon rapidas, malfrui timante Kaj ˆiam pri sia amiko pensante. . . c Subite tre forta ventego fariˆis, g Kaj tondro kaj fulmo kaj granda pluvego; Pli forte, pli brue koleras ventego, — Kaj jen riveretoj de mont’ ekruliˆis, g Riveron plenigis, kaj ˆi ekondiˆis. . . g g Damono al ponto rapidas de monto Kaj vidas, ke estas rompita jam ponto.

247

248 Li vagas sub pluvo sur bord’ de rivero, Kaj tre malproksime li vidas dometon; Li krias, li vokas, li petas ˆipeton: s Sed vane, — neniu ˆar kun malespero c Ekvolis batali kun brua rivero. . . Kaj balda˘ rivero jam aliformiˆis: u g ˆ tute je maro simila fariˆis. Gi g Kaj jen lian koron plenigis doloro, Li ploras, anta˘en li manojn etendas, u Kaj preˆon varmegan al Ze˘so li sendas: g u “Kompatu!” li petas kun granda fervoro — “Kaj min ekrigardu kun dia favoro! Se al Sirakuzoj vi min ne alportos, Ho!. . . mia amiko senkulpe ja mortos!” Sed vane kompaton de Ze˘so li petas: u Ventego kaj ondoj kaj pluv’ ne ˆesiˆas. c g Sed ˆiam plifortaj, teruraj fariˆas, — c g Kaj tempo forpasas. . . Damono formetas De si sian veston, kuraˆe sin ˆetas g  En bruan riveron kaj naˆas, tranˆante g c Per brusto nur ondon, kun mort’ batalante. Kaj jen li sur bordo jam estas, — elˆiris s Sin tute el brakoj teruraj de morto, Kun granda dankem’ al favoro de sorto, Rapidas li plu. . . Sed subite eliris El granda arbaro rabistoj. Aliris Al ili Damono, — kaj ili malpace ˆ Cirka˘as lin tute, rigardas minace. u “Ho, kion vi volas, krimuloj? li diris: Ankora˘ ne scias, friponoj, vi tion, u Ke mi, nur krom vivo, jam havas nenion! Sed vivo — ne mia!” Kaj tuj li aliris Al ili, bastonon de unu elˆiris, s Per ˆi li eksvingis, kaj tri li mortigis, g Aliajn do ˆiujn facile forigis. c Sed suno post pluvo varmege bruligis Migranton, kaj tute li perdis jam forton; Kun granda teruro atendis li morton, — Kaj preˆis li Ze˘son: “vi min liberigis g u

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.3. V. DEVJATNIN El ondoj bruegaj, de mi vi forigis Rabistojn, — ˆu tie ˆi devas suferi c c Mi vane kaj morti, amikon oferi?!. . . ” Subite li a˘das, kvaza˘ murmuretas u u Ne tre malproksime malgranda rivero! Rapide sin turnas al ˆi kun espero g Damono — kaj vidas, ke fonto fluetas. Al ˆi superforte li tuj alvagetas, g Soifon brulegan kun ˆoj’ kvietigas g Kaj korpon malsanan en ˆi li freˆigas. g s Jam suno varmega majeste subiras Kaj ombroj tre longaj kuˆiˆas sur tero: sg Tre balda˘ jam venos trankvila vespero. u Sur vojo al urb’ du migrantoj jen iras, Damono do ilin en voj’ preteriras. Migrantoj parolas, Damono a˘skultas u Kaj a˘das: “lin oni jam nun ekzekutas!” u Tumulto piedojn al li flugiligas, En lia animo — senfinaj teruroj. . . Kaj jen Sirakuzoj ! Nur suprojn de turoj Malalta jam suno facile origas: Jam estas vespero!. . . kaj li rapidigas Ankora˘ pli paˆojn, — kaj vidas — en strato u s Renkontas lin lia servant’ Filostrato. — Revenu, ˆar ˆio jam estas finita! — c c Li diris malgaje: en urbon ne iru, Mi petas vin, el Sirakuzoj foriru! Li estas jam al ekzekuto metita. Li kredis sen fin’, ke li estos trompita Neniam de sia amik’, kaj nenio Lin povis devigi ne kredi je tio. — “Ho, se jam malfrui al mi estas sorto, Kaj se mi ne povas de mort’ liberigi Amikon, — mi devas min anka˘ mortigi: u Tirano ne diru, ke kuris de morto Mi nur dank’ al mia anima malforto! Al vi mian vivon volonte mi cedas, Sed sciu, ke homoj kaj amas kaj kredas!” Vespere Damon’ Sirakuzojn eniras

249

250 Kaj vidas, ke kruco sur placo jam staras, Kaj oni jam tute amikon preparas, Por lin ekzekuti. . . Kun forto traˆiras s Amason popolan Damono kaj diras: “Mi morton deziris de Dionizio”, — Mi estas krimulo, li — nur garantio ! En granda mirego popol’ silentiˆis. . . g En ˆojo amikoj sin tuj ˆirka˘prenas g c u Kaj ploras, — pri kio — neniu komprenas, Sed larmoj el ˆiuj okuloj ruliˆis. . . c g Minaca tirano pri ˆio sciiˆis; c g Li je amikeco ilia tre miras Kaj verajn amikojn li vidi deziras. Kaj jen ili venas. Kun vido afabla Tirano renkontas amikojn kaj diras: “Vi venkis min tute, je vi mi tre miras! Mi estas ankora˘ por amo kapabla, u Kaj se mi ne estas al vi malagrabla, Permesu al mi, ke en ligo mi via, Amikoj varmegaj, por vi estu tria!. . . ”

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.4. A. DOMBROWSKI

251

7.4
7.4.1

A. Dombrowski
Mia mizero
(Litva popola kanto.) Mia mizero, mia mizero! ˆ Cu mi vin finos iam suferi? Kiam mi iris je l’ granda vojo, Mia mizero min akompanis. Sed jen alrajdas cento da fratoj, Kvarcent piedoj estas ˆevalaj. c Fratoj! Vi batu mian mizeron Per la piedoj de la ˆevaloj c Kaj per brilantaj viaj glavetoj. La junaj fratoj longe ˆin batis, g Sed la mizero nenion limas, Mia mizero nenion timas, Kreskas, vastiˆas kaj pligrandiˆas. g g Mia mizero nenion timas, Elmetas verdajn foliojn, branˆojn. c Mia mizero tiam finiˆos, g Kiam mi venos al la patrino. Mia patrino loˆas monteton, g Altan monteton, novan ˆerketon. c

7.4.2

Nova kanto

Ho! eksonu nova kanto Pri la lingvo Esperanto, Pri ligil’ internacia, Revo nia, amo nia! Kreitaˆ’ la plej mirinda,  Vere estas ˆi la˘dinda g u De verkistoj, de poetoj, En poemoj kaj odetoj, Pli ol tondro de bataloj, Pli ol dolˆaj najtingaloj, c Pli ol belaj aktorinoj, Pli ol fajfoj de maˆinoj, s Pli ol oro la plej brila, Pli ol gloro senutila,

252 Pli ol ˆiu, pli ol ˆio, c c Krom la amo kaj la Dio. Dum venonta la centjaro, Sciu esperantistaro, En E˘ropo, Ameriko, u En Azio kaj Afriko, Kie ajn vi veturados Esperanton vi trovados, Sur la strato, en vagono, En hotelo, en salono Kaj eˆ en privata domo: c ˆ parolos ˆiu homo: Gin c Laboristo, profesoro, Kaj juˆisto, kaj doktoro, g Kaj hebreo, kaj kristano, Kaj litovo kaj japano, — Kaj pereos la plendato: ”Mi vin ne komprenas, frato”. Por ke venu tiu horo — Kune fratoj, al laboro! Jen per kanto, jen per vorto, Jen agante ˆis la morto, g Servu ni al la afero, La plej bela sur la tero, Gardu ˆin de la forgeso g Per parolo en la preso; Iru kiel apostoloj ˆ Gin prediki por popoloj, Kaj eksonu nia voko Sur la ter’ en ˆiu loko, c En vilaˆoj, en urbetoj, g En lernejoj, en gazetoj, Kaj servantajn al la vero Nin fortigu la Espero.

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.4.3

La malliberulo
(Litva popola kanto.)

Ho, en la verda, verda arbaro Estas malluma malliberejo.

7.4. A. DOMBROWSKI Kaj en tiu malliberejo Oni enˆlosis junan frateton. s Tie li povas neniam scii, ˆ Cu venis vintro a˘ la printempo, u Neniam vidi la brilan sunon, Nek leviˆantan, nek subirantan. g Mi metus oran ringon al muro, Eble mi farus tie fenestron, Eble mi farus tie fenestron, Por ke la frato ekvidu sunon. Mi metus pecon da blanka neˆo, g Por ke li sciu la frostan vintron; Mi metus freˆajn florojn al muro, s Por lin sciigi pri la somero.

253

254

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.5
7.5.1

M. Goldberg
La turo babilona
Kial vi, patroj, en Babilono Konstrui turon komencis Kaj tre fiere anka˘ je l’ trono u ˆ Ciela regi intencis? ˆ Cu jam senfina, vasta la tero Al vi ne estis sufiˆe? c Vi ja trankvile kaj sen danˆero g ˆ Cirka˘e vivis feliˆe. u c Kien sin turnis viaj okuloj, Havante lingvon komunan, Trovis loˆejon vi, anta˘uloj, g u Bonegan kaj oportunan! Jen al vi plaˆis monto, jen valo, c Trankvila en Sinorujo, — ˆ Cie potenco via egala Kaj ˆie via patrujo. c Kial deziris vi do subite De l’ val’ suriri ˆielon? c Vi per argilo, brikoj malsprite Atingi pensis la celon? Sed entrepreno via, ho, vana, Senfrukta restis je l’ fino; Tuj ˆin detruis Dia la mano, g Kondukis vin al ruino. Dum la konstruon vi diligente Plialten levi rapidis, Jen vian lingvon Dio momente Je lingvoj mil disdividis! Nun jam pri kio unu parolas, Komprenas dua nenion, Kaj ne sciante, kion li volas, Al li venigas alion: Unu por l’alta granda konstruo Necese brikon bezonas, —

7.5. M. GOLDBERG Ne komprenante lin, jen la dua Argilon tuj al li donas. Tuj malkonsento, poste batalo Fariˆis inter la rondo; g Tuta l’homaro iris de l’ valo Diversajn landojn de l’ mondo. Kvankam jam pasis miloj da jaroj De tiu puno de Dio, Regas ankora˘ inter homaroj u Malamo, senharmonio. Vere la patroj kontra˘ la Dio u Multege tiam fieris; Kial ˆis nun por peko ilia g Senkulpaj idoj suferis? Sed ni esperas balda˘ refondon u De l’ lingvo ˆiunacia, c Kiel konsolis tutan la mondon Jam la profet’ Zefania. ˆ Goje l’espero nin jam karesas, Proksiman celon montrante; L’internacia lingvo progresas, Amikojn ˆie trovante. c Novajn amikojn voku, amikoj, La voko vana ne estos! Floras jam flor’, ne solo radikoj, Je l’ frukto balda˘ ni festos. u

255

7.5.2

Nova Dio
(de S. Frug.) I

Jam plena estas la festeno De bril’, sonoro, bru’, soleno En la palac’ de faraono; En vic’ pentrinda anta˘ vastaj u Trapezaj tabloj sidas gastoj Konvene, en mez’ de salono.

256 De l’ tron’ antikva la apogoj — La saˆeguloj, astrologoj, g En silk’ brodita envestitaj — La militestroj, generaloj, Armitaj kun hakiloj ˆtalaj, s Per ringoj oraj ornamitaj. Sin de kolono ˆis kolono g Etendas kiel tend’ visono Tre multekosta, multkolora; Kaj de fumilo origita ˆ Cirka˘e estas disverˆita u s La timiano bonodora. Al flut’, liutoj, barbitonoj Per rapidegaj belegsonoj Bruega la tintil’ ripetas; Kaj peza la amfor’ konsolas Rigardon, koron vekas, bolas Kaj muˆas, kaj fajrerojn ˆetas. g  Atentas faraon’ sonoron ˆ De l’ himnoj kaj gracian horon. Senlima l’ordonanto estas Je la rigardo luma, klara; ˆ Gi estas fest’ neordinara: Nomtagon sian li nun festas. De subpotencaj al li princoj Donacojn oni el provincoj Al li alportas multekostajn — Smeraldojn, perlojn kaj armaˆojn,  Tapiˆojn, vazojn kaj teksaˆojn, s  Arˆenton, elefantajn ostojn. g La gastoj riˆajn la donacojn, c Envenigitajn la palacojn, Rigardas kun mireg’ kaj ravo. . . Tuj, defleksinte pordkovrilon, Tremante, en salonon brilan Eniris brunvizaˆa sklavo: g “A˘skultu reˆ”’, — la sklavo diris — u g Mirindaj viroj du aliris Al la pordegoj de la korto. . .

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.5. M. GOLDBERG Traflugis preter la gardantoj De la kortego, maldormantaj, Tuj nevidate kaj sen vorto. Vidante l’mirajn du personojn, L’ibisoj flugis for. . . Leonojn De l’ ˆen’ mi lasis — senkuraˆaj, c g Per la kolharoj balainte La polvon, kapon mallevinte, La besto-reˆoj la sovaˆaj g g Timeme iris, proksimiˆis g Al ili paˆ’ post paˆ’, stariˆis s s g De l’ flankoj sur la piedegoj; Netera gardas ilin forto, Malkovras vojon eˆ sen vorto c Al reˆaj tiuj ˆi pordegoj g c Sonor’, paroloj eksilentas, La gastoj kun mireg’ atentas. . . “Sed, — krias la˘te l’ordonanto, — u De kie venas tiuj viroj? ˆ Cu portas ili krom’ la miroj Donacon indan por reganto?” — Reganto granda, — sklavo diras, — Per forto de la dioj spiras Iliaj la vizaˆoj brilaj. . . g Ne finis sklavo, — jen subite En la salonon nepetite Eniris du de Amram filoj. La gastoj vidas, anta˘ l’ trono u Jen staras Mozes, Aarono Sur la tapiˆ’ purpura, riˆa — s c En simplaj kaj malriˆaj vestoj; c Severvizaˆaj kaj majestaj g Kun bastoneg’ en man’ malriˆa. c II Reˆ’, rigardinte tre severe g La novajn gastojn, nun fiere Demandis: “Kiu vi? al festoj

257

258 De l’ granda reˆo aranˆitaj g g Kial do venis vi vestitaj En tiaj malriˆegaj vestoj? c Al vi malbona fort’, magio Malfermis pordon. . . Sed do kio! Mi kun kontent’ en la palacon Akceptas ˆiam gastojn tiajn; c Se indos sorˆ’ atenton nian, c Ricevos riˆan vi donacon.” c La kapon alten eklevinte, Al Di’ humile kliniˆinte, g Al reˆ’ respondis Aarono: g Sorˆistoj estas ni neniaj, c Ne gardas fortoj nin magiaj. . . A˘skultu do, ho faraono! u Ni ne el reˆa familio: g Ni estas filoj de nacio, Per kies manoj humilegaj Fariˆis luksaj viaj landoj, g En vic’ majesta turoj grandaj Kaj fortikaˆoj kaj kortegoj.  Per kies diligent’ kaj peno Ekfloris tiu kamp’, ˆardeno, g Nun de dolˆaˆo plenigita. . . c  Sed jam sufiˆe ni suferas! c Centjara la labor’ esperas Jam esti nun rekompencita! La Di’ de l’ dioj kaj Reganto, La sola Di’, ne ˆanˆiˆanta, s gg Alsendis nin al via trono. Lia Spirit’ en ni sin trovas: ˆ Gi niajn lipojn, buˆon movas. . . s Atentu Lin, ho faraono: “Jehov’. . . ” — “Jehov’ ? mi lin ne scias,” — Al Aarono la˘te krias u Fiera faraon’ kun rido: — Al mi di’ de Moav’, Edomo — Konataj estas, sed la nomo Jehovo — kiu estas li do?

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.5. M. GOLDBERG El malproksima land’ kaj limo Popoloj ˆiuj por estimo c Elsendis ja al mi senditojn, ˆ Saˆulojn kaj arhitektistojn, g Kaj astrologojn kaj maristojn Kaj pastrojn kaj sankt-oleitojn. Kun la˘da kant’ palacon mian, u Kiel preˆejon sanktan, dian, g Eniris ˆiuj humilege, c Al faraon’ donacon sian, Kiel oferon sanktan, pian, Sur sojlon metis respektege. Kiel malriˆa devas esti c Di’ via nova, se, krom vesti Vin pastrovestojn disˆiritajn, s Ne povis li de malpotenco Jam per alia rekompenco Vin rekompenci elektitajn. La di’ de l’ sklavoj malfeliˆaj, c ˆ Stonistoj tiuj ˆi malriˆaj, c c La sovaˆuloj kaj sen scioj, g De la nudaˆ’, mallumo blinda,  Ho, kiu estas di’ ridinda, La reˆ’ de l’ reˆoj, di’ de l’ dioj? g g Kaj ˆe la tabloj kun bruego, c Ektondris la˘te nunridego; u Kaj la komuna rida krio Ruliˆis ehe, la˘te bruis g ˆ u La murojn de l’ palaco skuis: Kiu li estas, nova dio? Kiu li estas?. . . Tagoj venis, — Kaj tuj ekkonis, ekkomprenis La Dion Novan Egiptanoj; Sed per turmentoj, malagrabloj De la dezert’ en brulaj sabloj, En profundaˆ’ de l’ oceanoj.  Jam pri la Granda Dio Nova, ˆ Regant’ de l’ mondo, Ciopova, De l’ Nil’ la ondoj, kantis, bruis;

259

260 Kaj kun tondrego kaj ventegoj Inter granitaj la ˆtonegoj s De l’ maro ond’ kantante fluis. . . Kaj resonante al la kanto De l’ mar’ senfunda kaj bruanta Kun sankta mirsciig’ konsola Per triumfega kri: “Libero!” Eksonis la˘te sur la tero u Renaskiˆanta la popolo. . . g

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.5.3

Cigno, ezoko kaj kankro
(el Krylov.)

Se inter kolegoj jam en la komenco En ia afero malestas konsento, Senfrukta restados ilia intenco, Anstata˘ afero nur estos turmento. u Okazis, ke kankro kun cigno, ezoko, Por ˆarˆon transporti de loko al loko, s g Triope al veturigil’ enjungiˆis g Kaj tre diligente de l’ loko tiriˆis. g Sed malgra˘ ilia grandega fervoro u Nenion alportis ilia laboro. Ekstreme facile ˆi estus por trio, g Se ili laborus nur en harmonio; Sed al la ˆielo la cigno sin tiras, c La kankro obstine returne foriras, L’ezoko al akvo la ˆarˆon kunˆiras. s g s Nun kiun pravigi kaj kiun kulpigi, Mi certe kaj tute ne povus klarigi, — Sed la veturilo eˆ paˆon ne faris, c s Ankora˘ ˆi staras nun, kie ˆi staris. ug g

7.6. A. GRABOWSKI

261

7.6
7.6.1

A. Grabowski
Tri Budrysoj
(el Mickiewicz.) Budrys, forta kaj sana, maljunulo Litvana, Sur la korton alvokas tri filojn: Iru tuj en la stalojn, selu bone ˆevalojn, c Kaj akrigu la glavojn, ˆetilojn.  Kuras famo en rondo, por tri flankoj de l’ mondo Al ni Vilno trumpetas ordonojn: Olgerd falos Rusujon, Skirgell iros Polujon Kaj princ’ Kejstut atakos Te˘tonojn. u Fortaj, sanaj vi estas; iru, filoj, mi restas; Litvaj dioj konduku vin, benu! Por la vojo utila bona vorto konsila: Tri vi estas, tri vojojn vi prenu. Unu devas elkuri, kun Olgerdo veturi Kontra˘ Novgrod post Ilmen kuˆanta; u s Tie vostoj zibelaj, la ornamoj tre belaj, En amasoj la rublo sonanta. Dua devas elfali, sub Princ’ Kejstut batali: Pereadu Krucistoj-hundfratoj! Kaj sukcen’ tie ora, drapo mire kolora, Briliantoj en pastraj ornatoj. Tria post la Njemeno, en Skirgella la treno, Nur malriˆan akiron li trovos; c Tie inda nur havo: bona ˆildo kaj glavo, s Kaj Polinon kunpreni li povos. Super ˆiuj virinoj, plej amindaj Polinoj! c Gajaj, kiel la junaj katetoj; Blanka, roza la vango, kvaza˘ lakto kaj sango, u La okuloj — brilantaj steletoj. El Poluj’ mi junaˆa, batalanto kuraˆa, g g Anta˘ jaroj alportis edzinon. . . u Jam ne batas la koro — kun malˆojo, doloro g Rememoras mi vian patrinon. Kaj, doninte konsilojn, li benadis la filojn;

262 La armitajn forportis ˆevaloj. c A˘tun’-vintro sin trenas, filoj reen ne venas; u Eble falis en sangaj bataloj. . . Per la neˆo kovrita, rajdas viro armita, g Sub la burko objekto tre granda. “Filo! sub la mantelo rusa mon’ en sitelo?” — “Ne, patreto, filino Pollanda!” Per la neˆo kovrita, rajdas viro armita, g Sub la burko akiro tre granda. El Prusujo! sak’ plena, kun la sablo sukcena! — “Bofilino, patreto, Pollanda!” Per la neˆo kovrita, tria viro armita, g Ion grandan li kaˆas sub vesto: s Budrys jam ne atendis, invitadi li sendis Por la tria edziˆa la festo. g

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.6.2

Revaˆ o
(de P. Dalman.)

Sur la valo neˆa vento g Blovas ˆiam pli; c Fajro sur kameno mia Krakas ˆirka˘ mi. c u ˆ Ce l’ kamen’ el pipo ringe, — Fumon lasas mi. . . ˆ Ciuj remomoroj miaj Flugas for kun ˆi. g Kie estas la esperoj, La junec’ de or’ ? Kiel vento la blovanta, Ili flugis for! Vent’ sen celo, mi sen celo Kun vi, fumo, tri. . . Tri sen celo en la mondo Kune flugu ni!

7.6.3

Excelsior
(el Longfellow.)

7.6. A. GRABOWSKI La nokto rapide la ombrojn delasis, Tra Alpa vilaˆo junulo trapasis, g Tra neˆo, glacio standardon portanta g Kun tia devizo mirinde sonanta: Excelsior! La frunto malgaja, okulo junula Simila al glavo, flamanta kaj brula; Kaj kiel tre klara trumpeto arˆenta, g La vort’ stranga sonis tra nokto silenta: Excelsior! Li vidis, en loˆoj feliˆaj, tre ˆarme g c c Jen brulis la fajro lumante kaj varme; En supr’ glaciaˆoj minace ˆin trenis;  s El lipoj junulaj sopiro elvenis: Excelsior! “Ne provu la pason!” maljuna hom’ diris, En supro sin nigra ventego kuntiris, Profunda la akvo, ˆiranta la ondo ! s Kaj la˘te eksonis la klara respondo: u Excelsior! “Halt’ !” diris knabino. “Kap’ via de l’ laco Sur tiu ˆi brusto ripozu en paco!” c Larm’ staris en blua okulo brilante, Sed tamen respondis junul’ sopirante: Excelsior! “Ho! gardu vin anta˘ branˆ’ velka de l’ pino, u c Ho! gardu vin anta˘ terura lavino!” u Lin laste por nokto salutis pasanto; El alte rediris la malaperanto: Excelsior! Kun al la ˆielo levita rigardo c ˆ La piaj monahoj de l’ Sankta Bernhardo En frua mateno la preˆojn murmuris, g Kaj krio skuanta l’aeron trakuris: Excelsior! Migranto, duone en neˆo fosita, g De l’ hundo fidela li estis trovita; Li tenis ankora˘ en mano glacia u

263

264 Standardon kun stranga devizo jen tia: Excelsior! Kaj en duonlumo la griza, malvarma, Li kuˆis senviva, sed bela kaj ˆarma, s c Kaj de malproksime, el klara ˆielo, c Defalis la voˆo per falo de stelo: c Excelsior!

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.6.4

La pluva tago
(el Longfellow.)

La tago malvarma, malgaja, sensuna; Ne haltas la ventoj kaj pluvo a˘tuna; u Vinujo je l’ muro putranta sin tenas, Sed ˆiu ekblovo foliojn deprenas, c Kaj la tago — malvarma, sensuna. Mia vivo malvarma, malgaja, sensuna: Ne haltas la ventoj kaj pluvo a˘tuna; u Miaj pensoj sin tenas je tempoj pasintaj, Sed falas en vento esperoj velkintaj, Kaj la tagoj — malvarmaj, sensunaj. Ekhaltu, ho, koro malgaja, ne plendu! Post nuboj la suno radias — atendu! Ne sola vi tiel kun sorto batalas, En vivon de ˆiu la pluvo ja falas, c Kelkaj tagoj — malvarmaj, sensunaj.

7.6.5

La sago kaj la kanto
(el Longfellow.)

Mi pafis sagon en la aeron, Ne scias, kie ˆi falis teron; g La forfluganta tiel rapidis, Ke mi la kuron tute ne vidis. Mi spiris kanton en la aeron, Ne scias, kie ˆi falis teron! g Eˆ la plej bona akrevidanto c Ne povas sekvi flugon de l’ kanto. Mi longe poste, unu tagon,

7.6. A. GRABOWSKI En kverko trovis la tutan sagon; La tutan kanton kun la muziko Mi trovis en la kor’ de amiko.

265

7.6.6

Sonoriloj de vespero
(el T. Moore.)

Sonoriloj de vespero, sonoriloj de vespero! Kiom ili rakontadas pri juneco kaj espero, Pri la domo de gepatroj, pri la dolˆa kora ˆojo, c g Kiam mi ilian sonon a˘dis je la lasta fojo! u Longe, longe jam forpasis tiuj de l’ ˆojeco horoj! g Ekdorminte je eterne jam ne batas multaj koroj. En la tomboj ili loˆas post la ˆojo kaj sufero: g g Ne por ili la muziko, sonoriloj de vespero! Anka˘ kiam mi ripozos je eterne en trankvilo, u Ne ekhaltos la batado de vespera sonorilo, Dum kun kanto novaj bardoj paˆos jam sur nia tero s Kaj vin a˘dos kaj vin la˘dos, sonoriloj de vespero! u u

266

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.7
7.7.1

E. Haller
Mi rakontis
(El VEJNBERG.) Mi rakontis al maro senborda Pri la grandaj turmentoj en koro, — Kaj per bruo malla˘ta de l’ondoj u ˆ respondis al mi kun favoro. Gi Mi rakontis al vento rapida, Ke ne povas mi spiri libere, — Kaj el landoj ˆi iaj mirindaj g Al mi portis tuj freˆon aere. s Mi rakontis al verda arbaro De la vivo malgaja dolorojn, — Kaj en ombro ˆi tuj min dormigis, g ˆ Sancelante foliojn kaj florojn. Mi rakontis al suno varmega, Ke mi vidas nur tagojn malklarajn, — Varmigantajn kaj lumajn radiojn ˆ Gi tuj sendis al mi malavarajn. Mi rakontis al homo-kunfrato Pri la vivo senˆoja, — kaj li, g Iel strange movinte la ˆultrojn, s Tre rapide foriris de mi.

7.8. G. JANOWSKI

267

7.8
7.8.1

G. Janowski
Mi eliras
(el Lermontov.) Mi eliras unu al vojeto; ˆ Stonoj brilas tra la nebuleto, Nokt’ trankvila, step’ a˘skultas Dion, u Steloj inter si parolas ion. En ˆiel’ solene kaj tre bele, c Tero dormas en bluaj’ radia. . . Kio do doloras min kruele? ˆ Cu atendo a˘ beda˘ro ia? u u Ne beda˘ras mi pli pasintaˆon, u  ˆ Gojon ne esperas jam en kor’ mi; Serˆas liberecon mi, pacaˆon, c  Volus forgesiˆi mi, ekdormi. . . g Ne per tiu dormo de l’ mortinto! Tiel nur mi estu ekdorminta, Ke en brust’ la viva fort’ moviˆu, g Ke spirante mia brust’ leviˆu; g Ke l’ orelojn ˆiam karesante, c Dolˆa kanto sonu sur la ˆerko; c c Ke kliniˆu, ˆiam verdestante, g c Kaj sur mi bruadu ombra kverko.

268

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.9
7.9.1

D. Jegorov
A˘ tuno u
A˘tuno nebula! Arbar’ nudiˆanta u g Kun vento bruegas, ˆi ˆajnas ploranta g s Pri ˆarma printempo, pri bela somero. . . c Kovriˆas per koto de pluvo la tero; g Bluaˆo ˆiela enua nubiˆas,  c g Kaj suno de l’tero en nuboj kaˆiˆas: sg La kampoj senhomaj en sola silento, En ili flugadas kaj ploras nur vento!

ˆˆ 7.10. F. DE KANALOSSY-LEFLER

269

7.10
7.10.1

F. de Kanaloˆˆy-Lefler ss
Kuˆas somero s
(el Heine.)

Kuˆas somero la varma s Sur via rozeta vangeto, Kuˆas la vintro malvarma s En via malgranda koreto. Tio ˆi balda˘ sin ˆanˆos, c u s g Ho, mia kara trezoro! Vintro sin trovos sur vangoj, Somero la varma en koro!

270

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.11
7.11.1

A. Kofman
Filino de Iftah

Fajfegas ˆetiloj kaj sonas la glavoj  Kaj brilas kaj frapas ponardoj. Sed vane laciˆas herooj la bravaj: g Pereas Jehovaj standardoj, Kaj la Amonanoj la sangoavidaj Triumfe rapidas al l’ Izraelidoj. Ben-Jair mortiˆas kun ˆtono en brusto, g s Kaj Gilad droniˆas en sango, g ˆ La kapo de Mahir, nomita “la justa”, Surstaras sur pinto de stango, Kaj miloj da filoj de l’ Supra Jehovo Ekkuˆis sur kampo sen vivo, sen movo. s Ho ve, ho malˆojo! La ondoj Jordanaj g Elmetos ˆemegojn sovaˆajn, g g Ploregos patrinoj pri siaj infanoj, Disgratos al si la vizaˆojn, g Elˆiros la harojn, per cindro la griza s Ekˆutos la kapojn ˆe l’ nigra avizo. s c Kaj Iftah frenezas. Vidante la timon De la elektita popolo, Li vane penegas bravigi l’ animon De viroj per la˘ta parolo, u Kaj jen li ekpreˆas kun malpacienco g Al Dio Jehovo, la Suprepotenca. Eka˘du, Jehovo, eka˘du la sklavon, u u Preˆantan al Vi kun doloroj! g Mi hejme en Micpo posedas riˆhavon, c Aregon da grandaj trezoroj, Mi havas amikojn, mi havas sklavaron, Kaj multon alian, al koro tre karan. Ho savu nin Vi, jam savinta la avojn El la Egiptujo-fremdlando; Se Vi liberigos nun ree la sklavojn De l’ nuna mizero multgranda, Mi, Micpon venonte, al Vi, mia Dio,

7.11. A. KOFMAN L’unuavidoton oferos kun pio. “Kaj kio ajn estos l’unuavidoto, Objekto a˘ homo amata, u ˆ estos al Dio brulig-oferota Gi Al Vi, ho Jehovo kompata!” Kaj jen, elmetante kriegojn sovaˆajn, g Li ree ekscitas la virojn kuraˆajn. g Fajfegas ˆetiloj kaj frapas ponardoj,  Resonas ekˆemo kaj krio, g Kaj la Amonanoj kun timaj rigardoj Forkuras de l’ idoj de Dio, Sed la forkurantajn postflugas rapide La Izraelidoj kaj hakas avide. Kaj de Aroero ˆis urbo Minito g Kaj poste ˆis Avel-Kerumo g Triumfas Izrael en sanga milito Per glavo, per fajro kaj fumo, Venkataj pereas sub domoruinoj, Sklaviˆas bestaroj, infanoj, virinoj. g Kaj plene ˆarˆitaj per riˆaj akiroj s g c Reiras herooj kantantaj, Al kantoj iliaj aliˆas sopiroj g De la ekkaptitoj plorantaj, Kaj ˆemas virinoj lacegaj kaj palaj, g Kaj dume sonadas la gajaj cimbaloj. Sed jen apudiˆas jam Micpo la kara, g Kaj Iftah rigardas sen ˆeso: c Li devas ekvidi por dia altaro Oferon la˘ sia promeso. u Kaj li rigardadas sen laco-enuo: “Nu, kio do venos al mi la unua?” Jen el malproksimo eksonas tintiloj, Cimbaloj, fajfiloj kaj kordoj. Junuloj, fra˘linoj per paˆoj facilaj u s ˆ Gojdancas en vicoj senordaj Kaj ridas kaj kantas, sin gaje balancas, Kaj al la venkintoj gracie aldancas. De pleja proksimo al la triumfanoj

271

272 Sin movas fra˘lino junaˆa. u g ˆ batas tintilon per siaj blank-manoj, Si Kun flamo en bela vizaˆo; g La harojn serpentajn la vento disblovas, ˆ Sin forto interna anta˘en almovas. u ˆ Si dancas, ˆi tintas, ˆi kantas kun ˆojo: s s g “Alvenas la gloraj venkintoj, Ke estu facila por ili la vojo, Sonegu la gloron per tintoj!” ˆ Si dancas, movata de l’ kora kontento, Nenion anoncas al ˆi l’ anta˘sento. s u Kaj Iftah rigardas al sia ofero, Al sia unuavidato. . . Subite. . . ho, tio ˆi estas ne vero. . . c ˆ Si estas — filino l’ amata! La sola filino! Jehovo ˆiela! c Ho, kia malico de l’ sorto kruela! Kaj Iftah ˆemegas, disˆiras la veston g s Kaj cindron sur kapon surˆutas, s Kaj inter la viroj, volantaj ˆojfeston, g Li vortojn terurajn balbutas. . . Kaj ˆio mutiˆas. En kelke da horoj c g La Izraelujon ekprenas doloroj. Ne ploru, ho patro, ˆesigu la ˆemon c g Kaj estu do viro ˆis fino. g Vi faris promeson ne malsingardeman, ˆ Car kion signifas fra˘lino u Kompare je miloj da viroj, savitaj Per la heroaˆoj, de Dio donitaj?  Vi faris promeson glorindan, ˆar savo c De miloj per unu ofero Eterne estados faraˆo multbrava,  Belega, mirinda afero, Kaj timos nacioj la Izraelanojn, ˆ Car ili ne ˆparas eˆ proprajn infanojn. s c Vi donu ekzemplon, plenumu la vorton, Sciigu l’ amatan popolon, Ke ˆoje mi prenas nun tiun ˆi sorton, g c Ke mi ne bezonas konsolon.

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.11. A. KOFMAN Multegaj fra˘linoj ekzistas, mi scias, u ˆ ni, kiuj mian mortiˆon envias. Ce g Nur unu malˆojo min pikas en koro — g Ke vi nun izola ekrestos, Ke en maljuneca kruela doloro ˆ Ce vi parenculo malestos, Al vi li ne diros parolojn kunsentajn, Al vi li ne kombos la harojn arˆentajn. g Ho, ve al mi! Kvankam brilados la nomo De Iftah en ˆiu nacio, c Sed Iftah ekmortos, kun li — lia domo: Mi iras senfrukta al Dio. Ho ve al mi, patro! Vi nepon ne konos, Konsoloj el buˆo parenca ne sonos. s Nun, patro amata, kun la amikinoj Mi iros sur montojn najbarajn, Ni tie sur suproj, ˆe ˆtonaj ruinoj Sonigos malˆojajn gitarojn c s g Kaj kun la plorantaj eksonoj sonoraj Ni kantos pri miaj animaj doloroj: “Ke mi ne ekˆuis la edzajn karesojn, g Ne portis infanon sub koro, Ne povis pliigi patrujajn sukcesojn Per filoj, kovritaj de gloro, Ke mortas nun mia virgeco floranta Kun ˆojo multnombra, en ˆi troviˆanta.” g g g Ne trono altega sin levas sur placo, — Sin levas altega lignaro; Ne krioj de ˆojo bruadas en spaco, — g Bruadas kaj ˆemas viraro, g Kaj tie, en blanka vestaˆo el lino,  Silente sursidas palega fra˘lino. u La viroj ˆemegas, la viroj sopiras, g Virinoj en larmoj plendronas, Sed Iftah kun torˆo brulanta aliras c Kaj fajron al lignoj aldonas, La lignoj ne volas kaj kontra˘ sin metas, u Sed Iftah obstinas kaj pajlon enˆetas.  Kaj jen ekkriegis l’ amaso popola, ˆ Kaj eho eksonis en valo. Bruliˆis subite la aro tremola g

273

274 Leviˆis fumega vualo, g Ekblovis, ekfajfis ventego kruela, L’ oferon alprenis al si la ˆielo. — c Kaj jen ˆiujare la izraelinoj c Kunvenas por plori sur montoj Kaj tie ˆi brilas la fajr’-iluminoj, c Sonadas malgajaj rakontoj, ˆ Kaj la˘te a˘digas sonado de horoj. u u L’aero pleniˆas de ˆemoj kaj ploroj g g La izraelinoj parolas pri l’bela Fra˘lino brulig-oferita u Kaj dankas fervore al sankta ˆielo c Por venko de ˆi donacita, g Kaj sendas al Dio petegojn humilajn Forigi de l’lando terurojn similajn.

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.11.2

La sklavoˆipo s
(el Heine.) I

La ˆipoˆarˆisto Minheer van Kek s s g Sidadas en longa medito, Li taksas sur ˆipo la koston de l’ ˆarˆ’, s s g La sumon de ebla profito. Tricent barelegoj da pipro, da gum’ Kaj poste la sablo de oro. . . ˆ Gi estas tre bona, sed tamen al mi Pli plaˆas la nigra trezoro. c Ses centojn da negroj mi ˆe Senegal c Akiris je prezo profita. Malmola viando, simila al ˆton’, s La membroj — el ˆtalo forˆita. s g Mi donis por tiu ˆi bela akir’ c Brandakvon, glasperlojn kaj feron; Gajnonte en ˆio ok centojn je cent, c Mi faros bonegan aferon. “Se restos el ili ne pli ol tricent

7.11. A. KOFMAN ˆ ˆ Ce veno al Rio-Janejro, Mi havos cent orajn dukatojn por pec’ De l’ domo Gonzales Perejro.” Sed jen deturniˆas Minheer van Kek g De sia pensado persista: ˆ Al li proksimiˆas la hirurgiist’ g Van Smisen, la ˆip-kuracisto. s Van Smisen, maldika malgrasa figur’, La nazo kun ruˆaj verukoj. g “He, kiel nun fartas — ekkrias Van Kek, La negroj kun la anta˘tukoj?” u Van Smisen salutas. Hodia˘ al vi, u Ne estos agrabla raporto: Beda˘re en tiuj ˆi tagoj sur ˆip’ u c s Oftiˆis l’ apero de morto. g ˆ Gis nun ˆiutage mortadis po du, c Hodia˘ — ne malpli ol seso, u Du viroj, kvar inoj: la morto ˆe ni c Laboras kun granda sukceso. Mi la malvivulojn esploris kun pen’, ˆ Car ofte la nigraj satanoj Trompadas, por esti ˆetitaj de l’ ˆip’,  s Estante plenvivaj kaj sanaj. Mi lasis depreni de ˆiu mortint’ c La feran multpezan katenon, Ke ili ne estu barataj de ˆi, g Faronte la maran promenon. Kaj tuj el la maro elnaˆis areg’ g Da skvaloj sangame-malsataj, La bestoj avidas je negroviand’ Kaj estas de mi pensiataj. De l’ tago ke ni nin demetis de l’ bord’, Nin sekvas ˆi tiuj gajuloj c Kaj flaras l’ aeron, turniˆas al mi g Kun mutaj, sed klaraj postuloj. ˆ Gi estas amuzo a˘skulti de l’ ˆip’ u s La dentokrakadon de l’ bestoj; La unuj profitas je kapo a˘ man’, u

275

276 L’ aliaj je sangaj intestoj. “Post sata manˆado la bestoj al ni g Alnaˆas en aro solena g Kaj min rigardadas kun preska˘-dezir’ u Min danki por tia festeno.” Sed lin interrompas, ˆemante, van Kek g Kun krio: “Malbeno de sorto! Kiele malhelpi je tia malbon’ Kaj savi la negrojn de morto?” Van Smisen rediras: En tiu ˆi mort’ c La negroj mem estas la ka˘zo, u ˆ ili difektas l’aeron de l’ ˆip’ Car s Per spiro kaj mortas pro na˘zo. u “Aliaj pereas pro melankoli’ Kaj fine pro granda enuo, Kaj farus al ili utilon aer’, Dancado, muziko kaj bruo.” Kaj diras van Kek: La konsilo, doktor’, Min ravas, ˆi estas tre bela, g Vi montras vin, mi ˆin konfesas al vi, g Pli saˆa ol Aristotelo. g Se la prezidanto de la Societ’ “Tulipo-nobligo Holanda” Sin nomas saˆulo, — kompare je vi g Li estas azeno multgranda. “Muzikon, muzikon! la nigra viand’ Tuj sur la ferdekon de l’ ˆipo! s Kaj kiu ne trovos amuzon en danc ˆ Ci tiu ˆin trovos en vipo!” g II Milaroj da steloj de l’ blua ˆiel’ c Bril-lumas per fajr-iluminoj, Rigardas kun varmo, kun amo, kun saˆ’ g Kiele okuloj virinaj. Rigardas la maron, kaj tiu ˆi mar’ c Fosfore radias purpuron

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.11. A. KOFMAN Kaj balanciˆetas, kaj ondo post ond’ g Elˆemas voluptan plezuron. g La veloj ne bruas ˆe l’ masto de l’ ˆip’, c s Rulitaj de la ˆipanaro, s Sed lumas lanternoj sur ˆia ferdek’ g Kaj sonas muzik’ sur la maro. ˆ Sipano muzikas per granda tambur’ Kaj la kuiristo per fluto, La ˆipa piloto — per violonˆel’, s c Kaj Smisen — trumpet’ per dufuta. Kaj cento da negroj, la seksoj en kun’, Krietas kaj saltas kaj dancas, Post ˆia eksalto la fera katen’ c Sin brue kaj takte balancas. La negroj saltadas kun bruo kaj ˆoj’ g Kaj iam negrin-belulino Alpremas plen-nudan amikon al si Kun voluptemeco senfina. La ekzekutisto kun gaja rigard’ Gvidadas la ordon sur ˆipo, s Li estas de l’ balo la “Maitre des plaisirs” Kaj danci invitas per vipo. Sonadas trumpeto, krakadas tambur’, La˘tiˆas la bruo sovaˆa, u g g Kaj ˆie vekiˆas la monstroj de mar’ c g Dormintaj en dormo malsaˆa. g Duone-dormante alvenas skvalar’ En centoj, pikata de miro, Rigardas la ˆipon kun granda konfuz’, s ˆ Cu eble montriˆos akiro. g Sed ili rimarkas: la horo de l’ manˆ’ g Ne estas ankora˘ sonita, u Kaj ˆiu oscedas per larˆa buˆeg’, c g s De dentoj-segiloj plantita. Sonadas trumpeto, krakadas tambur’, La negroj dancadas sen fino, La skvaloj mordegas la vostojn al si Pro la malsatego obstina.

277

278 Mi pensas, al ili ne plaˆas muzik’ c Kiele al ˆia fripono. c “Ne kredu al malmuzikema brutul’,” Eldiris poet’ Albiona. Sonadas trumpeto, krakadas tambur’, La negroj senlace baletas, ˆ Ce l’ alta fokmasto Minheer van Kek Rigardas ˆielon kaj petas: c Pro Kristo! konservu, plej sankta Sinjor’, La vivon al miaj sovaˆaj, g Se ili ekpekis, vi scias, ho Di’, Ke ili ja estas malsaˆaj. g “Pardonu Vi ilin, pro amo al Krist’, Mortinta por savo de l’ tero, — ˆ Car se al mi restos ne pli ol tricent, Pereos la tuta afero.”

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.12. V. LANGLET

279

7.12
7.12.1

V. Langlet
Al la memoro de J´zef Wasniewski o

Floro falis ankora˘! sekiˆis herbero kaj mortis, u g Velkis pro vintra la frosto ˆia verdanta folio! g Morto senkora, ho kial estas al vi permesite Fosi en fosan profundon ˆion la belan en mondo? c Kial, ho kial faliˆas la herbo, verdanta sur kampo, g Kial disiˆas de vivo freˆa, floranta ˆis nun? g s g Dolˆa la morto por la maljunulo, la laca de vivo; c Kuˆas arˆenta la haro bele sub tomba cipreso. s g Tiun ne plendu, ˆar lia ja estas feliˆa la sorto, c c ˆ en la tombon li mem iras kun ˆojo, sen timo; Car g Dolˆa eˆ morto junula, la mort’ en mateno de l’ vivo, c c Anta˘ ol frosta la nokto detruis burˆonon en ˆermo! u g g Dolˆa la morto, kiam ne pasis la kredo je vivo, c Kiam trompa vivado ne kovris flugilon per polvo! Sed jam kiam junulo viriˆis kaj lasis la ludon, g Vivo nun estas ja ˆarmo, nun malfeliˆo la morto. c c Tiam ja estas maldolˆe disiˆi de faro farata: c g ˆ Gojus la koro, vidante frukton de longa laboro. Kiu do ˆiam por noblaj ideoj vivadis, batalis, c Tiu kun akra malˆojo iras en valon de ombroj, g Lasas la komencitaˆon kun pleje mordanta doloro:  Estas malgranda la aro, kiu batalis kun li! Akra estas funebro! Neniam pli noblan animon Ol la ˆus forirantan trovos vi sur nia tero.  Eˆ se vi iros, simile al Diogeno, tra l’urboj c Kun la lumilo en mano, homon serˆante sur strato, c Tamen neniun en tuta la mondo renkonti vi povos, Kiu pli inde ol li portas la nomon de homo, Vivon vere pli homan travivis en senco profunda, Kaj dediˆitan al ˆio alta kaj nobla en mondo. c c Amo al ˆio, al ˆiuj, jen fundo de lia esenco, c c Amo en faro kaj vorto, jen kio estis li mem! Por la premitaj, por ˆiuj suferoj, por la mizeruloj c Sentis la nobla animo flame kaj varme ˆe li. c Ne eˆ iu al li konfidis vane doloron, c Vane neniu ˆe li frapis la pordon de l’kor’. c

280

ˆ CAPITRO 7. POEZIO For li estas! Ho, kiu plenigos la lokon lasitan? Kiu plenumos en mondo faron farotan de li? For li estas. Sed tamen ˆe ni li vivas ankora˘, c u Kiuj en akra doloro staras ˆe nova la tombo. c Ni, kiuj konis l’animon poetan ne nur per la kantoj, Kiujn li donis al ni, sed per la tono la varma El lia brust’ eliranta, portanta varmon ˆirka˘en, c u Kie troviˆis la kordo, kiu agordis al ˆi. g g Nin neniam forlasos la bela sunhela memoro De la mortinta amiko, ˆi lumos belege en koro! g Tiel li vivas kaj tiel li estos vivanta, ˆis kiam g Restos neniu jam plu, kiu lin konis en ver’.

7.13. R. LIBEKS

281

7.13
7.13.1

R. Libeks
Latva popola kanto

Mi en kampo kapon metos, Por defendi patrolandon. Mi pli vole kapon donus, Ol mi donus patrolandon. Bruu, bruu, fulmodio, Rompu ponton sur la Dina, Ke ne venu malamikoj En la mian patrolandon. Landoj de tri reˆoj bruas, g Kie fratoj ˆevaliras, c Fortaj viroj kiel kverkoj, Glavoj ˆtalaj sonoregas. s Kien iros vi frateto, Tien iros mi kun vi; Kie glavon vi pendigos, Tie la kroneton mi.

282

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.14
7.14.1

I. Lojko
Malgrand’-rusa kanteto

Jam malsupre suno staras, Jam rapide vesperiˆas. . . g Kion do knabino faras? Kial do ˆi ne montriˆas? s g ˆ Cu patrino ne permesas? A˘ alia jam ˆin tenas? u s Kaj ˆi dolˆe lin karesas s c Kaj al mi nun ne elvenas? “Ho, knabino! per fiero Vi fariˆis nefidela: g Kial do vi en vespero Ne elvenis, mia bela? — Ho, karulo! tempo pasis, ˆ Gustatempe mi ne venis, ˆ Car gepatroj min ne lasis, ˆ Car gefratoj min fortenis”. . . “Ne, ne ili vin fortenis! Diru simple kaj sincere: Malbelulo, mi ne venis, ˆ Car ne amas vin plu vere!” Ha, mi vidas, kion faras Karulino malfidela: Kun alia ˆi nun staras, s Pli feliˆa kaj pli bela. . . c

7.14.2

Profeto
(el Lermontov.)

De kiam, la˘ volo de Supra Juˆanto, u g Mi ˆionscianta fariˆis profeto, c g Malvirton mi sentas en ˆiu vivanto, c Malicon mi vidas tra ˆiu rideto. c Mi altajn principojn de amo kaj vero Komencis prediki al miaj kunfratoj, Sed ili min batis kun granda kolero

7.14. I. LOJKO Per ˆtonoj, kuˆantaj sur placoj kaj stratoj. s s Kun cindro sur kapo, kun kora doloro, Mi urbojn forlasis sen ia havaˆo,  Kaj nun en dezerto — de Dia favoro Nur ion mi havas por mia nutraˆo.  La˘ sankta ordono de l’Anta˘tempulo u u Al mi ˆiuj bestoj volonte servadas, c Kaj steloj ˆe vortoj de mi, dezertulo, c Pli ˆoje radias, pli hele lumadas. g Sed se iafoje tra urbo bruanta Mi en rapideco pretere pasadas, Min popolamaso renkontas mokanta Kaj maljunularo memfide diradas: Rigardu, infanoj, vin edifigante, Li estis fiera, kun ni malpacadis; Malsaˆa, li volis kredigi nin vante, g Ke Dio al homoj per li paroladis. Jen frukto de lia obstina vanteco! Jen pala, malgrasa, malgaja profeto, En vesto ˆifona, simila al reto — c ˆ ˆiuj li estas en malestimeco. Ce c

283

284

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.15
7.15.1

F. Lorenc
Ala˘ deto u
(el Boheme.)

Sarkas knabino kanabon Apud ˆardeno sinjora; g ˆ Sin ala˘deto demandas: u “Kial vi tiom dolora?” — Gaja mi esti ne povas, Ho vi, birdeto-kantanto, ˆ Car en la ˆtona kastelo s Mia suferas amanto. Se mi nur havus plumeton, Skribus leteron mi al li, Kaj vi ˆin portus kaj lasus g Sur la fenestron elfali. Sed nek papero, nek plumo, Por skribi al la amanto, Flugu kaj tie salutu Lin de mi en via kanto.

7.16. A. NAUMANN

285

7.16
7.16.1

A. Naumann
Mi amis vin

Mi amis vin! Senkore vi ne vidis Varmegan, puran mian amon. Konfesis mi — sed tiam vi nur ridis De l’ am’ unua koran flamon! Kaj longe mi suferis. . . Vin, amita, Mi ne forgesis; sed en koro La flama amo estas estingita, Pri ˆi nur restis rememoro. g Sed kial vi, mi petas al mi diri, Pasintan en mi amon movas? Por nove ridi? koron mian ˆiri? s Ne, mi suferi pli ne povas! Ne povas mi. . . ˆar multe mi suferis; c Kor’ malvarmiˆis de l’ doloro; g ˆ Car ami mi jam tute malesperis, ˆ Car kredi vin ne povas koro.

7.16.2

Printempo venos

Se la naturo rigidiˆas g De prem’ de l’vintro frostiganta, Se tute per la neˆ’ kovriˆas g g Je longe tero ekdormanta, Amiko kara! vi ne ploru: Printempo venos kaj somero, Ke la naturo ree floru, Ke verdu, reviviˆu tero. g

286

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.17
7.17.1

Poeteto
ˆ La Caso

La patro l’arbaron ekiris ˆasadi. c Ne devis li longe kaj vane iradi: Kuˆiˆis sub arbo, pafilon celigis sg Kaj tuj la plej grandan paseron mortigis, La filoj ˆevalojn enjungis kriante, c La birdon al dom’ veturigis kantante. “Filinoj, vi fajron rapide dismetos, Kaj ni tuj disiros kaj gastojn ni petos.” ˆ  Casaˆon plej bone elrostis patrino, La tablon rapide preparis filino, Rostaˆon alportis ceteraj filinoj  Al tablo, — kolektis sin gastoj, gastinoj. Eniras la gastoj, mastron salutante, Komencas kaj manˆi kaj trinki, la˘dante. g u Tuj estis manˆita la tuta pasero g Kaj poste trinkita — barel’ da biero.

7.18. I. SELEZNET

287

7.18
7.18.1

I. Seleznet
Kanto

Kanto sincera de mia animo, Flugu en vaston sen timo Kaj komuniku al homoj de l’ tero ˆ Gojon de l’ sankta espero. Homojn alvoku al paca laboro, Sonu konsolon al koro, Kaj en brilanta bluaˆo de spaco  La˘te prediku pri paco. u Kantu deziron de homa frateco Kaj de l’ homar’ egaleco; Sonu pri amo, pri ˆies libero c Per la fluganta aero. Diru, ke estas jam inter la mondo De kolegaro nun rondo, Rondo, konstante, senhalte kreskanta, Bonon al homoj donanta. Tiu ˆi rondo la homojn pacigas c Kaj per laboro kunligas; El la ligilo nun estas plektita Vigla la kanto invita. Kanto sincera de mia animo, Flugu en vaston sen timo Kaj komuniku al homoj de l’ tero ˆ Gojon de l’ sankta espero!

7.18.2

Ne riproˆu la sorton c

Ne riproˆu la sorton, ho, juna animo: c ˆ estas en nia vivado; Cio Vi rigardu anta˘on kuraˆe, sen timo u g Kaj kun bona, prudenta celado. En la vivo ne ˆiam troviˆas ja ˆojo c g g Kaj ne ˆiam aperas espero; c ˆ Cion prenas ni kune en viva la vojo, Kaj ne vin nur plorigas de l’vivo sufero, Kaj ne vin nur la sorto turmentas. . . Multajn premas kun forto mizer’, malespero,

288 Sed ne ploras ja ili — silentas. Kutimiˆis ja ili al premoj de l’sorto g Kaj ne ploras jam vane, sed ridas, Malfeliˆon elportas sen plendo, sen vorto c Kaj en ˆio malbonon ne vidas. c Sed vi estas ankora˘ en freˆa juneco, u s Anta˘ vi estas vojo kuˆanta, u s Vi rigardu kuraˆe al la estonteco g En espero, en kredo konstanta.

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.18.3

Revo

Tre potenca ˆi estas, la revo fluganta, g ˆ Cirka˘ita de flora ornamo. u ˆ Gi similas je nubo malluma, tondranta, ˆ Gi similas je lumo de amo. ˆ Gi allogas al maro da bluo, da helo, Al brilado belega de tago, A˘ ˆi fulmojn kaj tondrojn de nuba ˆielo ug c Prezentadas al nia imago. A˘ flugante en ia bluaˆo radia, u  Super ondoj de maro ˆi pasas, g Tre belega, pasanta kun son’ melodia, Mallumecon misteran ˆi lasas. g Kaj por ˆi ne ekzistas la spaco nek tempo, g Kaj nenio baranta ekzistas; ˆ Gi nin logas al floroj, al verda printempo, El mirinda ˆi sole konsistas. g

7.19. E. SMETANKA

289

7.19
7.19.1

E. Smetanka
La poeto
(el V. Halek.)

Benita, kiun Dia mano Poeton eksanktigas! Li volon Dian, homan koron, Profunde komprenigas. Li konas kanton, kiun homo Kaj kiun birdo ploras; Li frapon de la kor’ komprenas, Se velkas ˆi, se floras. g Malklaron de aliaj homoj Li vidas malfermitan; De Di’ la filojn li kondukas En landon promesitan.

290

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.20
7.20.1

L. Sokolov
La velo
(el Lermontov.)

Blankiˆas velo en la maro g Glitante sur la bluaj ondoj. . . Vi hejme kion lasis, kara, Kaj serˆas en aliaj mondoj?. . . c La ondoj ludas, fajfas vento, Kaj fleksas sin kaj krakas masto. . . ˆ Gi kuras, kuras de l’ kontento, Feliˆon serˆas en la vasto!. . . c c Sub ˆi — bluaˆo estas hela, g  Kaj supre — granda blua placo; Sed la ventegon petas velo — ˆ Cu en ventegoj estas paco!?

7.21. M. SOLOVJEV

291

7.21
7.21.1

M. Solovjev
Plendo

Morto!. . . ˆio jam finita! c Kie estas do feliˆo? c Kie gloro promesita? Mia korpo nun — dediˆo c Al la vermoj, al putrado; La animo bona, saˆa — g La ofer’ de l’ neestado! ˆ Gin severa kaj sovaˆa g La sendanka, senmemora, En la tempo de vivado La servema kaj fervora, Senanima societo Ekforgesos nun por ˆiam, c Kaj eˆ ˆemo kaj larmeto cg Memorigos min neniam!. . .

7.21.2

Tri palmoj
(el Lermontov.)

En sabla dezerto de lando Azia Tri palmoj fieris per kresko gracia. Apude el tero senfrukta ˆprucanta s Murmuris fonteto per ondo frostanta. ˆ Gi estis per verdaj folioj gardata De suna radio kaj sablo portata. Kaj tempo pasadis eˆ ne rimarkita. c Sed fremda migranto, de voj’ lacigita, La bruston flamantan al akvo malvarma Ankora˘ ne klinis sub tendo la ˆarma, — u c Komencis jam velki de sun’ bruliganta La belaj folioj kaj fonto sonanta. La palmoj komencis je Dio plendadi: “Ni estas naskitaj, por vane velkadi? En ia dezerto ni vivon pasigas, Skuadas nin ventoj kaj suno bruligas; Kaj homo ne ˆuas je flor’ nia rava. . . g

292 Ne, sankta ˆiel’, via juˆo — ne prava!” c g Kaj ˆus ili finis — en blua foraˆo   Sin turni komencis la ora sablaˆo,  Kaj venis de tie la son’ sonorila, Rigardis pakaˆoj sub tolo kovrila,  Kaj iris kameloj, la sablon levante, Sin, kvaza˘ ˆipeto en mar’, balancante. us El inter la ˆiboj sin skuis en pendo g La larˆaj kurtenoj de tendo kaj tendo; g Kaj ilin la brunaj manetoj levadis, Kaj nigraj okuloj el tie briladis; Arabo, talion al selo klinante, Peladis ˆevalon, al kur’ instigante. c Levadis sin tiam ˆeval’ en kolero, c Kaj saltis ˆi, kvaza˘ vundita pantero. g u De blanka mantelo la faldoj belegaj Senorde kuˆadis sur ˆultroj brunegaj. s s Ludante, l’araboj ponardojn ˆetadis  Kaj ilin en flugo kun ˆojo kaptadis. g Jen venas al palmoj kun bru’ kamelaro; En ombro etendis sin gaja tendaro. La vazoj per akvo plenigis, sonante. Fiere la kapojn foliajn svingante, La palmoj salutas gastaron subitan Kaj fonto donacas la akvon kaˆitan. s Apena˘ do lumon krepusko forpremis, u Sub akra hakilo radikoj ekˆemis, — g Kaj falis sen vivo la palmoj altaˆaj! g La veston forˆiris l’infanoj sovaˆaj. s g La korpon de ili la homoj hakadis, Kaj ˆis la mateno lignaroj bruladis. g Kaj kiam nebul’ okcidenten foriris, La˘ voj’ difinita gastaro jam iris. u Kaj kie la palmoj centjarojn traestis, Nur cindro malvarma kaj griza nun restis. La suno ˆis fino restaˆon bruligis, g  Kaj poste ˆin vent’ en dezerton disigis. g Kaj tie dezerta, senviva nun ˆio; c

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.21. M. SOLOVJEV Ne kovras la fonton murmura folio; ˆ Gi vane profeton pri ombro petadas, — Nur sablo varmega la akvon faladas, Kaj sole vulturo, akiron portanta, Disˆiras ˆin super la fonto dormanta. . . s g

293

294

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.22
7.22.1

K. Svanbom
La˘ sveda melodio u

Vi parolas lingvon nekonatan, Ne komprenas, kion diras mi; Tamen, frato, kanton nun faratan Gaje kanti povas amba˘ ni. u Ne atendu — ˆiu minuteto c De mallonga vivo flugas for, — Lernu kun malmulta laboreto Lingvon, kiun amos via kor’ !

ˆ 7.23. S. SATUNOVSKI

295

7.23
7.23.1

ˆ S. Satunovski
Ne diru
(el Nadson.)

Ne diru: “li mortis”, Li estas vivanta! Se oni detruis l’altaron — La fajro ja restis flamanta; Se oni deˆiris la rozon — s Do ˆiam ankora˘ ˆi floras; c ug Se l’harpo eˆ estas rompita — c L’arkordo ankora˘ do ploras. u

296

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.24
7.24.1

W. Waher
ˆ Spirita Sipo

La vento nebulojn peladas kun bruo, Senstela ˆielo mallumas, c Jen super ˆa˘mantaj ondegoj la velo s u Facile traflugas kaj zumas. La ˆipo kuradas senhalte tra ondoj, s Direktas ˆin mano spirita; g Vivuloj malestas sur ˆi, sed ˆtonegojn g s Ne timas la ˆipo sorˆita. s c Jen sur oceano, de ondoj lavita, Insulo malgaja troviˆas, g La simpla ˆtonego ˆielon sin levas, s c En nuboj supraˆo kuˆiˆas.  sg Kaj tie nenia kreskaˆo verdadas,  Nenia birdeto eˆ nestas, c Nur aglo en spaco aera sin portas — ˆ Gi tie la reˆo nun estas. g La sola tombeto de unu regnestro Troviˆas en loko dezerta, g Kaj glavo, ˆapelo kaj sceptro nur estas c Metitaj sur tombo mallerta. Nenia vivanto ˆirka˘e ekzistas, c u La mondo lin solan restigis, Neniu funebre la tombon rigardas. . . Sed iam li mondon tremigis! Kuradas monatoj kaj jaroj pasadas — Mortinto ripozas senmove, Se venas do nokto de kvina la Majo, Li tiam ektremas denove. En tiu ˆi nokt’ iam lia animo c Forlasis la mondon mizeran, En tiu ˆi nokto li ree viviˆas c g Kaj venas sur teron malveran. Jen ˆipo mistera ˆe l’ bordo atendas, s c Streˆitaj jam estas la veloj, c

7.24. W. WAHER Kaj flagoj blovadas sur altaj mastegoj Simile al oraj abeloj. La reˆo sin levas kaj flugas kun venta g Rapido al ˆipo sur bordon, s Remiloj silentas, ˆipanoj forestas, s Neniu komandas naˆordon. g Sur ˆipo la ombro de l’ reˆo nur staras, s g En nokton sen mov’ rigardante, Li maltrankvilege, turmente sopiras, Rigardoj brilegas fulmante. La ˆipo alvenas al lando konata — s Kaj ˆarme li manojn eltiras, c Kaj lia animo ˆojegas, ˆar propran g c Nun landon denove li iras. El ˆipo li paˆas sur teron, sur kiu s s Li estis anta˘e irinta. u La tero ektremas de l’ paˆoj — li iras, s Li — stelo nun estingiˆinta. g Li serˆas la urbojn, sed ilin ne trovas, c Li serˆas naciojn ˆirka˘e, c c u ˆ Car ili simile al maro bruanta ˆ Cirka˘is lin serve anta˘e. u u Kaj tronon li serˆas — ˆi anka˘ rompita, c g u Li levis ˆin en la nubaron, g Por ke li nur vidu sub siaj piedoj Mizeran, servutan homaron. Li serˆas amindan infanon, por kiu c Li lasis heredimperion; Heredo pereis, kaj oni al filo Ne lasis eˆ nomon — nenion. c “Ho, kie vi estas?” li vokas, “kun kronoj Vi ludis jam en la lulilo, — Sed tempo feliˆa por ˆiam nun pasis, c c En kiu mi brakis vin, filo.” “Plej kara edzino, plej ˆarma fileto, c Ho vi, mia ˆojo kaj savo!. . . g Sur trono nun sidas la sklavo estinta Kaj reˆo fariˆis nun sklavo!” g g

297

298

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.25
7.25.1

J. Wasniewski
El la paperujo de miaj fabloj
I

La homo estas kiel la ˆipo: s En sia vojo li ne eraros; Li kvankam scias, el kie fluas, Sed li ne scias, kie li staros. . . II Jen Johano komencis parolon de saˆo g Pri alvoko de homo, pri ˆiaj influoj; g Sed lin a˘dis neniu, kaj eˆ sen domaˆo u c g Iu vidis, ke havas li–botojn kun truoj.

7.26. E. DE WAHL

299

7.26
7.26.1

E. de Wahl
ˆ Ce l’ maro
(el Heine.)

ˆ Ce l’ maro nigra roko grandegas, Sur ˆi nun en sonˆoj mi sidas. g g La vento fajfas, la mevoj kriegas Kaj la ondoj bruantaj rapidas. Amata de mi estis multa knabino, Kaj ˆoja kolego en rondo. . . g Kien ili foriˆis? Nur vento sen fino g Eraras kaj ˆa˘mas la ondo. s u

300

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.27
7.27.1

F. Zamenhof
Versaˆ sen fino o

Lin vidis en ˆardeno — g Ekplaˆis li al ˆi. c s ˆ nomis sin Heleno, Si Anton’ sin nomis li. Ekamis la konato Kaj reciproke ˆi; s Post paso de monato ˆ gg Sanˆiˆis “Vi” per “ci”. Someraj tri monatoj Trapasis dolˆe for, c Kaj niaj geamatoj Jam estis kor’ ˆe kor’; c Kaj per solena beno De l’ pastro en la fin’ Antono kaj Heleno Jam estis edz’-edzin’. En ˆarma harmonio c Ekvivis edz’-edzin’; Najbaroj kun envio Rigardis lin kaj ˆin. s Sed balda˘ edzo estis u Plej malfeliˆa hom’, c Kaj jam tre ofte restis Li ekster sia dom’. Kaj fine eksedziˆis g Antono kaj Helen’; Belul’ ia aliˆis g Al ˆi en la ˆarden’. s g Lin vidis en ˆardeno — g Ekplaˆis li al ˆi. c s ˆ Si nomis sin Heleno, A˘gust’ sin nomis li. u Ekamis la konato Kaj reciproke ˆi; s

7.27. F. ZAMENHOF Post paso de monato ˆ gg Sanˆiˆis “Vi” per “ci”. Someraj tri monatoj Trapasis dolˆe for, c Kaj niaj geamatoj Jam estis kor’ ˆe kor’. c Kaj per solena beno De l’ pastro en la fin’ A˘gusto kaj Heleno u Jam estis edz-edzin’. En ˆarma harmonio c Ekvivis edz’-edzin’; Najbaroj kun envio Rigardis lin kaj ˆin. s Sed balda˘ edzo estis u Plej malfeliˆa hom’, c Kaj jam tre ofte restis Li ekster sia dom’. Kaj fine eksedziˆis g A˘gusto kaj Helen’; u Belul’ ia aliˆis g Al ˆi en la ˆarden’. s g Lin vidis en ˆardeno — g Ekplaˆis li al ˆi. c s ˆ nomis sin Heleno, Si Henrik’ sin nomis li. . . K. t. p., k. t. p. sen fino.

301

7.27.2

Vizito de la steloj sur la tero

ˆ Ciuj steloj ekdecidis Ekvojaˆi sur la teron. g Al mastrino ili diris Sian volon kaj esperon: “Ni ja tie tre mallonge Gastos — unu, du monatojn; Ni vizitos regnon homan, Vidos niajn koramatojn. . . ”

302 Sed mastrino al la steloj Tiam donis la respondon: “Restu tie ˆi en domo — c Vi malbenos poste mondon!” Saˆajn vortojn ne a˘skultis g u Tamen steloj la trudemaj Kaj senˆese ili tedis c La mastrinon — nespertemaj: “Sed komprenu nin, mastrino, Sur ˆielo ni sidante c Tute ja ne konas tiujn, Kiuj kantas nin konstante! ˆ Ciu ja el ni sur tero Havas siajn adorantojn, Kiuj sendas al ˆielo c Himnojn, ˆemojn, amokantojn!” g — “Vere”, diris la mastrino, “Ili kantas vin la˘dinde; u Sed, vin ili ne konante, Vin adoras ja — en blinde! Ili, dum vi sur ˆielo, c ˆ Juras ami vin eterne, ˆ Car neniu ja atingos La kaˆitan en interne! s Se vi tamen volas scii Malfeliˆan vian sorton, c Iru — sed vi rememoros Mian nunan patran vorton”. Kaj la steloj al vojaˆo g Tuj pretigis sin kun ˆojo. — g Kaj jen balda˘ ili estis u Al la tero sur la vojo. . . @ Kiam a˘dis nun la tero, u Ke atendas ˆin honoro. g ˆ en plej dolˆaj tremoj Cie c Tuj ekbatis homa koro. Tuta tera junularo De la ˆoj’ ne sciis finon g

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.27. F. ZAMENHOF Kaj sen pacienc’ atendis ˆ Ciu sian amatinon. ˆ Ciu kantis, ˆiu saltis c Kun feliˆ’ en la mieno, c Ke li havos de proksime ˆ “Sin” en sia ˆirka˘preno c u ˆ homo dankas Dion, Ciu ˆ Ciu benas la ˆielon, c Ke li fine nun ekkonos Sian karan, sian stelon! @ Dum la tera junularo Estas plena de espero, Belaj steloj de l’ ˆielo c Alveturis al la tero. Tuj sin ili jam dismetis En plej granda la hotelo; ˆ Gis vespero ˆe la pordoj c ˆ Ciuj staris — sed sen celo. Je l’vespero ili a˘dis, u Ke gastinoj la belegaj Morga˘ montros sin matene, u Nun estante tro lacegaj. Tiam tre malˆojigitaj g ˆ Ciuj iris for la domon; Post mallonge la Morfeo ˆ Cirka˘prenis ˆiun homon. u c Kio estis en la sonˆo, g Ni priskribi eˆ ne provos, c ˆ Car ni sentas, ke precize Tion fari ni ne povos. Ni en tiu ˆi loketo c Iom nur priskribi volas, Kiel. . . tamen tss! mi a˘das, u Oni el la sonˆ’ parolas: g “Ho, vi!. . . ho, vi!. . . mia bela, Mia kara, ho, Heleno!. . . Viaj kisoj kaj karesoj. . . ” Unu preˆas al kuseno. g

303

304 Kaj alia, flamemulo, ˆ Sin jam havas ˆe l’ altaro, c Kaj solene — en la lito — Sonas ˆura promesaro. . .  — “Ho!. . . karega. . . ho, anˆelo, g Fianˆino. . . ho, Mario!. . . c Mia vi nun je eterne, Anta˘ homoj, anta˘ Dio!” u u Tiel li karesas, ˆuras  Amon veran kaj brulantan, Tiel kisas tiu homo. . . Lampon apud li starantan. Sed subite al li ˆajnas, s Ke Marion iu tenas ˆ Cirka˘prene!. . . “Ho, pro Dio!. . . ” u (Lampon tuj diabloj prenas). Kaj cetere, kaj cetere Da˘ris tio ˆis mateno. — u g Elrapidas el la domo ˆ Ciu freˆa kun mieno. s La gastinojn de l’ hotelo Ni jam vidas sur la stratoj, Kaj jen balda˘ promenadas u Brak’ en brak’ la geamatoj. . . Sed neniu tie a˘das u De la amo dolˆan vorton! c ˆ Ciu el la junularo Nun malbenas sian sorton. . . @ Kio faris tian ˆanˆon, s g Ke anta˘e tre amataj u Steloj, tiel deziritaj — Nune estas malbenataj? Kio faris, vi demandas, Tian ˆanˆon nun subitan? s g Kio ka˘zis malfeliˆon u c Kaj esperon renversitan? ˆ Cefa ka˘zo, ke malbenoj u Nun el ˆies buˆo sonis, c s

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.27. F. ZAMENHOF Estas — ke la “stelon” ˆiu c Pli proksime, pli ekkonis. . . @ ˆ Ciuj steloj ofenditaj Forveturis la ˆielon c Kaj post kelkaj larmaj tagoj Jam atingis sian celon. — “Saˆa nia stelmastrino! g Sankta estis via vorto! Prenu nun la tutan teron La diabloj kaj la morto! Tamen kiel vi, mastrino, Anta˘sentis nian sorton? u Kio gvidis vian saˆan g Kaj profetan vian vorton?” – Se vin iu ne rigardas Tra ˆielaj tra speguloj, c Sed rigardas vin per sobraj Ne trompantaj sin okuloj, — Tiu vidos ja sendube, Ke amata lia “stelo” Estas sen la luma krono Nur diablo — ne anˆelo. g

305

306

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.28
7.28.1

0. Zeidlitz
Vespero
(el K. A. Nikander.)

Benite vi venas, vespero, Vi, klara, trankvila, al ni! Pleniˆas la kor’ de espero; g Feliˆon ni havas de vi. c Kun oraj flugiloj anˆelo g Malsupren venetas vesper’: Vivantojn pacigas ˆielo c Kaj donas ripozon al ter’. Filino de nokto kaj tago, Konsola, paciga liber’ ! Jen! bele sur akvo de l’ lago Pentriˆas ˆielo kaj ter’. g c Vi pentras bluantajn montetojn, Kverkaron brilantan en or’; Vi kisas ruˆantajn rozetojn, g Dormetas senzorge la flor’. Kaj birdo libere ˆojadas, g Espero fidela en ˆi, g La “Ave Maria’n” kantadas En valo ˆi en harmoni’. g La ter’ per mallumo kovriˆas, g Pensema amik’; kion pli? La sun’ de ˆiel’ malleviˆas, c g Sed morga˘ revenos al ni. u ˆ Gi sidas sur nubo, la brila, Kaˆita en la okcident’; s Tuj, homan esperon simila, Tuj levos sin en l’orient’. Pleniˆas nun kor’ de espero, g Feliˆon ni havas de vi! c Vi, klara, trankvila vespero, Benite vi venas al ni.

7.29. L. ZAMENHOF

307

7.29
7.29.1

L. Zamenhof
El Hamleto
(Tradukita de L. L. Zamenhof.) AKTO I

SCENO I Teraso anta˘ la palaco. u Francisko staras sur la posteno; Bernardo venas. Bernardo He! Kiu? Francisko Halt’ ! Respondu: kiu iras? Bernardo La reˆo vivu! g ˆ Francisko Cu Bernardo? Bernardo Jes! Francisko Vi akurate venis al la servo! Bernardo Dekdua horo sonis. Iru dormi. Francisko Mi dankas. La malvarmo estas tranˆa, c Kaj mi min sentas nun ne tute bone. ˆ c Bernardo Cu ˆio estis orda kaj trankvila? Francisko Eˆ mus’ ne preterkuris. c Bernardo Bonan nokton! Se vidos vi Marcellon, Horacion, Kolegojn miajn, rapidigu ilin! Francisko Jen, ˆajnas, ili. Haltu! Kiu iras? s (Horacio kaj Marcello venas.) Horacio Amikoj de la lando. Marcello Kaj de l’ reˆo. g Francisko Nu, bonan nokton! Marcello Bonan al vi dormon! Vin kiu anstata˘as nun? u

308 Francisko Bernardo. Li gardas nun. Adia˘! (Foriras.) u Marcello He! Bernardo! ˆ Bernardo Cu Horacio? Horacio Peco de li mem.

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

Bernardo Salut’ al vi, Marcello, Horacio! ˆ Horacio Cu la apero nun denove venis? Bernardo Nenion vidis mi. Marcello Jen Horacio Parolas, ke ˆi estas nur imago, g Ne kredas li pri la fantom’ terura, Kiun ni vidis jam la duan fojon. Kaj tial mi lin tien ˆi invitis, c Ke li kun ni maldormu nunan nokton Kaj, kiam la fantomo reaperos, Li vidu kaj kun la fantom’ parolu. Horacio He, babilaˆo! Kredu, ˆi ne venos.  g Bernardo Sidiˆu do, kaj provos mi denove g Ataki per rakont’ orelon vian, Ke ˆi forˆetu sian obstinecon g  Kaj kredu, kion ni du fojojn vidis. Horacio Nu, mi konsentas. Bone, ni sidiˆu, g Kaj vi rakontu. Bernardo En la lasta nokto, En la momento, kiam tiu stelo Tre luma, kiun vidas vi, en sia Kurado trans arkaˆo la ˆiela  c En tiu sama loko, kiel nun, Sin trovis, tiam ni — mi kaj Marcello — Ekvidis. . . Marcello Haltu! Jen ˆi mem aperas! g (Montras sin spirito en armaˆo.)  Bernardo Li mem, li mem, mortinta nia reˆo! g Marcello (al Horacio). Vi estas instruita, Horacio, Parolu vi kun li!

7.29. L. ZAMENHOF ˆ Bernardo Cu ne simila Li estas al la reˆo? Diru mem! g Horacio Jes, jes! Li mem! Mi miras, timas, tremas! Bernardo Li volas, ke kun li oni parolu. Marcello Parolu, Horacio! Horacio (al la spirito). Kiu estas Vi, kiu vagas en la nokta horo En la majesta nobla eksteraˆo  De la mortinta reˆo de Danujo? g Mi vin priˆuras per ˆielo: diru!  c Marcello Li estas ofendita. Bernardo Li foriras. Horacio En nomo de ˆielo! Restu! Diru! c (La spirito foriras.) Marcello Li iris for, respondi li ne volis. Bernardo Ha, Horacio, kio al vi estas? ˆ Vi estas pala, tremas? Cu ne pli Ol sonˆo estas tiu ˆi apero? g c Horacio Per Dio! Mi ne povus tion kredi, Se mi ne vidus ˆin per miaj propraj g Okuloj. Marcello Ne simila al la reˆo? g Horacio Ne malpli multe, ol vi al vi mem. Jes, ˆuste tian portis li armaˆon g  En la batalo kontra˘ la Norvegoj, u Li ˆuste tian vidon havis, kiam g Li en kolero sian pezan glavon En la glacion batis. Strange! Marcello Tiel Li jam du fojojn kun minaca vido Aperis anta˘ ni en sama horo. u Horacio Ne povas mi precize ˆin klarigi; g Sed la apero, kiom mi komprenas, Al nia land’ malbonon anta˘diras. u

309

310

ˆ CAPITRO 7. POEZIO ˆ ˆ Marcello Cu ne militon? Cu vi scias, kial Nun gardoj ˆie staras, pafilegoj c Nun estas pretigataj ˆiam novaj, c El l’ eksterlando venas bataliloj, Rapide ˆipoj estas konstruataj s En granda nombro, kaj eˆ en dimanˆoj c c Ne ˆesas la prepara laborado? c El kia ka˘zo tiu rapidado u Kaj laborad’ en tago kaj en nokto? ˆ Cu povas iu diri? Horacio Jes, mi povas, — Almena˘ tiom, kiom mi ˆin a˘dis. u g u La lasta reˆo, kies la figuro g ˆ Jus anta˘ ni aperis, estis iam u Vokita — vi ˆin scias — al batalo g De la Norvega reˆo Fortinbras. g Hamleto, nia brava, glora reˆo, g En la batalo venkis Fortinbrason. La˘ la kontrakto anta˘sigelita u u Kaj sankciita de la rajt’ kaj moro Post morto de l’ venkita Fortinbras La tuta lando de l’ venkita reˆo g Transiris en posedon de l’ venkinto. Se la venkinto estus Fortinbras, Al li transiri devus nia lando. Sed nun la juna fil’ de Fortinbras, Kuraˆigita eble per la morto g De nia reˆo, amasigis aron g Da kuraˆuloj kaj aventuristoj g Por entrepreno, kiun nia regno Komprenas bone; lia celo estas: Per forta mano de la bataliloj Elˆiri nun el nia man’ la landon, s Perditan per batal’ de lia patro. Kaj tio, kiel ˆajnas, estas ka˘zo s u De niaj prepariˆoj kaj gardado g Kaj laborado en la tuta lando. Bernardo Mi pensas anka˘, ke la ka˘zo estas u u Nun tio ˆi. Pro tio anka˘ certe c u Nun vizitadas nokte nian gardon

7.29. L. ZAMENHOF Terura la fantomo en armaˆo  De l’ reˆo, kiu ka˘zis la militon. g u Horacio Ne! Mi alion timas de l’ fantomo! En la plej glora temp’ de l’ granda Romo, ˆ Jus anta˘ la pereo de Cezaro, u Mortintoj sin ellevis el la tomboj Kaj promenadis tra la urbaj stratoj; Kaj steloj kun teruraj fajraj vostoj, Kaj sanga roso, makulita suno, Mallumigita luno, — ˆio tio c Aperis tiam kiel anta˘signoj u De granda malfeliˆo. Tiel ofte c Anta˘ la veno de renversoj grandaj u Sin montras strangaj kaj teruraj signoj En la naturo. Al ni anka˘ certe u Nun la ˆielo sendas tian signon. . . c (La spirito denove aperas.) Horacio Sed ha! denove li aperas! Nepre Mi nun kun li parolos, se eˆ morto c Al mi per ˆi minacos! Halt’, fantomo! g Se voˆon vi posedas kaj parolon, — c Parolu! Se per ia bona faro Al vi trankvilon povas mi alporti, — Parolu! Se danˆero al la lando g Minacas kaj ankora˘ estas eblo u La landon anta˘savi, — Ho, parolu u Kaj se en via vivo vi kolektis Trezorojn kaj enfosis en la teron Kaj nun pro ili vagas en la noktoj, — Parolu! Diru! Restu kaj respondu! (Koko krias.) ˆ Haltigu ˆin, Marcello! Gi foriras! g ˆ Marcello Cu piki lin per mia halebardo? Horacio Jes, piku lin, se li ne volas stari! Bernardo Jen ˆi! g Horacio Jen ˆi! Ho, halt’ ! g

311

312

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Marcello Ha, ˆi foriris! (La spirito foriras.) g Ni lin ofendas! Kontra˘ majesteco u Ni venas kun sovaˆa atakado! g Kiel aer’ li estas nevundebla, Kaj nia atakado estas vana! Bernardo Li volis jam paroli, sed la koko ekkriis. Horacio Kaj subite li ektremis, Simile al estaˆo pekoplena  ˆ krio de teruro. Oni diras, Ce La koko, trumpetisto de l’ mateno, Per sia la˘ta, forta, hela voˆo u c El dormo vekas dion de la tago, Kaj la˘ la krio de la koko tuj u El akvo, fajro, tero kaj aero Spirito ˆiu, kie ajn li vagas, c Rapidas hejmen; la fantomo pruvis Al ni, ke tio estas ne malvero. Marcello Li malaperis ˆe la koka krio. c Mi a˘dis, ke en nokto Kristonaska, u En kiu sur la teron venas Kristo, La koko krias tra la tuta nokto: Kaj ne kuraˆas tiam la spiritoj g Sin montri, kaj la nokto estas pura, La steloj ne minacas, la koboldoj Sin kaˆas kaj la sorˆistinoj dormas: s c ˆ Car tiel sankta estas tiu nokto. Horacio Mi anka˘ a˘dis, kaj mi iom kredas. u u Sed vidu, la mateno purpurvesta Sin levas sur la roson de l’monteto: Ni povas jam forlasi la postenon, Kaj mi konsilas: tion, kion vidis Ni en la nokto, ni rakontu ˆion c Al la Hamleto juna; ˆar mi ˆuras, c  Ke la spirito, por ni tiel muta, ˆ Al li parolos. Cu konsentas vi, Ke ni al li raportu, kiel amo Kaj ˆuldo al ni fari ˆin ordonas? s g Marcello Mi petas vin, ni faru ˆin! Mi scias, g ˆ En kia loko ni lin certe trovos. (Ciuj foriras.)

7.29. L. ZAMENHOF SCENO II Salono en la palaco. ˆ ˆ La rego, la regino, Hamleto, Polonio, Laerto, Voltimand, Kornelio, korteganoj eniras. ˆ Rego Ankora˘ freˆa estas la memoro u s Pri l’morto de la kara nia frato; Al nia kor’ konvenus nun funebri, Kaj kvaza˘ unu frunto de malˆojo u g La tuta regno devus nun sulkiˆi: g Sed tamen la prudento necesigas Nin venki la naturon; kun malˆojo g Pri la mortinto ni decidis ligi Memoron pri ni mem kaj pri la regno. Kaj tial ni kun ˆojo depremita, g Per unu el l’ okuloj plezurante Kaj per la dua larmojn verˆegante, s Kun ˆoj’ funebra, plor’ edziˆofesta, g g Pesante juste ˆojon kun doloro, g Edziˆis kun l’ edzin’ de nia frato, g Kun la reˆino nia kaj vidvino, g Heredantino de la glora regno. Obeis ni per tio ˆi al via c Konsilo tre prudenta kaj libera, Akceptu nian dankon kaj saluton! Kaj nun transiru ni al la aferoj. Vi scias, ke la juna Fortinbras, Ne respektante dece nian indon, Pensante eble nun, ke per la morto De nia kara frato renversiˆis g La ordo kaj la fort’ en nia lando, — Ekpensis, ke li estas pli potenca, Kaj ekturmentis nin per la postulo Redoni nun al li la tutan landon, Perditan de mortinta lia patro La˘ plena rajt’ al glora nia frato. u Ni tial vin kunvokis nun. A˘skultu u Decidon nian: Jen ni skribis skribon Al l’ onklo de la juna Fortinbras —

313

314 Malforta kaj malsana en la lito, L’intencon de la nevo li ne scias — Ni skribis, ke retenu li la nevon De liaj krimaj, arogantaj agoj, ˆ c Car ˆiuj prepariˆoj ja fariˆas g g En lia propra lando kaj popolo. Vin, bravaj Voltimand kaj Kornelio, Ni sendas kun la skribo kaj saluto Al la maljuna estro de l’ norvegoj. Sed ne ricevas vi la rajton trakti Kun la norvego pli, ol en mezuro De tio, kion ˆus ni al vi diris.  Adia˘, kaj per rapideco montru u Al ni fervoron vian!

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

Kornelio kaj Voltimand Kredu, reˆo, g Fidele ni plenumos la ordonon. ˆ Rego Ne dubas ni pri ˆi. Feliˆan vojon! g c (Voltimand kaj Kornelio foriras.) Kaj nun, Laerto, al l’afero via! Vi diris, ke vi peti ion volas! Pri kio ajn prudenta vi al ni Parolos, viaj vortoj ne perdiˆos. g Volonte ni plenumos vian peton. Ne pli obea estas kap’ al koro, Ne pli servema mano al la buˆo, s Ol la Danuja tron’ al via patro. Sciigu nin pri la deziro via. Laerto Mi petas vin, permesu al mi, reˆo, g Reiri nun Francujon. Mi volonte El tie venis tien ˆi, por fari c La servon mian ˆe l’ kronado via; c Sed nun, jam plenuminte mian ˆuldon, s Sopiras mi denove al Francujo, Kaj nun de vi permeson mi petegas. ˆ ˆ Rego Cu via patro ˆin permesas? Kion g Al tio diras Polonio? Polonio Reˆo! g Li eldevigis la permeson mian

7.29. L. ZAMENHOF Per ne ˆesanta ripetado, tiel, c Ke fine mi al lia peto donis Sigelon mian. Nun por li mi petas Permeson vian, via reˆa moˆto. g s ˆ Rego Mi liberigas vin. Nun via tempo Libere estas al dispono via. — Kaj nun al vi mi turnas min, Hamleto, Vi, kara nevo, kara filo mia! Hamleto (flanken) Sed certe tute fremda per la koro. ˆ Rego Ankora˘ ˆiam nuboj sur la frunto? uc Hamleto Ho, ne! Mi staras ja anta˘ la suno! u ˆ Regino Forˆetu la doloron, kara filo,  Amikan frunton montru al la reˆo. g Ne serˆu kun palpebroj mallevitaj c Eterne vian patron en la polvo. Vi scias ja: la leˆoj de l’ naturo g Ne estas refareblaj! Kio vivas, Necese devas iam morti. Vivo Eterna post la tombo nur ekzistas. Hamleto Ho, jes, reˆino, ˆiuj devas morti. g c ˆ Regino Nu kial do la morto de la patro Al vi ekˆajnis tiel eksterorda? s Hamleto Ekˆajnis? Ne, ˆi estas, ho, patrino. s g Ne mia nigra vesto, nek la ˆemoj, g Nek la okuloj plenaj de larmaro, Nek la funebra vido de l’ vizaˆo, g Nek ˆiuj moroj de senkonsoleco c ˆ Min vere montras. Cio estas ˆajno. s Funebron estas tre facile ludi. L’ efektivaˆon portas mi interne;  Eksteraj gestoj estas ja nur vestoj. ˆ Rego Tre bela kaj la˘dinda estas via u Malˆojo pri la patro la mortinta. g Sed sciu, anka˘ via patro perdis u La patron sian, tiu — anka˘ sian. u La filo, la˘ la ˆuldo de infano, u s Funebri devas kelkan tempon. Tamen Obstine kaj sen ia fino plendi, —

315

316 Agado tia estas granda peko Kaj tute ne konvenas al la viro. Ribel’ ˆi estas kontra˘ la ˆielo, g u c Signo de kor’ sovaˆa kaj senbrida, g De kapo nematura kaj malforta. Pri kio ˆiu scias, ke fariˆi c g ˆ devis; kio estas tute simpla, Gi Plej ordinara fakto en la mondo: Pro kia ka˘zo tion ˆi obstine u c Alpreni al la koro? Fi, ˆi estas g Pekado kontra˘ Dio kaj naturo, u Pekado kontra˘ la mortinto mem; u Malsaˆo anta˘ pura la prudento, g u Kiu predikas: “patroj devas morti”. Kaj kiu ˆiam, de l’ mortint’ unua c ˆ Gis nuna tempo, diras kaj ripetas: ˆ “Gi devas tiel esti!” Mi vin petas, Forˆetu la doloron la sencelan  Kaj vidu patron en persono nia; La mondo sciu, ke al nia trono Vi estas la sendube plej proksima, Kaj, kiel plej amanta el la patroj, Mi portas por vi amon plej varmegan En mia koro. Ke vi nun reiru Al la lernejo alta Vittenberga, Ni tion ne dezirus; ni vin petas, Vi restu apud ni, amata nevo, Unua kortegano, kara filo. ˆ Regino Vi ne rifuzu al patrino via: Mi petas vin, Hamleto, restu hejme. Hamleto Al vi obei estas mia ˆuldo. s ˆ Rego Jen tio estas bele respondita. Mi ˆojas, ke vi restas. Nun, reˆino, g g La propravola cedo de Hamleto Plenigas mian koron per plezuro; Kaj tial ni aranˆos nun festenon, g Kaj kune kun la sono de l’ pokaloj La pafilegoj tondru; ˆiun fojon, c Kiam la reˆo levos la pokalon, g De l’ tero tondro iru al ˆielo, c

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.29. L. ZAMENHOF Tra l’ mondo ˆojon disportante. — Venu! g ˆ ˆ (La rego, regino, Laerto kaj korteganoj foriras.) Hamleto Ho, kial ne fandiˆas homa korpo, g Ne disflugiˆas kiel polv’ en vento! g Sin mem mortigi kial malpermesis La Plejpotenca! Dio mia granda! Ho, kiel bestaj kaj abomenindaj Aperas ˆiuj agoj de la mondo! c ˆ Fi, fi! Gardeno plena de venenaj Malbelaj herboj, ˆie senescepte! c Apena˘ pasis du monatoj! Ne! u Nur ses semajnoj! Tia granda homo! Se lin kompari kun la nuna reˆo, g Li estis Apolono ˆe Satiro! c Kaj tiel amis li patrinon mian, Ke al la ventoj eˆ li ne permesis c Vizaˆon ˆian tuˆi! Ho, ˆielo! g s s c ˆ forgesi estas eble? Ho tero! Cu Kaj ˆi ja lin pasie tiel amis! s Kaj tamen nun post kelke da semajnoj. . . Pri tio mi ne volas eˆ ekpensi! c Malforto! via nom’ estas: virino! ˆ Monato! Si ankora˘ ne eluzis u La ˆuojn, kiujn portis ˆi, irante s s Funebre post la ˆerk’ de mia patro. c Verˆante larmojn kvaza˘ per riveroj. s u Ho Dio mia! Besto senprudenta Malˆojus ja pli longe! Nun edzino g De mia onklo, frat’ de mia patro, Sed ne simila pli al mia patro, Ol mi al Herkuleso! Nur monato! La signoj de mensogaj ˆiaj larmoj s Ankora˘ de l’ vizaˆ’ ne malaperis, — u g ˆ estas jam edzino de alia! Si Ho, malbenita rapideco flugi En kriman liton, liton de adulto! Ne bonon ˆi alportos! Tamen krevu g Kor’ mia, sed silentu mia buˆo! s (Horacio, Bernardo kaj Marcello venas.)

317

318 Horacio Salut’ al la reˆido! g

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

Hamleto Ha, mi ˆojas g Vin vidi! Se memoro min ne trompas, Vi estas Horacio? Horacio Jes, reˆido, g Kaj ˆiam tute preta al vi servi. c Hamleto Ne nomu min “reˆido”, sed “amiko”. g Sed kial vi forlasis Vittenbergon? (Al Marcello) Marcello? Marcello Jes, reˆido. g Hamleto Mi tre ˆojas g Revidi vin. (Al Horacio) Sed diru serioze, Por kio vi forlasis Vittenbergon? Horacio De maldiligenteco, ho, reˆido g Hamleto Al malamiko via ne permesus Mi tion diri, kaj vi vane penas Kredigi min, ke tio estas vero. Mi scias, vi ne amas sen laboro Vagadi. Kion tie ˆi vi faras? c ˆ Cu trinki vi ankora˘ volas lerni? u Horacio Mi alveturis al la enterigo De via patro. Hamleto Ha, ne moku min, Kolego; diru, ke vi alveturis Al fest’ edziˆa de patrino mia! g Horacio Jes, vero, princ’, la dua balda˘ sekvis u Post la unua. Hamleto Vidu, mia kara, — Afero simpla de ekonomio: De l’ fest’ funebra restis multaj manˆoj, — g Por ke la manˆoj vane ne pereu, g Edziˆon fari oni nun rapidis. g Ho, pli volonte mi en la infero Renkontus malamikon plej malbonan, ˆ Ol tagon tiun ˆi alvivi! Sajnas c Al mi, ke mi la patron mian vidas. . . Horacio Ha, kie?

7.29. L. ZAMENHOF Hamleto En l’ okuloj de l’ animo. Horacio Mi konis lin, li estis brava reˆo. g Hamleto Li estis homo en plej pura senco. Al li similan ni neniam vidos. Horacio Reˆido, al mi ˆajnas, ke mi vidis g s Lin en la lasta nokto. Hamleto Vidis? Kiun? Horacio La reˆon, vian patron, mia princo. g Hamleto La reˆon? Mian patron? g Horacio Trankviligu, Reˆido, por momento vian miron g Kaj ela˘skultu, kion mi raportos u Pri mirindaˆo, kies la verecon  Atestos amba˘ tiuj ˆi kolegoj. u c Hamleto Pro Dio, ho, rakontu pli rapide! Horacio Du noktojn al Marcello kaj Bernardo Aperis ˆi: postene ili staris, — g Kaj jen en noktomeza silentego Aperas anta˘ ili ia ombro, u Simila tute al la patro via, Armita de la kapo ˆis piedoj; g Per paˆo serioza kaj majesta, s Ne rapidante, ˆi sin preterˆovas; g s Tri fojojn ˆi ripetas sian marˆon g s Anta˘ la teruritaj oficiroj, u Proksime tiel, ke per halebardo ˆ Gin ili povus tuˆi. Dispremitaj s De granda timo, ili mute staras Kaj eˆ ne provas ion ekparoli. c Pri la aper’ mistera kaj terura Al mi ili rakontis. Mi kun ili En la sekvanta tria nokto gardis, Kaj jen tre vere en la sama horo, Pri kiu ili diris, en la sama, Perfekte tiu sama maniero Aperis la fantomo. Vian patron Mi konis, la fantom’ al li similis, Kiel de l’ sama akvo gut’ al guto.

319

320 Hamleto Sed kie ˆi okazis? g ˆ Marcello Gi okazis Sur la teras’, kie ni staris garde. Hamleto (al Horacio) Al li parolis vi? Horacio Jes, mia princo; Sed li al mi eˆ vorton ne respondis. c Nur unu fojon ˆajnis, ke li levas s La kapon kaj moveton ian faras, Por ekparoli: sed subite tiam Ekkriis la˘te koko la matenon, u Kaj tuje forrapidis la fantomo Kaj malaperis. Hamleto Efektive strange!

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

Horacio Mi ˆuras, ke ˆi estas pura vero!  g Ni ˆin kalkulis kiel nian devon g Al vi raporti pri l’ afero. Hamleto Vere, Sinjoroj, tio min maltrankviligas. ˆ Cu vi hodia˘ staros gardon? u ˆ Ciuj Jes. Hamleto Kaj, diras vi, li estis en armaˆo?  ˆ Ciuj Jes, princo. Hamleto De la kapo ˆis piedoj? g ˆ Ciuj De l’ kapo ˆis piedoj, nia princo. g Hamleto Kaj sekve la vizaˆon vi ne vidis? g Horacio Levita estis lia viziero, Kaj ni tre bone vidis la vizaˆon. g ˆ Hamleto Cu la rigardo estis malafabla? Horacio Mieno lia montris pli suferon, Sed ne koleron. ˆ Hamleto Cu li estis pala, A˘ ˆu koloron havis en vizaˆo? uc g Horacio Terure pala. ˆ Hamleto Cu li vin rigardis? Horacio Tre forte.

7.29. L. ZAMENHOF Hamleto Kial mi kun vi ne estis! Horacio Por vi l’ apero estus tro terura! ˆ Hamleto Tre povas esti. Cu li longe restis? Horacio Apena˘ centon povus vi kalkuli u ˆ Ce nerapida kalkulad’. Marcello kaj Bernardo Pli longe! Horacio Almena˘ tiam, kiam mi ˆin vidis. u g Hamleto La barbo estis griza, ˆu ne vere? c ˆ Horacio Gi estis tia, kiel mi ˆin vidis g ˆ lia vivo: duonnigre-griza. Ce Hamleto Hodia˘ mi kun vi en nokto staros: u Denove eble venos la fantomo. ˆ Horacio Gi certe venos. Hamleto Kaj se ˆi aperos g En l’ eksteraˆ’ de mia nobla patro,  Al ˆi mi ekparolos, se eˆ tuta g c Al mi minacus la infero. Vin Mi ˆiujn petas, se ˆis nun silentis c g Vi pri l’ apero, tenu anka˘ plu u ˆ en sekreto; kaj al ˆio, kio Gin c Okazos eble en la nokto, havu Okulojn kaj orelojn, sed ne buˆon. s Per mia amo mi vin rekompencos. Adia˘ do! en la dekdua horo u Sur la teraso mi vin revizitos. ˆ Ciuj Al via princa moˆto niaj servoj! s Hamleto Ne, via amo, kiel al vi mia. Adia˘ do! u (Horacio, Marcello kaj Bernardo foriras.) Spirit’ de mia patro En bataliloj! Mi supozas ion Malbonan. Ho, se venus jam la nokto! ˆ Gis tiam do trankvile! Malbonaˆoj  Kaj krimoj venas al la lum’ de l’ tago, Se eˆ murego tera ilin kovras. c (Foriras.)

321

322 SCENO III

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

ˆ Cambro en la domo de Polonio. Laerto kaj Ofelio eniras. Laerto Pakaˆo mia estas sur la ˆipo.  s Adia˘, fratineto! Se vi havos u Okazon, ne forgesu al mi skribi Pri via farto. ˆ Ofelio Cu vi tion dubas? Laerto Sed pri Hamleto kaj pri lia amo Konsilas mi al vi, vi ˆin rigardu, g Kiel kapricon kaj nur kiel ludon De juna sango; bela violeto En la printempo: frue elkreskinta, Sed ne konstanta, — dolˆa, sed ne da˘ra, c u Odoro, ˆuo de momento unu, g Nenio pli. Ofelio Nenio pli? Laerto Jes, tiel Vi ˆin rigardu. La natur’, kreskante, g Grandiˆas pli ne sole per la korpo g Kaj per la forto de la sama sento; Kun la kreskado de la templo ofte ˆ gg Sanˆiˆas la spirito kaj la servo Interne. Nun li eble amas vin; Nek trompo nek malico nun makulas La virton de l’ animo lia: tamen Memoru vi, ke en la rango lia De sia volo li ne estas mastro. Li mem ja estas sklav’ de sia stato; Ne povas li, kiel la simplaj homoj, Por si elekti: de elekto lia Dependas farto de la tuta regno, — Li tial devas gvidi la elekton Per la aprob’ kaj voˆo de la korpo, c Al kiu li mem servas kiel kapo. Se li nun diras, ke li amas vin, Prudente estas, ke vi al li kredu

7.29. L. ZAMENHOF Nur tiom, kiom povas li plenumi La vorton sian, — tio estas tiom, Kiom permesas la komuna voˆo c De tuta la Danujo. Ekmemoru, En kia grad’ honoro via povas Suferi, se a˘skultos tro kredeme u Vi lian kanton, se la koron vian Vi perdos kaj al lia persistado Malkovros la trezoron vian ˆastan. c Vi timu ˆin, fratino mia kara, g Evitu flaman mezon de la amo, Atakon kaj atencon de deziro! Knabin’ plej ˆasta perdis jam modeston, c Se al la lun’ ˆi montris sian ˆarmon. s c Eˆ virto ne evitas kalumnion, c L’ infanojn de printempo ofte mordas La verm’ ankora˘ en la burˆoneco, u g Kaj al la frua roso de juneco Spiret’ venena estas plej danˆera. g Vin gardu do! Tim’ donas garantion. Por la juneco ˆie staras retoj. c Ofelio La sencon de l’ instruo via bona Konservos mi, por gardi mian bruston; Sed, bona mia frato, vi ne agu Simile al la predikistoj, kiuj Predikas krutan vojon al ˆielo, c Dum ili mem senzorge kaj volupte Sur flora vojo de gajeco paˆas, s Mokante pri prediko sia propra. Laerto Ne timu! Tamen mi tro longe restis. — La patro venas jen! (Polonio eniras.) (Al Polonio) Duobla beno Sendube duobligas la feliˆon: c Dank’ al okazo mi denove povas Adia˘ al vi diri. u Polonio Vi ankora˘ u La domon ne forlasis? Al la ˆipo! s La vento blovas helpe al la vojo, Kaj oni vin atendas. Nu, akceptu Denove mian benon.

323

324

ˆ CAPITRO 7. POEZIO (Li metas la manon sur la kapon de Laerto.) Kaj memoru Regulojn, kiujn mi al vi instruis: Ne ˆian penson metu sur la langon, c Ne donu tuj al ˆia penso faron. c Afabla estu, sed ne tro kredema. Al la amiko saˆe elektita g Kunforˆu vin en fera fideleco, g Sed gardu vian manon de la premo De ˆiu renkontota bona frato. c Vi gardu vin de ˆia malpaciˆo; c g Se vi ˆin ne evitos, — tiam agu g Fortike, ke la malamik’ vin timu. Al ˆiu servu per orelo via, c Sed ne al ˆiu servu per la buˆo. c s Konsilojn ˆiam prenu vi de ˆiu, c c Sed propran juˆon en la kapo tenu. g La˘ via mon’ mezuru vian veston, u Sed ˆio estu takta kaj konvena; c Vin vestu bone, sed ne kiel dando: La˘ vest’ ekkonas oni ofte viron, u La homoj altastataj en Francujo En tiu punkto estas tre zorgemaj. Ne prenu prunte kaj ne prunte donu: Per pruntedono ofte oni perdas Krom sia havo anka˘ la amikon, u Kaj pruntepren’ kondukas al ruino De la mastraˆo. Anta˘ ˆio estu  uc Fidela al vi mem, — de tio sekvos, Ke vi ne estos anka˘ malfidela u Al la aliaj homoj. Nun adia˘, u Kaj mia beno vin akompanadu! Laerto Adia˘, mia patro kaj sinjoro! u Polonio Jam tempo. Iru, oni vin atendas. Laerto Adia˘, Ofelio, kaj memoru u Pri tio, kion diris mi al vi! Ofelio Mi bone ˆlosis ˆin en mia kapo, s g Kaj la ˆlosilon mi al vi fordonas. s Laerto (al Polonio kaj Ofelio). Adia˘! (Foriras.) u

7.29. L. ZAMENHOF Polonio Kia estas la konsilo, Pri kiu li parolis? Ofelio Pri Hamleto, Pri la reˆido. g Polonio Ha, jes, ˆustatempe! g Mi a˘dis, ke en lasta temp’ Hamleto u Al vi komencis montri amikecon Kaj ke vi mem apartan afablecon Al li montradis. Se ˆi estas vero — g Mi a˘dis ˆin en formo de averto — u g Mi devas al vi diri, ke vi mem Kredeble ne komprenas tute klare Danˆeron, kiu al filino mia g Kaj al honoro via nun minacas. Kiel vi estas unu kun la dua? La veron al mi diru! Ofelio De mallonge Al mi li ripetadis kelkajn fojojn, Ke li estimas min. Polonio Ha, ha! Estimo! Parolo de nesperta knabineto! Kaj kredas vi al la “estimo” lia? Ofelio Mi mem ne scias, kiel pri ˆi pensi. g Polonio Nu, a˘du do! Vi estas tre malsaˆa, u g Ke vi akceptas por kontanta mono La vortojn, kiuj vere ne enhavas Eˆ plej malgrandan indon. Vi vin tenu c Prudente kaj singarde, ˆar alie c La malsaˆeco via la grandega g Vin pereigos! Ofelio Li al mi proponis La amon sian pure kaj honeste. Polonio Jes, pure kaj honeste! Vi, senkapa! Ofelio Li ˆuris al mi, patro mia kara,  Per ˆiuj sanktaj ˆuroj de ˆielo. c  c Polonio Kaptiloj por la birdoj! Mi ja scias, Ke se la sango bolas, tiam lango La ˆurojn ne avaras. Ho, filino, 

325

326 Ne prenu vi por fajro tiun flamon, — ˆ Gi lumas, sed ˆi tute ne varmigas, g ˆ Gi estingiˆas tuj, ne supervivas g Eˆ la minuton de la promesado. c De nun kun via virga afableco Avaru pli; la paroladon vian Vi ˆatu pli, ne estu tute preta s Tuj la˘ ordono! La reˆid’ Hamleto u g Ankora˘ estas juna, kaj li havas u Pli grandan liberecon, ol al vi Donata povas esti. Ofelio, Mallonge mi sed klare al vi diras: Ne kredu al ˆurado lia; ˆuroj   Similaj estas trompaj delogantoj, Anta˘paroloj de tre pekaj petoj; u Promesojn piajn ili hipokritas, Por pli sukcese veni al la celo. Per unu vorto: nun vi eˆ minuton c Ne restu en intima parolado Kun la reˆid’ Hamleto! Ne kuraˆu g g Forgesi mian tiun ˆi ordonon! c Nun iru!

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

Ofelio Mi obeos, mia patro. (Amba˘ foriras.) u

7.29. L. ZAMENHOF SCENO IV La teraso anta˘ la palaco. u Hamleto, Horacio kaj Marcello venas. Hamleto Ho, kiel akra estas la aero! Horacio Jes, princo, blovas vento malvarmega. Hamleto Kioma horo? Horacio Balda˘ la dekdua. u Marcello Ne, ne, jam la dekdua horo batis. ˆ Hamleto Cu efektive? Mi ne a˘dis. Sekve u Alproksimiˆas jam la temp’, en kiu g Aperas ordinare la spirito. (Post la sceno estas a˘dataj tamburado kaj ektondro de u pafilego.) Horacio Ha, kion tio ˆi signifas, princo? c Hamleto La reˆo diligente nun pasigas g La nokton en gajega festenado; Kaj ˆiun fojon, kiam li eltrinkas c Pokalon, pafilegoj al la mondo Anoncas la grandfaron de la reˆo. g Horacio Ekzistas tia moro? Hamleto Jes, sendube. Sed pensas mi, ke estas pli honore Forgesi tian moron, ol ˆin sekvi. g La brua kaj diboˆa festenado c Alportis al ni tre malbonan gloron ˆ Ce la popoloj de la tuta mondo. Drinkistoj oni nomas nin insulte; Kaj tiu ˆi makulo malpurigas c La gloron de plej grandaj niaj faroj. Similan sorton ofte anka˘ havas u Privataj homoj, se sen propra kulpo Makulon ian ili de naturo Ricevis; se ekzemple de naskiˆo — g En kio ne ilia vol’ ja estis —

327

328

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Ilia sango estas tro bolanta, Rompanta ofte digon de prudento; A˘ se kutimo ilin malbonigis, — u La mond’ ilin atakas sen kritiko, Se eˆ iliaj virtoj estas puraj c Kaj multenombraj. Grajno da malbono Por la okul’ de l’ mondo ofte kovras La tutan indon de plej bona homo. (Aperas la spirito en armaˆo.)  Horacio Ho, vidu, princo, ˆi aperas! g Hamleto Dio! Defendu nin, anˆeloj de ˆielo! g c (Li staras kelkajn minutojn senmove.) Spirito sankta, a˘ demon’ terura, u ˆ el ˆielo a˘ el la infero, Cu c u ˆ vi intencas bonon a˘ malbonon, — Cu u Aperis vi en tia nobla formo, Ke mi paroli devas. Ho, Hamleto, Ho, patro, ho vi, reˆo de Danujo, g Respondu! Ho, ne lasu min perei En nesciado! Diru al mi, kial Sin levis el la tombo viaj ostoj? Kaj la ˆerkujo, kien ni trankvile c Vin metis, kial ˆi malfermis nun g La pezan sian buˆon de marmoro, s Por vin elˆeti? Kion ˆi signifas,  g Ke vi, senviva korpo, en armaˆo  Denove venis en la lunan lumon, Por ektimigi nin, malsaˆajn homojn, g Kaj nin ataki per teruraj pensoj Ne klarigeblaj por l’ animo nia? Por kio? Diru! Kial? Kion fari? (La spirito faras signojn al Hamleto.) Horacio Li vokas vin, ke iru vi kun li, Li kvaza˘ volas ion komuniki u Nur al vi sola.

7.29. L. ZAMENHOF Marcello Kun afablaj gestoj Li vokas vin pli malproksimen, princo; Sed ho, pro Di’, ne iru! Horacio Ne, ne iru! Hamleto Sed tie ˆi ne volas li paroli, c Kaj mi lin sekvos. Horacio Ho, ne, ne, reˆido g Hamleto Nu, kion do mi timos? Mia vivo Ne havas por mi indon, kaj l’animo, Senmorta, kiel la spirito mem, Ja ne bezonas timi la spiriton. Li vokas min denove; mi lin sekvos. Horacio Sed se li vin allogos al la maro, A˘ eble al la supro de l’ ˆtonego, u s Staranta super la senfunda akvo, Kaj tie per terura nova vido Subite nebuligos vian saˆon g Kaj pereigos vin? Memoru, princo! Jam per si mem al ˆiu viva homo c Terura estas tiu alta pinto, Pendanta super la bruantaj ondoj De plej profunda loko de la maro. Hamleto Li ˆiam vokas. c (Al la spirito). Iru, mi vin sekvas! Marcello (retenante Hamleton). Ho, princo, vi ne iros! Hamleto For la manojn! Horacio A˘skultu nin, ne iru! u Hamleto Mia sorto Min vokas, kaj per ˆi mi sentas nun g En ˆiu vejno de la korpo mia c Potencan feran forton de leono. (La spirito faras signojn.) Li ˆiam vokas! Lasu! Pro ˆielo! (Li sin elˆiras.) c c s Fantomon faros mi el ˆiu, kiu c Kuraˆos min reteni! For! (Al la spirito). Ho, iru! g Mi post vi iras. (La spirito kaj Hamleto foriras.) Horacio Ha, li freneziˆis! g

329

330

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Marcello Ni sekvu lin! La dev’ al ni ordonas! Horacio Ni iru! Kiel tio ˆi finiˆos?! c g Marcello Malbona io estas en Danujo. Horacio Nin gardos la ˆielo. c Marcello Ni rapidu!

7.29. L. ZAMENHOF SCENO V Izolita loko de la teraso. La spirito kaj Hamleto venas. Hamleto Ho, kien vi kondukas min? Parolu! Mi plu ne iros jam! Spirito A˘skultu! u Hamleto Diru! Spirito Jam proksimiˆas mia horo. Balda˘ g u Reiri devos mi al la sulfuraj Turmentaj flamoj. Hamleto Malfeliˆa patro! c Spirito Min ne beda˘ru, sed atentu bone, u Al tio, kion diros mi. Hamleto Parolu! Atenti estas mia sankta ˆuldo. s Spirito Kaj venˆi anka˘, kiam vi ekscios. g u Hamleto Ho, Dio! Venˆi? Kion? g Spirito A˘du bone. u Mi estas la spirit’ de via patro, Mi estas kondamnita longan tempon Vagadi en la nokto kaj bruladi La tutan tagon en eternaj flamoj, ˆ Gis mi puriˆos de la ˆiuj pekoj g c De mia tera vivo. Se ne estus Al mi malpermesite paroladi, Rakonton tiam povus mi komenci, De kiu ˆiu vort’ al vi dispremus c La koron, rigidigus vian sangon, El kapo elsaltigus la okulojn, Kaj ˆiun vian haron disstarigus c Simile al haregoj de histriko. Sed la misteroj de posttomba vivo Ne devas soni al orelo tera. A˘skultu! Se vi amis vian patron. . . u Hamleto Ho, Dio!

331

332 Spirito Venˆu por mortigo lia! g Hamleto Mortigo? Spirito Jes, mortigo plej malnobla, Terura, nenatura, nea˘dita. u

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

Hamleto Ho, nomu lin! Ke povu mi tuj flugi, Simile al la penso de amanto Mi flugu venˆi tuj. g Spirito Vi ˆajnas preta; s Vi estus dorma, kiel pala herbo, Kreskanta sur la bordo de la Leto, Se restus vi trankvila. A˘du, filo: u La famon oni faris, ke en tempo De mia dormo en ˆardeno mia g Serpento mordis min; kaj oni trompas Per la mensoga fam’ pri mia morto L’orelon de la regno; tamen sciu, Ho, nobla mia filo: la serpento, De kies mordo mortis via patro, Nun portas lian kronon. Hamleto Mia onklo! Ho, la profeta mia anta˘sento! u Spirito Jes, tiu plej malnobla adultulo (Ho, malbenita sprito, kaj donacoj!) Delogis la reˆinon ˆajne virtan g s Al la plezuroj de malnobla amo. Hamleto mia! Ho, kia defalo! De mi, kies la amo estis sankta, Sendekliniˆa ˆiam de la ˆuro, g c  Farita en la tago de l’ edziˆo, — g ˆ malaltiˆis al pekulo, kiun Si g Per ˆio la naturo ja malbenis! c Sed kiel virton peko ne delogas, Se ˆi eˆ en ˆiela vest’ aperas, g c c Tiel volupto, se eˆ kun anˆelo c g Vi ligos ˆin, enuas tamen balda˘ g u Kaj serˆas ion novan. . . Sed silentu! c Mi sentas jam aeron de mateno, — Mi mallongigos la rakonton. Kiam En la ˆardeno la˘ kutimo mia g u

7.29. L. ZAMENHOF Mi dormis post tagmezo, via onklo Malla˘te alˆteliˆis kaj enverˆis u s g s Al mi en la orelon plej teruran Venenon el malgranda boteleto, Venenon tian, kiu tre rapide Trakuras tuj la tutan homan korpon Kaj, kvaza˘ acidaˆo en la lakto, u  Momente malbonigas en la korpo La tutan puran sangon. Mi pereis, Kaj lepro mian tutan glatan korpon Tuj kovris per abomeninda ˆelo, s Kaj tiel mi perfide en la dormo Per frata mano estis senigita De l’ vivo, krono kaj edzino kune, Mi estis mortigita en florado De miaj pekoj, sen konfesodono, Sen komunio sankta; la kalkulon Ne resuminte, estis mi sendita Kun ˆiuj miaj kulpoj sur la kapo c Al granda, fina juˆo. g Hamleto Ho, terure! Spirito Se havas vi animon, ne permesu, Ke reˆa lito de Danujo servu g Por sangomiks’ adulta kaj volupto. Sed kiel ajn vi volos tion fari, — Vi ne makulu vian filan koron: Nenion faru kontra˘ la patrino, — u ˆ juˆos la ˆielo kaj la pikoj Sin g c De ˆia propra koro. Nun adia˘! s u La paliˆado de l’ lumanta vermo g Anoncas la aperon de l’ mateno. Adia˘, filo, kaj memoru min! (Foriras.) u Hamleto Ho, vi, ˆielo! Tero! Eble anka˘ c u L’ inferon voki? — Fi, halt’, mia koro! Ne maljuniˆu tuj, ho mia korpo, g Fortike vi min portu! Vin memori? Jes, malfeliˆa patro! Tiel longe, c ˆ Gis mia kapo perdos la kapablon De ˆia memorado! Vin memori? c Sed de l’ tabulo de memoro mia

333

334

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Forviˆos mi nun ˆion, kio restis, s c Sentencojn ˆiujn el la libroj, ˆiujn c c Pentraˆojn, postesignojn, kiujn lasis  Sur ˆi la pasintaˆo kaj juneco, g  Observojn kaj la spertojn de la vivo; Ordono via vivos tute sola De nun en mia cerbo, ne miksita Kun io malpli inda. Ho, ˆielo! c Virino malhonesta kaj perfida! Fripono! Vi, fripono ridetanta!. . . La tabuleton donu! Mi enskribos, Ke oni povas ˆiam ridetadi c Kaj tamen esti friponeg’. Almena˘ u En nia lando tio estas ebla. (Li skribas.) Mi vin enskribis, onklo! Nun al mia Deviz’ ! “Adia˘ kaj memoru min!” u Mi ˆuris.  Horacio (post la sceno). Princo! Princo! Marcello (post la sceno). Princ’ Hamleto! Horacio (post la sceno). Ho, Dio lin defendu! Hamleto (decide, al si mem). Tiel estu! Marcello (post la sceno). He! Princo! He! Hamleto He! kara mia, he! Al mi, birdeto mia, he! mi estas. (Horacio kaj Marcello venas.) Marcello Nu, kio do sinjoro? Horacio Kio nova? Hamleto Ho, tre mirinde! Horacio Diru, kara princo. Hamleto Vi elbabilos. Horacio Ne, pro la ˆielo! c Marcello Mi anka˘ ne. u Hamleto He, kion vi parolas? ˆ Cu oni povus kredi?! Vi silentos? Horacio kaj Marcello Jes, jes, pro la ˆielo, kara princo! c

7.29. L. ZAMENHOF Hamleto En tuta la Danujo vi ne trovos Friponon, kiu estus hom’ honesta. Horacio Spirito ne bezonis ja sin levi El tombo, por sciigi nin pri tio. Hamleto Vi estas prava. Tial mi nun pensas, Sen plua disputado ni jam povas Al ni la manojn premi reciproke Kaj iri hejmen. Iru, kien vokas Vin la aferoj kaj deziroj viaj — Aferojn kaj dezirojn ˆiu havas — c Mi anka˘, la mizera, iros fari u Aferon mian, — mi nun iros preˆi. g Horacio Malklare kaj tre strange vi parolas. Hamleto Ha, mi beda˘ras, ke mi vin ˆagrenas, u c Mi ˆin beda˘ras el la tuta koro. g u Horacio Vi ne ˆagrenas nin. c Hamleto Ne, Horacio, ˆ Cagren’ ˆi estas, pro Patriko sankta. . . g Pri la spirito do mi al vi diros, ˆ Gi estas tre senkulpa kaj honesta. La scivolecon pri la estintaˆo  Vi venkos, kiel povos. Nun kolegoj, Amataj kunlernantoj kaj amikoj, Malgrandan unu peton mi vin petos. Horacio Parolu, princo, ni ˆin certe faros. g Hamleto Neniu devas scii pri l’ apero De nuna nokto. Horacio kaj Marcello Ni promesas, princo. Hamleto Sed ˆuru!  Horacio Pro honoro, mi silentos! Marcello Mi anka˘, pro honor’ ! u Hamleto Sur mia glavo! Marcello Ni ˆuris jam, sinjoro.  Hamleto Sed mi petas, Sur mia glavo ˆuru al mi.  ˆ Spirito (sub la tero). Juru!

335

336

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Hamleto Ha, mia kara! Vi al ni alrampis? ˆ Nu, bone! La bravul’ a˘skultas. Juru! u Horacio Sed kiel ˆuri?  Hamleto Ke neniam vi Parolos eˆ per unu sola vorto c Pri tio, kion en la lasta nokto ˆ Vi vidis. Juru sur la glavo! ˆ Spirito (sub la tero). Juru! ˆ g Hamleto Hic et ubique? Sanˆu ni la lokon! Al mi, sinjoroj! Metu viajn manojn Denove sur la glavon kaj ripetu, Ke vi neniam al neniu diros ˆ Pri la apero de la nokto. Juru Pri tio ˆi sur mia glavo! c ˆ Spirito (sub la tero). Juru! Hamleto Ha, brave, mia talp’ ! Vi bone fosas! Pli malproksimen do, amikoj! Horacio Dio! Tre strange kaj neniel kompreneble! Hamleto Plej bona estos, se vi ˆin forgesos! g Ekzistas en ˆiel’ kaj sur la tero c Pli da aferoj, ol en la lernejoj Instruas filozofoj, Horacio. Sed venu! Kaj mi tie ˆi denove c Vin petas, ˆuru: kiel ajn mirindaj  Al vi agado mia poste ˆajnos, s Se eble poste trovos mi utila ˆ Sajnigi, ke mi perdis la prudenton, — Neniam vi kunmetu viajn manojn En tia formo, nek la kapon vian Balancu tiel, nek per parolado Dusenca montru, ke vi ion scias, — Ekzemple: “nu, ni scias”, a˘ “ni povus, u Se ni nur volus”, a˘ “se nur paroli u Ni povus”, a˘ “ekzistas unu punkto”. . . u Ne helpu al vi Dio en mizero, Se tion ˆi vi faros. — ˆuru! c  ˆ Spirito (sub la tero). Juru!

7.29. L. ZAMENHOF Hamleto Ripozu, ho, spirito malfeliˆa! c Kaj nun, sinjoroj, mi min rekomendas Al vi kun mia tuta amikeco. Kaj ˆion, kion mi, malriˆa, povas c c Al vi alporti aman kaj amikan, Kun Dia help’ al vi mi ne rifuzos. Ni iru! Kaj denove mi vin petas, La fingron ˆiam tenu sur la buˆo! c s Ni vivas en terura tempo! Ve, Ke mi naskiˆis esti la punanto! g Nu, venu do! Ni iros ˆiuj kune. c ˆ (Ciuj foriras.)

337

338

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

7.30
7.30.1

A. Kofman
El Iliado
(Tradukita de A. Kofman) KANTO UNUA La pesto. — La kolero.

ˆ Kantu, diino, koleron de la Peleido Ahilo, ˆ ˆ Gin, kiu al la Ahajoj ka˘zis mizerojn sennombrajn u Kaj en Aidon deˆetis multegajn animojn kuraˆajn  g De herouloj kaj faris korpojn iliajn akiro Al rabobirdoj kaj hundoj — fariˆis la volo de Ze˘so — g u De tiu tago, de kiu disigis sin ekdisputinte ˆ La ordonanto al viroj, Atrido, de l’ dia Ahilo. Kia do dio ekscitis en ili disputon malpacan? Filo Latona kaj Ze˘sa. Ekkolerigita de reˆo, u g Li malsanigis la militistaron, — mortadis popoloj, ˆ ˆ Car malhonoris Atrido Hrizon, la pastron de l’ dio. Por deaˆeti filinon, li kun netaksebla depago c ˆ Venis al ˆipoj Ahajaj rapidenaˆantaj, en manoj, s g Sur ora sceptro, la florokronon de dio Apolo, ˆ La malproksimenˆetanta, kaj ˆiujn Ahajojn petegis,  c Sed precipe la amba˘ Atridojn, la ˆefojn popolajn: u c ˆ “Ho vi, Atridoj, kaj ˆiuj Ahajoj kuraˆaj! la dioj, c g Sur Olimpo loˆantaj, donu al vi ekdetrui g Urbon Priaman kaj poste hejmen reveni feliˆe. c Al mi la karan filinon redonu vi pro deaˆeto, c Estimegante Apolon, la malproksimenpafantan.” ˆ Jen tiam ˆiuj Ahajoj la˘tege konsentis honoron c u Fari al pastro, de li deaˆeton riˆegan ricevi. c c Tio ne plaˆis nur sole al koro de Agamemnono; c Li malhonore forpelis lin kaj al li diris minace: Gardu vin, ke, maljunulo, mi vin plu ne vidu ˆe ˆipoj c s Larˆaj, nun pro malrapido a˘ poste pro la reveno: g u ˆ Car malcerte vin helpos la sceptro kaj krono de l’ dio. ˆ Sin do mi ne refordonos anta˘e ol ˆi maljuniˆos u s g Hejme, en Argo, ˆe mi, malproksime de ˆia patrujo, c s

7.30. A. KOFMAN Laboradante teksaˆon, kaj mia kunkuˆantino.  s Sed vi foriru kaj min ne ekscitu, ke sana vi restu. ˆ Tiel li diris, kaj Hrizo ektimis, la vorton obeis Kaj al la multebruanta maro silente foriris. Poste, malproksimiˆante, li ekpetegis fervore g Nun Apolon, la filon de la belabukla Latono: ˆ “A˘du, Arˆentopafarka, apogo de Hrizo kaj Kilo u g Sankta, potence reˆanta la Tenedoson, vi, glora! g Se efektive mi vian sanktejon beligis per kronoj A˘ mi iam por vi de plej bonaj kaprinoj kaj bovoj u Grasajn femurojn bruligis, vi mian deziron plenumu: ˆ Punu vi per viaj sagoj pro miaj larmoj Ahajojn.” Tiel preˆante li diris, atentis lin Febo Apolo. g Jen li deiris, koleron en koro. Olimpan altaˆon,  ˆ Cirka˘fermitan sagujon kaj arkopafon sur ˆultroj. u s La˘te sonadis la sagoj sur ˆultroj de ekkolerinto, u s Dum li kuradis. Li estis simila al nokto. Li poste Malproksime de ˆipoj sidiˆis, kaj sagon ellasis, s g Kaj el pafarko arˆenta jen sono terura eksonis. g Li ekatakis anta˘e nur mulojn kaj hundojn rapidajn, u Sed jen la sagoj maldolˆaj atingis nun anka˘ la homojn, c u Kaj malvivuloj senhalte en lignaroj flamadis. Militistaron la sagoj flugadis na˘ tagojn, la dekan u ˆ la popolon kunvokis. Al kolektiˆo Ahilo g Tion ˆi metis en liajn pensojn la Hero blankmana. c ˆ Car pri Danaoj malˆojis ˆi, ilin perei vidante. g s Kiam ili kunvenis kaj kunkolektiˆis, sin levis g ˆ rapidapieda kaj diris: Inter ili Ahilo “Mi, ho, Atrido, nun pensas, revenos ni hejmen, irante Ree ˆi tien kaj tien, se nur ni evitos la morton, c ˆ ˆ Car la milito kaj pesto Ahajojn mortigas samtempe. Sed demandu ni pastron a˘ anta˘diriston a˘ anka˘ u u u u Sonˆklarigiston, ˆar anka˘ sonˆoj elvenas de Ze˘so, g c u g u Ke al ni diru li, kial koleras nin Febo Apolo, ˆ Cu, eble, pro nefarita promeso a˘ pro hekatombo, u ˆ Cu, el ˆafidoj kaj el sendifektaj kaprinoj prenonte s La odoron oferan, li nin liberigos de pesto.” Tiel dirinte, sidiˆis li. Kaj inter ili sin levis g ˆ La Testorido Kalhaso plej lerta el birddivenistoj,

339

340

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Kiu konadis estanton, estonton kaj anka˘ pasinton u Kaj alkondukis la ˆipojn Danaajn al Trojo per sia s Scio profeta, de Febo Apolo al li donacita. Li, bonpensanta, sin turnis al ili kaj tiel parolis: ˆ “Ho, Ze˘samato Ahilo, al mi vi ordonas klarigi u La koleregon de malproksimegenˆetanta Apolo.  Bone, mi estas dironta, sed vi al mi ˆuru defendi  Min efektive favore per viaj paroloj kaj manoj: Certe, mi ekkolerigos viron, reˆantan potence g ˆ ˆ Ciujn Arganojn, viron, al kiu obeas Ahajoj: Reˆo ja estas tro forta kontra˘e la vir’ subpotenca; g u Se li eˆ tiun ˆi tagon sian malicon subpremos, c c Tamen en koro konservos li sian malicon, ˆis li ˆin g g Forellasos. Nun juˆu vi, ˆu vi min povas defendi.” g c ˆ Lin respondante eldiris Ahilo piedorapida: “Vi kuraˆiˆu, sincere eldiru la dialudaˆon; gg  ˆ Juras mi per Ze˘samato Apolo, al kiu vi preˆas, u g Malfermante la volon de Dio al la Danaoj, Ke, dum mi estos vivanta kaj lumon de l’ suno vidanta, Vin tie ˆi ektuˆos per mano pezega neniu c s ˆ El Ahajoj, se vi eˆ nomus mem Agamemnonon, c ˆ Kiu glorigas sin esti plej forta el ˆiuj Ahajoj.” c Kuraˆiˆinte, la anta˘diristo la nemala˘debla gg u u Diris: “Koleras li nek pro promeso, nek pro hekatombo, Nur pro la pastro, la malhonorita de Agamemnono, Ne forlasinta filinon kaj ne alpreninta depagon. Jen kial nin mizerigas li, la malproksimenpafanto, Kaj mizerigos ankora˘, ne forprenante multpezan u Manon de l’ pesto, ˆis estos la ˆojookula filino g g Ree al patro kaj kune kun sankthekatombo sendita ˆ En Hrizourbon. Nur tiam nin eble la dio kompatos.” Tiel dirinte, sidiˆis li, kaj inter ili sin levis g Agamemnono la vastereˆanta, l’ heroo Atrido, g Tute malˆoje; la koron malluman kolero plenigis g Kaj la okuloj fariˆis similaj al fajro brilanta. g ˆ Kontra˘ Kalhaso anta˘e li nun furioze ekdiris: u u “Ho, malbonaˆoportisto, al mi eldirinta neniam  Favoraˆon! Vi ˆojas nur anta˘diri mizerojn.  g u Vi anta˘diris neniam bonvorton kaj nek ˆin plenumis, u g

7.30. A. KOFMAN ˆ Vi anka˘ nun anta˘diras al kolektiˆintaj Ahajoj, u u g Ke l’ malproksimenpafanta Apolo ilin nur punas, ˆ ˆ Car mi ne volis pro Hrizofilino depagon belegan Preni. Ho, jes, mi preferas ˆin havi en mia domego, s Mi ˆin preferas eˆ pli ol Klitemnestron, kun kiu s c ˆ Mi edziˆis dum ˆia virgeco. La Hrizofilino g s Al ˆi ne cedas per kresko, talio, prudento, teksado. s Sed mi konsentas redoni ˆin, se tio estas pli bona, s ˆ mi la savon popolan, kaj ne la pereon deziras; Car Sed vi alie honore donacu min, ke mi ne restu Unu ne rekompencita, ˆar tio ne estas konvena, c ˆ Ciuj vi vidas, ke mia donaco foriras de mi nun.” ˆ Al li kontra˘e respondis Ahilo piedorapida: u “Ho, vi plej glora Atrido, kaj plej profitama el ˆiuj, c ˆ Al vi pro kio Ahajoj aldonos honoran donacon? Oni ne scias, ˆu restas ankora˘ riˆeco komuna, c u c ˆ la akiron el urboj rabitaj ni jam disdividis, Car Estas ne bone ˆin rekolektigi por ree dividi. g ˆ Sed vi ellasu ˆin pro la honoro do dioj; Ahajoj, s Ni, al vi pagos trioble, kvaroble, se Ze˘so detrui u Iam permesos al ni la Trojon murofortegan.” Al li kontra˘e respondis Agamemnono, la ˆefo: u c ˆ “Kia ajn estas kuraˆa vi, diosimila Ahilo, g Trompi ne penu min: vi ne admonos min nek superruzos. ˆ Cu vi, mem konservante donacon, vi volas, ke nur mi Estu rabita de mia, ke mi ˆin ellasu senpage? g ˆ Bone, nur se anstata˘os Ahajoj ˆin per alia u g Rekompenco de kosto egala, la˘ mia deziro. u Sed se ili rifuzos, mi prenos ˆin mem: la donacon g Vian a˘ la donacon Ajaksan a˘ l’ Odisean; u u Prenos min ˆin, — senigita de ˆi ekkoleros la viro. g g Sed iafoje pri tio ni reparolos ankora˘. u Nun ni surmetu sur maro sankta la ˆipon nigretan, s Ni kolektigu en ˆi da remistoj amason sufiˆan, g c ˆ Metu en ˆi l’ hekatombon kaj Hrizofilinon ruˆvangan. g g Unu el viroj konataj estos la ˆefo: Ajakso, c Eble Idomeneo, a˘ Odiseo la dia, u A˘ vi mem Peleido, vi, la plej terura el viroj — u Por oferante pacigi la Malproksimegenˆetantan.”  ˆ Al li respondis minace Ahilo piedorapida:

341

342

ˆ CAPITRO 7. POEZIO “Ve al mi! Senigita de honto, vi, profitamulo, ˆ Kiu Ahajo de nun viajn vortojn obei ekvolos, Kun vi irante a˘ kontra˘ viroj batalon farante? u u ˆ mi alvenis ne pro ponardegojnˆetistoj Trojanoj Car  Kontra˘batali, ˆar ili kulpiˆis je mi en nenio. u c g Ili neniam ˆevalojn a˘ bovojn de mi ekdeprenis c u A˘ fruktportantajn kampegojn, en Ftio la multeloˆita u g Fruktojn ruinis, ˆar inter ni estas ja multe da ombraj c Montoj kaj anka˘ la maro bruanta. Nur vin, plej senhontan, u Sekvis ni, por ke vi ˆoju, portante ekvenˆon al Trojo g g Pro Menelao kaj anka˘ pro vi mem, vi hundosimila. u Sed tion ˆi ne atentas, nek zorgas vi tion ˆi tute; c c Min eˆ minacas vi preni donacon, de mi akiritan c ˆ Per mia peno, kaj al mi de la Ahajidoj donitan. Tamen do mi ja neniam ricevas donacon egalan ˆ Al la via post rabo de urbo per la Ahajoj. Plej malfacilan laboron en laciganta batalo Miaj manoj faradas, sed kiam venas divido, La rekompenco plej granda venas al vi; mi, kontra˘e, u De malmulto kontenta, revenas laciˆe al ˆipoj; g s Nun mi foriras en Ftion, ˆar estas certe pli bone c Hejmen reveni en ˆipoj fleksitaj. Mi ne deziras s Malhonorita de vi plu kolekti por vi nun riˆecojn”. c Al li respondis nun Agamemnono, la ˆefo de viroj: c “Nu do, vi kuru do, se via koro al tio vin igas; Mi vin pro mi ja ne petas restadi, mi havos aliajn, Por akiri honoron, precipe la Ze˘son-zorganton. u El diaj reˆoj vi estas por mi la plej malamata. g ˆ Car vi ˆiam preferas malpacojn, batiˆojn, batalojn. c g Se pli da forto vi havas, donita ˆi estas de dio. g Hejmen revenu vi kun viaj ˆipoj kaj viaj kolegoj, s Reˆu vi Mirmidonojn pace, pri vi mi ne pensas, g Mi ne atentas vian koleron, kaj mem mi minacas: ˆ Kiel Febo Apolo deprenas de mi Hrizoidon, Kiun forsendas mi per mia ˆipo kaj miaj amikoj, s Tiel mi mem vian tendon eniros kaj forelkondukos Vian donacon, ruˆvangan la Brizeidon: vi sciu, g Kiom mi estas pli alte ol vi, kaj ke ˆiu teruru c Al mi sin egaligi kaj al mi kontra˘paroli.” u Tiel parolis li, kaj Pelopido forte doloris,

7.30. A. KOFMAN Inter du pensoj ˆancelis la koro en brusto, en vila: s ˆ eltirinte de flanko glavon akregan, aliajn Cu, Militistojn forpeli kaj la Atridon mortigi, A˘ humiligi koleron kaj sian koron ekbridi. u Dum en animo kaj koro li pensis pri tio kaj grandan Glavon el ingo eltiris, alvenis al li el ˆielo c La diino Ateno, sendita de Hero blankmana, Kiu amis kaj zorgis amba˘ heroojn egale. u ˆ poste li nun stariˆis, lin kaptis per blondkapoharoj, Si g Sole al li aperinte: ˆin ˆiu alia ne vidis. s c ˆ Ektimiˆinte, sin turnis Ahilo kaj tuj ekrekonis g Palas-Atenon, terure ˆiaj okuloj brilegis. s Kaj li komencis paroli kaj diris la vortojn flugilajn: “Kial vi venis, filino de Ze˘so ˆildontenanta, u s ˆ por ekvidi la arogantaˆon de Agamemnono? Cu  Sed mi eldiras al vi, kaj mi pensas, ke tio fariˆos, g La fiereco senbrida balda˘ lin pereigos.” u Al li respondis Ateno, la bluokula diino: “Por kvietigi koleron vian mi venis, se restos Vi obeema; min sendis Hero, diino blankmana, Kiu vin amba˘ egale samtempe amas kaj zorgas. u Vi do nun finu malpacon, kaj ne elprenu glavegon, Certe, per vortoj vi povas insulti lin la˘ via volo. u Mi al vi diras, kaj tio ˆi estos efektivigita: c Iam vi havos trioble da luksaj, belegaj donacoj Pro tiu ˆi fiereco. Detenu vin nun kaj obeu.” c ˆ ˆ Sin respondante, eldiris Ahilo rapidapieda: “Vere, estas bezone vian ordonon obei, Malgra˘ la koro kolera: ˆar tio ˆi estas pli bona: u c c La obeantan al dioj dioj volonte atentas.” Diris li, kaj sur arˆentan tenilon li metis la manon, g Ree enmetis glavegon en ingon, ne malobeante ˆ Vortojn diinajn. Si balda˘ ekflugis Olimpon, loˆejon u g De dio Ze˘so ˆildontenanta, al dioj aliaj. u s Sed Peleido returnis sin kun parolo kolera Al Atrido: li sian koleron ne ekˆesigis: c “Ho, vi drinkanto kun hunda rigardo, kun cerva kuraˆo! g Vi en la koro neniam havas kuraˆon vin armi, g ˆ Por kune kun la popolo batali a˘ kun la Ahajoj u

343

344

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Plej eminentaj embuski vin: tio la˘ vi estas — morto. u ˆ Jes! prefereble ja estas en vasta tendaro Ahaja Vian kontra˘diranton senigi de lia donaco. u Reˆo-popolmanˆegulo, neta˘gulojn reˆanta! g g u g ˆ Car, Atrido, alie vi lastan fojon ofendus. Sed al vi mi nun diras kaj faras ˆuron grandegan,  ˆ Juras mi je tiu sceptro, neniam florojn kaj branˆojn c Renaskonta, estante lasinta en montoj la trunkon, Kaj ne reekfloronta (ˆar fero de ˆi ekdemetis c g ˆ Giajn foliojn kaj ˆelon), kaj portadata en manoj s ˆ De Ahajidoj-juˆistoj, gardantaj la leˆojn, venantajn g g De l’ dio Ze˘so; mi ˆuras je tiu ˆi ˆuro grandega, u  c  ˆ ˆ Ke eksopiros tuj ˆiuj Ahajoj, serˆante Ahilon. . . c c Tamen, malgra˘e doloro via, ne povos vi helpi u Ilin, ekmortigotajn amase per man’ de Hektoro La virbuˆanto, kaj vian vi koron mordetos, ke estis c ˆ Vi plej kuraˆan el ˆiuj Ahajoj malestiminta”. g c Tiel dirinte, sur teron ekˆetis li sian sceptron,  Beligitan de najloj oraj, kaj balda˘ sidiˆis. u g Sed Atrido koleris anka˘. Kaj levis sin poste u La dolˆalingva kaj tondravoˆa Nestoro el Pilo, c c El kies buˆo fluadis dolˆamiela parolo; s c Estis li nun travivinta jam du generaciojn, Kiuj naskiˆis kaj vivis kune kun li en la sankta g Urbo Pilo, hodia˘ li superreˆis la trian. u g Jen li, bonepensanta, eldiris al la kolektiˆo: g ˆ “Ve, ho kia malˆojo surfalas sur teron Ahajan! g Certe, ekˆojos Priamo kaj kune kun li Priamidoj, g Anka˘ l’ aliaj Trojanoj eksentos ˆarmegon en koro, u c Se ili a˘dos, ke vi nun malpacas, vi, kiuj estas u En konsiloj plej altaj kaj en bataloj unuaj. Sed vi a˘skultu, ˆar amba˘ pli junaj vi estas ja ol mi. u c u Iam mi havis aferon kun viroj ankora˘ pli fortaj u Ol vi, sed miajn konsilojn ili neniam malˆatis. s Vidis neniam mi kaj ne ekvidos jam virojn similajn, Kiel Pirito kaj Drio, kiu potencis popolojn, Kiel Kenco a˘ Eksadio a˘ Polifemo u u Diosimila kaj dia Tezeo, la filo Egea. Ili estis pli fortaj ol ˆiuj, sur tero naskitaj, c Kaj, plej fortaj estinte, batalis nur kontra˘ plej fortaj, u

7.30. A. KOFMAN Kontra˘ montaj monstregoj, ilin fordetruante. u Kune kun ili mi estis milita kolego el Pilo, El malproksima lando: alvokis min tiuj ˆi viroj: c Kune kun ili batalis mi, kaj kontra˘ ili nenia u Homo, sur tero naskita, havis kuraˆon batali. g Sed anka˘ ili konsilon mian obee atentis. u Nun vi anka˘ obeu: obei ja estas pli bone. u Vi, Atrido potenca, ne prenu de li la knabinon, ˆ Sed ˆe li lasu donacon, donitan de la Ahajidoj, c Sed anka˘ vi, Peleido, ˆesu kun reˆo disputi u c g Malpacante: konvenas ja honoro pli alta Al la sceptroportanta, kiun Ze˘so glorigas; u Kaj se vi estas pli forta kaj filo de dia patrino, Estas li ja pli potenca, ˆar reˆas li multajn popolojn. c g Vi, Atrid’, humiligu la koron, mi mem vin petegas, Kontra˘ Ahilo demetu vian koleron: li estas u ˆ ˆ Forta apogo Ahaja en pereigema milito.” Diris al li respondante Agamemnono potenca: “Vere! Vi, ho maljunulo, ˆion eldiris konvene, c Sed tiu viro deziras esti pli alta ol ˆiuj, c Volas estriˆi je ˆiuj, volas ordoni al ˆiuj g c c Kaj doni leˆojn, al kiuj, certe, neniu obeos. g Se lin la dioj eternaj instruis ˆetadi ponardon,  ˆ Cu ili anka˘ pro tio permesis al li — nin insulti?” u ˆ Lin interrompis kaj diris diosimila Ahilo; “Ho, mi, certege, nur estus timulo kaj neta˘gulo, u Se mi vin kontentigadus je ˆio, kion vi volas. c Vi de aliaj postulu tion, tamen al mi vi Ne ordonu, ˆar mi ne intencas al vi humiliˆi. c g Tion mi diras al vi, kaj ˆin vi konservu en koro: g Mi la manon armitan ne levos pro la knabino Kontra˘ vi a˘ aliaj: vi donis kaj vi ˆin deprenas. u u s Sed el mia cetera havo en ˆipoj rapidaj s Vi nenion deprenos kontra˘ mia bonvolo. u Sed se vi volas, elprovu, ke ˆiuj kune ekvidu, c Kiel el vi nigra sango ˆirka˘ ponardo ekfluos.” c u Tiel ili disputis per malamikaj paroloj Kaj, leviˆinte, dislasis ˆe ˆipoj la kolektigitajn. g c s Peleido foriris al tendoj kaj ˆipoj rapidaj s Kune kun Menetiido kaj kune kun siaj kolegoj,

345

346

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Sed Atrido surmetis sur maron ˆipon rapidan, s Dudek remistojn elektis kaj metis en ˆin hekatombon g ˆ Por la dio kaj anka˘ la Hrizofilinon ruˆvangan, u g Kaj Odiseo multsaˆa tie estis ˆipestro. g s ˆ Ciuj sidiˆis kaj balda˘ eknaˆis sur vojon malsekan. g u g Kaj al popoloj ordonis purigi sin Agamemnono. Ili purigis sin kaj la malpuron en maron enˆetis,  Kaj sendifektajn hekatombojn oferis al dio: Bovojn kaj kaprinojn ˆe bordo senfrukta de l’ maro, c Kaj l’ odoro ofera en fumo suriris ˆielon. c Tiel ili penadis, sed dume Agamemnono ˆ Tion ne lasis, per kio li ˆus Ahilon minacis:  Vokis rapide li Taltibion kaj E˘ribaton, u Kiuj estis liaj heroldoj kaj lertaj servantoj. ˆ “Iru vi tien, en tendon de la Peleido Ahilo, Prenu vi la Brizeidon ruˆvangan kaj ˆin alkonduku, g s Se do li ˆin ne redonos, mi mem ˆin jam tiam deprenos, s s Al li venonte kun aro, kaj tio lin plu ektimigos.” Tiel dirinte, forsendis li ilin kun vorto minaca. Ili al bordo de l’ maro senfrukta malˆoje foriris g Kaj al la tendoj kaj ˆipoj de Mirmidonoj alvenis. s Lin do ili ektrovis ˆe tendo, ˆe ˆipo nigreta c c s ˆ Tie sidanta, kaj ilin vidinte ne ˆojis Ahilo. g Ekkonfuzitaj pro timo kaj respektego pri l’ reˆo, g Ili stariˆis sen ia parolo, sen ia demando, g Sed li mem tion penetris per sia koro kaj diris: “Bonan venon, heroldoj, senditoj de Ze˘so kaj homoj! u Alproksimiˆu, ˆar kulpaj estas ne vi, sed Atrido, g c ˆ Kiu venigis vin pro la filino ruˆvanga de Hrizo. g Dia Patroklo, knabinon vi elkonduku, ke ili ˆ Sin ekdeprenu. Kaj estu ili mem la atestoj Anta˘ la dioj feliˆaj, anta˘ homoj mortemaj, u c u Anta˘ la reˆ’ furioza, ke kiam oni ankora˘ u g u Mian helpon bezonos por malhonoron formeti De aliaj! Ho, certe, pro pereema malsaˆo g Li, Atrido, ne povas rigardi anta˘en, nek posten, u ˆ Por fortikigi Ahajojn, batalantajn ˆe ˆipoj.” c s Tiel li diris. Patroklo obeis la karan amikon: Li elkondukis el tendo kaj donis knabinon ruˆvangan g

7.30. A. KOFMAN ˆ Al la senditoj, kaj tiuj foriris al ˆipoj Ahajaj; s ˆ Kaj ne volonte kuniris knabino. Dume Ahilo Iris plorante for de amikoj kaj tie sidiˆis, g Sur la bordo de l’ maro; rigardis li maron malluman, Manojn eltiris kaj sian karan patrinon petegis: “Mia patrino, ˆar vi min por tempo mallonga eknaskis, c Devus almena˘ aljuˆi honoron al mi l’ Olimpano u g Ze˘so altetondranta, sed li tute min ne honoras! u Jen Atrido, la vastereˆanta Agamemnono, g Min malhonoris estinte de mi forrabinta donacon.” Tiel li diris plorante; atentis lin lia patrino, La estiminda, en profundegaˆoj de maro, ˆe l’ patro  c Maljuniˆinta, kaj venis el maro ˆi kiel nebulo, g s Kaj apud li, elverˆanta larmojn, ˆi alsidiˆis. s s g Lin karesante per mano, ˆi la parolon eldiris: s “Filo, pro kio vi ploras? pro kio la koro malˆojas? g Ho, vi kaˆu nenion, ke amba˘ tion ni sciu.” s u ˆ Diris, profunde ˆeminte, Ahilo rapidapieda: g ˆ “Cion vi scias, patrino, pro kio rakonti konaton? Tebon aliris ni, sanktan urbon de Eetiono, Kaj ˆin detruis kaj ˆion tien ˆi forelkondukis; g c c ˆ La Ahajidoj honeste l’ akiron dividis kaj oni ˆ Hrizofilinon ruˆvangan elektis por la Atrido. g ˆ Hrizo do, pastro de malproksimegenˆetanta Apolo,  ˆ Venis al ˆipoj rapidaj de kuproarmitaj Ahajoj, s Por deaˆeti filinon per netaksebla depago, c La florkronon portante de malproksimegenˆetanta  ˆ Dio sur ora sceptro, kaj la Ahajojn petegis, Sed l’ Atridojn, la amba˘ ˆefojn popolajn — precipe. uc ˆ Tiam ˆiuj Ahajoj la˘tege konsentis honoron c u Fari al pastro, de li deaˆeton riˆegan ricevi. c c Tio ne plaˆis nur sole al koro de Agamemnono, c Li malhonore forpelis kaj lin minacis per vortoj. La maljunulo foriris kolere, sed Febo Apolo Lian petegon atentis, ˆar amis li multe la pastron. c Sendis li al Argoanoj sagojn malbonajn amase, Tiam mortadis popoloj, ˆar sagoj de l’ dio flugadis c ˆ ˆ en vasta tendaro Ahaja. Sciigis nin tiam Cie Anta˘diristo scianta pri volo de dio Apolo; u

347

348

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Mi mem unua konsilis rapide pacigi la dion. Sed Atrido koleris: subite levinte sin, diris Li la parolon minacan, hodia˘ plenumiˆintan. u g ˆ La ˆojokulaj Ahajoj ˆin, vere, venigas per ˆipo g s s ˆ Hejmen en Hrizon kaj anka˘ donacojn por la Potenculo, u Sed ˆus deprenis l’heroldoj de mi el mia la tendo  ˆ La Brizeidon, donacon honoran de Ahajidoj. Helpu do vi vian filon noblan, se povas vi helpi. Vi sur Olimpon suriru kaj Ze˘son petegu, se iam u Vi lian koron ˆojigis per paroloj a˘ agoj, g u ˆ Car mi vin ofte a˘dadis gloriˆi en domo de l’ patro, u g Ke l’ ˆirka˘itan de nigraj nubegoj Kronidon vi sola c u El senmortema diaro de malhonora pereo Igis for, dume kateni minacis lin ˆiuj aliaj: c Hero kaj Posejdono kaj anka˘ Palas-Ateno. u Sed vi venis, diino, formetis de li la katenojn, Sur Olimpon la vastan vokinte Centmanon, nomatan Breareo de dioj kaj — Egeono de homoj, ˆ Car li estas multege pli forta ol lia patro; Apud Kronido sidiˆis li fiera de gloro, g Kaj lin teruris la dioj kaj timis Ze˘son kateni. u Rememorigu lin, anta˘ li sidiˆu kaj liajn u g Vi ˆirka˘prenu genuojn, ke volu li helpi Trojanojn c u ˆ A˘ ˆis tendaro kaj ˆipoj la Ahajidojn forpeli ug s Mortigatojn, ke ˆiuj sciiˆu la krimon de l’reˆo, c g g Ke li mem, Agamemnono Atrido, la ˆefo de viroj c ˆ Sciu l’ ofendon, faritan al plej kuraˆa Ahajo.” g Larmojn verˆante, respondis al sia filo Tetido: s “Ve al mi, ke edukis mi vin, por mizeroj naskitan! Ho, se vi povus ˆe ˆipoj sen larmoj kaj sen malˆojo c s g Sidi, ˆar estos nelonge vi, tute ne longe vivanta. c Nun ne longtempa kaj pli malfeliˆa ol ˆiuj vi estas c c Per unu fojo. Ho, mi vin por malfeliˆo eknaskis. c Tion al tondronˆetanta Ze˘so, se volos li a˘di,  u u Iras mi diri nun supren, sur multaneˆan Olimpon. g Vi do, sidante ˆe ˆipoj rapidaj, ne ˆesu koleri c s c ˆ La Ahajidojn kaj tute detenu vin de la milito. Ze˘so hiera˘ festeni al Etiopoj senpekaj, u u ˆ l’Okeano, foriris kaj kune kun li — la diaro, Ce Tamen la tagon dekduan revenos li hejmen, Olimpon.

7.30. A. KOFMAN Tiam eniros mi kupran domon de Ze˘so, mi liajn u Ekˆirka˘prenos genuojn, mi lin inklinigi esperas.” c u Tiel dirinte, foriris ˆi. Kaj li restigis koleron s En la koro pro sia ruˆovanga knabino, g Malgra˘ li forkondukita perforte. Sed Odiseo u ˆ En Hrizourbon alvenis kun hekatombo la sankta. En la havenon profundan veninte, tuj ili formetis Velojn kaj ilin kunligis en ˆipoj kaj al la mastejo s Maston altiris, rapide ˆin sur ˆnuregojn mallevis g s Kaj en havenon enpelis per remiloj la ˆipon, s Tie ˆi ankron elˆetis kaj ligis al bordo ˆnuregojn. c  s Mem ili teron suriris kaj l’hekatombon kunprenis Por dio Febo Apolo malproksimegenˆetanta,  ˆ s g Anka˘ eliris Hrizido el ˆipo la martranaˆanta, u ˆ Sin al altaro kondukis nun Odiseo multsaˆa, g Kaj redoninte en brakojn de l’patro, li tiel eldiris: ˆ “Hrizo, venigis min Agamemnono, la ˆefo de viroj, c Por la filinon redoni kaj hekatombon oferi ˆ Al Apolo, ke por Ahajidoj paciˆu la dio, g Kiu pezegajn mizerojn alsendis nun al Argoanoj.” Tion li diris, ˆin donis en liajn manojn; la patro s ˆ ˆ Goje ricevis la karan filinon. L’Ahajoj al dio La hekatombon majestan ordigis ˆirka˘e l’altaro c u Bonkonstruita, eklavis la manojn kaj prenis l’hordeon. ˆ Hrizo do levis la manojn supren kaj la˘te ekpreˆis: u g ˆ “A˘du, Arˆentopafarka, apogo de Hrizo kaj Kilo u g Sankta, potence reˆanta la Tenedoson. Kiele g Vi jam anta˘e atentis mian petegon vokantan u ˆ Kaj min trankviligis, mizeriginte l’Ahajojn, Tiel same vi ree mian deziron plenumu ˆ Kaj de Ahajoj forigu la teruregajn mizerojn.” Tiel li diris, preˆante, atentis lin Febo Apolo. g Sed post la preˆo disˆetis ili la sanktan hordeon, g  Kolojn defleksis al bestoj, ekbuˆis kaj felojn deprenis c Kaj femurojn eltranˆis, ilin envolvis per graso c Duobligite, por pecoj da kruda viando kovrinte; Ilin bruligis la pastro sur ˆtipoj kaj nigran vinon s Verˆis sur ili; lin knaboj kun kvindentiloj ˆirka˘is. s c u Forbruliginte femurojn kaj l’ internaˆojn provinte, 

349

350

ˆ CAPITRO 7. POEZIO Ili distranˆis la reston pece kaj metis sur stangojn, c Rostis ˆin pene kaj fine demetis ˆin. Post la laboro g g Ili aranˆis festenon, kaj tiam la koroj iliaj g En tiu bonaranˆita festeno mankis nenion. g Post kvietigo de la malsato kaj de soifo Knaboj plenigis ˆis randoj kalikojn per la trinkaˆo g  Kaj, komencinte de dekstre, al ˆiuj pokalojn disdonis. c ˆ Da˘re la tago l’Ahajoj per kantoj pacigis la dion, u ˆ Belan peanon kantadis la maljunuloj Ahajoj, Glorigadante Apolon, kaj ˆojis li en sia koro. g Kiam la suno subiris kaj mallumo fariˆis, g Ili ˆe la ˆnuregoj, tenintaj la ˆipon, ekdormis. c s s Sed kiam la rozafingra Eos’, el nebuloj naskita, ˆ Levis sin, ili fornaˆis al vasta tendaro Ahaja, g Venton favoran al ili donis Febo Apolo. Ili starigis la maston, disstreˆis la velojn blankegajn, c Vento ekblovis en mezon de veloj, kaj ondo purpura ˆ Cirka˘ la kilo de l’ ˆipo naˆanta fortego ekbruis, u s g Kaj ˆi ekkuris sur ondoj, rapide la vojon farante. g ˆ Poste, veninte al vasta tendaro de la Ahajidoj, Ili eltiris la ˆipon nigretan sur bordon la sablan s Kaj, ˆin subapoginte alte per traboj longegaj, g Ili ne malrapidante disiris en tendojn kaj ˆipojn. s Li do koleris, sidante ˆe ˆipoj rapidenaˆantaj, c s g Li, Peleido kuraˆa, la dia piedorapida. g Li en konsilojn, virojn glorigadantajn, ne venis, Nek en batalojn. Sed lian koron mordetis malˆojo g Pro la restiˆo senaga: soifis li bruon, batalon. g Jen apena˘ dekdua matenˆielruˆo aperis, u c g Sur Olimpon revenis l’eternevivanta diaro. Ze˘s anta˘iris. Tetido do ne forgesis la peton u u De ˆia filo, ˆi iris el maro kaj levis sin kune s s Kun frumatena nebulo ˆielon kaj altan Olimpon; c Tie ˆi trovis ˆi Ze˘son, aparte de dioj aliaj c s u Sur la supraˆo plej alta de multekapa Olimpo.  ˆ Si alsidiˆis kaj ˆirka˘prenis per mano maldekstra g c u Liajn genuojn, per dekstra lian mentonon ektuˆis, s Kaj potenculon Kronidon-Ze˘son ˆi ekpetegis: u s “Ho, patro Ze˘so, se mi al vi inter diaro ekplaˆis u c

7.30. A. KOFMAN Iam per vorto a˘ faro, plenumu vi mian deziron: u Vi mian filon ekvenˆu, mortonton pli frue ol ˆiuj; g c Agamemnono, la ˆefo de viroj, lin malhonoris, c De li preninte donacon kaj mem ˆin forekrabinte. g Sed vi lin venˆu, Anta˘pripensanta, ho, Ze˘so potenca! g u u ˆ Vi al Trojanoj donacu venkadon, ˆis Ahajidoj g Mian filon honoros kaj rekompencos lin glore.” Tiel ˆi diris. Al ˆi ne respondis la nubopelanto s s Ze˘so kaj longe silentis. Tetido do forte alpremis u Sin al ˆirka˘prenitaj genuoj kaj reekpetegis: c u “Ne ˆanceliˆu: promesu kaj donu al mi la konsenton s g A˘ do — rifuzu (ne timas ja vi), ke tuj nun mi sciu, u ˆ Cu mi el ˆiuj estas plej malestimata diino.” c Al ˆi respondis indigne Ze˘so la nubkolektulo: s u “Vere, malbona afero estos, se vi kontra˘ Hero u Igos min, kaj ˆi per vortoj insultaj min ekkolerigos; s ˆ Si jam sen tio en rondo de ˆiuj dioj senmortaj c Kontra˘ mi ˆiam disputas, dirante — mi helpas Trojanojn. u c Tamen vi nun forrapidu, ke Hero vin ne ekvidu. Mi jam prizorgos, por vian deziron plenumi, kaj al vi Mi la kapon balancos, por ke al mi vi konfidu: Tio ˆi estas de miaj promesoj por ˆiuj senmortaj c c Garantiaˆo sanktega, ˆar estas ne redonebla,  c Ne refarebla la vorto, donita dum kapobalanco.” ˆ Ce tiuj vortoj mallevis Ze˘so la brovojn mallumajn, u Kaj l’ ambroziaj buklharoj de l’ Potenculo subfalis De la kapo senmorta, la vasta Olimpo ektremis. ˆ Tiel konsiliˆinte, ili disiris nun. Si do g Maron profundan rapidis de la brilega Olimpo. Ze˘so eniris palacon sian, kaj ekleviˆinte u g Iris la dioj renkonte al patro ilia, neniu Kuraˆiˆis atendi lin: ˆiuj renkonte aliris. gg c La Olimpano sidiˆis sur trono sia. Sed Hero g Ne preterlasis, ke li konsiliˆis kun la filino g De maljunulo Nereo, l’arˆentapieda Tetido, g Kaj tiajn vortojn pikemajn al Ze˘so potenca eldiris: u “Kiu el dioj, vi ruza, al vi sian donis konsilon? ˆ Ciam plaˆas al vi ricevadi sekretajn decidojn, c Dum mi malestas de vi, kaj neniam al mi vi diras

351

352 Vole eˆ unu vorton de tio, pri kio vi pensas.” c

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

Al ˆi respondis la patro de la homaro kaj dioj: s “Hero, ne penu vi ˆiujn miajn pensojn sciiˆi, c g ˆ Car tio estas ne ebla por vi eˆ, por mia edzino. c Certe, neniu el dioj kaj homoj sciiˆos pri tio, g Anta˘ ol vi, kio estas por vi permesata sciiˆi; u g Tamen do, kion mi volas aparte de dioj decidi, Vi min ne devas demandi, vi min ne devas esplori.” Hero la bovookula ree respondis al Ze˘so: u “Ho, kiajn vortojn eldiris vi, Kronido terura! Mi ja neniam ˆis nun vin demandis a˘ esploradis, g u Tute trankvile decidas vi ˆion, kion vi volas. c Sed mi nun timas en koro, ˆu vin ne ekkonvinkis c L’ido de griza Nereo, l’arˆentapieda Tetido: g ˆ Ce vi sidante, ˆi viajn ˆirka˘prenadis genuojn. s c u ˆ Al ˆi vi eble promesis per kapobalanco Ahilon s ˆ Ekglorigi kaj multajn Ahajojn ekstermi ˆe l’ ˆipoj?” c s Al ˆi respondis dirinte Ze˘so la nubkolektulo: s u “Stranga, vi ˆiam suspektas, ne povas de vi mi kaˆiˆi, c sg Sed vi nenion atingos, nur malproksimiˆos de koro g Mia, kaj tio por vi estos ja pli terura ankora˘. u Se tio estos, fariˆos tio la˘ mia deziro, g u Sidu do vi nun trankvile kaj miajn ordonojn obeu! ˆ Car malcerte tuta diaro Olimpa vin helpos, Se kontra˘ vin nevenkeblajn miajn manojn mi uzos”. u Tiel li diris, kaj Hero la bovookula ektimis, Sidis silente, koleron en sian koron bridinte, Kaj eksopiris la Uranidoj en Ze˘sa palaco. u Jen nun eldiris Hefesto, la glora artisto, favore Pri sia kara patrino Hero, diino blankmana: “Estos certege malbone kaj fine ne elsufereble, Se vi tiel malice malpacos por la mortemaj Kaj inter dioj vi semos ribelon. Ne ˆuos ja pli ni g ˆ Gojon festenan, se reˆos malpaco. Al mia patrino g Mi nun konsilas (kvankam ˆi mem havas multan prudenton) s Al kara patro obee submeti sin, por ke li ree Ne ekkoleru, kaj pli ne konfuzi nin dume festeno. ˆ Car se li, la Olimpano tondronˆetanta, ekvolos,  Li nin deˆetos de tronoj; li estas pli forta ol ˆiuj.  c

7.30. A. KOFMAN Sed vi lin volu per vortoj delikataj moligi Kaj refariˆos favora balda˘ al ni l’Olimpano”. g u Tiel dirinte, leviˆis li kaj pokalon dufundan g Donis al sia patrino kara kaj diris la vortojn: “Kara patrino, elportu malˆojon malgra˘e sufero, g u Ke mi vin, ho, la plej kara, ne vidu per propraj okuloj Balda˘ batata; ˆar vana, kiel ajn volus mi, estos u c Mia helpo, ˆar Ze˘son kontra˘i estas ne eble. c u u ˆ jam anta˘e, kiam fojon mi volis vin helpi, Car u Kaptis li min ˆe l’ piedo, de sojlo la sankta min ˆetis. c  Tutan la tagon mi flugis suben kaj dum sunsubiro Mi sur Lemnoson surfalis, havante malmulte da vivo, Sed la Sintoj ricevis la subenfalinton amike.” Tiel eldiris li, kaj ekridetis Hero blankmana Kaj ridetante ˆi prenis de sia filo pokalon. s Li do al ˆiuj ceteraj senmortaj, irante de dekstre, c Dolˆan nektaron enverˆis, el la kaliko ˆerpante, c s c Kaj inter dioj feliˆaj eksonis ridado senfina, c Kiam ili lin vidis kuradi kaj rekuradi. ˆ Gis sunsubiro festenis ili dum tuta la tago, Kaj nenio mankis al koroj dum festenado Bonaranˆita: nek sonoj belegaj de liro Apola. g Nek l’ harmonia kantado de Muzoj, kantantaj alterne. Sed kiam ekestingiˆis la lumo de l’ suno brilega, g ˆ el ili foriris dormi en sian loˆejon, Ciu g Kiun al ˆiu lamapieda artisto Hefesto c Ekkonstruis per sia multescianta prudento. Ze˘so do tondronˆetanta iris al sia kuˆejo, u  s Kie li ofte kuˆadis sub ago de dormo la dolˆa. s c Tien veninte, li dormis, kaj apud li — Hero orkrona.

353

354

ˆ CAPITRO 7. POEZIO

ˆ Capitro 8 Aldono
8.1 Preˆo sub la verda standardo g
Al Vi, ho potenca senkorpa mistero, Fortego, la mondon reganta, Al Vi, granda fonto de l’amo kaj vero Kaj fonto de vivo konstanta, Al Vi, kiun ˆiuj malsame prezentas, c Sed ˆiuj egale en koro Vin sentas, c Al Vi, kiu kreas, al Vi, kiu reˆas, g Hodia˘ ni preˆas. u g Al Vi ni ne venas kun kredo nacia, Kun dogmoj de blinda fervoro: Silentas nun ˆiu disput’ religia c Kaj regas nur kredo de koro. Kun ˆi, kiu estas ˆe ˆiuj egala, g c c Kun ˆi, la plej vera, sen trudo batala, g Ni staras nun, filoj de l’tuto homaro ˆ Ce Via altaro. Homaron Vi kreis perfekte kaj bele, Sed ˆi sin dividis batale; g Popolo popolon atakas kruele, Frat’ fraton atakas ˆakale. s Ho, kiu ajn estas Vi, forto mistera, A˘skultu la voˆon de l’ preˆo sincera, u c g Redonu la pacon al la infanaro De l’granda homaro! Ni ˆuris labori, ni ˆuris batali,   355

356 Por reunuigi l’homaron. Subtenu nin, Forto, ne lasu nin fali, Sed lasu nin venki la baron; Donacu Vi benon al nia laboro, Donacu Vi forton al nia fervoro, Ke ˆiam ni kontra˘ atakoj sovaˆaj c u g Nin tenu kuraˆaj. g La verdan standardon tre alte ni tenos; ˆ Gi signas la bonon kaj belon. La Forto mistera de l’ mondo nin benos, Kaj nian atingos ni celon. Ni inter popoloj la murojn detruos, Kaj ili ekkrakos kaj ili ekbruos Kaj falos por ˆiam, kaj amo kaj vero c Ekregos sur tero.

ˆ CAPITRO 8. ALDONO

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful