MANASTIR I CRKVA SV.

MIHAILA NA PREVLACI

PREVLAKA1

I ISTORIJAT ISTRAŽIVANJA U nizu brojnih zaključaka koji su se duboko ukorijenili u našoj istoriji, danas bi se teško bez prave i kvalitetne rasprave, mogle izdvojiti i provjeriti one teze, koje su se zasnovale na mitološkim osnovama i utvrdile na amaterskim metodama. Metode na osnovu kojih su donošeni određeni zaključci, nekritičko prihvatanje istih i njihovo kasnije prenošenje u naučnim radovima, mogu se dobro ilustrovati kroz primjer utvrđivanja mjesta osnivanja Zetske episkopije. Interesovanje za ovo pitanje, pokazao je još 1844. godine, Pavel Šafarik koji je iz Praga preko ruskog vicekonzula u Dubrovniku Jeremije Gagića, molio tadašnjeg crnogorskog vladiku, Petra II Petrovića Njegoša da mu odgovori, gdje je bila stolica Zetske episkopije "koja je bila ustanovljena kraljem Stefanom i Savom".2 Takođe ga je interesovalo gdje je bio manastir Gradac i gdje je kako on piše mala rijeka Ribnica.3 Odgovor na ovo pitanje nalazimo kod Gerasima Petranovića4 u Istorijskom pregledu o pravoslavnoj crkvi u Boki-Kotorskoj5, gdje se kaže:
Preblacha, Previlacha, Prevlacha, Privilaqua, Tomba, Tombe, Tumba, Traiectus, Ostrvo cvijeća. Poluostrvo Prevlaka nalazi se u Boki na južnoj strani Tivatskog zaliva. Na sjeverozapadnoj strani poluostrva nalaze se ostaci Manastira i ruševine Crkve sv. Mihaila, zakonom zaštićene, kao kapitalni istorijski i arheološki lokalitet Crne Gore. Poluostrvo Prevlaka nosi taj naziv jer ga je ranije sa kopnom spajao uski, niski i kratki prijelaz ili prevlaka. Sama riječ tomba ili običnije tumba, latinski je oblik imenice koja je nastala prema grčkoj Τύμβος ili Τύμβά, koja znači humka, posebno grobni humak a i sam grob. U srednjem vijeku Prevlaka se nalazi i pod latinskim nazivom Traiectus, I. Ostojić, Odakle benediktinskom Manastiru na Prevlaci u Boki naziv de Tombe ?, Historijski zbornik XXV-XXVI, Zagreb 1972, 491500. Od 1968. godine, Prevlaka postaje ekskluzivno vojno odmaralište sa nazivom Ostrvo cvijeća. Početkom devedesetih ovo ljetovalište ima funkciju izbjegličkog naselja. 2 Češki slavista Pavel Jozef Šafarik (1795-1861). 3 I. Ruvarac, Vladike zetske i crnogorske, Prosveta I, Cetinje 1892, 1-17. 4 Arhimandrit Gerasim Petranović, Episkop eparhije Boke i Dubrovnika sa stolicom u Kotoru, koja je 1870. godine, voljom Franca Josefa I izdvojena iz Dalmatinske eparhije. 5 G. Petranović, Istorički pregled o pravoslavnoj crkvi u Boki kotorskoj, Šematizam pravoslavne eparhije Bosansko-Dubrovačke, Zadar 1875, 3-8.
1

"Stolica Episkopa zetskog, po ustanovi prvog osnovatelja njenog bijaše s početka, pa kroz duže vrijeme u znamenitom Manastiru Arhistratiga Mihajila u Kotorskom zalivu, na ostrvu Prevlaka, na dnu grbaljskog polja". Ovaj zaključak je izveden, piše dalje u Šematizmu "Na osnovu Žitija sv. Save, napisanog od njegovog učenika Domentijana", u kojim izričito stoji: "Pri Crkvi Arhanđela Mihaila blizu Drepa". Autor teksta pozvao se i na crnogorskog vladiku Vasiliju Petrovića, smatrajući da je on najbolje mogao znati gdje je bilo mjesto osnivanja Zetske episkopije.6 Ova teza našla je svoje čvrsto utemeljenje u tekstovima arhimandrita Nićifora Dučića, u kojima on zaključuje da je stolica Zetskog episkopa bila u Manastiru Arhanđela Mihaila na Prevlaci. Dučić naglašava da je ova tvrdnja potkrijepljena od strane Petranovića takvim faktima koji ne podliježu nikakvoj sumnji. Tome u prilog Dučić je naveo i natpis u Crkvi sv. Petra u Bogdašićima.7 U djelu krtoljskog učitelja Mladena Crnogorčevića dobija se niz važnih podataka o lokalitetu, pokretnom materijalu i narodnom predanju. Narodna tradicija pamti da je hram namijenjen saboru Arhanđela Mihaila osnovan "od srpskih velikaša za Prvovjenčanog kralja", a porušen od Mlečića 1441. godine.8 Za trovanje prevlačkih monaha, Crnogorčević okrivljuje Kotoranina Marina Druška, upravo onako kako je to u svojoj pripovijetci uradio Stjepan Mitrov Ljubiša.9 Mladen Crnogorčević u svom radu takođe pominje Pavla Rovinskog i Ivana Jastrebova koji su osporavali mogućnost da je na Prevlaci bilo mjesto gdje se nalazila Zetska episkopija.10 Poslije 1920. godine i objavljivanja knjige Vasilija Markovića11, "Pravoslavno monaštvo i manastiri u srednjovjekovnoj Srbiji", bavljenje ovom problematikom jenjava a teze iz ove knjige kao fakte prenose u svojim radovima uglavnom svi istraživači koji se bave ovom oblasti.12 Markovićev tekst vezan za Prevlaku glasi: "Pri Manastiru Arhanđela na Prevlaci, malom ostrvcu Stradioti, u Kotorskom zalivu, nalazimo Katedru Zetskog episkopa. To je današnje ostrvce pokriveno voćnjacima, maslinjacima i vinogradima, srednje od tri ostrva, koja se pružaju ispred starih slanica na Prevlaci.13
V. Petrović, Istorija Crne Gore, Moskva 1754. N. Dučić, Boka i Zeta, Glasnik SUD XLII, Beograd 1875, 153-185. Referat odboru za društvene i istorijske nauke SUD, Glasnik SUD XLVIII, Beograd 1880, 417430. Jepiskopija Zetska i Dabarska, Glasnik SUD LVIII, Beograd 1884, 26-103. 8 M. Crnogorčević, Miholjski zbor u Boki Kotorskoj, Starinar SAD X/1–2, Beograd 1893, 1-73. 9 S. M. Ljubiša, Prokleti kam, Pripovjesti, Pančevo 1882. 10 P. A. Rovinski, Istorija Crne Gore, Glas Crnogorca 6, Cetinje 1891, 4. I. Jastrebov, Jepiskopija Zetska, Glasnik SUD XLVIII, Beograd 1880, 390-405. 11 V. Marković (1882–1920). Doktorirao je u Beogradu 1908. godine na temi Istorija srpskih manastira. 12 V. Marković, Pravoslavno monaštvo i manastiri u srednjovjekovnoj Srbiji, Sremski Karlovci 1920. U ovom radu se opisuje istorijat manastira i monaštva u Makedoniji, Pomorju, Posavini i Podunavlju, Srpskom Zagorju i Pomoravlju. 13 Ovaj podatak je Vasilije Marković preuzeo kako piše u napomeni, od Crnogorčevića po citatu Jirečeka, Istorija Srba I, Beograd 1952, 200. Podatak je
7 6

Ovo je prvi poznati slučaj, da se pravoslavni manastiri javljaju u Srpskom pomorju. Malo je vjerovatno, da je koji grčki ili slovenski manastir postojao u Pomorju prije srpskih osvojenja. Manastir je, međutim, postojao i prije kao katolički. Pominje ga Dukljanin, koji priča kako su Kotorani na ovom ostrvcu, "in insula quae S. Gabrielis dicitur", ubili po pogibiji dukljanskog kneza Vladimira njegova strica Dragomira. Ovaj se bio sklonio u crkvu, ali Kotorani razvališe krov i ubiše ga kamenjem i gredama. Ovaj stari Manastir ili je početkom XIII vijeka zapustio, ili ga je tada Sava oteo od katolika. Ostrvo na kome je Manastir, bio je svojina Kotorske episkopije, kako se vidi iz jedne papske povelje od 1346. godine. Stoga su ga Kotorani neprestano za sebe reklamirali. Ima više kotorskih povelja u kojima se predstavlja, kako su oni osnivači toga Manastira i kako im ga je 1215. godine, potvrdio zetski kralj Đorđe. Najstarija od ovih povelja je ona kralja Radoslava od 15. jula 1230. godine, kojom se Kotoranima potvrđuje sve ono, što im je 1215. godine bio dao zetski "kralj Đorđe", između ostalog i "Crkvu Arhanđela na Prevlaci, čiji su pravi osnivači Kotorani".14 Ovo se docnije ponavlja i u dvije vrlo sumnjive Dušanove povelje. Isto se tako i u Kotorskom statutu navodi ovaj Manastir kao kotorski". Po Konstantinu Jirečeku, ovo je mjesto isprva XV vijeka, mjesto dotadašnjeg Grblja, pošto su Kotorani u XV vijeku željeli da prisvoje Manastir.15 U Ugovoru o predaji Kotora Mlečanima iz 1421. godine, nema nikakva pomena o ovome Manastiru, što znači da ga Kotorani tada nijesu držali. Od vremena Save, kada je ovdje osnovana episkopija, "u dioklitskom Pomorju, v hramu arhistratiga Mihaila", pravoslavni Manastir se održao sve do kraja samostalnosti.16 Zetska episkopija ovdje se nalazila u toku XIII i početkom XIV vijeka, dok je početkom XV vijeka nalazimo u Krajinskom manastiru".17
1. PLAN BOKE XVIII VIJEK

naravno netačan i vjerovatno je greška u prevodu Jirečeka. Stradioti, (Gabrio, Školj), sadašnje je ostrvo sv. Marko, gdje se nalazi pomenuta Crkva st. Gabrielis, (nalazi se na planu uz tekst Crnogorčevića), koju pominje i pop Dukljanin. Na ovom ostrvu arheološka iskopavanja nijesu nikada zvanično obavljana. Ovdje je nalažen novac iz vremena Konstantina, Mr. Jovan Martinović, dr Vojislav Trbuhović, dr Maja ParovićPešikan, Mr. Leposava Savić–Trbuhović, Pregled arheoloških spomenika na području južne obale Boke Kotorske, Starine Crne Gore VI, Cetinje 1978, 141-175. 14 Marković je kao izvor koristio rad Franja Račkog, Prilozi za zbirku Srpskih i Bosanskih listina, Rad Jugoslovenske Akademije 1, Zagreb 1867, 130-131. 15 Na Prevlaci je po Jirečekovom mišljenju trebalo tražiti "dioklitski grad Novigrad", koji spominje Konstantin Porfirogenit. K. Jireček, Istorija Srba I-II, Beograd 1952, 200. 16 Ovakav navod "dioklitskom Pomorju" u drugim istorijskim izvorima glasi: N. Dučić: "Pri Crkvi Ar. Mihaila blizu Drepa", A. Jastrebov, "Pri Crkvi Ar. Mihaila blizu Drepa u Dioklitiji". 17 V. Marković, n.d.

U svojoj istorijskoj raspravi Ivo Stjepčević, je isključio mogućnost da je Prevlaka bila mjesto gdje je Sava Nemanjić osnovao Zetsku episkopiju. Primijetio je da se na Prevlaci nije pronašao ni jedan nadgrobni spomenik koji bi se odnosio na nekog Zetskog episkopa. Izgradnju Manastira i Crkve on je pripisao Kotoranima za potrebe benediktinaca.18 Stjepčević je Crkvu sv. Mihovila blizu Drepa, kao i neki drugi istraživači, tražio u okolini Podgorice, navodeći da se u blizini Zlatice nalazi predio Drpe.19 Za razliku od autora koji su u potpunosti negirali vezu Zetskih episkopa i mitropolita sa Prevlakom, Stjepčević je izložio podatke iz Kotorskog arhiva koji tu vezu nepobitno dokazuju. Na kraju svoje opsežne studije, Stjepčević demistifikuje i tzv. narodna predanja o rušenju Manastira.
2. PREVLAKA I SV. MARKO

Prevlakom i Manastirom nastavili su i tokom XX vijeka da se bave mnogobrojni istraživači20, a obavljena su i arheološka istraživanja.21 Mada po pitanju mjesta osnivanja Zetske episkopije u starijoj literaturi postoje oprečna mišljenja, u svim relevantnim naučnim izdanjima koja su tretirala ovu temu22, preovladava mišljenje da je Prevlaka mjesto gdje je sv. Sava osnovao Zetsku episkopiju, da je taj podatak sastavni dio njegove biografije i da je Episkopija i kasnije Mitropolija bila na Prevlaci sledećih 200. godina.23
I. Stjepčević, Prevlaka, Bogoslovska Smotra 3, Zagreb 1930, 1-73. I. Jastrebov, n.d.. S. Vulović, Crkva katolička i vjeroispovjedanje istočno u Boki Kotorskoj, Zagreb 1875. M. Šobajić, Starine u Zeti, Beograd 1892. P. A. Rovinski, n.d. 20 R. Kovijanić, Pomeni o Zetskom episkopu sa Prevlake (1334–5), Istorijski zapisi 1-2, Cetinje 1956, 332-333. I Božić, Prevlaka-Tumba, Zbornik Filozofskog fakulteta I, Beograd 1963, 197-221. O propasti Manastira Mihaila na Prevlaci, Anali Filološkog fakulteta VII, Beograd 1967, 75-82. P. Mijović, Prevlaka i Vladika, Ozloglašeno nasleđe, Cetinje 1971. I. Ostojić, Odakle benediktinskom manastiru na Prevlaci u Boki Kotorskoj naziv de Tombe ?, Historijski zbornik XXV-XXVI, Zagreb 1972, 491-500. M. Janković, Saborna crkva Zetske episkopije i mitropolije u srednjem vjeku, Istorijski časopis, XXXI, Beograd 1984, 199-204, Episkopije i Mitropolije srpske crkve u srednjem vjeku, Beograd 1985. D. Đurašević-Miljić, Podgorica sa okolinom kao moguće sedište Zetske episkopije, Zbornik radova povodom 120. godina od oslobođenja Podgorice, Podgorica 2000, 249-257. Sudbina ranosrednjovjekovnih spomenika u Crnoj Gori, Matica 4/5, Podgorica 2001, 49-72. 21 V. Korać, Prevlaka u Boki Kotorskoj, Starinar IX–X, Beograd 1959, 388389. Rukovodilac istraživanja otpočetih 1996. godine je prof. dr Đorđe Janković, šef katedre za srednji vijek na Odjeljenju za arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu. Đ. Janković, M. Živković, G. Simonović, Đ. Ćapin; Miholjska Prevlaka, Istraživanja u 1997. godini, Glasnik SAD 14, Beograd 1998, 137-143. 22 S. Ćirković, Istorija Crne Gore II/1, Podgorica 1970. D. Živković, Istorija Crne Gore I, Cetinje 1989. 23 Bez dileme se radi o opšte prihvaćenom mišljenju. S. Perović, Važniji datumi Crnogorske istorije, Crnogorski književni list 32, Podgorica 01.04.2002.
19 18

Na kraju u izdanju Zavičajnog muzeja Herceg–Novog i Manastira Arhanđela Mihaila na Prevlaci24, objavljen je 2000. godine Katalog izložbe "Riznice Manastira Prevlake", urađen kao i sama izložba pod blagoslovom visokopoloženog crnogorskog mitropolita gospodina Amfilohija.25 Izložba je nastala kao sinteza dosadašnjih znanja o ovom lokalitetu i kao rezultat arheoloških istraživanja započetih na Prevlaci 1996. godine, koja još traju.26 Cilj ovih arheoloških iskopavanja, po autorima izložbe, nije samo naučna radoznalost, već želja da se Manastir obnovi u cjelini, "a da pri tome ne nestane baština naših predaka i njihova djela". U Katalogu izložbe iznešen je zaključak da se gradnja hrama Arhanđela Mihaila veže za početak a rušenje za sredinu IX vijeka koji se desilo u vrijeme Saracenskih pohoda na ove krajeve. Manastir je napušten sredinom IX vijeka i od tada se on i pominje kao "tumba" to jeste ruševina. U Katalogu se potvrđuje da je Sava Nemanjić, arhiepiskop srpski, osnovao 1219. godine Zetsku episkopiju, "U razrušenom pa obnovljenom Manastiru svetog Arhanđela Mihajila u Kotorskom zalivu na ostrvu Prevlaci koji se nalazi na dno grbaljskog polja". U vrijeme Stefana Prvovjenčanog, "svakako po izboru Save", obnavlja se ovaj "Vizantijski manastir" i u njemu se za prvog Zetskog episkopa postavlja Ilarion, jedan od najuglednijih monaha Hilandara. Osim ovih fakata iznosi se i niz veoma interesantnih i za javnost dosada nepoznatih podataka. Iz njih saznajemo da je apostol Pavle lično, ili preko svojih učenika, osnovao prvu hrišćansku zajednicu, Crkvu, u oblasti današnje Crne Gore.27 Da su na Prevlaci u periodu od VII do IX vijeka pored vizantijskih boravili i srpski monasi koji su pravoslavlje prenosili čak do Rusije i na kraju navodi se kako je ovaj Manastir prosijao slavom kada je 70 prevlačkih monaha otrovano i mučenički skončalo, te da se mošti prevlačkih mučenika nijesu slučajno pojavile 1994. godine.28 Mjesto osnivanja Zetske episkopije, za razliku od njenog djelovanja, ne pripada kategoriji kapitalnih pitanja iz crnogorske prošlosti. Pa čak ni efekat koji se postiže tvrdnjom da je Prevlački manastir Svetosavski i proglašenje skeleta, vanredno očuvanih za svetačke ne govori apsolutno ništa o njenoj istinitosti.

Manastir sv. Arhanđela Mihaila, sada ima novi naziv Sveštena srpska carska lavra sv. Arhanđela Mihaila, D. Đ. Miljić, Doljani kod Podgorice, Sudbina ranosrednjovjekovnih spomenika u Crnoj Gori, 56. 25 Đ. Janković, V. Kostić, M. Krivokapić, M. Živković, N. Milošević, Katalog izložbe, Riznice manastira Prevlake, Prevlaka/Herceg Novi 2000. U daljem tekstu G. Autora, Katalog izložbe. 26 Autori navode, Mladena Crnogorčevića, Iva Stjepčevića, Ivana Božića i Voislava Koraća. 27 Svakako se pod učenicima apostola Pavla misli na Dujama i Tita. 28 Od skora proglašene za svetačke: "Uvrstivši se u kalendar svetitelja srpskog primorja". Grupa autora, Katalog izložbe, 22.

24

Ipak činjenica da je u jednom dijelu Crne Gore zadnjih desetak godina došlo do polarizacije hrišćana pravoslavaca na članove zajednice i na Crkvu kao instituciju, daje ovoj problematici sasvim drugu dimenziju. Srpska pravoslavna crkava, osim što je na sebe preuzela sve duhovne prerogative pravoslavnog stanovništva, takođe se stavila u "odbranu" i upravljanje ne malog bogatstva koje se u Crnogorskoj crkvi nagomilavalo poslednjih vjekova. Ova crkvena organizacija i njeno sveštenstvo, takođe su preuzeli i ulogu istraživača i tumača crnogorske prošlosti. Zaobilazeći činjenicu da nema trajanja bez mijenjanja i identiteta bez razlika, svoja su uvjerenja zasnovali na stavu, da je poznavanje crnogorske prošlosti, dostiglo stupanj na kojem treba da stane i da je svako dalje proučavanje, naročito slovenske Duklje jeres. Iz svega gore navedenog, danas bi se lako mogli prepoznati idejni, materijalni i neki drugi razlozi o lociranju mjesta osnivanja Zetske episkopije na poluostrvu Prevlaka u Tivatskom zalivu. Sa druge strane ovi razlozi se ne mogu sa sigurnošću prepoznati u vrijeme prevladavanja ove teze krajem XIX vijeka, kada je kao glavni argument korišten Životopis sv. Save od njegovog učenika Domenetijana.

II POVELJE, BIOGRAFIJE, LJETOPISI, RODOSLOVI Sve srednjovijekovne biografije, ljetopisi, rodoslovi i hronografije, koje su pisali sveštenici, napisane su onako kako na istorijske pojave gleda Crkva.29 Po crkvenim knjigama, vlast dolazi sa neba i daje se kome Bog hoće a sveštenstvo je posrednik između Boga i ljudi, sve pojave ili su došle od Božije volje ili pakosti Satanine.30 S toga najvažnije mjesto u istoriji društva u ovim biografijama zauzimaju opisi carskih loza i lica iz dinastija, a glavno dešavanje u biografijama je zidanje crkava. Osnovno načelo u životu je vjera, tako da ta riječ i riječ zakon u osnovi znače isto. Tako se pri opisu vladara ma kakvi oni bili, samo ako su dobri prema Crkvi, uvijek ističe njihova blagočastivost i hristoljublje.31 Ipak, u ovim biografijama ima najviše istorijskih podataka, koji su i pored evidentnih nedostataka služili kao osnovni izvor svim docnijim istorijskim spisima. O Domentijanu i njegovoj ličnosti nemamo mnogo podataka. On je Biografiju sv. Save završio po bečkom rukopisu 1243. a po petrogradskom 1253. godine, što je nekih 8. ili 18. godina poslije Savine smrti (1174-1235/6).32 Iz biografije se jasno zaključuje da Domentijan nije samo sakupljao podatke o sv. Savi već da je sa njim bio blizak. Da je Domentijan
29 Za potpunu prevlast teološke interpretacije čovjeka, kosmosa i istorije, trebalo je da od pojave hrišćanstva protekne nekoliko vijekova. Ova prevlast započela je tek Justinijanovim Aktom 529. godine, kojim je zatvorio sve filozofske škole u Atini, a postala potpuno dominantna u srednjem vijeku. 30 Filozofija je u helenističko-rimskom periodu pokušavala dati realno rješenje čovjekovog postojanja u svijetu i prirodi, dok je hrišćanska filozofija postavila viši smisao života, izvan svijeta i prirode, koji se nalazi u Bogu kao jedinom idealu. Bitne razlike ove dvije filozofije su imale i u metodi širenja svojih ideja. U antičko doba svaki filozof je svoje mišljenje nastojao nametnuti, sposobnošću svog izlaganja i načina dokazivanja. U evropskom hrišćansko-feudalnom društvu to nije bilo tako, mišljenje je bilo pod kontrolom Crkve koja je srednjovijekovnoj filozofiji stotinama godina uskraćivala slobodno mišljenje. 31 Otuda dolazi i ona kontradiktornost česta u srpskim ljetopisima da jedan blagočastivi vadi oči drugom blagočastivom. 32 Dr R. Rotković, Crna Gora i Dušanovo carstvo, Cetinje 1997, 72.

bio poštovan, vidi se po tome što je bio izabran za duhovnika cijelog hilandarskog bratstva i kao takav se pojavljuje 1263. godine. To je u kaluđerskim redovima vrlo visoka čast i dužnost, koja iziskuje mnogo lijepih osobina; mudrost, znanje, puno takta.33 Život sv. Save od Domentijana je prava i puna biografija tipa tzv. vizantijskih "retorskih žitija". To je najopsežnija biografija stare srpske književnosti. Ona obuhvata cijeli život Save Nemanjića, pa nastavlja pričanje i o događajima poslije toga, opisujući i prenos njegovog tijela iz Bugarske u Srbiju. Domentijan u Životopisu sv. Save i sv. Simeona govori da je Sava Nemanjić osnovao veliki broj manastira ali ne navodi njihova imena, što prosto rečeno znači da je pozivanje na njega kada je u pitanju mjesto osnivanja Zetske episkopije apsolutno netačno. Domentijan, Duklju pominje samo u onom veoma često pogrešno citiranom dijelu, koji se odnosi na Stefana Nemanju, gdje kaže: "I dodade ka zemlji otačestva svoga mnoge zemlje od oblasti grčkoga carstva, i silom Božijom i pospješenjem svetog Duha pobijedi neprijatelje svoje, kao što je prije veliki Mojsije krsnim oružjem srušio gordog Amalika; a Dioklitiju i Dalmaciju, otačestvo i rođenje svoje, istinsku đedovinu svoju, koje su trpjele nasilje od grčkog roda i gradove sazidane od njih razruši i izmijeni slavu njihovu u sliku pustoši i ime njihovo ne nazva se više tamo u oblasti toj, a narod koji je u njima, sačuva nepovrijeđen, tako da je sa strahom služio njegovoj vladavini". Da li zbog obimnosti Domentijanovog životopisa ili zbog mišljenja da gomile riječi ne kažu uvijek pravi smisao, ovaj se životopis nije dopao svima u srednjem vijeku pa je već krajem XIII ili početkom XIV vijeka jedan drugi hilandarski monah, Teodosije, osjetio potrebu da Domentijanovo djelo iz temelja preradi i učini kraćim i čitkijim. On je iz ličnih pobuda ili na poziv Crkvenog sabora kojem se u uvodu obraća za pomoć, preradio Domentijanov rad "ali tako da ni kamen na kamenu od stare zgrade nije ostao".34 Teodosije je u tekstu izostavio podatak da je Sava krunisao brata Stefana krunom koju je dobio od Pape i vjerovatno se u ovom detalju kriju neke od pobuda prerade Domentijanovog djela.35 Iz nekog razloga koji se samo može naslutiti, Teodosije je u zaglavlju teksta stavio, Žitije sv. Save kazano Domentijanom a pisano Teodosijem. Tako je i Đura Daničić dva puta izdavao Život sv. Save i to 1860. i 1865. godine. U početku on je mislio da je prvi kraći tekst djelo Domentijana, pa ga je kao takvog i objavio. Kada je kasnije uvidio grešku ponovo je izdao pravo Domentijanovo djelo 1865. godine, ali je u knjigama i ovaj kraći rad ostao zabilježen takođe kao Domentijanov što

33

Domentijan, Životi sv. Save i sv. Simeona, preveo Lazar Mirković, Beograd

1938. M. Bašić, Stare srpske biografije, Beograd 1930. O ostalim mogućim i vjerovatnim razlozima prerade Domentijanovog Žitija sv. Save, pisao je Radoslav Rotković, n.d. 72-76.
35 34

u principu znači i veću konfuziju kod onih koji su u tom vremenu koristili ovu biografiju.36 Bez obzira na sve to ni u Teodosijevom djelu apsolutno nema i ne postoji podatak gdje je Sava Nemanjić osnovao Episkopiju u Zeti. Ovdje treba naglasiti, da je Život sv. Save od Teodosija kao najpopularnije djelo stare srpske književnosti sačuvano prerađeno u preko 60 rukopisa i svakako da se u nekom novom prerađenom životopisu navodi "Manastir Arhanđela Mihaila kod Drepa". Ako se pretpostavi da novi sastavljač nije mogao tačnije od Dometijana i Teodosija znati gdje je sv. Sava osnovao episkopije, pojavljuje se mogućnost da je on u svoj rad unio podatke iz vremena kada je prepravljao životopis, najranije u XIV vijeku, ili da je podatak potpuno netačan. Ukoliko bi se ipak prihvatila mogućnost apsolutne tačnosti ovog podatka, sama informacija "Arhanđel Mihaila kod Drepa", opet ne govori da je to bila Crkva na Prevlaci ili vjerovatnije govori da je u XIV vijeku, sjedište Episkopije bilo na Prevlaci. Ovdje se otvora nerješivo pitanje, zašto se ostrvo koje svoj naziv nosi dugi niz vijekova, moralo približiti toponimom Drep potpuno nepoznatim u bližoj i široj okolini Prevlake. Takođe, sama činjenica vezana za istorijat podatka Dometijan–Teodosije–neko treći, umanjuje autentičnost informacije.37 Kao što je već ranije pomenuto, Pavle Rovinski je "Drep" tražio na mjestu današnje Podgorice, a Ivan Jastrebov konkretno u mjestu "Drep" blizu Zlatice kod Podgorice. Božidar Šekularac, a kasnije i Dragica Đurašević Miljić, Crkvu i Manastir sv. Mihaila "blizu Drepa", na osnovu usputnih bilježaka skoro sa sigurnošću nalaze u istočnom dijelu Podgorice koji danas nosi naziv "Drpe Mandića".38 Tu na imanju porodice Đečević ranije se nalazila monumentalna kapija, pa Dragica Đurašević Miljić, upućuje na nužnost arheoloških iskopavanja u cilju dobijanja dodatnih podataka.39 O toponimu Drep u našoj literaturi nalazimo samo jedan podatak u časopisu Prosveta, gdje je Kosorski sveštenik Pavle Petrović objavio jednu svoju bilješku.40 U tom članku on govori kako na obali Male rijeke i Morače, kod njihovog sastava leži lijepo polje koje se u staro vrijeme zvalo "Dretva". Kasnije pošto je na tom mjestu podignut Manastir Uspenja Presvete Bogorodice, ovo je polje dobilo naziv Gospođino polje. Onaj dio polja koji nije pripao tom Manastiru i dalje je zadržao svoje staro ime Dretva. Blizu Dretve, diže se jedno uzvišenje koje se zove Gradac. Na tome mjestu postoji nekakva građevina od suhozida gdje su pronađeni komadi od zemljanih sudova.41
Život sv. Save, Domentijan, izdanje Đ. Daničić, Beograd 1860. Život sv. Save i sv. Simeona, napisao Domentijan, izdanje Đ. Daničić, Beograd 1865. 37 Realniji je zaključak da toponim Drep isključuje mogućnost da je Episkopija bila osnovana na Prevlaci. 38 B. Šekularac, Seljenje Zetske mitropolije, Pobjeda, 16.08.1987. 39 D. Đ. Miljić, Podgorica sa okolinom. n. d., 255. 40 P. Petrović, Kamičci, Prosveta V, Cetinje1893, 167-169. 41 Uvijek se kod toponima "Gradac", treba podsjetiti da Konstantin VII Porfirogenit, (913-959), u svom djelu Spis o narodima navodi da su u Duklji naseljena
36

Preko Morače, blizu Dretve, Drepa, nalazi se još jedno mjesto Crkvice, na kojem je po narodnoj tradiciji boravilo mnoštvo kaluđera a gradnja ovog objekta veže se za Nemanjiće. Prilikom rekognosciranja teritorije opštine Podgorica registrovani su u selu Kosor, u blizini puta Podgorica–Medun–Kosor, na sjevernoj strani imanja Branka Petrovića na blagom uzvišenju koje se naziva Pribević, ostaci starih zidova rađenih u suhozidu. Zbog gustog rastinja, mahovine i obilja korova, ovom prilikom, nije bilo moguće pratiti zidove i izvršiti uvid o kakvim se arhitektonskim ostacima radi.42 Odavde je "Manastir", sticajem nekih okolnosti, prenešen na Gospođino polje kod Bioča, a sa toga mjesta ponovo u Duge. Po drugoj varijanti predanja, ovo mjesto je vezano za lokaciju zvanu Crkvine u istom selu, ispod kuće Dimitrija Petrovića.43 Mora se naglasiti da ne postoji ni jedan pisani trag koji bi upućivao na zaključak da se Zetska episkopija nalazila na području Podgorice. Ova činjenica ipak ne upućuje na pomisao da okolina Podgorice i neki lokalitet konkretno isključi kao moguće mjesto osnivanja Episkopije već navodi na zaključak da se Zetska episkopija na području Podgorice nalazila samo par desetljeća. Iz vremena Savinog rada na organizaciji arhiepiskopije, postoji veoma malo podataka o episkopima i episkopskim centrima. Postoji samo jedan izvor na osnovu kojeg se mogu ustanoviti neke prve episkopije Srpske crkvene organizacije iz 1220. godine.44 Ovaj izvor, sačuvan u prepisu iz XV vijeka, zove se u nauci, Hrisovulja sv. Save i Prvovjenčanog kralja Stefana, Mjesta srpskih episkopija.45 Sasvim izvjesno su ovi podaci naveli Mariju Janković, da u svom radu iznese rezervu o mjestu osnivanja Zetske episkopije, kao i gdje se i od kada na nekom mjestu nalazila. Sa druge strane ona kaže "Jedino stari srpski rodoslovi izričito govore da je arhiepiskop Sava ustoličio
mjesta Gradac, Novigrad i Lontodokla. Za sada je Lontodoklu na Martinićkoj gradini najubedljivije ubificirao istoričar umjetnosti Branislav Borozan. B. Borozan, Martinićka gradina-civita Dioclitiana, Zbornik radova sa Okruglog stola Istorijskog instituta Crne Gore, Podgorica 1999, 79-109. Crkva na Martinićkoj gradini bila je posvećena sv. Mihailu. 42 Rekognosciranje ovog kraja izvedeno je u dvije etape 1979, (O. Žižić, M. Pravilović, R. Kujović) i 1982. godine (O. Žižić, M. Pravilović, N. Vukotić, M. Camaj). Istraživanja su trajala po 30 dana u okviru nedovršenog projekta "Sistematsko arheološko rekognosciranje terena Crne Gore", koji vodi CANU. 43 Sadašnja Crkva u Manastiru Duga podignuta je 1755. godine na mjestu starije građevine. 44 Različita su mišljenja koliko je Srpska crkva imala episkopija prilikom svog osnivanja 1220. godine. U svojoj studiji Marija Janković zaključuje da je pored Arhiepiskopije sa sjedištem u Žiči, Srpska crkva imala 10 episkopija; Rašku, Zetsku, Humsku, Hvostansku, Topličku, Budimljansku, Dabarsku, Moravičku, Prizrensku i Lipljansku. M. Janković, Episkopije i Mitropolije n.d.,17-35. 45 Dr V. Čorović, Spisi sv. Save, Beograd 1928, XXXV-XXXVI, 196. U ovoj knjizi štampani su svi očuvani spisi sv. Save, autentični i sumnjivi. Među ovim poslednjim je i izvod iz Povelje o mjestima srpskih episkopija. Kao prva na ovom spisku nalazi se Zetska episkopija ali ne i mjesto gdje je ona osnovana. Isto, Spisi sv. Save i Stefana Prvovjenčanog, preveo Lazar Mirković, Beograd 1938.

episkopa u Dioklitskom primorju i odredio hram sv. Arhanđela Mihaila za episkopsko sjedište".46 Činjenica koju navodi Marija Janković, da brojni srpski rodoslovi i ljetopisi donose podatke gdje je sv. Sava osnovao prve episkopske crkve, ne može biti dovoljna da se iz dostupnih podataka tvrdi da je Zetska episkopija osnovana na Prevlaci. Suprotno tome bliža je istini tvrdnja da ovi ljetopisi unose niz nedoumica. Kao dobar argument za ovu tvrdnju svakako su ljetopisi i rodoslovi objavljeni u radu Ljubomira Stojanovića.47 U ovoj knjizi nalazi se deset rodoslova, a nazive su dobili kao i ljetopisi ili po mjestu gdje su pronađeni ili po imenu onog istraživača koji ih je objavio. Ljubomir Stojanović je takođe na osnovu raspoloživih podataka datovao ove rodoslove. Najstariji od njih je takozvani Konstantinov rodoslov iz 1431. godine i u njemu nema podataka vezanih za mjesto osnivanja Episkopija. Ovih podataka nema ni u Ruvarčevom (1533), Hadži-Jovanovom (XVI vijek), Pajsijevom (XVII vijek), Čorovićevom (XVII vijek) i Novakovićevom rodoslovu. Prema Stojanovićevoj podjeli svi ovi rodoslovi osim Pajsijevog pripadaju kategoriji kratkih rodoslova. U tri od četiri opširna rodoslova, Karlovačkom (1573+48), Zagrebačkom (XVII vijek), Vrhobrezničkom (1650+), tekst vezan za osnivanje episkopija je identičan i glasi: "Prvoga postavi u humskoj zemlji u Stonu u hramu Presvete Bogorodice, drugoga u Zeti u dioklitskom pomorju u hramu arhistratiga Mihaila".49 3. Karlovački 4. Zagrebski, Vrhobreznički

U Pejatovićevom rodoslovu (XVII vijek) ovaj dio teksta glasi: "U humskoj zemlji u Stonu u hramu Presvete Bogorodice, drugoga u Zeti u hramu svetih Arhanđela". 5. Pejatovićev Ljubomir Stojanović je pored rodoslova objavio i veći broj ljetopisa i uradio njihovu podjelu na Starije i Mlađe. Kada se radi o grupi Starijih ljetopisa, autor zaključuje da svi oni potiču iz jedne redakcije, starijeg orginala, nastalog poslije smrti cara Uroša 1371. godine i da je Koporinski tekst vjeran prepis tog orginala.
M. Janković, n d., 164. Lj. Stojanović, Stari srpski rodoslovi i ljetopisi, Sremski Karlovci 1927. 48 Iz 1573. godine ili mlađi. 49 Rezervi u korišćenju ovih podataka doprinose činjenice da se u svim rodoslovima pominje 12 episkopija koje Srpska crkva ima tek od početka XIV vijeka. Takođe se uvjek pominju Beogradska i Braničevska episkopija koje nije osnovao sv. Sava. Njihovo osnivanje se veže za period 1315-1335. godine. Po nekim nesigurnim podacima Marija Janković, n.d., zaključuje da su one mogle biti formirane krajem XIII vijeka.
47 46

U svim ovim ljetopisima se ne navode mjesta osnivanja episkopija.50 Dok su svi stariji ljetopisi potekli iz jednog orginala, mlađi imaju više redakcija i razvijaju se svojim obimom do XVIII vijeka. Sastavljajući više redakcija od XVI do XVIII vijeka, njihov se broj nagomilavao pa Stojanović bilježi ukupno 42 ljetopisa. Mnogi od ovih tekstova su različiti i pisani su od druge polovine XVI a ima ih iz XVII i XVIII vijeka. Stojanović je u svom radu pokušao da sistematizuje ove tekstove i po opštoj ocjeni, uhvatio je glavne korijene po kojima su se ovi ljetopisi razvijali uspjevši da dokaže vezu između onih Starijih i Mlađih. Mlađe ljetopise podjelio je u tri grupe. U prvu grupu je svrstao Mlađe ljetopise, koji počinju smrću cara Dušana, zatim je u drugu grupu svrstao ljetopise u kojima se o Nemanjićima govori u kratkim crtama i treću grupu po njegovoj podjeli predstavljaju ljetopisi koji o Nemanji i Nemanjićima govore opširnije. U I grupi nema pomena o mjestima gdje je Sava Nemanjić osnovao episkopije.51 U II grupi takođe nema pomena o mjestima gdje su osnovane episkopije.52 U III grupi ima mnogo tekstova koji su jednake sadržine ili su po njoj srodni, a razlike su uglavnom u tome što su neki od njih produženi. U skoro svim ovim tekstovima se pominju mjesta osnivanja episkopija i to: U Sofijskom drugom (XVII vijek), Remetskom (XVII vijek), Vasićevom (1649+) stoji: "Prvoga episkopa u zahumskoj zemlji u hramu svete Bogorodice, drugoga u Stonu, u dioklitskom pomorju u hramu arhistratiga Mihaila". 6. Sofijski, Remetski, Vasićev 7. Podgorički

U Podgoričkom (1738+) stoji: "Prvoga vladiku zahumskog u Crkvi Bogorodice u Stonu u dioklitskom pomorju, drugoga u Crkvi svetog arhistratiga Mihaila". U Dorpatskom (1687+), Ruvarvčevom prvom (1672+), Račanskom (1669+), stoji: "Prvoga episkopa u zahumskoj zemlji u hramu Presvete Bogorodice, drugoga u Stonu u dioklitskom pomorju u hramu svetog arhistratiga Mihaila". 8. Dorpatski, Ruvarvčev I, Račanski

50 Koporinjski (1650+), Pećki (XVI), Studenički (XVI), Cetinjski (XVI), Vrhobreznički (1650+). 51 Kijevski (1562+), Sofijski Prvi (XVI), Studenički (XVI), Sarandoporski (XVI/II), Cetinjski (XVI/II). 52 Šafarikov (1650+), Gligorijevićev (XVII), Beogradski (XVII), Gabrovski (XVII), Beogradski drugi (XVII), Kuveždanski (XVII).

U Vukomaničevskom (XVII vijek), Davidovićevom (XVII vijek), Carigradskom (XVII vijek), Bečkom (XVII vijek), Tihonoravovljevom (XVII vijek), Magaraševićevom (XVII/III vijek) stoji: "Postavi prvoga episkopa u humskoj zemlji u hramu Presvete Bogorodice, drugoga episkopa u Stonu u dioklitskom pomorju u hramu arhistratiga Mihaila". U Seničkom (1529+) stoji: "I postavi episkope u svu srpsku i primorsku zemlju. Prvoga episkopa postavi u zemlji dioklitskoj u hramu svetoga Nikole, drugoga u Stonu u primorju dalmatinskom u hramu arhanđela Mihaila".53 9. Vukomaničev i drugi Senički u zagradama 10. Hilandarski

U Hilandarskom (XVII/III vijek) stoji: "Prvoga episkopa u Zahumlju, drugoga u Stonu u dioklitskom pomorju". U Verkovićevom (XVIII vijek), Ostojićevom (XVIII vijek), stoji: "Prvoga u Zahumskoj zemlji, drugoga u Stonu u Dioklitskom pomorju". 11. Verkovićev i drugi U Jankovićevom (XVIII vijek), Dečanskom, (XVIII vijek) stoji: "Prvoga episkopa u zahumskoj zemlji u hramu Presvete Bogorodice, drugoga episkopa u Stonu u dioklitskom pomorju, u hramu arhistratiga Mihaila". 12. Jankovićev, Dečanski U Ruvarvčevom drugom (1675+), Svetoandrejskom (XVII vijek), ne pominju se mjesta episkopija. Od četiri ljetopisa koji se po sadržaju nijesu mogli svrstati sa drugima u Bijelopoljskom (1517+) i Koviljskom, (1672+) nema podataka vezanih za episkopije. Sečenski ljetopis se prekida 1474. godine. Njegov tekst je različit od ostalih i nezavisno je urađen. Ova redakcija odudara od ostalih i nema porijekla u drugim rodoslovima pa ga Stojanović smatra orginalom. U tekstu stoji: "Prvoga episkopa u humskoj zemlji u Stonu u hramu Presvete Bogorodice, drugoga episkopa u Stonu u dioklitskom pomorju u hramu arhistratiga Mihaila". 13. Sečenski
Ovaj najstariji ljetopis završava se 1529. a ima i jedan naknadni unesak iz 1555. godine. Rukopis se nalazio u Narodnoj biblioteci u Beogradu. Nekoliko puta je objavljivan a ukraden je za vrijeme prvog svjetskog rata. Lj. Stojanović, n d.
53

Brankovićev koji je preveden na latinski, Stojanović smatra orginalom koji više nije prepisivan stoji: "Prvoga u Stonu, drugoga u Zeti". 14. Brankovićev Očigledno je da kraći i izvjesno stariji i autentičniji rodoslovi i ljetopisi ne navode imena episkopskih crkava, dok oni opširniji i mlađi iznose različite podatke. Na osnovu gore iznešenih podataka, teško je biti izričit u tvrdnji gdje je Sava Nemanjić u Zeti osnovao episkopiju. Svi ovi podaci navode na zaključak da ljetopisci nijesu raspolagali sa tačnom i izvornom informacijom gdje je bila osnovana episkopija u Zeti i da su njihovi podaci po ovom pitanju nepouzdani. Takođe se može nedvosmisleno tvrditi da oba Savina životopisca ne pominju broj episkopija Srpske crkve, ne navode imena episkopa i katedralnih crkava, već samo kažu da je Sava za prve episkope izabrao svoje učenike. Određujući episkopska sjedišta, arhiepiskop Sava i kralj Stefan Prvovjenčani, izdavali su i povelje kojima su ove crkve dobijale svoje posjede. Do danas nije ostala sačuvana ni jedna orginalna povelja koja je bila izdata 1220. godine. Među sumnjivim dokumentima iz ovog vremena uvrštena je Vranjinska povelja.54 Ovoj povelji nema traga od 1870. godine55, a sačuvan je samo Njegošev prepis koji je štampao Franjo Miklošić.56 O njenoj autentičnosti bilo je mnogo rasprava a jedan od detalja koji je bunio istraživače je "Što se prvi Episkop zetski ne nalazi u svojoj Crkvi Arhanđela Mihaila na Prevlaci, gdje mu je Sava odredio mjesto".57 U opštoj raspravi o povelji arhiepiskopa Save, Manastiru sv. Nikole na Vranjini 1233. godine, Vladimir Mošin je došao do zaključka da povelja nije falsifikat i da je Ilarion prvi zetski episkop.58 Za proučavanje istorije pravoslavne crkve u Crnoj Gori mora se kao važan segment tretirati i istorija drugih crkvenih organizacija i činjenica da u vremenu kada dolazi do formiranja pravoslavne crkve, teritoriju Zete gusto pokrivaju Barska i Dubrovačka arhiepiskopija i Kotorska episkopija. Biografi takođe jasno ukazuju na skromne moći sv. Save, naglašavajući da tamo gdje nije stigao "Crkvu sagraditi tu je krst postavio".59 Ovaj navod trebao bi da uputi na stvarno stanje moći Srpske pravoslavne crkve početkom XIII vijeka. Njena realnost je bila da svoje episkopije uspostavlja na prostorima sa dominantno slovenskim stanovništvom, u
V. Čorović, n.d., I-LVII. N. Dučić, Vranjina u Zeti i hrisovulje na Cetinju, Glasnik SUD XXVII, Beograd 1870, 186. 56 F. Miklošić, Monumenta Serbica, Viennae 1850. 57 V. Čorović n.d. 58 V. Čorović, n.d. 59 Domentijan n.d.
55 54

skromnim crkvama i na granicama jurisdikcije arhiepiskopija; Barske, Dubrovačke, Ohridske.60 I pogled na geografsku kartu navodi na zaključak da se pravoslavne episkopije nijesu teritorijalno poklapale sa duhovnom vlašću katoličkih episkopija, odnosno preciznije bile su prilično udaljene od centara katoličke crkve, izuzimajući Zetsku episkopiju ukoliko ignorišemo njen naziv pa je tražimo na Prevlaci. Neke stare episkopske stolice, u drugoj polovini XIII vijeka, premještaju se u druge manastire pa se može govoriti o određenoj unutrašnjoj reorganizaciji u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Za Humsku episkopiju katedralna crkva nije bila više u Stonu, već je za njeno mjesto određena Crkva sv. Petra na Limu. U isto vrijeme Arhiepiskopija dobija novo sjedište u Peći, u Crkvi sv. Apostola. Takođe do kraja XIII vijeka, Srpska pravoslavna crkva formira nove episkopije.61

15. EPISKOPIJE SRPSKE CRKVE

Različita su tumačenja o izboru novog mjesta za sjedište Humske episkopije. Kao najveći razlozi pominju se zemljotres u Stonu 1252. godine i prelazak župana Radoslava Mađarima.62 Njenim premještanjem dijelimično se rješava i nelogičnost da ova episkopija ima nadležnost u Boki, na zapadnoj strani zaliva, ako se već tu u neposrednoj blizini i prije 1252. godine nalazila Zetska episkopija.63 U izvoru nazvanom Pljevaljski trebnik, nađenom u Manastiru sv. Trojice kod Pljevalja i datovanom u vremenskom intervalu 1286/1292. godina, posebno mjesto zauzima dio teksta sa istorijskom sadržinom. Na kraju Pljevaljskog trebnika nalazi se tekst o kraljevima, Milutinu i Dragutinu. On ujedno predstavlja i popis postojećih episkopija Srpske pravoslavne crkve iz tog vremena. U njemu se poimenice navode i episkopi za Zetsku, Rašku, Hvostansku, Budimljansku, Humsku, Prizrensku, Topličku, Ibarsku, Lipljansku, Dabarsku i Moravičku episkopiju. Kao Zetski episkopi navode se: German64, Neofit, Mihajlo65 i Andrija66 a kao Humski: Ilarion, Teodosije, Metodije, Neofit i Nikola.67
60 Ohridska patrijaršija ustanovljena za vrijeme cara Samuila, a poslije njegove smrti 1019. godine, je svedena na rang autokefalne arhiepiskopije. Prilikom osnivanja svoje Crkve sv. Sava je "otkinuo" nekoliko episkopija (Rašku i Prizrensku), Ohridskoj arhiepiskopiji i ušao u sukob sa njom. 61 G. Autora, Istorija Crne Gore II/1, Podgorica 1970, 143. U daljem tekstu Istorija Crne Gore. 62 Premještanje Stonske episkopije veže se za period 1252-4. godina u vrijeme kralja Uroša I i Arhiepiskopa Arsenija. M. Janković, Episkopije i Mitropolije, n.d., 102-112. 63 Posjedi Stonske episkopije su se protezali od Stona do Boke. 64 Nepoznat u drugim izvorima. Crnogorčević ga smiješta između Ilariona i Neofita što ima podlogu u vremenskim intervalima. 65 Nepoznat u drugim izvorima ali u izvorima se pominje Mihajlo II, tako da je izvjesno ovaj podatak tačan. 66 Nepoznat u drugim izvorima. I. Ruvarac O Zetskim vladikama, 1-17.

Osim ovih navedenih podataka postoji još jedan pomen o nekom Zetskom episkopu u starim srpskim ljetopisima. U biografiji Jevstatija I, Danilo II kaže: "Došavši u kraj zetske zemlje, uđe u Manastir Arhanđela Mihaila, koji se zove Slavna episkopija. I tu primi monaški obraz od ruke slavnog episkopa Neofita".68 Kako je Jevstatije I bio Srpski episkop a pominje se i kao Zetski episkop, iako se ne nalazi u Pljevaljskom Trebeniku, njegovo se monašenje može precizno datovati između 1250-1253. godine. Na osnovu podataka vezanih za episkopa Neofita, ovaj datum bi mogao biti pomjeren i neku godinu kasnije.69 Izvjesna konfuzija koja se po pitanju mjesta osnivanja Zetske i Humske episkopije nalazi u starim srpskim ljetopisima, samo u naznakama daje tragove koji bi upućivali na moguću povezanost promjene sjedišta episkopije iz Stona sa nekim sličnim događajem u Zeti. Za razliku od Domentijanovog životopisa u djelu vladike Vasilija Petrovića Istorija Crne Gore na koju se pozivaju Gerasim Petranović i Nićifor Dučić zaista se mogu naći podaci koji se odnose na Prevlački manastir. Govoreći o Grblju, Vasilije Petrović navodi da je na Prevlaci bio Manastir arhistratiga Mihaila koji je sagradio Stefan drugi70, car srpski, sin Simeona Nemanje.71 Zaključujući po komentaru uz ovaj podatak on je preuzet iz Cetinjskog ljetopisa gdje se nalazi apokrifna povelja Stefana Prvovjenčanog iz 1212. godine. U ovoj povelji Stefan govori da je sazidao u Kotoru: Crkvu sv. Trifuna, hram Vavedenja prečiste Bogorodice, Crkvu jevanđeliste Luke i na Prevlaci hram Arhistratiga Mihaila. Ovaj dio teksta u orginalu glasi: "I Manastir ustrojih i arhijereja Arsenija u njemu postavih i pet sela na službu mu dadoh, Lušticu i Krtole i Lješeviće i Bogdašiće i Kavač".72
67 Lj. Stojanović, "Trebnik" Manastira sv. Trojice kod Pljevalja, Spomenik SKA LVI, S. Karlovci 1922, 22-29. Navode je Ljubomir Stojanović stavio jer ovaj rukopis po sadržaju smatra Zbornikom. 68 Đ. Daničić, Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih, napisao Danilo II, Zagreb 1866. 69 M. Janković, n.d., 133-141. 70 Stefan Prvovjenčani (1196-1224). 71 Mitropolit Vasilije Petrović, Istorija Crne Gore, Moskva 1754, Istorija o Crnoj Gori, Cetinje 1985. 72 Ovu povelju je preveo dr Božidar Šekularac u svom radu Crnogorski anali, Cetinje 1996. Prevod povelje u cjelini glasi: "Stefan milošću Božijom Prvovjenčani kralj srpski, sin Simeona Nemanje, poslije smrti moga oca i vjenčanja na kraljevstvo srpske zemlje, od svog brata prosvetitelja Save, prođoh svoju državu i dođoh u grad Kotor, i ne nađoh u njemu hrama, no sazdah usred Kotora veliku Sabornu crkvu u ime svetoga velikomučenika Trifuna. Takođe stvorih drugu crkvu, hram Vavedenja presvete Bogorodice na crnogorskim vratima. Treću sazidah crkvu u ime svetoga jevangeliste Luke. I Kotor jako utvrdih i oružah i palate u njemu sagradih. I dođoh na Prevlaku i sagradih hram u ime svetoga arhistratiga, i Manastir ustrojih pa arhijereja Arsenija u njemu postavih. Priložih toj svetoj Crkvi arhistratiga Mihaila pet sela na službu: Lušticu, Krtole, Lješeviće, Bogdašiće i Kavače. I dođoh u selo Perast i sazdah Crkvu u ime svetoga velikomučenika Georgija na Otoku. Tu postavih Igumana s bratijom i dadoh Crkvi svetoga Georgija na službu: Bijelu do potoka, Nošicu do Veriga, Donji Morinj do Visoke stijene, Lipce i Barnu i Ledenice više Risna i Stoliv stranom do Irgakova i Mrčevac. Zapovijedah Perastu da to pazi i ovu Crkvu sv.

U Bibliotečko-arhivskom odjeljenju Narodnog muzeja Crne Gore na Cetinju, čuva se Povelja na osnovu koje je najvjerovatnije urađen tekst u Cetinjskom ljetopisu.73 Za ovu Povelju Pavle Rovinski kaže: "Ova povelja poznata samo u prepisu, koji su štampali mileševski monasi u svojoj štampariji puna je takvih nelogičnosti da je očiti falsifikat".74 Najvjerovatnije je Rovinski pod nelogičnostima podrazumjevao i podatak da se Stefan kao kralj prvi put pominje 1220. godine a u povelji stoji da je on sagradio Crkvu sv. Trifuna u Kotoru koja je dovršena i posvećena 1166. godine kada je Kotor bio u sastavu Vizantijskog carstva.75 Od poznatih crkvenih veledostojnika iz istorijskih izvora, poznat je arhiepiskop Arsenije koji je naslijedio sv. Savu po njegovom ličnom izboru i koji je bio Srpski arhiepiskop od 1233. do 1263. godine i Zetski mitropolit Arsenije koji se pominje u Povelji Balše III Manastiru Moračniku.76 Takođe Crkvu sv. Đorđa u Perastu posvetio je Adeodato, episkop kotorski 1247. godine, a obnovljena je za vrijeme Dušana Nemanjića.77 Božidar Šekularac smatra da je ova Povelja sastavljena krajem XV vijeka, uz mogućnost da je možda postojala neka orginalna povelja Stefana Prvovjenčanog. Radoslav Rotković zaključuje da se Povelja Stefana Prvovjenčanog u kategoriji falsifikovanih povelja može smatrati najprimitivnijom. On kaže; "Vješt falsifikator drži se nekog dokumenta i mjenja samo neki detalj, njemu važan. U ovom falsifikatu sve je izmišljeno".78 Čitava problematika vezana za ovu Povelju dovodi se do apsurda ako se ona datuje jedinom mogućom godinom (1217), koju dozvoljavaju sačuvani brojevi godina na njoj. Ukoliko bi se ipak njen sadržaj vezan za Prevlaku tretirao kao autentičan može se zaključiti da su arhijereju Arseniju u posjed, metohiju Prevlačkog manastira data gore navedena
Georgija da nadgleda i posluh svaki čini od ovih sela. I tako ovaj sveti Prvovjenčani kralj Stefan sveto proživje i na samrti ga pokaluđeri brat svetitelj Sava i otide ka Bogu, njemu pak da ugodi dobrim djelima. I danas mu svete Mošti počivaju u Studenici, a ostavi poslije sebe svoja četiri sina: Radoslava, Predislava, Vladislava i Uroša. Kralj Vladislav sagradi Crkvu Mileševo, hram svetoga Hristova Vaznesenija i dade toj Crkvi na službu 70 sela. Njihova imena su napisana u carskoj hrisovulji sa granicama i međama, ali njih ovdje ne nađoh, osim Crkvu svetog arhistratiga Mihaila na Prevlaci sela i metohe, i zemlju manastirsku gore pisanu. Takođe nađoh sela i zemlju Manastira svetog Georgija na otoku pod Perastom koje utvrdi kralj Stefan svojim pečatom i zlatnom hrisovuljom i predade Crkvi arhistratiga Mihaila arhiepiskopiji na Prevlaci na čuvanje va vjeki vjekova da ga nijedan blagočestiti kralj ne promijeni va vijeki, amin. Ovo bi od stvaranja svjeta 6720/1212". 73 Arhivski fond, Fascikla "Epoha Crnojevića". 74 Preuzeto od Božidara Šekularca, Dukljansko–Zetske povelje, Titograd 1987. 75 S. Mijušković, Natpisi katedrale sv. Trifuna, 800 godina katedrale u Kotoru, Kotor 1966. 76 B. Šekularac, Dvije povelje u arhivu Manastira sv. Nikole Vranjinskog, Glasnik CANU IV, Titograd 1982. 77 Preuzeto od Božidara Šekularca, Dukljansko–Zetske povelje, 47. Iz starijeg izvora S. Nakićenović, Naselja srpskih zemalja IX, Beograd 1913. 78 Dr R. Rotković, n.d., 86.

sela a što svakako nije ono što se može smatrati prostorom Zetske episkopije. Za Prevlaku dalje Vasilije Petrović kaže da su u tom Manastiru ljudi rimskoga zakona iz grada Kotora smrtonosnim otrovom na večeri ubili 72 monaha, 1443. godine i da je poslije te godine Kotor predat pod Mletačku zaštitu.
16. SKADARSKO JEZERO

U drugom dijelu svoje istorije, opisujući rijeku Zetu i Skadarsko jezero, Vasilije Petrović govori o Stefanu osnivaču Srpskog carstva koji je tako razorio grad Duklju da u njemu ne žive hrišćani a zatim kaže sledeće: "Tamo u Zeti je i sveti Sava postavio prvog arhijereja Ilariona Šišojevića godine 6728/1220". Po narodnom predanju, Ilarion je bio rodom iz sela Šišovića iz Građana u Riječkoj nahiji, pa ga vladika Vasilije zove Ilarion Šišović. Ovom prvom arhijereju Ilarionu pripisuje se osnivanje Manastira sv. Nikole na Vranjini neđe između 1221. i 1233. godine.79 Srednjovijekovno zdanje Manastira sv. Nikole nije sačuvano, ali o njegovom izgledu znamo iz ranijih opisa, koje je ostavio crnogorski vladika Ilarion Roganović koji je kao đak boravio na Vranjini.80 Prema njegovim podacima, Manastirska crkva je bila srednje veličine, sagrađena od jednostavnog kamena, bez kupole i zvonika i bez bilo kakvog arhitektonskog ukrasa. Po ovom opisu u podu Crkve sv. Nikole nalazilo se više grobnih ploča sa natpisima koji su bili nečitljivi. Posebno mjesto u priprati, uz sjeverni zid, zauzimao je grob, u vidu sarkofaga, uzdignut od zemlje na kojem se nalazio natpis: "Ovdje se predstavi rab Božiji Ilarion episkop zetski osnivač ovog svetog mjesta". Dio natpisa sa godinom bio je uništen. Preko drugih istorijskih izvora, vezanih za pomen Ilariona, kao i paleografskom analizom, natpis se datira između 1235. i 1242. godine.81 O posjedima sv. Nikole govori više starih povelja, u kojima su zabilježena darivanja Manastiru. Priloge su mu davali sv. Sava, kralj Vladislav, kraljica Jelena i kralj Milutun, a u XV vijeku tradiciju zemljišnih priloga ovom Manastiru nastavljaju Balšići, Đurađ II i Balša III 1417. godine. Zadnja povelja Vranjini je iz doba Skender–bega Crnojevića iz 1527. godine.82 Kao što se vidi ova Crkva bila je od velikog značaja i značenja za crnogorski narod.83

T. Pejović, Manastiri u Crnoj Gori, Novi Sad 1995, 125-129. Crnogorski mitropolit od 1863-1882. Za Mitropolita Ilariona, Pavle Rovinski navodi da je vršio iskopavanja na Ćipuru. 81 T. Pejović, n.d., 126. Dr B. Šekularac, Dukljansko-Zetske povelje, 50-70. 82 Dr G. Škrivanić, Vlastelinstvo sv. Nikole Vranjinskog, Istorijski zapisi XVI/3-4, Cetinje 1959. 83 Povelje Vranjinskom manastiru jednako su brojne i prije i poslije početka XV vijeka kada se Mitropolija definitvno nalazi na Skadarskom jezeru tačnije u Prečistoj Krajinskoj.
80

79

Skoro je čudno kako se ovaj Manastir kod naroda i vladara izuzetno poštovao i dobijao bogate priloge. U Vranjini se narod skupljao iz čitave Zete, dijela Albanije i Primorja, u proljeće na dan prenešenja mošti sv. Nikole a koji se slavi kao Nikolj-dan vranjinski. Manastir Vranjina je srušen 1843. godine, kada su Turci tu sagradili Tvrđavu. Njegoš je u septembru 1846. godine, odlučio da lično interveniše i ode u Beč i Petrograd84, kako bi njihove vlade privoljele Tursku, da vrati Crnoj Gori ostrva Vranjinu i Lesendro koje joj je turska vojska "na prevaru" otela ali su ostrva povraćena Crnoj Gori tek u ratu 1876–1878. godine85. Na mjestu porušene Crkve, knjaz Nikola Petrović je podigao novi hram o čemu govori uklesani natpis iznad vrata.86 Interesantno je da se u djelu "Književni radovi" Nićifora Dučića87, nalazi i rad ranije objavljen u Crnogorskom Orliću ali je autor iz orginalnog teksta izostavio dio u kojem kaže da se gledajući sa vrha Granice88, vidi ostrvo Vranjina "gdje je nekada bila stara i slavna Mitropolija zetska".89 Iz svega gore navedenog stiče se jasan utisak da ako bismo zaključak o mjestu osnivanja Zetske episkopije donosili na osnovu podataka koje je u svom djelu iznio Vasilije Petrović nju bi morali tražiti neđe u Zeti.

Ruski dvor nije dopuštio ovoga puta Njegošu da posjeti Petrograd, pa se on zadržao u austrijskoj prijestonici od 20. oktobra 1846. do 13. februara 1847. 85 Dr J. Milović, Oko Vranjine i Lesendra, Glasnik Cetinjskih muzeja XII, Cetinje 1979, 139-143. 86 "Ovaj hram svetoga čudotvorca Nikole podiže se zaslugom blagovjernog gospodara knjaza Nikole I Petrovića Njegoša, ljeta gospodnjeg 1886. na mjestu gdje je nekada bila bivša rezidencija Zetske mitropolije". 87 N. Dučić, Književni radovi I-IV, Beograd 1893, 248. Ovdje je autor sakupio sve svoje ranije radove i ponovo ih štampao. 88 Granica je naziv za brdo između Katunske i Riječke nahije. 89 N. Dučić, Putovanje kroz Crnu Goru, Crnogorski Orlić, Cetinje 1867, 3235.

84

III CRKVA SV. PETRA U BOGDAŠIĆIMA Ništa manje razmimoilaženja među istraživačima nije bilo kada je u pitanju analiza i datacija natpisa na Crkvi sv. Petra u Bogdašićima. Ovo se selo nalazi na jugozapadnoj strani Vrmca i udaljeno je od Prevlake sat vremena hoda. Za naselje Bogdašiće (Donje), ranije se upotrebljavao naziv Gradac.90
17. CRKVA SV. PETRA U BOGDAŠIĆIMA

Predanje kazuje da je Bogdašićka crkva sv. Apostola Petra i Pavla osnovana "sedam godina prije Kotora".91 Zasigurno se zna, kaže Crnogorčević da se u crkvenom groblju nalazilo na kosture sa licem okrenutim prema zemlji, potrbuške. Ispred ulaznih vrata ove Crkve on je zapazio donju stepenicu koja je duga koliko i ploča sa natpisom iznad vrata u Crkvi.92 Na ovoj ploči u podu, urezano je sa kraja na kraj deset pravaca za neki natpis, od kojeg je urađen samo početak mješavinom rimskih i arapskih brojeva.93 Sa spoljne strane hrama nalazi se u zidu, kao spolija, latinski natpis94, vjerovatno iz XI vijeka, koji u prevodu glasi "U ime Hrista Gospoda Manastir ovaj sagradi majstor Regulus".95 Vrsta i oblik slova uputili su Božidara Šekularca da natpis vezuje u početak XIII vijeka. 96 Šekularac ipak naglašava da pojedine karakteristike teksta i slova
I. Božić, Selo Bogdašići u srednjem vijeku, Istorijski časopis VII, Beograd 1957, 83-121. 91 M. Crnogorčević, n.d., 70. 92 Dužina ploče koja je prelomljena po sredini je 130 cm. 93 M. Crnogorčević, n.d., 70. 94 IN NOMINE XPIO CLAVSTRUM IS TVM COSTRVXIT REGOLVS MAGISTRV M. Zloković, Monografija Tivat, Tivat 1983. 95 G. Autora, Istorija Crne Gore I, Titograd 1967, 328. 96 Dr B. Šekularac, Tragovi prošlosti Crne Gore, Natpis u Bogdašićima, Cetinje 1994, 79-83.
90

dozvoljavaju i drugačije datovanje, ističući da su pojedina slova karakteristična za natpise prije XI vijeka. Datovanje u XI vijek ima svoj puniji smisao ako se ima u vidu da je oko 1269. godine, Bogdašićka crkva, (Sanctus Petrus de Gradec), podignuta, obnovljena ili preuzeta od Zetskog episkopa, na mjestu ranijeg benediktinskog kulta.97 I ovu je Crkvu naveo avinjonski papa Kliment VI, u pismu98, namjenjenom caru Dušanu od šestog januara 1342. godine, u nizu crkava koje su prema izvještaju novog biskupa Sergija, raniji srpski vladari oduzeli katoličkoj crkvi zajedno sa posjedima.99 U jednom sudskom sporu vođenom u Kotoru 1444. godine, izričito se među ranijim gospodarima Bogdašićke crkve navode i zetski mitropoliti, nasljednici ranijih episkopa i gospodari Metohije sv. Mihovila.100 Crkva sv. Petra je 1455. godine oduzeta od pravoslavaca i predata u ruke katoličkom biskupu u Kotoru.101 Iznad vrata Crkve sv. Petra nalazi se ćirilični natpis, "U ime Oca i Sina i svetoga Duha i svete Bogorodice i svetih i vrhovnih apostola ja milošću Božijom jepiskop zetski Neofit sazidah sebi hram u oblasti svetog Mihaila u danima Blagočastivoga i Bogom držanog svetorodnog gospodina kralja Stefana Uroša sina Prvovjenčanog kralja Stefana unuka svetoga Simeona Nemanje u ljeto 6777/1269".102
18. KTITORSKI NATPIS ZETSKOG EPISKOPA NEOFITA NA CRKVI SV. PETRA U BOGDAŠĆIMA IZ 1269. GODINE

Zbog preloma na ploči, za ovaj natpis ranije se mislilo da je donešen sa neke druge građevine.103 Prelom je vjerovatno nastao sredinom XIX vijeka, kada je Crkva dograđena i produžena pa je tom prilikom i natpis uzidan u novo pročelje.104 Za ovaj dragocjeni istorijski izvor interesovanje su pokazali mnogi istraživači i više puta je objavljivan. Zbog nedostatka nekoliko slova na prelomljenom dijelu ploče neki od njih su Zetskog episkopa imenovali Teofitom a nedoumice su postojale i oko riječi zetski jer je ploča polomljena baš na slogu "zet", tih slova zapravo nema.105 Ipak sadržaj teksta jasno govori da je u vrijeme Stefana Uroša tačnije 1269. godine, zetski episkop Neofit sazidao ili obnovio hram u oblasti sv. Mihaila.
Istorija Crne Gore 2/1, Titograd 1970, 275. Vojislav D. Nikčević, Papa Klemens kralju Raške Stefanu, Vrijeme Kraljeva, Monumenta Montenegrina III, Podgorica 2001, 172. 99 A. Theiner, Vetera Monumenta Slavorum meridio, nolium I, Rim 1863, 215. 100 I. Stjepčević, n.d., 15-20. 101 I. Stjepčevič, n.d., 16. Iz starijeg izvora D. Farlati, Illuricum sacrum VI, Venetis 1800. 102 Dr B. Šekularac, Tragovi prošlosti, n.d., 103-109. 103 I. Stjepčević, n.d., 10. Đ. Đelčić, Memorije storiche sule Bocche di Cataro, Zara 1880. 104 G. Tomović, Morfologija ćirilskih natpisa na Balkanu, Beograd 1974, 44. 105 Dr B. Šekularac, n.d., 103-109.
98 97

Godinu dana kasnije u doba kotorskog episkopa Marka (Marco I da Cattaro, 1260-1270), ovaj zetski episkop Neofit je prisustvovao saboru u Crkvi sv. Trifuna u Kotoru, 18. avgusta 1270. godine.106 Za episkopa Neofita veže se i jedan izuzetno važan zetski književni spomenik, Ilovački zakonik koji se čuva u biblioteci nekadašnje JAZU107, u Zagrebu. Radi se o ćiriličnoj rukopisnoj knjizi koju je po nalogu zetskog episkopa Neofita 1262. godine napisao Bogdan za Crkvu sv. Arhanđela Mihaila na mjestu zvanom Ilovica.108 Ilovački zakonik je jedan od najstarijih sačuvanih zbornika crkvenog i građanskog prava a shodno tome rukopisac Bogdan je jedan od prvih poznatih prepisivača crkvenih knjiga. Na kraju ove knjige nalazi se zapis: "Pojaviše se na svjetlost slovenskog jezika ove Bogom nadahnute knjige, nazvane Nomokanon, jer prije toga bijahu pomračene oblakom mudrosti jelinskog jezika...U slavu velikog Boga i spasa našega Isusa Hrista složena su sveštena pravila svetih i blaženih apostola i njihovih tragova na saboru sjedinivši prepodobne oce, brigom i ljubavlju velikom i voljom mladog pobožnog i sveosveštenog episkopa sve zetske zemlje gospodina mog i oca kir Neofita koji popunjavaše sve nedostatke svetih spisa svetoj Crkvi arhanđela Mihaila. Na mjestu zvanom Ilovice desi se i meni mnogogrešnom Bogdanu prepisati ove knjige, po zapovjesti mog gospodina imenovane grčkim jezikom Nomokanon a našim pak Zakonik. A ti Vladiko moj blagoslovi", godine 6770/1262.109 Iz gore navedenih podataka proističe stav da je 1269. godine, kada je stavljena ploča na Crkvi sv. Petra u Bogdašićima, Zetski episkop Neofit imao svoju rezidenciju u Crkvi sv. Mihaila na Prevlaci. Prostorna bliskost crkava u Bogdašićima i Prevlaci, koje se nalaze na udaljenosti od sat vremena hoda, navodi na zaključak da su one od strane pravoslavnog episkopa morale biti preuzete u jednom vremenski kratkom intervalu, svakako ne dužem od 20. godina.
M. Crnogorčević, n.d., 72. V. D. Nikčević, Episkop Zete i Episkop Kotora, Episkopi Kotora i Episkopija i Mitropolija Risan, Monumenta Montenegrina V, Podgorica 2001, 96. 107 Neutemeljeno je Ilovački zakonik nazivati Ilovački prepis Zakonopravila sv. Save. G. Autora, Katalog izložbe, 18. Kakav je udio imao sv. Sava pri stvaranju ovog zakonika, vodila se rasprava početkom XX vijeka. Po Domentijanu se čini izvjesnim da se Savina uloga svodi na prepisivanje grčkog zakonika (nomokanona). Zapisi iz samih tekstova, jednog čak ranijeg od Domentijana, kažu jasno i čisto , da je Sava dao inicijativu da se Nomokanon preradi (V. Čorović, n.d., XLVI.). S toga je i zetski pisar Bogdan mislio da može u svom prepisu iz 1262. godine staviti ime svog episkopa Neofita, koji je njega podstakao da uradi prepis. 108 Istorija Crne Gore 2/1, Titograd 1970, 108. 109 Ovaj tekst kao i fakat da je Zakonik pisan za Crkvu na Prevlaci izveo je kod istraživača zaključak da je Ilovica naziv za Prevlaku. Ivo Stjepčević jasno kaže: Da je Prevlaka kadgod nazivana Ilovica, ili da je to mjesto ležalo negdje u blizini, nema spomena! I. Stjepčević, Prevlaka, n.d., 9. Činjenica jeste da u Bogdanovom zapisu i ne stoji da se Crkva Arhanđela Mihaila nalazi na mjestu Ilovice, već da je knjiga pisana na mjestu koje nosi to ime. "Na mjestu zvanom Ilovice desi se i meni mnogogrešnom Bogdanu prepisati ove knjige". V. Mošin, Ćirilski rukopisi Jugoslovenske akademije I, Zagreb 1955, 48.
106

Odnosno izvesno je naslutiti da je Crkva u Bogdašićima prešla u ruke Zetskog episkopa neposredno iza preuzimanja Prevlačkog manastira.110 U Dubrovačkom arhivu nalazi se sačuvan orginalni dokumenat, sa tragovima tri pečata, koji može pomoći da se približno tačno odredi kada se Manastir na Prevlaci nije nalazio u sastavu Zetske episkopije.111 12. januara 1249. godine, arhiepiskop Barski Jovan II, prolazeći kroz Dubrovnik, poziva Dubrovačkog arhiepiskopa da se sastanu i razgovaraju oko problema koji postoje između crkve Dubrovačkog arhiepiskopata i Barske crkve. Za dobro mira a po volji Dubrovačkog arhiepiskopa Barski arhiepiskop Jovan predlaže da se susretnu "u Kotoru ili kod svetog Mihaila u Kotorskom zalivu". Da je Prevlački manastir bio 1249. godine u rukama pravoslavnih monaha, Karpini sigurno ne bi mogao imati tu slobodu da u ime pravoslavnog episkopa zakazuje susret u njegovom Manastiru, odnosno ne bi ni želio da sastanak bude u Manastiru pravoslavne crkve sa kojom je postajao dogmatski sukob.
19. ARHIEPISKOP BARSKI JOVAN II

IV KOTORSKI ARHIV O sasvim izvjesnom prisustvu Zetskog episkopa na Prevlaci tokom XIV vijeka i procesima koji su se u tom vremenu odvijali izvjesne podatke nalazimo u Kotorskim sudskim spisima. Od 1333. godine u sudskim sporovima notiranim u Kotorskim sudskim spisima, stanovnici

110 Izvjesno je Bogdašićka crkva preuzeta kasnije od Prevlačkog manastira. Mada je u nedostatku drugih podataka nezahvalno licitirati godinama, s obzirom na izuzetnu bliskost ove dvije Crkve, sat vremena hoda, nesumnjivo vremenski interval ne bi mogao biti duži od 20. godina. 111 V. D. Nikčević, Arhiepiskop Barski u Dubrovniku, Arhiepiskopija Barska, Monumenta Montenegrina IV, Podgorica 2001, 116.

Luštice predstavljaju se kao ljudi episkopa sv. Mihaila. Tako u ovim sačuvanim knjigama nalazimo sledeće podatke;112 25. aprila 1335. godine, Prven "Čovjek biskupa sv. Mihovila...daje u polog za 50 perpera Radogostu čovjeku Pashala Bartolija zemlju u Mrčevcu uz uvjet, da zemlja bude njegova, ako kroz dvije godine ne povrati novac... što se vidi u pismu gospodina biskupa sv. Mihovila". 27. maja 1335. godine, Tvrdoje, sin Belije iz Luštice "čovjek biskupa sv. Mihovila". 9. aprila 1431. godine, vodi se u Kotoru sudska rasprava između sinova Dobroslava Bubanića i Bogete Miošića. Dobroslav pred sudom izjavljuje: "Mi Bubanići o svemu ovomu, to jeste o rečenoj zemlji, posjedujemo pisma metropolitina i ta pisma podnosimo sudbenom dvoru". U daljem tekstu pomenuti Bogeta Miošić odgovara: "Uzvišeni moj gospodine! Ima više od 40 godina, da je David bio naš metropolita i bio je Tutorma i Vočet i Dobretik Goišić, i oni su u to doba bili moćniji od drugih. I ratovahu sa Kotorom i gospoda kotorska zauze Kaštio i poplijeni Lušticu, i mi siromasi tako opljačkani pođosmo ko tamo ko onamo. Potom umrije David i bi učinjen metropolitom Arsenije...i pošto su bila spomenuta braća , svojta i stričevi...zaposješe njegovu zemlju. I ovu sam zemlju našao u rukama, strica Radice i Dabišina, to jeste Dobretika koji je obješen od kotorske gospode". Bubanići pred sudom odgovaraju: "Jer, gospodo, zemlje metropolitine ne mogu se posjedovati kao patrimonij, kao što ću ja dokazati cijelom Lušticom da se kao patrimonij ne može posjedovati ono, što pripada Crkvi". 19. juna 1431. godine, pred kotorskim sudom "Roman slavenski monah" tuži Bogdašiće, Miomana i Boža jer su mu oduzeli zemlju u Kamen mostu i Bjelilima koji su dio njegovog nasleđa: "Koje su zemlje bile dane i darovane mom ocu u patrimonij, za koje je moj otac služio i ja služim Crkvi sv. Mihovila". Svjedok naveden od kaluđera Romana, Boislav Bubanić pred sudom izjavljuje: "Da zna, da ima 36 godina, što je metropolita, koji je tada bio, dao dotične zemlje u Bjelilima u patrimonij ocu monaha Romana". 19. juna, 1431. godine, Miočin Stračinović tuži Radicu Kandića da mu je oduzeo zemlju: "Na mjestu zvanom Kod rijeke Volčijak pošto sam ja bio pobjegao u Pulju radi prošlog rata...Kad se povratio...kao svi drugi iz Luštice...dobio je natrag sve zemlje osim ove koju je...kupio vlastitim novcem od metropolita Arsenija za 30 perpera groša kotorskih". 28. jula 1431. godine, svjedok Radoica Tutormić iz Luštice na sudu izjavljuje: "Ima već 30. godina ili otprilike toliko, da je Miočin kupio od Metropolita Arsenija zemlju sadržanu u tražbi za 30 perpera.

Zaključno sa 1797. godinom ima sačuvano ukupno 182 sveske. Prva sačuvana sveska ima uneske od 1326. do 1333. godine. Prvi put se pominje jedan kotorski notar, "Junije notar vjeća", u ispravi izdanoj u Kotoru 1200. godine. A. Majer, Kotorski spomenici, Prva knjiga Kotorskih notara 1326-1335, Zagreb 1951.

112

Poslije toga, iza kako je nastao rat, Miočin je kao i mnogi drugi otišao u Apuliju". Iza preslišanja više svjedoka, sud osuđuje Radicu Kandića da povrati Miočinu spornu zemlju: "vidjevši izjave svjedoka navedenih od Miočina, kojim jasno dokazuje, da je njegov otac kupio prijeporni komad zemlje od metropolite Arsenija".113 Podaci koje je objavio Stjepčević mogu se dopuniti i sa sledećim unescima kotorskih notara koji se čine veoma važnim. Unesak iz 1330. godine, (23. april), u kojem se nalazi podatak da je Miloje sin Bardona iz Luštice primio stoku na ispašu po običaju zemlje.114 Unesak iz 1331. godine, (8. maj), u kojem se nalazi podatak da je Bratislav pokojnog Pobratovića iz Luštice primio stoku na ispašu po običaju zemlje.115 Unesak iz 1332. godine, (29. novembar), u kojem se nalazi podatak da je Andrija Bratohne iz Luštice primio stoku na ispašu po običaju zemlje.116 Unesak iz 1333. godine, (9. mart), u kojem se nalazi podatak da je Marin Culicić iz Luštice, čovjek episkopa sv. Mihovila, primio stoku na ispašu po običaju zemlje.117 Unesak iz 1333. godine, (4. avgust), u kojem se nalazi podatak da je Bratislav, sin Andrije Mogurića iz Luštice, čovjek episkopa sv. Mihovila, primio stoku na ispašu po običaju zemlje.118 Unesak iz 1337. godine, (27. april), gdje se nalazi podatak da je Bratislav Pobratović iz Luštice, čovjek episkopa sv. Mihovila, primio stoku na ispašu po običaju zemlje.119 Osim ovih, kod Antona Mayera se nalazi još niz unesaka gdje se pominju ljudi episkopa sv. Mihovila. Unesci su vezani za ugovore o davanju zemlje na korišćenje, novčanim pozajmicama i slično.120 Ovi podaci nameću zaključak da se Luštičani pred Kotorskim sudom počinju predstavljati kao ljudi episkopa sv. Mihaila tek od 1333. godine. Ovaj zaključak potvrđuje i podatak da se Bratislav Pobratić koji se u notarskim knjigama pojavljuje dva puta i to prvo 1331. godine, a zatim
Svi unesci a zbog preglednosti, preuzeti su od I. Stjepčevića, Prevlaka, 1015, a pod istim datumima nalaze se i kod Antona Majera. 114 A. Mayer, Kotorski spomenici, Prva knjiga Kotorskih notara od godine 1326–1335. Zagreb 1951, unesak br. 563. 115 A. Mayer, Kotorski spomenici I, unesak br. 633. 116 A. Mayer, Kotorski spomenici, II knjiga Kotorskih notara, godina 1329, 1332–1337. Zagreb 1981, unesak br. 190. 117 A. Mayer, Kotorski spomenici II, unesak br. 312. 118 A. Mayer, Kotorski spomenici II, unesak br. 427. 119 A. Mayer, Kotorski spomenici II, unesak br. 1550. 120 A. Mayer. Kotorski spomenici II, unesci br. 595, 668, 822, 829, 843, 844, 869, svi u vremenskom intervalu od 24. aprila 1334. do 04. novembra 1334. godine. Neki od ovih podataka nalaze se i kod Rista Kovijanića u radu Pomeni o Zetskom episkopu sa Prevlake (1334-5), Istorijski zapisi 1-2, Cetinje 1956, 14.
113

se on šest godina kasnije pred sudom predstavlja i zavodi kao čovjek episkopa sv. Mihovila.

V NAJNOVIJI ZAKLJUČCI Kada se radi o najnovijim zaključcima iznesenim u Katalogu izložbe "Riznice manastira Prevlake" važno je apostrofirati teze koje su se izvjesno zasnovale na individualnim i religiozno, obojenim razmišljanjima.121 Radi se o dijelu teksta gdje stoji da je apostol Pavle propovjedao kod Trebinja, odnosno da je putovao primorjem; "Apostol Pavle i njegovi učenici mogli su proći kroz Boku ostavivši neizbrisivi trag, temelj Manastira svetog arhangela Mihaila, u vrijeme kada rane iz panonskog ustanka još nijesu bile zacijeljene".122 Mada se ovdje radi o očiglednom pominjanju temelja Prevlačkog manastira u simboličnom značenju i individualnom tumačenju Poslanice apostola Petra, konstrukcija ove teze navodi i na neke druge zaključke.123 Zato treba istaći da se kaluđerstvo u hrišćanskoj vjeri javlja oko 270. godine, kada je sv. Antonije sakupio različite pustinjake u jednu opštinu sa nekim određenim pravilima za življenje. Smatra se da je kaluđerska služba veoma egoistična jer: "ko presječe sve svoje snošaje sa svijetom, ko prezre svijet i odbaci sve što je svetsko, ko pobjegne od ljudi da živi u pustinji misleći jedino o Bogu i kajući se za svoje grijehe, za toga se kaže da vrši najveće junaštvo u slavu imena božijega i da na sebe uzima anđeolski lik i broji se među vojnike Hristove".124 Vasilije Marković, iznosi podatak da se monaštvo u jugoistočnim zemljama prvi put javlja početkom X vijeka i to kod Ohrida, kojeg on naziva kolijevkom "jugoslovenske" crkvene organizacije. Kada je u pitanju Pomorje, Marković kaže da je monaštvo importovano iz Italije, te da je prema tome ono bilo zapadnjačkog tipa. Istina ponekad su mogli dolaziti i vizantijski uticaji iz Drača koji je bio administrativni centar istočnog dijela Pomorja, Duklje–Zete kad god su ovim dijelom vladali

G. Autora, Katalog izložbe, "Riznica manastira Prevlake", 9. 6–9. godine nove ere. 123 "U sili znaka i čudesa silom Duha Božijega, tako da od Jerusalima do Ilirika napunih jevanđeljem Hristovijem", Sveto pismo, Poslanica Rimljanima svetog Apostola Petra, XV. 19. 124 K. Kautsky. Porijeklo Hrišćanstva, Beograd 1954.
122

121

Vizantijci, preotimajući teritoriju od dukljanskih vladara.125 Jedno vrijeme imao je pravoslavni mitropolit iz Drača svoje sufragane u Zeti. Ipak svi ovi grčki uticaji morali su biti relativno neznatni, pa je zaključuje on pomorsko monaštvo imalo zapadnjački karakter kao i sva tamošnja Crkva.126 Katolicizam je bio državna vjera Dukljanske kraljevine, koja se u pomorju formirala. Bilo da je služba u manastirima vršena na slovenskom ili latinskom jeziku, ovdašnji su manastiri bili odlučno katolički.127 Sa prelaskom Nemanje u pravoslavlje i Raškom političkom prevlašću došlo je krajem XII ili početkom XIII vijeka u Pomorje i istočno monaštvo, pa se iza tog vremena u Zeti pojavljuju jedno pored drugog oba monaštva.128 Druga teza o neslučajnom pojavljivanju svetačkih moštiju, takođe se može pripisati kategoriji religiozno obojenih tumačenja. Ovim se naravno ne želi osporiti vjerovanje da su zemni ostaci sa Prevlake sveti, naročito ako oni vjerniku daju utjehu i nadu u spasenje, nadu i vjeru u boji život i carstvo nebesko. Sa druge strane, ne može se prihvatiti mišljenje da su ovi zemni ostaci sveti, zbog toga što su se u određenim klimatskim uslovima pored korijena vinove loze, maslinovog i lovorovog drveta očuvale onako kako je to davne 1893. godine opisao Mladen Crnogorčević. A on govoreći o manastirskom groblju navodi da su 1893. godine, nađeni čitavi, posve u suvom sačuvani grobovi i u njima po jedan do četiri glavom ka istoku okrenuta kostura. "U rijetkoj suhoti kosturi su se za pet ili šest vjekova učuvali, žuti kao vosak, a na donjim čeljustima pojedinih lobanja, zubi su potpuni".129 Odgovor na brojna pitanja vezana za Prevlačku nekropolu može dati samo kvalitetna obrada skeletnog materijala. Ne postoji nijedan siguran navod koji bi mogao potvrditi Crnogorčeviću ocjenu da su se kosti nalazile u suhoti V ili VI vijekova, i zašto to ne bi moglo biti VII, VIII ili možda IX ili X vijekova. U razjašnjenu ovog zanimljivog fenomena, moralo se i mora uraditi starosna i polna struktura skeleta i utvrditi neuobičajnost zašto su se i da li su se uopšte monasi sahranjivali u grupama jedan do četiri u grobu, kao da su članovi porodice na nekom seoskom groblju.130

Pomorje, Primorje, Priobalje, teritorija uz Jadransko more. Naziv je korišten za teritoriju od Ulcinja do Pelješca. 126 V. Marković, n.d., 31-36. 127 Slovenska služba mogla se vršiti po seoskim crkvama u Pomorju, ali teško u manastirima, jer su prvi monasi svakako bili Romani. 128 V. Marković, n.d., 50-68, 146-151. 129 M. Crnogorčević, n.d., 17. Čini se da ovaj navod Mladena Crnogorčevića može pomoći rješavanju fenomena "čudotvornih mučeničkih moštiju" sada već Svetitelja Srpskog primorja. G. Autora, Katalog izložbe. Sasvim je prihvatljivo mišljenje autora teksta o "neslučajnom pojavljivanju" moštiju 1994. godine. 130 Poznato je da je samo urađen test na arsenik, vjerovatno u cilju provjere priče o trovanju monaha. Nalaz sa VMA u Beogradu bio je negativan.

125

VI ARHITEKTURA Sa stanovišta posmatranja ciljeva arheoloških istraživanja ovog lokaliteta i želje istraživača da ne nestane baština predaka i njihovo djelo, najveću težinu nosi zaključak autora Kataloga izložbe da je Manastir arhanđela Mihaila opustio sredinom IX vijeka i da se od tada pominje kao "tumba", to jeste, ruševina sve do XIII vijeka kada je obnovljen od strane Nemanjića.131 Nesporno je da se na Prevlaci i u njenoj neposrednoj okolini, nalaze arheološki tragovi koji dokumentuju kontinuitet istorijskog razvoja kultura na ovom prostoru u zadnjih 4000. godina. Jedina kulturna praznina koja se pojavljuje na Prevlaci u ovom vremenskom intervalu, po autorima izložbe je period od druge polovine IX do kraja XII vijeka.132
20. PREVLAKA

21. MOZAIK SA PREVLAKE

22. FRAGMENT PLASTIKE

131 132

G Autora, Katalog izložbe, n.d. G. Autora, Katalog izložbe, n.d.

To je upravo vrijeme nastanka, razvitka i pune moći dukljanske kraljevine i njenih vladara kao i vrijeme punog prisustva i aktivnosti monaha benediktinskog reda na ovim prostorima. Zapostavljajući ovaj dukljanski period, autori Kataloga izložbe obnovljenoj Crkvi i manastiru Nemanjića iz XIII vijeka nalaze brojne analogije. Tako ih sačuvani dijelovi prozora veoma potsjećaju na prozore Bogorodičinog hrama u Studenici, a raspored trpezarije i dvora na Prevlaci liči onom u Pećkoj patrijaršiji. Takođe otkrivena pravougaona osnova Manastira, "ista je kao osnove grčkih manastira iz XI i XII vijeka i identična je osnovama Žiče i Hilandara". Iz ovih teza, nameće se zaključak da je Prevlački manastir predstavljao simbiozu arhitektonskih elemenata Studenice, Žiče, Hilandara i Pećke patrijaršije.
23. MANASTIR ŽIČA

24. PEĆKA PATRIJARŠIJA

Kako će na osnovu izvora, literature i saznanja iznešenih u ovom tekstu biti prezentovano drugačije viđenje istorije Prevlačkog manastira, potrebno je iznijeti i ostala važeća i prihvaćena mišljenja po pitanju arhitekture i datovanja ovog objekta. Prvi je Crkvu na Prevlaci stilski opredjelio u svom radu Mladen Crnogorčević. Hram su po njegovom mišljenju gradili Nemanjići u prvoj polovini XIII vijeka, "po svoj prilici u romanskom stilu". Kao posebnu zanimljivost uz trobrodnost Crkve on navodi i podatak da je bila "patosana mozaikom".133 Svoj sud o Manastiru daje i Ivo Stjepčević, koji prosuđuje da su "Crkvu u romanskom stilu gradili Kotorani u prvoj polovini XII vijeka". Po bizantijsko-langobardskom stilu, koji se jako osjeća u čitavoj građevini "dalo bi se zaključiti da su kameni ostaci rađeni od IX do XI vijeka". On nije isključio mogućnost da su u doba Nemanjića, na Crkvi izvršene određene izmjene.134 Vojislav Korać u svom Izvještaju zaključuje da je među ostacima dijelimično ispitanog lokaliteta, najstarija velika trobrodna Crkva sa tročlanim oltarskim dijelom. On iznosi mišljenje da "osnovna dispozicija građenja, razmjere i tehnika zidanja trobrodne Crkve čine elemente romanske umjetnosti". Po svom obliku oltarskog dijela, "Crkva predstavlja posebnu varijantu ovog tipa arhitekture na primorju". Fragmente plastične dekoracije pronađene na lokalitetu Korać ocjenjuje preromaničkim.135 Nelogičnost da se materijal na terenu ne slaže sa samom Crkvom na terenu, pokušana je riješiti u Istoriji Crne Gore136, zaključkom "da su arheološka iskopavanja pokazala, postojanje neke preromaničke
133 134

M. Crnogorčević, n.d., 11. I. Stjepčević, Prevlaka, 3. 135 V. Korać, n.d., 388-389. 136 Istorija Crne Gore I, Titograd 1967, 328.

građevine iz X vijeka", sa bogatim kamenim crkvenim namještajem. Ostaci trobrodne građevine ovdje se približno datuju u drugu polovinu XII vijeka.137 Đorđe Janković je na osnovu najnovijih rezultata istraživanja, definisao na prostoru Manastira više kulturnih slojeva i utvrdio neke hronološke faze.138 Na lokalitetu je konstatovana luksuzna građevina iz ranorimskog perioda i uključena mogućnost da su njeni najviši dijelovi u IV vijeku nove ere, korišćeni kao sakralni objekat. Keramičkim materijalom prepoznat je i ranovizantijski sloj. "Mada se radi o zatvorenom kulturnom sloju izvjesno je da su građevine iz ovog ranovizantijskog sloja korišćene i kasnije sve do IX vijeka, tačnije do Saracenske najezde 841. godine".139 Preromanička kamena plastika pripisuje se nekom manastiru koji je ovdje postojao prije prodora Saracena. Iz činjenice da se na terenu ne mogu konstatovati tragovi života u trajanju od X do XII vijeka, zaključuje se da je život u Manastiru poslije prodora Arapa zamro za narednih 300, 400. godina. Iskopavanja su takođe pokazala jasno definisani sloj iz vremena kada je na Prevlaci bilo episkopsko i mitropolitsko sjedište sve do napuštanja manastira početkom XV vijeka. Sve ove teze argumentovane su analizom istih ostataka arhitektonskog objekta i dekorativne plastike koja mu bez sumnje pripada.
25. LATINSKI NATPIS SA PREVLAKE "...ROPIS IATORIUM DONORE BEAT..."

26. OSNOVNA CRKVE SV. MIHAILA

Manastirska crkva bila je reprezentativna građevina sa bazilikalnom osnovom. To je bila trobrodna Crkva sa tri apside na istočnoj strani. Srednja apsida imala je polukružni spoljni oblik, dok su bočne bile iznutra polukružne a spolja završene ravnim zidovima. Na lokalitetu je pronađen veći broj ulomaka dekorativne plastike, od kojih je jedan dio zajedno sa građom našao svoje mjesto u novosagrađenoj Crkvi sv. Trojice. Ukras na kamenu izveden je u plitkom reljefu, sa tročlanim prepletom, trakom, u koju su ukomponovani floralni i geometrijski elementi. Oko Crkve su konstatovani ostaci nekropole, a na nekim grobnim pločama nalaze se latinični i ćirilični natpisi. Na terenu se konstatuje više faza građenja, a najmlađu građevinu predstavlja mala pravougaona kapela sa polukružnom apsidom, koja je sagrađena na temeljima istočnog dijela sjevernog broda. U Crkvi je pronađen i mozaički pod i brojni ostaci kasnoantičkih kamenih ukrasa i građevine. Taj detalj rješava nedoumicu da li je na ovom mjestu krajem VII vijeka, a poslije prvog pokrštavanja Slovena, obnovljen neki kasnoantički sakralni objekt.
137 138

Istorija Crne Gore II/1, Titograd 1970, 135. Đ. Janković i saradnici, Miholjska Prevlaka, 137-142. 139 Đ. Janković, n.d., 140.

Na tim osnovama se razvijaju začeci mlade srednjovijekovne umjetnosti o kojoj mi nemamo mnogo saznanja. Sa mnogo više podataka, razvoj te umjetnosti može se pratiti tek od IX vijeka. U to vrijeme u zapadnoj Evropi se razvija tzv. preromanika, pa se taj termin primjenjuje i na naše oblasti. Tokom IX vijeka nastaju i prvi spomenici koji se bez svake sumnje mogu pripisati doseljenim Slovenima. Za nastanak ovih spomenika značajna su dva momenta. Prije svega definitivno napuštanje paganske vjere i primanje hrišćanstva, kao i formiranje prvih i većih stabilnih društvenih organizacija. Glavna odlika i obilježje preromaničke umjetnosti je prepletena ornamentika koja u srednjem vijeku ima isključivo dekorativni smisao. Porijeklo prepletene ornamentike na Primorju pojedini autori vezali su za zapadnu Evropu, drugi za poznoantičku tradiciju, a treći opet smatraju da je ona autohtonog porijekla. Svakako da u svemu ovome ima po malo istine pa se nameće zaključak da je ova ornamentika, nastala pod različitim uticajima, na prostoru Duklje stvorila jedinstvenu cjelinu. Preciznu dataciju preromaničke plastike u okviru trajanja ovog stila od IX do XI vijeka nije moguće sprovesti bez eventualnih upisanih datuma na ktitorskim natpisima ili nadgrobnim pločama. Preromaničku skulpturu na njenom zenitu u drugoj polovini XI vijeka karakteriše pojava ranoromaničkih motiva.140 Preromanička skulptura XI vijeka najbolje je poznata u Kotoru i Stonu. Radi se o fragmentima kamene plastike koji se čuvaju u Kotoru, ali se ne zna kojem lokalitetu pripadaju, kao i fragmentu kamene plastike uzidane u Crkvu sv. Trojice na Prevlaci.141 Sa Prevlake takođe potiču i 174 kamena fragmenta, najvećim dijelom preromaničke plastike koji su se do prije par godina nalazili u muzejsko galerijskom kompleksu Buća-Luković, u sklopu Tivatskog centra za kulturu.142
27. KOTOR, CRKVENI NAMJEŠTAJ XI VIJEK

28. STON, ZAPADNI PORTAL XI VIJEK

29. AKVILEJA, OLTARSKA PREGRADA XI VIJEK

30. OLTARSKA PREGRADA SA PREVLAKE

140 Natpis na jednoj nadgrobnoj ploči sa Prevlake okvirno je datovan u XI-XII vijek. I. Božić, Prevlaka, 197. 141 Istorija Crne Gore I, 438. 142 Centar za kulturu u Tivtu ovaj materijal je zbog organizovanja izložbe na Prevlaci pozajmio Srpskoj pravoslavnoj crkvi koja je kasnije odbila da predmete vrati legalnom vlasniku.

Od ostalih fragmenata sačuvanog crkvenog namještaja na Prevlaci su nađena rozeta, ugrađena takođe u Crkvu sv. Trojice143, dijelovi kamenog ciborija i bogato ukrašena parapetna ploča.144 Ova ploča je ukrašena prepletenom dekoracijom, biljnim motivima i krstovima, dok je centralni ukrasni motiv na ploči lik lava, ukomponovan u krug od biljne vreže. Slične parapetne ploče oltarske pregrade sa reljefnim predstavama raznih životinja koje simbolično čuvaju ulaz u oltar nađene su skoro na cijelom Mediteranu.145 Tako i ova ploča kao i ostali fragmenti dekorisane plastike sa Prevlake imaju izvjesne sličnosti sa zadarsko-splitskom grupom datovanom u XI vijek.146
31. PARAPETNA PLOČA 32. ROZETA

Za Jovanku Maksimović, po pitanju datovanja parapetne ploče sa Prevlake u XI vijek nema dileme. Ona zaključuje da ploča sigurno potiče sa stare Crkve sv. Mihaila čiji se ostaci nalaze na Prevlaci. Sa iste građevine su po njenom mišljenju i neki drugi fragmenti prepletene skulpture uzidani u novu Crkvu i nađeni u ruševinama. Analiza detalja upućuje na mnoge analogije sa drugim spomenicima XI vijeka. Tako je lozica sa lišćem u lijevom okviru parapetne ploče identična onoj u Crkvi sv. Mihaila u Stonu147, datovanoj u XI vijek. Na ovaj način i sama se Prevlačka crkva sv. Mihaila tačno datuje u XI vijek.148
33. FRAGMENT FRESKE U STONU

Mada postoje veliki problemi da se analizom ostataka arhitektonskog objekta i kamenog ukrasa odredi precizniji termin nastanka hrama sv. Arhanđela Mihaila na Prevlaci, fakti nameću mišljenje da je on podignut u drugoj polovini XI vijeka, u vrijeme dukljanskog kralja Mihaila. Na ovo mišljenje navodi nas činjenica da trobrodna bazilika,
Ugrađena zajedno sa fragmentom datovanim u XI vijek. Parapetna ploča (100 x 70 cm) oštećena je na donjem dijelu. Ova ploča ima bogato dekorisan okvir, u kojem je na lijevoj i desnoj strani isklesana vijugava lozica u čijim se krajevima nalazi bogato lišće. Lozice se na gornjim krajevima završavaju krstovima. Na gornjoj strani okvira ispod zupčastog ornamenta isklesana je tročlana arkada srpastog oblika. U središnjem polju su dva velika povezana kruga tročlane trake i u njima se nalaze različiti motivi. U gornjem, lav u pokretu, sa dvostruko povijenim repom i isplaženim jezikom, a u drugom stilizovani lisnati ornamenti i rozeta tipa "soleil tournant" (Sunce koje se okreće). 145 J. Maksimović, Srpska srednjovjekovna skulptura, Novi Sad 1971, 1-59. 146 I. Petricioli, Pojava romaničke skulpture u Dalmaciji, Zagreb 1960. 147 Od velikog značaja za istraživače su i freske u Crkvi sv. Mihaila u Stonu iz XI vijeka, svakako najreprezentativnije i po obimu i po vrijednosti, kao i po donatorskom portretu kralja Mihaila. Njihove teme, raspored, ikonografija i njihov rani romanski stil pokazuju vladajuće zapadne, odnosno italijanske romanske uticaje u Primorju i Duklji. C. Fisković, Ranoromaničke freske u Stonu, Prilozi povjesti umjetnosti u Dalmaciji 12, Split 1960. Mada je i Crkva na Prevlaci takođe bila živopisana, fragmenti fresaka iz ovog Manastira nijesu sačuvani. 148 J. Maksimović, n.d., 1-59.
144 143

karakteristična za južnoitalsku i uopšte zapadnoevropsku ranu romaniku nije obilježje zetske sakralne arhitekture i da se jedino može rekonstruisati u Manastiru sv. Mihaila na Prevlaci.149 Ova rana romanska arhitektura u sjeverozapadnom dijelu Francuske u Normandiji, sazrela je početkom XI vijeka. Uticaj ove škole bio je jak i mnogostran, naročito poslije vojnih osvajanja teritorija od strane normandijskih vitezova i feudalaca. Normani prije 1066. godine prenose romaniku u Južnu Italiju i Siciliju.150 Opšte je prihvaćeno mišljenje da je gradnja crkvenih objekata, pogotovo onih reprezentativnih, karakteristična tek za vrijeme nakon definitivnog uspostavljanja koegzistencije raznorodnih etničkih grupa i njihovog zajedničkog života na određenom prostoru. Na osnovu poznatih dešavanja u Boki151, gradnja Crkve na Prevlaci takođe se mora vezati za kralja Mihaila koji je imao dvor u Kotoru.152 Kult sv. Mihaila, naročito je bio njegovan na dvoru dukljanskih kraljeva153, a naziv sv. Michael de Tomba, hram na Prevlaci dobio je po uzoru na normandijski centar kulta arhanđela Mihaila na poluostrvu Mont Saint Michel na Atlanskoj obali.154
34. LE MONT SAINT MICHEL155

Istorija Crne Gore II/1, 138. Đ. Bošković, Arhitektura srednjeg vjeka, Beograd 1962. Normani su sredinom XI vijeka, pod Robertom Gviskardom, zauzeli Apuliju a zatim Siciliju i cijelu Južnu Italiju, suzbijajući vlast i uticaj Vizantije. E. Kubah, P. Blah, Romanička umjetnost, Novi Sad 1974. 151 Sukoba Kotorana sa Petrislavom, Vladimirom i Dragomirom i činjenice da se u drugoj polovini XI vijeka, poslije velikog raskola, Kotor vezao za dukljanske vladare. 152 U Skiličinoj hronici, prema podacima episkopa Mihaila Devalskog, kralj Mihailo je imao dvor u Kotoru ili njegovoj okolini ali nije poznato gdje se tačno nalazio. Istorija Crne Gore I, 325. 153 Istorija Crne Gore II/1, 276. 154 Istorija Crne Gore I, 442. 155 1. Stepenište, 2. Terasa, 3. Plato, 4. Opatijska crkva, romanički brod zajedno sa mlađom cvijetnom gotikom, 5. Spavaonica, 6. Samostan, 7. Samica, 8. Trpezarija.
150

149

VII PREVLAČKI MANASTIR DO XII VIJEKA Isključujući ambiciju da se dođe do potpuno jasnih i preciznih informacija i konačnih rešenja, ovdje će biti učinjen pokušaj da se makar u gabaritima, a pomoću arhivske građe i dostupnih materijalnih ostataka, učini pokušaj rekonstrukcije istorijskih zbivanja na ovom prostoru. Donja vremenska granica koja bi mogla da bude pogodna za prilaz ovoj temi svakako je vrijeme Saracenskih osvajanja ovih prostora 841. godine.156
35. FRAGMENT KAPITELA 36. NADPROZORNIK SA GRČKIM KRSTOM NA JEDNOJ STRANI (VII Vijek) I KRSTOM IZ VREMENA KRALJA MIHAILA (XI Vijek)

37. INPOST KAPITEL SA PREVLAKE

Brojni ostaci kamene plastike na terenu kao što su dijelovi mermernih stubića i kapitela, dijelovi kamene plastike ukrašeni krstovima, grčkim slovom π, kao oznakom klesara na inpost kapitelu, ukazuju da je već za vrijeme cara Iraklija, (610–641), Prevlaka predstavljala značajan vjerski centar, dok je susjedno ostrvo Stradioti bilo mjesto gdje su bile stacionirane vizantijske vojne snage. Vizantija je u VII vijeku stvorila jak vojnički stalež "stratiote" , koji su dijelom bili i Sloveni, zemljoradnici i stočari. Stratioti su bili dužni da služe u vojsci ili mornarici i pritom su se dijelili na kategorije prema veličini zemljišnog posjeda kojim su raspolagali.157 Položaj Vizantije na prostoru današnje Crne Gore naglo počinje da slabi poslije Saracenskih pohoda 841. godine, da bi već poslije otpočinjanja bugarsko–vizantijskog sukoba 905. godine, došlo do potpunog organizovanja slovenskih plemena na ovim prostorima.
156 157

Istočnjaci, prethodnici Arabljana u Evropi. Stratiotes, grč. vojnik.

Osnivanjem slovenske države Duklje oživljava i Prevlaka, pa Dukljanin158, bilježi da su na njoj postojali tvrđava i dvor. 159 Na ovo ostrvo je kao samostalni vladar Duklje, pravo polagao Vladimir (980– 1015), a kasnije je kao zet cara Samuila dobio na upravu cijelu Dračku temu.160 Od Dukljanina saznajemo da je u Crkvi sv. Gabrijela na ostrvu Stradioti od strane Kotorana ubijen Dragomir161, gospodar Huma i Trebinja, koji je poslije Vladimirove smrti ustao da osvoji zemlje svojih otaca.162 Kotorani su poslije smrti bugarskog cara Samuila i dukljanskog kralja Vladimira, smatrali da je korisno ubiti Dragomira jer će se tako domoći slobode, "ubivši onoga, koji je poslednji od domaćih vladara", jer ako ga ne ubiju da će ih i on onako tlačiti kao njegov otac Petrislav i brat Vladimir.163 Na osnovu Dukljaninovog teksta lako se može zaključiti da su sav prostor oko Kotora ranije zauzimali Petrislav i Vladimir. Neprijateljski odnos Kotorana prema dukljanskim vladarima i njihova naklonost Vizantiji sasvim je razumljiva. Oni rijetki primorski gradovi, među kojima i Kotor, koji su sačuvali svoju nezavisnost dugo su vremena na doseljene Slovene gledali kao na varvare. Kotor je u Vizantijskom carstvu prepoznao najsigurnijeg zaštitnika svog latinskog stanovništva, rimskih potomaka i njihove imovine. Kada je Dragomirov sin Vojislav, (1038–1050), obnovio dukljansko kraljevstvo, on je u svom posjedu takođe imao Grbaljsku župu koja gravitira prema Kotoru. Grbalj u nasljedstvo od oca dobija najstariji Vojislavov sin, Gojislav (1050–1052), a poslije njegove smrti i ovu župu preuzima njegov brat Mihajlo, (1053–1081). Mihajlo, koji se sa pravom može smatrati najmarkantnijom ličnošću u Dukljanskoj kraljevini, učvrstio je državu i izgradio dobre odnose sa susjedima, Petrom

Pop Dukljanin, anonimni autor Kraljevstva Slovena, nazvanog Ljetopisom i Barskim rodoslovom. Izdanja; M. Orbini 1601, J. Lucius 1668, Schwandtner 1748, J. Subotić 1853, I. Črnčić 1874, F. Šišić 1928, Anonim u Archivo storico u Rimu 192627, V. Mošin 1950, V. Mijušković 1967. Preuzeto od Radoslava Rotkovića, Odakle su došli preci Crnogoraca, Podgorica 2000, 306-307. 159 Prema Ljetopisu, legendarni hromi Legeš sa ženom Lovicom je stolovao u Kotorskom zalivu. "..in loko qui Traiectus dicitur, ubi castelum sibi construxerat et curiam..". Po mišljenju Slavka Mijuškovića "Trajektus" se nalazi na Rosama. Dr Slavko Mijušković, Još jedan prilog za toponim "Traiectus" u Boki Kotorskoj, Glasnik Cetinjskih muzeja XI, Cetinje 1978. 160 Dr F. Milobar, Dukljanska kraljevina, Glasnik ZMBH XI-XII, Sarajevo 1900, 257. 161 Stric sv. Vladimira, otac dukljanskog kralja Vojislava, (1038–1050). 162 "Toga radi, došavši u Kotorski zaliv, naredi da se vojska preveze. Pošto su Kotorani pripremili male lađe, izniješe pred njega hleb, vino i razne hrane na pretek i pozovu ga na ručak na ostrvo svetog Gavrila". F. Šišić, Ljetopis popa Dukljanina, Beograd/Zagreb 1928. Dr S. Mijušković, Ljetopis popa Dukljanina, Titograd 1967. 163 Radoslav Rotković u svom radu ubjedljivo dokazuje da je Dragomir Vladimirov stric. R. Rotković, Kraljevina Vojislavljevića XI-XII vijeka, Podgorica 1999, 141-212.

158

Krešimirom, Normanima u Južnoj Italiji164, a ustupajući Vizantiji Drač, bio je upisan u prijatelje Carstva.165
38. DUKLJANSKI KRALJ MIHAILO

Upravo u vrijeme kralja Mihaila, 1054. godine, dolazi do konačnog raskola između istočnog i zapadnog krila hrišćanske Crkve. Raskol je išao na štetu Istočne crkve i Vizantije, koja se nije pokazala dovoljno jakom da sačuva Hristov grob od nevjernika i jeretika. Period od raskola u Hrišćanskoj crkvi pa do obnove Barske arhiepiskopije i postavljanja prvog latinskog arhiepiskopa u Baru166, 1067. godine je razdoblje u kojem dolazi do potpunog učvršćenja Dukljanskog kraljevstva.167 U toku XI vijeka dolazi i do konačnog slabljenja vizantijske vojne moći na ovim prostorima. Raniju praksu da svoju vlast uspostavljaju silom i vojnim pohodima Vizantija mijenja, pokušavajući da slovenske vladare prikloni sebi dajući im vojnu službu i titule ili da unosi razdor među njima. Sa druge strane Rim je ulivao povjerenje kod slovenskih vladara, nudeći im civilne insignacije vlasti, kraljevska znamenja i "samostalnost" njihovih crkvenih organizacija. Na ovaj način, kao i preko svojih misionara, katolička crkva se veže za građanstvo i bogate trgovce, polako preuzimajući i jake trgovačke gradove kakav je i Kotor, nudeći im sada zaštitu slovenski vladara i stvarajući međusobno povjerenje. Rim za uzvrat takođe počinje da dobija i povlastice od slovenskih vladara. Oni katoličkom kleru daju zemlju, dozvole za podizanje manastira i crkava, postaju zaštitnici monaha na teritoriji svoje države i sami se pojavljuju kao ktitori crkvenih objekata. Nema sumnje da su u vremenu nedefinisanih razlika između ovih dviju crkava, osnovni razlozi kralja Mihajila da se u potpunosti okrene Rimu, bili osim svešteničkog i crkvenog nasleđa uglavnom politički. U XI vijeku ne bilježe se ni sukobi između arhiepiskopije u Baru i Dubrovniku, zahvaljujući izuzetnoj moći tadašnjeg dukljanskog kralja Mihaila.168 Vrijeme kralja Mihaila takođe je obilježeno stabilnim društvenim relacijama koje oživljavaju izgradnju crkvenih objekata. Zato ovdje ne treba isključiti mogućnost da je uporno nastojanje Mihajla da od Pape dobije krunu i plašt moglo uticati da se upravo on pojavi kao ktitor Crkava sv. Mihaila u Stonu i na Prevlaci.169
Ćerka kralja Mihaila bila je udata za Normanskog vojskovođu Longibardopula. F. Milobar, n.d., 301. Takođe se smatra da je Longibardopul bio langobardski plemić u vojsci Normana i Dukljana, Istorija Crne Gore I, 328. 165 Dr Fran Milobar, n.d., 303. 166 Vizantijski period Barske mitropolije gotovo je nepoznat, V. Nikčević, Arhiepiskopija Barska, Monumenta Montenegrina IV, 6-15. 167 Ovo pitanje bilo je konačno rješeno za vrijeme pape Aleksandra II (10611073) i dukljanskog vladara Mihaila, kada je bilo određeno da se Bar učini crkvenom mitropolijom i da se na njega prenesu sva prava i povlastice nekadašnje Dukljanske crkve. V. Marković, n.d. 168 V. Nikčević, Arhiepiskopija Barska, Monumenta Montenegrina IV, 3-10.
164

Mišljenje da su Dukljanski vladari u drugoj polovini XI vijeka, gradili manastire i poklanjali ih benediktincima učvršćuje i povelja kralja Radoslava, Mihajlovog brata. On je 1058. godine, sa svojom ženom Julijom, na mjestu Baleni kod Trebinja, sagradio Manastir i poklonio ga monasima sv. Benedikta.170 U arhivskoj građi nema nikakvih podataka o osnivanju benediktinskog bratstva171 na Prevlaci, niti dokaza da su benediktinci tu ostali do pojave pravoslavnih kaluđera.172 Na samom terenu Crnogorčević je našao i sa crtežom objavio jedan epigrafski fragment. 173 Mjesto nalaza su ruševine Crkve sv. Mihaila174, a na ovoj nadgrobnoj ploči ostao je sačuvan dio natpisa: "AD HONO...RI ABBATIS". Ovaj opat koji se navodi u natpisu mogao je biti samo starješina benediktinskog manastira, a sam natpis prof. dr Jovan Kovačević je datirao u XI ili čak XII vijek.175

Ova Crkva nalazi se na vrhu brijega koji dominira stonskim poljem. Nju je podigao dukljanski kralj Mihailo u drugoj polovini XI vijeka. Lj. Karaman, Crkvica sv. Mihaila u Stonu, Vjesnik Hrvatskog arheološkog društva XV, Zagreb 1928, 81-102. 170 "Ja kralj Radoslav...sa svojom ženom Julijom i sinom Branislavom želim da se sagradi Manastir na Baleni i da se da monasima Sv. Benedikta od Lokruma" (1058). V. D. Nikčević, Župani i plemići Zahumlja, Vrijeme Kraljeva, Monumenta Montenegrina III, 64. Isto R. Rotković, Kraljevina Vojislavljevića, 300-301. 171 Benediktinci, monaški red svetog Benedikta (480-543), iz Nursije, osnovan je u VI vijeku u Monte Kasinu. Pravila Benedikta iz Nursije su prihvatili svi zapadnoevropski Manastiri. Po ovim pravilima, pored molitvi svakodnevno zanimanje monaha trebao je biti fizički ili umni rad. Ovaj intelektualni rad je podrazumjevao prepisivanje knjiga. 172 I. Božić, Prevlaka, Zbornik Filozofskog fakulteta I, Beograd 1963, 197. Ivo Stjepčević smatra da su benediktinci na Prevlaci boravili prije XII vijeka, n.d., 7. Na osnovu isprave kotorskog biskupa Maja 1066. godine, prilikom posvećenja novih oltara u Crkvi sv. Tripuna među prisutnim licima navodi se i opat "sancti Michaelis Catarensis". Ovog opata je Vasilije Marković u svom radu vezao za Prevlaku što nije pouzdano. 173 M. Crnogorčević, n.d., 19. Tabla 4. Isto I. Stjepčević n.d., 7. 174 Ulomak pravougaone ploče, dug 15 a širok 10 cm, razbijen sa tri strane, nađen je u sjevernom krilu Prevlačke crkve pod olukom, koji je spajao proshomidiju sa sjevernom prostorijom. M. Crnogorčević, n.d., 19. 175 I. Božić, n.d., 197.

169

Poznato je da su u XI vijeku benediktinci176, iz Italije bili izuzetno aktivni u osnivanju svojih središta na ovoj obali Jadrana. Prilikom osnivanja manastira koristila se ustaljena praksa da se kod gradnje novih kultnih središta formom i imenom podražava neko svetilište koje već postoji. Mada nema neposrednih istorijskih podataka, veoma je vjerovatno da su osnivači Prevlačke opatije pronašli da samo ostrvo Prevlaka potsjeća po mnogo čemu na slavnu normandijsku opatiju Mont Saint Michel, koja se od osnivanja naziva Tomba.177 Širenju kulta sv. Mihaila najviše je doprinijelo svetilište na Monte Garganu u Južnoj Italiji gdje je zaživjela legenda o njegovom pojavljivanju krajem V vijeka. Oltar ove crkve podignut je na jednoj pećini kojih ima puno u ovom kraju. Sa Monte Gargana kult arhanđela Mihaila širio se po Evropi a crkve su mu građene vrlo često na nekom uzvišenju, iznad neke pećine ili kripte.
39. GROB (KRIPTA) U APSIDI CRKVE SV. MIHAILA NA PREVLACI

Pod direktnim uticajem Monte Gargana, podignuto je i najčuvenije kultno sjedište sv. Mihaila u Francuskoj Mont Saint Michel. Ova Crkva nalazi se na poluostrvu, granitnoj stijeni koja se nalazi na deset kilometara od Avranša u Normandiji. Prilaz stijeni do izgradnje kamenog prilaza bio je moguć samo u časovima osjeke. Tu je 709. godine, posvećena najstarija Crkva sv. Mihaila. Crkvu je podigao episkop Avranša, Ober, (Autbertus), koji je u nedostatku prirodne pećine, kripte, jednu iskopao u stijeni.178
"Benediktinski kaluđerski red, u svom vremenu, odigrao je važnu ulogu u afirmaciji uticaja i ugleda hrišćanskog vjeroučenja i širenja znanja iz oblasti klasičnog latiniteta prilagođenog potrebama hrišćanske ideologije i filozofije. Kroz tako transportovano učenje, kroz početke pismenosti, književnosti i kulture u širem značenju, prolazila je i srednjovijekovna Duklja. Za ono što je postigla na tom polju duguje prvenstveno benediktincima. Pod neposrednim uticajem Pape, sprovodeći njegov vjersko–politički program, benediktinci su vjerovatno još sredinom VII vijeka zakoračili na istočnu jadransku obalu, (jasno imajući predstavu gdje da osnuju svoje opatije i kako će one izgledati), da bi u nekom narednom periodu, posebno od X do XII vijeka, odigrali prvorazrednu ulogu kao vjerski misionari, kulturni poslanici duž istočne jadranske obale, ostavljajući značajne tragove i u području Dukljanskog primorja. U brojnim crkvama i manastirima (opatijama), Dukljanskog primorja, benediktinci su širili pismenost, razvijali i njegovali one vještine i znanja kojima su u prvom redu, podupirali hrišćansku vjeru, njene institucije i oblike djelovanja. Najprije su imali za cilj da dio domaćih ljudi, iz uglednih društvenih staleža, nauče pismenosti i uliju im ona znanja koja su im obezbjeđivala značajnu društvenu poziciju i uticaj, ne samo na vjerskom, već i političkom i kulturnom polju. Rukovođeni tim pobudama, benediktinci, koji su djelovali na istočnoj obali Jadrana morali su poznavati i jezik starosjedilaca". D. Živković, Istorija Crne Gore, Cetinje 1989, 93-118. 177 Kada su se monasi reda sv. Benedikta počeli širiti po svim krajevima Evrope, oni su i na prostoru Dukljanskog primorja osnivali mnoge Manastire, između ostalih: sv. Mariju u Risnu, sv. Đorđa pod Perastom, sv. Petra u Bogdašićima, sv. Luku u Krtolama i sv. Mihaila na Prevlaci (St. Michael de Tombe). Istorija Crne Gore I, Titograd 1967, 355.
176

Ta prva Crkva doziđivana i nadgrađivana sledećih vijekova postala je od druge polovine X vijeka, 966. godine, središte benediktinske opatije koju je osnovao normandijski vojvoda Rihard II.179 Crkva na Mont Saint Michelu poslužila je za ugled drugim hramovima posvećenim arhanđelu Mihailu koje su benediktinci podizali na brežuljcima iznad mora.180 Ono što posjetiocu181, odmah skrene pažnju kada prilazi ovom značajnom francuskom kulturno istorijskom spomeniku i atraktivnoj turističkoj destinaciji je veliki i visoki zvonik Crkve koji stremi ka nebu.182
40. MONT SAINT MICHEL U NORMANDIJI

Mont Saint Michel dugo je zadržao i svoj stari naziv Tumba, koji mi nalazimo i za stari Prevlački manastir. Sve ovo nam daje za pravo na zaključak da su benediktinci osnivajući na Prevlaci svoju opatiju, željeli da podražavaju čuveno normandijsko svetilište i da su zajedno sa kultom sv. Mihaila prenijeli i sam naziv Tumba što prilikom osnivanja crkava nije bila rijetka pojava. Poluostrvo Prevlaka je približno istih dimenzija kao stijena na Atlanskoj obali a takođe se u vrijeme plime pretvara u teško pristupačno ostrvo. Monasi koji su došli iz Južne Italije bili su dobro upoznati sa kultom sv. Mihaila u Monte Garganu i Mont Saint Michelu. Takođe je jadranska obala bilo pogodno tlo za širenje kulta sv. Mihaila koji je i potekao sa izvora istočne crkve. Čitavu pretpostavku upotpunjuje podatak da se Kotorski biskup pominje od 1062. godine, kao sufragan arhiepiskopije u Bariju.183 Iako su postojali pokušaji da Kotorska biskupija potpane pod jurisdikciju Dubrovačke ili Barske arhiepiskopije, ovaj je grad rješenjem papske kurije od 1172. godine, ostao vezan za Bari koji je bio pod normanskom vlašću.184
I. Božić, n.d., 201. Iz starijeg izvora, Cabrol–Leclercq, Dictionnaire d'archeologie chretienne, Paris 1933. 179 F. Ardent, Histoire de la fondation de l'eglise et abbaye du Mont St. Michel, Avranches 1862. 180 I. Božić, n.d., 202. Iz starijeg izvora Emile Male, Art et artistes du Moyen age, Paris 1947. 181 Svake godine poluostrvo Mont Saint Mishel posijeti preko 2 miliona i 200 hiljada hodočasnika i turista. I sam sâm imao priliku da posjetim Mon San Mišel tokom boravka u Francuskoj 1994. godine. 182 Zvonik Prevlačke crkve Crnogorčević naziva graditeljskim remek djelom. Predanje kazuje da se sa zvonika vidjelo "veliko more", more van zaliva, otvoreno more prema Bigovu, i da je zvonik prilikom pada "oškropio đuraševićke domove pri obali", skroz na suprotnoj strani. Kod Crnogorčevića takođe bilježimo da je pri opisu Prevlačkog manastira na sjevernoj strani Crkve zapazio četvorougaonu izdubinu (kriptu?), za koju nije bio siguran ni da je bunar, ni nešto tome slično. M. Crnogorčević, n.d., 10. 183 Ovaj grad su 1071. godine Normani oteli od Vizantijaca. 184 Kotorska episkopija je od 1166. pa do 1179. godine bila podređena Barskoj arhiepiskopiji. Episkopi Kotora i Episkopija i Mitropolija Risan, Monumenta Montenegrina VI, Podgorica 2001, 14-26.
178

Ivan Ostojić je u svom radu, skrenuo pažnju da nedostatak istorijskih podataka umanjuje vjerodostojnost ove teze, a isključuje i mogućnost da je poluostrvo Prevlaka svojim izgledom moglo asocirati benediktinske monahe na u to vrijeme, (XI vijek), slavni Mont Saint Mishel.185 On zaključuje da nije na odmet tražiti uticaje i sličnosti, ali se ne može, samo na osnovu toga što su dva mjesta nosila isto ime stvoriti zaključak da su te crkve preuzele ime jedna od druge.186 Ovdje se postavlja osnovno pitanje, što je monaha, hodočasnika sa Mont Saint Mishela moglo potsjetiti da Prevlaka liči na normandijsko ostrvo. U tom smislu treba razumjeti da današnji izgled Mont Saint Mishela, gotička crkva i odbrambeni zidovi ne mogu predstaviti autentični izgled ostrva i njegove Crkve iz X vijeka. Zato i neki podaci, koji se sa stručne i naučne strane ne mogu smatrati relevantnim, mogli su u XI vijeku biti osnovni razlozi da nekog monaha koji je bio u Normandiji, Prevlaka privuče svojim izgledom, potsjeti na Mont Saint Mishel i da to bude inicijalni razlog da se na ovom mjestu podigne opatija posvećena sv. Mihailu. Granitna stijena na kojoj leži Manastir u Normandiji i danas je obrasla zelenilom na svakom mjestu gdje ga nije istisnula neka građevina, pa ne treba sumnjati da je ovo ostrvo bilo još bujnije zelenilom u XI vijeku. U istom zalivu pored Mont Saint Mishela-Tombe, nalazi se ostrvo koje nosi naziv Tombelaine.187 U Kotorskim notarskim knjigama susrećemo na više mjesta toponime Tombe i Belile kao latinske nazive za selo Bjelila na Brdima u blizini Prevlake gdje se nalaze ruševine Crkve sv. Spasa. Blizina ostrva Stradioti i Otoka188, kao i niz drugih detalja mogli su kod benediktinskih monaha stvoriti utisak o sličnosti ovog mjesta sa njima dobro poznatim normandijskim svetilištem.189
I. Ostojić, n.d., 491-499. I. Ostojić, n.d., 498. 187 Tombelaine,Tomboleto, Tumbela. Na ovom drugom ostrvu je prema romanima o vitezovima Okruglog stola, div ugrabio Helenu, vjerenicu kralja Artura. Žalosni kralj je na tom mjestu podigao kapelu koja se po otetoj Heleni prozvala Tombe Elaine (Jelenina grobnica). F. Enaud et L. Joubert, Le mont saint Michel, Notices archeoloques, Paris 1966. Mont saint Mishel se zvao Tumba a Tombelaine kao manji Tumbella, I. Božić, n.d., 200-204. 188 U Samostanu posvećenom Bogorodici, koji je na ovom ostrvu po analima i dokumentima sagrađen u XV vijeku, kao spolije su ugrađeni mnogobrojni fragmenti tročlane prepletene ornamentike koji upućuju na period od IX do XI vijeka. Kako se na ovom ostrvu nigdje nije mogao prepoznati ni najmanji trag neke preromaničke građevine, Đurađ Bošković je rekognoscirajući ovaj teren 1937. godine, pretpostavio da ovi fragmenti možda potiču sa Stradiota. I Ilija Pušić je u svom radu izdvojio fragmente koji izvjesno pripadaju X odnosno XI vijeku. I. Pušić, Preromanska dekorativna plastika na Otoku-Boka Kotorska, Starine Crne Gore V, Cetinje 1975, 235-243. U Tivatskom centru za kulturu do skoro se nalazio veliki broj fragmenata dekorativne plastike sa Prevlake koji nije naučno obrađen. Analizom razvoja i datacije dukljanske preromaničke skulpture i njenim manifestacijama u Crnoj Gori bavio se za sada jedino istoričar umjetnosti Branislav Borozan. 189 U istoriji ovog francuskog ostrva često je bilo sporno, zbog njegovog graničnog položaja da li pripada Normandiji ili Bretanji, a oko njega je u srednjem vijeku stvorena i komuna, Metohija sv. Mihaila. Na obali pored Mont Saint Mishela i danas pasu brojna stada ovaca, upravo onako kako se nekada i vodila stoka na ispašu u
186 185

Dukljanski kralj Mihajlo, pored svoje ćerke i svog sina Bodina je vjenčao normanskom plemićkinjom Jakvintom, ćerkom Argirica, uglednog građanina Barija koji je bio vođa normanske stranke u ovom gradu. Bliske i konstantne veze Apulije i Duklje, kao i gore navedeni podaci daju dovoljno osnove za pretpostavku da se čuveni kult normandijskog arhanđela Mihaila i sam naziv Tomba presadio na poluostrvo Prevlaka u Tivatskom zalivu. Jake veze benediktinaca iz Normandije sa svojim središtem u Južnoj Italiji i njene bliske veze sa istočnom obalom Jadrana čine ovu pretpostavku mogućom a kroz prizmu istorijskih događaja i veoma prihvatljivom.
41. DUKLJANSKI KRALJ BODIN

Po Ljetopisu Popa Dukljanina, iza Mihailove smrti Dukljom jedno vrijeme upravlja njegov brat Radoslav. On je oslobodio Bodina iz zarobljeništva u Antiohiji i dao mu na upravu Grbalj i Budvu.190 Dukljanska istorija poslije smrti kralja Bodina (1101/2), ispunjena je teškim borbama za presto između njegovih brojnih potomaka i srodnika. Za oko pola vijeka izmijenilo se sedam vladara Duklje, jednih vjernih vazala Vizantije a drugih njenih ljutih protivnika koji su težili za nezavisnošću zemlje. Centralna ličnost ovih dešavanja je Bodinova supruga Jakvinta koja na granici između materinstva i zločina pokušava da obnovi kraljevstvo svoga muža i teži da na čelo Duklje postavi svoga sina Đorđa. Jakvinta je živjela u Kotoru, gdje je Ljetopisac nalazi kako sprema otrov za svoje rođake i neprijatelje. Da li je Jakvinta boravila na Prevlaci u Kaštiju nema podataka ali Pop Dukljanin navodi da je bila uhvaćena "negdje kod Kotora" i zatim odvedena u Carigrad gdje je i umrla. Bodinov i Jakvintin sin Đorđe, uspio je u dva navrata, (1114-1118. i 1125-1135), da preuzme vlast u Duklji od svog rođaka Grubješe.

okolini Prevlake. Takođe u njegovoj okolini ima mnogo prirodnih staništa rezervata ptica upravo kao i u okolini Prevlake. Ono što se smatra posebnim kuriozitetom normandijskog svetilišta je osjeka, ciklično povlačenje mora po par kilometara. U tom vremenu, svakih šest sati, oko ostrva se formira jedno ogromno blatnjavo prostranstvo. Taj vremenski interval lokalni ribari koriste da iz ovog blata vade gliste i račiće koje kasnije koriste za lovljenje ribe. I pored činjenice da se nivo vode u Bokokotorskom zalivu znatno uvećao, (jedan metar za hiljadu godina), tivatski ribari i danas odlaze barkama južno od Prevlake u njenoj neposrednoj okolini u mali zaliv, (calanque, franc. zaton, uvalica), koji oni još zovu Živi mulj. U vrijeme osjeke ribari na ovom mjestu iz blata vade račiće "kanjoče", (cancre, franc. Morski rak), koji se kasnije koriste kao idealan mamac za lov na kvalitetnu ribu. 190 Za Mihailovog sina Bodina, veže se izdavanje jedne povelje kojom on daruje benediktinskom samostanu na ostrvu Lokrumu selo sv. Martina blizu Dubrovnika. Povelja se datira oko 1100. godine. F. Milobar n.d., Kukuljević, Codex Diplom. Regni Croat. Slav. Dal. I, F. Šišić n.d., B. Šekularac, n.d.

Đorđe "Bodinović" je svojom poveljom Kotoru "mnoge slobodštine i privilegije poklonio", pa i samu Crkvu sv. Mihaila na Prevlaci.191 Ova najstarija povelja kralja Đorđa je iz 1115. godine i ona je izdata u vrijeme kotorskog episkopa Grimalda, (1090-1124). Ne može se uzeti kao pouzdano da je kralj Đorđe samo protokolarno poklonio Crkvu na Prevlaci Kotoranima192, već se povelja treba vezati za dva važna istorijska događaja. Jedan je interes Kotorske episkopije da u svijetlu sukoba Bara i Dubrovnika, izdvoji prostor svoje dijeceze, a drugi razlog je potreba kralja Đorđa da u borbi za presto zadobije oslonac Kotora i njegove Crkve.193 Od Dukljanina saznajemo da je od brojnih nevolja i ratova zemlja toliko opustjela da se pored naroda čak i Kotor pobunio protiv kralja Đorđa. Bježeći Đorđe se sklonio u primorski grad "Obolon"194, a prateći priču Frana Milobara zaključujemo a to i Ljetopisac kaže da je Gradinja jureći Đorđa zauzeo cijelu teritoriju do Kotora195, osim Kaštija gdje se kralj i njegova posada održavala.196 Dukljanin dalje nastavlja: "Tada oni
Srpsko-dalmatinski magazin, Zadar 1849, 179. S. Vulović, Crkva katolička i vjeroispovijedanje istočno u Boki Kotorskoj, Zagreb 1875, 20-21. I. Stjepčević, Prevlaka, 6. Preuzeto iz starijeg izvora Flaminio Corneto Caharus, Dalmatie Civitas, Patavili I, 759. 192 Sudskim sporom iz 1114. godine, saznajemo iz riječi sudije Gerdona, da je Crkva sv. Martina na Lokrumu: "Od početka bila kraljevska". U svojoj presudi on zaključuje da su svjedoci izjavili: "Što smo mi sigurno čuli, da je Crkva sa svojim nasledstvom uvjek bila kraljevska". V. Nikčević, Kralj Đorđe, sin kralja Bodina, Odluka sudije Gerdona, Monumenta Montenegrina III, 72. Isto R. Rotković, Kraljevina Vojislavljevića, 302-303. 193 Na jednu povelju kralja Đorđa, Bodinovog sina, poziva se i izvjesni Boliaci, u sporu oko Crkve sv. Viktora, između 1154. i 1170. godine. Ovaj Boliaci, tvrdio je da je crkva sv. Viktora njegova i da o tome on ima povelju kralja Đorđa. D. Sindik, Pontifikat Kotorske biskupije u Lenjingradu, Istorijski časopis XXXI, Beograd 1984, 53-67. 194 "Ali vidjevši da ga progone sa svih strana, kralj ne znajući šta da radi, uđe u tvrđavu koja se zove Obolon". S. Mijušković, n.d., "Introvit in castelum, qui Obolon dicitur". Isto, Istorija Crne Gore I, Titograd 1967, 402. Ferdo Šišić za ovu tvrđavu kaže da je Obod na Rijeci. U Imeniku geografskih naziva srednjovijekovne Zete od Gavra Škrivanića, pod nazivom Obod se pominje njegov stariji oblik Obolon iz Ljetopisa Popa Dukljanina. Mirko Kovačević negira da je Obolon, Obod na Rijeci Crnojevića i precizno ga locira na utvrđenju Oblun na Malom blatu. M. Kovačević, Gdje se nalazio Obolon popa Dukljanina? Starine Crne Gore V, Cetinje 1975, 141153. 195 "Tada je Gradinja zadobio teritoriju do Kotora, osim tvrđave u koju se kraljeva posada održavala. Međutim, vojskovođa (Aleksije Kontosteton) dođe u Skadar, a Gradinja mu poruči da što prije stigne kako bi zauzeli tvrđavu i uhvatili Kralja". S. Mijušković, n.d. 196 Da je kralj Đurađ imao zamak na Prevlaci teško je dokazivao mada se takvo mišljenje ne može u potpunosti odbaciti. Ogromnim kamenim kolosima, zamkovima po zapadnoj Evropi rađenim u XII i XIII vijeku prethodili su tokom X i XI vijeka sasvim jednostavni drveni zamkovi. Podizanje ovakvih objekata nije tražilo mnogo godina rada, već samo prirodno dobro zaštićeno mjesto, van gradskih zidina. I pored protivljenja sveštenstva zamkovi su se često nalazili u blizini vangradskih crkava i služili su kao ljetnikovci. Vladari, vitezovi i krupni feudalci, gradili su zamkove koji su imali više redova utvrđenja i nekoliko dvorišta a u centru utvrđenja uzdizala se glavna kula. Zamkovi od kamena najranije se počinju zidati u Italiji još u XI vijeku ali
191

koji su se smatrali prijateljima i veoma bliskim kralju i koji su jeli njegov hleb, podigoše protiv njega svoje potčinjeno ljudstvo. Tako jedni spolja a drugi iznutra predadoše tvrđavu". Kralj Đorđe je predat Vizantiji gdje umire u ropstvu u Carigradskom zatvoru. Predajom kralja Đorđa neđe oko 1135. godine, vlast u Duklji preko svojih vazala ponovo preuzima Vizantija.197 Prvi konkretni pomen Prevlake, nalazimo u najstarijoj povelji koju je 1124. godine izdao kotorski biskup Urzacije, odmah nakon što je naslijedio episkopa Grimalda. Tekst ove darovštine dijelimično je sačuvan i glasi: "Ja Ursacije biskup, zajedno sa priorom Melom i kotorskim plemićima...po prvi i drugi put vijećnici zazvonismo u zvono, i dajemo Tumbu sv. Arhanđela Crkvi sv. Trifuna...Ako je neko nasljednik na "Tumbam"... Budući da niko nema neko nasljedstvo na "Tumbam". A ako neko bude pokušao da ukine ovu donaciju ili učini spletku, od strane svemoćnog Boga, blažene Marije uvijek Djevice i Svih svetih biće ekskomuniciran i osuđen sa onima koji su osuđeni".198 Ovom poveljom daruje se Crkva sv. Mihaila, Crkvi sv. Trifuna i posebno se naglašava da niko od svjetovnih lica nema nasljedstvo na Tombi, što nas navodi na pomisao da je ona nekada pripadala kralju ili dinastiji. Da se sva imovina i svi prihodi od Crkve sv. Mihaila upućuju kao donacija Crkvi sv. Trifuna potvrđuju i dokumenta izdata 1181, 1182. i 1200. godine.199 Sa episkopom Malonom 1166. godine, Kotor potpada pod crkvenu vlast Arhiepiskopije u Baru. Zbog sporenja između Bara i Dubrovnika i papske odluke da Barska episkopija bude podložna Dubrovačkoj arhiepiskopiji, 1179. godine, Kotorska episkopija, ponovo biva vraćena pod crkvenu jurisdikciju Barija. Odmah nakon ponovnog priključenja Bariju, Kotorski episkop Buchius 1181. godine, potvrđuje da se Kotor treba smatrati vlasnikom Tumbe sv. Arhanđela Mihaila.200
42. ŽIVI MULJ TIVATSKI ZALIV

VIII
njihove razvaline nijesu ostale sačuvane. A. D. Udaljcova, J. A. Kosminskog, O. L. Vajnštajn, Istorija Srednjeg vijeka I, Beograd 1950. 197 Dr Slavko Mijušković, n.d. 198 Darovnica episkopa Ursacija, V. Nikčević, Monumenta Montenegrina VI, Podgorica 2001, 38. Isto R. Rotković, Kraljevina Vojislavljevića, 308-309. 199 D. Sindik, n.d., 53-67. 200 I. Stjepčević, Prevlaka, 7. Iz starijeg izvora Farlati, Cornelius, 434.

PREVLAČKI MANASTIR OD XII DO XV VIJEKA Poslije smrti vizantijskog cara Manojla I Komnina, (1143-1180), raški župan Stefan Nemanja, zauzeo je čitavo primorje sa Kotorom 1185. godine. Tom prilikom došao je i Grbalj u ruke Nemanjića i ostao neprekidno u njihovoj vlasti sve do sloma srpske srednjovijekovne države.201 Dolazak Nemanjića i prestanak brojnih sukoba u izvjesnom smislu odgovara svima. Kotor je otvorio kapiju Nemanji a zatim proširio trgovinu po srpskim teritorijama i preuzeo trgovački prostor onih gradova koji su teško stradali od raške vojske. Kotorani su takođe preuzeli i obavljanje diplomatskih poslova za račun srpskog dvora. Stefan Nemanja nije dirao vlast gradske uprave, Kotor se upravljao po svom Statutu a kovao je i svoj novac. Da se Nemanja nije miješao ni u crkvene stvari vidi se po tome što je Urzacijevu darovštinu potvrdio biskup Buchius 1181. godine, neposredno pošto je Nemanja ušao u Duklju.202 Dukljani iz Grbaljske župe takođe su sa zadovoljstvom prihvatili vladare iz dinastije Nemanjića koji su isticali i naglašavali svoje dukljansko porijeklo. Oni su u početku svoje vladavine na ovim prostorima, nastavili identičnu politiku dukljanskih vladara, obavljanje službi na slovenskom jeziku u katoličkim crkvama i borbu protiv grčkog vjeroispovijedanja i crkve. Iz ovog vremena sačuvana je Povelja 203, kralja Srbije i Primorja, Radoslava, kojom se Kotoranima potvrđuje darovnica dukljanskog kralja Đorđa.204 "Ovom Poveljom se potvrđuje povlastica kralja Đorđa, koju su isti kotorski patriciji donijeli gospodaru kralju Radoslavu i njegovoj braći Vladislavu i Urošu. Oni su Povelju, napisanu 1115. godine od Hristovog rođenja, 13. avgusta, poznali kao istinsku, zakonitu i valjanu i osnažili je ovim pismom, koje sam ja po nalogu i zapovjesti mog gospodara kralja i njegove braće svojeručno potpisao i dao... dana 10. jula godine
Stefan Prvovjenčani (1196-1224), Radoslav (1224-1231), Vladislav (12311243), Stefan Uroš (1243-1276), Dragutin (1276-1282), Uroš II Milutin (1282-1320), Stefan Uroš II Dečanski (1320-1331), Stefan Dušan Silni (1331-1355), Stefan Uroš IV Nejaki (1355-1366). 202 I. Stjepčević, Prevlaka, 7. Iz starijeg izvora Farlati, Fl. Cornelius. 203 Ovaj dokument je kao Povelju kralja Radoslava iz 1230. godine, objavio Rački u svojim Prilozima i vezao je za 1215. godinu i Vukanovog sina Đorđa? Dr F. Rački, Prilozi za zbirku srpskih i bosanskih listina, RAD Jugoslovenske akademije I, Zagreb 1867, 130. 204 "Na ovaj način potpuno vjerni naši građani i patriciji kotorski uvjek su nam poslušni, pokoravaju se našoj volji i u svemu slušaju ono što im kažemo. Nikada se nijesu pokazali nepokorni prema našim nalozima. Oni su nam pokazali ponizno i smjerno svoje povlastice i povelje i svakako povlasticu slavnog kralja Đorđa koji kad je predao istim Kotoranima Prevlaku kao njihovu zemlju u nasljedstvo, na kojem sada grade i obnavljaju hram sv. Mihaila koi su davno oni sami osnovali i utemeljili, sa dobrim željama za grad Kotor i njegovu teritoriju". V. Nikčević, Vrijeme Kraljeva, Monumenta Montenegrina III, n.d., 114.
201

od Rođenja 1250. i zapečatio mojim običnim pečatom. Stefan Radoslav, milošću Božjom kralj Srbije i Primorja. Gospodari Vladisav i Uroš".205 Da je Prevlaka do sredine XIII vijeka u posjedu Kotora, vidi se po tome što je u sporu između dubrovačke i barske crkve susret između njenih veledostojnika obavljen na neutralnoj Prevlaci 1249. godine.206 Promjene nastaju poslije osnivanja Srpske arhiepiskopije i formiranja Zetske episkopije 1220. godine, čije mjesto osnivanja po svoj prilici treba tražiti neđe na prostoru Podgorice ili oko Skadarskog jezera.207 O odnosima katoličkih i pravoslavnih organizacija poslije osnivanja episkopije nemamo nikakvih podataka. Usled nedostataka izvora otežano je i u najopštijim crtama pratiti sva pomjeranja a ne može se procijeniti i ostaje nepoznata uloga prvih srpskih kraljeva u mijenjanju crkvene politike, jer ih neki izvori i podaci navode kao veoma naklonjene katoličkoj crkvi.208 Ovaj odnos se sasvim sigurno promijenio iza 1299. godine. Te godine je poslije dugogodišnjeg rata sklopljen mir između Srbije i Vizantije a kralj Milutin se oženio sa jednom vizantijskom princezom. Istorijski pomeni prodora Tatara iz 1241. godine na prostor južne Dalmacije, nijesu dovoljni, da bi se ovom događaju sa sigurnošću pripisao odlazak benediktinskog bratstva sa Prevlake. Poznato je da su u vrijeme Tatarskih napada stradali Kotor, Svač i Drivast, pa je sasvim moguće da je tom prilikom stradao i Manastir na Prevlaci. Obnovu CrV. Nikčević, Vrijeme Kraljeva, Monumenta Montenegrina III, Podgorica 2001, 114. Ovako datirana povelja kralja Radoslava sama po sebi bi bila čvrst dokaz da 1250. godine na Prevlaci nije bilo sjedište Zetske episkopije. Ipak ovdje treba naglasiti nekoliko činjenica. Nije prihvatljivo Radoslavljevu povelju datirati u 1250. godinu kada on u to vrijeme nije više bio Srpski kralj a pitanje je da li je te godine bio živ. S. Stanojević, Delo, Kad je umro kralj Radoslav? Beograd 1894, 323-326. Takođe nije prihvatljiva pretpostavka Franja Račkog da je Radoslav 1230. godine svojom poveljom potvrdio darovnicu Vukanovog sina Đorđa. Nije prihvatljivo da Vukanov sin 1215. godine poklanja Manastir Kotoranima, koji ga po svojim poveljama Buchiusa (1181, 1182) i Urzacijevom darovnicom posjeduju još 1124. godine. Povelja kralja Radoslava datira sasvim izvjesno iz 1230. godine i njom Srpski kralj potvrđuje darovnicu dukljanskog kralja Đorđa iz 1115. godine. 206 Arhiepiskop barski Jovan iz Plano Karpina, prolazeći kroz Dubrovnik zakazuje sastanak sa Dubrovačkim arhiepiskopom "u Kotor ili kod Svetog Mihaila u Kotorskom zalivu, gdje se Dubrovačkom arhiepiskopu čini da je bolje". V. Nikčević, Arhiepiskopija Barska, Monumenta Montenegrina IV, Podgorica 2001, 116. 207 Pećka patrijaršija, obrazovala se iz Srpske arhiepiskopije koja je osnovana 1219. godine, kada je za Srpskog arhiepiskopa posvećen sv. Sava. Ona je podignuta na rang Patrijaršije za vrijeme arhiepiskopa Janićija i po volji cara srpskog Stefana Dušana na saboru u Skoplju 1347. godine, kojemu su prisustvovali trnovski, bugarski Patrijarh i Ohridski arhiepiskop. Priznata je i od strane Carigradske patrijaršije 1370. godine, (33. godine kasnije), kada su se Grci pomirili sa Srpskom crkvom za vrijeme patrijarha Filofsa i cara Lazara. Pridružena je Carigradskoj patrijaršiji 1765. godine. Koji je prostor Pećka patrijaršija obuhvatala saznaje se upravo 1765. godine iz Protokola Carigradske patrijaršije. U tom Protokolu ne pominje se Crnogorska mitropolija koja je sačuvala svoju nezavisnost. P. Srećković, Srpska istorija, Objašnjenje za kartu triju nezavisnih i samovlasnih slovenskih crkava na Balkanskom poluostrvu, Glasnik SUD XXVII, Beograd 1870, 297-309. 208 A. Marković, Dukljansko barska Metropolija, Zagreb 1902.
205

kve prema raspoloživim podacima započeli su Kotorani poslije ovih događaja.209 1247. godina se može smatrati prelomnom u odnosima pravoslavne i katoličke crkve u Zeti. Te godine poslije gotovo pola vijeka stolovanja umire barski arhiepiskop Jovan I. 1248. godine, Kurija svijesna definitivne brojnosti slovenskog stanovništva u Primorju donosi Darovnicu kojom "poklanja" pravo da se latinska liturgija služi na slovenskom jeziku i u isto vrijeme baca anatemu na one koji pljačkaju crkvena dobra. Preuzimanje crkava u Primorju od strane Zetske episkopije može se vezati za vrijeme Arhiepiskopa barskog Jovana II, (1247-1252). Njegova smrt ili ubistvo u zatvoru 1252. godine, pokazuje da se Rim nije uspio uspješno organizovati kao crkvena vlast na ovim prostorima u vrijeme Nemanjića. Prvi pomen Zetskog episkopa u Boki nalazimo na natpisu u Crkvi sv. Petra u Bogdašićima iz 1269. godine. Iza ove godine mi nalazimo zetskog episkopa Neofita, kako na prostoru Prevlačke metohije obnavlja i preuzima crkvene objekte i prevodi slovensko stanovništvo u pravoslavlje. Upravo obavljanje službi na slovenskom jeziku, imalo je za ulogu da dukljanski narod prihvati pravoslavnu crkvu kao svoju. Iz ovog vremena sačuvano je pismo Pape kralju Urošu, u kojem ga Sveta rimska stolica upozorava da "postoji samo jedna vjera, izvan koje se niko nije spasio".210 U povelji kralja Milutina, Ratačkom manastiru211, izdatoj u Kotoru 15. marta 1306. godine, među potpisnicima i svjedocima nalazimo i zetskog episkopa Mihaila. U Kotorskom arhivu, nalaze se podaci koji govore da preuzimanje crkava i prevod stanovništva u novu pravoslavnu crkvu nije išao jednostavno. Kao što je već ranije prikazano veliki broj zemljoposjed-

Tatari, mongolsko pleme. U srednjem vijeku je to bilo opšte ime različitih plemena: mongolskih, tungulskih, turskih. 210 Episkop Nikola, rob roba Božjih, veličanstvenom mužu Urošu, slavnom kralju Slovena; "...Zato opominjemo tvoje visočanstvo, zahtijevamo i podstičemo ga u Gospodu Isusu Hristu, dok pobožno razmišljaš da postoji jedna vjera, izvan koje se niko nije spasio i bez koje je nemoguće omiliti se Bogu, da pristupiš jedinstvu same vjere i da nju vjerno prihvatiš i čuvaš; da ništa manje narod tvog gospodarstva koji je podložan moći Vječnog Kralja, vratiš tom jedinstvu i da brigom o njemu, tvojim pohvalnim i pobožnim podsticajima, nastojiš da ga sačuvaš, tako što ćeš od Očevih svijetlosti spoznati slavu vječne svijetlosti", avgust 1288. godine, Papa Nikola Urošu, kralju Slovena. V. Nikčević, Vrijeme Kraljeva, Monumenta Montenegrina III, Podgorica 2001, 118. 211 Najvjerovatnije je ovaj Manastir, benediktinskog reda osnovana u XI vijeku, kada Monte Kasino i uopšte benediktinski red doživljava vrhunac svog djelovanja i kada se na dalmatinskom i dukljanskom primorju osnivaju mnogi benediktinski manastiri. M. Spremić, Ratačka opatija kod Bara, Zbornik Filozofskog fakulteta VIII, Beograd 1964. Opatija sv. Marije Ratačke do sredine XIII vijeka za svog patrona imala je arhanđela Mihaila. 1247. godine pominje se "Gualterius abbas S. Michaelis de Reteca", Đ. Bošković, V. Korać, Ratac, Starinar VII-VIII, Beograd 1956/7, 41-70. Manastir sa Crkvom, od koje su danas sačuvani samo ostaci uzdizao se "na isturenom , stjenovitom dijelu poluostrva", I. Božić, Prevlaka, n.d., 209.

209

nika tek 1333. godine u Kotorskom sudu se predstavljao kao "ljudi sv. Mihovila".212 U kotorskim notarskim knjigama nalazimo podatak da je kotorska opština zajedno sa biskupom Ivanom, 15. februara 1330. godine, odredila svoje poslanike Papi radi biskupijske imovine.213 Pod ovom imovinom svakako se mogu podrazumjevati crkve i zemljišni posjedi i jedino se zbog takve imovine šalje delegacija kod Pape. Kotorska opština je takođe 10. februara 1334. godine, donijela odluku da se ne može prodati ili otuđiti svojina sv. Trifuna. Kada je u vrijeme cara Dušana i katolička crkva došla pod njegov udar definitivno se gase sve dukljanske tradicije.214 Ponovo je kotorski biskup Sergije, pisao papi Klimentu VI, koji 6. januara 1346. godine traži od cara Dušana da mu vrati brojne crkve na Primorju i između ostalih i Crkvu sv. Mihaila na Tombi.215 Ovo i neka sledeća pisma, na kraju su rezultirala poveljom cara Dušana kojom on Kotoranima potvrđuje stare posjede u Boki.216

Malo je vjerovatno da je Kotorski sud ranije odbijao da ih kao takve upisuje u notarsku knjigu, s obzirom na političku zavisnost Kotora od Nemanjića. 213 "Sud potvrđuje da je opština kotorska, zajedno sa kotorskim biskupom Ivanom odredila svoje poslanike Papi radi biskupske imovine". A. Mayer, Kotorski spomenici I, unesak 508 od 15.02.1330. 214 "Mi opština Kotor, po običaju...odlučujemo i naređujemo da od sada pa ubuduće ne možemo založiti ni prodati ili otuđiti blago ili svojinu sv. Trifuna, ni drugih crkava našeg grada ili njegovog okruga. A ako se neki sudija, savjetnik ili neko drugi usudi da učini protiv ovoga što je rečeno, svu štetu i troškove koje pomenuta crkva bude pretrpijela od toga neka plati i nadoknadi...". V. Nikčević, Episkopi Kotora i Episkopija i Mitropolija Risan, Monumenta Montenegrina VI, Podgorica 2001, 166. 215 "Carsku milost molimo i oprezno podstičemo da, što se tiče onog episkopa i rečene crkve, ima drage volje da ga smatraš preporučenim iz poštovanja prema nama i Apostolskoj stolici i istom Episkopu rečene manastire, crkve, ostrva i sela u miru da daš, sebi i svojim pristalicama kraljevskom dobrostivošću pomogneš, tako da sam podržan pomoću rečenih manastira, crkava, ostrva i sela gledaš na to kao na njegovu dužnost da može da naredi, da je pravno". V. D. Nikčević, Papa Klemens kralju Raške Stefanu, Vrijeme Kraljeva, Monumenta Montenegrina III, Podgorica 2001, 172. 216 "A sada, neka svima bude znano da su kod mene cara Stefana, dok sam boravio u Budvi u Crkvi sv. Bogorodice, došli u ime svoje opštine plemići kotorski.....koji su rekli da je gospodin Patrijarh zauzeo granice Kotora... A sa druge, obalom mora počinje granica Kotora od strane mora do Bobovišta i jednako na Prevlaci sve do Crkve sv. Arhanđela, koju su obnovili plemići i opština Kotor, što je dao i potvrdio naš car Kotoru, Lušticu sa čitavim svojim dvorom i sa ravnicom, priobaljem, kućama i sa svim lozama i svojim posjedima"... Ljeta Gospodnjeg 1351. Stefan, milošću Božijom, car Srbije i Grčke. V. D. Nikčević, Vrijeme Kraljeva, Monumenta Montenegrina III, Podgorica 2000, 180-181.

212

I kod Račkog217, nalazimo jednu od dvije povelje kojima car Dušan vraća Crkve Kotoranima 1351. godine.218 Ovu Dušanovu povelju potvrđuje neđe kod Skadra 1355. godine njegov sin Stefan Uroš.219 Iz vremena kada je Metohija220, sv. Mihaila bila u punoj vlasti Nemanjića, sačuvan je na Prevlaci i jedan nadgrobni natpis.221 Natpis je uklesan na sivoj granitnoj ploči i u prevodu glasi: "Rab Hristu Joakim, a zvani Đuraš, unuk čelnika Đuraša Vranjčića koji bi u cara Stefana treći vitez. Pisa se i predstavih mjeseca septembra peti dan". Na natpisu nije stavljena godina, ali se na osnovu podataka o ličnostima sa ploče ona datuje u sredinu XIV vijeka.222

IX PREVLAKA I BALŠIĆI

F. Rački, n.d., 142-5. Među istraživačima dugo vremena je vladala dilema da li su povelje Nemanjića Kotoru "falsifikati". Kako povelja Stefana Prvovjenčanog, tako i ona kralja Radoslava sa braćom, dvije Dušanove i jedna Uroševa. Sumnju je izazvala tobožnja povelja Stefana Prvovjenčanog, koju je "pečatio" mileševski iguman Vasilije, a čiji je prepis Vuk Vrčević, (sakupljač narodnih umotvorina, od 1845. godine bio je učitelj u Grblju), poslao Vuku Karadžiću 1837. godine. R. Kovijanić, Pomeni Crnogorskih plemena u kotorskim spomenicima I, (XIV-XVI vijek), Cetinje 1963. Međutim u Kotorskom arhivu se nalazi dokumenat iz 1468. godine, u kojem se pominje Dušanova povelja. Ovaj dokumenat je pronašao Miloš Milošević (R. Kovijanić n.d.). Na osnovu analize izvora iz Kotorskog arhiva Risto Kovijanić je došao do zaključka da povelje Nemanjića Kotoru, nijesu izmišljene. Da je njihova sadržina stvarna i da nijesu falsifikati osim već ranije pomenute povelje Stefana Prvovjenčanog. 219 F. Rački, n.d., 146-8. 220 Teritorija sastavljena od poluostrva Luštica, zatim sela Pasiglava, Bogdašići, Lješevići i Prevlaka sa Župom, solanama i ostrvima, činila je vlastelinstvo pravoslavnog episkopa Manastira sv. Mihovila, njegovu Metohiju. I. Božić, Selo Bogdašići u srednjem vjeku, Istorijski časopis VII, Beograd 1957, 83-121. 221 Ploča je dimenzija 57x66x19 cm. Ploča se i sada nalazi na Prevlaci. Natpis je u gornjem dijelu ploče grubo uglačan, dok je donji dio ostao samo pritesan, tako da su slova klesana neujednačeno preko oštećenja i neravnina na kamenu. Tekst natpisa je raspoređen u šest redova nejednake dužine. Slova su takođe neujednačene veličine i kreću se od 2,5 do 6 cm. G. Tomović, n.d., 73. 222 B. Šekularac, Tragovi prošlosti Crne Gore, 161-165.
218

217

Nekoliko godina poslije smrti cara Dušana i raspada njegovog carstva na istorijskoj sceni Zete pojavljuje se porodica "primorske gospode" Balšića koja je do tada upravljala Barom i Budvom. Balša i njegovi sinovi Stracimir, Đurađ i Balša II su kao najmoćniji feudalci i vladari Zete vodili do početka XIV vijeka, skoro neprestane borbe sa Kotorom, Mlečićima, Turcima, bosanskim banom i lokalnom vlastelom. Česte promjene vladara i dinastija na ovim prostorima uticale su da se sigurnost vladavine mogla obezbijediti jedino agresivnom politikom potiskivanja svojih protivnika a upravo takvu politiku su vodili Balšići.223
43. PREVLAČKI KAŠTIO

Koliko je teško pratiti sva dešavanja i odnose vlasništva i prava u ovim vremenima najbolje odslikavaju primjeri Kotora, Budve 224 i Drača koji je od 992. pa do 1392. godine, promijenio svog vladara više od 30 puta. Odmah iza 1360. godine Grbalj225, i Luštica pa i sama Prevlaka dolaze u ruke Balšića.226 Balša I se 1361. godine uključio u rat između Dubrovnika i Kotora koji je u to vrijeme još uvijek bio u sastavu Nemanjićke države. Podaci iz ovog perioda vezani za Balšiće nalaze se u Dubrovačkom arhivu.227 U ratnom nalogu izdatom zapovijedniku dubrovačkih brodova od njega se traži da mora zarobljavati sve Slovene iz Slavonije, Srbije i podanike raškog kralja Uroša. Zapovijedniku se takođe nalaže da ne napada na
Balša (1321-1362), Stracimir (1362-1372), Đurađ (1372-1378), Balša II (1378-1385), Đurađ II (1385-1403), Balša III (1403-1421). 224 Kotor: Nemanjići 1186–1371, Ugarska 1371–1385, Tvrtko 1385, Mlečani 1420–1448. Budva: Nemanjići 1186–1360, Balšići 1360–1392, Radič Crnojević 1392– 1396, Sandalj Hranić 1396–1398, Balšići 1398–1402, Mlečići 1402–1405, Balšići 1412–1419, Mlečići 1419-1423, Srpska despotovina 1423-1442, Mlečići 1442–1797. 225 Grbalj u prošlosti nije sačinjavao neku posebnu političku jedinicu i njegova sudbina bila je usko skopčana sa sudbinom susjednih pomorskih gradova. Po Konstantinu Porfirogenitu, Grbalj je bio sastavni dio Duklje. Iz Ljetopisa Popa Dukljanina jasno se vidi da je u trenucima samostalnosti dukljanske države, Grbalj bio njen sastavni dio. On navodi da je Grbalj bio jedna od župa Dukljanske kraljevine. 1166. godine prilikom posvete Crkve sv. Trifuna u Kotoru, svečanosti prisustvuje kyr Izanak carski namjesnik za Dalmaciju i Duklju (Farllati, Illirikum Sacrum VI, Venetis 1800), što je jasan znak da je Grbalj ponovo bio u sastavu Vizantije. Od 1180/5. Grbalj je bio u neprekidnoj vlasti Nemanjića, da bi ga kralj Uroš II predao Kotoranima, I. Stjepčević, Kotor i Grbalj, Historijski pregled, Split 1941. Poslije brojnih sukoba 1497. godine Grbalj dolazi pod vlast Turaka. Mada je Grbalj 1647. godine trenutno bio priključen Veneciji ostao je pod turskom vlašću sve do 1725. godine. Iako su Turci skoro 200. godina vladali Grbljom to nije ostavilo nikakvoga traga. Turci nijesu imali administrativnu vlast, ni vojnu posadu, a nije bilo ni turčenja lokalnog stanovništva. Turci su u Grblju jedino redovno sakupljali i naplaćivali harač. 226 Dok je Grbalj u odnosima prema Kotoru predstavljao dio njegovog vlasništva, feud, gdje su vlasi i meropasi bili samo korisnici označenog zemljišta od strane Kotora, na drugoj strani Luštica je bila podijeljena u privatne posjede manastira, crkava, građana i seljaka, a u vremenu Nemanjića bila je samo pravno ovisna od Kotora. I. Stjepčevič, Kotor i Grbalj, Split 1941. 227 I. Stjepčević, Prevlaka, 20-30. Iz starijeg izvora Monumenta Spectantia Historiam Slavorum Meridionaliu.
223

one iz Budve, Ulcinja, Bara i Skadra, podanike Balšića i ljude mitropolita sv. Mihaila.228
44. NOVAC BALŠIĆA

Ovaj podatak da su se u ratu Dubrovnika i Kotora, Zetski mitropolit i srpski kralj Uroš IV, našli na suprotnim stranama djeluje sasvim logično. Mi smo zapazili da dokumentovano najkasnije 1330. godine, a faktički mnogo ranije dolazi do sukoba između Kotora i episkopa, kasnije mitropolita, sv. Mihaila oko crkvene imovine i same Prevlake. U ovom sporu kao poslednji arbitar pojavljuje se upravo kralj Uroš, koji je stao na stranu Kotora. Mitropolit sa Prevlake i vlasnici zemlje na Metohiji sv. Mihaila našli su novog saveznika u vladarskoj porodici Balšića. Iz vremena rata Dubrovnika i Kotora nalazi se niz podataka229, o savezu Dubrovčana, Balšića i Zetskog mitropolita, pa je tako 1361. godine, jedna oštećena dubrovačka galija došla na Prevlaku radi popravke. Posredovanjem cara Uroša IV okončan je rat između Dubrovnika i Kotora mirom u Onogoštu 22. avgusta 1362. godine. Neovisno od ovog mirovnog sporazuma, Balšići su pogotovo Đurađ, nastavili da borave na Prevlaci i opsjedaju Kotor. Krajem 1366. godine, Dubrovčani šalju svog poslanika u Budvu i nalažu mu da odatle piše Đurđu Balšiću, "ako se nalazi na Ostrvu sv. Mihaila blizu Kotora".230 U želji da se preko jakog zaštitnika sačuvaju od stalnih napada Balšića, Kotorani su se poslije Uroševe smrti počeli obraćati Veneciji i Rimskom papi za pomoć. Sa ciljem da iz ruku Kotorana izbace najjači adut, agitaciju kod Pape ali i zbog privilegija kojima su se nadali Stracimir, Đurađ i Balša II su 1368. godine uputili svačkog biskupa Petra, papi Urbanu sa pismom da ih primi pod okrilje svoje crkve.231

Ove su gradove u to vrijeme držali Balšići. 18. oktobra 1360. godine šalju se dubrovački plemići Mitropolitu na dogovor. 11. jula i 20. oktobra 1361. godine prosleđuju se naredbe da se štede i ne napadaju ljudi mitropolita sv. Mihaila. 10. februara 1362. godine odbija se zahtjev Mitropolita za isporukom stoke. I. Stjepčević, n.d., 20-22. 230 I. Stjepčević, Prevlaka, 20-22. 231 Dr I. Marković, Dukljansko-Barska Metropolija, Zagreb 1908, 114.
229

228

Poslije Papinog odgovora232, Balšići su svečanom izjavom primili katoličku vjeru 29. januara 1369. godine.233 Ovaj potez Balšića kao i smrt cara Uroša IV, uticali su i prinudili Kotor da nađe novog saveznika. Tako je od 1371. godine novi zaštitnik Kotora postao ugarski kralj Ljudevit. Iste godine Dubrovčani šalju svog izaslanika kod Andrije Paštrovića i Ćefalije Radića, koji su ljudi Đurađa Balšića na Ostrvo sv. Mihovila. Aprila 1381. godine, šalju Dubrovčani svog doktora Ivana iz Trogira na ostrvo sv. Mihovila da liječi bolesnog Balšu II.234 O odnosima Balšića i Mitropolita sa Prevlake poslije prelaska Balšića u katoličanstvo nema nikakvih podataka. Međutim iz drugih izvora saznajemo da je Mitropolit na Prevlaci nesmetano boravio sve do 1390. godine, kada usled novih i čestih sukoba prelazi na Skadarsko jezero.235 Krajem 1390. godine, Kotorani su popalili Kaštio, rezidenciju Balšića i odnijeli jednu ikonu i neke crkvene stvari što su ih uzeli od popa Radiča.236

"Slavnim ljudima Stracimiru i Đurđu i Balši, braći, županima Zete, blagodat na ovome svijetu, da po njoj postignu milost na drugome. Razveseli se duh Naš u Gospodu kada čusmo od časnog Našeg brata Petra svačkog biskupa, nosioca ove knjige, koga Nam vi poslaste službom vašeg poklisara, da se je Bog dostojao prosvjetliti vaš razum...te da ste naumni sa smjernošću i iskreno prijeći pod posluh i u podložnost Rimske crkve, majke i učiteljice presvete svih vjernika i u toj podložnosti navjek ostati; a k tome da ištete e vas Mi, koji smo, premda nedostojni, namjesnici Krstovi na zemlji, poučimo, kako vam treba hoditi putem gospodnjim. Za takvu pohvalnu namjeru Mi od srdca dajemo hvalu Bogu, koji vas je svojom milošću predtekao, a doisto će i nastaviti, samo ako je iskrena vaša namjera; a hvalimo i vama, pa smo spremni primiti vas za duhovne sinove, i držati vas za ovakve; te ići vam na ruku, u čemu zgodno mogli budemo, ako vi savijesno budete slušali zapovijedi naše i rečene crkve. Međutim da zaslužite biti primljeni u milost pomirenja i postići dobronaklonost i usluge apostolske Stolice, valja da se sasvim okanite činiti neprilike crkvama i crkvenim ljudima i drugim katolicima, osobito gradu Kotoru, kojemu kako smo čuli, vi odavna, ili bolje rekavši, ti Đorđe dušmanski dodijevaš: kako ćete ovim i svačim drugim dokazati što treba učiniti za rečeno vaše pomirenje dali smo upute gore pomenutom biskupu, kojemu možete nesumnjivo vjerovati sve što vam od Naše strane kaže". Dano u Montefiaskone, Banjorejske biskupije 25. februara 1368. I. Marković, n.d., 110-115. 233 "Ja Stracimir, župan Zete, odričem se sasvim svakoga raskola...Tako me Bog pomogao i ova sveta evanđelja...Jednako ispovijedanje vjere, zakletvu i odricanje činimo mi Đurađ i Balša, braća rečenog Stracimira, pred časnim biskupima Petrom svačkim i Ivanom drivoštskim, te pred redovnikom fra Petrom reda propovjedilaca i pred plemićem Pervosiom ulcinjskim građaninom, koji od imenovanih Stracimira i njegove braće bijahu pozvani za svjedoke gore navedenog ispovjedanja vjere, zakletve i odricanja, što učinješe mogašt pomenuta braća; i da ovaj spis ima veću snagu dadoše ga napisati od imenovanog Ivana, Božjom milošću i apostolske Stolice drivošskoga biskupa, njegovom rukom, i utvrditi ga svojim zajedničkim pečatom. Učinjeno i pisano kod Skadra, njihova glavna prebivališta, godine Gospodnje 1369. dvadeset i devetog dana mjeseca januara, sedme godine pontifikata presvetoga u Krstu otca i našega gospodina gosp. Urbana, Božjom promislom pape petoga". I. Marković, n.d., 114-115. 234 I. Stjepčević, Prevlaka, 22. 235 1346. godine Zetska episkopija prelazi u rang Mitropolije. 236 I. Stjepčević, n.d., 30-31.

232

Prije odlaska Mitropolit je prema svom nahođenju zemlju Prevlačkog manastira poklanjao i prodavao. O tome su u sudskom arhivu u Kotoru ostali zabilježeni brojni podaci iz kojih se saznaje da je poslije smrti mitropolita Davida zemlju poklanjao i prodavao mitropolit Arsenije. Poslednji iz dinastije Balšića, Balša III, vjerom se ponovo vraća u pravoslavlje. Balša treći se zajedno sa svojom majkom Jelenom pojavljuje kao ktitor i obnovitelj crkava u Paštrovićima i na Skadarskom jezeru. Iz nekoliko povelja Balše III, saznajemo da je zetski mitropolit Arsenije za svoju rezidenciju izabrao Manastir Prečiste Krajinske. Tako je poveljom iz 1417. godine, Balša III poklonio jedno guvno: "Gospodinu mitropolitu zetskom Arseniju sa svim zborom i klierom Prečiste Krajinske". Takođe Balša III prilaže i Vranjini i manastiru Moračniku237, po jedno guvno soli ali da po desetak od ovoga ide za Prečistu Krajinsku.238 Osnivanje Manastira Prečiste Krajinske čiji se ostaci nalaze na jugozapadnom dijelu Skadarskog jezera, po tradiciji se pripisuje dukljanskom kralju Vladimiru.239 On je ovdje imao dvor, nedaleko od Manastira u selu Koštanici, gdje se i danas nalazi stari, od mještana nazvan Kosarin bunar. Ipak, ovaj Manastir se u pisanim izvorima pominje tek od XV vijeka. Osim mitropolita Arsenija u Krajini se pominje još i vladika Jevtimije.240 U dogovoru, između Mletačke republike i zetske vlastele napisanom na Vranjini 1455. godine izričito se kaže, "da se mitropolit iz Krajine naziva mitropolitom iz Zete i da on postavlja naše sveštenike bez kojih mi ne možemo biti".241

Manastir Moračnik je zadužbina Balšića, gradnja Crkve se pripisuje Balši III, između 1404. i 1417. godine. T. Pejović, n.d., 107-110. 238 Istorija Crne Gore II/2, Titograd 1970, 424. 239 T. Pejović, n.d., 104. 240 U početku jednog godinom nedatiranom dokumentu pisanom na pergamentu pominje se sveti Mihailo i njegov lik je na pečatu. Napisan je u Krajini 10. jula, I. Ruvarac, Vladike zetske i crnogorske, Prosveta I, Cetinje 1892, 13. Ovaj podatak je Ilarion Ruvarac pronašao u Šematizmu za 1882. godinu. 241 Istorija Crne Gore II/2, 277, 291, 328. Isto R. Kovijanić, O Zetskom mitropolitu u Prečistoj Krajinskoj, Istorijski zapisi XII, 1-2, Titograd 1956, 89-93.

237

X GAŠENJE MANASTIRA NA PREVLACI U kojem je od stalnih i brojnih sukoba tokom prve polovine XV vijeka i na koji način bio srušen, zapaljen ili miniran Prevlački manastir iznešeno je niz oprečnih mišljenja i datuma.242 Kada se u Zeti 1448.
Kada se Radič Crnojević 1392. godine odmetnuo od Đurađa Stracimirovića (Balšića), zagospodario je i Prevlačkim manastirom. U Ugovoru sa Radičom koji je 1393. godine provalio u kotorsku okolinu, Kotorani su morali pored darova povratiti mitropolitu sv. Mihaila jednu ikonu i druge crkvene stvari što su ih prilikom napada uzeli iz Manastira na Prevlaci. I. Stjepčević, Prevlaka, 31. Poslije Radičeve pogibije 1396. godine, njegovih se posjeda u primorju dokopao bosanski vojvoda Sandalj Hranić. Područje Manastira sv. Mihaila ustupio je
242

godine pojavila despotova vojska u Grblju je buknuo ustanak. Kotorski poslanici su od Mletačkog senata tražili 1449. i 1450. godine, da sa svojim brodovima dođe u Boku, poruši solane i uguši ustanak. Iz ovog podatka je i proizašlo mišljenje da su Mlečani topovima sa svojih brodova srušili Manastir. Istina je da su Mlečani gašenje ustanka povjerili Stefanu Crnojeviću koji je prihvatio mletačku službu. On je prije nego što je krenuo protiv grbaljskih ustanika pozvao njihove saveznike iz Svetomiholjske metohije da se dobrovoljno potčine mletačkoj vlasti.243 Zahvaljujući Stefanu Crnojeviću i istaknutim Luštičanima, njihovi su predstavnici došli u Kotor, 9. februara 1450. godine i zakleli se na vjernost Kotorskom knezu. Nema nikakvog traga o akcijama Stefana Crnojevića na području Metohije, kao ni podataka da su njegovu akciju sa mora podržavale mletačke galije. Kada je Kotorski sud 1452. godine izricao drastične kazne ustanicima, na listi osuđenika nalazili su se samo mještani Grblja.244 Miholjskom zboru kao lokalnoj samoupravi, koja je pokrivala teritoriju Manastirske metohije, Mlečani su priznavali određeni stepen autonomije. Oni su takođe uvažavali imovinske odnose nastale kao rezultat odluka Zetskog mitropolita. Uprkos nastojanju kotorske opštine da ih potčini svojoj vlasti sva sela Miholjskog zbora birala su svog župana.245 On je ujedno bio i zapovijednik "vojne družine", sastavljene od sitnih stočara, zemljoradnika, seljaka-ratnika. Predsjedavao je i zborom seljaka, na kome se raspravljalo o svim pitanjima koja su se ticala čitave
kotorskoj opštini. Tada su stradali Luštica i okolni predjeli. Radičevim povlačenjem iz Donje Zete, Balšići su ponovo zagospodarili Metohijom i upravu nad njom povjerili braći Đuraševićima, Radičevim rođacima, koji su živjeli povučeno u svojim brdima i ne pokušavajući da se suprotstave Balši III. Kotorani su ponovo, ne bez sukoba zaposjeli Svetomiholjsko vlastelinstvo kada su 1420. godine priznali vrhovnu vlast Republike i uz njenu pomoć suzbili napad poslednjeg Balšića. Zadržali su je dosta kratko, čim se pojavio despot Stefan Lazarević sa vojskom, izgubili su ne samo Lušticu, Bogdašiće i Lješeviće nego i Grbaljsku župu, čije je stanovništvo ustalo protiv nasilja kotorske vlastele. A kada je konačno 1426. godine postignut sporazum o primjeni srpsko-mletačkog ugovora o miru sklopljenom još 1423. godine, Grbalj se vratio pod kotorsku vlast, dok je Metohija i dalje ostala pod upravom Đuraševića. Njihovim odmetanjem od Đurađa Brankovića, Svetomiholjski seljaci su 1428. godine po želji samog Despota prihvatili vlast Mletačkog kneza u Kotoru i ostali u sklopu kotorskog distrikta do 1433. godine. Poslije Turskog osvajanja Despotovine 1439. godine i neuspjelog pokušaja Đurđa Brankovića da se održi u Zeti krenuo je bosanski vojvoda Stefan Vukčić u osvajanje Balšićke baštine. Pred njegovim napadima Budva se 1442. godine predala Mlečanima. Mletačka zastava zalepršala se uskoro i nad posjedima Metohije. Kotorani su ponovo izgubili nad njom svaku kontrolu kada je Despotova vojska 1448. godine stigla u Zetu da ratom protiv Mlečana vrati izgubljene gradove i sela. Kotorani su svoju vlast obnovili tek kada je Stefan Crnojević 1452. godine prihvatio mletačku službu i obavezu da uguši grbaljsku bunu. Od tog vremena Metohija je ostala trajno pod mletačkim Kotorom. I. Božić. O propasti Manastira sv. Mihaila na Prevlaci. 243 P. Škerović, Knjiga privilegija pet sela Zbora sv. Mihovila na Prevlaci, Istorijski zapisi VIII, Cetinje 1955, 362-371. 244 I. Božić, n.d., 76. 245 Župan, Kapetan, Knez, Hrvat baša, Malbaša.

zajednice a najvažnija funkcija mu je bila pregovaranje sa vlastima, ugarskom, mletačkom, turskom, o obavezama sela prema njoj. Predstavnici svih "pet sela" Metohije, činili su "Svetomiholjski zbor", koji je odjednom donosio odluke od interesa za čitavo područje. On je autonomno uređivao razne unutrašnje poslove zajednice, a ostao je sačuvan i njegov Zakonik iz XIX vijeka.246
45. PEČAT KRTOLJSKE OPŠTINE

Miholjski zbor tokom sledećih vijekova ostao je vjeran čuvar pravoslavlja u Boki, ali i Nemanjićke tradicije nastale na urušenoj Dukljanskoj kraljevini. Nemanjići koji su na prostoru Metohije i Grblja dočekani kao nastavljači dukljanskih vrijednosti u svijetlu sukoba država i interesa crkava duboko su zakopali jedan dio prošlosti ovih prostora. Povod priči o trovanju 72 monaha na Prevlaci treba gledati kroz prizmu vlasničkih i imovinskih odnosa. Vasilije Petrović i drugi pisci crnogorske istorije s kraja XIX vijeka, za trovanje monaha okrivljuju Kotoranina, Marina Druška.247 Ovdje će biti izuzeta neodrživa teza da je Prevlački manastir tokom XV vijeka mogao imati toliki broj monaha i biće iznešeni samo oni podaci koji se vežu za ime Marina Druška. Ovaj bogati kotorski trgovac, kojeg je Mletačko vijeće u julu 1411. godine, izabralo za svog građanina bio je jedan od inicijatora zahtjeva da se Kotor stavi pod zaštitu Mletaka. Oko ove ponude vodili su se dugotrajni pregovori a Sinjorija je Kotoru obećala između ostalog i poštovanje Statuta i priznala Kotorskoj opštini 1420. godine područje Svetomiholjske metohije. Sa ciljem da razjasni mogući nastanak priče o trovanju monaha, Stjepčević je u svom djelu predočio podatke o jednom od potomaka ovog uglednog trgovca iz Kotora koji se takođe zvao Marin Druško. Ovom Drušku su 1636. godine, Luštičani opljačkali i zapalili kuću na Prevlaci. Povod za to bila je "neka crvkvica na ostrvu", koja je bila na posjedu porodice Druško i koju je Kotorski biskup želio koristiti za bogosluženje, dočim je istu Druško koristio kao konačište za sluge i ostavu za alat. Stjepčević zaključuje da je Druškov sukob sa Luštičanima latinskog ispovijedanja i Kotorskim biskupom dao povoda za nastanak priče o trovanju monaha kako bi se čitava Luštica i onaj pravoslavni dio stanovništva okrenuo protiv njega.248

U Dalmaciji i Lici za kneza, župana, malbašu biran je najpismeniji čovjek u selu. Ta pismenost je najčešće podrazumjevala čitanje i pisanje na drvenom štapu rabošu. F. Škarpe, Raboš u Dalmaciji, Zbornik za narodni život i običaje južnih Slovena, JAZU, Zagreb 1934, 169-183. 247 D. Milaković, Istorija Crne Gore, Zadar 1856. S. Milutinović, Istorija Crne Gore, Biograd 1835. 248 Sv. Marija ili sv. Nikola. Dokumentom od 12. maja 1461. godine, nekadašnje crkve sv. Marije i sv. Nikole pripojene su Kotorskoj episkopiji. I. Stjepčević, Prevlaka, 41.

246

Poslije istraženja porodice Druško, ostrvo Prevlaka je po diobi iz 1892. godine bilo podijeljeno na imanja Barbića, Kostića i Jokića.249
46. VLASNICI POSJEDA NA PREVLACI PO DIOBI IZ 1892. GODINE

Kontesa, Ekatarina Vlastelinović kupila je 1827. godine dio ostrva na kojem se nalaze ostaci starog hrama. Ona je 1833. godine, u neposrednoj blizini starog hrama sv. Mihaila sagradila Crkvu sv. Trojice koristeći materijal sa ruševina. U novu Crkvu je ugrađena rozeta kao i obrađeni ulomci sa dijelovima natpisa i dekoracije. Još za života Ekatarina Vlastelinović je poklonila svoj dio Prevlake crnogorskom vladici Petru II Petroviću.250
47. KTITORSKI NATPIS E. VLASTELINOVIĆ NA PROČELJU CRKVE SV. TROJICE

Prevlaka nastavlja da mijenja svoje vlasnike i u XIX vijeku. Prvo je knjaz Danilo, 10. januara 1858. godine prodaje svom sekretaru Miloradu Medakoviću za 1000 forinti, a ovaj ugovorom sklopljenim u Beogradu 26. avgusta 1866. godine prodaje Prevlaku, arhimandritu Nićiforu Dučiću za 3000 forinti.251 Crnogorčević dalje navodi kako je 1872. godine, Nićifor Dučić ušao u pregovore sa Krtoljanima radi prodaje dijela ostrva na kojem su temelji starog hrama. Na kraju je 11. marta 1882. godine, preko svojih zastupnika Dučić, prodao Prevlaku i ostatke "Svetosavskog" Manastira Kotoranima za 3000 forinti.252 Poslednja promjena vlasništva ostrva Prevlake bilježi se prilikom izgradnje ekskluzivnog vojnog odmarališta, tada nazvanog "Ostrvo cvijeća". Na ovu trgovinu reagovao je Pavle Mijović, kritikujući Crnogorsku mitropoliju, zato što je: "Jednom beogradskom mljekarsko kobasičarskom kombinatu prodala poluostrvo Prevlaku u Boki Kotorskoj" i zato što su njeni novi "cvijetni" vlasnici uništili prevlačke mozaike. Pavle Mijović svoj tekst završava pitanjem: "Je li zbilja ona tablica o zakonom zaštićenom spomeniku na Prevlaci postavljena samo radi toga da bi se vjetar kapicom ćerao?".253
48. CRKVA SV. TROJICE NA PREVLACI

Jugoistočni dio ostrva gdje su se nalazili ostaci "Kaštija", kao dotaciju rimokatoličkih episkopa zvao se Biskupija. M. Crnogorčević, n.d., 14-15. 250 Ekatarina Vlastelinović, rodom Sundečić, sestra Savinskog arhimadrita Spiridona, bila je žena grofa Ilije Vlastelinovića iz Risna. 251 M. Crnogorčević, n.d., 39. 252 Koliko god to izgledalo nesuvislo ovdje se treba podsjetiti, da je iza ove godine kada je ušao u pregovore o prodaji, Nićifor Dučić objavio i dva svoja rada (1875 1880) o Prevlaci kao nesumnjivom mjestu osnivanja Zetske episkopije. 253 P. Mijović, Prevlaka i Vladika, Ozloglašeno nasleđe, Cetinje 1971.

249

XI ZAKLJUČAK Srednjovijekovni Manastir i Crkva sv. Arhanđela Mihaila na Prevlaci još od druge polovine XIX vijeka postaje predmet pažnje brojnih istraživača. Rezultati istraživanja i različita hronološka opredjeljenja njegove izgradnje mijenjala su se zavisno od ugla posmatranja i stanja pisanih i materijalnih izvora. Kako su vremenom izvori za istraživanja postajali svestraniji i potpuniji, pogotovo poslije dijelimično obavljenih arheoloških istraživanja, bilo je očekivano da poslednje teze po ovom pitanju budu najpotpunije i najtačnije. Poslednjim zaključcima, iznešenim 2000. godine u Katalogu izložbe Riznice Prevlačkog manastira, nalaze se brojne zamijerke. Osnovna prigovor ovom radu odnosi se na zaključak vezan za ktitora ove građevine, datovanje njene izgradnje i iznešenom mišljenju o beživotnosti Manastira u periodu od X do XII vijeka. Kako je konfrontacija mišljenja i argumenata i kritički osvrt na stare i iznošenje novih teza, različiti prilaz tumačenja spisa i materijalnih ostataka u nauci dobar način da se dođe bliže istini, u ovom radu, kao prilog ovoj metodi, iznešeno je još jedno viđenje kompleksne prošlosti poluostrva Prevlaka, od vremena kada ono zajedno sa Lušticom i Grbljom ulazi u sastav Dukljanskog kraljevstva. Mada je slovenska Duklja, pa samim tim i Boka bila politički ovisna od Vizantije, ona je sve do kraja XII vijeka bila pod punim kulturnim i vjerskim uticajem Zapada. Dukljanske vladare prema Rimu posebno je privlačila samostalnost crkvene organizacije i politička sloboda permanentno uskraćivana od strane Vizantije. Politički interesi uticali su da se dukljanski vladari pojavljuju kao ktitori brojnih benediktinskih manastira. U vremenu kralja Mihaila, uspješnim rešenjem svih političkih i crkvenih prilika stvorena je klima za ozbiljne zahvate u kulturi i umjetnosti. Kralj Mihailo se pojavljuje kao ktitor duhovnih objekata promovišući na taj način hrišćanstvo kao državnu religiju. Jedan od najblistavijih efekata takvog stanja u Duklji bio je nesumnjivo Manastir i Crkva posvećena sv. Mihailu na Prevlaci. Osnivači

bratstva manastira sv. Mihaila bili su monasi reda sv. Benedikta, koji su u ranom srednjem vijeku imali snažno uporište u Zetskom primorju. Dobri odnosi sa Normanima u Italiji, koju su bili nosioci romanske kulture u zapadnoj i južnoj Evropi, utiču da se sa obale Atlantika na Prevlaku prenese ime i kult sa normanskog svetilišta Mont Saint Michela. Početkom XII vijeka u brojnim sukobima nastalim među dukljanskim plemićima poslije smrti kralja Bodina, njegov sin Đurađ, Prevlaku u nasleđe poklanja Kotoranima. Crkva je sasvim izvjesno oštećena i konačno napuštena poslije najezde Tatara. Njenu obnovu iza ovog događaja započela je Kotorska opština. Iz vremena života i rada Save Nemanjića na organizaciji Srpske arhiepiskopije, osim usamljenih pomena, ima malo podataka o episkopima i episkopskim centrima. Oba Savina biografa ne pominju uopšte broj episkopija, episkopske katedre, crkve i njihova imena, već samo kažu da je Sava za episkope izabrao svoje učenike. Početkom XIII vijeka, srpski arhiepiskop Sava u Zeti formira episkopiju i za prvog episkopa postavlja episkopa Ilariona. Na osnovu jednog sumnjivog toponima u nauci se skoro bez izuzetka smatralo da je ovu episkopiju Sava Nemanjić ustanovio na Prevlaci. Najstariji materijalni dokaz grob Ilariona, pisani tragovi, Povelja sv. Save i jedan od najstarijih ljetopisa, Senički, ukazuju da je Zetska episkopija nije ustanovljena na Prevlaci i da mjesto njenog osnivanja treba tražiti u Zeti. Takođe dokumenat sačuvan u Dubrovačkom arhivu jasno govori da se sastanak velikodostojnika Dubrovačke i Barske arhiepiskopije trebao 1249. godine održati na Prevlaci. Mogućnost da se ovaj susret održao u pravoslavnom Manastiru nije realna. Zato pitanje mjesta osnivanja Zetske episkopije i dalje treba držati otvorenim, a njegovom rješenju u mnogome bi doprinijela opsežna arheološka iskopavanja na Prevlaci i nekim lokalitetima u okolini Podgorice. Od druge polovine XIII vijeka, poslije reorganizacije Srpske crkve, Zetska episkopija mijenja svoje sjedište i prenosi ga u Manastir sv. Mihaila na Prevlaci. Okolnosti nastale u Barskoj arhiepiskopiji poslije smrti Jovana II, politička ovisnost Kotora od Nemanjića i raspoloženje naroda u Grblju i Luštici, prvenstveno tradicija vezana za dukljanske vladare presudno su uticale na ovaj događaj. Kotorska opština nije prihvatila činjenicu da gubi prihode od Metohije Manastira sv. Mihaila. Dokumentovano od 1330. godine, a vjerovatno i ranije ona traži od Pape da urgira kod srpskih vladara da joj se povrati oduzeta imovina, između ostalog i vjerovatno na prvom mjestu Manastir sv. Mihaila koji je ona dobila od Dukljanskog kralja Đorđa i započela njegovo obnavljanje poslije najezde Tatara. Papina pisma i odluke srpskih vladara koje su išle na ruku Kotoranima, nijesu imale mnogo uspjeha na terenu gdje je stanovništvo u potpunosti prihvatilo pravoslavnu crkvu kao svoju. Iako su se i sami Nemanjići znali okititi svojim dukljanskim porijeklom, dukljanski vla-

dari u svijetlu novih dešavanja i istorijskih okolnosti uskoro postaju ničiji i tradicija o njima se polako ugasila. Ima više tragova i podataka da je Prevlaka tokom sledećih 100. godina bila važno kulturno središte u Zeti. Za ovaj Manastir izvijesno se može vezati i rukopisna knjiga Ilovački zakonik pisan po nalogu zetskog episkopa Neofita. Područje Manastira, njegovu Metohiju sačinjavala su sela i oblasti Luštica, Bogdašići, Pasiglava, Brda i Stradioti. Metohija je za vrijeme vladavine Nemanjića u pravnom smislu pripadala Kotoru i u njegovom sudu su se sklapali ugovori i pogodbe vezane za ovu oblast. Od 1333. godine, u ovom sudu se i konkretno pojavljuju kao stranke ljudi episkopa sv. Mihaila. Civilna prava Kotorana i poslije preuzimanja Manastira od strane pravoslavnih monaha ostala su na snazi. Takođe i brojne listine i darovštine jasno govore da su Kotorani područje Prevlake i Manastir smatrali svojinom Kotorske biskupije. Od polovine XIV vijeka Prevlaka postaje i politički centar na kojem je svoj dvor imao Đurađ Balšić. U svojim čestim ratovima protiv Kotora, Balšići su uvjek imali podršku od Zetskog mitropolita i stanovništva Metohije. Iz sačuvane arhivske građe proizilazi vrlo jasan stav da se pravoslavni Manastir na Prevlaci jedva održavao početkom XV vijeka. Brojne ratne operacije s kraja XIV vijeka i privremeno zauzimanje Manastira od strane Kotorana, kao i odlazak Mitropolita na Skadarsko jezero su razlozi da je ovo pravoslavno svetilište bilo skoro napušteno i da se jedva održavalo početkom XV vijeka. Službu na ostrvu je obavljao pop Bogiša Radaković iz Grblja. Po kazivanju Bogete Miošića, Kotorani su devedesetih godina XIV vijeka, zauzeli Kaštio na Prevlaci, popalili Grbalj i oplijenili Lušticu. U Ugovoru sa Radičem Crnojevićem koji je 1393. godine provalio u kotorsku okolinu, Kotorani su morali pored darova povratiti Mitropolitu sa Prevlake jednu ikonu i neke crkvene stvari što su ih prilikom upada u Manastir uzeli. Konačnim prelaskom Kotorana pod Mletačku zaštitu 1420. godine, na prostoru Metohije dolazi do aktiviranja Miholjskog zbora. O rušenju Prevlačkog manastira sačuvana je i u narodnoj tradiciji priča o trovanju prevlačkih monaha zabilježena u pripovjetkama Stjepana Mitrova Ljubiše. Sa naučne strane za sada se samo može konstatovati da je Manastir srušen prije 1430. godine, kada na Prevlaci počinju da funkcionišu crkvice sv. Marije i sv. Nikole, od kojih je jedna bila podignuta u samoj unutrašnjosti Crkve sv. Mihaila.

LITERATURA B Bajalović Hadži-Pešić Marija Keramika u srednjovjekovnoj Srbiji, Beograd 1981. Birtašević Marija Srednjovjekovna keramika, Beograd 1970. Bojanovski Ivo Krupa na Uni, srednjovjekovno i tursko utvrđenje, Arheološki pregled 16, Beograd 1974. Borozan Branislav Rekonstrukcija Crkve rođenja Bogorodice manastira Crnojevića na Cetinju, Ars 3, Cetinje 1986. Martinićka gradina-civita Dioclitiana, Zbornik radova sa Okruglog stola Istorijskog instituta Crne Gore, Podgorica 1999. Bošković Đorđe Arhitektura srednjeg vjeka, Beograd 1962. Bošković Đorđe, Korać Voislav Ratac, Starinar VII-VIII, Beograd 1956/7. Božić Ivan Selo Bogdašići u srednjem vjeku, Istorijski časopis VII, Beograd 1957. Prevlaka-Tumba, Zbornik Filozofskog fakulteta I, Beograd 1963. C Crnogorčević Mladen Miholjski zbor u Boki Kotorskoj, Starinar SAD X/1–2, Beograd 1893. D Dragićević Risto Nekoliko starih pečata, Starine Crne Gore I, Cetinje 1963. Nekoliko potpuno ili dijelimično nestalih spomenika kulture? Starine Crne Gore VI, Cetinje 1978. Dragović Marko Gramata Ivan-bega Crnojevića o građenju Cetinjskog manastira, Glas Crnogorca XXI/3, Cetinje 1892.

Jedan priložak iz istorije Crne Gore, Ilustrovane Cetinjske Novine, Cetinje 1917. Drecun Vera Rad Zavoda za zaštitu spomenika kulture SR Crne Gore u 1963. i 1964. godini, Starine Crne Gore II, Cetinje 1964. Dučić Nićifor Putovanje kroz Crnu Goru, Crnogorski Orlić, Cetinje 1867. Vranjina u Zeti i hrisovulje na Cetinju, Glasnik SUD XXVII, Beograd 1870. Boka i Zeta, Glasnik SUD XLII, Beograd 1875. Referat, Glasnik SUD XLVIII, Beograd 1880. Književni radovi I-IV, Beograd 1893. Đ Đurašević-Miljić Dragica Podgorica sa okolinom kao moguće sedište Zetske episkopije, Zbornik radova povodom 120. godina od oslobođenja Podgorice, Podgorica 2000. Sudbina ranosrednjovjekovnih spomenika u Crnoj Gori, Matica 4/5, Podgorica 2001. Đurić Veljko Cetinje Manastir Crnojevića, Arheološki pregled 86, Ljubljana 1987. E Enaud F. Joubert L. Le mont saint Michel, Notices archeoloques, Paris 1966. F Fisković Cvito Prvi poznati dubrovački graditelji, Dubrovnik 1955. Ranoromaničke freske u Stonu, Prilozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji 12, Split 1960. G Gelcich Giuseppe Memorije storiche sule Bocche di Cataro, Zara 1880. Grupa autora Istorija Crne Gore I-III, Podgorica 1967/70. I Ivanović Božina Ćipur i Nekropola na Ćipuru, Zbornik Matice Crnogorske, Cetinje 1995. Cetinjska antropološka grupa sa Ćipura, Podgorica ‚1995. Ćipur Crnojevića nekropola, Zbornik Cetinje 1995. Ćipur, Cetinjska nekropola i skeletna populacija, Podgorica 1998.

Iveković Ćiril Dubrovnik, Graditeljski i umjetnički spomenici Dalmacije V, Beograd 1928. J Janković Đorđe O obradi i istraživanju grnčarije, Glasnik SAD 3, Beograd 1986. Miholjska Prevlaka, Istraživanja u 1997. godini, Glasnik SAD 14, Beograd 1998. Janković Marija Saborna crkva Zetske episkopije i mitropolije u srednjem vjeku, Istorijski časopis XXXI, Beograd 1984. Episkopije i Mitropolije srpske crkve u srednjem vjeku, Beograd 1985. Janković Milica Mileševa-manastirski kompleks i nekropola, Arheološki pregled 22, Beograd 1980. Arheološka istraživanja u Manastiru Tronoši, Saopštenja XVI, Beograd 1984. Jastrebov Ivan Jepiskopija Zetska, Glasnik SUD XLVIII, Beograd 1880. Jireček Konstantin Istorija Srba I-II, Beograd 1952. K Karaman Ljubo Crkvica sv. Mihaila u Stonu, Vjesnik Hrvatskog arheološkog društva XV, Zagreb 1928. Katalog izložbe Porculan iz zbirki grada Novog Sada, Novi Sad 1978. Fajans Majolika, Ljubljana 1986. Riznice Manastira Prevlake, Herceg Novi 2000. Kautsky Karl Porijeklo Hrišćanstva, Beograd 1954. Korać Voislav Prevlaka u Boki Kotorskoj, Starinar IX–X, Beograd 1959. Kovačević Mirko Graditeljska škola Pomorja, Beograd 1965. Gdje se nalazio Obolon popa Dukljanina, Starine Crne Gore V, Cetinje 1975. Kovačević Mirko, Mijović Pavle Gradovi i utvrđenja u Crnoj Gori, Beograd, Ulcinj 1975. Kovijanić Risto Pomeni o Zetskom episkopu sa Prevlake (1334-1335), Istorijski zapisi XII 1/2, Cetinje 1956. Pomeni Crnogorskih plemena u kotorskim spomenicima I, (XIV-XVI vijek), Cetinje 1963.

O Zetskom mitropolitu u Prečistoj Krajinskoj, Glasnik Cetinjskih muzeja 1, Cetinje 1968. Kubah Erik, Blah Peter Romanička umjetnost, Novi Sad 1974. LJ Ljubiša Stjepan Mitrov Prokleti kam, Pripovjesti, Pančevo 1882. M Maksimović Jovanka Kotorski ciborij iz XIV vijeka i kamena plastika susjednih oblasti, Beograd 1961. Srpska srednjovjekovna skulptura, Novi Sad 1971. Marinković Borivoje Bibliografija o našem ćiriličnom štamparstvu, štamparijama i knjigama XV, XVI i XVII vjeka, Cetinje 1988. Marković Ivan Dukljansko-Barska Metropolija, Zagreb 1908. Marković Tomaš Istorija školstva i prosvete u Crnoj Gori, Beograd 1969. Marković Vasilije Pravoslavno monaštvo i manastiri u srednjovjekovnoj Srbiji, Sremski Karlovci 1920. Martinović Jovan Pregled arheoloških spomenika na području južne obale Boke Kotorske, Starine Crne Gore VI, Cetinje 1978. Medaković Dejan Grafika srpskih štampanih knjiga XV-XVII vjeka, Beograd 1958. Mihailović Božo Cetinjski manastir, Cetinje 1965. Mijović Pavle Monodija u kamenu, Kruševac 1967. Ozloglašeno nasleđe, Cetinje 1971. Mijušković Slavko Natpisi katedrale sv. Trifuna, 800. godina katedrale u Kotoru, Kotor 1966. Ljetopis popa Dukljanina, Titograd 1967. Još jedan prilog za toponim "Traiectus" u Boki Kotorskoj, Glasnik Cetinjskih muzeja XI, Cetinje 1978. Milaković Dimitrije Istorija Crne Gore, Zadar 1856. Milaš Nikodim Pravoslavno crkveno pravo, Mostar 1902. Milobar Fran Dukljanska kraljevina, Glasnik ZMBH XI-XII, Sarajevo 1900. Milović Jefto

Oko Vranjine i Lesendra, Glasnik Cetinjskih muzeja XII, Cetinje 1979. Milutinović Sima Sarajlija Istorija Crne Gore, Biograd 1835. Mitrofan Ban Besjede, Cetinje 1902. Mošin Vladimir Povelja sv. Save za Manastir sv. Nikole na Vranjini, Spomenica povodom osamstogodišnjice rođenja sv. Save 11751975, Beograd 1977. N Nakićenović Sava Boka, Naselja IX, Beograd 1913. Nenadović Slobodan Dušanova zadužbina Manastir sv. Arhanđela kod Prizrena, Beograd 1966. O Orbini Mavro Kraljevstvo Slovena, Beograd 1968. Ostrogorski Georgije Istorija Vizantije, Beograd 1970. Ostojić Ivan O propasti Manastira sv. Mihaila na Prevlaci, Anali Filološkog fakulteta VII, Beograd 1967. Odakle benediktinskom manastiru na Prevlaci u Boki Kotorskoj naziv de Tombe? Historijski zbornik XXV-XXVI, Zagreb 1972. P Pejović Tanja Manastiri u Crnoj Gori, Novi Sad 1995. Petranović Gerasim Istorički pregled o pravoslavnoj crkvi u Boki kotorskoj, Šematizam pravoslavne eparhije Bosansko-Dubrovačke, Zadar 1875. Petricioli Ivo Pojava romaničke skulpture u Dalmaciji, Zagreb 1960. Petrović Pavle Kamičci, Prosveta V, Cetinje 1893. Petrović Vasilije Istorija Crne Gore, Moskva 1754. Istorija o Crnoj Gori, Cetinje 1985. Perović Sreten Važniji datumi Crnogorske istorije, Crnogorski književni list 32, Podgorica 01.04.2002. Pušić Ilija

Preromanska dekorativna plastika na Otoku Boka Kotorska, Starine Crne Gore V, Cetinje 1975. R Radoičić Đorđe Sp O štampariji Crnojevića, Glasnik Skopskog naučnog društva XIX, Skoplje 1938. Rotković Radoslav Kratka ilustrovana istorija Crnogorskog naroda, Cetinje 1996. Crna Gora i Dušanovo carstvo, Cetinje 1997. Kraljevina Vojislavljevića, Podgorica 1999. Odakle su došli preci Crnogoraca, Podgorica 2000. Rovinski Apolonovič Pavel Černogoria, Sant Peterburg 1888. Istorija Crne Gore, Glas Crnogorca 6, Cetinje 1891. Ruvarac Ilarion Vladike zetske i crnogorske, Prosveta I, Cetinje 1892. S Sindik Dušan Pontifikat Kotorske biskupije u Lenjingradu, Istorijski časopis XXXI, Beograd 1984. Spremić Momčilo Ratačka opatija kod Bara, Zbornik Filozofskog fakulteta VIII, Beograd 1964. Srećković Panta Srpska istorija, Glasnik SUD XXVII, Beograd 1870. Stjepčević Ivo Prevlaka, Bogoslovska smotra 3, Zagreb 1930. Kotor i Grbalj, Historijski pregled, Split 1941. Stojanović Maksimović Jovanka O srednjovjekovnoj skulpturi na Crnogorskom primorju, Istorijski glasnik 3-4, Beograd 1951. Š Šekularac Božidar Seljenje Zetske mitropolije, Pobjeda, 16.08.1987. Tragovi prošlosti Crne Gore, Cetinje 1994. 500. godina Obodske štamparije, Cetinje 1999. Šerović Petar Knjiga privilegija pet sela Zbora sv. Mihovila na Prevlaci, Istorijski zapisi VIII, Cetinje 1955. Šišić Ferdo Ljetopis popa Dukljanina, Beograd/Zagreb 1928. Škrivanić Gavro Vlastelinstvo sv. Nikole Vranjinskog, Istorijski zapisi XVI/3-4, Cetinje 1959. Imenik geografskih naziva srednjovjekovne Zete, Titograd 1959.

Šobajić Maksim Starine u Zeti, Beograd 1892. T Tomić Jovan Crna Gora za Morejskog rata, Beograd 1907. U Udaljcova A. D., Kosminski J. A., Vajnštajn O. L. Istorija Srednjeg vijeka I, Beograd 1950. V Vulović Srećko Crkva katolička i vjeroispovjedanje istočno u Boki Kotorskoj, Zagreb 1875. Ova brošura je izdata pod pseudonimom "S". Z Zbornik radova Proslavna spomenica, četiristogodišnjice Obodske štamparije, Cetinje 1895. Pet vijekova Oktoiha, Podgorica 1996. Zloković Maksim Monografija Tivat, Tivat 1983. Ž Živković Dragoje Istorija Crne Gore I-II, Cetinje 1989. Žižić Olivera, Pravilović Milan Arheološka istraživanja Manastira Crnojevića na Cetinju, Naučni skupovi 37, Podgorica 1996.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful