Ya¸amla s Yazı¸ma s

Albert Einstein

Albert Einstein ¸a˘ının yalnızca en b¨y¨k de˘il, en unl¨ bilim adamıydı da. c g u u g ¨ u ˙s Bunun da ¨tesinde mektupları yanıtlardı. I¸te bu bile¸im elinizdeki kitabın o s olu¸umunu sa˘lamı¸tır. s g s Bu bir ya¸am oyk¨s¨ de˘ildir ve Einstein’ın g¨r¨¸lerini a¸ıklamamaktadır. s ¨ uu g o us c B¨l¨mleri, ba¸lıkları, dizini, hatta ilk bakı¸ta temel bir planı ve sınıflaması ou s s bile yoktur. Kitap b¨y¨k ol¸ude Einstein’ın yayınlamayı d¨¸unmeksizin u u ¨ c¨ us¨ yazdı˘ı ve ¸imdiye kadar yayınlanmamı¸ mektup ve de˘erlendirmelerden g s s g olu¸maktadır. Burada metinleri daha ayrıntılı olarak anlatmaya gerek duys muyoruz, ¸unk¨ bunlar yeterince a¸ıktır. c¨ u c Metinlerin sıralanı¸ı rastlantısal de˘ildir; zengin bir ya¸amın deneyimlers g s ini bir d¨zen i¸inde aktarma sorununu yansıtmaktadır: Her par¸a ansızın y¨n u c c o de˘i¸tirmekte,—onun kendine ozg¨ mantı˘ıyla i¸leyen belle˘i gibi—yıllarca gs ¨ u g s g sonrasına ya da oncesine, bir anıdan buna yakın bir di˘erine atlamaktadır. ¨ g

1

1909 yazında Cenevre Universitesi o s Calvin tarafından kurulu¸unun 350. Einstein g s s ¨ yanıtında d¨rt yıl once Ozel Ba˘ıntılılık Kuramı’nı ortaya koymu¸ olmasına o ¨ g s ˙ c kar¸ın hˆlˆ ge¸imini Bern’deki Isvi¸re Patent B¨rosu’nda ¸alı¸arak sa˘ladı˘ı s aa c u c s g g ¨ 1909 yılındaki olaylardan s¨z etmi¸tir. bana pek de sevimli ve ilgin¸ gelmeyen c bir¸eyler yazılı ¸ık bir ka˘ıt ¸ıktı ve hemen b¨ros s g c u nun ka˘ıt sepetine u¸tu. Sustu˘umu g¨r¨nce bana g s g o u da sordular ve en ufak bir bilgim olmadı˘ını itiraf g Ger¸ekte belge Fransızca kaleme alınmı¸tı. ve u¸unc¨ olarak da bu yazı daha ¨nce yayınlanmı¸tır.. Her biri ne sıfatla orada buo s s lundu˘unu anlatmaya ba¸ladı.Einstein’la ilgili bir kitaba aynı anda u¸ kuralı birden ci˘neyen bir yazıyla ¨c ¸g ba¸lamak hi¸ de uygunsuz de˘ildir: birincisi Einstein’ın yanıtlamadı˘ı bir s c g g mektup s¨z konusudur. i¸inden g¨zel harflerle basılmı¸ (hatta sanırım c u s Latinceydi1 ).2 Anla¸ılan oradakiler susg og s kunlu˘umu do˘ru yorumlamı¸lar ve Bern’de ya¸ayan g g s s dostum ve ¨˘rencim Cenevreli Chavan’a ba¸vurmu¸lar. s 2 1 3 . c s Belgede Einstein’ın davranı¸ını bilin¸dı¸ı etkilemi¸ olabilecek g¨ze carpan bir basım has c s s o ¸ tası vardı: Bilginin ismi “Monsieur Einstein” yerine “Monsieur Tinstein” olarak yazılmı¸tı. Einstein bu konuda ¸unları yazmı¸tır: s s s Bern Patent B¨rosu’ndayken bir g¨n b¨y¨k bir zarf u u u u aldım. B¨ylece belirtilen g¨nde yola ¸ıktım ve ak¸am o u c s kaldı˘ımız motelin restoranında birka¸ Z¨richli prog c u fes¨rle kar¸ıla¸tım. og s s O da fazla bir a¸ıklamada bulunmaksızın bunun pratik c olarak ka¸ınılmaz oldu˘unu belirterek beni Cenevre’ye c g gitmeye ikna etti. yıld¨n¨m¨ kutlamalarında y¨zden fazla s o u u u onursal doktorluk vermi¸ti. 1952 yazında Eins¨c¨ u o s tein’ın eski bir ya¸am oyk¨s¨ yazarı Carl Seeling ona bir mektup yazarak kens ¨ uu disine ilk onursal doktorlu˘un verili¸iyle ilgili ayrıntıları sormu¸tu. Sonradan bunun Calvin kutg c ¨ lamalarına bir davet ve yanı sıra da Cenevre Universitesi’nden onursal doktorluk alaca˘ımı bildiren bir g yazı oldu˘unu ¨˘rendim. ikincisi uygulamamızın tersine buna dipnotlar ekleo dik..

Bu i¸ten sıyrılma s s ¨nerim kesinlikle reddedildi ve t¨ren benim katılımım o o a¸ısından olduk¸a komik ge¸ti. Ertesi g¨n t¨ren c u o alayında y¨r¨mem gerekiyordu ve yanımda yalnızca u u hasır ¸apkayla bir takım elbise vardı. Bu adeta ¸ok gerilerde kalmı¸ gen¸lik g¨nlerinc s c u den bir mesaj gibiydi.” Adam bir daha a˘zını g g a¸madı ve bu ¨nemli kutlamayla ilgili anım da b¨ylece c o o sona erdi. 1936 sonlarında Bern Do˘ayı Ara¸tırma Derne˘i (Naturforschende Geg s g sellschaft) kısa bir s¨re once kendisine verilmi¸ olan bir diplomayı Einstein’a u ¨ s g¨nderdi. Belgeyi hemen c g s s o us ¸er¸evelettik ve bu t¨r takdirnamelerden yalnızca onu c c u Bern d¨nemim ve oradaki dostlardan bir anı olarak o ¸alı¸ma odama astım.etmek zorunda kaldım. Bunları c s c c c s “b¨b¨rlenme k¨¸esi” dedi˘i bir k¨¸eye koyardı. ancak hi¸birini ¸er¸eveletip asmamı¸tı. c c c T¨ren t¨m ya¸amımda katıldı˘ım en zengin ziyafetle o u s g sonlandı. ¸unk¨ onso s c c g c¨ u lar benimle ve d¨¸uncelerimle hep alay etmi¸lerdi.” Elbette ki daha us ¨ s pek ¸ok onur belgesi almı¸tı. Belle˘imde o zevkli ve ilgin¸ g c ak¸amlar. o Burada kısa bir a¸ıklama yapmakta yarar var. o u os g os 4 . Sofrada yanımda oturan Cenevre’nin ileri gelenlerinden birine dedim ki: “Calvin hˆlˆ burada olsaydı aa ne yapardı. ¨zellikle de i¸ hastalıkları uzmanı Profes¨r s o c o Sahli’nin konu¸malarda belirtmeyi alı¸kanlık edindi˘i s s g ¸o˘u kez ¸a¸ırtıcı g¨r¨¸leri canlandı. 4 Ocak 1937’de Einstein Princeton’dan ¸u yanıtı yazdı: o s Bern Do˘ayı Ara¸tırma Derne˘i’nin bu nazik g s g anımsayı¸ının beni ne kadar sevindirdi˘ini bilemezsis g niz. Oysa di˘erleri durumdan hag berliydiler ve bana da a¸ıkladılar. Belge geldi˘inde Einsc g tein ¸¨yle demi¸ti: “Bunu ¸er¸eveletip duvara asaca˘ım. c s Sizden derne˘e i¸ten te¸ekk¨rlerimi iletmenizi ve ong c s u lara bana g¨sterdikleri yakınlı˘a b¨y¨k de˘er verdi˘imi o g u u g g s¨yleminizi rica ediyorum. biliyor musunuz?” O bilmedi˘ini s¨yleyip ne g o d¨¸und¨˘um¨ sordu˘unda ise ¸¨yle dedim: “Kocaman u s ¨ ug ¨ u g so bir odun yı˘ını hazırlar ve hepimizi g¨nahkˆrca savurg u a ganlı˘ımızdan dolayı yakardı.

aslında g ¨ s t¨m¨yle sıradan bir olgu.C. s c c Di˘erleri yanında kuram. so Do˘rusu bu un giderek sabrımı ta¸ırıyor. Heinrich Zangger’e u u s ¸¨yle yazıyordu.Einstein 1915’de Berlin’de. Sonra ge¸en yılın sonbac harına kadar e˘itimimi ¨zel olarak s¨rd¨rd¨˘um Mig o u u ug ¨ lano’da ya¸adım. sınıfa kadar (bu sınıf hari¸) Luc itpold kolejine devam ettim. bu da Ingiliz bilim adamları. Bu resmi kanıtlamayla u s Einstein bir anda d¨nya ¸apında un kazandı. ¨zellikle de Arthur Eddington tarafından o 1919’daki bir g¨ne¸ tutulması sırasında kanıtlandı. Daha sonra Isvi¸ 5 .. Ge¸en sonbahardan beri Aarau’daki s c Kanton okuluna devam etmekteyim ve ¸imdi kends imi olgunluk sınavı i¸in ba¸vuracak yeterlikte g¨rmekc s o ˙ cre Teknik Universitesinin ¨ teyim. yeni bir ¸ekim kuramını da i¸eriyordu. Aynı yılın Noelinde arkada¸ı.’den bir universite o˘rencisi 3 Ocak 1943’de ona ¨ ¨g matematikte ortanın biraz altında oldu˘unu ve bu nedenle co˘u arkada¸ından g ¸ g s daha sıkı ¸alı¸ması gerekti˘ini yazmı¸tı. D. Bu kuram yalnızca Ozel g g Kuramını genelle¸tirmekle kalmayıp. s g u s Orada ilkokula ve 7. inanın ki benim kar¸ıla¸tıklarım sizinkinden s s de b¨y¨k. ı¸ık ı¸ınlarının ¸ekim nedeniyle saptı˘ını bildirig s s c g ˙ yordu.. Ki¸inin ne oldu˘uyla u u s g ba¸kalarının onun hakkındaki kanıları ya da en azından s s¨yledikleri arasındaki orantısızlık fazlasıyla b¨y¨k. ¨ u u u s s c ¨ g ¨ g Orne˘in Washington. u u ˙ (Orijinali Ingilizce) Gen¸ Einstein okula bir yıl ara verdikten sonra 1895’de Aarau’daki Aarc gau Kanton okulunun o˘rencisi oldu. Kendisi bu duruma bir u c ¨ t¨rl¨ akıl erdiremiyordu. u s s ¨ Ba˘ıntılılık Genel Ba˘ıntılılık Kuramını tamamladı. Birinci D¨nya Sava¸ının ortasında ba¸yapıtını. 7 Kasım 1896’da Aargau okul y¨ntem¨g o ine ¸u ya¸am ¨yk¨s¨n¨ g¨nderiyordu: s s o uu u o 14 Mart 1879’da Ulm’da do˘dum ve bir ya¸ımdayken g s 1894/1895 kı¸ına kadar kaldı˘ım M¨nih’e ta¸ındım. Einstein’ın un¨ s¨rd¨ ve onu alı¸ılmı¸ın ¸ok otesinde mektuba bo˘du. Einstein Princeton’dan 7 Ocak c s g s 1943’de ona ¸u yanıtı yazıyordu: s Matematikte kar¸ıla¸tı˘ınız g¨¸l¨kler sizi kaygılans s g uc u dırmasın. Ano u u cak buna espriyle bakmak gerek.

u s c ¨ 1909-1911 arasında Z¨rich Universitesinde profes¨r u o ¨ olarak g¨rev yaptım. D¨rd¨nc¨ soru kariyerine g s o u u ili¸kindi: s ˙ c IV. ¨l¨m yıld¨n¨m¨nde akademi ou o u u Einstein’ı uyeli˘e atamaya karar verdi. bu arada unl¨ olmu¸ Einstein’ın yeniden bir ya¸am ¨ u s s oyk¨s¨ yazması gerekecekti. Bu bazı ilgin¸ g¨r¨¸ler i¸ermekteydi. Goethe’nin 100. 1900’den 1902’ye kadar Isvi¸re’de ¨zel o ¨˘retmen. us ¨ u Yıllar sonra. Einstein atanmayı kabul etti˘inde aka¨ g g demi ba¸kanı ona—eski gelene˘e uygun olarak—dokuz ana sorudan olu¸an bir s g s ya¸am ¨yk¨s¨ formu g¨nderdi. 1902-1909 arasında s g ˙ c Isvi¸re Patent B¨rosunda bilirki¸i (se¸ici) olarak. s s ˙ Ikinci ve u¸unc¨ sorular gen¸li˘i ve e˘itimiyle ilgili ayrıntılara y¨nel¨c¨ u c g g o ikti ve Einstein tarafından gere˘ince yanıtlanmı¸tı.. Babam t¨ccardı. Bu nedenle Einss c u tein’ın ilk soruya yanıtı ozellikle ilgin¸tir: ¨ c 1. 14 Mart 1879’da Ulm’da Yahudi ana-babadan do˘dum.. Yanıtlara ayrılan yer ¸ok kısıtlı oldu˘undan s o uu o c g Einstein soruları bir t¨r telgraf diliyle yanıtladı. bir s¨re de evlerde ¨˘retmen olarak calı¸tım og u og ¸ s ˙ c ve Isvi¸re vatanda¸lı˘ına alındım. 1911-12’de Prag Universiteso ˙ c inde kuramsal fizik profes¨rl¨˘u. 1893’de de ¨l¨m¨ne kadar (1902) u ou u kaldı˘ı Italya’ya g¨¸t¨. ancak Yahudi c u s kar¸ıtı propagandaları yine de olduk¸a y¨ksek tondaydı. u u s 6 . do˘umumdan kısa bir s¨re g u g u sonra M¨hich’e. b¨l¨m¨nde matematik ve fizik e˘itimi g¨rmeyi ou u g o d¨¸un¨yorum. ancak g ˙ oc u s ˙ Italya’da ya¸ayan bir kızkarde¸im var. 17 Mart 1932’de. Erkek karde¸im yok.6. u Ger¸i Nasyonal sosyalistler hen¨z iktidara gelmemi¸lerdi. 1914’den beri Berlin’deki Prusya o ug ¨ Bilim Akademisinin ucretli uyesiyim ve kendimi ¨ ¨ t¨m¨yle bilimsel ara¸tırmalara verebilmekteyim. 1912-14’de Isvi¸re o ug ¨ ¨ Teknik Universitesinde yine kuramsal fizik profes¨rl¨˘u yaptım. ¨ uu c o us c ˙ Alman Imparatorluk Leopold-Carolin Do˘a Bilimcileri Akademisi g (Kaiserlich-Leopoldinisch-Carolinische Deutsche Akademie der Naturforscher ) Leopoldina 1652’de Halle’de kurulmu¸tu ve Goethe de uyeleri s ¨ arasındaydı.

Ingiltere. Ara¸tırmalarımın asıl amacı hep fizi˘in kus g ram sisteminin yalınla¸tırılması ve standartla¸tırılması s s olmu¸tur. W. Yanıttaki bazı ves s ¨ g ¨ riler biraz karı¸ıktır: Orne˘in Ozel Ba˘ıntılılık Kuramı’nın yılı 1906 de˘il s g g 1905’dir. o ˙ VI. Yedinci olarak ¸alı¸malarının hedefleri soruluyordu. c s VII. Japonya. Yayımlarım hemen t¨m¨yle fizik yıllıklarında u u ve Prusya Akademisinin tutanaklarında cıkmı¸ kısa ¸ s fizik ara¸tırmalarından olu¸maktadır. Sekizinci soru aldı˘ı akademik unvanlara y¨nelikti. Bu amaca mikroskopik olgularda yeterince s ula¸tım. Genel Ba˘ıntılılık Kuramı’nki ise 1916 de˘il. Modern kuantum ¨˘retisinin de s og elde etti˘i b¨y¨k ba¸arılara kar¸ın bu son sorung u u s s ları doyurucu bi¸imde cozmekten hayli uzak oldu˘u c ¸¨ g inancındayım. Arjan˙ tin. Birle¸ik Devletler’e yapılan—Pasadena s gezileri dı¸ında—aslında ara¸tırmaya y¨nelik olmayan s s o konferans gezileri. Zaman zaman Fransa. s s V.Be¸inci olarak ara¸tırmaları ve yayınları soruluyordu. ancak kuantlar ve atomik yapılarla ilgili ols gularda ula¸amadım. En ¨nemlileri s s o a¸a˘ıdaki konulardadır: s g Brown Hareketi (1905) Planck Form¨l¨ ve I¸ık Kuantumlarının Kuramı uu s (1905-1917) ¨ Ozel Ba˘ıntılılık Kuramı ve Enerjinin Eylemsizli˘i g g (1906) Genel Ba˘ıntılılık Kuramı (1916) ve sonrası g Ayrıca Termik Hareketler (Thermische Schwankungen) konusundaki ¸alı¸malara ve 1931’de (E. g ¨ o 7 . Einstein’in g g ezberden yanıt vermi¸ ve bu nedenle de yanılmı¸ olması olasıdır. yanlı¸lıkla 1917 c s s yazmı¸tı) Prof. c s g Altıncı soru bilimsel nitelikli gezilere y¨nelikti. 1915’dir. Italya. Maver’le birlikte kaleme alınmı¸ s s ¸ekim g¨c¨yle elektri˘in bir oldu˘u konusundaki c u u g g ¸alı¸maya de˘inilebilir.

s s g g Sonuncu soru birden onemsiz bir konuya ge¸iyordu: Einstein’ın “tam” ¨ c adresi soruluyordu. ancak bu kesinlikle unutkanlı˘a ba˘lanamaz. Orne˘in ¸¨yle deou s g mektedir: “Gen¸li˘inde sık sık ¸¨yle derdi: c g so 8 . u s Gelecekle ilgili planlarım Mutlu bir insan bug¨n¨nden gelecekten pek u u kaygılanmayacak kadar ho¸nuttur. Ayrıca bilimsel etkinlik ¸ok ho¸landı˘ım belli c s g bir ba˘ımsızlık sa˘lamaktadır. u c ¨ Ustelik ula¸mak istedi˘i amacı olabildi˘ince kesin s g g bi¸imde belirlemek yalnızca ciddi bir gen¸ adam i¸in c c c do˘aldır. Bu do˘abilimi dalg g larında profes¨r olmayı ve kuramsal alana y¨nelmeyi o o tasarlıyorum. Aarau’daki okulda Einstein Fransızca o˘reniyordu. Bu o da ¸ok do˘aldır. Bu tasarılar a¸a˘ıdaki nedenlerden do˘du: en s g g ¨nemlisi soyut ve matematiksel d¨¸unceye bireysel o us ¨ yatkınlı˘ımdan ve d¨¸g¨c¨ ve pratik yetenekten yoksun g us u u ¨ olmamdan. A¸a˘ıdaki kompozis¨g s g yonu bu dilde yazmı¸tır. O zamanlar Einstein onaltısındaydı ve ¨gretmen s o˘ konuyu herhalde t¨m sınıfa vermi¸ti. ayrıca Leiden Universitesinde bir t¨r c u ¨ misafir profes¨rl¨k verildi.VIII. Orada d¨rt g o yıl matematik ve fizik okuyaca˘ım. g Burada Einstein’ın 1921’de aldı˘ı Nobel fizik od¨l¨ne de˘inmemesi g ¨ uu g ¸a¸ırtıcıdır. g g (Orijinali Fransızca) Yayınlanmamı¸ kısa bir ya¸am oyk¨s¨ tasla˘ında Einstein’ın kızkarde¸i s s ¨ uu g s Maja s¨z arasında karde¸inin genelde de˘er verilen ve zorunluluk olarak o s g ¨ g so g¨r¨len maddi ¸eylere ilgi duymamasına de˘inmektedir. Ancak ¨te yans o dan da y¨rekli planlar kuranlar hep gen¸ insanlardır. Sınavımı ba¸arıyla verebilirsem Z¨rich’deki g s u ˙ c ¨ Isvi¸re Teknik Universitesine gidece˘im. insan hep yetene˘i oldu˘u ¸eyleri yapc g g g s mak ister. Bir¸ok bilim derne˘inin uyesi oldum ve bana c g ¨ ¨ bir¸ok madalya. Oxford Universitesi (Christ o u Church College) ile de benzer bir ba˘lantım var. Ozlemlerim de beni aynı karara y¨neltti.

yine 1898’de. s g u 1918’de. Yalnızca her zaman elimden gelen her¸eyi yapmı¸ s s oldu˘um ve yıllardır kendime e˘itimin sundu˘unun g g g dı¸ında hi¸bir zevk ve e˘lence hakkı tanımadı˘ım s c g g d¨¸uncesi beni hˆlˆ ayakta tutmakta ve zaman zaman us ¨ aa kapıldı˘ım umutsuzluktan kurtarmaktadır..‘G¨n¨n birinde yemek odamda yalnızca cam u u ¸ a˘acından bir masa. (. 31 A˘ustos s s g ¸ g 1935’de yazıyordu. Ama ba¸aramadım: s ˙ D¨nya bir tımarhane. g Kısa s¨re sonra. bir bank ve birka¸ iskemle olsun g c isterdim... yine de cok fazla de˘il. Yakınlarım i¸in y¨kten ba¸ka bir ¸ey c u s s de˘ilim.. Berlin’deki ilk g¨nlerinden bu yana ¸ok ¸ey olmu¸tu. ¨yle c s ¸ g o ki arada bir Z¨rich’in g¨zel banliy¨lerinde bir saat¸ik u u o c avarelik edecek zamanı bulabiliyorum. s Einstein kız karde¸ine a¸a˘ıdaki mektubu cok sonraları. Einstein bu konuda kız karde¸ine ¸unları yazmı¸tır: ¨ s s s s Bana b¨ylesine yakınlık g¨sterilen Berlin’de her¸eyi o o s y¨z¨st¨ bırakmak. Z¨rich’deki Isvi¸re Tekg u ¨ nik Universitesi ona Berlin’den ayrılıp profes¨r olarak enstit¨ye geri d¨nmesi o u o onerisinde bulunmu¸tur. Ayrıca ebeveynimin en sıkıntılı g¨nlerinin sona erdi˘ini d¨¸und¨k¸e u g us ¨ u c de seviniyorum. Herkes b¨yle ya¸asaydı (benim gibi) o s ku¸kusuz roman yazarlı˘ı d¨nyada asla var olamazdı.) Ger¸ekten de hi¸ ya¸amasaydım daha iyg c c s iydi. 18 yıl ¨nce Teku u u o ¨ nik Universite’de al¸akg¨n¨ll¨ bir asistanlık elde edebc o u u ilseydim ne kadar mutlu olurdum. ebeveyninin parasal durumu biraz u d¨zeldi˘inde Einstein kız karde¸ine ¸unları yazıyordu: u g s s Yapacak olduk¸a ¸ey var. bunu yapamazdım. u c s s 9 . Ayrıca yeti¸kin bir insan olarak en ou u ¨ u s k¨¸uk bir¸ey bile yapamadan seyirci kalmak da bana deuc ¨ s rin acı veriyor. un her¸eyi de˘i¸tirebiliyor: Iyi u ¨ s gs ders veren ba¸kaları da var—ama. Einstein Prusya Bilim Akademisi’nin hen¨z gen¸ bir uyesi olarak u c ¨ ˙ c Genel Ba˘ıntılılık Kuramı’nı tamamladıktan sonra.’ ” 1898’de Z¨rich’de okurken Einstein kızkarde¸ine ¸¨yle yazıyordu: u s so Elbette ki beni en ¸ok zavallı ebeveynimin ya¸adı˘ı c s g k¨t¨ g¨nler uz¨yor.

Ca˘ımızın b¨y¨k siyasal olayları ¨ylesine yılgınlık ¸ g u u o verici ki insan kendisini kendi ku¸a˘ı i¸inde bile s g c t¨m¨yle yalnızla¸mı¸ hissediyor. Ote yandan fizik sorunlarıyla u˘ra¸ması d¨nyada g s u olup bitenleri g¨rmesini engellemiyordu. Einstein’ın o u c ¨ u c s s zaman ond¨rt ya¸ındaki b¨y¨k o˘lu tekni˘e ve m¨hendisli˘e yo˘un ilgi duyo s u u g g u g g maya ba¸lamı¸tır bile: s s 10 . Ancak yaptı˘ım belli ba¸lı u c g s ¸eylerin bilimimizin do˘al varlı˘ına d¨n¨¸mesi bana s g g o us avuntu veriyor. yani insan etkinlikleri ¸ekicili˘ini her zamanks c g inden daha cok yitirmi¸ durumda... Bir de bug¨nk¨lere bak! c c o us u u 1936’da Einstein kız karde¸ine ¸¨yle yazıyordu: s so Salt mektup bor¸larım var. o Cok ¸ey vaat eden bir ba¸langı¸tan sonra ¸alı¸malar ¸ s s c c s yava¸ ve zorlu gidiyor. B¨y¨klerin d¨nyası deus ¨ u u u u nen ¸ey.Artık Princeton’daydı ve genel ba˘ıntılılık kuramını birle¸tirilmi¸ alan kug s s ramı halinde geli¸tirmeye calı¸ıyordu. Bu sıralarda i¸g¨d¨leri onu di˘er bir¸ok s ¸ s c u u g c fizik¸inin kayıtsızlıkla kar¸ıladı˘ı kuantum kuramı alanındaki geli¸meleri dikc s g s ¨ katle izlemeye zorluyordu. Ancak tutkun bir insandan ba¸ka u u s t¨rl¨s¨ beklenebilir mi? Hˆlˆ gen¸li˘imdeki gibi deu u u aa c g rin gizleri a¸ı˘a cıkarma umuduyla s¨rekli oturup cg ¸ u d¨¸un¨yor ve hesap yapıyorum. Insan kesin bi¸imde yelken a¸ana dek o c c s¨rekli gerilim i¸inde oluyor. g c c Sırada Einstein’ın 1918 ilkbaharında Berlin’den Z¨rich’deki dostu Heu inrich Zangger’e yazdı˘ı bir mektuptan bir b¨l¨m var. Fizikteki ilke ara¸tırmalarında s s kimsenin bir ba¸kasının b¨y¨k umutlarla denemeye s u u giri¸ti˘i ¸eylere g¨venmedi˘i bir el yordamıyla arama s g s u g ˙ d¨nemindeyiz. Muu g samızın ola˘an¨st¨ b¨y¨kl¨˘u. Genel Ba˘ıntılılık g ou g Kuramı’nı ¸oktan ortaya koymu¸tur. daha ilkel d¨nemlerde g u u u u ug ¨ o bunu a¸ık¸a g¨rm¨¸ olmasıdır. s g T¨m insani de˘erlerin temeli ahlaktır oysa. insan her ge¸en g¨n ¸ s c u kabu˘una daha ¸ok ¸ekiliyor. ancak bunun g¨ne¸ tutulmasıyla c s u s kanıtlanması ve d¨nya ¸apındaki un hen¨z ger¸ekle¸memi¸tir. bir de haklı olarak bana c k¨sk¨n insanlar. Sanki insanlar adau u s s let ve onur tutkularını yitirmi¸ler ve artık daha iyi s ku¸akların b¨y¨k bir ozveri ruhuyla elde etmi¸ olduks u u ¨ s ları ¸eylere de˘er vermiyorlar.

bu yalnızca kenc o g dini keyifli d¨¸unme etkinli˘ine bırakıvermek i¸in bir us¨ g c fırsattır. Yazının tarihi c s 11 Kasım 1922’ydi: Kuramsal ¸alı¸an do˘abilimcinin imrenilecek bir c s g yanı yoktur. g o Einstein Berlin’de bulundu˘u yıllarda Hollanda’da dost oldu˘u bilim g g adamlarını sık sık ziyaret ediyordu. olsa olsa “belki”. ama co˘u kez de d¨ped¨z “hayır” der. Adalet sevgimin ve s c insanların ya¸am ko¸ullarını d¨zeltmek i¸in verdi˘im s s u c g m¨cadelenin bilimsel ilgilerimle hi¸bir ili¸kisi yoktur. Bir kurama asla “evet” demez. Bir de¸ g u u ney kurama uyuyorsa. bunda g s g ba¸ka hi¸bir duygunun etkisi yoktur. Sanırım her kuram bir kez 11 . Salt d¨¸unmek us ¨ c c s us ¨ ¨ i¸in d¨¸unmek. ruhsuz sermaye belasına hizmet amacıyla i¸ u u u s ya¸amını daha da dakikle¸tirecek ¸eylerde kullanma s s s d¨¸uncesi benim i¸in ¸ekilmez bir¸eydi. Ancak bulu¸ s g¨c¨n¨. d¨¸uk ısı fizi˘inin ¨nc¨lerinden biri olan profes¨r ¨ uu u s us ¨ g o u o Kammerlingh-Onnes i¸in bir anı defterine bir yazı yazmı¸tı. 20 A˘ustos 1949’da Einstein bilimsel etkinli˘in gerek¸eleri konusundaki g g c bir soru uzerine ¸unları yazmı¸tır: ¨ s s Bilimsel calı¸malarım do˘anın gizlerini kavramaya ¸ s g duydu˘um kar¸ı konulmaz iste˘e dayanmaktadır. ger¸ekten onemli ¸eyleri c g c ¨ s kavrama yolunda k¨¸uk de olsa g¨venilir bir adım atuc ¨ u manın ne kadar g¨¸ oldu˘unu kendi zorlu arayı¸ımdan uc g s ve katlandı˘ım sayısız ¨zveriden bilmekteyim. u c s ˙ (Orijinali Ingilizce) 13 Subat 1934’de Einstein mektupla¸tı˘ı ilgili bir amat¨re ¸oyle yazıyordu: ¸ s g o s¨ Ger¸e˘i aramaya gelince. uyc muyorsa “hayır” demektir. Yani buu g rada bir ama¸ s¨z konusu de˘ildir. ¸unk¨ do˘a ya da daha do˘rusu dec¨ u g g ney.Aslında ben de teknisyen olmalıydım. m¨zik gibi! Uzerinde d¨¸unmem gerec us ¨ u us ¨ ken bir sorun yoksa ¸oktandır bildi˘im matematik ve c g fizik teoremlerini yeniden t¨retmeyi ye˘lerim. bu kuram a¸ısından “belki”. ¸alı¸masının acımasız ve pek de dost olmayan c s yargıcıdır. Leyden’de kaldı˘ı bir sırada 1913’de Nog bel fizik od¨l¨n¨ almı¸.

Colorado’dan mektup yazan birinin sorularını Einstein 26 Mayıs 1936’da ¸¨yle yanıtlıyordu: so Ki¸inin d¨¸unce ve davranı¸ına y¨n verebilecek dı¸ s us ¨ s o s olaylar ku¸kusuz her ya¸amda vardır. o s s ¨ Riemann’ın de˘inilen ¸alı¸masından Einstein genel ba˘ıntılılık kuramına mag c s g tematiksel dayanak olarak yararlanmı¸tır. Benim ya¸amımda ise ¸ g s k¨¸uk bir ¸ocukken babamın bana g¨sterdi˘i minik uc ¨ c o g bir pusulanın uzerimdeki ola˘an¨st¨ etkisi kesinlikle ¨ g u u rol oynamı¸tır. Ku¸kusuz bu ya¸amındaki onemli bir olaydı..“hayır”ı tadar. Riemann’ın ¸alı¸malarını ancak genel s c s ba˘ıntılılık kuramının temel ilkelerinin ¸oktan a¸ık¸a g c c c tasarlanmı¸ oldu˘u bir d¨nemde ¨˘rendim. ¸o˘u kuram ise ortaya ¸ıkı¸ının hemen c g c s ardından. Bern’deki Pa¸ c ¨ uu tent B¨rosu’ndan ilerde Nobel Od¨l¨ alacak olan Alman fizik¸i Johannes u c Stark’a bir kart yazıyordu: S¨reduran kitle ve enerji arasındaki ili¸ki konusunu s daki ¨nceli˘imi kabul etmemenizi biraz yadırgadım. bazı ki¸iler ise onun. 17 Subat 1908’de daha ¸ok kırgın denebilecek bir Einstein.. ba¸ka s c o g s ¸eyler d¨¸un¨yorsa yanıldı˘ı konusunda g¨vence veriyordu. calı¸malarının s s ¸ s fizik bulu¸unu daha en yalın haliyle bile yazıya d¨kmedi˘i erken bir a¸amasını s o g s buna dayandırdı˘ını sanırlar. ayrıntılı mektubug c ¨ u u nuz duyarlılı˘ımın yersizli˘ini daha da a¸ık bi¸imde g g c c g¨sterdi. s g o og Einstein pusulayı g¨rd¨gunde kapıldı˘ı ola˘an¨st¨ bir¸ey kar¸ısında olma o u˘¨ g g u u s s duygusundan sıklıkla s¨z ederdi. Ancak b¨yle s s o olaylar co˘unda etkisiz kalır. Einstein ona 22 s us ¨ u g u Subat 1908’de ¸u yanıtı yazdı: ¸ s Zaten daha mektubunuzu almadan gereksiz heyecana kapılarak s¨z¨ ge¸en konuda ¨ncelikle ilgili o s¨zleri o u c o o yazdı˘ım i¸in uz¨nt¨ duyuyordum. 19 Subatta Stark ¨ u s ¸ ayrıntılı ve i¸ten dostluk ve hayranlı˘ını dile getiren bir yanıtla patent bilc g irki¸isi Einstein’a kendisinden her fırsatta olumlu bi¸imde s¨z etti˘i. Bilimin ilerlemesine katkıda bulunma ¸ansına o s 12 . o g Bu. bu arada unl¨ olmu¸ E = mc2 denklemiyle ilgiliydi. Do˘al olarak Einstein ba¸ka yerlerde de bu nokg g s tayı vurgulamaktadır.

Benim hakkımda gazeteciler tarafından uydurulmu¸ s bir yı˘ın utanmazca yalan ve d¨zmece yayınlanmı¸tır. Ne yazık ki bu dost¸a mektupla¸ma pek de dost¸a s¨rmedi. Insan her¸eyden once kendisine g s ¨ ele¸tirel bakabilmeli.. Ancak insan ¸ununla avung s s malıdır: Zamanın arasından ¸o˘u ¨nemli ¸eyin unuc g o s tulmu¸luk denizine akıp gitti˘i bir s¨zgeci vardır ve bu s g u ayıklanmadan arta kalan da ¸o˘u kez hˆlˆ tatsız tuzsuz c g aa ve berbattır. c s ¨ s 1927 Mart’ında Einstein bir dinleyicinin stenoyla kaydetti˘i bir konfeg rans vermi¸ti..eri¸mi¸ insanlar hep birlikte ¸alı¸manın ur¨nlerinden s s c s ¨ u duydukları sevincin b¨yle ¸eylerle g¨lgelenmesine izin o s o vermemeliler. Einstein 22 Subat 1949’da a¸a˘ıdaki mektubu yazar Max Brod’a ¸ s g yazmı¸tı. A¸a˘ıdaki anahtar c¨mle Einstein’ın arkada¸ı Ehrenfest’e yazdı˘ı 21 Mart s g u s g 1930 tarihli mektupta bulunmaktadır: 13 . Adamın biri kalkıp u¸ be¸ ¨c s kuru¸ i¸in ust¨nk¨r¨ kitap karı¸tırarak olduk¸a akla s c ¨ u o u s c yakın gelen ve kimse tarafından tam olarak okunmayacak bir¸eyler yazıyor. Okunma istemi ancak t¨m ¨nems u o siz ¸eylerden olabildi˘ince s¨z etmemekle ayakta tutus g o labilir. g u s E˘er bunları kendime dert edecek olsaydım ¸oktan g c topra˘ın altına girmi¸tim. Pek ¸ok c s c u c ki¸i gibi Stark da Nasyonal Sosyalistlerin palazlanmasıyla Einstein ve s ¸alı¸malarının amansız onyargılı ele¸tiricisi durumuna geldi. Bunu nasıl ciddiye alabilirsiniz s ki. Bu ki¸i ‘Die Naturwissenschaften’ (Do˘a Bilimleri) dergisinin s s g yayımcısı Arnold Berliner’e makaleyi yayınlamayı ¨nerdi. Berliner de Einso tein’a ba¸vurdu ve a¸a˘ıdaki yanıtı aldı: s s g Konferans yeterince ozg¨n olmadı˘ı i¸in basılma¨ u g c ˙ sından yana de˘ilim. Brod bir ele¸tirmenin Philipp Frank’ın kusursuz Einstein ya¸am s s s oyk¨s¨n¨ de˘erlendirirken kendisinin bir kitabıyla ilgili yanıltıcı bir ifade ¨ uu u g kullanmasına kızmı¸tı: s (Londra) Times’ın Literary Supplement’indeki (edebiyat eki) bir ele¸tiri kar¸ısında kapıldı˘ınız kutsal ¨fke s s g o beni tatlı tatlı keyiflendirdi.

Ak¸amları u s s fraklar i¸inde kutsal karde¸li˘in t¨rensel ak¸am yemekc s g o s leri. o da 3 Aralık c s s 1930’da gezi g¨nl¨˘une ¸unları not etmi¸: u ug ¨ s s ˙ Ingiltere’de muhabirler bile ¸ekingen: Onur. Einstein dinsel t¨renleri o Oxford’daki di˘er College’lerden pek de farklı olmayan Christ Church Colg lege’de kalıyordu. A. o g ˙ ¨ g Einstein Ingilizlerin bazı ¨zelliklerini biraz ¸a¸ırtıcı bulurdu. sonraları Winston Churchill’in bilim danı¸manı olan profes¨r s o F.. s g o Ardından. Sekreter bunları Einstein’a aktarmı¸. Oysa adam onu ¸a¸ırtarak ‘Hayır’ı g s s s s ˙ tartı¸maksızın kabullenmi¸ ve gitmi¸. Burada t¨m¨yle farklı t¨rden bir g¨nl¨k notu: u u u u u 14 . Bir kez hayır demek yeterli.Her vızıltı bende trompet solosuna d¨n¨¸uyor. Orne˘in o s s Einstein’ın sekreteri Helen Dukas 1930’da Amerika’ya bir gemi yolculu˘u g ˙ sırasında Southampton’da bir s¨re kaldıklarında bir Ingiliz muhabirin kenu disinden Einstein’la bir r¨portaj i¸in ricada bulundu˘unu anımsamaktadır.. o c g Dukas Einstein’ın isteklerini bildi˘inden reddetmi¸ ve kendisini muhabirle g s bir a˘ız dala¸ına girmeye hazırlamı¸. Gelseydi s¨m¨kl¨o u g u u u b¨cek kabu˘unda iyice siner kalırdım. 2/3 Mayıs 1931: H¨crede buz kesilerek suskun bir ya¸am. akademik g s s u o o˘ s g c giysileriyle Latince bir yemek duasının edildi˘i b¨y¨k salonda toplanıyordu. Lindemann. Di˘er Ingiliz muhabirler de aynı s s s g bi¸imde davranmı¸lar. Co˘u gibi Christ Church de tam bir erkek kolejiydi. Her ak¸am be¸y¨z profes¨r ve ¨grenci ak¸am yeme˘i i¸in. g u u Einstein bu konuda gezi g¨nl¨˘une ¸u notu yazmı¸tır: u ug ¨ s s Oxford. onura c layık olanındır. Einstein’ı Oxford’a davet etti. o us ¨ Ya¸am oyk¨s¨ yazan Carl Seeling’e Einstein 25 Ekim 1953’de ¸¨yle s ¨ uu so yazıyordu: Eskiden a˘zımdan ¸ıkan her s¨z¨n yakalanıp ka˘ıda g c o u g d¨k¨lebilece˘i aklıma bile gelmezdi. D¨nyanın u buradan daha ¨˘renebilece˘i ¸ok ¸ey var—ancak benim og g c s pek niyetim yok ve giyini¸ime hi¸ ¨zen g¨stermiyorum. Odalar ¸ g so˘uktu. s co o hatta kutsal ak¸am yeme˘i t¨reninde bile.

Ancak ¸abalama bizi benli˘imizin boyunc g duru˘undan kurtarır ve en iyilere yolda¸ eder. o ¨ u s u s ug ¨ Sanki insan do˘anın i¸inde eriyip gidiyor.. g s Aynı bi¸imde kuramsal fizik¸i olan dostu Paul Ehrenfest’e Einstein 15 c c Mart 1922 tarihli bir mektupta ¸¨yle yazıyordu: so Kuramsal fizik¸i do˘anın ve ¨˘rencilerinin kar¸ısınc g og s da nasıl da ¸aresiz kalıyor! c 15 .10 Aralık 1931: Bu geceki gibi bir fırtına.. Bireyin g c ¨nemsizli˘i her zamankinden daha da ¸ok hissediliyor o g c ve bu da keyif veriyor. o u us ¨ o ¨zellikle de uzerine g¨ne¸ d¨¸t¨˘unde.. Berlin’deki doktor Hans M¨hsam’a g¨nderdi˘i oyma bir portrenin altına Einstein ¸unları yazmı¸tı: u o g s s Nesnel ¨l¸uye vuruldu˘unda insanın yo˘un caba soo c¨ g g ¸ nucu ger¸ekten koparabildi˘i ¸eyler s¨z¨ edilemeyecek c g s o u kadar azdır. Dec o s nizin g¨r¨n¨¸u tanımlanamayacak kadar g¨rkemliydi. hi¸ g¨rmemi¸tim.. Hermann Struck’un 1920’lerde bir dostuna.

” c c o 16 . bunu bana s o uu c s a¸ık¸a s¨yleyin.” ¨ g u g ˙ Insanın varlı˘ının “t¨m¨yle ama¸sız” oldu˘u duygusundaydı ve Pascal’ın g u u c g Pensees’inden (D¨¸unceler) kendi duygularını tam olarak ¨zetleyen a¸a˘ıdaki us ¨ o s g c¨mleleri aktarıyordu: u “Ne beni kimin d¨nyaya getirdi˘ini. kendisinin ise bulac g ˙ madı˘ını belirtiyordu. duyularımın. ancak en ou g s ¨ g az tanıdı˘ım ¸ey de.¨ Einstein Princeton’da 1950 aralı˘ında Rutgers University’nin 19 ya¸ındaki g s bir ¨grencisinden elle yazılmı¸ uzun bir mektup almı¸tı. Insanın evrenle kar¸ıla¸tırıldı˘ında ne kadar onemsiz g s s g ¨ kaldı˘ını a¸ıklıyor ve Einstein’a do˘ru yolun ne oldu˘unu ve nedenini sorug c g g yordu: “Sakın bana ho¸g¨r¨l¨ davranmayın: Yoldan ¸ıkmı¸sam. ne d¨nyanın ne oldu˘unu u g u g ne de kendimin kim oldu˘unu biliyorum. her konuda korkun¸ bir g c bilgisizlik i¸indeyim. Pascal’ın yanıtı dinde buldu˘unu. ben s¨ g o neden universiteye gitti˘imi ve m¨hendislik okudu˘umu bile bilmiyorum. Her yanda yalnızca beni ancak bir an s¨recek ve bir u daha geri d¨nmeyecek bir atom ve g¨lge gibi ku¸atan sonsuzlu˘u o o s g g¨r¨yorum. Bildi˘im tek ¸ey.” g s c g ou u ¨ Universiteli gen¸. ruhuc s g mun ne oldu˘unu. her¸ey ve g o us ¨ s kendisi uzerine kafa yoran ve kendisini di˘er ¸eylerden daha iyi ¨ g s tanımayan o b¨l¨m¨n ne oldu˘unu bilmiyorum. hatta kendi s¨ylediklerimi d¨¸unen. gen¸ ¸¨yle yazıyordu: o˘ s s c so ˙ “Insanın d¨nyada olu¸unun amacı nedir?” “Para kazanmak i¸in”. ka¸amıyaca˘ım bu ¨l¨m¨n ta kendisi. “¨nl¨ olu s c u u mak i¸in” ve “ba¸kalarına yardım etmek i¸in” gibi yanıtları bir yana c s c attıktan sonra ¸oyle devam ediyordu: “Do˘rusunu s¨ylemek gerekirse. yakında olmem gerekti˘i. ya¸amımın ne oldu˘unu. ou u g Evrenin beni ku¸atan bu korkun¸ bo¸luklarını g¨r¨yor ve nes c s ou den ba¸ka bir yere de˘il de tam buraya yerle¸tirildi˘imi ya da bana s g s g ya¸am olarak verilmi¸ kısa zaman aralı˘ının bana neden koskaca s s g sonsuzlu˘un. benden ¨nceki ve beni izleyecek olan sonsuzlu˘un g o g ba¸ka bir noktasında de˘il de bu noktasında e¸lik etti˘ini bilmeks g s g sizin kendimi bu sınırsız enginli˘in bu k¨¸esine ba˘lanmı¸ bug os g s luyorum.

kendimize ya¸amımızı nasıl bi¸ s ¸imlendirmemiz gerekti˘ini sormamızın ger¸ekten de c g c ¸ok mantıklı onemi oldu˘unu hepimiz hissetmekteyiz. Cift ayrı dinden evlili˘in sorunlarının c s s ¸ g 17 . bir toplumu olu¸turan bireylerin isteklerinin yes rine getirilmesiyle de ili¸kili olacaktır. O˘renci tek ¸ocuktu u s s c ve ba˘nazca olmasa da Musevi olarak yeti¸tirilmi¸ti. Genel olarak do˘anın ama¸ ya da ang c lamını sorguladı˘ınızda ise ku¸kusuz bu daha da beg s lirginle¸ecektir. u u s s Su da var ki.Einstein yanıtında bu boynu b¨k¨k yardım ¸a˘rısına hi¸ de bo¸ bir avuntu u u c g c s sunmuyordu. Bir davranı¸ın anlam ve amacından s¨z s o ederken aslında ¸u soruyu kastederiz: Bu davranı¸ ya da s s sonu¸larıyla ne t¨r bir iste˘i ger¸ekle¸tirmemiz ya da c u g c s hangi istenmeyen sonu¸lardan ka¸ınılması gerekmektec c dir? Elbette ki bireyin ait oldu˘u bir toplulu˘un bakı¸ g g s a¸ısından bir davranı¸ın amacını a¸ık¸a belirtebiliriz. Mektubu aldıktan birka¸ g¨n sonra. Cunk¨ bu durumda istekleri olaylarla s ¸¨ u ili¸kili birinin varlı˘ını d¨¸unmek mantıksız de˘ilse de s g us ¨ g t¨m¨yle ki¸iye kalmı¸ gibidir. Kanımca soru b¨yle soruldu˘unda uygun bir yanıt o g bulunamaz. c ¨ g Kanımca bunun yanıtı ¸¨yle: Elden geldi˘ince herkeso g sin istek ve gereksinimlerini kar¸ılamak ve insanlaras rası ili¸kilerde uyum ve g¨zelli˘e ula¸mak. s Bir b¨t¨n olarak toplumun ya da bireyin ama¸ veya uu c hedefinin ne oldu˘unu sordu˘umuzda soru anlamını g g yitirmektedir. c s c c Bu durumda bir davranı¸ın amacı. 3 Aralık 1950’de Princec u ton’dan ¸oyle yanıtlıyordu: s¨ Bireyin ve t¨m olarak insanlı˘ın ya¸amının anu g s lamına y¨nelik arayı¸ınızdaki ciddilikten cok etkileno s ¸ dim. en azından dolaylı s olarak. s s ˙ (Orijinali Ingilizce) 28 Ekim 1951’de uzmanlık e˘itimi g¨ren bir psikoloji o˘rencisi cok g¨zel g o ¨g ¸ u ¨g form¨le edilmi¸ bir mektupla Einstein’a akıl danı¸ıyordu. Bir-bu¸uk yıl once g s s c ¨ gen¸ bir Baptist kıza a¸ık olmu¸tu. Bu b¨y¨k s u g s u u ¨l¸ude bilin¸li d¨¸unme ve kendini e˘itme gerektiro c¨ c us ¨ g mektedir. aydın Grekler ve bilge c s Do˘ulular bu ¸ok ¨nemli alanda bizim okul ve universig c o ¨ telerimizde ula¸tı˘ımızdan ¸ok daha y¨ksek bir noktaya s g c u ula¸mı¸lardır. Hi¸ ku¸ku yok ki.

ancak ¨g s g yine de yanıtın ki¸isel t¨rden bir bilgi ya da ifade i¸erece˘ini umuyordu. o g o˘renci ki¸isel bir yanıt bekleyemeyece˘inin elbette ki bilincindeydi. kıza duydu˘u sevgiyle ebeveyninden kopmama iste˘i arasında boc g g calıyordu. Kararınızı c yalnızca bunu g¨z¨n¨nde bulundurarak vermelisiniz. ba¸kalarının ¸alı¸malarını ger¸ekten anladı˘ını o u s c s c g ve bundan mutluluk duydu˘unu g¨rmektir. Einstein keno us s g s o c¨ u u g disine kısa bir not g¨nderemez miydi? Einstein kendisini tanımadı˘ından. Zamanım ¸ok s u c kısıtlı oldu˘undan kısa bir notla yetinmem gerekiyor. Ben de g o nazik satırlarınıza te¸ekk¨r ediyorum.ve ba¸kalarının d¨¸uncesizce s¨zlerinin yaratabilece˘i kırgınlıkların t¨m¨yle s us ¨ o g u u bilincinde olarak arkada¸ ve tanıdıklarıyla toplumsal ili¸kilerini s¨rd¨rm¨¸ s s u u us ve sevgilerinin sorunların ustesinden gelebilece˘ini farketmi¸ti. Mektupta insan yeni bir birlikte ya¸ama t¨r¨n¨ g¨ze aldı˘ında s uu u o g e¸in ebeveynden once geldi˘i kanısında haklı olup. olmadı˘ını soruyordu. ki¸ili˘i—kendisini a¸ırı ¨l¸ude b¨y¨ledi˘ini yazıyordu. Gen¸ adamın ebeveyni kızdan g g s c ho¸lanmakla birlikte bu ayrı dinden evlilikle ilgili kaygılarını dile getirmi¸ti. Ancak ger¸e˘in derinine indik¸e g g c g c 18 . s A¸ık¸a s¨ylemeliyim ki. g s g¨r¨¸leri. s s Gen¸. ebeveynlerin cocuklarının c c o ¸ kendi ya¸amlarını y¨nlendirmede alacakları belirleyici s o kararları etkilemelerini onaylamıyorum. co¸ku dolu bir mektupta aklı erdi˘i g¨nden beri kendiss g u ine derin bir hayranlık duydu˘unu ve Einstein’la ilgili her¸eyin—kuramları. s u c g 9 Aralık 1952’de Einstein ona ¸u yanıtı yazıyordu: s Ya¸amı boyunca ger¸e˘in k¨¸uc¨k bir b¨l¨m¨n¨ kavs c g uc ¨ u ou u u ramak yolunda ¸aba harcamı¸ biri i¸in en g¨zel c s c u ¨d¨l. o o u ¨ 8 Aralık 1952’de Brown Universitesinden 20 ya¸ındaki bir felsefe o˘rencisi s ¨g Einstein’a uzun. g Ger¸e˘in ampirik bir temele dayanılmaksızın kavrac g namıyaca˘ı do˘rudur. s ¨ g g Einstein mektubun arkasına yalnızca Einstein ar¸ivinde kalmı¸ olan bir yanıt s s karalamı¸tı. Gen¸ kız ¨ g s c aile ya¸amına tutarlı bir zemin sa˘lamak amacıyla kendili˘inden Musevs g g ili˘i kabul etmeye hazır oldu˘unu belirtmi¸ti. B¨yle soruno ları herkes kendi ba¸ına c¨zmelidir. s ¸o Ancak ebeveyninizin kabullenemeyece˘i bir karar veg recekseniz kendinize ¸unu sormalısınız: ruhsal a¸ıdan s c kendi i¸ dengemi yitirmeksizin ebeveynimin isteklerine c kar¸ı davranabilecek kadar ba˘ımsız mıyım? E˘er buns g g dan emin de˘ilseniz ataca˘ınız adımın gen¸ kızın yag g c rarı a¸ısından da salık verilmesi olanaksız.

ve kuramlarımız geli¸ip daha kapsamlı duruma geldik¸e s c bu kuramları ortaya koymak i¸in ampirik bilgiye duyuc lan gereksinim de azalacaktır. yo˘un isteklerinin ancak insana. ˙ Insanların hayvanlar aleminden sayıldı˘ını ¨grendiklerinde ¸o˘u g o˘ c g o˘rencisinin bunu yadırgaması. hayg vana. Einstein s da ricasını yerine getirdi: Gen¸ insan. Einstein’ın s¨zleri yazıda s u uu o s o ¸¨yle ozetlenmi¸ti: so ¨ s Bir kuram olu¸turmak i¸in kaydedilmi¸ olguları s c s ¨ylece biraraya getirmek asla yeterli de˘ildir. I¸te o zaman d¨nya g c u senin olacak ve t¨m yapıp ettiklerin mutluluk getireceku tir. Caputh’daki kom¸ulardan c ou u s birinin kızı Einstein’dan anı defterine bir yazı yazmasını rica etmi¸ti. c s o s Einsteinların Berlin yakınlarındaki Caputh’da ¸ok sevdikleri bir yazlıkları c vardı. s Konferansa gelemeyen bir mektup sahibi ertesi g¨n gazetedeki bu konuyla ilu gili haberi okumu¸ ve k¨p¨r¨ Einstein’a g¨ndermi¸. her acı ses c nin acın olursa ger¸ekle¸ebilece˘ini de biliyor musun? c s g G¨zlerini. ˙ (Orijinali Ingilizce) Einstein 4 Ekim 1931’de Berlin Planetarium’unda bir konferans vermi¸ti. Bunun uzerine ¸ocuklara b¨y¨k insanlara mektup yazarak ¸ s ¨ c u u bu konudaki d¨¸uncelerini sormalarını onermi¸ ve 26 Kasım 1952’de bu us ¨ ¨ s 19 . Her zao g man i¸in buna insan zekasının olayların ¨z¨ne inec o u bilen yaratıcılı˘ının katılması gerekir. Ohio’daki bir be¸inci sınıf o˘retmeninin dik¨g s ¨g katini cekmi¸ti. Fizik¸i olguları g c ¨nemseyen salt g¨r¨ng¨c¨ g¨zlemle yetinmeyip. y¨re˘ini ve ellerini a¸ ve atalarının tarihten o u g c ˙s hırsla so˘urdukları zehirden ka¸ın. varolu¸ o o u u u o s bi¸imini ara¸tıran kurgusal y¨nteme ula¸malıdır. bitkiye ve yıldızlara sevgi ve anlayı¸ g¨stermeyi s o ba¸arırsan ve her sevin¸ senin sevincin. biliyor musun ki t¨m ataların da senin gibiyc u ken kaygı ve nefretin tutsa˘ı oldular? g Ayrıca. g¨zellik ve ¨zg¨rl¨k dolu bir ya¸am i¸in c u o u u s c yanıp tutu¸an ilk gencin sen olmadı˘ını biliyor musun? s g Ey gen¸. Daha sonra buraya Nasyonal Sosyalistler tarafından el konulacaktı ve daha 1932’de gelecek hi¸ de parlak g¨r¨nm¨yordu.

Belki bug¨n de hˆlˆ oradadır. s yakla¸ık aynı niteliklere sahip ebeveynlerden gelirler. Buna g¨re solucana. ya¸lılar saygı g¨rmekc s s o ten ho¸lanır—ben de ¨yle. kendi ba¸ına hareket eder ve zamanını dolduru u s duklarında ¨l¨rler. diye de˘il. Einss ¨g tein’ın bu jesti. ou o g o g maymuna hayvan diyoruz. Einstein c o s 17 Ocak 1953’de yanıt verdi: Sevgili ¸ocuklar. k¨pe˘e. bu konuyu bu yakla¸ımla g¨zden ge¸irelim ve kendis o c mizi hayvan olarak de˘erlendirmemizin do˘al olup olg g madı˘ına kendimiz karar verelim. diye sormalıyız. c “Hayvan nedir”. o ˙ (Orijinali Ingilizce) Einstein’ın mektubu ¸er¸eveleterek “Sixth Form Society”nin bulu¸ma yeri c c s olan okul k¨t¨phanesine asıldı. g ˙ 25 Subat 1952’de Ingiltere’deki bir kolejin “Sixth Form Society” (Altıncı ¸ Sınıf Derne˘i) temsilcileri co¸ku i¸inde Einstein’a kendisini oybirli˘iyle g s c g grup ba¸kanlı˘ına se¸tiklerini yazıyorlardı. uu u aa New York City’deki bir pazar okulunun altıncı sınıfından bir kız o˘renci ¨g o˘retmeninin de y¨reklendirmesiyle 19 Ocak 1936’da Einstein’a yazarak bi¨g u lim adamlarının dua edip etmediklerini ve ediyorlarsa nedenini sormu¸tu. “ne t¨r varlıklara hayg u van diyoruz”. bazı ¨zellik¸ o leri olan ¸eylere hayvan diyoruz. tavu˘a.mektuplardan se¸tiklerini Princeton’daki Einstein’a g¨ndermi¸ti. ediminin b¨y¨kl¨˘une duydukları saygının bir g¨stergesi u u ug ¨ o olarak de˘erlendirebilece˘ine inanıyorlardı. Ya biz insanlar? Gelin. Bunlar besin alırlar. 17 Mart 1952’de Einstein ¸¨yle g g so yanıtlıyordu. Simdi. s Einstein mektubu 24 Ocak 1936’da yanıtladı: 20 . ustelik y¨netmelikler gruu u uu ¨ o bun bir ba¸kanı olmasına zaten izin vermiyordu. Yine de sizlere atanmamın s o benim onayım alınmaksızın yapılmı¸ oldu˘u ger¸e˘i s g c g kar¸ısında biraz (ancak pek de fazla de˘il) ¸a¸ırdı˘ımı s g s s g s¨ylemem gerek. Eski bir ¨˘retmen olarak grubunuzun ba¸kanlı˘ına og s g atanmaktan b¨y¨k sevin¸ ve onur duydum. Elbette ki. s b¨y¨r. Ancak o˘renciler. bu g¨rev berabes g c o rinde herhangi bir y¨k¨ml¨l¨k getirmiyordu. Ya¸lı u u c s bir ¸ingene olmama kar¸ın.

I¸ ¸ s s temelinde t¨m olayların. d¨nyanın d¨zenlc g s c u u ili˘inde. Bu durumda da bilimle u˘ra¸mak kendine g s ¨zg¨. ¨yle ki g o sonu¸ta kesin nihai yasaların var oldu˘u kanısı da c g yine bir t¨r inanca dayanmaktadır. g Ancak bu yasalarla ilgili ger¸ek bilgilerimizin hen¨z c u yarım yamalak oldu˘u da kabul edilmelidir. ¸unk¨ hangi ko¸ulların s g c c¨ u s yazılmasına neden oldu˘u kaydedilmemi¸tir. kar¸ısında k¨cuc¨k g¨c¨m¨zle boynumuzu g s u¸¨ u u u u b¨kmek zorunda kaldı˘ımız. ancak yine de yakla¸ık 2000 yıldır o s ˙ kendini insanlara kabul ettiremedi. c Bu mektubun Heisenberg’in belirsizlik kuramını ortaya koyu¸undan s ve kuantum mekani˘inin katı belirlenimcili˘i reddeden olasılıcıkla yorumg g lanı¸ından on yıl sonra yazıldı˘ını belirtmek gerek. ancak ¨zde safdil insanın dindarlı˘ından ¸ok o u o g c farklı bir din duygusuna yol a¸maktadır. s g ˙ Iyi ki Einstein tarafından 20 Aralık 1935’de Princeton’dan g¨nderilen o a¸a˘ıdaki mektup bir a¸ıklama gerektirmemektedir. Bu bayramla do˘umunu o u u ¨ u g kutladı˘ınız ki¸inin ¨˘retisini de anımsayın! Bu ¨˘reti g s og og ¨ylesine yalın ki. insanınkinden kat kat u g ust¨n bir zekanın kendini g¨sterdi˘i inancıyla doldur¨ u o g maktadır. Insanlar arasındaki bo¸ m¨cadelelerden de˘il. dostlarınızın mutluluk ve ses u g vin¸lerinden mutluluk duymayı ¨˘renin! E˘er i¸inizde c og g c 21 . bu arada insanların davu ranı¸larının da do˘a yasaları tarafından belirlendi˘i s g g d¨¸uncesi yatar.Sorunu elimden geldi˘ince yalın bi¸imde yanıtlag c ˙ste yanıtım: Bilimsel ara¸tırmanın maya calı¸tım. c Ancak ote yandan da bilim kendisiyle ciddi ¨ bi¸imde u˘ra¸an herkesin i¸ini. Mektup s¨zl¨ bir sorunun yanıtı g s o u olabilir: Sevgili ¸ocuklar! c Bayramı kutlamak uzere siz ¸ocukların Noel ¨ c ı¸ıklarının parıltısında biraraya geli¸inizi keyifle s s g¨z¨m¨n on¨ne getiriyorum. Bu nedenle bir ara¸tırmacı olayların us ¨ s bir duadan—yani do˘a¨st¨ bir varlı˘a belirtilen bir g u u g istekten—etkilenebilece˘ine inanmaya pek de yatkın g de˘ildir. Yine de bu inan¸ u c b¨y¨k ¨l¸ude bilimlerin bug¨ne kadarki ba¸arılarıyla geu u o c¨ u s rek¸elendirilebilmektedir.

bu do˘al duyguya yer verirseniz bu ya¸amın her g s t¨rl¨ y¨k¨ size hafif ya da en azından ¸ekilir gelecek ve u u u u c siz de rahat ve korkusuzca yolunuzu bularak her yana ne¸e sa¸acaksınız. s c Bir ¸ocu˘un annesi tarafından iletilen s¨zl¨ sorusuna Einstein 19 Haziran c g o u 1951’de ¸u yanıtı yazıyordu: s D¨nya bir milyar yıldan biraz daha fazla bir s¨redir u u vardır. Sonunun ne olaca˘ı sorusuna gelince. ¨nerim: g o Bekleyelim ve g¨relim! o Einstein mektuba bir de dipnot eklemi¸tir: s Koleksiyonun i¸in birka¸ pul koyuyorum. c c ˙ (Orijinali Ingilizce) 22 .

Bu ba˘lamda 17 Ocak 1927’de Berlin’deki Einsg tein’a yazarak kendisini psikanalize alıp alamıyaca˘ını sordu. anc o o g cak mektubun uzerinde Einstein’ın elyazısıyla a¸a˘ıdaki yanıt tasla˘ı bulun¨ s g g maktadır: Analizden ge¸memi¸ olmanın karanlı˘ında kalmayı c s g ye˘ledi˘imden istedi˘inize olumlu yanıt veremedi˘im g g g g i¸in uzg¨n¨m. c ¨ u u Einstein ba¸larda Freud’un ¸alı¸malarına pek de olumlu bakmıyordu. Einstein’da merak uyandıran bir s s s s¨z. oysa kendi c s g s g ¸alı¸malarının ruhbiliminden anlasın anlamasın herkesin yargılamasına katc s lanmak zorunda oldu˘u yanıtını verdi. c Freud buna a¸ıklama olarak. Einstein’ın ellinci do˘um g¨n¨nde Freud gs g u u da di˘er pek ¸ok ki¸i gibi bir kutlama yazısı g¨ndermi¸ti. g 20 Ocak 1921’de ca˘da¸ sanat konulu bir Alman dergisinin yayımcısı Ber¸ g s lin’deki Einstein’a her ca˘ın sanatsal geli¸meleriyle bilimsel ur¨nleri arasında ¸ g s ¨ u 23 .Kendisini politikacı Adler okulundan bir psikoterapist olarak tanıtan Dresden’deki bir h¨k¨met g¨revlisi onemli ki¸ilerin psikanalizine dayanan bir kiu u o ¨ s tap yazmayı tasarlıyordu. Neden benim ¸anslı olu¸um uzerinde durus s ¨ yorsunuz? Pek cok insanın. hatta insanlı˘ın. ci˘erini ¸ g g okumu¸ olan sizin benimkini okumaya hi¸ fırsatınız ols c madı ki: En derin saygılarım ve i¸ten dileklerimle. ans c s cak sonradan tutumunu de˘i¸tirdi. Kutlamasında Einsg c s o s tein’a “Ey ¸anslı ki¸i” diye hitap etmi¸ti. fizi˘i ¸ok iyi bilmeyen hi¸ kimsec g c c nin Einstein’ın ¸alı¸malarını de˘erlendirmeye kalkı¸amıyaca˘ı. Einstein 22 Martta Berlin’den ¸u yanıtı yazdı: o s Saygıde˘er ustat: g ¨ Beni unutmadı˘ınız i¸in size y¨rekten te¸ekk¨r edg c u s u iyorum. g Einstein’ın yanıtı ger¸ekten g¨nderip g¨ndermedi˘i bilinmemektedir.

kendini ki¸isel olanın s ust¨nde. ¨ c Einstein 27 Ocak 1921’de yanıt verdi: Belirtti˘iniz konuda de˘il basılmaya de˘er. s o u yaptı˘ımız bilimdir.Y. Einstein’dan da dergiss g g inde yayınlanmak uzere bu konuda birka¸ paragraf yazmasını rica ediyordu. sorgulayarak. Almanya’dan ka¸maya ¸alı¸tı. deneyimlerimiz arasında sistematik d¨¸un yoluyla ba˘lantı kurmak i¸in iki farklı us ¨ g c t¨r giri¸imdir. Dergide yayınlanan “¨zdeyi¸ niteli˘indeki yazı” ¸oyleydi: o s g s¨ Sanat ve bilim ya¸amındaki ortak yanlar s D¨nyanın ki¸isel umutlara. Sınırda durduruldu˘unda da c c s g ya¸amına son verdi. bizlerin ona ¨zg¨r varlıklar s g o u olarak hayranlıkla. ¨zg¨n g g g o u bir¸eyler bile s¨yleyebilece˘im iddiasında buluns o g maksızın. N.’da yazmı¸tır. yalnızca aynı s g ¸eyi algılamakta iki farklı tutumdur. salt size iyi niyetimi kanıtlamak amacıyla ekte ¨zdeyi¸ niteli˘indeki yazıyı g¨nderiyorum.sıkı bir ili¸kinin bulundu˘una inandı˘ını yazıyordu. s Einstein a¸a˘ıdaki iki ¨zdeyi¸i 1937’de Huntington. i¸te orada sanat ve bilim ˆlemine girmi¸ olus a s ruz. bakarak yakla¸tı˘ımız s g yerde. ancak sezgisel olarak anlamlı g¨r¨len s o u ili¸kiler bulunan yollardan aktarılırsa. Ikisinin ortak yanı. dileklere ve isteklere u s sahne olu¸unun sona erdi˘i. ¨ u o s s Bir ekleme: Nasyonal Sosyalistler iktidara geldi˘inde derginin Yahudi olg mayan yayıncısı. Ya¸anan ve g¨r¨len mantık diliyle yansıtılırsa. Benzer bi¸imde s c fizik ve ruhbilimi da yalnızca. isteklerin ¨tesindeki ¸eylere adayı¸tır. yaptı˘ımız sas g ˙ nattır. s g o s s B¨y¨k olasılıkla yukardaki yazıdan etkilenmemi¸ olmalarına kar¸ın yine de u u s s onunla ili¸kilidirler: s Beden ve ruh iki farklı ¸ey de˘il. u s 24 . M¨reko s g o u kebim bu kadar kalın olmasaydı sevimli mektubunuzda dile getirdi˘iniz iste˘i daha zengin bir kompozisyonla g g yerine getirebilirdim. aralarında bilin¸li d¨¸unceyle g c us ¨ ula¸ılamayan.

tanınmı¸ bir evrimcinin herhalde onunkine kar¸ıt olan o s s g¨r¨¸un¨ kar¸ıla¸tıran bir mektup almı¸tı. o g Buradaki yanlı¸ anlama Almanca bir metnin s k¨t¨ ¸evrilmesinden. ¨zellikle de “mystical” (misou c o tik) s¨zc¨˘un¨n kullanılmasından kaynaklanmaktadır. evrende zekanın onemi konusundaki ¨ s¨zlerinden biriyle. ger¸ek dinsel bir duygudur. hele g c u antropomorfizm y¨n¨nde yorumlanabilecek hi¸bir ¸ey. c 25 . o ug¨ u Do˘aya asla bir niyet ya da ama¸ y¨klemedim. Einstein’ın konu¸malarında s s sıklıkla belirtti˘i d¨¸unceleri aynen yansıttı˘ından ger¸ek oldu˘u kabul edig us ¨ g c g lebilir. dindar bir mektup yazmı¸tı. s g ˙ (Orijinali Ingilizce) Einstein 1954 ya da 1955’de.Politika anar¸iyle despotluk arasında s¨rekli yeniles u nen yanılsamalarla canlandırılan bir gidi¸ geli¸tir. s s A¸a˘ıdaki ¨zdeyi¸. ˙ Milliyet¸ilik bir cocukluk hastalı˘ıdır. kesinc u u g likle insana ili¸kin bir konu olarak de˘erlendiriyorum. Insan ırkının c ¸ g kızamı˘ı. Bu. o u c s Do˘ada g¨rd¨˘um. g 17 Temmuz 1953’de Baptist din g¨revlisi olarak atanmı¸ bir kadın Einso s ˙ tein’a sıcak. duyarlı. s g g Yanıtın g¨nderilip g¨nderilmedi˘i bilinmemektedir. bunu mektuplarından birinde kullanan G¨ney Ameris g o s u kalı bir yazar tarafından Einstein’a maledilmi¸tir. bizlerin ancak ¸ok yetersiz bi¸imde g o ug ¨ c c kavrayabildi˘i ve aklı ba¸ında bir insanın i¸ini “Humg s c ility” (al¸akg¨n¨ll¨l¨k) duygusuyla doldurması gereken c o u uu g¨rkemli bir yapılanmadır. A¸a˘ıdaki yanıt tasla˘ının g¨ndeo us ¨ u s s s s g g o rilip g¨nderilmedi˘i bilinmemektedir. Kadın bir¸ok yerde Incil’den s c alıntılar yaparak Einstein’a ol¨ms¨z ruhuyla bunun yaratıcısı arasındaki ¨u u ili¸ki uzerinde d¨¸un¨p d¨¸unmedi˘ini ve ¨l¨mden sonra Tanrı’yla sonsuz s ¨ us ¨ u us ¨ g ou bir ya¸amın kesinli˘ini hissedip etmedi˘ini soruyordu. mistisizmle hi¸bir ilgisi o c olmayan. ancak mektup Einso o g tein ar¸ivinde bulunmaktadır ve uzerinde Einstein’ın elyazısıyla a¸a˘ıdaki s ¨ s g c¨mle yazılıdır: u Bireyin ¨l¨ms¨zl¨˘une inanmıyorum ve ahlakı. o u u ug ¨ ardında hi¸bir insan¨st¨ otoritenin bulunmadı˘ı.

t¨m anlatım s c u ¸o˘unlukla sansasyonel olmaktadır ki bu da aklı ba¸ında c g s amat¨rlere itici gelmektedir. s Amerikan McGraw-Hill yayınevinin bir ¸ubesinin temsilcisi “American s Library Association”ın yıllık konferasında a¸ı¸ konu¸masını yapacaktır. c c s u u g Cıkardı˘ı sonu¸ ¸udur: “Ben ¸ok mankafayım ve bu ¸ g c s c i¸ten vazge¸meliyim. Onerim: Bu t¨r hi¸bir kitap zeki ve u c ele¸tirebilen bir amat¨r tarafından anla¸ılıp de˘erlens o s g dirildi˘i saptanmadan yayımlanmamalıdır. Einstein’ın “Pos g c s pular Science Monthly” dergisine 28 Ocak 1952’de g¨nderdi˘i Ingilizce o g ˙ bir mektubun ba¸ını burada aktarmak yerinde olacak: Mektup bu dergs ide yayınlanmı¸tır. s o s g Uzun s¨redir bilimin herkesin anlayaca˘ı bi¸ime indirgenmesi konusunda ¸ok u g c c amansız g¨r¨¸leri olan Einstein hemen a¸a˘ıdaki mektubu yazar: o us s g Bana g¨re durum ¸¨yledir: Amat¨rler tarafından o so o anla¸ılma davasındaki bilim uzerine co˘u kitap. okuyucunun ifadesine g¨re Einstein’ın “evrenin s o 26 . g Anla¸ıldı˘ı kadarıyla bu mektup hi¸ yayınlanmamı¸tır. Gerek kitap¸ıların c gerekse yayıncıların halka y¨nelik bilimsel kitaplara ilginin azalmasından o kaygılandıklarını yazmaktadır. (“hu¸u i¸inde”.” Buna ek olarak. Yayıncı.Einstein Berlin’deyken 1921 Subat’ında Viyanalı bir kadından. ruhun ve ¸ bununla ¨l¨mden sonra bireysel. s s u c c ˙ ste yanıttan bir b¨l¨m: I¸ ou Ca˘ımızdaki kendini ¨zellikle teosofi ve ispiritizma ¸ g o denen ¸eylerin t¨remesiyle g¨steren mistik akım bana s u o g¨re yalnızca bir zayıflık ve ¸a¸kınlık belirtisidir. nec s c relere gelmi¸iz!) E˘er zeki bir amat¨r¨n eline bu t¨r s g o u u birka¸ kitap ge¸mi¸se t¨m¨yle yılgınlı˘a kapılmaktadır. Mektup bu t¨r daha pek ¸ok soru i¸eriyordu. o S¨z¨n kısası: Su¸ okuyucularda de˘il. okus ¨ ¸ g yucuya temel ama¸ ve y¨ntemleri a¸ıklamak yerine c o c onu etkilemeyi ama¸lamaktadır. yazar ve o u c g ¨ yayımcılardadır. Einstein’a bu ilgi azalmasının nedenlerini neye ba˘ladı˘ını sormakta ve benzer mektupların di˘er unl¨ bilim adamg g g ¨ u larına ve ba¸vuru kitabı yazarlarına da g¨nderilmi¸ oldu˘unu belirtmektedir. 1 cs s Nisan 1948’de bir mektupla Einstein’dan yardım ister. ki¸isel bir geli¸imin olup olmadı˘ı sorusuyla ou s s g yakarı¸ dolu bir mektup almı¸tı. bedensiz ¨ s s g o bir ruh kavramı bana bo¸ ve anlamsız geliyor. o s s Ruhsal ya¸antılarımız duyumsal izlenimlerin yenis den uretim ve bile¸imlerinden olu¸tu˘una g¨re.

Resmi dinin ¸e¸itli y¨nlerinden. ¸imdi ise makine kontrol¨r¨ olarak iyi bir mesle˘i. Bu daha ¸ok bu c c konuları halkın anlayaca˘ı bi¸ime sokanlardan ve ¨zelg c o likle de her¸eyi olabildi˘ince sansasyonel bir havada s g aktaran gazetecilerden kaynaklanmaktadır. Einstein bu iste˘i yalın. Sonra Einstein’ın dinle ilgili g g o u g¨r¨¸leri konusundaki bir yazıdan alıntılar yapıyor ve yazının do˘rulu˘uyla o us g g ilgili ku¸kularını dile getiriyordu. cok c g s ¸ etkilenmi¸ bir okuyucudan bir mektup almı¸tır. abartısız g s¨zlerle yerine getirdi. on ya¸ında s s s s ¸alı¸maya ba¸layı¸ını ve onyedisinde bir ak¸am okuluna gidi¸ini ayrıntılarıyla c s s s s s anlatıyordu. Simdi Einstein’dan okuyucus s ¸ nun sorusunu yanıtlamasını rica etmektedir. Bu c s u ulkede aydınlar arasında moda olan t¨m bo¸ s¨zlerin ¨ u s o canlı bir deposu gibisiniz. 10 Temmuz 1952’de Princeton’dan ¸u yanıtı yazdı: c s s 7 Temmuz tarihli mektubunuza ¸ok te¸ekk¨rler. kim oldu˘umu bilmek istersiniz”. u g Mektubunu “sanırım. Bazan da sabrı t¨keniyordu. Ateist oldu˘unu belirtiyor ve ger¸ek c s g c e˘itimin kitap okumaya dayandı˘ını s¨yl¨yordu. Ancak mektubun ba¸ında a¸a˘ıdaki g¨r¨¸leri belirto s s g o us meden de edemedi: Konunun yabancısı olan ki¸ilerin ¸alı¸malarımın s c s ¨nemine ili¸kin b¨ylesine abartılmı¸ d¨¸uncelere o s o s us ¨ kapılmalarında benim su¸um yok. kendi i¸i s ou g s ve adına kayıtlı birka¸ patenti varmı¸. orne˘in pek s c s o ¨ g ¸ok dilde Tanrı’ya dua eden milyonlarca insandan a¸a˘ılayarak s¨z ediyor ve c s g o Tanrı’nın bunların t¨m g¨nahlarını dakikası dakikasına izleyebilmek i¸in ¸ok u u c c 27 . Einstein s g us ¨ u g ¨ u ister istemez b¨y¨k bilimsel ¨nem ta¸ıyan d¨¸uncelere sahip olduklarına inau u o s us ¨ ˙s nan ki¸ilerden pek ¸ok mektup alıyordu. diye s¨rd¨r¨yor g u uu ˙ ve dokuz ya¸ındayken Italya’dan Birle¸ik Devletler’e geli¸ini. Diktat¨r olsaydım t¨m bu o u u˘ursuz zevzeklikleri yasaklardım.sırlarını a¸ıklayacak” dedi˘i ara¸tırmaları konusunda bilgi almak isteyen. g ˙ (Orijinali Ingilizce) 22 Mart 1954’de kendi ¸abasıyla bir yerlere gelmi¸ biri Princeton’daki c s ˙ Einstein’a elle yazılmı¸ uzun bir mektup—Ingilizce olarak dopdolu d¨rt s o sayfa—g¨ndermi¸ti. Sırada birbirleriyle ili¸kili oldu˘unu d¨¸und¨˘um¨z iki yazı var. I¸te s c u b¨yle bir durum: Einstein 7 Temmuz 1952’de New York City’de bir sao nat¸ıdan mektup almı¸tı. Bu ki¸i Einstein gibi d¨¸uncelerini a¸ık¸a s¨yleme y¨reko s s us ¨ c c o u lili˘ini g¨sterebilen ¸ok az ki¸i bulundu˘undan yakınmakta ve kendi kendine g o c s g en iyisi d¨nyayı yeniden hayvanlara bırakmak de˘il mi? diye sormaktaydı.

Ney. Mektuu u o g ˙ bunu Italya ve Birle¸ik Devletler’in toplumsal ve siyasal sistemlerini ele alan. Kanımca toplumumuzla ilgili c g¨r¨¸leriniz olduk¸a mantıklı. cebinde ya da elinde bir g dolmakalem. u 28 . bu arada da sekiz ya¸ındaki s ¸ s Elisabeth Ney’i ¸a˘ırmayı unutmu¸tu. Bu nedenle onu iyi y¨reklili˘inizi ve iyi niyetinizi takdirle geri g¨ndeu g o riyorum. ancak sizu u inki kadar ilgin¸ enderdir. Dindar dec c nebilecek bir yanım varsa. Kızın ¸akadan anladı˘ını bilen Einsc g s s g tein 30 Eyl¨l 1920’de ona a¸a˘ıdaki kartla ¸oyle takılıyordu: u s g s¨ Sevgili Bn. Elsa’dan ¨˘rendi˘ime g¨re. Ancak ¸arpık bacakları ve benleri yok. o Einstein amcandan y¨rek dolusu selamlar. yani c ¸ok ¸irin biri. Bu y¨zden neye benzedi˘imi sana c s u g anlatayım: Solgun bir y¨z. co˘u ¸irkin adam gibi ellerinde kıllar da c s ¸ g c yok. Adam s ayrıca Einstein’ın hayır i¸lerinde kullanması i¸in bir de ¸ek g¨nderiyordu. g o ˙ (Orijinali Ingilizce) Einstein 1920 Eyl¨l¨nde bir konferans vermek uzere Stuttgart’a gitmi¸ti. o us c Dinsel inan¸larım konusunda okuduklarınız elbette c ki yalan. s burada ayrıntılarına girilemiyecek uzun bir tartı¸mayla bitiriyordu. s c c o 24 Mart 1954’de Einstein ¸u yanıtı verdi: s Y¨zlerce ve y¨zlerce mektup almaktayım. uzun sa¸lar ve k¨¸uk ¸apta u c uc ¨ c bir g¨bek. Bic reysel bir tanrıya inanmam ve bunu hi¸bir zaman c yadsımadım. tersine a¸ık¸a dile getirdim. bu da bilmimizin [bilimimizin] ortaya koyabildi˘i kadarıyla d¨nyanın yapısına g u duydu˘um sonsuz hayranlıktır. Yani yine de beni g¨rememen yazık oldu. sistemli bi¸imde yinelenen bir yalan. ancak ne yazık ki bunların cocuklarını. Buna ek olarak kaba saba bir y¨r¨y¨¸ ve e˘er o u u us g purosu varsa a˘zında bir puro. G¨nderdi˘iniz parayı g o g uygun bir alıcıya aktarmam olanaksız.b¨y¨k sayıda din g¨revlisine sahip olması gerekti˘ini belirtiyordu. Einstein amcayı g¨remeog g o o mek keyfini ka¸ırmı¸. buna ula¸mak i¸in ya¸am boyu ¸aba harcamanın g s c s c sonucu oldu˘unu da g¨sterdi. uu ¨ s Burada kaldıkları sırada karısı Elsa t¨m kuzen ve kuzinlerini bir gezintiye dau vet etmi¸. Mektubunuz bana bilgeli˘in okul e˘itiminin g g de˘il.

orne˘in kayak yapabs c c ¨ u ¨ g ilece˘i bir tatil ya da para ¨nerildi˘inde. g o 11 Temmuz 1947’de Idaho’dan bir ¸ift¸i Einstein’a o˘luna Albert adını c c g verdi˘ini yazıyordu. Gelen epeyce b¨y¨k bir ¸uvaldır. ¸ekingenim olduk¸a. g s g ¨g g c c Ancak bunun. g g s Einstein imzalı foto˘rafı hemen g¨nderir. O˘lu Einstein’ın mektubunu g ¸er¸eveletmi¸ ve odasına. ederdim hayırdua! g Hem sizden haber aldı˘ım. hem de o˘lunuzun fizg g ikle u˘ra¸mak istedi˘ini o˘rendi˘im i¸in sevin¸liyim. u u c 29 . ¸ o c c E˘er rahip olsaydım. yata˘ının uzerine asmı¸tır.12 Ni¸an 1950’de uzak bir akrabası Einstein’a Paris’den o˘lunun hen¨z s g u fizik ve kimya e˘itimine ba¸ladı˘ını ve ailenin en unl¨ uyesinden birka¸ satır g s g ¨ u¨ c almanın onu onurlandıraca˘ını yazmı¸tı. Akrabasına g¨re. Kendisine se¸mesi i¸in bir od¨l. acaba Einstein b¨y¨y¨nce o˘lunu ozendirmek i¸in g u u u g ¨ c “tılsım olarak” saklıyabilece˘i birka¸ s¨zc¨k yazamaz mıydı. s g Yıllar ge¸er ve akrabası bu arada olup bitenleri anlatmak uzere 1 c ¨ Mart 1954’de bir kez daha Einstein’a yazar. cunk¨ o˘lu bitirme sınavını sınıf o u u s ¸¨ u g birincisi olarak vermi¸. Insanın g g g¨nl¨k ge¸iminin Tanrı’nın ola˘an¨st¨ l¨tfuna ba˘lı olu u c g u u u g ması iyi bir ¸ey de˘il. o˘ul cekingenlikle unl¨ yol g¨stericisi g o g g ¸ ¨ u o ve idealinin imzalı bir foto˘rafına sahip olup olamıyaca˘ını sormu¸. insanlara ya da nesnel konulara dug yulan sevgi ve ba˘lılıktan alır. Sanırım en iyisi. g G¨˘s¨ kabarmı¸ baba yanıtına k¨¸uk Albert’inin bir foto˘rafını da ekler og u s uc ¨ g ve Einstein’a saygısını g¨stermek uzere bir ¸uval Idaho patatesi g¨nderece˘ini o ¨ c o g yazar. e˘er insan y¨zeysel sonu¸larla yetg u c inmek istemiyorsa zorlu bir i¸ oldu˘unu belirtmes g den edemiyece˘im. 30 Temmuz g c o u 1947’de Einstein ¸u yanıtı verdi: s Ger¸ekten de˘erli her¸ey kayna˘ını hırs ya da g¨rev c g s g o duygusundan de˘il. g s Einstein mektuba 18 Mayıs 1950’de yanıt verdi ve s¨ze minik bir ¸iirle o s ba¸ladı: s Simdi durum b¨yleyken. i¸teki ¨zlemle g c o ˙ mesle˘i olabildi˘ince birbirinden ayırmak. Einsc c s g ¨ s o tein’ın s¨zleri sanki b¨y¨ etkisi yapmı¸.

ayrıca nedensellik c u u g o ve olasıcılık kuramları konusundaki aydınlatıcı a¸ıklamalarını unutmadı˘ını c g yazmaktadır. salt g sebze. Krali¸e Elisabeth Alc u u s c manya’daki Einstein’a yazdı˘ı 30 Temmuz 1932 tarihli bir mektuba kendi g ¸ekti˘i foto˘raflarını eklemi¸tir ve kendisiyle sohbet etmekten ve parkta gezc g g s inti yapmaktan ¸ok b¨y¨k zevk aldı˘ından s¨z etmektedir. Insan olarak ancak olc u u makta olan kar¸ısında d¨¸unsel yetersizli˘imizi kavs us ¨ g rayabilecek kadar akla sahibiz.. o kadar. Sonra u hepsi gittiler ve ben tek ba¸ıma Kral ve Krali¸eyle s c yeme˘e kaldım. Sonra bir ˙ Ingiliz m¨zisyen hanım geldi ve birka¸ saat b¨y¨k keu c u u yifle d¨rtl¨ ya da u¸l¨ olarak m¨zik yaptık (yanımızda o u ¨c u u m¨zikten anlayan bir saraylı hanım da vardı). s g Bel¸ika Kral ailesiyle dostluk s¨rd¨ ve derinle¸ti. Bu haddini bili¸ hers kese yansıtılabilseydi insanların d¨nyası daha g¨zel bir u u g¨r¨n¨m kazanabilirdi. Dostlu˘un t¨r¨ Einss o s g uu tein’ın 1931’de Br¨ksel’den e¸i Elsa’ya yazdı˘ı ve saraya bir ziyaretini anu s g lattı˘ı bir mektuptan alınmı¸ a¸a˘ıdaki b¨l¨mlerde canlı bi¸imde ortaya g s s g ou c ¸ıkmaktadır: c . burada insanı duygulandıran bir i¸tenlikle c kar¸ılandım. Ispanaklı yumurta ve patates. Once bir saat sohbet ettik. (Kalmam ¨nceden planlanmamı¸tı).. Bu iki insancık ¸ok az bulunur bir saflık s c ¨ ve iyilikteler. 19 Eyl¨l 1932’de Einstein mektuba yanıt verir: u Size fizikte kar¸ıla¸tı˘ımız sırlardan s¨z etmek bes s g o ˙ nim i¸in b¨y¨k mutluluktu. Oradan ¸ok ¸ok ho¸landım ve o s c c s bu duygunun kar¸ılıklı oldu˘undan eminim. servis yapacak kimse olmaksızın. bu dostluk kısmen Br¨ksel’deki bir dizi bilimsel s u nitelikte tarihsel toplantıya.Einstein’la Bel¸ika Kralı Albert ve Krali¸e Elisabeth arasında dikkate de˘er c c g bir dostluk kurulmu¸tur. kısmen m¨zi˘e duydukları ortak sevgiye ve u g her¸eyden ¨nce de kar¸ılıklı saygıya dayanmaktaydı. o u u 30 .

Einstein’ın mal varlı˘ına s g el koymu¸lar ve kendisini her yerde yasadı¸ı ilan etmi¸lerdi. u s s Hi¸ olmazsa bir ta¸ kalsın sa˘ salim diye! c s g 1934 Oca˘ında artık s¨rekli Princeton’da kalan Einsteinlar Beyaz Sag u ray’da Ba¸kan Roosevelt ve e¸inin konu˘u olmu¸lardı. s u A¸arak da˘. 19 Subat 1933’de. notu): o u˘¨ g s ¸ Dalcık iletti selamı bana Kalması gereken a˘a¸tan orada. kimi kez de g yadırgıyarak kafa salladı˘ı bu kar¸ıtlıklar ve s¨prizg s u ˙ ler ulkesine geleli iki ay oldu. Krali¸e ¸iirinin s s s c s sonunda bunu anı¸tırmakta ve “Einstein” adıyla da oynamaktadır. o ˙ Insanın kimi kez hayran kaldı˘ı. c g u s ˙ Iki yıl sonra. yani bir-ta¸ olmaktadır. s Selam olarak bir dalcık g¨nderiyor. vadi ve deniz s g Ve diliyorum. Sizi ve sayın e¸inizi Br¨ksel’de o o u s u ge¸irdi˘imiz g¨zel saatlerin ho¸ anısıyla selamlarım. Sohbet sırasında s s g s 31 . g c Dosttan da. (Einstein s s¨zc¨gu ayrıldı˘ında Ein-Stein. D¨n bana birka¸ yıl ¨nce u c o ne¸eli ve sakin birka¸ g¨n ge¸irdi˘inizi s¨yledikleri kuys c u c g o tuda bir villayı g¨sterdiler. Santa Barbara’dan ¸ c yazıyordu: ˙ Iki g¨nd¨r r¨zgˆr. o c Te¸ekk¨rler diyorum binlerce kez. Insan t¨m sıkıntı ve ¨ u acılarıyla ya¸lı Avrupa’yı sevdi˘ini farkediyor ve yens g iden d¨nmeyi ¨zl¨yor. O c sıralarda Nasyonal Sosyalistler iktidara gelmi¸ler. T¨m ta¸lar sallanırken ¸imdilerde. Einstein Krali¸eye yine Santa Barbara’dan ¸ c k¨¸uk bir dal ve a¸a˘ıdaki d¨rtl¨gu g¨nderiyordu: uc ¨ s g o u˘¨ o Bir a˘a¸ manastır bah¸esinde duran g c c Dikilmi¸ti tarafınızdan. ¸¨ u Krali¸e bunu 15 Mart 1933’de Leaken’deki saraydan yanıtlıyordu. sıcak ve so˘uk nedir bilinmeyen u u u a g bu kaygısızlar beldesindeyim. Cev.9 Subat 1931’de Einstein Krali¸eye Kaliforniya’dan. o Cunk¨ orada kalması gerekiyor. onu koparan Ve b¨ylece beni ¸ok mutlu kılan.

g s c o s Gururlu g¨rkemin ba¸kentinde o s Yazgının belirlendi˘i yerde g Sava¸ıyor ne¸eyle onurlu bir adam s s C¨z¨m getirebilecek olan. c ˙ Ilkbahar g¨ne¸i bu yıl ilk kez bug¨n kendini g¨sterdi u s u o ve beni bilimsel calı¸maların bizim gibileri soktu˘u ¸ s g 32 . Barg jansky hem Binstein’la hem de Bel¸ika Kraliyet ailesiyle dosttular. ¸o u Konu¸urken d¨n gece s u Andık sizi i¸tenlikle c Bildirmem gerekiyordu bunu Bu y¨zden g¨nderiyorum bu selamı. Ruhsal a¸ıdan Ust¨ s c t¨m¨yle donmu¸ kalmı¸tı. Einstein’ın mektubunun tarihi 20 Marttır. ancak 1936 olması hemen hemen kesindir. Tarih 25 Ocak 1934’d¨r ve s ¨ u s g u dizeler Beyaz Saray’a ait ka˘ıda yazılmı¸ olarak Krali¸eye g¨nderilmi¸tir. Einstein Krali¸enin bunu ogrenmesini istedi c u u c ¨˘ ve Ba¸kana ovg¨ olarak a¸a˘ıdaki dizeleri yazdı.Krali¸e b¨y¨k sevgiyle anıldı. Mr. A¸a˘ıdaki mektubun yazılması Barjanskyların giri¸imiyle s g s olmu¸tur. ve Mrs. Atlantik’teki minik Le u o u Coq-sur mer’e sı˘ınmaları t¨m¨yle rastlantı de˘ildi. Mektup “Barjanskylar”a kısaca de˘inmektedir. Kral Albert ve Krali¸e Elisabeth Einstein’ın g¨venli˘i konusunda cok c u g ¸ kaygılıydılar. Kendisini toparlayıp kuartetle m¨zik yapmayı ya u u s s u da heykelleri uzerinde ¸alı¸mayı bile ba¸aramıyordu. yeni Krali¸e Astrid otuz ya¸ında bir araba kazasında ya¸amını yitirmi¸ti. Barjansky. Mr. s Sayın Krali¸e. c s s s ¨ uste gelen bu iki darbe Elisabeth’i derinden sarsmı¸tı. u o Einstein’ların 1933’de. Olaylar ¸oyle geli¸mi¸ti: 1934 ilkbaharında Kral Albert da˘cılık yas s¨ s s g parken kaza ge¸irerek olm¨¸t¨. Ortalıkta Nasyonal Sosyalistlerin Einstein’ın yakalanması i¸in c od¨l koydukları dedikoduları dola¸ıyordu ve Kral Albert de iki muhafız ¨ u s kıtasının gece g¨nd¨z onu korumasını emretmi¸ti. Cunk¨ Le Coq Bel¸ika’ya g u u g ¸¨ u c aitti. Nasyonal sosyalistlerin iktidara ge¸i¸inden kısa cs s¨re sonra Pasadena’dan Avrupa’ya d¨nd¨klerinde. g o Yıl yazılmamı¸tır. u u s Einstein’ın Princeton’dan g¨nderilmi¸ ve Krali¸eye y¨nelik a¸a˘ıdaki meko s c o s g tubunun tarihi biraz daha sonraya aittir ve dostlu˘un di˘er y¨n¨n¨ g¨sterg g o u u o mektedir. Einstein’a bunları yazarak mektup yazmasının Krali¸eye c yardımcı olabilece˘inden s¨z etti. ertesi yılın sonbaharında ise Elisabeth’in gelc ¨ us u ini. heykeltra¸ olan e¸i ise Krali¸eye c c c s s c ders veriyordu. bu da yakınlarını deh¸ete ¨ c s s s d¨¸ur¨yordu. Barc jansky Krali¸enin kuartetinde ¸ello ¸alıyordu. us ¨ u Mrs.

ya¸amın size ne kadar a˘ır s g geldi˘ini ve ¸ekti˘iniz dayanılmaz acının sizi ne b¨y¨k g c g u u yılgınlı˘a d¨¸urd¨˘un¨ yazdı. Bu kitap en iyi bi¸imde dost Barjanskylar gibi. Ancak sonu¸ta yine de en iyisi ¨l¨ms¨z ¸eyler c ou u s i¸in ¸aba harcamak. Ama yine de ilkyaz g¨ne¸i o c u s eskisi gibi ya¸amı tazeliyor ve bizler bundan mutluluk s duyabilir.tekd¨ze d¨¸ durumundan uyandırdı. bu ya¸amın geli¸mesine katkıda bulunabiliriz s s ve Mozart hˆlˆ hep oldu˘u ve olaca˘ı gibi g¨zel ve aa g g u duygu doludur. u Bayan Barjansky bana. s g Burada do˘anın ya¸am yolunda sırtına y¨kledi˘i a˘ır g s u g g tutku y¨k¨nden kurtulması hi¸ de kolay olmamı¸ u u c s biri sonunda yakasını sıyırmaktadır. Ve bu ¨l¨ms¨z ¸eyler ya¸lı insanlara korku ou u s s ve umut arasında gidip gelen gen¸ insanlardan daha c yakındır. ¸ok katı ve karamsar g¨r¨nmelerine kar¸ın c o u s insan do˘asını ve a¸ırı insanca nitelikleri nesg s nelle¸tirmeleriyle garip bir rahatlama sa˘lamaktadırlar. s o u u Hi¸ La Rochefoucauld’nun ¨zdeyi¸lerini okuduc o s nuz mu. Princeton’da bazı bakımlardan Laeken’deki ¸irin saray bah¸esine benzeyen bir yazgı adasında (Schs c icksalsinsel) ya¸ama ¸ansına sahibim. u us renkli ya¸antıyla. Yine de yazgının elinin ve insanın t¨m u g¨z¨ d¨nm¨¸l¨˘un¨n ula¸amıyaca˘ı ¨l¨ms¨z bir¸eyler o u o u s ug ¨ u s g ou u s vardır. c Burada. ¸unk¨ insanlı˘ı yeniden erin¸ ve c c c¨ u g c 33 . Herkes sava¸ır ve acı ¸ekerken c s s c b¨ylesine erin¸ i¸inde ya¸amaktan neredeyse utan¸ duo c c s c yuyorum. bu arada da Br¨ksel’de ya¸anmı¸ s u s s g¨zel anlarla ilgili anılar canlandı. gemileri cok fırtınalar c ¸ atlatmı¸ ki¸ilerle birlikte okunur. g s s g Ya¸lı insanları canlandırıp diriltebilecek ¸ey. O zaman da eski. ne c c var ki bu karı¸ık g¨nlerde kaygı verici sezgilerle s u g¨lgelenmekte bu sevin¸. s s gen¸lerin etkinliklerinden duydukları sevin¸tir. g u s ¨ ug ¨ u Ancak yine de ba¸arılı verimli etkinlikler g¨sterdiks o ten sonra g¨c¨n¨n doru˘undayken bizden ayrılmı¸ ve u u u g s ya¸am g¨revlerini tam anlamıyla yerine getirme muts o lulu˘una eri¸mi¸ olanların ardından a˘lamamalıyız. Arada bu okyanus ols s masaydı ben de size katılmayı ¸ok isterdim. G¨zel ve ger¸ek olanı en arınmı¸ bi¸imiyle u c s c ya¸amak bizlere ¨zg¨d¨r. Bu k¨cuc¨k unis s u¸¨ u ¨ versite kentine insano˘lunun m¨cadelesinin patırtısı g u hemen hi¸ ula¸mıyor.

Baharın size de dingin bir sevin¸ getirmesini ve sizi c i¸ a¸ıcı etkinliklere ¨zendirmesini y¨rekten umarken c c o u sizi en iyi dileklerimle selamlıyorum. 34 .mutlulu˘a kavu¸turabilecek o bilince yalnızca bunlar g s kaynaklık edebilir.

Yardım ¨nerinize y¨rekten te¸ekk¨r o u s u ederim. Ama hakkımda vatana ihanet gerek¸esiyle c dava a¸ıldı˘ından herhalde Almanya’dan hemen hi¸bir c g c ¸ey kurtaramıyaca˘ım. de Sitter. o Einstein bir keresinde fener bek¸ili˘i gibi sakin ve tek ba¸ına yapılan bir c g s i¸in. u s ¨ ug ¨ u Aklıma ¸u Alman atas¨z¨ geldi: Herkes ¨l¸uy¨ kendi s o u o c¨ u ayakkabısına g¨re alır. ¸unk¨ normal bir g c¨ u insanın karar ve eylemlerinin sonu¸larını yeterince c kestiremiyece˘inden b¨ylesine b¨y¨k bir sorumlulu˘u g o u u g 35 . Peki ya ba¸kalarının b¨ylesine zor ko¸ullar altında ilerlig o s s o s yebilece˘ini varsaymasına ne demeli? Burada da aklınıza o Alman atas¨z¨ geg o u lebilir. d¨¸uncelere dalmı¸ bir bilim adamı ya da kuramsal fizik¸i i¸in ideal s us ¨ s c c oldu˘unu s¨ylemi¸ti. Einstein Le Coq’dayken kaleme alındı˘ı sonucu ¸ıkarılabilmektedir. Bir keresinde fizyolog (Jacques) s g L¨b konu¸ma arasında bana. 5 Nisan 1933’de Einstein ¸u yanıtı o s s yazdı: B¨yle zamanlarda insan ger¸ek dostlarını tanıma o c fırsatı buluyor. I¸eri˘inden bunun 1933 s g s yazında. g c Bana Potsdam polisinin “gizlenmi¸ silahları” aras mak uzere yazlık evime baskın yaptı˘ını ¨˘rendi˘imde ¨ g og g neler d¨¸und¨˘um¨ soruyorsunuz. Ancak ger¸e˘i s¨ylemek gerekirse durumum c g o yalnızca ailemi de˘il. A¸a˘ıdaki iki yazının Nasyonal Sosyalistlerin iktidara ge¸ti˘i o karanlık s g c g g¨nlerde her birinin kendi tarzında Einstein’a moral verdi˘inden ku¸ku u g s yoktur. ba¸kalarını da ge¸indirebilecek g s c kadar iyi.˙c g A¸a˘ıdaki yazı hakkında pek bir¸ey bilinmemektedir. Hollandalı g¨kbilimci W. aslında t¨m siyasal lio s u derlerin patolog olması gerekti˘ini. Einstein’ın Almanya’daki mal o varlı˘ına el kondu˘unu ¨grendi˘inde kendi ve arkada¸ları adına Einstein’a g g o˘ g s yazarak ona parasal destek ¨nermi¸ti.

Ancak iki hocası o gere˘inden ¸ok g¨k bilimdi bulundu˘unu ve zaten kendisinin de bu alanda g c o g ba¸arılı olabilecek kadar iyi olmadı˘ını s¨ylemi¸ti. Uzun s¨redir astg s u ronomiyle ilgilenmekteydi ve g¨kbilimci olmak istiyordu. Gen¸ kız matematikte pek s g o s c de parlak olmadı˘ını kabul ediyor ve Einstein’a astronomiye mi devam etmesi g 36 . Orne˘in bu ki¸i kendi s s ¨ g s anlayı¸ına g¨re d¨nyanın hareketsiz g¨r¨necek kadar hızlı hareket etti˘ini s o u ou g yazıyordu.ta¸ıyamıyaca˘ını s¨ylemi¸ti. 24 Mart 1951’de Kaliforniya’dan bir universite o˘rencisi Prince¨ ¨g ton’daki Einstein’a oradaki k¨¸uk g¨zlemevinin a¸ılı¸ını yaptı˘ını anımsayıp uc ¨ o c s g anımsamadı˘ını soruyor ve kendisine akıl danı¸ıyordu. Ancak Einstein mektug s bun uzerine a¸a˘ıdaki s¨zleri not etmi¸tir: ¨ s g o s A¸ık olmak hi¸ de insanın yaptı˘ı en aptalca ¸ey s c g s de˘ildir—ancak yer¸ekimi bundan sorumlu tutulamaz. Eski bir ¨˘rencinin sizlere s¨yliyeg og o bilece˘i kısaca ¸udur: Y¨ksek ¨˘renimi asla bir g¨rev g s u og o olarak g¨rmeyin. fizik konusundaki bilgileri i¸in pek de g c kapsamlı denemiyecek bir ki¸iden bir mektup almı¸tı. Almanya’yı bir daha d¨nmemek uzere terketmesinden o ¨ sonra. New Jersey. Bilindi˘i kadarıyla mektup yanıtlanmamı¸tır. Ardından da yoksa insan—ar ba¸larının os g s uzerinde dururken mi a¸ık oluyor ve ba¸ka ¸ılgınlıklar yapıyorlar diye soru¨ s s c yordu. 1933 yılında. bazan d¨nyanın sa˘ k¨¸esinde. kendi mutlulu˘unuz a¸ısından ve geo g c lecekteki etkinliklerinizin ait olaca˘ı toplum yararına g d¨¸unsel alandaki ¨zg¨rle¸tirici g¨zelli˘i tanımak i¸in us ¨ o u s u g c imrenilecek bir fırsat sayın. Ayrıca ciddi ciddi yer¸ekimi nedeniyle insanın bazan ayakta bac zan da ba¸ust¨. g c Princeton’a geli¸inden kısa s¨re sonra Einstein’dan birinci s¨mestr s u o o˘rencilerinin dergisi ‘The Dink’ bir yazı rica eder. Princeton’daki Institute for Advanced Studies’de g¨reve o ˙ ba¸lamak uzere Birle¸ik Devletler’e gitmesinin hemen ¨ncesinde Ingiltere’ye s ¨ s o yaptı˘ı bir ziyaret sırasında Einstein. Bu biraz abartılmı¸ olsa da s g o s s g¨n¨m¨z Almanyası i¸in tam anlamıyla ge¸erlidir. bazan da kendi deyimiyle “sol s¨ u u g os k¨¸esinde” durdu˘unu yazıyordu. Gau u u c c rip olan yalnızca s¨zde aydın aristokrasisinin t¨m¨yle o u u etkisiz kalmasıdır. Yanıtı 1933 Aralı˘ında ¨g g yayınlanır: Siz gen¸ ve ne¸e dolu insanların arasında ya¸ıyacac s s ˘ıma seviniyorum.

Gen¸lik yıllarındaki parasal g¨¸l¨kler s c uc u bu dallara yo˘un ilgi duymasına kar¸ın bilim ve matematikte iyi bir temel g s e˘itim g¨rmesini engellemi¸ti. g g s c g Ki¸i ancak o zaman bu y¨zden kimseye hesap vermeks u sizin bilimsel ¸alı¸madan mutluluk duyabilir. Einstein’a yardım isteyen uzun bir mektup yazmı¸tır. Yardım g¨rse de g¨rmese de ya¸amının sonuna kadar bu yolda gideo o s cekti. Ancak itig g c 37 . yani ¸imdi ger¸ek e˘ilimlerine ¨ uc ¨ s c s s c g g¨re davranabilecek durumdaydı. Birinden s¨rekli yeni d¨¸unceler beklendi˘inde ou u us ¨ g ki¸inin i¸inde bulundu˘u stresi bilmekteydi. Sık sık u g s bilime g¨n¨l vermi¸ ki¸ilerin ya da bilim adamlarının ge¸imlerini ayakkabıcılık o u s s c gibi g¨steri¸siz bir meslekten sa˘lamaları gerekti˘ini one s¨rerdi. Insan yapabg g u u u s ilece˘inden emin oldu˘u bir i¸ten ge¸imini sa˘lamalı. olduk¸a ayrıntılı bir mektupla yanıt c g c verdi: Mektubunuzu aldım ve fizik e˘itimi yapma konug sundaki yo˘un iste˘inizden ¸ok etkilendim. ancak ya¸amını s¨rd¨rebilecek hi¸bir geliri o s u u c yoktu. e˘er insan ge¸imini bu yolla sa˘lamak zog c g ˙ runda de˘ilse ola˘an¨st¨ g¨zel bir i¸tir. c s Bu o˘ud¨n ¨zellikle Einstein’ın hemen hi¸ tanımadı˘ı bir universite ¨g ¨ u o c g ¨ o˘rencisine y¨nelik olmasına kar¸ın Einstein bunu temel ve genelde uygu¨g o s lanabilir nitelikte g¨r¨yordu. b¨ylece o s g g ¨ u o yaratma etkinli˘inin verdi˘i mutlulu˘u bozan ve ki¸inin y¨zeysel sonu¸ları g g g s u c yayınlamasına yol a¸an yayın zorunlulu˘unun baskısından kurtulunabilirdi. Bir kez Berlin’e davet edildi˘inde s c g g kendisini s¨rekli yumurtlamak zorunda olan bir tavu˘a benzetmi¸ti. s Mektubu g¨nderen ki¸i. bu mektuba s s pul yapı¸tırmamasından da belliydi. A¸a˘ıdaki yazı bu konuyla ilgili di˘er bir a¸ıklamadır. Ailenin ko¸ulları onu e˘ilimlerine ters d¨¸en g o s s g us bir mesle˘e girmeye ve ya¸amını kazanmaya zorlamı¸tı. ancak k¨¸uk bir parasal destek ya¸amını kolayla¸tırabilirdi ve Einsuc ¨ s s tein’ın kendisine yardım edece˘ini umuyordu. Tek kuru¸u yoktu. c g Sonu¸ta Einstein’ın ¸ok de˘er verdi˘i b¨y¨k filozof Spinoza da ekme˘ini c c g g u u g mercek yontucusu olarak kazanmı¸tı ve kendisi de en ¨nemli ke¸iflerinden s o s birka¸ını yaptı˘ı Bern’deki patent b¨rosunda ¸alı¸tı˘ı d¨nemi sık sık ozlem c g u c s g o ¨ dolu bir zevkle anımsardı. Einstein’ın yanıtı s s o g ¸¨yleydi: so Bilim. 14 Temmuz 1953’de s g g c Delhi’den bir Hintli. Bereket versin. bu dallarda “korkun¸ zayıf” oldu˘unu itiraf etmekle o s c g birlikte ya¸amının geri kalanını salt matematik ve fizik ara¸tırmalarına adas s mak isteyen otuziki ya¸ında bekar biriydi. bir yıl g s s once k¨¸uk bir kavga sonucu i¸ten ¸ıkarılmı¸tı. 28 Temmuz 1953’de Einstein g ilgin¸ yanı yalnızca kibarlı˘ı olmayan.yoksa ba¸ka bir¸eye mi y¨nelmesi gerekti˘ini soruyordu.

Yoksa insan. B¨ylece kesinls c o ikle normal ve uyumlu bir ya¸am s¨rebilecek duruma s u gelirsiniz. s Einstein’ın elyazısıyla bir irdelemesi Kud¨s’teki Siyonizm ar¸ivinde buu s lunmu¸tur. Buna katılmak bana her zaman en az para ya da iktidar hırsı kadar berbat bir k¨lelik o gibi gelmi¸tir. ˙ (Orijinali Ingilizce) Einstein’ın akademik uretim baskısına duydu˘u antipati k¨rs¨ kapmak ¨ g u u i¸in verilen koltuk m¨cadelesini de kapsıyordu. 27 Mayıs 1927’de bilim c u ¨ d¨nyasında Planck’ın Berlin Universitesi’ndeki k¨rs¨s¨n¨ kimin devralaca˘ı u u uu u g tartı¸ılırken. genel kanıya g¨re t¨rde¸lerimize c g s g o u s yararlı olabilecek i¸lerle de. beklentileri s ne kadar al¸akg¨n¨ll¨ olursa olsun asalak durumuna c o u u d¨¸er.raf etmeliyim ki tutumunuzu kesinlikle onaylamıyorum. ustelik yalnızca kendimize doyum sa˘lamak i¸in ¨ g c se¸ti˘imiz i¸lerle de˘il. Tarihi 3 Ekim 1933’d¨r. Hepimiz ya¸amımızı t¨rde¸lerimizin ¸alı¸malarıyla s u s c s s¨rd¨rmekteyiz ve bunun bedelini de d¨r¨st¸e ¨demeu u u u c o liyiz. Einstein Hollanda’daki dostu Paul Ehrenfest’e ¸oyle yazıyordu: s s¨ Cok ¸uk¨r uzaktayım ve artık ust¨n zekalar ko¸usu¸ s¨ u ¨ u s na katılmama gerek yok. hem de esin perilerinin ozel l¨tufları ol¨ u maksızın. Ancak etkinli˘inizi ozg¨rce o u g ¨ u se¸ebilmek yeterince paranız olsa bile g¨z ¨n¨nde buc o o u lundurulması gereken ba¸ka bir y¨n¨ daha var. geri g c s kalan zamanı ise ara¸tırmayla ge¸irin. Bu ¨zellikle de i¸inde bulundu˘u kalkınma m¨caus o c g u delesi d¨neminde e˘itimli ki¸ilerin ¸alı¸malarına iki kat o g s c s gereksinim duyulan ulkeniz i¸in de ge¸erlidir. u Yalnızca bir ¸ıkar yol vardır: Zamanınızın ¸o˘unu c c g ¨˘retmen olarak ya da yetene˘inize uygun ba¸ka bir og g s alanda yapaca˘ınız uygulamalı ¸alı¸maya harcayın. bu durumda c s c c us ¨ u da ileri ya¸larınızda d¨¸ kırıklı˘ına u˘ramanız olasılı˘ı s us g g g hep y¨ksek kalacaktır. ¨ c c Bu konunun bir y¨n¨. o g¨n Londra’daki Albert Hall’da s u u Almanya’dan ka¸an bilim adamlarını desteklemek amacıyla ba¸ka se¸kin c s c 38 . Bilimle s o u u˘ra¸ırken ger¸ekten de˘erli bir¸eyler elde etme ¸ansı g s c g s s ¸ok yetenekli ki¸iler i¸in bile ¸ok d¨¸ukt¨r.

ancak Yahudi olmayı gs 39 . Bu nedenle us ¨ g ara¸tırma haklı olarak oteden beri aramızdaki yetenekls ¨ ilerin kutsal u˘ra¸ı olmu¸tur. yalnızca Yahudi vardır. Einstein 3 Nisan 1935’de mektubu yanıtladı: ¨ Ozde herkes insandır.” Mektup sahibi Einstein’dan yanlı¸ alıntı s yapıldı˘ı izlenimindeydi ve bu ba˘lamda “Musevi dininden ki¸ilerin” Alman. Ancak bu. E˘er bu tek onurlu g bakı¸ a¸ısıyla yetinmek m¨mk¨n olsaydı ¸ok mutlu s c u u c bir insan olurdum. Rus Yahudi yoktur. Yahudisi de Yahudi olmayanı da. Amerikalı Yahudi yoktur. Bug¨nk¨ uygulamada uyrukluk ve u u k¨lt¨r gelene˘ine g¨re yapılan ayrımların b¨ylesine u u g o o ¨nemli rol oynaması bana ¸ok uz¨c¨ geliyor. Buns s g u u s ˙ dan kısa s¨re sonra da Einstein Ingiltere’den bir daha Avrupa’ya d¨nmemek u o uzere Birle¸ik Devletler’e g¨¸ etmi¸ti.ki¸ilerin yanısıra Einstein’ın da konu¸tu˘u b¨y¨k bir toplantı yapılmı¸tı. Ancak o c ¨ u u bunu de˘i¸tirmek olanaksız oldu˘una g¨re ger¸e˘i kags g o c g bul etmekten ba¸ka ¸are yoktur. Bu g g zorlu g¨nlerde d¨¸unsel alana duydu˘umuz sevgiden ve u us ¨ g ara¸tırmalardan vazge¸meksizin pratik zorunluluklara s c uyum sa˘lamak i¸in elimizden geleni yapmalıyız. Amerikalısı da. g c Princeton’daki Einstein’a. o s ‘New York Herald Tribune’da Einstein’a ait oldu˘u belirtilen ¸u s¨zleri akg s o tarıyordu: “Alman Yahudi yoktur. dillerini ve siyasal uyrukluklarını de˘i¸tirmekte. Burada Nasyonal sosyalistler tarafından Yahudi bilim adamlarına i¸ten s el ¸ektirilmesine bir tepki g¨zlenmektedir: c o Yahudili˘in de˘eri ¨zellikle kendisinin ve her bir Yag g o hudi’nin d¨¸unsel ve ahlaki enginli˘indedir. ge¸iminizi d¨¸unsel c g o g c us¨ etkinlikten sa˘lamamız gerekti˘i anlamına gelmez. bunun cile dolu tarihi—tarih¸i g¨z¨yle g ¸ c o u bakıldı˘ında—Yahudi olmanın siyasal topluluklardan g olmaktan daha g¨¸l¨ etkiler yaptı˘ını g¨stermektedir. uc u g o ¨ Orne˘in Alman Yahudileri Almanya’dan s¨r¨ld¨kleg u u u rinde Alman olmayı bırakmakta. ne yazık ki pek g s s ¸o˘umuzda s¨z konusu oldu˘u gibi. 30 Mart 1935 tarihli bir mektup g¨nderen ki¸i. g g s Rus ve Amerikan ordularında sava¸tıklarını ve her birinin kendi devletlerinin s davasını savunduklarını vurguluyordu. Almanı da. s c Eski geleneksel bir topluluk olu¸turan Yahuds ili˘e gelince. Mesajın kime g¨nderildi˘i bilinmemek¨ s oc s o g tedir.

1923’de Ibrani Universitesinin kurulaca˘ı yer olan Scopus’u ziyas g ret etti˘inde “ikibin yıldır sizi bekleyen k¨rs¨den” konu¸ması rica edildi. Bunun neden b¨yle oldu˘u ku¸kusuz u u o g s zor bir sorudur. c c Bir¸ok Yahudi i¸in Einstein ola˘an¨st¨ simgesel onemi olan bir ki¸i c c g u u ¨ s ˙ ¨ olmu¸tu. ama universs ¨ itelerde konu¸mak i¸in de˘il (herhalde arada o da olas c g cak).s¨rd¨rmektedirler. Iki yıl sonra ise Blumenfeld Einstein’ı. Kurt Blumenfeld o kendisine bu konuyu a¸mı¸tı.. c g c c gs Yukarıdaki mektupta Siyonizme ayrıca de˘inilmemektedir. Kud¨s’de bir Yahudi universitesi kurulması i¸in. g u u s ˙ ¨ Paul Ehrenfest’e 12 Nisan 1926 tarihli bir mektupta Einstein Ibrani Universitesi ile ilgili ¸unları yazıyordu: s 40 . Atlantik’te yaptıkları s ortak gemi yolculu˘uyla ilgili olarak ¸unları anlatmı¸tı: “Einstein bana kug s s ramını her g¨n yeniden anlatıyordu ve vardı˘ımızda onun bu kuramı tamau g miyle kavramı¸ oldu˘undan kesinlikle emindim.” s g ˙s I¸te Einstein’ın 14 Mart 1921’de dostu Heinrich Zangger’e yazdı˘ı mekg tuptan bir b¨l¨m: ou Cumartesiye Amerika gezisi ba¸lıyor. Chaim c s ˙ ˙ Weizmann’ın Kud¨s’te bir Ibrani universitesi kurmak i¸in kaynak sa˘lamak u ¨ c g uzere Birle¸ik Devletler’e ortak bir gezi yapma davetini kabul etmeye ikna ed¨ s iyordu. k¨kl¨ geg o u leneklerde g¨rmekteyim: Yahudilerin belli devletlerin o yurtta¸ları olarak bunların sava¸larında canlarından ols s maları bu ger¸e˘i hi¸bir bi¸imde de˘i¸tiremez. u ¨ c Bu konuda bir¸eyler yapmayı ¸ok gerekli g¨r¨yorum. s c o u Ve a¸a˘ıda da dostu fizik¸i Paul Ehrenfest’e yazılmı¸ 18 Temmuz 1921 s g c s tarihli mektuptan bir b¨l¨m: ou Siyonizm ger¸ekten de Yahudi halkına yeniden c ya¸ama sevinci verebilecek yeni bir yahudi ideali s olu¸turmaktadır.. ancak g bu Einstein’ın yakla¸ımında onemli bir rol oynamaktaydı. D¨nya Siyonist hareketinin ba¸ı olan Weizmann da bilim adamıydı— u s ˙ sonradan Israil devletinin ilk devlet ba¸kanı olacaktı. ben ana nedeni ırkın ¨zelliklerinde o de˘il. Weizmann’ın davetini kabul etti˘im s g i¸in ¸ok mutluyum. kesinlikle dinsel alanla sınırlı kalmayan. 1919 yılı s ¨ ba¸larında—Genel Ba˘ıntılılık Kuramının 29 Mayıs’taki g¨ne¸ tutulmasıyla s g u s do˘rulanmasından ve b¨ylece de Einstein’ın d¨nya ¸apında un kazang o u c ¨ masından ¨nce—Siyonizm’in resmi savunuculardan biri.

13 Mart 1949’da Einso tein’ın yetmi¸inci do˘um g¨n¨n¨ kutlamak i¸in Tel Aviv’den a¸a˘ıdaki dizes g u u u c s g leri i¸eren bir mektup g¨nderdi: c o Tam olarak anlamasa da ki¸i s Ba˘ıntılılık ¨˘retisini g og Ve vermemi¸ olsa da zarar s Ona asla koordinatlar. Theodor Herzl—daha once ¨ katı¸ıksız bir kozmopolitken—Paris’deki Dreyfus davası s sırasında birden bire Batı ulkelerindeki Yahudilerin du¨ rumunun ne kadar g¨¸ oldu˘unu t¨m a¸ıklı˘ıyla farkeuc g u c g dince g¨revini kavradı. oyun yazarı ve Israil’e yerle¸mek uzere Nasyonal Sosyalc s ¨ ist Almanya’yı terkeden ¨nde gelen bir Siyonistti. Einstein ¨u u u o kendisine Siyonizmi a¸ılamı¸ olan yukarıda s¨z¨ ge¸en Kurt Blumenfeld’e s s o u c ¸¨yle yazıyordu: so Yahudilik ruhunu hissetmemde yardımcı oldu˘unuz g i¸in size bir kez daha te¸ekk¨r ediyorum. ol¨m¨nden bir aydan daha az bir s¨re ¨nce. Amerikalı c vs. Fransız. ancak sa˘ kalanlara yıkıma ¨zg¨venlerini yis g o u tirmeden onurla dayanacak y¨rek g¨c¨n¨ vermi¸tir. g¨n¨n birinde sizin ¸ocuklarınız da aynı u u c bahtsızlı˘a u˘rayabilir! g g Ve 1955 Mart’ında. d¨ped¨z Yahudi oldu˘umuz g c g u u g i¸in haksızlı˘a u˘ruyor ya da ¨ld¨r¨l¨yoruz. oldu˘umuz i¸in de˘il. Yahudi y¨re˘im sevin¸le ¸arpıyor. u u u u s Unutmayın ki. c c E˘er insan gen¸se yetmi¸inde hˆlˆ. Onun i¸in de ¸ıkar ortaya. Ve y¨reklilikle gerekli sonu¸ları o u c ¸ıkardı. yazar. u g c c Yahudi bir Siyonizm kar¸ıtına Einstein’ın yanıtı ¸oyledir (b¨y¨k olasılıkla s s¨ u u 1946 Oca˘ında): g Kanımca Siyonist hareketi “milliyet¸i” olarak c yargılamak haksızlıktır. Siyonc g g o u uu izm Alman Yahudilerini yok edilmekten pek koruyamamı¸tır. g c s aa 41 .Kanımca bu i¸ giderek ¸ok g¨rkemli bir duruma ges c o lecek. c s u Sam Gronemann pek ¸ok i¸i bir arada y¨r¨ten bir adamdı: Berlin’de c s uu ˙ hukuk¸u. “Musevi dininden” Alman.

¨ s Mektup sahibi bu iste˘e yanıt vermi¸ yakla¸ık iki d¨zine Nobel ¨d¨l¨ sag s s u o uu hibinin ismini sayıyor ve Einstein’ın da artık karar verece˘i umudunu dile g getiriyordu. ¨ Einstein hemen yanıt verdi: Ba¸kalarının kederlendi˘i ¸eylere s g s Yakla¸mayı biliyorsun espriyle s D¨¸und¨˘unden herhalde u s ¨ ug ¨ B¨yle yaratmı¸ bizi Tanrı diye. meleklerle ¸evrili bir baba fig¨r¨ olarak d¨¸unmeyi c uu us ¨ bıraktı˘ını g¨zlemi¸tir. oysa pek ¸ok i¸ten ki¸i b¨yle bir Tanrı’ya tapınmayı ve g o s c c s o dua etmeyi ye˘liyecektir. Bir yanıt ¨ s g s g¨nderip g¨nderilmedi˘i ise bilinmemektedir. o s Haksız yere kalkan ¨¸ almaya oc O. Durmak istemedim ben de geri Kutlamaktan bizi ve sizi. og Ve ba¸ınıza u¸u¸urken bug¨n s ¨s¨s¨ u Kutlayanlar akın akın. sıkıntıda da. iman edenler de Hepsi kendi hesabını yapsın diye. Bankacı ¸o˘u bilim adamı ve benzer ki¸inin g s c g s Tanrıyı sakallı. Einstein ar¸ivinde Colorada’dan bir bankacının Berlin’deki Einstein’a s ˙ yazdı˘ı 5 A˘ustos 1927 tarihli bir mektup bulunmaktadır. Einstein mektubun uzerine a¸a˘ıdaki yazıyı yazmı¸. kendisi yarattı zayıflıkları da Bizlerin yenik d¨¸t¨˘u savunmasızca u s ug ¨ Zaferlerde de. Yargılamak yerine katı bir ciddiyetle Ferahlık getiriyorsun ¸iirinle s ˙ Imansızlar da. Ku¸kusuz aittir o bize s ˙ Halkıyla Israil ulkesine. sevecen. o o g 42 .O zaman kanıtlanır ger¸ekten bununla c Bu ¨˘reti uygulamada. Tanrı’nın ne oldu˘u sorusu bir edebiyat ¸evresindeki g g c bir tartı¸ma sırasında ortaya ¸ıkmı¸ ve gruptan bazı ki¸iler se¸kin ki¸ilerden s c s s c s yayınlanmak uzere bu konuda yazmalarını rica etmeye karar vermi¸lerdir. Ilk s¨zlerden— g g o “Aylar once size ¸¨yle yazmı¸tım”—Einstein’ın daha onceki bir mektubu ¨ so s ¨ yanıtsız bıraktı˘ı anla¸ılmaktadır.

Ancak Einstein’ın Lanczos’a mektubunda inan¸lı g c bir akılcıya. bu kuramın s ¸ ¨ u g estetik bir ho¸nutsuzluktan do˘mu¸ olması ger¸e˘i a¸ık¸a ortaya koymaks g s c g c c tadır. g¨zellik olarak g¨rd¨˘u matematiksel yalınlı˘ı arayan birine u o ug ¨ g d¨n¨¸t¨gun¨ yazarken ne d¨¸und¨˘un¨ anlayabiliriz. diye sorarak de˘erlendiriyordu. kendini ger¸e˘in g c g g¨¸s¨z ve yetersiz aklımızla kavrayabildi˘imiz k¨¸uc¨k uc u g uc ¨ u b¨l¨m¨nde g¨steren ¸ok ust¨n zekaya duydu˘um derin ou u o c ¨ u g hayranlıktır. 1905’de c s c g s c s ortaya koydu˘u ozel ba˘ıntılılık kuramına g¨re d¨zg¨n hareket ba˘ıntılıydı. Bu ¸alı¸maya estetik a¸ıdan duydu˘u ho¸nutsuzluk yol a¸mı¸tı. Bu konuyla ili¸kisi a¸ısından ¸ok anlamladır: ou s c c K¨tlesel ¸ekim sorunu yakla¸ık Mach t¨r¨ ku¸kucu u c s u u s g¨rg¨c¨l¨kten yola ¸ıkarak beni inan¸lı bir akılcıya o u uu c c d¨n¨¸t¨rd¨. Ahlak cok ¨nemli bir konudur. D¨zg¨n hareket ba˘ıntılı oldu˘una g¨re t¨m hareketlerin de b¨yle s u u g g o u o olması gerekirdi. g¨zelli˘ine ve y¨celi˘ine inancı—dinsel inancı— g u g u g bilimindeki ba¸lıca esin kayna˘ıydı. Burada bunu kavramanın g g o u onu nasıl ¸ekimle ilgili deney¨st¨ g¨zellikteki denklemlere g¨t¨rd¨˘un¨n c u u u o u ug ¨ u ayrıntısına giremiyece˘iz. Ca˘da¸ bilim mekanik¸i nedenus ¨ ¸ g s c selli˘e bir ¨l¸uye kadar ku¸kuyla bakıyor olsa da bunu g o c¨ s yapamıyorum. yani ger¸e˘in g¨venilir tek kayna˘ını mao us u u c g u g tematiksel yalınlıkta g¨ren birine. O bilimsel kuramları kendi kendine e˘er s g g Tanrı olsaydım evreni b¨yle mi yaratırdım. Benim dindarlı˘ım. Ama bu Einstein’a g¨re de˘ildi. B¨ylesine bir apa¸ıklık kar¸ısında sıradan bir g c c o o c s adam omuz silker ve bu estetik kusuru kabullenmesi gerekti˘ine karar verg irdi. g ¨ g o u u g Einstein’a g¨re yalnızca ¨zel bir tip ba˘ıntılı hareketin bulunması ¸irkin o o g c bir¸eydi. o us u˘¨ u us ¨ u g ¨ u ˙ “Inan¸lı” s¨zc¨˘u bizi ¸a¸ırtmasın! Einstein daha Genel Ba˘ıntılılık Kuc o ug ¨ s s g ramı’nı geli¸tirmeden cok once evrendeki g¨zelli˘i arıyordu.Her bir yaratı˘ının davranı¸larını do˘rudan etkileg s g yen ya da yarattıklarını do˘rudan yargılayan ki¸isel bir g s tanrı d¨¸unemiyorum. o Einstein burada k¨tlesel ¸ekimden s¨z ederken on yıllık esin dolu u c o ¸alı¸masının ur¨n¨ olan (1905-1915) Genel Ba˘ıntılılık Kuramı’nı kastetmekc s ¨ u u g tedir. ancak bizim ¸ o i¸in. Evrenin yalınlı˘ına. o g 43 . Tanrı de˘il. Estetik bir zorunluluk hissederek g¨nl¨k o g u u deneyimi yeniden ele aldı ve ¸a¸kınlık ve sevin¸ i¸inde ger¸ekten de t¨m hares s c c c u ketlerin ba˘ıntılı olarak yorumlanabilece˘ini g¨rd¨. Oysa g¨ndelik deneyim d¨zg¨n olmayan hareketin mutlak u u u oldu˘unu a¸ık¸a g¨steriyordu. c g ˙s I¸te Einstein’ın Cornelius Lanczos’a yazdı˘ı 24 Ocak 1938 tarihli mektupg tan bir b¨l¨m.

Yepyeni bir esin gelmesi gec rekti˘inden eminim. fizi˘e yakla¸ımı benimkiyle aynı olan g g s tek ki¸isiniz. 14 Subat 1938’de: ¸ Elektri˘in bu temel sorunuyla 20 yıldan fazladır u˘g g ra¸ıp duruyorum ve iyiden iyiye umutsuzlu˘a kapıldım. bu da ger¸e˘in mantıksal a¸ıdan yalın s c g c ve bir¸eyler aracılı˘ıyla kavranabilece˘ine inan¸tır.. Ancak (bug¨nk¨ kuo c s u u antum kuramının kendisine yakı¸tırdı˘ı gibi) onun zar s g attı˘ına ve “telepatik” yollara ba¸vurdu˘una bir an bile g s g inanamam. olasıhk¸ı tahminlerle sınırlı kalı¸ı g s c s kar¸ısında duydu˘u ho¸nutsuzlu˘u dile getirmedeki esprili tarzını g¨rmektes g s g o yiz. s g g c Tanrı’nın elini g¨rmek ¸etin bir i¸. ayrıca istatisti˘e sı˘ınmanın yalg g g nızca i¸in ¨z¨ne inemeyen. Burada Einstein’ın kuantum kuramını de˘erlendirmede ve bu kuramın g gerekircili˘i reddedi¸i ve istatistiksel.. Bir t¨rl¨ kurs g u u tulamadı˘ı d¨¸ kırıklı˘ını Paul Ehrenfest’e yazdı˘ı 12 Temmuz 1924 tarihli g us g g bir mektupta ¸¨yle dile getiriyordu. g g 21 Mart 1942’de: Siz tanıdı˘ım.A¸a˘ıda Einstein’ın Princeton’dan Lanczos’a yazdı˘ı iki mektubun ¨zeti s g g o bulunmaktadır. Einstein’ın c yanıtı ¸oyledir: s¨ Ba˘ıntılılık kuramının temel d¨¸uncelerinin ding us ¨ sel alanla bilimsel anlayı¸ dı¸ında ba¸ka herhangi s s s bir bi¸imde ili¸kili olabilece˘i kanısında de˘ilim. Bu c s g g ili¸kiyi de nesnel d¨nyadaki derin ba˘ların mantıksal s u g 44 . Einstein kuantum kuramının geli¸tirilmesindeki onc¨lerden biri olmasına s ¨ u kar¸ın hep farklı bir yorum bulunması gerekti˘i kanısındaydı. ge¸ici bir ¸¨z¨m yolu olarak s o u c co u de˘erlendirilmesi gerekti˘i kanısındayım. s g ama vazge¸emiyorum da. so Pe¸lerinden ko¸tuk¸a bu kuantlar daha iyi saks s c lanıyorlar. “Dinsel a¸ıdan Ba˘ıntılılık Kuramı’nın Sezinlendirdikleri” konusunda bir c g konu¸ma yapan Sikago’dan bir haham 20 Aralık 1939’da konuyla ilgili bazı s ¸ sorular sormak i¸in Princeton’daki Einstein’a bir mektup yazar.

tersine yalnızca c u u uu bir varolu¸u i¸erir.a¸ıdan yalın d¨¸uncelerle kavranabilmesinde g¨rmektec us ¨ o yim. Insanlık y¨ksek ahlaki norm ve de˘erleri savuu g nanları nesnel ger¸e˘i ke¸fedenlerden ust¨n tutmakta c g s ¨ u ˙ ˙ yerden g¨˘e haklıdır. Preaching s g o us c u Mission (Vaaz misyonu) ile ilgisinin dı¸ında kaleme alını¸ına yol a¸an nes s c ˙ denler bilinmemektedir. s c Bu nedenle bizler ahlaki konuları salt insana ¨zg¨ bir o u sorun—ancak insan etkinli˘inin en ¨nemli sorunu— g o olarak g¨rmekteyiz. ¨ s s Ca˘ımız bilimsel anlayı¸ ve kazanılan bilgileri tek¸ g s nikte kullanma alanlarınındaki ola˘an¨st¨ ba¸arılarla g u u s karakterize olunur. c s A¸a˘ıdaki taslak Einstein’ın 1932/33 kı¸ında son kez kaldı˘ı Pasadena’dan s g s g Le Coq’a getirilen bir yı˘ın ka˘ıt arasında bulunuyordu. ancak bu yalnızca bir tahmindir. Bunda ne bir istek. Belki de bu Princeton’daki Ilahiyat Fak¨ltesi’nin bir u uyesinin ki¸isel ba¸vurusuna yanıttır. ne bir ama¸ ne de bir y¨k¨ml¨l¨k vardır. o Einstein’ın a¸a˘ıdaki g¨r¨¸ a¸ıklaması Eyl¨l 1937 tarihlidir. ancak kendimizi ornek alarak tanrısal c ¨ bir ki¸ilik—bizden istemlerde bulunan ve bireysel vas rolu¸umuzla ilgilenen bir ki¸ilik—yaratmaya g¨t¨rmes s ou yen derin bir saygı duygusudur. Ku¸kusuz bu durum ba˘ıntılılık kuramında ¨zells g o ikle yetkin boyutta s¨z konusudur. Ka˘ıtta ne bir tarih g g g ne de kaleme alını¸ nedenini g¨sterecek bir ¸ey vardır. buna kim sevinmez ki? Bu arada bilgi ve becerinin tek ba¸ına insanları onurlu ve s mutlu bir ya¸ama ula¸tıramayaca˘ını da unutmas s g ˙ malıyız. genelde dindarlık g diye tanımlanan duygudan biraz farklı t¨rdendir. o Derindeki ili¸kilerin mantıkla kavranabilirli˘i denes g yiminin uyandırdı˘ı dinsel duygu. Bu bir ki¸i ya da bir s o s s 45 . Insan soyunun onurunu. Bu u daha ¸ok. kendini nesnelerde g¨steren akıl kar¸ısında c o s ortaya ¸ıkan. Musa ve Isa og g gibi ki¸ilere bor¸lu oldu˘u ¸eyler bence ara¸tırıcı ve s c g s s yapıcı (konstruktiv) beyinlerin t¨m ba¸arılarından daha u s ˙ de˘erlidir. kendine g¨veng u ini ve varolu¸tan duydu˘u sevinci yitirmemesi i¸in bu s g c ust¨n ki¸ilerin arma˘anlarını korumalı ve canlı tut¨ u s g maya ¸alı¸malıyız. Insanlı˘ın Buda.

Einstein 7 Nisan 1931’de ¸u yanıtı verdi: g s Sizinle aynı fikirde de˘ilim. Bunun yerine her birine zamanında nasıl o u davrandı˘ınızı ve ¨˘utlerine ne kadar uydu˘unuzu g og ¨ g d¨¸un¨n. g o Biz insanlar genellikle bildik g¨r¨nen fiziksel ve ino u sanca bir ¸evrede bir g¨venlik ve kendimizi evimizde c u hissetme aldatmacası i¸inde ya¸arız. ama Nasyonal Sosyalistlerin b¨b¨rlenmeleo u rinin yol a¸tı˘ı bir ozdeyi¸ de olabilir. Bu. Kendi ya¸amımı her zag s man ilgin¸ ve ya¸anmaya de˘er bulmu¸umdur ve gec s g s nel olarak insanların ya¸amını ya¸anılası kılacak olas s nak ve umudun bulundu˘una kesinlikle inanmaktayım. Sizleri teselli etmeye kalkı¸amam. ancak kendg s imi sizlere acınızı derinden payla¸tı˘ımı. Ancak umulan c s ola˘an gidi¸ bozuldu˘unda.grubun mektubuna yanıt olabilir. benimle birs g likte sevecenli˘inize tanık olmu¸ herkesin de aynı dug s rumda oldu˘unu s¨ylemek zorunda hissediyorum. us ¨ u Einstein Berlin’de iken 25 Subat 1931’de ¸a˘ın teknolojik mucizelerinin ¸ c g yarattı˘ı co¸kunun cabucak s¨n¨¸unden s¨z eden ve bir¸ok insan i¸in ya¸amın g s ¸ o us¨ o c c s acı bir d¨¸ kırıklı˘ı oldu˘unu belirten ¸ok karamsar bir mektup almı¸tı. s c g Torunlarından ya da ¸ocuklarından birini yitirmi¸ olan bir doktor ¸ifte 26 Nic s c san 1945’de a¸a˘ıdaki ba¸sa˘lı˘ı mektubunu yazmı¸tır. c og g c ya¸lı insanların ba¸ına gelebilecek en a˘ır ¸ey ve daha s s g s binlerce insanın da aynı yazgıyla acı ¸ekmesi teselli c de˘il. a¸ık denizde be¸ para etmez g s g c s 46 . Elbette ki Einstein acının ya¸amın bir par¸ası oldu˘unun bilincindeydi. Mekus g g c s tup sahibi kendine insanlı˘ın hˆlˆ uremeyi s¨rd¨rmesinin anlamlı olup olg aa ¨ u u madı˘ını sormaktaydı. Her ne olursa olsun ba¸ka bir a¸ıklama c g ¨ s s c gerektirmeyen ve hepimize bir mesaj niteli˘i ta¸ıyabilecek bir¸eydir: g s s Y¨zyıllar i¸inde sizin bir katkınız olmaksızın u c topraklarınızda do˘mu¸ olan birka¸ ¨nemli ki¸iyle g s c o s ¨v¨nmeyin. Doktor bey Nasyonal s g s g g s Sosyalizm d¨neminde m¨ltecilere yardım ¨rg¨t¨nde etkinlik g¨stermi¸ti. o u o uu o s B¨ylesine ansızın ve beklenmedik bir anda ba¸ınıza o s gelen korkun¸ felaketi ¨˘rendi˘imde ¸ok sarsıldım. g Bence bunun i¸in gerekli t¨m nesnel ve ruhsal olanaklar c u vardır.

duvarda ¨ u Siyah bir kordonla asılı boyunlarda. 9 Eyl¨l 1933’de Einso u tein Le Coq’dan ¸u yanıtı yazıyordu: s Cok sayın bay: ¸ G¨n¨l alıcı ince davra¸ınızla beni ¸ok sevindirdiniz. o u s c ˙ Isim. Adam ve kadınca˘ızlar garip bi¸imde g c ˙ Istiyorlar birka¸ s¨zc¨k elyazısı ile. nereye s¨r¨klendiklerini ise bilmes u u yen kazazedelere benzedi˘imizi farkederiz. Mrs. a ¸ g g Bazan soruyorum t¨m bu mutluluk i¸inde u c Bir ayrılık anında kendime: 47 . k¨¸uk.. c s us g g ¨ Uzerinde y¨zd¨˘um¨z kalasların yakında yeniden u ug ¨ u kar¸ıla¸ması umuduyla sizleri y¨rekten selamlarım. s g Cornelia Wolf’a g¨nderdi˘i bir foto˘rafının altına yazılmı¸tır: o g g s Gitti˘im ve bulundu˘um her yerde g g Kar¸ıla¸ıyorum hep bir resminle. Fric buna ¸ok g¨zel hazırlanmı¸ bir bildiride “Einsteinia” adını s c u s verdi ve bildirinin bir kopyasını da Einstein’a g¨nderdi. s s u A¸a˘ıdaki c¨mle Einstein’ın 9 Temmuz 1952’de Cornelius Lanczos’a s g u g¨nderdi˘i bir mektupta bulunmaktadır: o g ˙ Insan bir manda s¨r¨s¨nde do˘mu¸ gibi ve vaktinu u u g s den ¨nce ayaklar altında ci˘nenmezse mutlu olmalı. o ¸g Botanik¸i A. s s Yazı masasının ust¨nde. yalnızca bitkici˘in de˘il benim de y¨ksek dorukg g u larda rahat bırakılmamam a¸ısından yerindedir. ¸i¸ek a¸an bir kakt¨s bitkisi uc ¨ c c c u bulmu¸tu..bir kalasın uzerinde durmaya ¸alı¸an ve nereden geldik¨ c s lerini unutmu¸ olan. V. c Sevimli jestinize te¸ekk¨rlerimi sunuyorum... s u A¸a˘ıdaki dizeler Einstein’ın elyazısıyla 1927’deki eski bir dostu. c o u Hepsinde de olmalı kargacık burgacık bir yazı Bu allˆme cocu˘un yazdı˘ı. Fric Cordilleralann en y¨ksek doru˘undaki ince atmosc u g ferde o zamana kadar tanınmayan. Ama insan g bunu bir kez ger¸ekten i¸ine sindirdikten sonra ya¸amak c c s ¸ok daha kolayla¸ır ve artık d¨¸ kırıklı˘ına u˘ramaz.

c c u u bir daha da sorgulama ve bagaj araması olmadı. Mrs. gemi yola ¸ıkmadan geri getirece˘i o g o u c g yanıtını verdi. g s s Wolf’un g¨nl¨ Einstein’ın resmini geride bırakmaya razı olmamı¸tı. Gemi Tr˙ inidad’a u˘radı˘ında Ingiliz bir g¨revli kendisini sorgulamaya (Alman pasag g o ˙ portu vardı) ve e¸yalarını aramaya ba¸ladı. 48 . Ve ger¸ekten de bunu ¸ok b¨y¨k bir nezaketle yerine getirdi. yolcuların yanlarında s s foto˘raf ya da mektup ta¸ımalarına izin vermediklerini bilmesine kar¸ın Mrs.Sen mi oynattın aklını Yoksa di˘er danalar mı? g ˙ Bu ithafla ilintili ilgin¸ bir oyk¨ vardır. Wolf resmi alıkoyup koymamanın t¨m¨yle onun elinde oldu˘unu u u g s¨yledi˘inde ise g¨revli onu ertesi g¨n. Ingilizlerin. Mrs. G¨revli o u s o foto˘rafı g¨r¨nce hemen sorgulamayı kesti ve ¸ok nazik bir bi¸imde ¸iiri kopya g ou c c s etmek ve arkada¸larına g¨stermek uzere resmi od¨n¸ alıp alamayaca˘ını s o ¨ ¨ u c g sordu. Wolf Ikinci D¨nya Sava¸ı c ¨ u u s sırasında gemiyle Havana’ya ve oradan da Kaliforniya’ya gidecekti.

daha ayrıntılı bir anket geldi ve bu kez yanıt da daha ayrıntılıydı. ancak Einstein’ın yalnızca 1939 s g s tarihini ta¸ıyan yanıtlarından sorular az cok kestirilebilmektedir. Aynı yıl daha ileri bir tarihte ba¸ka bir dergi Einstein’a di˘er bir besteciyle s g ilgili g¨r¨¸un¨ sordu˘unda Einstein 10 Kasım 1928’de ¸u yanıtı verdi: o us ¨ u g s Schubert’le ilgili yalnızca ¸unu s Calmalı. sevmeli ve—¸eneyi tutmalı! ¸ c s¨yleyebilirim: o Yakla¸ık on yıl sonra. Yayımcı bir s¨re beklemi¸ ve 24 Martta ikinci bir anket formu s s u s g¨ndermi¸tir. Beethoven’i olduk¸a az. Beethoven’e sevgiden cok hayranlık duyardı. (Mimari) 49 . I¸ b¨t¨nl¨˘un¨ duygusal olarak kavrayamadı˘ım g bir yapıtı asla sevemem. Anla¸ıldı˘ı kadarıyla sorular kaybolmu¸tur.Einstein keman ¸almaya tutku derecesinde d¨¸k¨nd¨ ve kemanını hep c us u u yanında ta¸ırdı. saygı duymalı ve—¸eneyi tutc c malı. u o c ama Schubert’i hayli severim. Bu durumda g c g da Einstein’ın ¨rne˘in haftalık bir Alman dergisinin 1928’de kendisine Bero g lin’e g¨nderdi˘i Johann Sebastian Bach’la ilgili bir anketi yanıtlamamasına o g ¸a¸mamalıdır. birka¸ eski Italyan ve Ingiliz besc teci m¨zikteki g¨zdelerimdir. Mozart. G¨zdeleri onsekizinci y¨zyıl bestecileriydi. Un¨ c s u larına duyulan yo˘un ve ¸o˘u kez de usandırıcı ilgi artıyordu. Bach ve Mos o u zart’ın m¨zi˘ini severdi. M¨zikte mantık o g o u aramam. daha u g ¸ ¨ uyle birlikte ya¸amının t¨m yange¸ bestecilerle ise pek ilgisi yoktu. Bu kez Einstein hemen aynı g¨n—o zamanlar posta daha o s u hızlıymı¸—a¸a˘ıdaki sert s¨zlerle yanıt vermi¸tir: s s g o s Bach’ın yapıtları hakkında s¨yleyeceklerim: Dinleo meli. kuramları bilu u ˙c u u ug¨ u mem. s ¸ ˙ ˙ (1) Bach. ¸almalı. sevmeli. yine ba¸ka birinden Einstein’ın m¨zik zevkiyle s s u ilgili. tersine t¨m¨yle bilgisizimdir. (2) Benim i¸in Bach’in mı yoksa Mozart’ın mı daha c ¨nemli oldu˘unu s¨ylemem olanaksız.

Beethoven ise bana a¸ırı u s s dramatik ve ki¸isel gelir. g o (6) Brahms’ın birka¸ Lied’ini ve oda m¨zi˘i c u g yapıtlarını. kompozisyon a¸ısından da ger¸ekten ¨nemli c c o buluyorum. Modern m¨zi˘e s o u g hi¸ ¨nem vermedi˘imi s¨yleyemem. ama belli bir y¨zeysellikte bulmu¸umdur. Ger¸ek sanat yaratıcı sanat¸ıdaki c c kar¸ı konulması olanaksız bir tutkuyla karakterizedir. g ancak dekadanlara ¨zg¨ mimari yapı eksikli˘ini hisseo u g diyorum. Mendelssohn’da ise bi¸imsel a¸ıdan b¨y¨k yetec c u u nek. Debussy’yi zarif c o g o (feinfarbig). ancak yapıdan yoksun buluyorum.. Ancak bana g¨re co˘u yapıtlarının ¨zde o ¸ g o hi¸bir inandırıcılık g¨c¨ yoktur. s (5) Schumann bana k¨¸uk yapıtlardaki ¨zg¨nl¨˘u ve uc ¨ o u ug ¨ duygu zenginli˘i nedeniyle ¸ekici gelir. Neden bunları yazma c u u gere˘ini duydu˘unu anlayamıyorum. ˙ (Orijinali Ingilizce) 50 . ancak i¸tenlikten yoksun ve c yalnızca dı¸ etkiyi g¨zetir buluyorum. hatta kusursuz. s Bu tutkuyu ge¸ d¨nem m¨zik¸ilerinin pek azında ve Erc o u c nest Bloch’da hissedebilmekteyim. Ayrıca m¨zikal ki¸ili˘ini de ¨ylesine sevimsiz u s g o buluyorum ki. (8) Strauss’u yetenekli. B¨yle o ¸eylere pek hayranlık duyamam. ancak ¸o˘u kez bayalı˘a varan. s Yani d¨neminin ¸a˘da¸ bestecilerinin yapıtları genel olarak Einstein’a pek o c g s ¸ekici gelmiyordu. s (4) Schubert ola˘an¨st¨ yetkin duygusal anlatımı ve g u u ezgi a¸ısından b¨y¨k yaratıcılı˘ı nedeniyle en sevdiklec u u g rimden biridir.(3) Handel’i hep iyi. Ancak Ernest Bloch’a ki¸isel olarak cok de˘er veriyordu ve c s ¸ g 15 Kasım 1950’de. tanımlayamadı˘ım c g g g bir derinlik eksikli˘i g¨rmekteyim. Ancak daha b¨y¨k yapıtlarının mimaru u iden biraz yoksun olu¸u beni rahatsız eder. g g (7) Wagner’in yaratıcılı˘ına hayranlık duyuyorum. ancak form olag c rak b¨y¨kl¨kten yoksun olu¸u t¨m¨yle zevk almamı enu u u s u u geller. Ancak ¸ g s u c bir noktadan eminim. anla¸ıldı˘ı kadarıyla bir soruya yanıt olarak ¸¨yle yazmı¸tı: s g so s Ca˘da¸ m¨zikle ilgili bildiklerim ¸ok kısıtlıdır. onu ¸o˘unlukla ancak antipatiyle dinlec g yebiliyorum..

B¨y¨k orkestra ¸efi Arturo Toscanini’ye 1938 Ocak’ında American Hebu u s rew Medal (Amerikan Musevileri Madalyası) verildi˘inde. Berlin’deki Einstein’a di˘er ¸eyler g s yanında m¨zik etkinli˘inin. s 1928 Ekim’inde bir mektup sahibi. Bu nedenle ustalık tam s c bir insan olmayı gerektirir. Einstein herhalde g t¨ren sırasında okunmu¸ olan a¸a˘ıdaki s¨zleri yazmı¸tı: o s s g o s Ancak kendini bir i¸e t¨m g¨c¨ ve ruhuyla adayan s u u u ki¸i ger¸ek bir usta olabilir. Toscanini bunu t¨m davu ranı¸larıyla ortaya koymaktadır. m¨zikten b¨ylesine farklı asıl ¸alı¸ma alanına u g u o c s bir etkisi olup olmadı˘ını soruyordu. Einstein 23 Ekim 1928’de ¸u yanıtı veg s riyordu. M¨zik ara¸tırma ¸alı¸malarını etkilememektedir teru s c s sine her ikisi de aynı ¨zlem kayna˘ından beslenmekte o g ve sa˘ladıkları rahatlama ile birbirlerini tamamlamakg tadırlar. 51 .

Siz de b¨yle biri oldu˘unuzdan g s o g bunu anlarsınız. aa o g s Ba¸ardı˘ım ¨nemsiz. Yahudi olarak Nasyonal Sosyalist Almanya’daki artan tehlikenin bilincindeydi. 28 Eyl¨l 1937’de Einstein Princeton’dan hˆlˆ ou u aa Berlin’de olan Juliusburger’e o˘lunun Birle¸ik Devletler’e gelmi¸ olmasına g s s ¸ok sevindi˘ini ve kızının kabul¨yle ilgili y¨reklendirici s¨zler duydu˘unu c g u u o g yazıyordu. u c s zaten daha buraya geldi˘imde bu i¸ i¸in cok g s c ¸ ya¸lıydım ve—aslında durum Berlin’de ve daha ¨nce s o ˙ c Isvi¸re’deyken de bundan farklı de˘ildi. ¸unk¨ ama¸. g¨c¨m¨ ¸ok a¸makta. zor. 1937’de iki ¸ocu˘unu pe¸pe¸e Birle¸ik Devletc g s s s ler’e g¨ndermeyi ba¸armı¸tı ve Yahudilerin sistemli olarak gaz odalarında o s s yok edilmesinden kısa s¨re once de anne-baba ¸ocuklarının pe¸inden geleu ¨ c s bilmi¸lerdi. 2 A˘ustos 1941’de—bu arada Juliusburger ailesi sa˘ salim Birle¸ik Devg g s letler’e gelmi¸ti—Einstein ¸oyle yazmaktaydı: s s¨ 52 . M¨nzevilik g u daha do˘u¸tan geliyor. ¸unk¨ ki¸isel ya¸amın tatsız c¨ u s s olaylarına kar¸ı ba˘ı¸ıklık kazandırmakta. Otto Juliusburger psikiyatrist idi ve Bers lin’de muayenehanesi vardı.Einstein’ın bir arkada¸ı. c¨ u c u u u c s ancak mutluluk verici. Ba¸ka konulardaki a¸ıklamaların ardından da ara¸tırmalarında s c s k¨tlesel ¸ekimle elektro-manyetizmayı birle¸tirecek tek bir alan kuramına u c s ˙s y¨nelik uzun arayı¸la ilgili s¨rekli ¸abalarından s¨z ediyordu. s gs Buradaki insanların d¨nyasına uymaya ¸alı¸ıyorum. ancak zaman zaman elle tus g o tulacak kadar yakla¸ır g¨r¨nmesine kar¸ın hˆlˆ asıl s o u s aa amaca ula¸amıyorum. I¸te bu mektuo s u c o bun son b¨l¨m¨: ou u Hˆlˆ 10 yıl ¨nceki sorunlarla u˘ra¸ıyorum. Dr. Aynı zamanda da bir t¨r Spinoza ve Schou penhauer uzmanıydı. Burada Einstein’ın Juliusburger’e yazdı˘ı ¸e¸itli konuları i¸eren s g c s c mektuplardan bazı b¨l¨mleri ve Juliusburger’in Einstein’a bir mektubunou dan bir b¨l¨m yayınlıyoruz. Durum zor ama yine de muts luluk verici.

Ancak ¸ekilen onca acının. umutc suzlu˘un. soluk aldı˘ımız s¨rece buna sıkıca s g u sarılmalıyız. onca insan ya¸amının anlamsızca yok edg s ili¸inin onarılması olanaksız. u g g Princeton’daki Einstein’a 1942 Eyl¨l¨nde yazdı˘ı bir mektupta Juliusuu g burger. T¨m bunlar ano u u g u u cak mizahla a¸ılabilir. Ben de tek u u g o u u ger¸ek doyumu bu tutuma bor¸luyum. Ger¸e˘i arayı¸ın insana nasıl sarsılmaz bir dayanma c g s g¨c¨ verebildi˘ini sizde g¨zlemek m¨mk¨n. yarın unutulau u u u u uu cak. trajikomedide takılıp kalmaya mahkum s olduklarını s¨ylemi¸. insan ¸aresizlik g g c ve umutsuzca yanlızla¸ma duyusuna fırsat vermeyen bir s t¨r sı˘ınak buldu˘unu hissediyor. Ne kadar da do˘ru ve bu izleo s g nime ¨ylesine sık kapıldım ki! D¨n ilahla¸tırılandan o u s bug¨n nefret edilip y¨z¨ne t¨k¨r¨l¨yor. mezardan ayrılırken Einstein kendisine ¸oyle demi¸ti: s¨ s G¨zel bir dua olan “Tanrı verdi. Sevgili Schopenhauer’iniz bir keg s resinde insanların zavallıklarıyla trajediye ula¸mayı s ba¸aramayıp. Bu t¨r insanc c u ların zamandan ba˘ımsız toplulu˘unda. ¨b¨r g¨n ise azizli˘e y¨kseltilecek. Tanrı aldı. Einstein’ın Juliusburger’e yazdı˘ı a¸a˘ıdaki mektup 30 Eyl¨l 1942 tarihg s g u ˙ b¨l¨mdeki kutlamalar herhalde Yahudilerin yeni yıl bayramlarıyla lidir. Ama yine de yalan ve s zul¨m¨n s¨rekli olarak ust¨n gelemeyece˘inin en k¨nt u u u ¨ u g u yaratıkların bile kafalarına iyice sokulaca˘ını umabilig riz. Bu kadar ¨vg¨y¨ kesinc o u u likle hak etmedi˘imi biliyorum. De˘erli satırlarınız beni ¸ok duygulandırdı ve ben g c de sizi i¸tenlikle kutluyorum. Barbaristana yazaca˘ım her g satır alıcıları tehlikeye sokaca˘ından kendimi susg kunlu˘a zorlamı¸tım. s c c Sanırım artık yapılan korkun¸ haksızlı˘ın kefac g retinin biraz olsun ¨denece˘i g¨nlere tanık olmayı o g u umut edebiliriz. Einstein’ın kayınvalidesinin yakla¸ık onbe¸ yıl onceki cenaze t¨renini s s ¨ o anımsatıyordu. Ilk o u ilgilidir.Bunca yıl sonra sizleri burada selamlayabilmekten mutluluk duyuyorum. u Kalımlıya ¸uk¨rler olsun!”un son s¨zleri hep veren ve s¨ u o 53 . ancak s¨zc¨klerinizde g o u ı¸ıldayan i¸tenlik bana sevin¸ veriyor.

ba¸kaları i¸in tehlike olu¸turan insanlars c s dan kendimizi korumamız gerekti˘i d¨¸uncesindeyim. g g Ve 29 Eyl¨l 1947’de: u Bir¸ok dosttan sizin bu g¨nlerde (hi¸ inanasım gelc u c miyor!) 80. g us ¨ u u Bu mektup Einstein’ın ¸ok daha eski bir de˘erlendirmesini c g anımsatmaktadır. Einstein orada profes¨r¨n kızı g u s ou Adriana’ya rastlamı¸tı. Profes¨r Federigo Enriques Bologna’da Einstein’ın o da katıldı˘ı bilimsel bir kongre d¨zenlemi¸ti. Insan uzer¨ ¨ inde durdu˘u gezegenden daha hızlı so˘umakta.sonra yeniden vermek uzere alan ya¸amın zenginli˘ini ¨ s g dile getiriyor.Y. Nostra culpa! (Su¸lu biziz!) Bu u˘ursuz kusurun ¨ u u c g ˙ ustesinden gelmenin yolunu bilmiyorum. Aslında ben hukuk¸uların doktorlara zorla kabul c ettirdikleri bu ince ayırımlara asla inanmadım. do˘um g¨n¨n¨z¨ kutlayaca˘ınızı o˘rendim. Sonu¸ta Einstein ona 1921 Ekiminde ¸unları yazdı: c s 54 . c ou ancak ya¸adıkları s¨rece hi¸ ya¸lanmazlar. Yaptıkları nasıl tanımlanırsa o u tanımlansın. siz de hˆlˆ ortasına bırakılıverdi˘imiz koca g aa g bilmeceye ¸ocuklar gibi merakla bakıyorsunuz. Sag g bahları ‘N. Nesnel olarak ¨zg¨r irade yok ki. Times’in yutturmacalarından midem bulandı˘ında hep bunun yine de g¨¸ bela k¨k¨ kazınan g uc o u Hitlercilikten daha iyi oldu˘unu d¨¸un¨r¨m. g u u u u g ¨g Ger¸i sizin ve benim gibi insanlar herkes gibi ¨l¨r. Belki de kız ondan kendisi i¸in bir¸eyler yazmasını s c s rica etti. 11 Nisan 1946’dˆ Einstein Juliusburger’e ¸oyle yazıyordu: a s¨ Hitler’in sorumlulu˘u konusunda kesin tavır alıyorg sunuz. g us ¨ Bu durumda sorumluluk ol¸ut¨ne ne gerek var ki? ¨ c¨ u ˙ Insanların ahlaki tutumlarındaki korkun¸ yıkımın c ¨ncelikle ya¸amımızın mekanikle¸mesi ve ki¸ilikten yoko s s s sun duruma gelmesiyle ilgili oldu˘u kanısındayım— g bilimsel-teknik alandaki ilerlemenin yıkıcı bir yan ur¨n¨. Demek iss u c s tedi˘im. Bu c da insanlık ortamındaki t¨m yetersizliklere belli bir u uzaklıktan bakmayı sa˘lıyor—ve bu da az de˘il.

. vardım. kar¸ı olu¸umun tek nedeni insanlara. 1921 Ekimindeki tanı¸mamız anısına Adriana Enrs iques’e. yalnızca topluma ve onun korunmasına hizg met eden ¨nlemlerden yanayım. Einstein’ın Juliusburger’e 11 Nisan 1946 tarihli mektubu ol¨m cezasını ¨u ele alan a¸a˘ıdaki iki mektuptan ikincisiyle ili¸kilidir. s s s yani mahkemelere g¨venmemem. I¸ o b¨l¨m: ou Sava¸ ve ¨l¨m cezası hakkında ne mi d¨¸un¨yos ou us ¨ u ˙ rum? Ikincisini yanıtlamak daha kolay. g ˙ 2) Idam i¸leminin idamla do˘rudan ya da dolaylı s g olarak ili¸kisi bulunan ki¸ileri moral a¸ıdan olumsuz ets s c kilemesi. c g d¨¸uncesini s¨ylemek ve tutuklanmayı g¨ze almak yerine hemen ulkeyi terk us ¨ o o ¨ 55 . Einso g tein’ın kendisinin Nasyonal Sosyalistler iktidara ge¸ti˘inde Almanya’da kalıp. Gerek¸e: c 1) Hukuksal bir hata durumunda onarılmasının olanaksızlı˘ı. s g s 3 Kasım 1927 tarihli bir mektupta Einstein Berlin’li bir yayıncıya bu konuda daha ¨nceki s¨zleriyle ba˘lantılı olarak ¸oyle yazmı¸tı: o o g s¨ s ¨u Ol¨m cezasının kaldırılmasının iyi bir ¸ey olaca˘ı s g kanısına.. Einstein 4 Kasım 1931’de Prag’da ya¸ayan uz¨nt¨ i¸indeki gen¸ bir s ¨ u u c c ˙ ste mektuptan bir adamın mektubunu yanıtlarken bu konuya d¨nmektedir. Temelde bu anlamda o de˘ersiz ya da hatta zararlı bireylerin ¨ld¨r¨lmesine de g o u u kar¸ı olmazdım. Cunk¨ do˘ada kuralu ¸¨ u g lara uygunlu˘un kendini tek varlık kar¸ısında daha ust g s ¨ bir ger¸eklik olarak ortaya koyu¸u gibi ben de ya¸amda c s s niteli˘e nicelikten daha b¨y¨k de˘er veririm. g u u g 1 Subat 1954’de bir mektup sahibi Einstein’ın insanların d¨¸unce ¸ us ¨ ozg¨rl¨gun¨ korumak ve sava¸a kar¸ı ¸ıkmak i¸in gerekirse hapse gir¨ u u˘¨ u s s c c meyi g¨ze almaları gerekti˘i savını aktardıktan sonra karısının buna.E˘itim ve genel olarak ger¸e˘e ve g¨zelli˘e ula¸ma g c g u g s ¸abası t¨m ya¸amımız boyunca ¸ocuk kalabilece˘imiz bir c u s c g alandır. Aslında cezadan de˘il.

Kamuoyu ¨n¨nde belli bir un¨ olan ki¸inin o u ¨ u s daha az tanınmı¸ bir ki¸iden daha az tehlikede oldu˘u s s g ˙ do˘rudur. s c g c ˙ Inan¸lı bir demokrat olmakla birlikte.etti˘ini s¨yleyerek kar¸ı ¸ıktı˘ını yazıyordu. hele hele. Mektubun elyazma orijinali Louisville Universitesi hukuk b¨l¨m¨ndeki. B¨ylesine g¨cl¨ bir zekayı tam bir ¨zveo u¸ u o riyle birle¸tiren. oysa ben asla belli bir c u ulkeyle ¨zde¸le¸medim. ulkesini terg o s c g s ¨ ketmeyi reddeden ve “m¨cadelesini sonu¸landırmak” uzere kalan Sokrau c ¨ tes’inkiyle kar¸ıla¸tırıyormu¸. e˘er iyi nic g yetli ve d¨r¨st insanlardan olu¸an bir azınlık. g ¸ o Ku¸kusuz bunu ayrıca gerek¸elendirmeme gerek yok. Do˘um g¨n¨n¨zde derin saygı ve sempatiyle elig u u u nizi sıkıyorum. A¸a˘ıda c c g s g onun 19 Ekim 1931’de Brandeis’ın yetmi¸be¸inci do˘um g¨n¨n¨ kutlayan s s g u u u Boston’da yayınlanan ‘The Jewish Advocate’ adlı gazeteye g¨nderdi˘i kısa o g yazıdan bir b¨l¨m aktarılmaktadır: ou ˙ Insanlı˘ın ger¸ek ilerlemesi yaratıcı beyinlerden ¸ok g c c Brandeis gibi adamların vicdanlarına dayanmaktadır. g s ˙ 6 Subat 1954’de Einstein Ingilizce olarak yanıt veriyordu. s 56 . E¸i bu tutumu. ou u 80. inan¸ları u u s c u˘runa ¨zveride bulunmazsa insanlı˘ın kilitlenip kag o g laca˘ını bilmekteyim. Brandeisa ¸ok de˘er verirdi. ya¸amının t¨m anlamını herkese sess s u sizce hizmette bulan ba¸ka birini daha tanımıyorum. “Brandeis Papers” arasında bulunmaktadır. Su sıralarda bu ¨zellikle gerekli. s c Einstein federal yargı¸ Louis D. Mektubun Al¸ manca tasla˘ı ise ¸¨yleydi: g so E¸inizin s¨ylediklerini hi¸ de ge¸ersiz bulmuyos o c c rum. Iyi ama halkın tanıdı˘ı bir ki¸i isminden geg g s rekli g¨rd¨˘u ¸eyleri zaman zaman kamuoyu ¨n¨nde o ug ¨ s o u a¸ık¸a s¨ylemekten daha iyi nasıl yararlanır ki? Sokc c o rates’le kar¸ıla¸tırma ¸u a¸ıdan uygun d¨¸memektedir: s s s c us onun i¸in Atina d¨nya demekti. Ayrıca unl¨ ki¸ilerin g¨r¨¸lerini s¨ylemelerinin s s s ¨ u s o us o daha kolay oldu˘unu da belirtiyormu¸. 10 Kasım 1936’da ise Einstein a¸a˘ıdaki mektubu Princeton’dan Brans g ¨ deis’ın kendisine yolluyordu. aslında Prusya Aka¨ o s s demisi’ndeki g¨revim ve ¸ocukken ¨˘rendi˘im dilden o c og g ba¸ka hi¸bir ba˘lantım olmayan politik Almanya’yla hi¸.

g¨¸s¨zleri g¨z¨ kau ug ¨ uc u o u palı kine iter. ‘National Association for the Advancement of Colored People’ (Renkli Halkı Geli¸tirme Derne˘i) sekreteri Walter White’ın yalnız ismi de˘il. Makale Einstein’ın a¸a˘ıdaki okuyucu mektubunu s g yazmasına neden oldu: White’ın makalesini okurken insan ¸unun do˘rulus g ˙ ˘unu iyice kavrıyor: Insanı ger¸ek y¨celi˘e ula¸tıran g c u g s tek bir yol var—acılar okulundan ge¸en yol. Mektup ba¸kaca bir a¸ıklamaya gerek g¨stermemektes s s c o dir: ¨ Oneriniz temelde mantıklı g¨r¨nmektedir: Ekonomo u inin. Ama o. 1947’de Zenci Kalmamın Nedeni c u ba¸lıklı dokunaklı bir makale yazdı ve bu 11 Ekim’de ‘The Saturday Review of s Literature’da yayımlandı. g¨¸l¨leri ise genelde insanın kolay kolay uc u ula¸amayaca˘ı ahlaki bir ust¨nl¨˘e ve y¨ce g¨n¨ll¨l¨˘e s g ¨ u ug u o u u ug y¨celtir.Ba¸ardıklarınız ve g¨sterdi˘iniz etkinlikler i¸in size s o g c te¸ekk¨r etmemizin ¨tesinde hepimiz kendimizi ger¸ek s u o c ki¸iliklerin ¸ok az oldu˘u ¸a˘ımızda b¨yle bir adamın s c g c g o bulunması nedeniyle mutlu sayıyoruz. u Sanırım her duyarlı okuyucu benim gibi Walter White’ın yazısını ger¸ek bir minnettarlık duygusuyla elinc den bırakmayacaktır. rengi s g g de beyazdı. Saygıyla selamlarım. Buna s o u 57 . geleneklere ba˘lı bir toplumun ruhsal k¨rl¨˘unden g o ug ¨ ve k¨ntl¨˘unden ileri geliyorsa. yalın biyografik bir anlatıyla insan y¨celi˘ine u u g giden acılarla dolu yolda kendisine e¸lik etmemizi s sa˘lamı¸tır. yaratıcı ve g¨¸l¨ oldukları ve ko¸ulların d¨zeltiluc u s u mesi i¸in hi¸bir ¸ıkar g¨zetmeksizin u˘ra¸tıkları belirc c c o g s lenmi¸ az sayıdaki insan tarafından ¨rg¨tlenmesi.. g s Einstein a¸a˘ıdaki mektubu 4 Kasım 1942’de Brezilya’daki bir yazı¸ma s g s arkada¸ına yollamı¸tı. bedelini kendi ¸ekece˘i acılarla uc u c g odemek zorunda kalaca˘ının t¨m¨yle bilincinde olarak siyah karde¸lerinin ¨ g u u s hakları i¸in m¨cadele etmeye karar verdi. E˘er c g acı. Beyaz olarak tanınmak isteseydi i¸i ¸ok kolayla¸ır ve o zamanlar s c s toplumumuzda zenciler i¸in bug¨nk¨nden ¸ok daha ka¸ınılmaz olan t¨m o c u u c c u g¨¸l¨k ve izlenmelerden kurtulurdu. O inandırıcılık g¨c¨ son derece u u y¨ksek..

c s Hep aynı sorun: Yetenekli ve iyi niyetli ki¸ileri s insanların ba¸ına ge¸irebilmek i¸in ne yapılmalıdır? s c c Simdiye kadar bu yolda g¨sterilen t¨m cabalar sonu¸suz ¸ o u ¸ c ¨ un¨m ama bence siz de bunu ¸¨zecek bir kalmı¸tır. s g Einstein a¸a˘ıdaki mektubu Birinci D¨nya Sava¸ı sırasında. s c g Halkların onların yapacakları d¨zenlemelere uymau ları da sa˘lanmalıdır.. Einstein 1934’de Amerika’daki bir dergi i¸in “ho¸g¨r¨” konusunda bir c s ou makale yazmı¸tı. Uzg¨ u s co yol bulmu¸ de˘ilsiniz. hasta ruhlu cau u ninin elindeki baltaya benziyor. Bu sorun uygun c ki¸ilerin se¸ilmesinden ¸ok daha g¨ct¨r. I¸te yazıdan birka¸ b¨l¨m: c c ou Ho¸g¨r¨n¨n aslında ne oldu˘u konusunu d¨¸un¨rs o u u g us ¨ u ken aklıma n¨kteci Wilhelm Busch’un ¸u komik pehriz u s tanımı geliyor: 58 . hatta t¨m¨yle uygarlık. Ayrıca ¸unu da d¨¸unmenizi rica ediyorum: s us ¨ En uygun on ki¸iyi bulup ¸ıkarmak yeterli de˘ildir. Aslına bakılırsa ¸imdiye kac c s s dar ba¸takiler iktidarlarını kendi d¨¸unme ve karar s us ¨ verme yeteneklerine de˘il. ba¸kalarını ikna etme.. Yayımcılar kendisinin kabul etmedi˘i de˘i¸iklikler yapmak s g gs ˙s isteyince Einstein vazge¸ti ve yazı yayınlanmadı. Cunk¨ ols c c u¸ u ¸¨ u duk¸a sıradan ki¸iler bile bu i¸i bug¨nk¨ ve bug¨ne kac s s u u u dar s¨regelen durumla kar¸ıla¸tırıldı˘ında olduk¸a iyi u s s g c bi¸imde ger¸ekle¸tirebilir. Bu s¨zler hˆlˆ u s o aa g¨ncelliklerinden hi¸bir ¸ey yitirmemi¸lerdir: u c s s Nasıl oluyor da uygarlı˘a de˘er veren bu ca˘ b¨yleg g ¸ g o sine i˘ren¸ bi¸imde ahlakdı¸ı olabiliyor? Giderek insan g c c s sevgisi ve ¨zgecilik dı¸ında her¸eye daha az de˘er vero s s g meye ba¸lıyorum. Bunun nasıl ger¸ekle¸tirilece˘i g c s g konusunda ise hi¸bir fikrim yok. s c o c ˙ Bu “Insan makine de˘ildir” bi¸imindeki s¨z¨n¨ze g c o u u hi¸ de uygun d¨¸meyen tipik bir m¨hendis d¨¸uncec us u us ¨ sidir.kar¸ılık “testler”le se¸me y¨nteminizi hi¸ tutmadım. 6 Aralık s g u s 1917’de Berlin’den Z¨rich’deki Heinrich Zangger’e yazmı¸tı. ong s ları etkileme ve zayıflıklarından yararlanma becerilerine bor¸lu olmu¸lardır. Teknikteki t¨m o g¨klere ¸ıkarılan s u o c ilerlemelerimiz.

Ger¸ekte ba˘ıntılılık kuramına kar¸ı g c g c g s Rus tutumu. R¨nesans bireye ¨zg¨rce ¨ u u u o o u geli¸me olanakları sa˘ladı˘ında Avrupa k¨lt¨r¨ ruhsuz s g g u u u donuklu˘undan kurtulup en ¨nemli atılımını yapmı¸tı.Pehriz zevk almaktır Elde edemedi˘iniz ¸eylerden. y¨ce ve soylu ¸eyler o u s yalnız bireyin ur¨n¨d¨r. g s s ˙ Ister sanat yapıtı isterse yaratıcılı˘a dayanan g ¨nemli bilimsel bir yapıt olsun. o zaman t¨m ¨zen geg u o rektiren de˘erler yitip gider. Bazen de Einstein’ın ho¸g¨r¨s¨ ciddi bi¸imde sınanmaktaydı. Elbette g g o u ki bilim adamlarının ba˘ıntılılık kuramını ogretmeleri yasaklanmı¸tı. kuramın diyalektik materyalizmle birle¸tirilebilece˘i konusuns g daki bir tartı¸ma nedeniyle karma¸ıkla¸mı¸tı. Yani ho¸g¨r¨ di˘er ki¸i ya s o s o u g s da ki¸ilerin duygu ve davranı¸larına kayıtsız kalmak des s mek de˘ildir. A¸a˘ıda s ouu c s g sert bir ta¸lamayla ofkesini bo¸altmaktadır. de˘erli yapıtlar filo c¨ s g g izlenecektir. bu anlayı¸ ve e¸duyum da gerektirir. s Buna kar¸ılık Sovyetler Birli˘i Einstein’ın kuramının kom¨nist bir kuram s g u oldu˘undan hi¸ de o kadar emin de˘ildi. Nasıl uzerinde a˘a¸ların g ¨ g c yeti¸ebilmesi i¸in ¨nce kayanın hava ko¸ulları ve zas c o s manla ufalanması ve bereket sa¸abilmesi i¸in ¨nce c c o topra˘ın kabartılması gerekiyorsa. Almanya’da Nasyonal Sosyalistler. g o s Bu nedenle en ¨nemli ho¸g¨r¨ t¨r¨ toplum ve devleo s o u u u tin bireye g¨sterece˘i ho¸g¨r¨d¨r.. g ancak bireyin yeteneklerini ¨zg¨rce geli¸tirmesine olao u s nak verecek ¨l¸ude yuma¸adı˘ında. Einstein’ın ba˘ıntılılık kuramı s ¨ s g gibi b¨ylesine b¨y¨k ¨l¸ude teknik ve g¨¸ anla¸ılabilir bir¸eyin siyasal o u u o c¨ uc s s saldırılara hedef olabilmesi ¸a¸ırtıcıdır. Daha sonra Sovyet bilim adams s s s 59 . inan¸larımız ve zevkimizle s c ba˘da¸mayan ¨zellik.. s u c ancak devlet en ¨nemli ¸ey ve birey de onun iradeo s siz aracı durumuna geldi˘inde. insan toplumu da. Ku¸kusuz devlet bio g s o u u s reyin geli¸mesini g¨vence altına almak i¸in gereklidir. onlar da kuramı c u o Einstein’dan s¨z etmeksizin ya da “ba˘ıntılılık” s¨zc¨˘un¨ kullanmaksızın o g o ug¨ u aktarmak gibi hilelere ba¸vurmak zorunda kalıyorlardı. kuramı Yahudi ve kom¨nist i¸i olarak u s lanetliyorlar ve Alman biliminin kayna˘ını zehirledi˘ini s¨yl¨yorlardı. yakla¸ım ve hareketlerine ¨zgecg s o s o ilikle anlayı¸ g¨stermektir. g s Ben de ¸¨yle diyece˘im: Ho¸g¨r¨ di˘er bireylerin so g s o u g kendi alı¸kanlıklarımız. Ancak g ¨˘ s birka¸ y¨rekli bilim adamı bu emre uymamayı g¨ze alıyordu. Sıklıkla da saldırılar cok k¨t¨ niyetls s ¸ ou iydi.

c ˙ Einstein Almanya’dayken Ingiltere’den ilk kez Edison tarafından sorulmu¸ s ¨ u bir soru aldı: Ol¨m d¨¸e˘inde ya¸amınızı g¨zden ge¸irseydiniz. buna kar¸ılık diyalektik materyalizmin “maddenin nesnelli˘i”ne dac s g yandı˘ını s¨yl¨yordu. ancak 1952 Nisanında SSCB Bilim Akademesi’nin bir uyesi u s ¨ hˆlˆ Einstein’ı fizi˘i “idealizmin bata˘ı”na s¨r¨klemekle ve “s¨bjektivizm”le aa g g uu u su¸luyor. Yazının ellili yılların ba¸ından kaldı˘ı ve b¨y¨k s s g u u olasılıkla genelde Sovyetlerin tutumu ve ozel olarak da yukarıda belirtilen ¨ olay nedeniyle yazılmı¸ oldu˘u sanılmaktadır.ları i¸in kuramı savunmak tehlikesiz bir ¸ey olmaktan ¸ıktı. s g Her¸eye kadir Tanrı ebedi do˘a yasalarını koyarken s g onu sonraları da kafasından atamadı˘ı bir kaygıdır aldı: g Ya diyalektik materyalizmin y¨ksek otoriteleri ilerde bu u yasalardan birka¸ını ya da hatta hepsini birden yasadı¸ı c s ilan ederlerse ne gibi g¨cl¨kler do˘abilirdi? u¸ u g Daha sonra diyalektik materyalizmin peygamber ve bilgelerini yaratmaya koyuldu˘unda da az ¸ok benzer g c bir kaygı gizliden gizliye zihninde dolanmaya ba¸ladı. Akademi uyesi ayrıca kuramı desteklemekle su¸ladı˘ı g o u ¨ c g iki Rus bilim adamını a¸ık¸a ve isimlerini belirterek ele¸tiriyordu. Saldırıyla c c s ilgili haber ‘Associated Press’ aracılı˘ıyla her yana yayıldı ve Londralı eski bir g arkada¸ı Berlin’de yayınlanmı¸ konuyla ilgili bir yazıyı Einstein’a g¨nderdi. Zamanla durum c s c daha d¨zelmi¸tir. yaptı˘ınız os g s o c g hangi i¸lere bakarak bunun ba¸arılı olup olmadı˘ına karar verirdiniz? s s g 12 Kasım 1930’da Einstein ¸u yanıtı verdi: s Ne ¨l¨m d¨¸e˘inde ne de daha ¨nce kendime b¨yle ou os g o o bir soru sormayaca˘ım. s Ancak hemen ardından bu peygamber ve bilgelerin asla diyalektik materyalizmin ¨˘retilerinin akıl ve ger¸e˘e og c g ters d¨¸t¨˘u sonucuna varmayacaklarına g¨venebilece˘i u s ug ¨ u g inancıyla i¸i rahatladı. s s o A¸a˘ıdaki yayınlanmamı¸ yergi nite˘indeki yorum Einstein’ın mirası s g s g arasında bulunmu¸tur. Do˘a m¨hendis ya da giri¸imci g g u s de˘ildir ve ben kendim de do˘anın bir par¸asıyım. g g c 60 .

Y. Ayrı bir sayfaya da belirtilen b¨l¨m kopya edilmi¸ti: ou s ¨ u ug ¨ “Ozg¨rl¨˘u sevdi˘imden Almanya’daki iktidar g de˘i¸ikli˘inden sonra universitelerin kar¸ı koyacakgs g ¨ s larına inanıyordum. ¸unk¨ her zaman kendilerini c¨ u ger¸e˘e adamakla ¨˘und¨klerini biliyordum. ama onlar u u g da universiteler gibi birka¸ hafta i¸inde susturuldu.” s s ¨ ug ¨ u 61 . g c u u g Simdi de resimle birlikte cer¸eveletmek uzere Einstein’ın bu a¸ıklamadan iki ¸ ¸ c ¨ c b¨l¨m¨ kendi elyazısı ile yazarak g¨nderip g¨nderemeyece˘ini ogrenmek istou u o o g ¨˘ iyordu. oysa c g og ¨ u universiteler hemen susturuldu. ancak ¸imdi yalnızca kilise c s s d¨¸unsel ger¸e˘i ve ahlaki ¨zg¨rl¨˘u savunma y¨reklius ¨ c g o u ug ¨ u lik ve kararlılı˘ını g¨sterdi˘inden ona b¨y¨k sempati ve g o g u u hayranlık duyuyorum. Bir zamanlar k¨cumsedi˘im ¸eyi u¸ ¨ g s ¸imdi kayıtsız ko¸ulsuz ovd¨˘um¨ itiraf etmeliyim. Pas paz s¨z arasında yakla¸ık yirmialtı yıl once. Yalnızca kilise Hitler’in ger¸e˘i ayaklar altına alma c g kampanyasına kar¸ı ¸ıktı. Papaz asalak sanılmak istemedi˘ini s¨yleyerek mektuba bir de ¸ek ekg o c lemi¸ti—el yazması bir belgenin satın alınamayaca˘ını bildi˘inden yazının bes g g deli olarak de˘il. Sonra da Hitler’in iktidara ge¸i¸inin hemen ardından Einscs tein’ın kaleme aldı˘ı bir a¸ıklamayı k¨rs¨den sık sık aktardı˘ını belirtiyordu.13 Kasım 1950’de N. ¨ c c Ardından Almanya’nın edebi ¨nderleri olarak ¸a˘da¸ o c g s ya¸amda ¨zg¨rl¨˘un de˘eri uzerine pek ¸ok kez ve pek s o u ug ¨ g ¨ c ¸ok ¸ey yazmı¸ olan bazı yazarlara g¨vendim. Brooklyn’den bir papaz Einstein’a yazmı¸tı. Einstein’ın diledi˘i gibi kullanaca˘ı bir arma˘an ve te¸ekk¨r g g g g s u olarak. kolej ¨grencisiyken Einstein’ın o s ¨ o˘ o zamandan beri ozenle sakladı˘ı. Simdiye kadar kiliseyle hes c ¸ men hi¸ ilgilenmemi¸tim. Sonra ge¸mi¸ yıllarda ¨ c s ate¸li ba¸yazılarında ¨zg¨rl¨˘e duydukları sevgiyi sergis s o u ug leyen b¨y¨k gazete yazarlarına bel ba˘ladım. ancak c s s u onlar da suskundu. imzalı bir foto˘rafını satın aldı˘ını da ¨ g g g anlatıyordu.

Almanya’da Hitler’in iktig dara geli¸inden kısa s¨re sonra bir gazeteci ile bu soruns u lar uzerine sohbet ettim. Insanın i¸ dengesi hatta varolu¸u buna c c s ba˘lıdır. g o Ben de aynı sizin gibi resmi kilisenin tarihi boyunca g¨sterdi˘i etkinliklere. c Benim oldu˘unu belirterek g¨nderdi˘iniz g¨r¨¸u i¸ rag o g o us ¨ c hatlı˘ıyla yazıya d¨kmem olanaksız. Bu konudaki g¨r¨¸lerini t¨m ayrıntısıyla s g o us u uzun uzadıya anlattıktan sonra da ansızın “vaaz verdi˘i” i¸in ¨z¨r diliyordu. Ancak nasıl bir ¸ey olabilece˘ini belirtirseniz size s g amacınıza uyabilecek ba¸ka bir¸ey yazmaya hazırım. Bunu gen¸lere a¸ılamak ve t¨m a¸ıklı˘ıyla ortaya c s u c g koymak ku¸kusuz e˘itimin temel g¨revidir. ¨zellikle de siyasal etkinlo g o iklere b¨y¨k ¨l¸ude ele¸tirel baktı˘ımdan. s s ˙ (Orijinali Ingilizce) 16 Kasım 1950’de papaz yanıtında. a¸ıklamanın do˘ru olmamasına sevc g indi˘ini. Einstein’ın g o u peygamberleri andırır g¨r¨n¨¸un¨ ¨v¨yor ve mektubunu hayır duasıyla bito u us¨ u o u iriyordu. Ancak yine de beni bic c raz g¨c durumda bıraktınız: Aktardı˘ınız a¸ıklama bu u¸ g c metniyle bana ait de˘ildir. Yalnızca ahlaklı davranmak ya¸ama g¨zellik ve g s u onur verebilir. 20 Kasım 1950’de Einstein ¸u satırları g¨nderdi: s o Ahlaklı davranma ¸abası insanların en ¨nemli c o ˙ ¸abasıdır. ¸unk¨ kendisinin de genel olarak kilisenin tarihsel rol¨ konusunda g c¨ u u ku¸kuları oldu˘unu belirtiyordu. Moral ides g o allerin olu¸turulması i¸in bir mitosa ba˘lı olmak ya da s c g bunu bir otorite ile birle¸tirmek gerekmez. g c o u El yazması metinle ilgili kararı Einstein’a bıraktı˘ını s¨yl¨yor. O zamandan beri de s¨zlerim ¨ o neredeyse tanınmayacak kadar ¸arpıtıldı ve abartıldı. yani mitosa s 62 .14 Kasım 1950’de Einstein ¸u yanıtı veriyordu: s 11 Kasım tarihli mektubunuzdaki g¨zel ve soylu hiu tap bi¸iminizden ¸ok etkilendim. durum benim u u o c¨ s g a¸ımdan daha da tatsızla¸maktadır. Bu nedenle o zac s manki tavır alı¸ım (ayrıntısıyla anımsayamadı˘ım) asıl s g metnine d¨n¨¸t¨r¨lse bile genel tutumumla ilgili yanlı¸ o us u u s bir izlenim yaratacaktır.

s s c ¨ c c s Alman zulm¨nden kurtulan kurbanların yazgısı insanlık u vicdanının ne kadar zayıfladı˘ının kanıtıdır. s o g ¸ Aynı yılın 14 Ekim’inde Einstein. c c c ¸e¸itli dinlere inananlar arasında inanca dayalı hi¸bir c s c d¨¸manlık kalmazdı. yargılamak ve davg us ¨ ranmak i¸in ciddi bi¸imde ¸aba harcayacak olsalardı. fanatik g c bir kitle tarafından de˘il. o g Einstein’ın bunun i¸in zorlanmasına gerek yoktu: bu onun g¨nl¨nde yatan c o u bir konuydu. Telgrafta olduk¸a a¸ık bi¸imde Einstein’dan “American s c c c Brotherhood”a duydu˘u sempatinin g¨stergesi olarak g¨nderilmek uzere 25g o o ¨ 30 s¨zc¨kl¨k bir yazı isteniyordu. Bu bir takım tatsızlıklara yol a¸abilecek ve o u u c adeta zorlayıcı bir konuydu. ancak Einstein tuza˘a d¨¸medi. Telgrafta gelememesi durug ¨ s munda t¨reni bir mesajla onurlandırabilece˘i bildiriliyordu. s 27 Ocak 1947’de Einstein Hristiyan ve Museviler Ulusal Konferansı’ndan bir telgraf almı¸tı. so˘ukkanlılıkla hesaplanarak g g i¸lenmi¸ bir su¸un uzerinden ancak birka¸ yıl ge¸mi¸tir. Bireyin onurunu ve do˘al hakg larını g¨vence altına alma iste˘i bu toplantıya ruh u g vermi¸tir. Einstein da onur s s g konu˘u olarak katılmak uzere davet edilmi¸ti. 63 . Ca˘da¸ tau u o ¸ g s rihin kaydetti˘i en korkun¸ kitle cinayetinin. Bu toplantı insanlar i¸in katlanılabilir bir s c ya¸amın—hatta salt ya¸amın ¨l¨ms¨z ahlaki de˘erlere s s ou u g sıkıca sarılmaya ba˘lı oldu˘u anlayı¸ına kefillik etmekg g s tedir. G¨r¨¸un¨ ¸oyle g us o us¨ u s¨ belirtti: E˘er g¨n¨m¨zdeki dinlere inananlar bu dinlerin kug u u u rucuları do˘rultusunda d¨¸unmek. do˘ru g s s g yargı ve davranı¸ların temelini tehdit etmez. Hatta bunun da ¨tesinde inan¸lar us o c arasındaki kar¸ıtlıkların ¨nemsiz oldu˘u ortaya cıkardı. A¸a˘ıdaki 19 Ekim 1947 tarihli mesajı g¨nderdi: s g o Bug¨nk¨ t¨renin derin bir anlamı vardır. 19 Ekim’de New York’da Var¸ova gets tosundaki sava¸ın kahramanları ve Avrupa’da ¨ld¨r¨len altı milyon Yahudi s o uu i¸in dikilecek bir anıtın temel atma t¨reninde diplomatların ve di˘er ¨nde c o g o gelen ki¸ilerin konu¸aca˘ını bildiren uzun bir telgraf aldı. g Bug¨nk¨ toplantı d¨zeyli insanların ya¸anan koru u u s kun¸ olayları ses cıkarmadan sineye ¸ekmek niyetinde c ¸ c olmadıklarının kanıtıdır.ya da otoritenin haklılı˘ına kar¸ı beslenen ku¸ku.

˙ Insan ve Yahudi olarak bu tutuma takdir ve te¸ekk¨rlerimi sunuyorum. s u

64

3 A˘ustos 1946’da bir Amerikan ¸ilebinin ba¸makinisti Amerika’daki Einsg s s tein’a ¸ok sevimli bir mektup yazmı¸tı. Adam gemide ge¸en bir olayı anc s c latıyordu: Tayfayla marangoz Almanya’da a¸lıktan olmek uzere olan bir kec ¨ ¨ dicik bulmu¸lar, gemiye getirerek bakıp beslemi¸lerdi, Hayvan da kendisini s s evlat edinenlere ¸ok ba˘lanmı¸tı. Ancak bir g¨n kendisiyle oynayan bir denizc g s u ciyi tırmalayınca adam bu deli diye haykırmı¸. Kedici˘in un¨n¨ korumak iss g ¨ u u teyen tayfa da onun Almanya’yı terkedip Birle¸ik Devletler’e gitme akıllılı˘ını s g g¨steren Einstein kadar deli oldu˘unu s¨ylemi¸. Bu tartı¸manın ardından keo g o s s dici˘e denizciler tarafından resmen “Profes¨r Albert Einstein” adı verilmi¸. g o s 10 A˘ustos’ta Einstein ¸u yanıtı veriyordu: g s Sevimli ve ilgin¸ haberiniz i¸in y¨rekten te¸ekk¨rler. c c u s u Ada¸ıma i¸ten selamlarımı g¨nderiyorum, ¨yk¨yle ¸ok s c o o u c ilgilenen ve hatta kendi adı “Kaplan” olan kendi kedimizin selamlarını da; Einstein ailesiyle akrabalı˘ını sizin g kedinizin adı gibi dile getirmedi˘inden biraz kıskan¸lık g c ¸ekiyor. Size, ada¸ımı evlat edinenlere ve ada¸ıma canc s s dan selamlar... ˙ (Orijinali Ingilizce) ˙ A¸a˘ıda Einstein’ın Princeton’dan Ingiltere’deki Gertrud Warschauer’e s g g¨nderdi˘i iki mektup bulunmaktadır. Gertrud Warschauer Berlinli bir o g hahamın dul e¸iydi ve mektuplar yılba¸ı arma˘anlarına te¸ekk¨r olarak s s g s u yazılmı¸tı. Ikinci mektupta de˘inilen Michael Faraday’dan kısaca s¨z edes ˙ g o lim: Faraday okula gitmeden kendi kendini yeti¸tirmi¸ bir deha, cana yakın s s bir insan ve gelmi¸ ge¸mi¸ deneysel fizik¸ilerin en b¨y¨klerinden biriydi. s c s c u u Elektromanyetizma alanındaki ke¸ifleri ve devrimci d¨¸unceleri ba˘ıntılılık s us¨ g ˙ mektubun tarihi 2 Ocak kuramının geli¸tirilmesinde belirleyici olmu¸tu. Ilk s s 1952’dir: Sevgili Gertrud, Bana g¨nderdi˘iniz sevimli cetvel ¨n¨mde duruo g o u yor. Simdiye kadar elimden ¸ıkan ¸eyin d¨z ya da ¸ c s u 65

e˘ri, ko¸ut ya da e˘ik olması sezgiye kalmı¸tı. Ancak g s g s g¨r¨yorum ki siz, olabildi˘ince i¸i Tanrıya bırakmamayı o u g s ye˘liyorsunuz (cetveli b¨yle yorumladım). g o Einstein ikinci mektubu 27 Aralık 1952’de yazmı¸tı: s G¨nderdi˘iniz Faraday kitap¸ı˘ına ¸ok sevindim. Bu o g cg c adam gizemli do˘ayı bir a¸ı˘ın uzaklardaki sevgiliyi sevg sg mesi gibi sevmi¸. O zamanlar hen¨z ba˘a g¨zl¨kleri s u g o u ve b¨y¨klenmeleri ile ¸iirselli˘i mahveden cansıkıcı uzu u s g manlık kurumu yokmu¸. s A¸a˘ıdaki d¨rtl¨k Einstein’dan kalan belgeler arasında bulunmu¸tur. Tas g o u s rihi ve hangi nedenle yazıldı˘ına ili¸kin hi¸bir bilgi yoktur ve sanırız ¸imdiye g s c s kadar hi¸ yayınlanmamı¸tır: c s Huzursuz eder beni hep “biz” s¨zc¨˘u o ug ¨ Ba¸ka bir hayvanla anla¸mak olanaksız cunk¨. s s ¸¨ u Vardır ardında t¨m uzla¸maların u s Hep kapatılması gereken bir u¸urum. c A¸a˘ıdaki satırları okurken bir anekdotun da anımsanması gerek: Titian, s g V. Karl’ın portresini yaparken fır¸ası yere d¨¸m¨¸. Imparator, Titian’ın bir c us us ˙ imparator tarafından hizmet edilmeye layık oldu˘u s¨zleriyle fır¸ayı yerden g o c almı¸. s Tanınmı¸ bir Alman sanat¸ı sonunda bir kitap halinde yayınlamak uzere s c ¨ unl¨ ki¸ilerin portrelerini yapmı¸tı. O sıralarda bir Amerikan dergisinden ¨ u s s Einstein’ın da portresini yapmasını rica eden bir telgraf aldı, portreyi dergide yayınlandıktan sonra kitabına eklemeyi d¨¸und¨. 12 Kasım 1931 tarihli us ¨ u bir mektupla Einstein’ı poz vermek i¸in ikna etmeye ¸alı¸tı. Ba¸vurdu˘u polc c s s g itikacıların “reklam”a gereksinim duydukları i¸in hep kabul ettiklerini, ancak c Einstein’ın kar¸ı ¸ıkaca˘ını bildi˘ini s¨yl¨yordu. V. Karl’ın bile birka¸ kez Tis c g g o u c tian’a poz vermi¸ oldu˘unu ekleyerek, Einstein’dan kendisinin cok ust¨ndeki s g ¸ ¨ u ki¸ili˘i nedeniyle fır¸asını yerden kaldırmasını beklemeyece˘ine s¨z veriyordu! s g c g o 17 Kasım 1931’de Einstein ¸u yanıtı verdi: s E˘er Titian kendisinin ¨n¨ne hergelenin (jeder g o u Piefke) on feni˘e satın alabilece˘i bir kartpostalını g g yapıyor olsaydı, imparator Karl’ın b¨ylesine hevesli o 66

olabilece˘ine ger¸ekten inanıyor musunuz? Kanımca. g c Titian’ın fır¸asını yine aynı ne¸eyle yerden almakla birc s likte kendisini. en azından sa˘lı˘ında. di˘erlerini ate¸e g s ver! 1955 yılında. Von Laue’ye s s c s s o u 1955 Subat’ında ¸u yanıtı yazdı: ¸ s Ya¸lılık ve hastalık b¨yle olaylara katılmamı olas o naksız kılıyor. Einstein’ın Bern’deki Patent B¨rosu’nda ¸alı¸ırken u c s geli¸tirdi˘i Ozel Ba˘ıntılılık Kuramı’nın 50. 67 . bu hep bir bilmece olarak kalacak. g s Not. Einstein’ı onur konu˘u olarak katılmak uzere davet etti. Cunk¨ bir k¨lt haline gelmi¸ g ¸¨ u u s ¸eylerle herhangi bir bi¸imde ilgili her¸ey bana her zas c s man sıkıntı vermi¸tir. c c s Ca˘da¸ları i¸in mi? Yoksa sonraki ku¸aklar i¸in mi? ¸ g s c s c Hayır. Dostu Max von Laue. evime kıyma.: Aziz Florian. bu yazgının beni kurtaran bir yanının da oldu˘unu itiraf etmeliyim. yıld¨n¨m¨n¨ kutlamak uzere s g ¨ g o u u u ¨ Bern’de yapılacak bilimsel bir kongre tasarlanıyordu. s A¸a˘ıdaki c¨mleler Einstein’ın 27 Aralık 1949’da sanat¸ı bir dostuna s g u c yazdı˘ı bir mektuptan alınmı¸tır: g s ˙ Insanı i¸ini b¨ylesine ¸ılgınca ciddiye almaya iten s o c ¸eyin ne oldu˘una akıl erdirmek olanaksız gibi. Ancak bu sırada g ¨ Einstein yetmi¸ ya¸ını ge¸mi¸ti—yakla¸ık iki ay sonra da ¨ld¨. Ayrıca birka¸ g¨n sonra Kaliforniya’ya gic u diyorum ve yapacak bir yı˘ın i¸im var. bu kadar ortaya g g d¨kmemesini rica ederdi. Kis g min i¸in? Kendisi i¸in mi?—Yakında gidecek i¸te. o Bu durumda benim de aynı duygular i¸inde olmama c darılmayın.

. sıradan bir c u adam ¸a˘ımızı d¨nya sava¸ı d¨nemi olarak tanıyacak.. y¨zyıl sonları deyince kimileri Ond¨rd¨nc¨ Louis’nin sava¸larını.” c g s On yıl sonra.III. uu u s A.. u u u u s Hatta sayısız dilenci Adıyor bana madrigalini. Ba¸ına bunların gelece˘ini bilen Einstein. Yaptınız her¸eyi g¨zelce s u G¨l¨yor sevgili g¨ne¸ de. Einstein’ın ellinci do˘um g¨n¨nde aldı˘ı mektuplar arasında Nobel g u u g od¨l¨ sahibi Fritz Haber’inki de vardı. Nasıl ¨ uu s ou bug¨n 17. birka¸ y¨zyıl boyunca. Simdi g¨n bulurken ak¸amı ¸ u s Yapayım size komplimanımı. i¸te mektuptan bir b¨l¨m: “.. aydınlar ise y¨zyılın c g u s o u ilk ¸eyre˘ini adınızla birle¸tireceklerdir. Einstein’ın altmı¸ıncı do˘um g¨n¨nde.Einstein’ın 14 Mart 1929’daki ellinci do˘um g¨n¨ t¨m d¨nyadan geg u u u u len arma˘an ve kutlamalarla ve kendisiyle r¨portaj yapmak isteyen bir g o yı˘ın gazeteciyle b¨y¨k bir olaydı. u u o u u s kimileri ise Isaac Newton’ı anımsıyorsa.29. O da bir ¸iir yazarak faksimile olarak s s s ¸o˘alttırdı ve kopyaları—¸o˘u kez de ki¸isel bir selam ekleyerek—dostlarına c g c g s g¨nderdi: o Herkes g¨steriyor bug¨n bana o u Kendini en iyi yanıyla Ve uzaktan yakından sevenler Yazmı¸lar bana dokunaklı ¸eyler s s Ve arma˘an etmi¸ler her¸eyi g s s Bir keyif ehlinin d¨¸unebilece˘i us ¨ g Bu kocamı¸ adama s Yarayabilecek olanı hˆlˆ. c s u s s Do˘um g¨n¨ ge¸ti˘inde ise Einstein kendisini kutlayan t¨m dostlara te¸ekk¨r g u u c g u s u etme sorunuyla kar¸ı kar¸ıyaydı. Einstein’ın kendisine s g u u ¸ok yakın hissetti˘i Nobel od¨l¨ sahibi Max von Laue Princeton’a ¸u satırları c g ¨ uu s yazıyordu: 68 . g u u s g Berlin’deki evinden ka¸mı¸ ve t¨m bu patırtıdan uzak kalmayı ba¸armı¸tı. aa Herkes yakla¸ıyor tatlı s¨zlerle s o G¨n¨m¨ g¨zelle¸tirsin diye. Einstein Peccavit 13. Bu y¨zden keyifli hissediyorum kendimi u Gururlu kartallar gibi.

Villasına yeni bir k¨t¨phane yapmayı tasarlıyordu ve uu temeline sonraki ku¸aklar i¸in arkeolojik a¸ıdan ilgin¸ yazılar koyabilece˘i s c c c g ¨ g hava ge¸irmeyen metalik bir mahfaza yerle¸tirmek istiyordu. Tolman’ın felsefenin salt bu g o us ¨ ama¸la uydurulmu¸ bir terminolojinin sistematik k¨t¨ye kullanımı oldu˘u c s ou g g¨r¨¸un¨ payla¸ıyor muydu? o us ¨ u s 28 Eyl¨l 1932’de Einstein Berlin’den ¸u yanıtı veriyordu: u s Felsefe di˘er t¨m bilimleri do˘urmu¸ ve donatmı¸ g u g s s olan bir anneye benzer. nedenc sellik. ¨ g o s 4 Mayıs 1936’da Einstein herhalde uzun s¨re dayanacak bu ozel ka˘ıda u ¨ g daktilo ile yazıp ¸u mesajı g¨nderdi: s o Sevgili sonraki ku¸ak! s Bizden. yani kurgusal felsefenin anlamsız duruma s geldi˘i g¨r¨¸unde miydi. Orne˘in orada c s ‘New York Times’ın ozel olarak cok uzun s¨re dayanabilecek ka˘ıda basılmı¸ ¨ ¸ u g s bir n¨shası bulunabilecekti..” u u c o u 1 Mayıs 1936’da unl¨ bir Amerikalı yayıncı Einstein’a yazarak ondan ¨ u bir ricada bulundu. tersine zevksizlik g u u uc ¨ 69 . Yayıncı Einstein’dan bir ¸eyler yazmasını rica u s ediyordu ve bu ama¸la Einstein’a en az bin yıl dayanaca˘ına g¨vence verdi˘i c g u g ozel bir yaprak ka˘ıt g¨ndermi¸ti. T¨m saygılarıyla bu dindarca dilekte bulunmu¸ olan u s (bir zamanlarki) imza Albert Einstein ¨ Bir mektup sahibi Einstein’a iki soru soruyordu. Once Einstein’ın kur˙ gusal denen felsefeye bir¸ey bor¸lu olup olmadı˘ını soruyordu. Ikinci soru s c g ise olduk¸a ayrıntıya giriyordu: acaba Einstein da mekan. seni tanıdı˘ım kadarıyla. artık g¨venliktesin. daha barı¸¸ı ve hele daha mantıklı olmazsanız cesc henneme kadar yolunuz var. Bu nedenle ¸ıplaklı˘ı ve yokc g sullu˘u y¨z¨nden k¨¸umsenmemeli. ya da bilim adamı R. daha do˘rusu olmu¸ oldu˘umuzdan daha g s g adil. i¸inde de bunun ustesinden g c ¨ gelmi¸ ve yazgının uzerine ¸ıkmı¸sındır.˙s “.... Hele yapıtların hi¸bir s ¨ c s c tutkunun ula¸amıyaca˘ı bir yerdedir ve b¨yle kalacaktır ve s g o yery¨z¨nde uygar bir insanlık var olduk¸a bu b¨yle s¨recektir. zaman.C. I¸te. evrenin sınırları ve ba¸langı¸ son konularında yapılmakta olan fis c zik ara¸tırmalarıyla bu bilimin. o nefretin ula¸amayaca˘ı bir u s g yerde.

c g o ˙ (Orijinali Ingilizce) Mektup sahibi ¸unu da ekliyordu: “Bunun ya¸amımı b¨y¨k ¨l¸ude s s u u o c¨ de˘i¸tirdi˘ini s¨ylememe sanırım gerek yok. Konu ¸ekici geliyordu— o s c ˙s ama ancak ilk bakı¸ta. Nihai kurtulu¸tan ¨nceki son iki dakikanın nasıl s o ge¸irilece˘i bana pek o kadar ¨nemli gelmiyor.” gs g o Einstein giyim konusundaki kayıtsızlı˘ıyla tanınmı¸tı. O˘retmenlerinin deste˘iyle 10 Mart’ta u u u g g Einstein’a bir mektup g¨ndererek daha nice yıllar ya¸amasını dilediler. I¸te s 1950’de yazdı˘ı yanıt: g Kendimi tasarladı˘ınız “Son iki dakika” isimli teg levizyon programına katılacak durumda hissetmiyorum. 1955 Martının ba¸larında New York’taki bir c ¨ s ilkokulun be¸inci sınıf ¨grencileri yalnızca Einstein’ın ¨nemli bir ki¸i s o˘ o s oldu˘unu ¨grenmekle kalmayıp. 1957’de Albert Einstein’ın mirasını y¨neten ki¸inin Einstein’la ilgili ilgin¸ o s c belgeleri topladı˘ını duymu¸ olan bir mektup sahibi ba¸vurarak yedi yıl once g s s ¨ tasarlanmı¸ “Son iki dakikamı nasıl ge¸irirdim” isimli bir televizyon progs c ramıyla ilgili bir oyk¨ anlattı.i¸inde yozla¸mamaları i¸in Don Ki¸ot¸a ideallerinin bic s c s c razının da ¸ocuklarında varlı˘ını s¨rd¨rmesi dilenmelc g u u idir. ug g u u 26 Mart 1955’de Einstein ¸u yanıtı yazdı: s Sevgili ¸ocuklar. Ele¨u o g anor Roosevelt ve Albert Schweitzer gibi unl¨ ki¸ilere ba¸vurulmu¸tu ve mek¨ u s s s tup sahibi Einstein’a da bir davetiye g¨ndermi¸ti. onun birka¸ g¨n sonra yetmi¸altıncı do˘um g o˘ c u s g ¨g g¨n¨n¨ kutlayaca˘ını da farkettiler. o s Cocuklar arma˘an olarak mektupla birlikte bir kravat i˘nesi ve bir ¸ift kol ¸ g g c d¨˘mesi de yolladılar. Herhalde g¨r¨¸ulen ki¸iler s¨z konusu “son iki ¨ u o us ¨ s o dakika”yla ol¨mden hemen ¨nceki dakikaların kastedildi˘ini biliyorlardı. 70 . Bu Einstein’ın son do˘um g¨n¨ olacaktı. ¸o˘unlukla olg s c g duk¸a ozensiz giyinirdi. c ˙ Incelik g¨sterip g¨ndermi¸ oldu˘unuz do˘um o o s g g g¨n¨ arma˘anı ve kutlama mektubu i¸in hepinize u u g c te¸ekk¨r ederim. Arma˘anınız gelecekte ¸imdikinden s u g s daha ¸ık olmam i¸in yerinde bir ¨zendirme olacak. s c o Cunk¨ kravat i˘neleri ve man¸etler bana artık ¸ok eski ¸¨ u g s c anılar gibi geliyor. Einstein ise daha derinlemesine bakıyordu.

c 10 Temmuz tarihli mektubunuza y¨rekten te¸eku s k¨rler. Ingiltere’de olmanızı ye˘lerdim.˙ (Orijinali Ingilizce) ˙ G¨ney Afrika. o us ¨ Y¨rekten selamlar u ˙ (Orijinali Ingilizce) Einstein’ın kendisini alı¸ılmamı¸ ismi nedeniyle yanılıp erkek sanmasına s s kar¸ın kız ogrenci elle yazılmı¸ bu mektubu aldı˘ı i¸in ¸ok heyecanlanmı¸tı. Ilerde u u bunun uzayın alabilece˘i en yalın olası durum oldu˘unu g g kavrayacaksınız. 19 s ¨˘ s g c c s Eyl¨l 1946 tarihli yanıtında ¸oyle yazıyordu: “Size kız oldu˘umu. sizin de onsekizinci y¨zyıl g c u ya da o civarda ya¸adı˘ınızı sanıyordum. Cape Town’daki bir yatılı okuldan bir Ingiliz kız o˘renci Pru ¨g inceton’daki Einstein’a 10 Temmuz 1946’da ¸ocuksu bir sevimlilikle uzun bir c mektup yazarak kendisi i¸in elyazısı ile bir¸eyler yazmasını rica etmi¸ti. Mektubunun sonunda yurtseverce duygularla ¸¨yle yazıyordu: so ˙ “Amerikan yurtta¸ı olmanıza yazık oldu. ama hˆlˆ sa˘ ou c o aa g oldu˘unuzu bilmiyordum. sizin ve arkada¸ınızın s astronomik ara¸tırmalarınız bir daha okul y¨netiminin s o g¨z¨ ve kula˘ı tarafından ke¸fedilmez.. “B¨k¨lm¨¸” s¨zc¨˘u do˘ru anlamda u u us o ug ¨ g kullanıldı˘ında g¨nl¨k kullanımdakiyle tamı tamına g u u aynı anlama gelmez. Tarih ilgimi ¸ekmiyor.” s s Sonra da bir arkada¸ı ve kendisinin astronomiyle ¸ok ilgilendiklerini ve s c birka¸ kez yakalanıp ceza almı¸ olmalarına kar¸ın geceleri yıldız ve gezec s s genleri g¨zlemek i¸in n¨bet¸iye g¨r¨nmeden gizlice a¸ık havaya ¸ıktıklarını o c o c ou c c ¨ grenci uzayın b¨k¨l¨¸un¨ kafasında canlandıramadı˘ını da itiyazıyordu. Co˘u iyi yurtta¸. Umarım. O˘ u u us ¨ u g raf ediyordu.” s g 25 A˘ustos 1946’da Einstein yanlı¸lıkla mektubun bir erkek ¸ocuktan g s c geldi˘ini sanarak ¸u yanıtı yazdı: g s Sevgili gen¸ adam. o u g s ¸ g s y¨netimlerine kar¸ı sizinki gibi bir tutum i¸indedir ve o s c bunda haklı oldukları g¨r¨¸undeyim. Sizi Sir Isaac Newton ya da ba¸ka s g s biriyle karı¸tırmı¸ olmalıyım. Hˆlˆ ya¸ayanlar arasında dolandı˘ım i¸in u aa s g c ¨z¨r dilemeliyim.. Ancak herhalde bunun da caresine o u ¸ bakılacaktır. ˙ “Uzayın b¨k¨lmesi” sizi huzursuz etmesin. I¸te c s s ˙s mektuptan bir b¨l¨m: “Aslında size ¸ok daha ¨nce yazardım. s¨ylemeyi u s¨ g o 71 .

Buna hep uz¨ld¨m. senin a¸ından da bir ¸ey farketmemesi. hˆlˆ ya¸ıyor olmanız Daha sonra da ¸oyle diyordu: “I¸ s¨ o u aa s b¨ylesine k¨sk¨nl¨k yaratmamalı. Bunun farc s ketmesi i¸in hi¸bir neden yok. c c ˙ (Orijinali Ingilizce) 72 .” o u u u Einstein’ın yanıtı ¸¨yleydi: so Kız olman benim i¸in hi¸ farketmez. Ger¸ekten kızım.unuttum.” c ¨ u u ˙ctenlikle s¨yl¨yorum. ama asıl ¨nemc c o lisi. ancak artık kabullendim.

Ya¸am c c c s ko¸ullarını mantıklı bir d¨zeye getirmek i¸in m¨cas u c u dele veren emek¸ilerden nefret edecek kadar sınıf kibc rine sahip bir k¨¸uk burjuva ailesinin o˘luydu. nefret y¨kl¨ konu¸malarının durumları ve s u u s d¨¸unce bi¸imleri kendisininkine benzeyen yı˘ınlar taus ¨ c g rafından b¨y¨k co¸kuyla kar¸ılandı˘ını farketti. s Ama yine de bunu yazmak kendisini rahatlatmı¸ olmalıdır. s Avrupa’nın g¨be˘inde ya¸anmakta olanlar t¨m o g s u acıklıh˘ına kar¸ın Almanya i¸in sonusuza dek y¨z kag s c u rası olacak ve kendilerine “uygar insanlık” diyen uluslar toplulu˘u a¸ısından da utan¸ verici nitelikte grotest g c c bir g¨steridir. Einstein’ın ol¨m¨nden sonra Otto s ¨u u Nathan ve Heinz Norden tarafından Einstein on Peace (Barı¸ Ust¨ne Einss ¨ u tein) adlı kitapta yayınlanmı¸tır. hi¸bir c i¸e yaramayan. Sava¸ sonrası og s d¨neminin cumhuriyet¸i demokratik anayasası bu halka o c ¸i¸man amcanın giysisinin k¨¸uk Hansa uydu˘u kadar ss uc ¨ g uymu¸tur. Burada ola˘an¨st¨ sert bir tavır alı¸ s¨z s g u u s o konusudur ve belki de Einstein yazıyı bu nedenle yayınlamak istememi¸tir. s g g o s Yazı “yayınlanmadı” notunu ta¸ımaktadır. s s Bu sırada ortaya yoksullardan biri havasında. Sou u s s g kaklarda. Ama uc ¨ g en fazla da umutsuzca yoksun oldu˘u yetilerden. Sonra buna herkesi korku ve gerilim i¸inde s c ya¸atan enflasyon ve o berbat kriz yılları eklemi¸tir. Bu ¸aresizlik i¸inde karu u c c makarı¸ık. do˘a ve yazgı tarafından kendiss g inden daha fazla kayırılmı¸ g¨r¨nen herkese kar¸ı s o u s kıskan¸lık ve hın¸ dolu Hitler diye biri ¸ıktı. c s c s o g askerlik ve acımasızlık ¨˘retilmektedir. o Y¨zyıllardır Alman halkına s¨rekli yenilenen bir u u ¨˘retmen ve astsubay s¨r¨s¨ tarafından hem harıl harıl og u u u ¸alı¸ma ve ¸e¸itli bilgiler hem de k¨le gibi boyun e˘me. zeka g ve k¨lt¨rden nefret ediyordu. meyhanelerde b¨yle umutsuz ki¸ileri bularak o s 73 .Einstein a¸a˘ıdaki yazıyı sanıldı˘ına g¨re 1935’de Princeton’da yazmı¸tır.

Kafası karı¸ık oldu˘undan s g hi¸ dilinden d¨¸urmedi˘i bu sa¸malı˘a kendisinin c us ¨ g c g ne ¨l¸ude inandı˘ını de˘erlendirmem olanaksız. pek de haksız g g sayılamayacak bi¸imde Almanlıkla ba˘da¸maz g¨rd¨˘u. Berlin’deki Yahudi cemaatinin hahamba¸ı ve t¨m d¨nyada s u u tanınan bir bilim adamıydı. Princeton’dan Leo Baeck’in sekseninci do˘um g g¨n¨ nedeniyle dokunaklı bir yazı yazdı: u u Bu adamın Almanya’da tutsak ve kesin bir yok olu¸la s 74 . dı¸ ulkelere ve u s ¨ savunmasız bir azınlı˘a Alman Yahudilerine kar¸ı g s duydu˘u yo˘un nefretti. ahlaksız kiniklerdi. ¨zellikle de onu halkın cumhuriyet d¨neo o minde bir ¨l¸ude ba¸lamı¸ olan toplumsal ve ekonomik o c¨ s s ¨zg¨rl¨˘une kavu¸masını engelleyecek bir ara¸ olarak o u ug ¨ s c g¨ren varlıklı sınıf tarafından. Bir ¸ok kez hapse girdikten sonra Alman ordusunun ¸¨k¨¸une kadar g c co us¨ kalaca˘ı ve Rus askerleri tarafından kurtarılaca˘ı Theresienstadt’daki topg g lama kampına g¨t¨r¨ld¨. Oysa o c¨ g g ¸evresine toplanıp b¨y¨k dalgayla yukarılara s¨r¨klenc u u u u meyi ba¸aranların ¸o˘u.¸evresine topladı. ara¸larının d¨zmece oldu˘unun s c g c u g t¨m¨yle bilincinde. c g s o ug ¨ kendisine korku veren bir d¨¸unce g¨c¨n¨n temsilcileri us ¨ u u u olarak ozellikle nefret ediyordu. Nasyonal Sosyalistler iktidara geldi˘inde Alg manya dı¸ından pek ¸ok parlak g¨rev ¨nerisi almı¸tı ve bu yolla Nasyonal s c o o s Sosyalistlerin Yahudi d¨¸manı ter¨r¨nden kurtulabilirdi. Bunlardan. Kendisine ¸ok b¨y¨k miktarda para u c u u akıtılıyordu. c o “F¨hrer” olmasını belirleyen ise. ¨ Bu iki t¨r “d¨¸man”a kar¸ı ardı arkası gelu us s meyen nefret y¨kl¨ konu¸malar. Oysa o hepsini redus ou detti ve Almanya’daki Yahudi karde¸leriyle birlikte tehlikelere g¨gus germeyi s o˘¨ ye˘ledi. emretme ve zul¨m isteklerini o u o u g u de ama¸ları do˘rultusunda ustaca kullandı. Bu c g arada y¨zyıllardır sıkı askeri e˘itim g¨rm¨¸ kitleu g o us lerin alı¸kanlık niteli˘indeki yo˘un y¨r¨y¨¸e ge¸me. u u Leo Baeck. Ve b¨ylece c g o “F¨hrer” oldu. s g g u u us c k¨r¨k¨r¨ne boyun e˘me. parlak zaferler ve u u s bir altın ¸a˘ı vaat edilen kitleleri fethetti. B¨ylece de politikacı oldu. ouu u 1953 Mayıs’ında Einstein. Halkı ise sava¸ ¨ncesi o s o d¨nemden alı¸ageldi˘i o romantik yurtseverlik edebiyatı o s g ve Yahudi d¨¸manları tarafından ¨zel ama¸ları i¸in uyus o c c durulmu¸ “Ari” ya da “Cermen” ırkının ust¨nl¨˘u yas ¨ u ug¨ lanlarıyla pohpohluyordu.

s s s c g g¨venlik i¸inde bulunma duygusuyla ya¸ayıp gidenler u c s tam olarak kavrayamaz. s 75 . ancak yalnızca ilk hap onunla do˘rudan ilgili g g olabilecek. Insanlı˘a kendi g rattı˘ı acı durumlarda teselli veren ideal ki¸iler bu g s murdan yo˘rulmu¸tur. “Haplar”ın co˘unlukla i˘neleyici ozdeyi¸ler oldu˘u anla¸ıldı. kendi deneyimlerimden dostumuzu biraz olsun e˘lendirebilecek bazı ¸eyleri hap bi¸iminde bir araya geg s c tirece˘im. korku s u dir bilmeyen ve her t¨rl¨ saldırganlık ve kincili˘in u u g ˙ bancısı olan o adama ne mutlu. B¨yle anlarda kar¸ımda durur ve benimle o s konu¸urdunuz. s o Einstein “haplar”ın ba¸ına a¸a˘ıdaki selamı koymu¸tu: s s g s Ya¸amda s¨rekli yardım ederek ilerleyen.kar¸ı kar¸ıya olan karde¸leri i¸in ne anlama geldi˘ini. s Einstein’dan haham Baeck onuruna ¸ıkarılacak kitap i¸in bir yazı isc c tendi˘inde 23 Subat 1953’de ¸unları yazmı¸tır: g ¸ s s G¨zel giri¸iminize katkıda bulunma iste˘ime kar¸ın u s g s saygıde˘er ve sevgili dostumuzun alanında bir yazı yag zacak yeterlikte olmadı˘ımdan aklıma garip bir fikir g geldi. O karde¸lerine sonuna kadar s destek olmak i¸in bu al¸ak¸a zul¨m ulkesinde kalıp dac c c u ¨ yanmayı do˘al g¨revi saymı¸tır. a¸a˘ıda bun¸ g g ¨ s g s s g lara bir ornek: ¨ Bir koyun s¨r¨s¨ne tam uye olabilmek i¸in her u u u ¨ c ¸eyden ¨nce koyun olmak gerekir. g s neyayaha- 17 Mart 1954’de haham Baeck Einstein’a yetmi¸be¸inci do˘um g¨n¨ i¸in s s g u u c ¸u mektubu yazıyordu: s Ahlak konusundaki ku¸kulara yanıtların hep olumsuzmu¸ gibi s s g¨r¨nd¨˘u ya da insanlı˘a y¨nelik bu arayı¸ın bile ku¸kunun geo u ug¨ g o s s risinde kaldı˘ı g¨nlerde sizi d¨¸un¨rd¨m ve i¸imi bir huzur ve g u us ¨ u u c olumluluk kaplardı. Hi¸ ¸ekinmeden tehg o s c c likeye atılarak al¸ak katillerden olu¸an bir h¨k¨mec s u u tin temsilcileriyle tartı¸mı¸ ve her ko¸ulda kendi ve s s s halkının onurunu korumu¸tur.

uste¨ u s c o u u s ¨ lik bu durum g¨stermelik de˘il. Ilk c¨mlede isim c g c g u kullanılmaması dikkat ¸ekicidir—bu yolla alıcı daha g¨venlikte olacaktı. Ancak ¨zellikle de bu y¨celi˘in b¨yleu u ug¨ u o u g o sine ust d¨zeyde olu¸u onu al¸akg¨n¨ll¨ ve kibirsiz yapmı¸tı. Einstein’ın kızı Margot’ya a¸a˘ıdaki satırları g¨nderiyordu: s g o Beethoven gibi ki¸ilerin asla ¨lmeyi¸i gibi. Burada o s ¨ g¨zlenen derin umutsuzluk zamansızdır ve ancak Einstein’ın karanlıkla m¨cao u ˙ deleden asla vazge¸medi˘i ger¸e˘iyle hafifletilebilmektedir.. umutsuz ve i¸sizdi. E. i¸ten gelen bir gereksinim sonuo g c cuydu. 26 Nisan 1955’de Cornelius ¨ u Lanczos. Mars’ta yabancı yaratıklar arasında ya¸adı˘ınızı d¨¸un¨n ve bu yaratıkların yaptıklarıyla s g us ¨ u fazlaca ilgilenmeyi bırakın. Einstein 1933 ba¸larında. Elde yalnızca Einso us tein’ın yanıtı bulunmaktadır. Yoklu˘una s g g katlanmayı g¨¸le¸tiren ¸ey. O zaman yeniden ne¸enize kavu¸acaksınız ve s s hi¸bir ¸ey sizi huzursuz edemeyecek. Di˘erlerinden c s g daha duyarlı ve soylu insanların s¨rekli yalnız olduku larını ve olmaları gerekti˘ini.Einstein 18 Nisan 1955’de Princeton’da old¨. birka¸ kafadar bulun ve c eski d¨nemlerin e¸siz yazarlarını. Kant’ı. insan b¨yle bir ins o s o sanın da sonsuza dek ya¸ayaca˘ı duygusuna kapılıyor. us ¨ u Sizi dostlukla selamlıyor ve i¸tenlikle elinizi sıkıyoc rum. Yanıt 5 Nisan 1933 tarihini ta¸ıdı˘ından b¨y¨k s g u u olasılıkla Le Coq’dan g¨nderilmi¸tir.. Burada bir ozeti verilecektir. 76 . S¨rekli c g u u g c u olarak. buna kar¸ılık da kendi g s ortamlarının lekesizli˘inin tadını ¸ıkarabileceklerini g c d¨¸un¨n. u s u s ancak herhalde Einstein’la benzer g¨r¨¸lere sahip biriydi. c u Ben Bel¸ika Akademisi kanalıyla yazdı˘ınız ki¸ic g s yim. Birka¸ hayvanla dostluk c kurun. Gazete okumayın. ya¸ama g¨c¨n¨n varlı˘ının b¨ylesine uc s s s u u u g o ayrılmaz bir par¸ası olu¸u ve aklın bu ola˘an¨st¨ al¸akg¨n¨ll¨ ve c s g u u c o u u g¨steri¸ten uzak insanın artık aramızda bulunmadı˘ı d¨¸unceo s g us¨ sini bir t¨rl¨ kabul edememektir. o s Lessing’i ve yabancı klasikleri okuyun ve M¨nih u ¸evresinin ola˘an¨st¨ do˘asının tadını ¸ıkarın. sanıldı˘ına g¨re M¨nih’de ya¸ayan profesyonel s g o u s bir m¨zisyenden bir mektup almı¸tı. diyelim ki. M¨zisyen kaygılı. Goethe’yi. O benzersiz yazgısının ve u u b¨y¨kl¨˘un¨n bilincindeydi.

Ama bu nasıl bir d¨nemdi o u u o ki.Einstein. d¨neminin en b¨y¨k bilim adamıydı. bir Einstein bile mektubunu salt bir E ile imzalamak zorunda kalıyordu! 77 .

Aydınlanma K¨t¨phanesi uu http://www.org .1001001000.