You are on page 1of 12

Alles wat u altijd al hebt willen weten over

EXPANSIE-
UITLATEN
ledereen heeft in zijn leven be- Verbijstering
paalde beginpunten. M'n vijf- Dat was nieuw voor me: een uit-
tiende verjaardag was zo'n punt: laatpijp kon dus meer doen dan
ik kreeg een tweedehands alleen het lawaai binnenhouden;
Sparta-brommertje cadeau. zo'n pijp kon een echte bijdrage
Toen ik er voor het eerst op leveren aan de topsnelheid!
stapte, had het ding een top Tegenwoordig weet ieder kind
van 50 km per uur en was daar- dat, maar toentertijd werd de
mee veel te snel voor me. Maar racerij nog gedomineerd door
alies went: na drie dagen wist ik viertaktmotoren en de Oostduit-
ongeveer hoeveel meter voor se uitzondering MZ was nauwe-
een bocht ik moest beginnen te lijks het stadium van open me-
remmen; na een week had ik het gafoons op z'n tweetaktracer te
apparaat zo ver onder de knie boven. U begrijpt dus, dat ik
dat ik mezelf niet meer konstant verbijsterd was door deze ont-
in levensgevaar bracht, en na dekking.
een maand vond ik 50 km per Die verbijstering heeft vrijwel
uur eigenlijk maar vrij lang- voortgeduurd tot op de dag van
zaam. vandaag, met af en toe korte
onderbrekingen in de vorm van
Wat doe je dan, als je geen periodes waarin ik dacht dat ik
rooie cent hebt voor de aan- het snapte.
schaf van snelle spullen (die
toen trouwens nog niet beston- Een zo'n periode was bijvoor-
den), maar wel een Pa met een beeld toen ik op m'n achttiende
massa gereedschap in zijn jaar een tweecilinder DKW op de
schuur? Inderdaad, je gaat aan kop tikte en het ding vol zelf-
hetopvoeren. vertrouwen voorzag van een stel
Dat was in het begin erg ge- expansiepijpen, nog voordat ik
makkelijk, want ik werd niet ge- er een meter mee had gereden.
hinderd door enige theoretische Het geluid was werkelijk zeer
kennis. Mijn uitgangspunt luidde muzikaal en een vriendje (met
ongeveer als volgt: ,,racemoto- een Jawa twin) wilde met alle
ren gaan sneller dan gewone geweld die pijpen van mij ko-'
motoren en maken meer la- pen. Hij kreeg zijn zin pas, toen
waai. Dus als ik een gewone een van de uitlaten van de DKW
motor (of brommer) harder wil aftrilde, die daarop prompt 10
laten lopen, dan moet ik zorgen km harder ging lopen....
dat-ie meer lawaai maakt". En De reden, dat ik dit allemaal
om dat te bereiken had je geen vertel? Wel, ik heb nu weer zo'n
theoretische kennis nodig; al- periode waarin ik denk dat ik
leen maar een steeksleuteltje eindelijk de working van een ex-
tien om de uitlaatdemper er af pansiepijp door heb. En die we-
te si open. tenschap wil ik graag delen met
Aangezien die demper half ver- de lezers van MOTO 73.
stopt zat met koolaanslag (zoals
later bleek), steeg de topsnel- Even een opmerking vooraf:
heid inderdaad met ruim 5 km/ enkele jaren geleden heb ik ook
uur. Van decibels had ik nog al eens een serie artikeltjes ge-
nooit gehoord, maar dat ook het schreven over de gebeurtenis-
lawaai niet minder was gewor- sen in een expansiepijp. En om-
den, hoorde ik maar al te goed. dat de eigenschappen en de ge-
Ook toen deed de jeugd al de dragingen van uitlaatgassen
gekste dingen om op te vallen, sindsdien niet veranderd zijn,
maar er gold een uitzondering zullen lezers met een goed ge-
voor jongetjes die nog geen zes- heugen sommige gedeelten van
tien waren, maar desondanks op dit verhaal herkennen; die zijn
een brommer reden. namelijk 66k niet veranderd.
Dus: toch weer uitlaatdemping. Maar al zijn de gedragingen van
Ik voelde er echter niets voor het uitlaatgas dan gelijk geble-
om van het fraaie tempo van 55 ven, mijn inzicht in die gedragin-
km/u weer te devalueren naar gen is wel degelijk gewijzigd.
het slakkegangetje van 50. Bij Vandaar, dat dit verhaal op
wijze van compromis verwijder- enkele belangrijke punten af-
de ik daarom het (verstopte) wijkt van wat ik vroeger heb
einddempertje uit de uitlaat, en geschreven.
zie: het Spartaatje bereikte de Laten we, om de zaak overzich-
schrikbarende snelheid van 57 telijk te houden, maar beginnen
km per uurl bij het begin; bij de cilinder dus.

16
lijk wel waar, maar er treedt in ongeveer 5 bar heerst op het
expansiepijpen nog een ander ogenblik dat de uitlaatpoort
verschijnsel op, en de invloed opengaat. Het openen van die
daarvan op het motorvermogen poort levert dan ook een forse
is veel groter. positieve golf op; een knal zelfs.
Wanneer namelijk bij een twee- Deze geluidsgolf loppt, uiter-
takt de uitlaatpoort open gaat, aard met de snelheid van het
ontsnapt er niet alleen een geluid, door de uitlaatpijp. En
stroom gas, maar ook een knal, wanneer nu deze golf aan het
of, om het netjes te zeggen: een open einde van die pijp komt,
geluidsgolf. wordt hij gereflekteerd als een
negatieve golf, ofwel een onder-
drukgolf. En weet u nog, wat
Golven en echo's we graag wilden hebben bij de
Dat geluidsgolven kunnen terug- uitlaatpoort? Inderdaad, een
kaatsen, weten we allemaal. onderdruk.
Denk maar aan een echoput. Deze onderdruk moet al het ver-
Wat je daar hoort, is gewoon het brande gas uit de cilinder zuigen
geluid dat je zelf hebt gemaakt, en vervolgens de spoelstroming
en dat daarna door de bodem op gang helpen. En om dat zo
van de put wordt teruggekaatst. goed mogelijk te doen moet hij
MZ wordt algemeen beschouwd als de pionier van de moderne Nu hebben golven een merk- aan twee voorwaarden voldoen:
tweetakt-racetechniek. Maar al was dit Oostduitse merk dan de grote waardige eigenschap (dat moet hij moet zo sterk mogelijk zijn,
voorvechter van de roterende inlaat, op uitlaatgebied was men w;/ u maar even van mij aannemen, en hij moet aanwezig blijven tot
konservatief. Deze 125 cc fabrieksracer was in 1955 nog met want het zou te ver voeren om op het ogenblik dat de spoel-
megafoons uitgerust. het op deze plaats te gaan ver- poorten weer gesloten worden
duidelijken): ze worden niet door de zuiger. Met andere
Zuiging gewenst 700 meter per seconde (2500 alleen teruggekaatst door een woorden: we willen dat de korte
Bi] de verbranding van net km/uur!). Da's natuurlijk leuk, gesloten uiteinde (zoals de bo- maar hevige positieve golf, die
benzine-luchtmengsel in de ci- maar tot zover is er geen nieuws dem van de echoput), maar ook bij het openen van de uitlaat-
linder van een tweetaktmotor onder de zon. Deze invloed van door een open uiteinde (zoals poort ontstaat, wordt omgezet
ontstaat een hpge druk. Die een megafoon werd namelijk al het einde van een uitlaatpijp). in een lang aanhoudende nega-
druk duwt de zuiger naar bene- ruim 40 jaar geleden ontdekt in Er is echter tussen deze twee tieve golf, en dat zoveel moge-
den en brengt zodoende de de race-afdelingen van onder soorten terugkaatsing een groot lijk energie wordt omgezet in
krukas aan het draaien. Op een meer Norton, NSU en DKW. Als versehil. Positieve golven (dat onderdruk.
bepaald moment is de zuiger u gefnteresseerd bent in de zijn golven die een hogere druk
zo ver gedaald dat de uitlaat- theoretische achtergronden van hebben dan het gas waarin ze
ppprt onderin de cilinderwand dit megafoon-effekt, kunt u een zich bewegen), worden door een He, een open uiteinde
vrij komt. De verbrandingsgas- verklaring vinden in boeken over gesloten uiteinde ook als posi- Het meest geschikte instrument
sen, die op dat moment nog stroomturbines, onder het tieve golven teruggekaatst. En voor die omzetting is opnieuw
onder een druk van pakweg 5 hoofdstuk Straalpijpen. negatieve golven (met een de megafoon, die we aanvan-
bar (atmosfeer) staan, maken Ook ik heb me in het yerleden lagere druk dan nun omgeving) kelijk gebruikten om een zo laag
natuurlijk van de gelegenheid uitvoerig met dit verschijnsel be- worden door zo'n einde ook als mogelijke stroomsnelheid van
gebruik en stromen door die ziggehouden en ik heb zelfs met negatieve golven gereflekteerd. het uitlaatgas op te wekken. Zo'n
poort met grote kracht uit de behulp van een computer uit- Maar bij de terugkaatsing door megafoon kan namelijk gezien
cilinder. Daarna gaan de spoel- geknobbeld, wat de ideale vorm een open uiteinde wordt alles worden als een aaneenschake-
poorten open en stroomt vanuit van een megafoon moet zijn om anders. Positieve golven die een ling van stukjes cilindrische
het carter vers mengsel de ci- de hoogste gasstroomsnelheid open einde van een leiding be- pijp, waarvan de diameter stapje
linder in. Hoe meer van dit te bereiken. De desbetreffende reiken, worden teruggekaatst als voor stapje toeneemt (fig. 1).
mengsel in de cilinder komt, hoe formules hebben zelfs in MOTO negatieve golven, en negatieve De positieve geluidsgolf die van-
meer er ook wordt gekompri- 73 gestaan. Het bewuste num- als positieve. uit een cilindrische uitlaatpijp in
meerd en verbrand, dus hoe mer is inmiddels uitverkocht, Wat gebeurt er nu in het uit- zo'n megafoon terecht komt,
meer vermogen de motor levert. maar maak u geen zorgen. laatsysteem van een tweetakt- denkt: ,,He, een open uiteinde",
Al die theorie over stroomsnel- motor? We hebben al gezien dat en stuurt een negatief golfje
We kunnen helpen om zoveel heden in uitlaatpijpen is name- er in de cilinder een druk van terug, voordat hij in de gaten
mogelijk mengsel van carter Deze 350 cc driecilinder DKW fabrieksracer was een van de eerste racemotoren ter wereld met
naar cilinder te krijgen door aan expansie-achtige uitlaatpiipen.
de uitlaatpoort te zuigen (niet
letterlijk natuurlijk, want zo'n
poort kan nogal warm worden).
Door die zuiging daalt de druk
in de cilinder en komt er meer
ruimte voor vers mengsel. Daar-
om moeten we de expansiepijp
zo gek zien te krijgen, dat-ie gaat
zuigen.
Da's helemaal niet moeilijk,
want het verbrande gas dat uit
de cilinder is gestroomd, stormt
intussen met grote snelheid
door de uitlaatpijp. Op een ge-
geven moment is al het verbran-
de gas uit de cilinder verdwe-
nen; het gas stroomt aan de
achterkant met grote snelheid
uit de pijp, maar aan de voor-
kant komt er nlet's meer bij om-
dat de cilinder intussen is leeg-
gestroomd. Daar ontstaat dan
een onderdruk; precies wat we
wilden.
Hoe groter de stroomsnelheid
van fiet gas, des te groter wordt
ook de onderdruk. Om de grootst
mogelijke stroomsnelheid te
verkrijgen wordt gebruik ge-
maakt van een megafoon die
aan de uitlaatpijp wordt beves-
tigd. De stroomsnelheid kan
daardoor stijgen tot boven de

17
Fig. 1: Een megafoon kan gezien worden als een aaneenschakeling
van een groot aantal stuk/es pi'ip, waarvan de diameter staple voor
staple toeneemt.

krijgt dat hij niet in de open Spoelverliezen een motor niet wil lopen wan- Resonantie
lucht terecht is gekomen, maar Goed, na dit staaltje zelfverheer- neer de uitlaatpijp potdicht zit, Het spreekt vanzelf dat de uit-
slechts in een pijp die iets wij- lijking keren we terug naar ons maken we in de plaat blik een laatpoort moet sluiten op het
der is dan de vorige. Komt de oorspronkelijke onderwerp: de gaatje, waardoor het uitlaatgas tijdstip, dat de druk in de ci-
golf bij het einde van die tweede tweetakt motor. geleidelijk kan ontsnappen (fig. linder zijn maximum heeft be-
pijp, dan herhaalt de geschiede- Er gebeuren namelijk in een ex- 2). Dat ,.gesloten einde" van de reikt. Wanneer de poort eerder
nis zich; ook hier vandaan wordt pansiepijp nog meer dingen, die megafoon is dus in werkelijk- sluit, heeft de positieve drukgolf
een negatief golfje gereflek- we even onder de loep moeten heid niet helemaal gesloten, namelijk nog geen tijd gehad om
teerd, waarna de grote positieve nemen, voordat ik kan beginnen maar voor ons doel is het vol- al het mengsel vanuit de uitlaat-
golf ontdekt dat hij er opnieuw aan het verklaren van de formu- doende. pijp in de cilinder te persen. En
is ingetrapt. Ook ditmaal komt le. gaat de poort te laat dicht, dan
hij bij het verlaten van het stukje We hebben al gezien, dat een Dat doel is namelijk het volgen-
de: zoals we al meermalen ge- stroomt een deel van het meng-
pijp niet in de open iucht, megafoon de cilinder kan leeg- sel weer terug naar de uitlaat-
maar in een pijpje met weer een zuigen. Bovendien heb ik be- zien hebben, ontstaat er bij het
iets grotere diameter. Enz., enz. openen van de uitlaatpport een PiJP-
weerd, dat de zuigende werking De moeilijkheid is echter, dat we
Zodoende wordt de korte posi- aanwezig moet blijven tot op positieve drukgolf. Die golf
doorloopt de megafoon en een het sluitingstijdstip van de uit-
tieve golf omgezet in een gelei- het ogenblik dat de spoelpoor- laatpoort niet kunnen aanpassen
delijk teruggekaatste negatieve. ten weer gesloten worden. De groot deel van z'n energie wordt
hier omgezet in een onderdruk- bij de aankomst van de posi-
Wanneer de lengte- en diame- moeilijkheid is echter, dat zo'n tieve terugkaatsing. Dat slui-
terverhoudingen van de mega- megafoon niet in de gaten heeft, golf, die terugkeert naar de ci-
linder. Wat er nog is overgeble- tingstijdstip staat namelijk vast;
foon optimaal zijn, wordt wat-ie allemaal uit de cilinder het wordt bepaald door de ti-
bovendien bereikt dat de posi- zuigt. ven van de positieve golf, botst
vervolgens tegen de plaat blik ming van de uitlaatpoort en door
tieve golf vrijwel al zijn energie Hij verwijdert niet alleen het ver- het toerental van de motor.
heeft afgestaan tegen de tijd brande gas, maar slurpt ook een aan het eind van de megafoon,
dat-ie werkelijk in de open en wordt vandaar als een posi- Maar gelukkig is er een andere
flink deel op van het verse mogelijkheid: we passen de aan-
lucht terecht komt. mengsel, dat juist via de spoel- tieve golf teruggekaatst naar de
cilinder. komst van de positieve reflektie
pporten van het carter naar de aan bij dat yaststaande uitlaat-
Eureka! cilinder is gestroomd. Maar dat sluitingstijdstip.
En over die lengte- en diameter- kunnen we niet gebruiken, want Drukvulling Dat gaat als volgt: wanneer de
verhoudingen wil ik het nu heb- mengsel dat in de uitlaatpijp Het verse mengsel, dat door de uitlaatpoort opent, ontstaat er
ben. Ik geloof namelijk, dat ik verdwijnt zondef dat het eerst onderdukgolf uit de cilinder is een positieve golf. Die golf loopt
het ideaal heb gevpnden. En aan het verbrandingsproces weggezogen, wordt er vervol- door de uitlaatpijp met de snel-
zoals bij alle werkelijk belang- heeft deelgenomen, levert geen gens door de overdrukgolf weer heid van het geluid. En die
rijke vindingen (ahum) is ook bijdrage aan het motorvermo- in teruggeperst. snelheid is afhankelijk van de
dit een wonder van eenvoud. gen. Wel aan de luchtvervuiling, temperatuur van het gas waarin-
De simpele formule, waarin ik want dat mengsel bevat een En het mooiste is: omdat ie zich bevindt. Voor heet uit-
het denkwerk van de afgelopen hoeveelheid benzine die onver- op dat moment de spoelpoor- laatgas ligt de geluidssnelheid
jaren heb samengevat, lijkt wel brand in de buitenlucht terecht ten al weer dicht zijn, kan het bij ongeveer 500 meter per se-
iets op die van mijn goede vriend komt. Bovendien hebben we teruggeperste mengsel niet conde. Onze golf loopt dus met
Albert Einstein. Apple werd be- voor die benzine eerst een boel meer langs een andere weg uit 500 m/sec door de uitlaatpijp,
kend met de formulering e = geld betaald.... Hier moet dus de cilinder ontsnappen. De druk tot hij bij de plaat blik aan de
me2 (waarbij ik de betekenis van een stokje voor gestoken wor- in de cilinder stijgt daarom en achterzijde komt. Hier wordt hij
de symbolen niet ga uitleggen den. in het ideale geval wordt de ci- teruggekaatst, waarna hij met
omdat u er ongetwijfeld alles Wel, niets is eenvoudiger. We linder zodoende gevuld met dezelfde snelheid weer terug-
vanaf weet), terwijl mijn formule lassen gewoon een plaat blik meer mengsel, dan het geval loopt, richting cilinder.
luidt: A<* = CS2. U ziet het: tegen het open einde van de zou zijn zonder deze samenwer-
andere lettertjes, maar vrijwel megafoon, dat daardoor een ge- kihg van negatieve en positieve
dezelfde geniale eenvoud. sloten einde wordt. Maar omdat drukgolven. Wordt vervolgd

o
Fig. 2: Het gesloten uiteinde van deze megafoon kaatsteen ,,echo"in
de vorm van een overdrukgolf terug naar de cilinder.

18
Alles, wat u altijd al hebt willen weten over

EXPANSIE- deel 2
UITLATEN
in de vorige aflevering hebben golven samen, en het effekt
we gezien dat in de expansie- ervan is dan opk veel groter
pijp van een tweetaktmoior na dan van een op zichzelf staande
het openen van de uitlaatpoort golf. Resonantie is dus het
een onderdrukgolf wordt ge- ideaal, waarnaar we moeten
vormd die de verbrande gassen streven.
uit de cilinder zuigt, en dat ook
een deel van het verse benzine/ Uitlaattiming
luchtmengsel wordt meegezo- Dat kan, maar alleen wanneer
gen. Vervolgens perst een over- de timing van de uitlaatpoort
drukgolf, die eveneens door de aan bepaalde voorwaarden vol-
expansiepijp wordt opgewekt, doet. Het zit namelijk zo: als
dit verse mengsel weer terug in de poort begint te openen, be-
de cilinder. gint er een golf te lopen; heen
en weer door de pijp. Daarover
Dat gaat als volgt: wanneer de doet hij x seconden (hoe groter
uitlaatpoort opent, ontstaat er x is, doet er op dit ogenblik
een positieve golf. Die golf loopt nog niet toe). Wanneer een deel
door de uitlaatpijp met de snel- van die golf dan zijn neus stoot
heid van het geluid. En die
snelheid is afhankelijk van de tegen de zuiger, gaat dat deel
temperatuur van het gas waarjn- zoals gezegd voor de tweede
ie zich bevindt. Voor heet uit- keer de pijp in, wordt opnieuw
laatgas ligt de geluidssnelheid door de plaat blik teruggekaatst
bij ongeveer 500 meter per se- en komt na verlopp van tijd weer
conde. Onze golf loopt dus met bij de zuiger. Die tweede keer
500 m/sec door de uitlaatpijp, heen en weer duurt ook x se-
tot hij bij de plaat blik aan de conden. Da's logisch, he?
achterzijde komt. Hier wordt hij Om een staande golf te krijgen,
teruggekaatst, waarna hij met moet de uitlaatpoort openen, zo-
dezelfde snelheid weer terug- dra de oude golf voor de twee-
loopt, richting cilinder. de keer terug is bij de zuiger.
Laten we eens op een rijtje zet-
De teruggekaatste golf moet bij ten, wat we nu hebben.
de cilinder arriveren op het mo- Uitlaatpoort open; x seconden
ment dat de zuiger de uitlaat- later: uitlaat weer dicht. Nog
poort gaat afsluiten. Dan wordt eens x seconden later: uitlaat
namelijk een deel van de golf weer open. De poort is dus even
in de cilinder ,,gevangen". Het lang open als dicht. Uitgedrukt
overige deel van de golf stoot in krukasgraden betekent dat:
zijn neus tegen de zuiger en 180° open; 180° dicht.
wordt hier voor de tweede keer
teruggekaatst, ditmaal weer in
de richting van de plaat blik Poorten: hoe breder,
achteraan de uitlaatpijp. Hier hoe lager
wordt het restant van de golf Maar nou begint de drukgolf niet
voor de derde maal terug- te Ippen zodra de uitlaatpoort
gekaatst; hij begeeft zich weer eentiende millimeter open staat.
naar de cilinder en botst daar Nee, de poort moet eerst een
in het ideale geval tegen de stukje verder open, voordat de
zuiger, wanneer die op het punt druk in de cilinder een mooie
staat om opnieuw de uitlaatpoort golf tot stand brengt. Hoe groot
te openen. De oude golf keert dat stukje is, hangt af van de
om en gaat voor de zpveelste breedte van de poort. Een heel
keer de pijp in, tegelijk (,,in brede poort die een millimeter
fase") met de nieuwe golf die openstaat, biedt de drukgolf
juist op dat moment door de evenveel passeerruimte als een
opengaande uitlaatpoort uit de half zo brede poort die 2 mm
cilinder floept. openstaat (fig. 3). —
Wanneer de oude en de nieuwe Hoe bereiken we nu dat de golf
golf precies tegelijk vanaf de begint te lopen wanneer wij dat
cilinder vertrekken, versterken willen? Wel, we maken de uit-
ze elkaar. In dat geval ontstaat laatpoort ietshogerdan die theo-
een ,,staande golf" (voor geTnte- retische 180°. Hoeveel hoger,
resseerden: zie boeken over ge- dat is afhankelijk van de poort-
luidsvoortplanting). We spreken breedte. Voor erg brede uitlaat-
dan van resonantie (daar komt poorten met een spijl in het mid-
ook het woord resonantie-uitlaat den is dat stukje ongeveer 5
vandaan). Bij resonantie werken graden. Voor poorten zonder
een heleboel oude en nieuwe spijl, die noodgedwongen lets

28
pijp weer bekijken. Op het mo- aan de uitlaatpijp moet dus de
ment dat de uitlaatpoort effek- helft van die 1,46 m zijn, ofwel
tief begint te openen, gaat er een 0,73 m.
overdrukgolf lopen in de uitlaat- Deze lengtemaat L, van de uit-
pijp. Die golf wordt door het ge- laat-opening in de cilinderwand
sloten einde van die pijp terug- tot aan het reflekterende deel
gekaatst en moet bij de uitlaat- van de uitlaatpijp, is de belang-
poort terug zijn op het moment, rijkste maat van elke expansie-
dat deze effektief sluit. pijp. Daarom geef ik hier nog-
Om de lengte van de uitlaatpijp maals een samenvatting van de
te kunnen berekenen moeten we berekenings-volgorde.
twee dingen weten: ten eerste, L=1/ . (werkelijke ultlaatllmlng - 20°) x60 v Bnn
Suzuki RG 500 Yamaha TZ 250 hoe lang de uittaatpoort effektief aantal toeren per minuut x 360
Fig. 3: Bij racemotoren vinden we twee soorten uitlaatpoorten. De open staat; en ten tweede hoe
poort links is van een Suzuki FIG 500 viercilinder fabrleksmachine. snel de golf zich voortbeweegt. Deze formule kunnen we ver-
Maar dat laatste weten we al; eenvoudigen tot:
Dankzij de spijl in het midden kan de bovenzi/de van de poort breed
en hoekig worden gemaakt zonder gevaar voor zuigerveerbreuk. De we hebben immers al opgemerkt L = (a-20°) x 41 666 (l)
poorthoogte is slechts 2 mm groter dan de theoretische hoogte van dat de golf zich voortbeweegt n
24 mm, die met 180° overeenkomt. met de snelheid van het geluid, In deze formule moet voor het
De poort rechts is van een Yamaha TZ 250 prpduktieracer. Boring, en dat die snelheid in heet uit- toerental worden ingevuld waar-
slag en maximum toerental zijn hetzelfde als bij de Suzuki, maar om- laatgas omstreeks 500 meter per op we de expansiepijp willen
dat de ovate poort aan de bovenzijde veel smaller is, moot de hoogte seconde is. afstemmen, en voor a de wer-
groter zijn dan bij de Suzuki-poort. Goed, dan nu de openingsduur kelijke uitlaattiming.
van de uitlaatpoort. Stel dat we Voor wedstrijdmotoren, met uit-
een motor onder handen heb- laatpoorten die breed zijn en
smaller moeten zijn (en boven- sen al uit de cilinder kunnen ont- ben die maximaal 9000 toeren meer dan 185° openstaan, kun-
dien meestal een ovale vorm snappen als hun druk nog vrij draait, en waarvan de werkelijke nen .we inplaats van (a - 20°)
hebben) om breuk van de zui- hoog is. Dat betekent niet alleen uitlaattiming 178° is. De effektie- invullen: 180°. In dat geval wordt
gerveer te voorkomen, moet het dat de effektieve arbeidsslag van ve timing is dan 178° — 20° =
bewuste stukje een graad of 10 de motor kleiner wordt (hetgeen 158°. En wanneer de krukas deformule: L=^2x41,666;
zijn. overigens niet zo erg is, want 9000 omwentelingen per minuut
Laten we voor het gemak maar de energie die door de uitlaat- ofwel: L =
7500
maakt, betekent dat-5|°j°- om- (II).
even veronderstellen dat we te poort ontsnapt, wprdtimmersge-
maken hebben met een poort bruikt om de cilinder voor de wentelingen per seconde.
zonder spijl, en dat de poort volgende arbeidsslag extra-vol We kunnen deze formule om-
Powerband en eindconus
dus 10° hoger moet zijn dan we te stouwen met mengsel), maar keren en dan zien we, dat de Laten we nu even terugkeren
theoretisch hadden berekend. dat betekent ook dat de hevige krukas voor een omwenteling tot ons voorbeeld van een mo-
Dat houdt in dat die poort niet overdrukgolf die door het onder 60 tot met een uitlaatpoort van 178°,
alleen 10° vroeger opent dan we hoge druk staande gas wordt een tijd van nnnn seconde no- waaraan we een expansiepijp
hadden berekend, maar dat-ie opgewekt, een massa lawaai dig heeft. Met andere woorden: hebben bevestigd met een leng-
ook 10° later sluit. In totaal staat veroorzaakt. De demping van de
60 te L van 0,73 m (fig. 4). Deze
in
de poort dus geen 180° open, uitlaat wordt daardoor een stuk 9000 seconde draait de kruk- pijp is geschikt voor het toeren-
maar 200° (dit komt overeen probiematischer. Voornamelijk tal van 9000, waarvan we bij de
met een poorthoogte van iets vanwege het zenuwachtige mo- as 360 graden. Em daaruit volgt berekening zijn uitgegaan, maar
meer dan de helft van de slag). torkarakter en de dempingsprp- weer, dat de krukas over voor alle andere toerentallen is
Bij het bovenstaande verhaal blemen worden resonantie-uit- een graad verdraaiing slechts hij niet goed. We willen bijvoor-
zijn we uitgegaan van een ovale laten daarom uitsluitend toege- 60 beeld, dat onze motor al bij 6000
sec doet De 158
uitlaatpoort zonder spijl. Maar past op racemotoren. 9000 x 360 ' ' ° toeren begint te trekken, maar
het geldt natuurlijk ook voor een Bij standaardmachines vinden effektieve uitlaatopening van on- dan zou de uitlaatpijp 1,097 me-
superbrede poort met spijl. we kleinere uitlaatpoorten, waar- ze motor komt bij 9000 toeren ter lang moeten zijn in plaats
Alleen moet een dergelijke poort van de timing over het algemeen per minuut dus overeen met van 0,73 m.
geen 10° eerder openen, maar tussen de 160 en 180 graden sec ofwel 00292 We kunnen dat op de volgende
slechts pakweg 5°. De werkelij- ligt. Bovendien zijn deze poprten 9000 x leo - °' manier opjpssen; aan het eind
ke timing van zo'n brede poort bij standaardfietsen minder sec. van de pijp maken we twee
wordt dus 190° in plaats van breed om de slijtage van de zui- In die ontzettend korte tijd van scnotten. Een, dat 0,73 m ver-
200°, maar ook hier gaan we gerveren binnen de perken te 0,00292 sec. legt de drukgolf wijderd is van de cilinder, en het
voor onze berekeningen weer uit houden. Wanneer we daarom een afstand af van 0,00292 x 500 tweede op een afstand van 1,097
van een effektieve opening van een expansiepijp voor een stan- meter; dat is 1,46 m. Eenmaal m (fig. 5). Een deel van de druk-
180°. daardmotor willen berekenen, heen en weer door de expan- golf wordt dan teruggekaatst
Een prettige bijkomstigheid is, mogen we niet uitgaan van die siepijp moet 1 ,46 meter zijn. De door het eerste schot, en dat
dat de timing van de uitlaatpoort 180° effektieve uitlaat-opening afstand tussen de cilinder en de deel komt dan precies op tijd
niet tot op de graad nauwkeurig die we bij racemotoren aantref- reflekterende plaat bilk achter- terug bij de cilinder, wanneer de
hpeft te zijn. De golven in het fen.
uitlaatsysteem gaan namelijk re- Voor standaardmotoren meten Fig. 4: Deze uitlaatpilp werkt uitsluitend bij 9000 t/min; voor alle
soneren, zodra ze daartoe ook we de werkelijke uitlaattiming overige toerentallen is hil ongeschikt.
maar enigszins de kans krij- op en trekken daar 20° af. Een
gen. We mogen zelfs stellen, machine met een werkelijke uit-
dat we voor iedere uitlaatpoort laattiming van 170° heeft dus
die in werkelijkheid een timing een effektieve openingsperiode
van 185°,of meer heeft, mogen van 150°.
rekenen met een effektieve ope-
ning van 180°. En dat geldt voor
elke motor waarbij we uitlaat- De lengte is bepalend
resonantie willen bereiken; of Oke, na dit zijstapje naar poort-
dat nu een 50 cctje is, of een timing gaan we onze expansie-
750.
Fig. 5: Een uitlaatpijp met twee schotten op verschillende afstanden
Alleen voor racers van de cilinder werkt bij twee toerentallen.
Maar uitlaatresonantie heeft niet
enkel en alleen voordelen. Door
de sterke invloed van een reso-
nantie-uitlaat op het motorver-
mogen krijgt een motor, waarbij
dit verschijnsel optreedt, een
zenuwachtig karakter.
Bovendien heeft de nogal ,,rui-
ge" timing van de uitlaatpoort
die voor resonantie nodig is, tot
gevolg dat de verbrandingsgas-

29
Fig. 6: Weer een staple verder: niet alleen bij 6000 en 9000 toeren, en negatieve werking elkaar op,
maar ook bij 7500 t/min heeft deze uitlaatpijp een gunstige invloed zpdat het effekt van de uitlaat-
op het vermogen. pijp volledig de mist in gaat.
De lengte van de benodigde
pauze, en daarmee ook de leng-
te van het cilindrische deel,
hangt af van het snelheidsver-
schil tussen de beide golven.
Deze lengte is in de praktijk mi-
nimaal 0,141.
Nog een pauze
Wanneer we naar fig. 9 kijken,
zien we dat ook het eerste deel
van de expansiepijp, tussen de
cilinder en de megafoon, een
konstante diameter heeft. Het
Fig. 7: De eindconus 'heeft dezelfde werking als een oneindig aantal duurt dus even voordat de druk-
schoties; deze pijp is in het hele toerengebied tussen 6000 en 9000 golf uit de cilinder het begin
t/min aktief. van de megafoon heeft bereikt,
en daarna duurt het ook een
even lange periode, voordat het
begin van de onderdrukgolf bij
de cilinder is teruggekeerd.
o Die onderdrukgolf moet, als 't
goed is, pas bij de cilinder arri-
L = 0,73 m —>nmax = 9000 t/mln. veren wanneer de spoelpoorten
beginnen te openen. De beno-
digde vertraging, en daarmee
L
min = 1,097 m —»nm|n = 6000 t/mln. de lengte van het cilindrische
stukje pijp tussen cilinder en
megafoon, hangen dus af van de
de cilincler tot net overdrukgolf terugkaatst. En nu tijd die verstrijkt tussen het ope-
motor 9000 toeren draait. Het min nen van de uitlaat en het ope-
tweede schot kaatst ook een heb ik wel gezegd dat al die gol-
eind van de conus) bepalend is ven zich voortbewegen met de nen van de spoelpoorten. Deze
deel van de golf terug en dat voor het minimum toerental. lengte blijkt rond de 0,16 L te
deel zorgt voor het vermogen snelheid van het geluid, maar
Hoe groter het verschil tussen dat is niet helemaal waar. De liggen.
bi] 6000 toeren. L en L . is, des te groter is
Natuurlijk moet de motor tussen golven in een expansiepijp zijn Hoedik?
deze beide toerentallen 66k dan ook het toerengebied waar- namelijk z6 sterk, dat ze de
dichtheid van het uitlaatgas be- We hebben nu nog drie gege-
trekken. Om dat te bereiken in de expansiepijp een gunstige vens nodig om een expansie-
zouden we drie schotten achter- invloed heeft op het vermogen. invloeden. Wat dit precies in-
houdt, is niet in enkele woorden pijp volledig te kunnen bereke-
aan de pijp kunnen maken (fig.
6). Als je zo door redeneert, Even pauze uit te leggen, maar het komt er nen (fig. 10). Die gegevens zijn
de diameter aan het begin van
kom je tenslotte terecht bij een Het is u misschien opgevallen op neer dat een positieve golf
iets harder loopt dan een nega- de uitlaat (d.,), de maximale
pijp met oneindig veel schotjes, dat er in fig. 7 tussen de zuigen-
ofwel een con us (fig. 7). de megafoon en de reflekteren- tieve. En het cilindrische deel diameter (d_-.,) en de diameter
max
Wie nu goed heeft opgelet, be- de conus een cilindrisch ge- tussen de megafoon en de eind- van het gaatje in de eindconus,
grijpt tevens dat de lengte van deelte zit (fig. 8). En dat stuk conus van onze expansiepijp waarachter zich in de praktijk de
deze conus samenhangt met de zit er niet voor niets. dient nu om een soort ,,pauze" tailpijpbevindt(d().
powerband van de motor. De In het begin van dit artikel heb- in te lassen tussen het eind van Nu blijkt dat de megafoon, die
lengte L vanaf de cilinder tot het ben we gezien, dat de megafoon de onderdrukgolf en het begin de energie van de overdrukgolf
begin van de conus is bepalend een onderdrukgolf terugkaatst in van de overdrukgolf. Zonder die moetomzetten in onderdruk, het
voor het maximum toerental dat in de richting van de cilinder. pauze zou de overdrukgolf na- beste werkt wanneer dm-^ =
met een expansiepijp kan wor- En zojuist hebben we tevens ge- melijk de onderdrukgolf inha- 1 lldA

den bereikt, terwijl de lengte zien, dat de eindconus een len, en dan heffen de positieve 2,9 d... En bij de eindconus ont-
staat het beste evenwicht tussen
Fig. 8: Een cilindrisch gedeelte met een lengte van 0,14 L zorgt dat de golfreflektie en gasafvoer, als
onderdrukgolf niet wordt ingehaald door de overdrukgolf. cL = 0,55 d... Kortom, we hoe-
ven alleen d1 nog maar te vin-
den. '
Deze d.. kunnen we berekenen.

o Ik ga dat nu niet voordoen, maar


ik zal in het kort vertellen waarop
die berekening is gebaseerd.
Heel in het begin hebben we op-
gemerkt, dat ook door de
stroomsnelheid van het uitlaat-
Fig. 9: De cilindrische pijp van 0,16 L tussen de cilinder en het begin gas een onderdruk ontstaat in
van de megafoon zorgt dat de onderdrukgolf niet te vroeg bij de cilin- de cilinder. Deze onderdruk
der terugkeert. werkt op zijn beurt remmend
op de stroomsnelheid en na
verloop van tijd begint het gas
zelfs weer terug te stromen haar
de cilinder. Wanneer dit op het
juiste tijdstip gebeurt, is dat een
mooie ondersteuning van de
golf-aktiviteiten. De tijd die de
gasstroom nodig heeft voor het
op gang komen, afremmen en
Fig. 10: De drie voornaamste diameters van een expansiepijp zijn terugstromen, hangt af van de
lengte en diameter van de gas-
kolom in de uitlaatleiding.
Alle lengtes liggen al vast, dus
we kunnen alleen de diameter
nog varieren. En de optimale
diameter kunnen we berekenen
met de formule d^ = 0,03 x
V cil.inhoudxmax.toerental (III)
_______ Wordt vervolgd

30
Alles, wat u altijd al hebt willen weten over

EXPANSIE- deelS
UITLATEN
In de vprige aflevering hebben stand tussen punt A en punt D
we gezien, dat alle diameters is precies L.
van een expansiepijp afhankelijk De eindconus strekt zich uit van
zijn van de begindiameter d^ punt D tot punt £, waarbij E op
en dat we deze d1 kunnen bere- een afstand L , van punt A
kenen verwijderd ligt. De eindconus
eindigt in punt E met een dia-
met de formule d1 = 0,03 x meter dj.
V cil.inhoudxmax.toerental (III).
Halve machinefabriek
Nietz6dik Mooi, van expansiepijpen weten
Even 'n klein voorbeeldjetussen- we nu vrijwel alles af. We kun-
door: een 50 cc racemotor (die nen alle lengtes en alle diame-
in werkelijkheid een cilinder- ters op elke willekeurige plaats
inhoud heeft van 49,9 cc) en berekenen voor iedere willekeu-
die maximaal 16.500 toeren rige pijp. Wil dat zeggen, dat we
draait, zou een diameter d^ dus ook voor elke willekeurige
moeten hebben van 0,03 x motor de ideale pijp kunnen
ma'ken? Was dat maar waar.
V 49,9x16.500 = 27,2 millimeter.
In werkelijkheid hebben vrijwel Met de formule Ad = CS? kun-
alle 50 cc racers een d1 van 29 nen we wel het ideale verloop
van de megafoon berekenen,
mm en yolgens onze berekening maar dat verloop blijkt geen
is dat bijna 2 mm te veel. rechttoe-rechtaantrechtertezijn,
Is het werkelijk te veel? Jazeker, doch een soort trompet. En om-
en dat hoeft u niet enkel en al- dat bij de meeste motoren de
leen op mijn gezag aan te ne- uitlaatppprt aan de vporkant
men; ene meneer Jan Thiel, die zit, terwijl de expansiepijp naar
al jarenlang de snelste 50 cc ra- achteren moet lopen, moet die
cers ter wereld bouwt, is het op trompetvormige megafoon ook
dit punt volkomen met me eens. nog in een bocht worden gebo-
gen. Nou, maak je bprst maar
Delta d nat; voor een dergelijk karwei
heb je op z'n minst een halve
Hehe, nu kunnen we eindelijk machinefabriek nodig. En hebt
aan de slag met de simpele udie?
doch geniale formule Ad = Wel, wij ook niet, dus zijn we
CS2 (IV). Wanneer we naar fig. gaan zoeken naar een mogelijk-
11 kijken, zien we daar een vol- heid om die trompetvorm met
bloed expansiepijp. Tussen punt eenvoudige middelen zo goed
A en punt B vinden we een ci- mogelijk nate bootsen.
lindrische pijp met een lengte
van 0,16 L en een diameter d^.
Na punt B wordt de diameter Afwifkingen
geleidelijk groter tot aan punt Wie de laatste tijd wel eens een
C, en deze diametertoename uitlaatpijp van een tweetakt-ra-
A d (spreek uit: delta d) kun- cemotor heeft bekeken, weet al
nen we voor elk willekeurig punt wat we bedoelen. Inderdaad,
tussen B en C berekenen met in plaats van een trompetvor-
de formule Ad = CS 2 . Daarbij mige megafoon nemen we onze
is S de afstand van punt B tot toevlucht tot een aaneenscha-
het punt, waarvan we de diame- keling van meerdere rechttoe-
ter willen weten, en C is een rechtaan trechters.
konstante faktor, die we als volgt We bekijken eerst de eenvou-
' berekenen: ,1 .^ digste oplossing, waarbij de hele
Q_ max 1 (V). megafoon door e6n trechter
wordt vervangen (fig. 12). De
0,49 x L 2 r diameters in de punten A, B en
Hoe het verloop van de expan- D van onze praktische uitvoering
siepijp na punt C is, weten we al. komen exakt overeen met de
Tussen C en D vinden we weer diameters van de gestippelde
een cilindrisch gedeelte, ditmaal megafoon, die het theoretische
met een diameter d. ideaal is. Maar de diameter in
punt C zit er behoorlijk naast.
Daarna begint vanaf punt D de We kunnen de afwijking in punt
eindconus. De afstand tussen C C kleiner maken door onze
en D bedraagt 0,14 L en de af- trechter niet bij punt B te laten

36
Fig. 11: Alia essenti&le afmetingen van een expansie-uitlaat bii el- trechtertjes moeten fabriceren,
kaar. Het verloop van de megafoon tussen de punten S en C kan met maar dat betekent ook een on-
for mule IV worden berekend. c D eindige massa werk.

Meer trechters,
minder verschi!
Dat ziet u natuurlijk niet zitten.
Daarom heb ik een aantal mo-
gelijkheden uitgeknobbeld, va-
rierend van die ene trechter
waar we het zojuist over gehad
hebben, tot een kombinatie van
vier trechtertjes, die de ideale
vorm al zeer dicht benadert. In
fig. 15 t/m 19 vindt u de diverse
mogelijkheden met de optimale
lengte- en diameterverhoudin-
gen en met de maximale afwij-
kingen van de ideale vorm.
A B Die afwijking bedraagt bijvoor-
beeld bij fig. 15 0,16 dv Wan-
neer we deze pijp gaan maken
O
voor een 50 cc racer met een d..
Fig. 12: Bij vervanging van de ideale megafoonyprm door een gewo- van 27,2 mm, dan komt dat
ne trechter treedt in puntC een aanzienliike afwijking op. overeen met een afwijking van
4,35 mm. Maar kiezen we de
uitlaat van fig. 19, dan wordt de
afwijking teruggebracht tot 0,025
Fig. 15 t/m 19: De optimale
benaderingen van een mega-

o Fig. 13: Verlenging van net cilindrische deel A-B tot punt B' en hot
foon. De eenvoudigste oplossing
(fig. 15) geett tevens de grootste
afwijkingen. De gekompliceerde
toepassen van een trechter tussen B1 en D geett een betere bena- uttlaatpiip van fig. 19 geett een
dering van de gestippelde Ideale vorm. zeer nauwkeurige benadering
• van het ideaal.
fig. 15

Maximal* atwljklng: 0,16 d-|

fig. 16
Fig. 14: Hier is het ideale (gestip-
pelde) verloop van de megafoon A B °_—— -————— ^
overdreven om beter te laten
zien, hoe met twee trechters •H' 1.4d, 2,9 d-)
deze ideale vorm kan worden
benaderd. u ~-~-———______^

beginnen, maar1iets later, in een 0,16 L 0,35 L 0,35 L maximal* afwljking: 0,075 d^
punt dat we B zullen noemen
(fig. 13). De afwijking bij C is nu
inderdaad kleiner geworden, fig. 17
maar daarvoor in de plaats klopt
de diameter van B1 niet meer
met onze theoretische mega-
foon. De oorsprpnkelijke grote
afwijking bij C is nu verdeeld
over meerdere punten, waar-
door we de ideale vorm beter
kunnen benaderen. Maximal* afwijking: 0,05 d-|

Die benadering is het meest tig. 18


nauwkeurig, wanneer punt B1 op
een afstand 0,365 L van punt
A ligt (op het hoe en waarom
ga ik niet in, want dat heeft in
feite niets te maken met expan-
siepijpen; het is pure wiskunde).
Maar al hebben we dan ook een
optimum gevonden door punt B1
zo gunstig mogelijk te kiezen,
toch blijven we nog een fikse
afwijking houden. Die afwijking
kunnen we kleiner maken door
gebruik te maken van twee
trechters in plaats van een (fig.
14). En willen we het theoreti-
sche ideaal nbg beter benade-
ren, dan gaan we n6g meer
trechters toepassen. Om de af-
wijking terug te brengen tot nul
zouden we een oneindig aantal

37
p =
_ max
gepast om het verloop van de
(VII) megafoon optimaal te houden.
Om dit te verduidelijken kiezen
we weer een rekenvporbeeld.
Stel dat we een pijp willen ma-
Voor de uitlaat volgens fig. 18 ken voor een 50 cc racer die
wordt Pp dus: maximaal 16.500 t/min. draait.
2,9 d,—1,86 d. Uit onze formule volgt dan, dat
d.. = 27,2 mm. Het vervelende
1,86d1—-
is echter, dat de cilinder bij de
en dp" wordt
wo dan: uitlaat-aansluiting een diameter
van 29 mm heeft. Met andere
2,117 d 1 +d 1 x 1,209 woorden: d.." = 29 mm.
=78,29 mm Bij het vaststellen van dmdx
mov ge-
1,209 + 1
gebruiken we zoals gewoonlijk
Nu we dp" weten, kunnen we het formuletje d_,-,,
mdx
= 2,9 d1i .
ook dp"" berekenen
bereken met Maar omdat door de te grote
diameter d^" het optimale ver-
Fig.' 20: Het vervaardigen van expansiepiipen wordi aanzienlijk dn_
" +_d.,_x ,V|M) loop van de megafoon in de
gemakkelijker bij motoren met de uitlaatpoorten aan de achterzijde knoei dreigt te raken, moeten we
van de cilinders, zoals bij deze MZ racer. ook in dit geval dat verloop kor-
Waarbij we P~ vinden met de rigeren door het aanpassen van
d.j en dat betekent, dat het ver- •vinden dan een diameter van dp en dp. Dat doen we op de-
51,96 mm, zeg maar 52 mm. formule
schil tussen deze pijp en de Vervolgens gaan we de zelfde wijze als in het geval dat
ideale vorm nergens groter is we zojuist hebben bekeken, en
dan 0,68 mm. En dat is al een uitrekenen. We hebben gezien (IX) waarbij d_,QV afweek van de
zeer nauwkeurige benadering. dat een expansiepijp het best U
C —1
Z6 nauwkeurig zelfs, dat de funktioneert, wanneer d_,ov = 2,9 ideale waarde 2,9 d^.
I Tld A
theoretische afwijking kleiner is w . Dit levert een maximale Voor de uitlaat volgens fig. 18 Ook de formule, waarmee we
dan de oyermijdelijke fabricage- wordt P« dus ditmaal dp" en dp" gaan bere-
afwijkingen. U ziet, hoe meer diameter op van 150,7mm.
werk u bereid bent te verrichten, Maar hoe raak je in vredesnaam kenen, is vrijwel hetzelfde. Het
. — 1,155d1 enige verschil is, dat we nu in
des te beter benadert u het een pijp van ruim 15 centimeter ———]——————1= 4,548
ideaal. dik kwijt op een crossmotor? plaats van dmgx" gewoon dmax
1,155 d 1 — 1
Voor zo'n joekel van een pijp is moeten invullen, en dat we d^
Bochtenproblemen domweg geen ruimte. en Dp" wordt dan 56,74 mm.
We zullen daarom noodgedwon- moeten vervangen door d " .
Een probleem, waarvoor ik geen gen de maximale diameter klei-
kant-en-klare oplossing kan ner moeten kiezen, en we noe- d,"xP r
bieden, betreft de bocht in het men deze diameter d_ .,. Aanpassen aan Dus: dp" = -
uitlaatsysteem. Met uitzondering PD+1
iTlaX
uitlaatkanaal (X)
van het eerste stukje van 0,16 L
\s het hele uitlaatverloop co- Er is nog een tweede punt, waar
Laten we zeggen, dat een pijp we tot nu toe niet bij hebben stil- Pp hadden we al berekend; die
nisch, en het vervaardigen van gestaan. We hebben steeds
een conische bocht is geen klei- met een maximale diameter van was 1 ,209 (als we tenminste aan-
nigheid. Wanneer die bocht dan 110 mm nog juist redelijk kan braaf de begindiameter d1 van nemen, dat we ook voor deze
ook nog moet bestaan uit meer .worden ondergebracht. onze expansiepijp berekend met 50 cc racer kiezen voor een uit-
dan een conus, wordt het hele- Goed, maar als de maximale de formule ________ laatpijp volgens fig. 18).
maal een heksentoer. In de diameter van een pijp verandert, d 1 = 0.03x Vcil.inhoud x max. toerental. dp" wordt dan
praktijk is de eenvoudlgste op- moeten ook alle tussenliggende
lossing om gebruik te maken diameters worden aangepast Ulteraard moet deze diameter 2,9 d.. + 2 9 x 1,209
om het verloop van de megafoon hetzelfde zijn als de diameter ——J——————— =51.58 mm
van bestaande bochten. Kiest u 1,209 + 1
bijvoorbeeld voor een uitlaat vol- optimaal te houden. van het uitlaatspruitstuk aan de
gens fig. 16, dan komen de Stel, dat we een uitlaat volgens cilinder, anders is er immers En d" wordt
lengte van 0,35 L en de diame- fig. 18 willen maken voor deze geen vloeiende aansluiting tus-
ter van 1,4 d1 vrij redelijk over- 400 cc crosser. d^ weten we, sen ciljnder en expansiepijp.
Maar wle zegt, dat die cilinder- =33,07 mm
een met de afmetingen van de die is 52 mm. d_,,.,,,
IllaX
weten we aansluiting ook werkelijk precies Pc + 1
conische bochten die worden ook. Maar omdat d._ ow,, kleiner een diameter van d1 heeft? Het
toegepast op bestaande expan- ITlaX

siepijpen. is dan 2,9 d^, zal ook dp,, klei- is in de praktijk best mogelijk Onze 50 cc pijp, die theoretisch
Een stuk eenvoudiger wordt het dat deze aansluiting een stuk diameters zou moeten hebben
ner moeten worden dan 1,86 d.., groter of kleiner Is dan hij vol-
natuurlijk wanneer u een machi- van dA = 27,2 mm; dB = 27,2
ne hebt met de uitlaatpoorten en dp,, moet minder dan gens onze formule zou moeten
zijn. mm;, dp = 31,42 mm; dp =
aan de achterzijde van de cilin- 1,155 d.| worden. Hoeveel min-
der; dan hoeft er niets te worden Wanneer het verschil in diame- 50,59 mm en d^ =>, = 78,88 mm,
der? Dat hangt ervan af, hoe- ter werkelijk te gek wordt (bij- msx
gebogen, maar u kunt rechtuit krljgt nu aangepaste diameters.
werken (fig. 20). Maar ja, derge- veel kleiner d,^,., is ten op- voorbeeld bij cilinders die door
een over-enthousiaste ontwer- Omdat d.|" 29 mm is, wordt dB"
lijke motoren zijn zeldzaam. En zichte van de porspronkelijke
het omkeren van cilinders lijkt per zijn voorzien van reusach- = 29 mm; dp" = 33,06 mm;
dmax. Om de nieuwe waarden tige gaten), is er maar een af-
op het eerste gezicht wel een dun" = 51,56 mm, en d_. av blijft
gemakkelijke oplossing, maar voor dp.,, en dQ,,'te vinden, gaan doende oplossing. En dat is: max
dit foefje heeft in de praktijk toch een opvulstuk aanbrengen in het 78,88 mm.
we uit van d__ av ,,, en werken uitlaatkanaal.
ook zijn nadelen. iTlaX Nou, dat was een massa reken-
vervolgens naar links. Uitgaan- Wanneer het verschil echter klei- werk vanwege een uitlaat-aan-
de van d_,,..,, rekenen we dus ner is dan 0,1 d^, is een derge- sluiting die slechts 1,8 mm te
Geen plaats voor joekeis iTldX
groot was, nietwaar? Maar het is
Niet alleen de bocht, maar ook eerst dp,, uit. En vervolgens lijke drastische maatregel niet
nodig. We mogen dan het ver- altijd nog minder werk dan het
de grootste diameter (dmax) van gaan we uit van die zojuist ge- loop van de expansiepijp zoda- aanbrengen van een opvulbus
een expansiepijp kan proble- vonden waarde dp,, bij het bere- nig wijzigen, dat de begindiame- in die uitlaatopening.
men opleveren. Laten we ter kenen van d^,,. Dat berekenen ter niet de berekende d^ wordt
verduidelijking hiervan maar doen we met de volgende for- maar de werkelijke spruitstuk-
eens een pijp gaan berekenen diameterd.j".
voor een 400 cc crosser die mule:
maximaal 7500 t/min draait. 4d
Ook nu weer wordt de
We stellen eerst d1 vast met de max" 1xp (VI). van de uitlaatpijp 2,9 x d.,, maar
formule '________ P+ 1
cL1 = 0.03 Veil.inh. x max. toerental ook nu moeten de tussenliggen-
en we vinden we via de formule de diameters weer worden aan- Wordt vervolgd

.38
Alles wat u altijd al hebt willen weten over

EXPANSIE- deal 4

UITLATEN Via enkele wiskundige goochel-


Parabolische reflektor
toeren heb ik uitgeknobbeld dat
We hebben het bijna gehad. Er fig. 23 hiervoor de optimale op-
is nog e6n aspekt van een ex- lossing geeft. U ziet: Een flinke
pansie-uitlaat dat een grote in- trechter, plus nog een kleintje
vloed op het vermogen heeft, aan heteind.
en dat we nog niet aan een na- Dat kleintje is in verhouding z6
der onderzoek hebben onder- klein dat het vrijwel geen invloed
worpen. U raadt het al: de eind- heeft op het motorkarakter, of
conus. we hem nu aanbrengen, of dat
Zoals we gezien hebben, moet we volstaan met 6en enkele
de eindconus een positieve golf trechter als plaatsvervanger van
terugkaatsen naar de cilinder. de ideale parabolische reflektor.
En nu heb ik tot dusverre in alle Daarom kiezen we uiteraard
figuren wel een simpele trechter voor de eenvoudigste oplos-
getekend om die eindconus aan sing: een simpele trechter als
te duiden, maar is dat ook wer- eindconus.
kelijk de vorm, die het meest
geschikt is voor die terugkaat- Trekkracht onderin
sing? Er zijn echter ook motoren, die
Nee, eigenlijk niet. Die simpele een eindconus hebben, bestaan-
trechter zou eigenlijk een para- de uit twee trechters. Met name
bolische reflektor moeten zijn bij de Suzuki wedstrijdmotoren
(fig. 22). Zo'n reflektor zorgt na- vinden we deze uitvoering. En
melijk dat de positieve golf die wanneer u nu bedenkt dat een
naar de cilinder wocdt terugge- steile con us de drukgolf in het
kaatst, bij elk toerental binnen uitlaatsysteem heviger terug-
de powerband even sterk is. Dat kaatst dan een flauwe conus,
zou dus betekenen, dat het mo- is ook vri] eenvoudig in te zien
torkoppel tussen het maximum wat het effekt van zo'n dubbele
en het minimum toerental van conus is.
de powerband overal dezelfde De achterste conus is de steil-
waarde heeft. En een motor met ste; die geeft dus een sterke
een konstant koppelverloop terugkaatsing, die de motor een
over een flink toerengebied is grote trekkracht bi] lage toeren-
gemakkelijk te berijden. tallen bezorgt. De tweede, flau-
In principe zou het zelfs het bes- wer verlopende trechter die zich
te zijn, wanneer het koppel een dichter bij de cilinder bevindt,
pietsje daalt, naarmate het toe- zorgt voor de reflekties die bij
rental stijgt. Mocht het achter- hogere toerentallen werkzaam
wiel van uw motor gaan spin- zijn.
nen omdat u te veel gas geeft, Ook in de praktijk is deze in-
dan wordt dat spinnen automa- vloed duidelijk merkbaar: in het
tisch tegengegaan door de te- afgelopen seizoen hebben we
ruglopende trekkracht aan dat gezien dat met name in de 125
wiel. Voor figuren als Kenny Ro- cc motocross-klasse de Suzuki's
berts, die hun achterwiel in de aanzienlijk meer trekkracht bij
bochten een fraktie laten driften, lage toerentallen produceerden
is een dergelijk motorkarakter dan al hun konkurrenten, maar
ideaai. dat het vermogen bij het maxi-
Dit zijn echter finesses, die zo- mum toerental, en daarmee ook
wel afgestemd moeten worden de topsnelheid, zeker niet hoger
op het doel waarvoor een motor lagen dan bij andere merken.
gebruikt wordt, als op de kapa- Die grote trekkracht ,,onderin"
citeiten van de man in het zadel. was echter doorslaggevend in
Laten we ons dus maar houden het terrein en de Suzuki RM 125
bij die parabolische reflektor. was dan ook zonder twijfel de
Maar evenals bij het vervaardi-
gen van een ideale megafoon meest succesvolle produktie-
geldt ook voor het maken van crosser van het afgelopen jaar.
zo'n reflektor, dat je er een hal- Wie het karakter van zijn motor
ve machinefabriek voor nodig aan z'n eigen behoeften wil aan-
hebt. Ook de vorm van deze passen via experimenten met
reflektor kunnen we echter na- de vorm van de eindconus, vindt
bootsen door verschillende daarvoor een uitgangspunt in
trechtertjes aan elkaar te lassen. fig. 25.
Laten we maar eens beginnen
met twee verschillende trechters Maximum toerental
ter vervanging van die ene para- We weten dat de lengtes die
bolische eindconus. voor de afmetingen van de eind-

76
Fig. 22: Een parabolische reflektor geeft voor elk willekeurig toe- Motocross
rental tussen nmax en nmjn een even sterke terugkaatsing van de 50 cc: = 1'35L
125 en 250 cc: L L
min =
boven 250 cc: 1 45L
= -
Straatmotoren
50 cc: L
min =
125t/m350cc:
boven 350 cc:
Let we): dit zijn slechts richt-
waarden en het is bijvoorbeeld
mogelijk dat een expansie-
Fig. 23: Een kombinatie van een grote en een kleine trechter volgens uitlaat voor een 500 cc twee-
deze maten geeft de beste benadering voor een parabolische reflek- cilinder straatmotor volgens de-
tor.
ze waarden 2 meter lang zou
moeten zijn. Wanneer deze
lengte niet zonder grote moei-
lijkheden kan worden onderge-
bracht, zal de uitlaat uiteraard
(ten koste van de motorsouples-
se) korter moeten worden. Ook
kan bij straatmotoren de d^,,,,
rn3X
0,2(L m i B -L) van een uitlaat problemen ver-
oorzaken, doordat er onvoi-
cpnus van belang zljn, afhanke- m/sec. aannemen als maximaal snellingen elkaar een flink stuk dpende ruimte voor de uitlaat-
lijk zijn van het maximum- en toelaatbare zuigersnelheid, wat overlappen qua bruikbaar toe- pijp is tussen voetsteunen, zij-
minimum toerental van de po- is dan het maximum toerental? rengebied. of middenstandaard, ketting,
werband. Maar hoe vinden we n ,3x21 x VA0050'_ Beter is het om uit te gaan van achterwiel etc. In de praktijk is
die toerentallen? max
0,050 0,056 de volgende richtlijnen voor de het dan ook gebruikelijk om voor
Wel, het maximum toerental is 11.900 t/min. (de boring- en diverse takken van motorsport straatmachines een d__., te
een funktie van de slag van de slag-waarden moeten worden en voor de diverse cilinderin-
motor, en van de maximaal toe- houden (hierbij wordt bedoeld kiezen, die hooguit 2,5 d1 is, in
laatbare zuigersnelheid. Bij de omgerekend van millimeters plaatsvan2,9d1. '
naar meters, voordat u ze in de de totale cilinderinhoud van de
huidige stand van de tech- formule invult). motor, dus niet de inhoud per
niek bedraagt die zuigersnelheid cilinder). De tailpijp: niet te lang,
omstreeks 22,5 meter per se- Voor elke tak van sport Om u de moeite te besparen, de niet te dun
conde voor wegracemotoren, een andere powerband lengtematen Lmjn uit te reke-
21 m/sec voor crossers en 19 Zijn we lets vergeten? Nee, maar
m/sec voor straatmachines. Nu rest ons nog het vaststellen nen aan de hand van de mini- wel hebben we bewust iets tot
Het toelaatbare maximum toe- van het minimum toerental, het mum toerentallen, geef ik recht- het laatst bewaard. De tailpijp
rental berekenen we met de toerental waarbij de motor streeks de advieswaarden voor nameli]k. Gewoon, omdat dit on-
formule bruikbaar vermogen begint te L derdeel van een expansiepijp
produceren. Maak nu niet de min' slechts een geringe invloed
3 x max, zuigersnelheid tout, dit toerental te willen be- Wegrace
n slag heeft op de goede werking er-
max= rekenen door van de versnel- 50 cc: Lm,n = 1,3 L van.
lingsverhoudingen uit te gaan, 125t/m350cc: L
We hebben al gezien, dat de op-
want in de praktijk is het abso- min= 1 ' 35L timale diameter van de tailpijp
(die faktor is een kor- luut noodzakelijk, dat de ver- boven 350 cc: Lmin = 1,4 L 0,55 d.j is. Deze waarde geeft
rektiefaktor die wordt toege-
voegd, omdat de betrouwbaar- Fig. 25: De maten in deze tokening vormen een goed uitgangspunt
heid van een motor niet alleen voor experimenten met dubbele eindconussen.
afhangt van de zuigersnelheid,
maar pok van het gewicht van
de zuiger, waarvoor de boring
een maatstaf is).
Een rekenvoorbeeld: een 125 cc
Yamaha crossmotor heeft een
boring van 56 mm en een slag
van 50 mm. Wanneer we 21

Fig. 24: Bij deze Suzuki RM 125 Grosser is nog luist te zien, dat de
eindconus bestaat uit twee verschillende trechters. Hieraan (en aan Fig. 26: Terreinmachines met een grote cilinderinhoud zoals deze-
het gekombineerde zuigersturing/membraan inlaatsysteemj dankt Suzuki 400 hebben een brede powerband nodig, dus een grote
de RM 125zijngrote trekkrachtbijlage toerentallen. Lfnin'en een lange eindconus.

77
het gemak even vergeet dat de- buis, die is geperforeerd met
ze druk onderhevig is aan aan- een groot aantal gaatjes. Het uit-
zienlijke schommelingen. laatgas, dat nog steeds onder
Wat gebeurt er nu, als de uit- een zekere overdruk staat, wan-
laatpoort opengaat en het gas neer het via de tailpijp de ex-
vanuit de cilinder in de expan- pansie-uitlaat verlaat, stroomt
siepijp stroomt? U raadt het niet alleen door die geperforeer-
nooit: het gas gaat expanderen, de buis in de richting van de
ofwel uitzetten. Het volume van buitenlucht, maar dringt gedeel-
de gasmassa neemt toe en de telijk ook door de perforatie en
druk daalt. Hoe lager de gemid- komt dan terecht in een doolhof
delde druk in de expansiepijp van (meestal) steenwol of glas-
is, des te verder expandeert het wol. Daar wordt de stroomsnel-
gas. heid afgeremd en vervolgens
Nu is het een bekend natuur- stroomt het gas via diezelfde
verschijnsel, dat de tempera- gaatjes weer terug naar het mid-
tuur van een gas daalt, als dat den van de geperforeerde pijp,
gas expandeert. Er zijn zelfs zodra de druk in die pijp tussen
koelkasten gebouwd, die op dit twee uitlaatknallen door even
principe werken. Maar niet al- daalt.
leen in koelkasten, ook in expan- Het resultaat is, dat de pulseren-
siepijpen treedt dit verschijnsel de gasstroom uit de tailpijp
op. Wanneer de uitlaatpoort wordt omgevormd tot een meer
Fig. 27: Nietalleen een te dunne tailpijp heelteen verhoging van net opent, stroomt het uitlaatgas de regelmatige stroom. Hetzelfde
maximum toerental tot gevolg. Begin 1978 kregen de Bultaco-racers expansiepijp binnen, waarbij te- geldt voor de geluidsgolven in
een nieuw model stroomli/n, waarbij de expansiepiip geheel werd gelijk met de druk ook de tem- het uitlaatgas.
afgeschermd van de rijwind, De buitenwand van de pijp koelde peratuur van dat gas daalt. Hoe Op het gebied van absorbtie-
minder af, ook het uitlaatgas bleef heter en net gevolg was dat de groter de diameter van de tail- demping voor tweetaktmotoren
motor zonder een enkele wijziging 500 toeren meer ging draaien. pijp, des te lager Is de gemid- (en dan vooral wedstrijdmoto-
delde druk In de expansiepijp ren) sehijnt nog maar weinig on-
namelijk het beste evenwicht maximum toerental bereikt. en des te lager wordt ook de derzoek te zijn verricht. Het is
tussen de reflektie van de over- Waarom? gastemperatuur. tenminste opvallend dat in de
drukgolf en de afvoer van de Wel, we weten inmiddels dat het Vroeger heb ik al eens opge- meeste gevallen de diameter
uitlaatgassen. toerengebied waarin een expan- merkt, dat de geluidssnelheid van de geperforeerde pijp gelijk
De lengte van de tailpijp doet siepijp werkzaam is, bepaald in een gas evenredig is met de is aan de diameter van de tail-
niet al te veel ter zake. Yamaha wordt door drie faktoren. Name- temperatuur van dat gas; hoe pijp. Dat heeft in de praktijk
hanteert voor zijn fabrieksracers lijk door de timing van de uit- hoger de temperatuur is, des te hetzelfde gevolg als een verlen-
zelfs de volgende vuistregel: ,,de laatpoort, door de lengte L van sneller planten de geluidsgolven ging van de tailpijp: de stro-
tailpijp meet z6 lang zijn, dat je de pijp, en door de snelheid zich voort. En daarmee zijn we mingsweerstand neemt toe en
de uitlaatdempers op een ge- waarmee de positieve en nega- terug bij onze konklusie. ook de kans op oververhitting
schikte plaats kwijt kunt". Met tieve golven zich in de pijp voort- Dus hoe groter we de diameter stijgt.
andere woorden: we kijken niet bewegen. van de tailpijp maken, des te Dat de binnendiameters van tail-
op een centimeter meer of min- Wanneer we nu de, diameter van lager wordt de voortplaiitings^ pijp en demper veelal gelijk zijn,
der. de tailpijp veranderen, dan heeft snelheid van de golven, Bij een is des te vreemder, omdat een
In de praktijk kijken we zelfs dat uiteraard geen enkele in- te dunne (of te lange) tailpijp veel betere demping wordt ver-
niet op vijf centimeter meer of vlged op de hoogte van de uit- treedt vanzelfsprekend het om- kregen met een wijdere geper-
minder, zolang we er maar voor laatpoort. En ook de lengte L gekeerde op: de geluidssnel- foreerde pijp. Een pijp met een
zorgen, dat de tailpijp niet al te van de expansiepijp blijft zoals- heid stljgt en ook het maximum diameter van, 1 d.. levert de bes-
lang wordt. In dat geval onder- ie was. Toch verschuift met het toerental waarbij de expansie- te resultaten. De buitenmantel
vinden de uitlaatgassen namelijk wijzlgen van de tailpijp-diameter pijp werkzaam is, komt jets ho- van de demper moet een dia-
te veel weerstand, zodat ze niet de bovenste toerengrens van de ger te liggen. Maar natuurlijk meter van ongeveer 2 d.. heb-
vlug genoeg uit de expansiepijp powerband. Konklusie: wanneer is dit niet de juiste methpde ben, en de lengte van de dem-
kunnen stromen. Daardoor blijft de tailpijp-diameter verandert, om het maximum toerental te per moet minimaal 0,4 L zijn
er voortdurend een hoge druk verandert tevens de voortplan- verhogen. Integendeel, uit for- (hoe langer de demper, des te
in die expansiepijp heersen, en tingssnelheid van de golven mule III blijkt juist dat d1 en dus beter de demping).
dat heeft weer tot gevolg dat de door het uitlaatgas. ook dt groter moeten worden,
uitlaatgassen na het openen van Om een verklarlng voor dit ver- naarmate we op een hoger toe- tn het volgende nummer:
de uitlaatpoort niet tijdig uit de schijnsel te vinden gaan we de beioning
stapje voor stapje bekijken wat rental mikken.
cilinder kunnen ontsnappen. In We merkten al op, dat de opti- We hebben inmiddels z6 veel
een dergelijke situatie heerst er er gebeurt in een expansiepijp. male tailpijp-diameter 0,55 d^
nog overdruk in de cilinder op We begin nen ylak voor het mo- theorie en formules achter de
het moment dat de spoelpoor- ment waarop pie uitlaat open- is. Een optimale lengte voor de rug, dat er waarschijnlijk nie-
ten opengaan- Een gedeelte van gaat. tailpijp is niet zo nauwkeurig te mand meer is overgebleven die
het hete uiflaatgas strbomt dan Op dat moment bedraagt de rioemen. Als vuistregel kunnen rpjjn artikelen nog leest. Maar
de spoelpborten in, waardoor op druk in de cilinder nog circa 3 we stellen, dat de 'tailpijp-lengte voor de doorzetters die zich door
den duur de motor pververhit bar. De druk in. de expansiepijp tussen nul en 0,4 L mag liggen. alie afleveringen hebben heen-
raakt. Is echter een stuk lager, omdat geworsteld, volgt in het volgende
Het zal duidelijk zijn, dat een tail- deze via de tailpijp in verbin- De demper: nummer van MOTO 73 de be-
pijp met eeri te kleine diameter ding staat met de buitenlueht. loning: we gaan onze pas ver-
voor dezelfde verschijnsejen zal Hoe groter d,e diameter van de niet te dun, niet te kort worveii kennis in praktijk breng-
zorgen als een te lange tailpijp. tailpijp 'is, hoe vlugger de uit- Na de tailpijp zijn we er nog en; we gaan een stel expansie-
Toch maken veel tuners nog de laatgassen uit de expansiepijp niet, want hier rrioet tegenwoor- pijpen b'erekenen voor eeii Ya-
fout, een te lange of te dunne kunnen weg stromen en hoe \a- dig een demper zitten. Vfijwel maha produktieracer. Deze
tailpijp te monteren, omdat een ger de druk in de expansiepijp altijd is dat een zogenaamde pijpen zijii inmiddeis ook al ver-
motor met zp'n extra weerstand is. Let we), jk' praat riu over de absorbtiedemper. vaardigd dopr de firma MAP mo-
biedende pijp een lets hoger gemiddelde druk, waarbij ik vopr Zo'n demper bestaat uit een torcycle exhaust systems die,
hoewel de naam anders doet
Fig. 28: Richtlljnen voptr tailpiip e.n dempe.r. De tailpijp mag niet te vermoeden, tot de beste uitlaat-
lang worden. Daarentegen geldt voor de, demper: hoe langer, hoe fabrikanten in Nederland be-
freter. Steenwol (die in de woningbouw op grote schaal wordt ge- hoprt met als specialiteit expan-
bruikt voor isolatie), is het meest geschikte absorbtiemateriaal voor siepijpen vopr racemotoren.
de ruimte tussen de geperforeerde demperbuis en de buitenwand En niet alleen zijn die pijpen in-
van de demper. tussen gemaakt; ze zijn ook al op
Ab«orbtlemat«rlaal de proefbank ge.weest.

0,55 di Het resultaat was verrassend...

Mailmaal 0,4 L Minimal! 0,4 L


wordt vervolgd

78