FACULTEIT RECHTSGELEERDHEID

Corruptie in de media: onderzoek naar diverse cases tussen 2000 en 2005
Masterproef neergelegd tot het behalen van de graad van Master in de criminologische wetenschappen door (20050436) De Bruyne Sofie Academiejaar 2010-2011

Promotor : Prof. Dr. Ponsaers Paul

Commissarissen : Prof. Dr. Vande Walle Gudrun Prof. Dr. Vander Beken Tom

 

 

     

Verklaring  inzake  toegankelijkheid  van  de   masterproef  criminologische  wetenschappen  
      Ondergetekende,     De  Bruyne  Sofie  20050436         geeft  hierbij  aan  derden,     zijnde  andere  personen  dan  de  promotor  (en  eventuele  co-­‐promotor),  de  commissarissen  of   leden  van  de  examencommissie  van  de  master  in  de  criminologische  wetenschappen,     [de  toelating]  [geen  toelating]       om  deze  masterproef  in  te  zien,  deze  geheel  of  gedeeltelijk  te  kopiëren  of  er,  indien   beschikbaar,  een  elektronische  kopie  van  te  bekomen,  waarbij  deze  derden  er  uiteraard   slechts  zullen  kunnen  naar  verwijzen  of  uit  citeren  mits  zij  correct  en  volledig  de  bron   vermelden.     Deze  verklaring  wordt  in  zoveel  exemplaren  opgemaakt  als  het  aantal  exemplaren  waarin  de   masterproef  moet  worden  ingediend,  en  dient  in  elk  van  die  exemplaren  ingebonden   onmiddellijk  na  het  titelblad.     Datum:  14  december  2010       Handtekening:  De  Bruyne  S.    
 
     

 

II  

     

Trefwoorden

Corruptie CDBC Corruptie-onderzoek Media Perceptie

 

III  

     

Woord vooraf

Deze masterproef kwam tot stand in het kader van het behalen van het diploma “Master in de Criminologische Wetenschappen”. Tijdens mijn stage bij de Centrale Dienst voor de Bestrijding van Corruptie (CDBC) leerde ik het begrip “corruptie” beter kennen. Het is meer dan alleen het omkopen van mensen met een bepaalde beslissingscapaciteit. Ik begon aan de stage zonder veel voorkennis over corruptie. Tijdens de stageperiode ontwikkelde ik een sterke interesse voor het concept en wist ik al snel dat ik mijn masterproef over een corruptiegerelateerd onderwerp wou schrijven. Ik tracht met deze masterproef een beeld te schetsen over de behandeling van corruptiezaken door de CDBC en hoe de pers daarop inspeelt. Een masterproef schrijven vergt veel tijd en energie. Ik wil iedereen bedanken die me op alle mogelijke manieren heeft geholpen om deze masterproef tot een goed einde te brengen. Ik wil alle medewerkers van de CDBC die mij geholpen hebben tijdens de masterproef en dan voornamelijk Hans Pien bedanken. Ik wil ook mijn vriend Alexis, mijn vrienden en mijn huisgenotes bedanken voor de steun tijdens het schrijven van mijn masterproef. Ook Niel verdient een vermelding om de tijd te nemen om mijn masterproef grondig te herlezen. Daarnaast bedank ik ook graag The Black Keys, The Doors en The Tallest Man On Earth. Hun muziek heeft me vaak ondersteund tijdens het schrijven van de masterproef en dan voornamelijk tijdens de analyse van de talrijke processen-verbaal.

 

IV  

     

Inhoudstafel
Inhoudstafel.......................................................................................................................................................... V   1   Inleiding.......................................................................................................................................................... 1   2   Corruptie ........................................................................................................................................................ 3   2.1   Inleiding ................................................................................................................................................. 3   2.2   Strafrechtelijke  definitie ................................................................................................................. 3   2.2.3  Enge  strafrechtelijke  definitie ................................................................................................. 4   2.2.3  Brede  strafrechtelijke  definitie ............................................................................................... 5   2.3   Sociologisch-­‐criminologische  definitie..................................................................................... 6   2.4   Kenmerken  van  corruptie .............................................................................................................. 6   2.5   Fenomenen  behandeld  door  de  CDBC ...................................................................................... 9   2.5.1   De  Centrale  Dienst  voor  de  Bestrijding  van  de  Corruptie........................................ 9   2.5.2   Corruptie  in  de  ruime  zin  van  het  woord......................................................................10   2.5.3   Fraude  met  overheidssubsidies ........................................................................................10   2.5.4   Fraude  bij  overheidsopdrachten ......................................................................................10   2.6   Besluit ...................................................................................................................................................11   3   De  mediaconstructie  van  criminaliteit ............................................................................................13   3.1   Inleiding ...............................................................................................................................................13   3.2   Het  begrip  “De”  media....................................................................................................................13   3.3   Definiëring  van  criminaliteit  in  de  media..............................................................................15   3.4   Oorzaken  van  de  mediaconstructie  van  criminaliteit ......................................................19   3.5   Corruptie  in  de  media ....................................................................................................................23   3.6   Besluit ...................................................................................................................................................25   4   Procedure  van  een  corruptieonderzoek.........................................................................................29   4.1   Inleiding ...............................................................................................................................................29   4.2   Voorafgaande  fase............................................................................................................................29   4.3   Eerste  fase:  aanstellen  van  een  case-­‐officier  en  samenstellen  van  een   onderzoeksploeg..........................................................................................................................................34   4.4   Tweede  fase:  opstarten  van  het  dossier.................................................................................35   4.5   Derde  fase:  verzamelen  en  exploiteren  van  de  beschikbare  informatie..................35   4.6   Vierde  fase:  actiefase ......................................................................................................................36   4.7   Vijfde  fase:  analyseren  van  de  verkregen  informatie  van  de  actiefase.....................39   4.8   Zesde  fase:  het  grondig  verhoor ................................................................................................40     V  

      4.9   Zevende  fase:  afwerken  van  het  dossier ................................................................................40   4.10   De  media  in  een  corruptieonderzoek:  communicatie  en  invloed ............................41   4.11   Besluit.................................................................................................................................................42   5   Analyse  van  de  diverse  corruptiecases  tussen  2000  en  2005 ..............................................43   5.1   Inleiding ...............................................................................................................................................43   5.2   JCD-­‐zaak ...............................................................................................................................................44   5.2.1   Dossieranalyse..........................................................................................................................44   5.2.2   Vonnisanalyse ...........................................................................................................................49   5.2.3   Persanalyse ................................................................................................................................49   5.2.4   Interviewanalyse .....................................................................................................................51   5.2.5   Besluit...........................................................................................................................................52   5.3   PDW-­‐zaak ............................................................................................................................................53   5.3.1   Dossieranalyse..........................................................................................................................53   5.3.2   Vonnisanalyse ...........................................................................................................................56   5.3.3   Persanalyse ................................................................................................................................62   5.3.4   Interviewanalyse .....................................................................................................................63   5.3.5   Besluit...........................................................................................................................................64   5.4   Voetbalomkopingsdossier............................................................................................................66   5.4.1   Dossieranalyse..........................................................................................................................66   5.4.2   Vonnisanalyse ...........................................................................................................................68   5.4.3   Persanalyse ................................................................................................................................68   5.4.4   Interviewanalyse .....................................................................................................................71   5.4.5   Besluit...........................................................................................................................................73   5.5   Visa-­‐affaire ..........................................................................................................................................74   5.5.1   Dossieranalyse..........................................................................................................................74   5.5.2   Vonnisanalyse ...........................................................................................................................78   5.5.3   Persanalyse ................................................................................................................................81   5.5.4   Interviewanalyse .....................................................................................................................83   5.5.5   Besluit...........................................................................................................................................85   5.6   NL-­‐zaak.................................................................................................................................................86   5.6.1   Dossieranalyse..........................................................................................................................86   5.6.2   Vonnisanalyse ...........................................................................................................................89   5.6.3   Persanalyse ................................................................................................................................89   5.6.4   Interviewanalyse .....................................................................................................................91   5.6.5   Besluit...........................................................................................................................................92   6   Conclusie ......................................................................................................................................................94   VI  

 

      7   Bibliografie ..................................................................................................................................................99   8   Bijlagen.......................................................................................................................................................106   8.1   Interview  met  H.  Pien,  rechercheur  bij  de  CDBC.............................................................106   8.2   Interview  met  L.  Vandaele,  rechercheur  bij  de  CDBC ...................................................118  

 

VII  

1

Inleiding

Over criminaliteit wordt veel bericht in de media. Het vormt een belangrijk nieuwsitem, iedere dag opnieuw. De media bieden informatie aan over gebeurtenissen die als maatschappelijk relevant nieuws worden beschouwd. Geweldsdelicten krijgen meer mediaaandacht dan eigendomsdelicten of corruptie. Een familiedrama zal voor een grotere oplage van een krant zorgen dan een financieel misdrijf, dit omwille van het sensationele karakter van familiedrama’s. Financiële criminaliteitsfeiten zijn vaak vakspecifieke misdrijven die voor een leek moeilijk te snappen zijn. Criminaliteitsnieuws heeft dus naast een informatiefunctie, ook een sensatiefunctie, een gevolg van de commercialisering van de media. Kranten moeten een zo groot mogelijk publiek aanspreken om goed te verkopen. Ik ben met corruptie in aanraking gekomen tijdens mijn stage bij de Centrale Dienst voor de Bestrijding van Corruptie (CDBC). Mijn interesse in het fenomeen werd aangewakkerd en vandaar mijn keuze voor een corruptiegerelateerd onderwerp. Tijdens mijn stage werd duidelijk dat de CDBC niet communiceert met de media en dit om de veiligheid en de geheimhouding van het onderzoek te bewaren. Soms werd er wel een corruptieonderzoek opgestart aan de hand van een krantenartikel. Ik vroeg me hierbij af wat de rol van de media is bij een corruptieonderzoek en of corruptiefeiten wel correct worden weergegeven in de media aangezien er vanuit de dienst niet gecommuniceerd wordt over een politiedossier. Het doel van deze eindverhandeling is om de afgelegde weg van de corruptiecases van begin tot einde te beschrijven en om na te gaan welke rol de media spelen in deze cases. Ik tracht een duidelijk beeld te vormen over hoe een corruptieonderzoek wordt gedaan en wat de verschillende fasen zijn in het onderzoek. Hoe komen corruptiezaken aan de oppervlakte en hoe worden ze behandeld en afgehandeld? Hoe worden corruptiezaken aan het licht gebracht bij de CDBC en hoe worden ze publiek gemaakt in de media? Nog een belangrijke vraag is: wat zijn de moeilijkheden bij een corruptieonderzoek? Welke elementen van een corruptieonderzoek worden belicht in de media? Waar ligt de nadruk van de media in een corruptieonderzoek en geeft dit een vertekend beeld van de feiten? Het gaat erom een duidelijk beeld te scheppen over hoe de media berichten over de geselecteerde corruptiecases en of deze berichtgeving verschilt van het politiedossier.

 

 

      Ik heb een vijftal corruptiecases geselecteerd op diversiteit en behandeling door de CDBC. Een beperking bij de selectie van de cases is dat er vaak te weinig persartikels voorhanden waren om een degelijke persanalyse te doen. Hierdoor heb ik niet mijn oorspronkelijke caseselectie kunnen behouden. Van de vijf cases heb ik de politiedossiers gelezen en geanalyseerd. Volgend op de dossieranalyses deed ik de vonnisanalyses, tenminste als deze voorhanden waren en als de zaak al dan niet tot een vonnis was gekomen. Een volgende stap was de persanalyse van de corruptiecases. Ik heb ervoor gekozen om artikels te analyseren uit kwaliteitsvolle dag- en weekbladen, namelijk De Morgen, De Tijd, De Standaard, Knack en Trends. Een probleem bij de persanalyse was dat er vaak weinig krantenartikels voorhanden waren en dat de beschikbare artikels van de ene krant vaak gelijklopend waren met die van een andere krant. Als afsluiter en aanvulling van informatie op de cases werden semigestructureerde interviews gehouden met de behandelende rechercheurs van de diverse cases om zo antwoorden te krijgen op vragen en onduidelijkheden die ik had over de cases. De masterproef bestaat uit ondersteunende literatuur bij het onderzoek en het onderzoek zelf. Hoofdstuk twee bestaat uit de strafrechtelijke definitie van corruptie, de sociologischcriminologische definitie van corruptie, de kenmerken van corruptie en de fenomenen behandeld door de CDBC. Hoofdstuk drie geeft een beschrijving weer van het begrip “de media”, de criminaliteit in de media en meer specifiek corruptie in de media. Hoofdstuk vier behandelt de procedure van een corruptieonderzoek. Na de ondersteunende literatuur bij het onderzoek volgt het onderzoek zelf in hoofdstuk vijf. De dossieranalyse, vonnisanalyse, persanalyse en interviewanalyse worden per zaak weergegeven in dit hoofdstuk. In totaal worden er in de masterproef vijf zaken besproken, gevolgd door een kritisch besluit. Er wordt afgesloten met een algemeen besluit waarin alle bevindingen samengevat worden.

 

2  

     

2

Corruptie

2.1 Inleiding

Het is moeilijk om te definiëren wat men precies verstaat onder het begrip “corruptie”. Vanuit verschillende invalshoeken werden definities gecreëerd om het fenomeen te omschrijven, afhankelijk van de keuze van invalshoek, zullen bepaalde handelingen als corrupt worden bestempeld en andere dan weer niet. In een corruptieonderzoek baseren de rechercheurs zich op de strafrechtelijke definitie van corruptie. Naar mijn persoonlijke mening is deze enge definiëring van corruptie te beperkt. De strafrechtelijke definitie omvat niet de veelzijdigheid van het fenomeen. De Ruyver en Vander Beken stellen zich ook de vraag of de strafrechtelijke definitie de mogelijkheid biedt om de vele gezichten van corruptie te vatten.1 In deze masterproef beperk ik me bij het onderzoek tot de strafrechtelijke definitie en de fenomenen die behandeld worden door de Centrale Dienst ter Bestrijding van de Corruptie. Het gevoerde onderzoek is gebaseerd op afgehandelde, strafrechtelijke corruptiedossiers die behandeld zijn door de CDBC, vandaar de beperking tot de strafrechtelijke definitie. Hieronder volgt een uiteenzetting van de kenmerken van corruptie, de strafrechtelijke en de sociologisch-criminologische definitie van corruptie. Alhoewel ik me in het onderzoek beperk tot de strafrechtelijke definitie van corruptie, achtte ik het nuttig om een andere belangrijke invalshoek en enkele belangrijke kenmerken kort te bespreken.

2.2 Strafrechtelijke definitie

Corruptie is een term die niet in het strafwetboek is terug te vinden. Het is een bundeling van verschillende bepalingen die terug te vinden zijn in het strafwetboek en meer specifiek in de wet ter bestraffing van corruptie van 1999.2 Ik heb gekozen voor corruptiezaken tussen het                                                                                                                
1

DE RUYVER, B. en VANDER BEKEN, T., ‘Corruption and Organized Crime’ in Corruption: the enemy within, RIDER, B. (ed), Den Haag, Kluwer Law International, 1997, 63. 2 Wet van 10 februari 1999 houdende de bestraffing van corruptie, B.S., 23 maart 1999.

 

3  

      jaar 2000 en 2005 omdat er in 1999 een wetswijziging was van de anti-corruptiewetgeving in België. Met de wet van 10 februari 1999 werd het begrippenkader van ambtenarenmisdrijven uitgebreid, werden de minimum- en maximumstraffen verhoogd en kreeg de rechter de mogelijkheid om een verbod op te leggen. De belangrijkste verandering is wellicht het feit dat private corruptie sinds de wetswijziging strafbaar werd gesteld (in art. 504bis en 504ter Sw.). Bovendien werden er naast omkoping drie nieuwe ambtenarenmisdrijven strafbaar gesteld, namelijk verduistering, knevelarij en belangenneming. Voor de wetswijziging van 1999 moest er een overeenkomst zijn vooraleer het misdrijf voltrokken was, nu is er al sprake van corruptie bij de belofte ervan. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de enge en de brede strafrechtelijke definitie. De enge definitie omschrijft corruptie als actieve en passieve omkoping. De bredere definitie voegt daar ook de misdrijven verduistering, knevelarij en belangneming aan toe. De strafrechtelijke definitie van corruptie geeft een nauwe betekenis aan het fenomeen. Volgens het Belgisch strafwetboek is er enkel sprake van corruptie als aan alle constitutieve elementen van het misdrijf is voldaan en als deze bewezen zijn.3

2.2.3 Enge strafrechtelijke definitie

Er wordt een onderscheid gemaakt tussen passieve en actieve corruptie (art. 246-251 Sw.). Passieve corruptie gebeurt wanneer een ambtenaar, rechtstreeks of door tussenpersonen, voor zichzelf of voor anderen, een aanbod, belofte of voordeel vraagt, duldt of aanneemt met als doel een handeling te verrichten of na te laten. Wanneer een persoon, rechtstreeks of door tussenpersonen, voor zichzelf of voor derden, een aanbod, belofte of voordeel voorstelt aan een ambtenaar om een handeling na te laten of te verrichten, spreekt men van actieve corruptie. Private omkoping werd door de wet van 10 februari 1999, gewijzigd bij de wet van 11 mei 2007 strafbaar gemaakt. Het omkopen en laten omkopen van personen uit de private sector werd daarmee strafbaar gesteld.4 Dit omvat elke persoon die geen openbaar ambt uitoefent en                                                                                                                
3 4

VANDER BEKEN, T. En CARION, T., Een geïntegreerd anti-corruptiebeleid voor België, Antwerpen, Maklu, 1999, 1-2. Wet van 10 februari 1999 houdende de bestraffing van corruptie, B.S., 23 maart 1999.

 

4  

      die de hoedanigheid heeft van een bestuurder/zaakvoerder van een rechtspersoon of een lasthebber/aangestelde van een rechtspersoon of natuurlijke persoon.

2.2.3 Brede strafrechtelijke definitie

Naast actieve en passieve omkoping werd ook verduistering, knevelarij en belangenneming strafbaar gesteld in de wet ter bestrijding van corruptie van 1999. Verduistering wordt in de artikelen 240 en 241 in het strafwetboek gedefinieerd als: “Iedere persoon die een openbaar ambt uitoefent, die openbare of private gelden, geldswaardige papieren, stukken, effecten, akten, roerende zaken verduistert, welke bij uit kracht of uit hoofde van zijn ambt onder zich heeft, of iedere persoon die een openbaar ambt uitoefent, die akten of titels waarvan hij in die hoedanigheid de bewaarder is, die hem zijn bezorgd of waartoe hij uit hoofde van zijn ambt toegang heeft gehad, kwaadwillig of bedrieglijk vernietigt of wegmaakt.”5 Belangenneming wordt in artikel 245 Sw. omschreven als: “Iedere persoon die een openbaar ambt uitoefent, die, hetzij rechtstreeks, hetzij door tussenpersonen of door schijnhandelingen, enig belang, welk het ook zij, neemt of aanvaardt in de verrichtingen, aanbestedingen, aannemingen of werken in regie waarover hij ten tijde van de handeling geheel of ten dele het beheer of het toezicht had, of die, belast met de ordonnancering van de betaling of de vereffening van een zaak, daarin enig belang neemt. […] De voorafgaande bepaling is niet toepasselijk op hem die in de gegeven omstandigheden zijn private belangen door zijn betrekking niet kon bevorderen en openlijk heeft gehandeld.”6 Knevelarij wordt door artikel 243 van het strafwetboek omschreven als: “Iedere persoon die een openbaar ambt uitoefent,[…] die bevel geven zal om rechten, taksen, belastingen, gelden, inkomsten of interesten, lonen of wedden te innen, of die vorderen zal of ontvangen zal, wetende dat zij niet verschuldigd zijn of het verschuldigde te boven gaan.”7                                                                                                                
5

FEDERALE POLITIE (z.d.), CDBC: Behandelde fenomenen [WWW] Federale Politie Dienst Public Relations en Protocol: http://www.polfed-fedpol.be/org/djf_ocrc/djf_ocrc04_nl.php [18/04/2011]. 6 Ibid. 7 Ibid.

 

5  

     

2.3 Sociologisch-criminologische definitie

Vanuit sociologisch-criminologisch oogpunt wordt corruptie benaderd vanuit de invalshoek “macht”.8 Corruptie wordt dan omschreven als een vorm van machtsbederf of machtsafwending, waarbij de macht die een persoon bezit binnen een organisatie wordt aangewend voor een ander doel of belang dan waarvoor deze macht normaal gezien wordt gebruikt.9 Corruptie onderscheidt zich op die manier van fraude. Bij corruptie is er sprake van een driepartijenrelatie, namelijk de persoon die corrumpeert, de gecorrumpeerde en de organisatie of de persoon die wordt benadeeld. Bij fraude zijn er slechts twee partijen betrokken, de frauderende persoon en de persoon of instantie waartegen er wordt gefraudeerd.10 De sociologisch-criminologische definitie is ruimer dan de strafrechtelijke definitie. Dit maakt het mogelijk om een groot aantal gedragingen als corrupt te categoriseren. Het nemen van ondeontologische beslissingen waardoor er een nadeel wordt gecreëerd voor een organisatie, valt dan ook onder de categorie corruptie.11

2.4 Kenmerken van corruptie

Corruptie is een containerbegrip. Als de term corruptie in de media of door het volk wordt gebruikt, gebeurt dit meestal om moeilijk omschrijfbaar, niet-aanvaardbaar gedrag te definiëren.12 Er is geen algemene consensus over wat corruptie nu precies inhoudt, dit kan

                                                                                                               
8

DE RUYVER, B., BULLENS, F., VANDERBEKEN, T. En SIRON, N., Anti-corruptiestrategieën: de aanpak van corruptie en de beïnvloeding bij de bestrijding van de hormonendelinquentie en de vleesfraude: een case-study, Antwerpen, Maklu, 1999, 168. 9 VANDER BEKEN, T. En CARION, T., Een geïntegreerd anti-corruptiebeleid voor België, Antwerpen, Maklu, 1999, 2. 10 Ibid., 2. 11 Ibid., 2. 12 VANDEWALLE, G., ‘Vier vragen over corruptie en de grijze zone rondom’, De orde van de dag, 2009, 7.

 

6  

      verschillen van land tot land en per invalshoek. Hieronder schets ik enkele belangrijke kenmerken van het fenomeen corruptie, gebaseerd op wetenschappelijke literatuur. De strafrechtelijke definitie van corruptie is te beperkt om het complexe fenomeen te omschrijven. Alle constitutieve elementen moeten bovendien aanwezig en bewezen zijn vooraleer er sprake is van het misdrijf corruptie. Tal van normoverschrijdende en corrupte gedragingen worden als gevolg hiervan niet als corruptie beschouwd. Corruptie is nochtans geen plots verschijnsel, het is een proces van drie fasen dat zich geleidelijk aan ontwikkelt.13 Normvervaging is een eerste stap naar corruptie waarbij er een daling van het normbesef optreedt en er handelingen gesteld worden die deontologisch niet verantwoord zijn.14 Normvervaging geeft aanleiding tot het stellen van corrupte gedragingen. In de fase van corrupte gedragingen dienen niet alle constitutieve elementen van het misdrijf aanwezig te zijn.15 Er is pas sprake van corruptie als derde fase, als aan alle constitutieve elementen is voldaan en als ze bewezen zijn. In theorie is het gemakkelijk om normvervaging, corrupte gedragingen en corruptie te onderscheiden maar in de praktijk ligt dit moeilijker. De grens tussen omkoping en iemand een wederdienst bewijzen is bijzonder vaag.16 Hieruit kan besloten worden dat het moeilijk is om te definiëren wat corruptie precies is en om het te onderscheiden van normvervaging en corrupt gedrag. Onderzoek naar de perceptie van corruptie wordt bemoeilijkt door bepaalde eigenschappen van het fenomeen. De grote onzichtbaarheid en de complexiteit zijn daarvan de voornaamste oorzaken. Enerzijds is corruptie een complex fenomeen omwille van de dader(s). Volgens de publieke opinie worden omkoper en omgekochte niet als criminelen aanzien maar eerder als sjoemelaars die geen zwaarwichtige straf verdienen. De gevolgen van een corruptieve daad worden onderschat door de bevolking. Anderzijds kan de grote onzichtbaarheid van het fenomeen verklaard worden doordat er maar enkele gevallen van corruptie effectief aan het licht komen. Dit gebeurt meestal doordat er iets fout liep of omdat er een bepaalde persoon heeft geklikt. Er is met andere woorden sprake van een groot dark number van corruptiecases. Dit kan onder andere verklaard worden doordat er geen directe slachtoffers zijn bij                                                                                                                
13

DE RUYVER, B., BULLENS, F., VANDERBEKEN, T. En SIRON, N., Anti-corruptiestrategieën: de aanpak van corruptie en de beïnvloeding bij de bestrijding van de hormonendelinquentie en de vleesfraude: een case-study, Antwerpen, Maklu, 1999, 174. 14 Ibid., 174. 15 Ibid., 175. 16 AERNOUDT, R., Waarom corruptie zo welig tiert?, Roeselare, Roularta Books, 2000, 32.

 

7  

      corruptieve inbreuken. Corrupte relaties zijn geheime relaties en wanneer die relaties openbaar worden gemaakt, hebben ze geen nut meer.17 Corruptie wordt door de meesten gezien als een slachtofferloos delict. Daar zijn een aantal verklaringen voor zoals de onwetendheid van de slachtoffers, de lage aangiftebereidheid, de indirecte relatie tussen verantwoordelijke voor de schade en de slachtoffers en de afstand in tijd en ruimte tussen de schadelijke activiteit en het slachtofferschap.18 Bij omkoping bijvoorbeeld heeft zowel de omkoper als de omgekochte er voordeel bij als men zich aan de afspraken houdt. Bij frauduleuze praktijken is de organisatie vaak het slachtoffer. Dit schept de indruk dat fraude en corruptie slachtofferloze delicten zijn, maar niks is minder waar. Als een bedrijf winst- of reputatieverlies lijdt doordat er een werknemer heeft gesjoemeld, heeft dit effect op alle werknemers en werkgevers van dat bedrijf. Er kunnen ontslagen vallen of erger nog, het bedrijf kan failliet worden verklaard. Private ondernemingen proberen corruptie binnen de sector af te handelen zodat ze geen risico lopen op imagoschade. Burgers die daar onrechtstreeks schade van oplopen hebben daar meestal geen besef van.19 De indirecte slachtoffers zijn burgers, de concurrentie en overheidsdiensten. Als er geen justitiële reactie volgt, komt er ook geen herstel voor deze indirecte slachtoffers.20 Slachtoffers gaan ook zelden corruptie melden bij de politie of het parket. Als dit gebeurt, gaan ze dit vaak als een aangifte van een anonieme persoon doen. Hierover lees je meer in punt 4.2. Het gebeurt ook vaak dat een klokkenluider21 frauduleuze praktijken aan het licht brengt via de media. De politie maakt dan voor zichzelf uit of ze de praktijken verder gaan uitdiepen of niet. De CDBC houdt nauwlettend de kranten in de gaten op zoek naar nieuwe corruptiecases. De dienst start geregeld onderzoeken gebaseerd op een krantenartikel van een klokkenluider.

                                                                                                               
17

FIJNAUT, C., ‘Politiële corruptie in Nederland: omvang en aard van het probleem’ in Strategieën voor corruptiebeheersing bij de politie: verslag van een studiedag, KOTHOFF, E.N., Arnhem, Gouda Quint, 1994, 14-15. 18 VANDEWALLE, G., ‘Vier vragen over corruptie en de grijze zone rondom’, De orde van de dag, 2009, 12. 19 Ibid.,13. 20 VANDEWALLE, G. en DORMAELS, A., ‘Het debat geopend’, De orde van de dag, 2009, 3. 21 De definitie van klokkenluiden van Miceli, M.P. en Near, J.P. vertaald door Maesschalck, J. en Ornelis, F: “Het bekendmaken door (vroegere of huidige) werknemers van illegale, immorele of niet- legitieme praktijken die onder de controle vallen van hun werkgever, aan personen of organisaties die tegen de praktijken actie kunnen ondernemen.”.

 

8  

     

2.5 Fenomenen behandeld door de CDBC

2.5.1 De Centrale Dienst voor de Bestrijding van de Corruptie

Vooraleer over te gaan tot de fenomenen die behandeld worden door de CDBC, eerst een korte omschrijving van de dienst. Sinds de invoering van de wet van 7 december 1998 betreffende de geïntegreerde politie, maakt de Centrale Dienst voor de Bestrijding van de Corruptie deel uit van de Federale Politie.22 De voorloper van de Centrale Dienst voor de Bestrijding van de Corruptie is het Hoog Comité van Toezicht (HCT). De regering richtte het comité op in 1910 nadat er een aantal ernstige onregelmatigheden waren opgedoken over de Ministeries van Spoorwegen, Posterijen en Telegrafie.23 De CDBC is een centrale dienst met een operationele bevoegdheid, dit is uitzonderlijk voor een centrale dienst. De CDBC en de Centrale Dienst voor de Bestrijding van de Georganiseerde Economische en Financiële Delinquentie zijn de enige centrale diensten van de Algemene Directie van de Gerechtelijke Politie met een operationele bevoegdheid. Dit wil zeggen dat de CDBC en CDGEFID de bevoegdheid hebben om opsporings- en gerechtelijke onderzoeken uit te voeren.24 De dienst telt ongeveer 64 leden met aan de leiding een diensthoofd die ondersteund wordt door een secretariaat en een strategisch analist. De dienst is verdeeld in twee afdelingen onder leiding van een afdelingshoofd. De CDBC heeft een afdeling Overheidsopdrachten die zich vooral bezighoudt met dossiers over fraude bij overheidsopdrachten en een afdeling financiële fraude die alle andere fraudedossiers behandelt, voornamelijk subsidiefraude of fraude met vergunningen of erkenningen.

                                                                                                               
22

Wet 7 december 1998 tot oprichting van een geïntegreerde politiedienst, gestructureerd op twee niveaus., B.S., 5 januari 1999. 23 PENNEMAN, A., Een nieuwe federale anticorruptiedienst: tussen droom en … werkelijkheid., Brussel, Vrije Universiteit Brussel, 2000, 10. 24 Federale politie, Jaarverslag 2007: Federale Gerechtelijke Politie, Directie Economische en Financiële Criminaliteit, Brussel, Politeia, 2007, 31.

 

9  

      Een gedetailleerde beschrijving van de CDBC vindt u terug in mijn stageverslag.25 Hieronder een beschrijving van de fenomenen behandeld door de CDBC.

2.5.2 Corruptie in de ruime zin van het woord

Corruptie in de ruime zin van het woord zijn de misdrijven die omschreven zijn in de wet van 10 februari 1999 over de bestraffing van corruptie, zoals hierboven omschreven.26

2.5.3 Fraude met overheidssubsidies

Fraude met overheidssubsidies gebeurt wanneer er onrechtmatig en onwettig gebruik wordt gemaakt van een bedrag van een overheidssubsidie voor andere doeleinden dan waarvoor de overheidssubsidie wordt toegekend. Deze subsidie kan toegekend zijn door de overheid, een andere publiekrechtelijke rechtspersoon, de Europese Gemeenschap of een andere internationale organisatie.27

2.5.4 Fraude bij overheidsopdrachten

Fraude bij overheidsopdrachten ontstaat wanneer er misdrijven of onregelmatigheden worden gepleegd bij de opstelling, de toekenning of de uitvoering van contracten afgesloten met de overheid voor de aanneming van werken, leveringen en diensten. Dit kan gaan over fraude bij het opstellen en gebruiken van valse documenten, de verstoring van de vrije mededinging, fraude met de gebruikte kwaliteit of hoeveelheid, en dergelijke meer.28

                                                                                                               
25

DE BRUYNE, S., Stageverslag: Centrale Dienst voor de Bestrijding van de Corruptie, Vakgroep Strafrecht en Criminologie, Gent, UGent, 2009, 29p. 26 Wet 10 februari 1999 betreffende de bestraffing van corruptie, B.S. 23 maart 1999. 27 Federale politie, Jaarverslag 2007: Federale Gerechtelijke Politie, Directie Economische en Financiële Criminaliteit, Brussel, Politeia, 2007, 33. 28 Ibid., 33.

 

10  

     

2.6 Besluit
Corruptie is een veelzijdig fenomeen dat moeilijk te omschrijven is, doch werd in dit hoofdstuk een poging gedaan om de veelzijdigheid er van vast te leggen. De belangrijkste kenmerken van corruptie zijn de onzichtbaarheid, de moeilijke definieerbaarheid en de complexiteit van het fenomeen. Een eerste kenmerk is het feit dat corruptie moeilijk te definiëren is. Corruptie is een containerbegrip. De term wordt gebruikt om moeilijk omschrijfbaar, niet-aanvaardbaar gedrag te definiëren. Er is geen algemene definitie van corruptie. Vanuit verschillende invalshoeken werden definities gecreëerd om het fenomeen te omschrijven. Afhankelijk van de keuze van invalshoek vallen bepaalde handelingen al dan niet onder de noemer corruptie. De belangrijkste definities zijn de strafrechtelijke en de sociologisch-criminologische definitie. De strafrechtelijke definitie is onderverdeeld in een enge en een brede definitie. De enge definitie omschrijft corruptie als actieve en passieve omkoping. De brede definitie voegt daar ook de misdrijven verduistering, knevelarij en belangneming aan toe. De sociologischcriminologische definitie bekijkt corruptie vanuit de invalshoek “macht”. Corruptie wordt vanuit deze invalshoek gezien als een vorm van machtsbederf of machtsafwending. De strafrechtelijke definitie van corruptie is te beperkt om het complexe fenomeen te omschrijven. Alle constitutieve elementen moeten aanwezig en bewezen zijn vooraleer er sprake is van het misdrijf corruptie. Tal van normoverschrijdende en corrupte gedragingen worden als gevolg hiervan niet als corruptie beschouwd. De complexiteit van corruptie is een tweede belangrijk kenmerk. Volgens de publieke opinie worden omkoper en omgekochte niet als criminelen aanzien maar eerder als sjoemelaars die geen zwaarwichtige straf verdienen. De bevolking onderschat hiermee de gevolgen van een corruptieve daad. Een derde belangrijk kenmerk is de onzichtbaarheid van het fenomeen. Corruptie heeft een groot dark number, dit komt doordat er maar een bepaald aantal gevallen van corruptie effectief aan het licht komen. Als gevolg hiervan wordt corruptie door de publieke opinie gezien als een slachtofferloos delict. De verklaringen voor het slachtofferloos lijken van corruptie zijn de onwetendheid van de slachtoffers, de lage aangiftebereidheid, de indirecte 11  

 

      relatie tussen verantwoordelijke voor de schade en de slachtoffers en de afstand in tijd en ruimte tussen de schadelijke activiteit en het slachtofferschap. Bij omkoping bijvoorbeeld heeft zowel de omkoper als de omgekochte er voordeel bij om zich aan de afspraken te houden. Dit schept de indruk dat corruptie een slachtofferloos delict is, maar niks is minder waar. Als een bedrijf winst- of reputatieverlies lijdt doordat er een werknemer heeft gesjoemeld, heeft dit effect op alle werknemers en werkgevers van dat bedrijf. Er kunnen ontslagen vallen of het bedrijf kan failliet worden verklaard. In het onderzoek werd corruptie beperkt tot de strafrechtelijke definitie en de fenomenen die worden behandeld door de CDBC. Deze beperking gebeurde omdat de geselecteerde cases gebaseerd zijn op politiedossiers die werden behandeld door leden van de CDBC.

 

12  

     

3

De mediaconstructie van criminaliteit

3.1 Inleiding

We leven in een maatschappij waar de media een grote rol spelen. De media zorgen ervoor dat je vanuit je zetel op de hoogte kan blijven van wat er in de rest van de wereld gebeurt. Het is een verzamelnaam voor alle mogelijke kanalen die nieuws aanbieden aan de bevolking. Nieuws is een geconstrueerde vorm van kennis door de media. De informatie die we krijgen via de nieuwsmedia is het eindresultaat van een langdurig proces van nieuwsgaring, nieuwsverwerking, nieuwsbewerking en presentatie. De media zelf bepalen welke gebeurtenissen wel of niet openbaar worden gemaakt.29 Nieuwswaardefactoren worden als criteria gebruikt voor het bepalen van gebeurtenissen als zijnde nieuws of geen nieuws.30 Deze gebeurtenissen worden eveneens geselecteerd vooraleer ze het publiek bereiken. Het publiek krijgt maar het criminaliteitsnieuws te zien dat uit het werkelijk nieuwsaanbod wordt gelicht. In dit hoofdstuk wordt het begrip “de” media, een definiëring van criminaliteit in de media , de oorzaken van de mediaconstructie van criminaliteit en corruptie in de media besproken. Ik tracht weer te geven hoe de media bepalen wat nieuws is en welk deel criminaliteit en meer specifiek corruptie, daarvan inneemt.

3.2 Het begrip “De” media
Garofalo heeft gepoogd het begrip “media” te definiëren: “The “media” are mechanisms for public presentations of entertainment, propaganda, and nonfiction information, thus encompassing communication channels as diverse as the corner soapbox and commerical                                                                                                                
29 30

VAN CUILENBURG, J.J. en NOOMEN, G.W., Communicatiewetenschap, Muiderberg, Coutinho, 1984, 123-124. EVERS, H. (et al.), Krant en kwaliteit: verkenningen rond de onderzoekbaarheid van journalistiek, Houten- Diegem, Bohn Stafleu van Loghum, 1996, 18.

 

13  

      television”.31 Hij bekijkt een medium als een communicatiemiddel waarbij informatie wordt overgedragen aan het publiek. Het begrip “media” wordt altijd als meervoudsvorm gebruikt. Er is een brede waaier aan diverse mediakanalen van oude en nieuwe media. Zowel fictieve als non-fictieve zaken kunnen het onderwerp vormen van geschreven en/of audiovisuele media. Er is een grote diversiteit aan verschillende mediavormen zoals kranten, radio, televisie, films en dergelijke. Vandaag de dag wordt er ook veel nieuws online aangeboden. De grote troef van online nieuws is dat het ten allen tijde kan worden gepubliceerd, wat niet zo is bij een krant die –zeker in ons land- maar één keer per dag verschijnt. De media zijn nauw vervlochten met het maatschappelijk leven en vormen in dit opzicht niet louter een spiegel van de maatschappij maar zijn ook actieve participanten in de samenleving. Dit betekent dat de media enerzijds het mediapubliek beïnvloeden maar anderzijds ook berusten op datgene dat in de samenleving als belangrijk wordt beschouwd. De media dienen niet als een losstaand gegeven te worden beschouwd maar dienen altijd gelinkt te worden aan het ruimere maatschappelijke.32 Over de betekenis en de functie van de media is er logischerwijs veel theorie terug te vinden aangezien de media zo een grote rol innemen in de maatschappij. De media heeft vier functies: informatieverschaffing, opinievorming, kritische ingesteldheid en ontspanning.33 De informatieverschaffing is de belangrijkste functie, deze houdt in dat de burgers correct dienen geïnformeerd te worden over informatie van algemeen belang.34 De burgers hebben via de media toegang tot allerlei informatie over de maatschappij die ze anders niet zouden hebben. Bij deze functie horen wel een aantal opmerkingen. Ten eerste wordt niet over alle maatschappelijke gebeurtenissen bericht in de media. De informatie is onderhevig aan diverse selectiecriteria. Men kan zich ook de vraag stellen wat correct informeren is. Informatie moet neutraal, onpartijdig, waardevrij en evenwichtig zijn en alle aspecten van een gebeurtenis moeten aan bod komen.35 Journalisten moeten daarbij objectiviteit hanteren als de norm. De informatiefunctie hangt samen met het opiniëren, becommentariëren, interpreteren en beoordelen van gebeurtenissen, waarbij de subjectiviteit van de journalist naar boven komt.36 De kritiekfunctie, ook gekend als de waakhondfunctie, houdt in dat de media controle                                                                                                                
31

GAROFALO, J., “NCCD research review: crime and the mass media: a selective review of research”, Journal of Research in Crime and Delinquency, 1981, 18, 319-343. 32 VASTERMAN, P.L.M., Mediahype, Amsterdam, Aksant, 2004, 32. 33 LUYTEN, A., Pers, politie en justitie, Een haat-liefdeverhouding: de gerechtelijke informatieverstrekking en de gerechtelijke informatiegaring, Brussel, VUBpress, 1998, 91. 34 Ibid., 91. 35 VERSTRAETE, H., Pers en macht: een dossier over de geschreven pers in België, Leuven, Kritak, 1980, 118. 36 LUYTEN, A., Pers, politie en justitie, Een haat-liefdeverhouding: de gerechtelijke informatieverstrekking en de gerechtelijke informatiegaring, Brussel, VUBpress, 1998, 92.

 

14  

      uitvoeren op de wijze waarop besluitvormers en rechtshandhavers hun macht uitoefenen. De kritiekfunctie van de media is belangrijk vermits de media de enigste schakel is tussen het publiek en de beleidsvoerders.37 Ten slotte is er de ontspanningsfunctie, dit gaat zowel om entertainende als om informerende verhalen waarvan de sensationele kant in de kijker staat.38 Sensationele berichtgeving is een vorm van ontspanning voor de lezers/kijkers. Door de sensationele elementen van een nieuwsbericht te belichten wordt de entertainmentwaarde verhoogd. Uit voorgaande blijkt dat de media verschillende taken heeft te vervullen naast de informatiefunctie en dat deze taken sterk met elkaar verweven zijn. Naast de taken zijn er ook een aantal kenmerken van de media. De maatschappij wordt gekenmerkt door tijd, snelheid en vluchtigheid en dit geldt ook voor de media. Dit blijkt uit het vluchtige en vaak oppervlakkige karakter van de nieuwsberichten en dan voornamelijk de online nieuwsberichten. De dagelijkse deadlines zorgen ervoor dat er op een korte tijd zoveel mogelijk informatie moet worden verzameld en verwerkt. Hierdoor blijft de achtergrondinformatie en de uitdieping van het in een artikel aangehaalde onderwerp vaak achterwege. Het up to date zijn is ook een belangrijk kenmerk van de media. Het is belangrijk dat de informatie zo actueel en recent mogelijk is.39 Tijd is een cruciaal element die de media ertoe aanzetten om uit een waaier aan maatschappelijke gebeurtenissen zaken te selecteren op basis van hun nieuwswaardigheid.    

3.3 Definiëring van criminaliteit in de media
Criminaliteit is altijd al een belangrijk deel geweest van de nieuwsinhoud van de media. Hoe groot dat deel precies is, hangt af van de gebruikte definitie van criminaliteit. Een brede definitie, zoals deze gebruikt in Ericson et al.40 hun studie over het nieuws in Toronto41, zorgt ervoor dat deviantie de essentie van het nieuws vormt. Deviantie is het definiërend                                                                                                                
37 38

Ibid., 92. VAN CUILENBURG, J.J. en NOOMEN, G.W., Communicatiewetenschap, Muiderberg, Coutinho, 1984, 123-124. 39 LUYTEN, A., Pers, politie en justitie, Een haat-liefdeverhouding: de gerechtelijke informatieverstrekking en de gerechtelijke informatiegaring, Brussel, VUBpress, 1998, 93. 40 “The behaviour of a thing or person that strays from the normal… not only… criminal acts, but also… straying from organisational procedures and violations of common-sense knowledge” Ericson et al. 1987. 41 ERICSON, R. en BARANEK, P. en CHAN, J., Visualising Deviance, Milton Keynes, University Press, 1987. ERICSON, R. en BARANEK, P. en CHAN, J., Negotiating Control, Milton Keynes, University Press, 1989. ERICSON, R. en BARANEK, P. en CHAN, J., Representing Order, Milton Keynes, University Press, 1991.

 

15  

      karakteristiek voor wat journalisten als nieuwswaardig beschouwen. Bij het gebruik van een brede criminaliteitsdefinitie zal criminaliteitsnieuws een grotere proportie van het totale nieuws innemen dan wanneer criminaliteit puur wordt bekeken als overtredingen op de strafwet.42 In het onderzoek van Ericson et al. werd duidelijk dat een grote proportie van het nieuws in Toronto over afwijkend gedrag en controle ging, namelijk 45,3% van een kwaliteitskrant en 71,5% van een kwaliteitsradiostation.43 In hun onderzoek werd ook duidelijk dat nieuws over financiële criminaliteit beperkt was in alle nieuwskanalen. Nieuws over witteboordencriminaliteit was vooral geconcentreerd in kwaliteitskranten en meer specifiek in de financiële pagina’s van kwaliteitskranten.44 Sensationele berichtgeving over witteboordencriminaliteit met beroemdheden in de hoofdrol werden wel vooraan in de krant geplaatst.45 De media spelen een belangrijke rol als informatieleveranciers van criminaliteitsfenomen. Ze bieden de mogelijkheid aan de bevolking om bepaalde criminaliteit te leren kennen waar ze meestal niet mee in contact komen, zoals moord en corruptie.46 Het is belangrijk dat deze informatie accuraat en correct is aangezien het voor een groot deel de beeldvorming van de bevolking over criminaliteit vormt. Alhoewel de media een rijke bron van informatie zijn, kan het commerciële aspect vaak doorwegen op de informatiefunctie. Dit werd duidelijk in een onderzoek van Graber in 1976. In dat jaar vertegenwoordigden dodingen slechts 0,2% van alle delicten van de officiële criminaliteitsstatistieken van Chicago, terwijl deze misdaad voor 26,2% deel uitmaakte van al het criminaliteitsnieuws in de Chicago Tribune.47 De nietgewelddadige misdrijven zoals diefstal vertegenwoordigen 47% van de officiële criminaliteitsstatistieken en slechts 4% van de criminaliteitsberichtgeving in de Chicago Tribune. Hetgeen door de media als nieuwswaardig wordt beschouwd, stemt niet altijd overeen met de werkelijke criminaliteitsomvang. Als bepaalde criminaliteitsfenomenen meer in de kijker gezet worden dan andere, kan dit voor een vertekend criminaliteitsbeeld zorgen ten aanzien van de bevolking. Menig onderzoeker is het hier over eens. Er is vaak terecht de vraag gerezen of de media de perceptie van de burgers beïnvloeden aangezien het merendeel                                                                                                                
42

REINER, R., Media made criminality: The representation of crime in the mass media. in: The Oxford Handbook of Criminology, REINER, R. and MAGUIRE, M. and MORGAN, R, (eds.), Oxford University Press, Oxford, UK, 2002, 305. 43 ERICSON, R., ‘Mass Media, Crime, Law, and Justice’, British Journal of Criminology, 31, 1991, 239-42. 44 STEPHENSON-BURTON, A, ‘Through the Looking-Glass: Public Images of White Collar Crime’, in Crime and the Media, KIDD-HEWITT, D. and OSBORNE, R. (eds), London, Pluto, 1995, 137-144. 45 TOMBS, S en WHYTE, D., ‘Reporting corporate crime out of existence’, Criminal Justice Matters, 43, 2001, 22-23. 46 CHERMAK, S., “Crime in the news media: a refined understanding of how crimes become news” in Media, process and the social construction of crime: studies in newsmaking criminology, BARAK, G. (ed.), New York, Garland Publishing, 1994, 95-96. 47 GRABER,D.A., Crime news and the public, New York, Praeger Publishers, 1980, 39.

 

16  

      van de bevolking de media als primaire informatiebron gebruikt betreffende criminaliteit.48 Uit onderzoek bleek dat 75% van het mediapubliek hun opinies over criminaliteit vormde door wat er in het nieuws over werd vermeld.49 Met deze stelling hoort voorzichtig te worden omgesprongen. Volgens Roshier is er weinig bewijs dat krantenlezers een directe invloed kennen op hun beeldvorming over criminaliteit.50 Het mediapubliek zou zich wel degelijk bewust zijn van het feit dat hun informatiebronnen bepaalde misdrijven meer op de voorgrond plaatsen dan anderen en dat het criminaliteitsbeeld van de media kan verschillen van de officiële criminaliteitsstatistieken.51 Het publiek heeft besef van het vertekend criminaliteitsbeeld van de media maar de media heeft toch een invloed op de perceptie van de ernst van criminaliteit. Uit een onderzoek werd duidelijk dat door het benadrukken van misdaden in de media, zoals dodingen, andere misdrijven als minder ernstig werden aanzien door het volk.52 Het vertekend criminaliteitsbeeld gaat gepaard met een beperkte toewijding aan de context en de verschillende aspecten van een criminaliteitsfenomeen. Dit heeft als gevolg dat gebeurtenissen moeilijk te plaatsen en te begrijpen zijn. Het mediapubliek wordt wel geïnformeerd maar vergaart minder kennis over het criminaliteitsfenomeen door het gebrek aan achtergrondinformatie.53 De media berichten over gebeurtenissen en meer specifiek criminaliteitsfenomen die als maatschappelijk relevant aanzien worden. Niet alle delictvormen komen aan bod in het criminaliteitsnieuws. Misdaden krijgen disproportioneel meer media-aandacht en dit omwille van het sensationele en spannende karakter van de feiten. De media besteden buitensporige aandacht aan dodingen, de meest sensationele en atypische misdaad. Reiner et al. deden een historische studie over de berichtgeving van criminaliteitsnieuws in twee Britse kranten vanaf de tweede wereldoorlog tot de jaren negentig. In die studie werd vastgesteld dat moord het meest gerapporteerd werd van alle types van criminaliteit, namelijk een derde van al het criminaliteitsnieuws. Andere vormen van geweldsmisdrijven waren het tweede meest voorkomend in de twee kranten.54 Recentere studies bevestigen het patroon van                                                                                                                
48 49

GRABER,D.A., Crime news and the public, New York, Praeger Publishers, 1980, 49. POLLAK, J.M. en KUBRIN, C.E., ‘Crime in the news: how crimes, offenders and victims are potrayed in the media’, Journal of Criminal Justice and Popular Culture, 2007, 14, 61. 50 ROSHIER, B., ‘The selection of crime news by the press’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN,S en YOUNG, J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 51. 51 KATZ, J., ‘What makes crime ‘news’?’ in Crime and the news media, ERICSON, R.V. (ed), Aldershot, Dartmouth, 1995, 59. 52 GEBOTYS, J.V., ROBERTS, J.V. en DASGUPTA, B, “News media use and public perceptions of crime seriousness”, Canadian Journal of Criminology, 1988, 30, 3. 53 SHERIZEN,S., “Social creation of crime news: all the news fitted to print” in Deviance and mass media, WINICK, C. (ed.), Londen, 204. 54 REINER,R., The Rise of Virtual Vigilantism: Crime reporting since World War II, Criminal Justice Matters, 43, 2001, 45. en REINER, R. en LIVINGSTONE, S., en ALLEN, J., ‘No more happy endings? The media and popular concern about

 

17  

      oververtegenwoordiging van gewelds- en interpersoonlijke misdrijven.55 Graber stelde vast dat ondanks het feit dat eigendomsdelicten het meest voorkomen, er in kranten en televisie toch vaker bericht wordt over street crime. Dodingen, slagen en verwondingen en verkrachtingen maken iets minder dan de helft van alle criminaliteit uit die op televisie besproken wordt en iets meer dan de helft van alle criminaliteit die in kranten wordt vermeld.56 Het publiek heeft de keuze uit verschillende soorten media. We leven in een zapcultuur waar het publiek de markt is geworden, wat betekent dat de publieke opinie de levenskansen van een medium bepaalt.57 De commercialisering van het medialandschap heeft ervoor gezorgd dat het nieuws plaats heeft moeten maken voor nieuws verhuld in een verhaal, namelijk infotainment. Criminaliteitsnieuws wordt vaak als infotainment verwerkt omwille van de hoge amusemementswaarde voor de lezers. Sensationele misdaadverslaggeving, emotionele gerechtsverslaggeving van assisenzaken en getuigenissen zorgen voor een grotere oplage van tijdschriften en dagbladen.58 Mensen zijn eerder geïnteresseerd in de omstandigheden van een moord dan de omstandigheden van omkoping tussen ambtenaren. Alles wat met sensatie, vermaak en in ruime zin met human interest te maken heeft, maakt criminaliteit nieuwswaardig.59 Het belichten van de sensationele kant van criminaliteitsnieuws hoeft niet per se problematisch te zijn. Het is pas hinderlijk als de entertainende elementen, gebruikt om de interesse van het publiek te trekken, de kwaliteit van de inhoud zouden aantasten.60 De inhoud van een criminaliteitsnieuwsbericht hangt af van het gebruikte mediakanaal en binnen deze kanalen is er ook nog eens een verschil. Bij kranten is er een onderscheid tussen populaire kranten en kwaliteitskranten. Populaire kranten gaan zich eerder richten op sensationele misdrijven en de nadruk leggen op de emotionele kant van een misdrijf, terwijl kwaliteitskranten meer gericht zijn op complexere en rationelere berichtgeving en deze in een ruime context trachten te plaatsen.61 In populaire kranten komen slachtoffers en getuigen                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          
crime since the second world war’ in Crime, Risk and Insecurity, HOPE,T. En SPARKS, R. (eds), London, Routledge, 2000, 107-125. 55 CHIRICOS, T. en ESCHHOLZ, S. en GERTZ, M., Crime, news and fear of crime, Social Problems , 44, 3, 1997, 342-357. en GREER,C., Sex crime and the media, Cullompton, Devon, 2003. 56 GRABER,D.A., Crime news and the public, New York, Praeger Publishers, 1980, 37. 57 DELTOUR, P., Man bijt hond: over pers, politiek en gerecht, Antwerpen, Icarus, 1996, 54. 58 VOORHOOF, D., Burger, Recht en samenleving: de relatie tussen media en justitie, Brussel, Koning Boudewijnstichting, 1998, 23. 59 ROSHIER, B. “The selection of crime news by the press” in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN, S. en YOUNG, J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 47. 60 DELTOUR, P., Man bijt hond: over pers, politiek en gerecht, Antwerpen, Icarus, 1996, 72. 61 MANSSENS, J. en WALGRAVE, S., Populair en/of kwaliteit? De Vlaamse pers over de zaak-Dutroux, Antwerpen, Universitaire Instelling Antwerpen (UIA), 1998, 8-9.

 

18  

      vaker aan het woord, terwijl in kwaliteitskranten vaker deskundigen worden geïnterviewd.62 Uit deze vaststellingen blijkt dat de informatie sterk kan afhangen van zowel de bronnen van berichtgeving als van de organisatorische context. Berichtgeving over criminaliteit is vaak voorspelbaar. Veel van het criminaliteitsnieuws is routineus en algemeen van aard. Er wordt gesteld dat criminaliteitsnieuws vaak niet meer is dan het aankondigen van een nieuw “serieus” delict. Er worden zo goed als geen diepere inzichten gegeven over criminaliteit zoals achtergronden, gevolgen, enzovoort.63 Wanneer er zich een buitengewoon criminaliteitsfenomeen voordoet, worden er vaak wel diepere inzichten gegeven. Dit was recentelijk zo bij de zaak rond de parachutemoord in België. De zaak werd minutieus opgevolgd door de media van begin tot eind. Ondanks het routineuze karakter van criminaliteitsnieuws, blijft het publiek geïnteresseerd in de berichtgeving. Dit is enerzijds omdat ze graag geloven dat ze via deze weg meer te weten komen over de omvang van criminaliteit in de samenleving en anderzijds omdat criminaliteitsnieuws relevant is voor burgers doordat dit vragen doet rijzen over morele kwesties.64

3.4 Oorzaken van de mediaconstructie van criminaliteit

De directe bron voor de inhoud van het nieuws is de ideologie van de reporter, zowel professioneel als persoonlijk. Er zijn ook een aantal organisatorische en professionele eisen die druk uitoefenen op de productie van het nieuws. Deze bronnen van nieuwsproductie worden gezien als een drieluik: • • • de politieke ideologie van de pers de elementen van nieuwswaardigheid de structurele determinanten van de nieuwsproductie65

                                                                                                               
62

MANSSENS, J. En WALGRAVE, S., Populair en/of kwaliteit? De Vlaamse pers over de zaak-Dutroux, Antwerpen, Universitaire Instelling Antwerpen (UIA), 1998, 15. 63 HALL,S., “The social production of news: mugging in the media” in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN, S. en YOUNG, J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 352. 64 KATZ, J., ‘What makes crime ‘news’?’ in Crime and the news media, ERICSON, R.V.(ed.), Aldershot, Dartmouth, 1995, 58 en 67. 65 REINER, R., Media made criminality: ‘The representation of crime in the mass media’ in The Oxford Handbook of Criminology, REINER, R. and MAGUIRE, M. and MORGAN, R, (eds.), Oxford University Press, Oxford, UK, 2002, 323.

 

19  

      De eerste bron van nieuwsproductie is de politieke ideologie van de pers. De meerderheid van de nieuwsbladen hebben een min of meer duidelijke politieke ideologie. Reporters houden daar bewust of onbewust rekening mee. Traditionele criminaliteitsreporters zien het als hun verantwoordelijkheid om politie en justitie in een zo goed mogelijk daglicht te stellen en de criminelen in een slecht daglicht te stellen. Wat natuurlijk niet wil zeggen dat een reporter niet zou berichten over wanpraktijken van de politie, maar deze wanpraktijken zullen dan eerder in het kader van het “rotte appel principe” worden geplaatst.66 Nieuws is een bijzondere vorm van kennis die geconstrueerd wordt door de media. Deze kennis is echter commercieel georiënteerd en beperkt zich tot “nieuwswaardige” gebeurtenissen. Nieuwswaardigheid werd eerder in dit hoofdstuk al kort besproken. Het is een belangrijke factor bij het bespreken van criminaliteitsnieuws. De nieuwsinhoud wordt in de eerste plaats gegenereerd en gefilterd door de reporter zijn gevoel van nieuwswaardigheid. Dit is de tweede bron van de nieuwsproductie. Hij/zij bepaalt wat een goed verhaal zou zijn dat aantrekkelijk is voor een groot publiek. Wat volgens Van Cuilenburg en Noomen als nieuwswaardig wordt beschouwd, hangt zowel af van het onverwachts karakter als van de sociale betekenis van de gebeurtenis.67 Het is logisch dat overbekende feiten en gebeurtenissen weinig nieuws opleveren en zo dus weinig toevoegen aan het begrip “nieuwswaardigheid”. Dit geldt ook voor de sociale betekenis van een gebeurtenis, vermits deze voor ieder verschillend is en er geen maatstaaf voorhanden is. Men kan zich echter afvragen wat deze maatschappelijke relevantie dan betekent aangezien bij het bekijken van een nieuwsuitzending of het lezen van een nieuwsbericht het maatschappelijk belang niet steeds op de voorgrond treedt. Er kan gesteld worden dat gebeurtenissen het nieuws halen omdat ze, naast de maatschappelijke relevantie, geacht worden een zo groot mogelijk publiek aan te spreken. Nieuws zal geselecteerd worden door middel van diverse nieuwswaardefactoren waarbij wordt geacht dat het door het publiek als relevant zal gepercipieerd worden. Criminaliteit past zeer goed in deze nieuwscriteria omdat het voor het merendeel van de bevolking geen alledaagse gebeurtenis is en omdat er een algemene morele consensus heerst over criminaliteit. Volgens Chibnall zijn de kernelementen voor een nieuwswaardig verhaal: onmiddelijkheid, dramatisering, personalisatie, prikkeling en recentheid.68                                                                                                                
66 67 68

Deze elementen verklaren de

Ibid., 323. VAN CUILENBERG, JJ en NOOMEN, G.W., Communicatiewetenschap, Muideberg, Coutinho, 1984, 26. CHIBNALL.S, Law and Order News, Tavistock, 1977, London, 22-45.

 

20  

      nadruk op gewelddadige seksdelicten, hoge status overtreders en slachtoffers en beroemdheden in de berichtgeving in de media.69 Recent criminaliteitsnieuws met een hoog dramatisch gehalte waar de lezer zich kan mee vereenzelvigen, zorgt ervoor dat een krant veel zal verkopen. Roshier deed een onderzoek naar de factoren die criminaliteit nieuwswaardig maken. Hij stelde vast dat alles wat met sensatie, vermaak en in ruime zin met human interest te maken heeft, criminaliteit nieuwswaardig maakt. Hij identificeerde vier soorten factoren. Een eerste factor is de ernst van het misdrijf: hoe groter de ernst van een misdrijf, hoe groter de kans dat persorganisaties het feit als nieuwswaardig beschouwen. Het eigenaardig karakter van de criminaliteitsfeiten zoals komische, ironische en ongewone gebeurtenissen bepalen ook de nieuwswaardigheid van criminaliteit. Sentimentele en dramatische omstandigheden die gevoelens van sympathie of woede jegens dader en slachtoffer opwekken zijn ook publiekstrekkers. Als laatste factor zorgt ook de betrokkenheid van een bekend persoon bij een crimineel feit voor een grotere nieuwswaarde.70 Deze vier factoren zorgen voor weinig verwondering. Nieuws is een commercieel product met als doel te informeren en te verkopen. De disproportionele media-aandacht voor ernstige delicten gaat gepaard met hogere verkoopsof kijkcijfers, dus is het logisch dat ongewone criminaliteitsvormen vaak aan bod komen in het nieuws. Het nagaan van de nieuwswaarden van criminaliteitsberichtgeving helpt ons begrijpen waarom bepaalde criminaliteitsfenomenen geïdentificeerd en geselecteerd worden als nieuws. Volgens de hierboven geïdentificeerde nieuwswaarden zouden ernstige criminaliteitsdelicten een grotere kans hebben om het nieuws te halen. Dit is ook zo aangezien misdaadverslaggeving een belangrijke publiekstrekker is. Een laatste bron van de nieuwsproductie zijn de structurele determinanten van nieuwsproductie. De politie en het strafrechtsysteem hebben veel controle over de informatie waarop criminaliteitsverslaggevers hun verhalen baseren. Dit zorgt ervoor dat ze in een bepaalde mate kunnen sturen wat er in de media wordt gepubliceerd. Criminaliteitsreporters ontwikkelen een symbiotische relatie met contacten en organisaties, zoals de politie, die ze regelmatig als bronnen gebruiken. Institutionele bronnen, voornamelijk de politie, worden zo de primaire vormgevers van criminaliteitsnieuws omdat het nieuws wordt gefilterd vanuit hun                                                                                                                
69

REINER, R., ‘Media made criminality: The representation of crime in the mass media’ in The Oxford Handbook of Criminology, REINER, R. and MAGUIRE, M. and MORGAN, R, (eds.), Oxford University Press, Oxford, UK, 2002, 324. 70 ROSHIER, B.I., ‘The selection of crime news by the press’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN, S. en YOUNG, J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 46.

 

21  

      perspectief.71 Journalisten kunnen rechtstreeks beroep doen op politieagenten, maar meestal zal men gebruik maken van de persdiensten en woordvoerders van de politie en het gerecht. De gekozen bronnen zijn bepalend voor de invalshoek en de inhoud van de uiteindelijke verslaggeving. De selectie uit het nieuwsaanbod door leden van de persorganisaties is voorafgegaan door een preselectie van de bronnen die een journalist raadpleegt. De voorgestelde feiten hebben reeds een behandeling ondergaan door de gewenste klemtonen te leggen en deze te voorzien van een bepaald interpretatiekader. Er kunnen bepaalde gegevens weggelaten worden en bepaalde feiten en/of aspecten kunnen worden belicht.72 De perswoordvoerders van de politie beperken zich niet alleen tot criminaliteit maar regelen in grote mate ook het beleid van de politie.73 Sherizen stelt dat de criminaliteitsverslaggeving beperkt is tot de politieactiviteiten, zoals de feiten, de arrestatie en aanklachten van het strafrechtssysteem.74 De politie kan zich op die manier profileren als succesvolle crimefighters. Dit kon ik ook afleiden uit het onderzoek van Roshier aangezien het merendeel van het criminaliteitsnieuws over opgeloste zaken ging.75 Officiële bronnen zoals de politie zijn ook gebonden aan wettelijke restricties wat betreft hun mededelingen aan de pers, waardoor informatie vaak gereduceerd wordt tot basisfeiten. Als een gerechtelijk onderzoek nog gaande is mag er niet veel informatie vrijgegeven worden om het geheim van het onderzoek te bewaren. Ter aanvulling zullen journalisten vaak andere bronnen zoals getuigen en deskundigen gebruiken.76 Hieruit kan men besluiten dat de informatie die openbaar wordt gemaakt door persdiensten en perswoordvoerders wordt bewerkt vooraleer een journalist er kennis van krijgt. Nieuwsorganisaties zijn afhankelijk van hun bronnen om criminaliteitsnieuws te kunnen brengen, officiële bronnen zijn hierbij de belangrijkste bronnen. Dit is aanvaardbaar aangezien criminaliteit slechts nieuws kan worden indien er een officiële erkenning is van een strafrechtelijke bron. In de laatste jaren is de productie van criminaliteitsnieuws veranderd door een afname van het gebruik van gespecialiseerde reporters. De commerciële oriëntatie van multimediakanalen die de nieuwsdistributie beheren en de nadruk op sensationele berichtgeving zijn hiervan de                                                                                                                
71

REINER, R., Media made criminality: The representation of crime in the mass media in The Oxford Handbook of Criminology, REINER, R. and MAGUIRE, M. and MORGAN, R, (eds.), Oxford University Press, Oxford, UK, 2002, 325. 72 VERSTRAETE, H., Pers en macht: een dossier over de geschreven pers in België, Leuven, Kritak, 1980, 69-70. 73 CHIBNALL, S., ‘The Production of knowledge by crime reporters’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN,S en YOUNG, J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 78. 74 SHERIZEN, S., ‘Social creation of crime news: all the news fitted to print’ in Deviance and mass media, WINICK, C. (ed.), Londen, Sage Publications, 212-213. 75 ROSHIER, B., ‘The selection of crime news by the press’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN.S. en YOUNG,J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 45. 76 MANSSENS, J en WALGRAVE, S., Populair en/of kwaliteit? De Vlaamse pers over de zaak Dutroux, Antwerpen, Universitaire Instelling Antwerpen (UIA), 1998, 15.

 

22  

      oorzaken. De commerciële oriëntatie van nieuwskanalen heeft ook als gevolg dat er maar een beperkt redactioneel budget is. Veel criminaliteitsnieuws en gerechtsverslaggeving verschijnen niet in de media tenzij er bekende personen bij betrokken zijn. De focus van de media liggen op verhalen met beroemde slachtoffers en/of overtreders.77

3.5 Corruptie in de media
Financiële criminaliteit zoals omkoping en fraude bij overheidsopdrachten is vaak niet sensationeel genoeg om als publiekstrekker te dienen. De publieke opinie ziet financiële criminaliteit niet als een ernstig feit omdat ze er vaak geen last van ondervinden of zich er niet kunnen mee associëren. Financiële criminaliteit is een moeilijke materie en vereist meer duiding omtrent de feiten dan bijvoorbeeld bij moord. Wanneer de wet betreffende overheidsopdrachten78 wordt overtreden en er fraude wordt gepleegd, is er een kenner nodig om dit te identificeren en uit te pluizen. Een gewone burger is niet op de hoogte van de voorwaarden van fraude plegen bij overheidsopdrachten, terwijl dit bij een moord of een diefstal veel duidelijker is. Verslaggeving over witteboordencriminaliteit is belangrijk omdat de media voor een groot deel de perceptie van de bevolking over criminaliteit bepaalt.79 Corruptie is vaak onzichtbaar aangezien het zich vaak afspeelt achter de gesloten muren van instanties en bedrijven, ver weg van sociale controle. Als corruptie niet publiek wordt gemaakt, treedt er dan ook geen maatschappelijke verontwaardigde reactie op. Een grotere gewaarwording van de burger over een criminaliteitsfenomeen brengt vaak met zich mee dat de samenleving een betere aanpak van het probleem eist van politie en justitie. Verslaggeving over een criminaliteitsfenomeen kan als gevolg hebben dat er een betere politiële en justitiële reactie volgt en dit door de publieke reactie van de samenleving op het fenomeen.

                                                                                                               
77

REINER, R., Media made criminality: The representation of crime in the mass media in The Oxford Handbook of Criminology, REINER, R. and MAGUIRE, M. and MORGAN, R, (eds.), Oxford University Press, Oxford, UK, 2002, 325. 78 De wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten, B.S., 22 januari 1994. 79 LEVI, M., ‘The media construction of financial white-collar crimes’, British Journal of Criminology, 2006, Oxford university press, Oxford, 1037.

 

23  

      De focus van de media ligt niet op corruptie en corruptiegerelateerde misdrijven omdat dit nieuws niet sensationeel genoeg is. De burger ligt niet wakker van corruptie. Corruptie en aanverwante misdrijven worden meestal gepleegd door machtige personen. Personen die zich in de machtspositie bevinden om corruptie te plegen, om zich te laten omkopen of doen omkopen of om te frauderen. Een gewone burger of werknemer bevindt zich niet in die positie. Corruptie is een machtsspel dat zich afspeelt in de hogere regionen van bedrijven. Dit schept voor de gewone burger de illusie dat corruptie een “ver van zijn bed-show” is. Lars Bové, journalist bij De Tijd, deed een analyse van de berichtgeving in de Vlaamse pers over corruptie in het jaar 2008.80 Met behulp van de zoekrobot Mediargus onderzocht hij de berichtgeving over corruptie voor het jaar 2008, beperkt tot zes dagbladen. Een vaststelling van hem is dat de media weinig aandacht besteden aan corruptiezaken. Volgens Bové scheppen de corruptiezaken die wel in de pers verschijnen en de manier waarop ze in de pers verschijnen een vertekend beeld.81 Hij vergeleek het aantal krantenartikels met de politionele statistieken en stelde vast dat er veel meer corruptieonderzoeken gestart zijn in 2008 dan dat er berichtgeving over was. Uit de cijfergegevens van de CDBC kan je afleiden dat er 101 nieuwe dossiers zijn gestart in 2008.82 Terwijl er in de pers maar een twintigtal dossiers terug te vinden waren voor corruptie in België. In 2008 verschenen er 1420 artikels waarin corruptie aan bod kwam. Een eerste opmerking die hij hier bij had, was dat het overgrote deel van de corruptieberichtgeving buitenlands was. Ongeveer 90 procent van de berichtgeving ging over buitenlandse corruptiezaken. Dit schept een beeld dat corruptie een fenomeen is dat zich vooral buiten België afspeelt. Slechts een twintigtal binnenlandse feiten van corruptie waren terug te vinden voor 2008. Van die 20 dossiers hadden er dertien betrekking op recente feiten.83 In zijn onderzoek stelde hij ook vast dat de omvang van de corruptiezaken niet evenredig is met de persaandacht. Onregelmatigheden van private corruptie met een grote economische impact krijgen amper aandacht terwijl omkoopschandalen bij overheidsdiensten veel aandacht krijgen. Een corruptiesysteem van een warenhuisketen dat jarenlang duurde, haalde maar één dag het nieuws. Onderzoeken naar corruptiefeiten bij een overheidsdienst krijgen veel meer aandacht dan private corruptie.84 Vooral corruptiezaken met bekende Vlamingen en bekende politici                                                                                                                
80

BOVE, L., ‘Tegen de perceptie in: De Vlaamse dagbladpers en de beeldvorming over corruptie’, De orde van de dag, 2009, 25. 81 Ibid., 25. 82 Ibid., 26. 83 Ibid., 26. 84 Ibid., 26.

 

24  

      krijgen veel media-aandacht. De bekendheidsstatus van die personen zorgt voor een sensationeel aspect van het nieuws. Zoals Roshier al eerder vermeldde zorgt de betrokkenheid van een bekend persoon bij een crimineel feit ook voor een grotere nieuwswaarde.85 De grotere aandacht voor publieke corruptie ten opzichte van private corruptie, alsook de buitensporige media-aandacht bij corruptiezaken met bekende personen en politici voeden de foutieve beeldvorming van corruptie. Bové durft zelf te stellen dat er sprake is van een self fulfilling prophecy86. De verslaggeving over corruptiefeiten in België verschilt enorm van de werkelijkheid. Slechts over een klein deel van corruptiedossiers verschijnen er artikels in de pers. Dit zijn dan meestal speciale corruptiecases met sportpersoonlijkheden, bekende Vlamingen en politici. In het selectieproces van de media wordt geen rekening gehouden met de impact van corruptiezaken op de maatschappij, wat beter wel zou gebeuren om een reëlere beeldvorming te creëren over het fenomeen corruptie in België.87

3.6 Besluit
In dit hoofdstuk is duidelijk geworden dat “media” als een ruim begrip te aanzien valt. De media spelen een grote rol in de maatschappij. Ze zorgen ervoor dat je vanuit je luie zetel op de hoogte blijft van wat er in de wereld gebeurt. Het is een verzamelnaam voor alle mogelijke kanalen langs dewelke het nieuws aangeboden wordt aan de bevolking. Criminaliteit is één van de belangrijkste onderwerpen waarover de media bericht. Over de betekenis en de functie van de media is er veel geschreven. In dit hoofdstuk werd een samenvatting gegeven van de vier belangrijkste functies van de media: informatieverschaffing, opinievorming, kritische ingesteldheid en ontspanning; waarvan informatieverschaffing de belangrijkste functie is. Het is belangrijk dat de bevolking correct

                                                                                                               
85

ROSHIER, B., ‘The selection of crime news by the press’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN, S. en YOUNG , J.(eds.), California, Sage Publications, 1981, 46. 86 Een self fulfilling prophecy, ofte zelf-vervullende voorspelling is, in beginsel, een foute definitie van de situatie die een nieuw gedrag oproept dat het originele foute concept “waar maakt“. De (ten onrechte) aangenomen geldigheid van de zelfvervullende voorspelling veroorzaakt een opeenvolging van fouten. De voorspeller zal de daadwerkelijke opeenvolging van de gebeurtenissen als bewijs aanhalen om aan te tonen dat hij vanaf het begin af aan gelijk had.
87

BOVE, L., ‘Tegen de perceptie in: De Vlaamse dagbladpers en de beeldvorming over corruptie’, De orde van de dag, 2009, 28.

 

25  

      geïnformeerd wordt door de media. Dit houdt in dat de informatie die door de media verstrekt wordt neutraal, onpartijdig, waardevrij en evenwichtig dient te zijn. Tijd, snelheid en vluchtigheid zijn enkele belangrijke kenmerken van de media. Dit komt tot uiting door het vluchtige en vaak oppervlakkige karakter van de nieuwsberichten en dan voornamelijk de online nieuwsberichten. Tijd is een cruciaal element in de media dat ertoe aanzet om uit maatschappelijke gebeurtenissen selecties te maken op basis van hun nieuwswaardigheid. Over de definitie van criminaliteit is er veel discussie. Hoe groot het deel van criminaliteit in de berichtgeving van de media is, hangt af van de gehanteerde definitie van criminaliteit. Bij het gebruik van een brede definitie zal nieuws over criminaliteit een grotere proportie van het totale nieuws innemen dan wanneer criminaliteit puur wordt bekeken als overtredingen op de strafwet. De media berichten over maatschappelijk relevante criminaliteitsfenomen, waardoor niet alle delictvormen aan bod komen in het criminaliteitsnieuws. Misdaden krijgen proportioneel gezien meer media-aandacht en dit omwille van het sensationele en spannende karakter van de feiten. Concreet gezien gaat het leeuwendeel van de aandacht uit naar dodingen, de meest sensationele en atypische misdaad. De commercialisering van het medialandschap heeft ervoor gezorgd dat het nieuws plaats heeft moeten ruimen voor nieuws verhuld in een verhaal, namelijk infotainment. Criminaliteitsnieuws wordt vaak als infotainment verwerkt omwille van de hoge amusemementwaarde voor de lezers en kijkers. Sensationele misdaadverslaggeving en emotionele gerechtsverslaggeving van assisenzaken doen verkopen. Alles wat met sensatie, vermaak en in ruime zin met human interest te maken heeft, maakt criminaliteit nieuwswaardig. Een ander belangrijk kenmerk van criminaliteitsnieuws is dat de berichtgeving over criminaliteit vaak voorspelbaar is. Veel van het criminaliteitsnieuws is routineus en algemeen van aard. Er wordt vrijwel nooit dieper ingegaan op zaken zoals de achtergrond en gevolgen, wat wel gebeurt bij buitengewone criminaliteitsfenomenen zoals recentelijk bij de zaak rond de parachutemoord in België. Er zijn drie belangrijke bronnen van nieuwsproductie, namelijk de politieke ideologie van de pers, de elementen van nieuwswaardigheid en de structurele determinanten van de nieuwsproductie. De eerste bron van de nieuwsproductie is de politieke ideologie van de pers. 26  

 

      De meerderheid van de nieuwsbladen hebben een min of meer duidelijke politieke ideologie. Reporters houden daar (on)bewust rekening mee. Een tweede bron is de nieuwswaardigheid. De nieuwsinhoud wordt in de eerste plaats gegenereerd en gefilterd door de reporter zijn gevoel van nieuwswaardigheid. Het nieuws wordt geselecteerd door middel van diverse nieuwswaardefactoren die door het publiek als relevant worden gepercipieerd. Criminaliteit past zeer goed in deze nieuwscriteria omdat het voor het merendeel van de bevolking geen alledaagse gebeurtenis is en omdat er een algemene morele consensus heerst over criminaliteit. Als laatste bron van nieuwsproductie hebben we de structurele determinanten van nieuwsproductie. Criminaliteitsreporters gebruiken vaak institutionele bronnen, voornamelijk de politie, als bron voor hun nieuwsartikels. De politie en het strafrechtsysteem hebben op die manier controle over de informatie waarop criminaliteitsverslaggevers hun verhalen baseren, aangezien ze zelf bepalen hoeveel en welke informatie naar buiten wordt gebracht, en ze deze ook kunnen manipuleren om zichzelf in een goed daglicht te stellen. Dit zorgt ervoor dat ze in een bepaalde mate kunnen sturen wat er in de media wordt gepubliceerd. Als laatste punt van dit hoofdstuk werd corruptie in de media besproken. De laatste jaren is de productie van criminaliteitsnieuws veranderd door een afname van het gebruik van gespecialiseerde reporters. De commerciële oriëntatie van multimediakanalen die de nieuwsdistributie beheren en hun nadruk op sensationele berichtgeving zijn hiervan de oorzaken. Omkoping en fraude zijn vaak niet sensationeel genoeg om als publiekstrekker te dienen. De publieke opinie ziet financiële criminaliteit niet als een ernstig feit omdat ze er vaak geen last van ondervinden of zich er niet mee kunnen associëren. De doorsnee burger ligt met andere woorden niet wakker van corruptie. Dit is jammer aangezien corruptie ernstige gevolgen kan hebben voor de bevolking, maar die in eerste instantie niet zichtbaar zijn. Toch is berichtgeving over financiële criminaliteit belangrijk omdat de media een belangrijke rol spelen in het bepalen van de perceptie van criminaliteit bij de bevolking. Corruptie speelt zich vaak af binnen de muren van instanties en bedrijven, ver weg van sociale controle. Als corruptie niet publiek wordt gemaakt, kan er ook geen maatschappelijk verontwaardigde reactie optreden. Lars Bové, journalist bij De Tijd, voerde in 2008 een analyse uit van de corruptieberichtgeving in de Vlaamse pers. Hij stelt vast dat de media weinig aandacht besteden aan corruptiezaken en als ze dan in de media verschijnen, ze vaak een vertekend beeld scheppen over corruptie. Een andere belangrijke vaststelling van hem is dat de omvang   27  

      van corruptiezaken niet evenredig is met de persaandacht. Onregelmatigheden betreffende private corruptie met een grote economische impact krijgen amper aandacht terwijl omkoopschandalen bij overheidsdiensten veel meer aandacht krijgen. Corruptie behoort meestal niet tot de categorie sensationeel nieuws. De media gaan slechts berichten over corruptie wanneer de overheid, bekende personen, politici of sportpersoonlijkheden betrokken zijn bij de feiten. Dit is een spijtige zaak aangezien het kan zorgen voor een foutieve beeldvorming over het fenomeen. De impact die corruptiecases hebben op de maatschappij zou het doorslaggevende selectiecriterium moeten zijn om in België tot een correctere corruptieverslaggeving in de media te komen.

 

28  

     

4

Procedure van een corruptieonderzoek

4.1 Inleiding
Aan de hand van de uiteenzetting van Anton Penneman over hoe de CDBC een onderzoek aanpakt88, interviews en gesprekken met rechercheurs van de CDBC89 en mijn stage-ervaring, heb ik mijn invulling gegeven aan de fasen en fenomenen in een onderzoek gedaan door de CDBC. Ieder dossier eist natuurlijk een eigen aanpak. De rechercheurs bezitten de expertise voor het opsporen van corruptie en frauduleuze misdrijven door hun jarenlange ervaring met dergelijke misdrijven. Hieronder de fasenbeschrijving van een typisch dossier.

4.2 Voorafgaande fase

Allereerst wordt er een dossier opgestart. Het ontstaan van een dossier kan op verschillende manieren gebeuren. De CDBC kan via verschillende manieren weet krijgen van een potentieel misdrijf die tot hun onderzoeksdomein behoort. Dit kan via:

-

Een klacht of aangifte door gekende particulieren:

                                                                                                               
88 89

PENNEMAN, A., CDBC: Hoe pakt het CDBC een onderzoek aan?, Brussel, z.d., 1-12. (slides). Interview met H. Pien en L. Vandaele, rechercheurs bij de CDBC, Brussel, 22 juli 2010. (zie bijlagen).

 

29  

      Een persoon die kennis heeft van een bepaald misdrijf kan beslissen om dit aan te geven bij de politie. De aangifte bij de CDBC kan gebeuren via brief, e-mail en door het persoonlijk aanmelden bij de dienst. Een particulier kan ook een klacht of aangifte doen namens een vennootschap. Deze klacht of aangifte wordt dan doorgegeven aan het parket.

-

De ambtelijke aangifte:

De ambtelijke aangifte is bepaald door artikel 29 al. 1 Sv. en verplicht elke ambtenaar om misdaden of wanbedrijven te melden aan de procureur des Konings wanneer hij/zij hiermee in aanraking komt bij de uitoefening van zijn ambt. Deze verplichting wordt niet altijd nageleefd omdat men vaak vreest voor represailles.

-

Een klacht of aangifte van een anonieme persoon:

Een klacht of aangifte van een anonieme persoon kan gebeuren via brief, e-mail of een persoon die zich persoonlijk komt aanmelden maar anoniem wenst te blijven. In dit verband kan men spreken van een informant of een tipgever. Bij de CDBC komt er geregeld een zaak aan het licht via een anonieme persoon. Als de anonieme aangifte of klacht concrete elementen vertoont, gaat de CDBC over tot een onderzoek. Corruptie en fraude melden aan de politie is nog altijd een gevoelige kwestie. Meestal meldt een werknemer dubieuze praktijken die binnen de organisatie waar hij/zij werkt gebeurd zijn. Het bekend maken van dubieuze praktijken kan het imago van de organisatie schaden. Werkgevers hebben liever dat onregelmatigheden intern worden opgelost, om zo ook hun job veilig te stellen. De melder van onregelmatigheden aan de politie wil vaak anoniem blijven om represailles of zelfs ontslag te vermijden.

 

30  

      De mogelijkheid om als tipgever een aangifte te doen werd gecreëerd door de BOMwetgeving.90 Een tipgever is een bron die contact opzoekt met de politie om inlichtingen en informatie te verschaffen maar liever anoniem blijft. Hij heeft geen banden met het criminele milieu, wat het essentiële verschil is met een informant, die wel nauwe banden heeft met het criminele milieu.91 Hij/zij is bij toeval in bezit van bepaalde informatie en zal deze eerder occasioneel aan een politiedienst ter kennis brengen. Wanneer een werknemer onregelmatigheden wil melden binnen de organisatie waarin hij werkt is er meestal sprake van een klokkenluider. Een klokkenluider is een aparte categorie. Hij wordt aanzien als een aparte soort van tipgever. Het is niet per toeval dat een klokkenluider aan informatie komt, maar door zijn positie in de organisatie waar hij werkt. De eerste stap die genomen wordt is de bron die contact zoekt met de politie, waarna er een lokale informantenbeheerder wordt aangesteld. Hij waakt ook over de betrouwbaarheid van geregistreerde informanten door middel van evaluaties, hij is verantwoordelijk voor het afschermen van de identiteit van de informanten en tipgevers, hij houdt de vertrouwelijke informantendossiers bij en waakt over de goede werking van de contactambtenaren. Na de eerste stap stelt de lokale informantenbeheerder twee contactambtenaren aan. Een contactambtenaar is een politieambtenaar die een opleiding genoten heeft om met informanten en tipgevers om te gaan. De twee contactambtenaren ontmoeten de bron op een neutrale plaats, dit zal meestal een café zijn. Het is aangeraden dat de contactambtenaren de plaats vooraf screenen op geschiktheid. Tijdens het gesprek wordt door de contactambtenaren een risicoanalyse gedaan. Ze screenen de bron naar zijn motivatie en proberen de echtheid van de informatie te achterhalen. Na het gesprek wordt een debriefing92 gedaan met de lokale informantenbeheerder en wordt er een verslag opgesteld. De lokale informantenbeheerder licht dan de nationale informantenbeheerder in. De nationale informantenbeheerder staat in voor de uitbouw en het beheer van een nationaal controlesysteem over de informanten.

                                                                                                               
90

Wet van 6 januari 2003 betreffende de bijzondere opsporingsmethoden en enige andere onderzoeksmethoden, B.S., 12 mei 2003. 91 VAN DEN WYNGAERT, C. en VANDROMME, S., Strafrecht, Strafprocesrecht & Internationaal Strafrecht in hoofdlijnen, Deel II, Antwerpen, Maklu, 2006, 995. 92  Een bijeenkomst waarin na het beëindigen van een missie informatie wordt uitgewisseld over het verloop ervan en waarbij verdere instructies worden gegeven (welke informatie openbaar mag gemaakt worden, wat er verder te doen staat, ...).

 

31  

      Als er een strafproces komt wordt een tipgever normaal gezien niet opgevoerd als getuige. De informatie van de tipgever wordt als sturingsmateriaal gebruikt en minder als bewijsmateriaal.93 In zeldzame gevallen gebeurt het ook dat een tipgever evolueert naar een anonieme getuige of een bedreigde getuige maar meestal hoeft een tipgever niet op te treden als getuige. In de periode voor de BOM-wetgeving werd er voor een anonieme melding in het procesverbaal vermeld dat de informatie werd vernomen via een anonieme bron. Er was echter geen garantie op anonimiteit. Het voordeel van de BOM-wetgeving is dat anonimiteit wel kan worden gegarandeerd. Aan de nieuwe procedure zijn echter ook nadelen verbonden. Zo is er tussen de onderzoeker van een bepaald dossier en een tipgever geen contact. De communicatie met de tipgever gebeurt via gespecialiseerde contactpersonen. Contactambtenaren zijn minder op de hoogte van het dossier dan de behandelende rechercheur. Tijdens het contact kan bepaalde belangrijke informatie ontsnappen die tijdens een verhoor vaak naar boven komt.94 Een klacht van een tipgever vereist ook meer proceduremaatregelen dan weleer. Meer proceduremaatregelen zorgen ervoor dat het langer duurt om een zaak af te handelen.

-

Doorstroom van een andere politiedienst:

Via de lokale politie of een FGP kan de procureur des Konings ook kennis krijgen van een misdrijf omtrent corruptie of frauduleuze praktijken. Indien het misdrijf bovenlokale proporties aanneemt, te complex is of er een tekort aan manschappen is, kan de procureur des Konings beslissen om het dossier over te maken aan de CDBC of het dossier in samenwerking met de CDBC en de desbetreffende politiedienst te behandelen. Dit illustreert de functie van de federale politiezorg om in te staan voor gespecialiseerde politiezorg.

                                                                                                               
93

VAN DEN WYNGAERT, C. en VANDROMME, S., Strafrecht, Strafprocesrecht & Internationaal Strafrecht in hoofdlijnen, Deel II, Antwerpen, Maklu, 2006, 995. 94 Interview met H. Pien, rechercheur bij de CDBC, Brussel, 22 juli 2010.

 

32  

     

-

De media:

Via mediakanalen zoals de krant of het journaal kan de CDBC weet krijgen van een potentieel misdrijf. Er wordt dan beslist om het feit al dan niet verder te onderzoeken. Wanneer de informatie concreet genoeg is, eventueel na een bijkomend vooronderzoek, kan een initieel proces-verbaal opgesteld worden. Het parket beslist dan of er een verder onderzoek volgt op de informatie of niet. Het parket kan ook naar aanleiding van een persartikel beslissen dat verder onderzoek nodig is en via een kantschrift aan de CDBC vragen bepaalde onderzoekshandelingen te stellen. De opdrachten die het parket stelt aan de rechercheurs van de CDBC zijn in het begin vaag en zo ruim mogelijk. Dit zorgt ervoor dat de rechercheurs over genoeg vrijheid beschikken om onderzoekshandelingen te stellen.

-

Een klacht of aangifte gericht aan de procureur des Konings:

De klacht of aangifte kan ook rechtstreeks gericht zijn aan het parket en in dit geval kan de aangestelde procureur des Konings via kantschrift aan de rechercheurs van de CDBC vragen om bepaalde onderzoekshandelingen uit te voeren. In sommige gevallen kan een PV van een bijzondere inspectiedienst, overgemaakt aan het parket, aan de basis liggen van een zaak die door de CDBC behandeld wordt. De procureur kan het in sommige gevallen al snel nuttig achten om onmiddellijk een onderzoeksrechter te vorderen. Dan wordt er een gerechtelijk onderzoek opgestart.

-

Afsplitsing van een ander dossier:

Het gebeurt soms dat men via een lopend onderzoek weet krijgt van corruptie of frauduleuze praktijken. Dit kan gebeuren via onderzoekshandelingen (telefoontaps, verhoren, …) die gesteld worden. Er wordt dan een afsplitsing gedaan in samenspraak met de procureur des   33  

      Konings. De procureur des Konings kan beslissen om direct een onderzoeksrechter aan te stellen, ofwel wordt er nog even afgetast en een aantal sleutelfiguren verhoord en noodzakelijke informatie verzameld vooraleer over te gaan naar een gerechtelijk onderzoek. Door de onderzoeksrechter of de procureur des Konings wordt er dan een onderzoeksopdracht gegeven ten aanzien van de CDBC. Deze wordt vaak vaag geformuleerd aangezien er in het begin meestal geen hard feitenmateriaal aanwezig is. Zo hebben de rechercheurs de vrijheid om vanuit hun expertise gezien, de nodige onderzoeksopdrachten te doen.

4.3 Eerste fase: aanstellen van een case-officier en samenstellen van een onderzoeksploeg
Intern wordt er een case-officier aangesteld die verantwoordelijk is voor het dossier. Meestal werken er twee rechercheurs aan een bepaald dossier, zodat er bijvoorbeeld bij een verhoor, één persoon typt en één persoon het verhoor voert. Al naargelang de grootte van de zaak kunnen er nog meer medewerkers aangesteld worden. Het aantal dossiers dat een rechercheur tegelijkertijd behandelt als dossierbeheerder verschilt naargelang de omvang van de dossiers. Dit kan variëren van één tot vijf dossiers, maar meer dan drie dossiers is weinig voorkomend. Soms werkt een onderzoeker gedurende jaren aan één onderzoek en soms duurt dit maar enkele maanden. De manier waarop een dossier wordt aangepakt verschilt naargelang de behandelende rechercheur en magistraat.95 Iedere rechercheur heeft zijn eigen manier van werken. Bepaalde rechercheurs beperken zich tot de essentie en andere gaan dan weer veel uitgebreider en gedetailleerder te werk. Een rechercheur kan ook meewerken in dossiers van collega’s, meestal voor punctuele opdrachten zoals huiszoekingen en verhoren.96

                                                                                                               
95 96

Interview met H. Pien, rechercheur bij de CDBC, Brussel, 22 juli 2010. Interview met L. Vandaele, rechercheur bij de CDBC, Brussel, 22 juli 2010.

 

34  

     

4.4 Tweede fase: opstarten van het dossier
In deze fase wordt de zaak geanalyseerd. Er wordt nagegaan of er mogelijks corrupte praktijken zijn gebeurd en er wordt gekeken van welk mogelijk strafbaar feit er sprake zou kunnen zijn. Wanneer er een samenwerkingsverband is met andere interne of externe diensten wordt er een taakverdeling gedaan. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat de CDBC samen met de douaneinspectie aan een zaak werkt omdat de rechercheurs van de CDBC niet beschikken over de kennis van de douane-inspectie. De dienst neemt dan wel de besluitvorming voor zijn rekening. Bij het starten van een nieuw dossier wordt er bij de CDBC vaak een dossierfiche opgesteld. Dit is een intern document met een summiere samenvatting van de zaak, een inschatting van het aantal rechercheurs die er nodig zullen zijn voor de zaak en hoeveel tijd de zaak ongeveer zal innemen. Het is niet verplicht om deze fiche op te stellen. Een DOS-fiche in het kader van Feedis is wel verplicht op te stellen bij het begin van een nieuw dossier. Deze fiche wordt opgeslaan in de ANG-databank. In een DOS-fiche wordt de evolutie van een zaak weergegeven. Politieagenten kunnen in de databank opzoeken of verdachte personen ook gelinkt zijn aan andere dossiers.

4.5 Derde fase: verzamelen en exploiteren van de beschikbare informatie
In deze fase wordt de nodige informatie verzameld en geëxploiteerd. Het is aangeraden om te vermijden dat de geviseerde betrokkenen weet krijgen van het onderzoek zodat deze niet de kans krijgen om eventueel bezwarend materiaal te doen verdwijnen. Sommige zaken, vooral deze met bekende personen en politici, krijgen veel media-aandacht. Dit geeft de geviseerde personen de kans om bewijsmateriaal te doen verdwijnen. De CDBC communiceert niet met de media om dit te vermijden.

 

35  

      Bij de informatiegaring wordt uitgezocht wie er allemaal betrokken is bij het dossier: welke overheidsinstanties, welke ambtenaren, politici, burgers en bedrijven. Er wordt zoveel mogelijk informatie verzameld om een duidelijker beeld te scheppen van de strafbare situatie. Er wordt eventueel informatie uit soortgelijke dossiers gehaald. Het komt soms voor dat de naam van de betrokken personen van het dossier al voorgekomen is in een eerder dossier en dan wordt bekeken wat hun rol was in dat eerder dossier. Bij het verzamelen van informatie kan beroep gedaan worden op contactpersonen of informanten die een bepaalde expertise bezitten over een onderdeel van het onderzoek. Er kan bijvoorbeeld beroep gedaan worden op een architect om een algemene uiteenzetting te geven over hoe het verloop is van een bouwvergunning van aanvraag tot aanvaarding. Het internet kan ook een handig hulpmiddel zijn om algemene informatie te verzamelen. Er moet wel met enige voorzichtigheid omgegaan worden met de inhoud van internetbronnen. Na het verzamelen van de nodige informatie wordt een exploitatie van de gegevens gedaan. De verzamelde informatie wordt aan elkaar gekoppeld en verwerkt in een proces-verbaal. Na de verwerking van die gegevens kan het onderzoeksdomein vernauwd worden en heeft men een duidelijker beeld van de omvang en het onderwerp van het onderzoek. Hier wordt dan ook duidelijk van welk strafbaar feit er sprake is. Niet alleen de twee vaste rechercheurs zijn bezig met hun zaak, er wordt vaak gepeild naar de mening van andere collega’s omtrent het dossier. Er wordt ook vaak met het afdelingshoofd overlegd over het dossier. Dat is een goede zaak voor de kwaliteit van het onderzoek. Als bijvoorbeeld een collega-rechercheur ervaring heeft met een soortgelijke zaak kan onderling expertise uitgewisseld worden.

4.6 Vierde fase: actiefase

Op basis van de in de voorgaande fases verzamelde informatie wordt samen met de onderzoeksrechter beslist om tot actie over te gaan indien dat nodig geacht wordt. Er kunnen gelijktijdige huiszoekingen gedaan worden op verschillende plaatsen. Deze worden verricht om de tot nu toe verzamelde gegevens te toetsen en om eventueel nog nieuwe   36  

      informatie te verzamelen. Na de huiszoekingen worden de betrokken personen verhoord om hun visie op de zaak te horen. Ter voorbereiding van een gezamenlijke actie wordt een plan ontwikkeld door de aangestelde case-officier en wordt daarna een briefing gehouden met alle rechercheurs die zullen meewerken bij de huiszoeking. Wanneer er een huiszoeking plaatsvindt moet er verplicht een act-fiche worden opgesteld. De top van de politie is zo op de hoogte van waar de verschillende politiediensten mee bezig zijn. De huiszoekingen gebeuren op de verblijfsadressen van de betrokkenen personen en eventueel ook op de bedrijven of organisaties waar de betrokken personen werken. Bij de huiszoekingen wordt gezocht naar de boekhouding, facturen, betalingen, e.d. Er wordt vooral gezocht naar voorbereidende documenten, documenten die de vermogenstoestand van de persoon weergeven, informatie over de vriendenkring en eventuele links tussen de betrokken personen. Er wordt dus concreet gezocht naar bewijs over beloofde of verkregen vermogensvoordelen of bewijs van een gemanipuleerde besluitvorming. De huiszoeking gebeurt zo discreet mogelijk en men probeert de betrokken personen zo min mogelijk te belemmeren. Als er zaken in beslag genomen worden, worden deze zorgvuldig geselecteerd. Vooral als er een huiszoeking gedaan wordt in een werkruimte probeert men zo min mogelijk de goede werking van het bedrijf of de organisatie te beïnvloeden. Er zijn een aantal moeilijkheden bij de bewijsgaring in corruptiezaken. De voordelen die worden gegeven in corruptie- en omkopingszaken kunnen zeer verscheiden zijn, wat tot gevolg heeft dat er vaak breed moet gezocht worden naar aanwijzingen tijdens huiszoekingen. Bij een huiszoeking zit je meestal met een tijdsgebrek. In corruptiezaken worden vooral boekhoudkundige documenten in beslag genomen. Er moet tijdens de huiszoeking een keuze worden gemaakt of bepaalde stukken al dan niet in beslag worden genomen, rekening houdend met de goede werking van het bedrijf of de persoon. In corruptiezaken zijn er vaak weinig materiële zaken voorhanden. Het is moeilijk om bewijs op papier te vinden. Bij omkoping wordt een geldelijke vergoeding gegeven in ruil voor een frauduleuze handeling. Hiervan is meestal geen bewijs te vinden, en zelden op papier. De geldsom wordt meestal manueel overgeleverd omdat speurders de transactie kunnen traceren aan de hand van een overschrijving.97                                                                                                                
97

Interview met H. Pien, rechercheur bij de CDBC, Brussel, 22 juli 2010.

 

37  

      Een corruptieonderzoek is niet te vergelijken met een moordonderzoek. Als er een geldsom is overgedragen om een onrechtmatige handeling uit te voeren moeten de speurders hiervan bewijzen terugvinden via de correspondentie tussen omkoper en omgekochte. Mails moeten worden onderzocht, er wordt een desktop-onderzoek gedaan, boekhoudkundige papieren worden doorgenomen en telefoongesprekken worden eventueel afgeluisterd. Volgens L. Vandaele, rechercheur bij de CDBC, is het grootste probleem bij omkopingsdossiers het feit dat omkoping niet noodzakelijk bestaat uit een actie en een onmiddellijke reactie. Als de omkoper en de omgekochte een relatie van samenwerking hebben opgebouwd, gebeurt het dat een dienst pas later wordt opgevolgd door een wederdienst. Dit maakt het moeilijk om omkoping te bewijzen in dergelijke gevallen als er geen bekentenissen zijn. Na de huiszoekingen en de eventuele strafrechtelijke beslagen worden er verhoren afgenomen van de betrokkenen. Er wordt gepolst naar de houding van de betrokkene omtrent het dossier en men vraagt de persoon of hij/zij iets te melden heeft van onregelmatigheden, misdrijven, verkregen voordelen, enz. De persoon krijgt de kans om zijn visie over de feiten weer te geven. Normaal gezien wordt er nog niet ingegaan op de gevonden informatie die in beslag genomen is maar als er sprake is van een echt hard bewijs kan deze tijdens het verhoor na de huiszoeking al voorgelegd worden. Bij de huiszoeking die ik heb mogen meemaken, heeft de betrokken persoon tijdens het verhoor een bewijs voorgelegd gekregen en heeft hij uiteindelijk toegegeven dat hij zich heeft laten omkopen. Verhoren zijn belangrijke onderzoeksdaden, zeker in corruptiedossiers. In corruptiedossiers is het moeilijk om bewijslast te vinden. Via verhoren kunnen verdachte personen door de mand vallen en bekennen dat ze corruptieve feiten hebben gepleegd, wat de nood aan bewijslast doet wegvallen. Na de actiefase kan een arrestatie volgen. De arrestatie wordt opgevolgd door een voorleiding bij de onderzoeksrechter, die dan beslist of de betrokkene mag beschikken of aangehouden dient te worden.

 

38  

     

4.7 Vijfde fase: analyseren van de verkregen informatie van de actiefase
De in beslag genomen stukken worden bestudeerd in deze fase. Dit kan een behoorlijk tijdrovende fase zijn. Voor deze fase is het belangrijk dat de onderzoeker over voldoende expertise beschikt om de inbeslagnemingen te bestuderen. Op de CDBC werken een aantal rechercheurs met een boekhoudkundige opleiding. Er kan eventueel ook een beroep gedaan worden op deskundigen om de boekhouding van de betrokkenen (rechts)personen door te lichten. Aan de hand van de stukken probeert men het administratief verloop te schetsen van het betreffende misdrijf. De financiële geldstromen worden gereconstrueerd en men tracht de vermogenstoestand van de sleutelfiguren te schetsen en hun mogelijke tussenkomst bij het misdrijf. Na de bestudering van de inbeslagnames worden meestal bijkomende opdrachten gevraagd aan de bevoegde magistraat. Dit kan bijvoorbeeld gaan om het verhoren van randfiguren, het opvragen van rekeningoverzichten, enzovoort. Er kan indien nodig ook een rogatoire commissie opgesteld worden om

onderzoeksopdrachten in het buitenland uit te voeren. Dit gebeurd meestal in de fiscaalproblematische landen zoals Zwitserland, Oostenrijk en Luxemburg. Tijdens het hele onderzoek is het belangrijk om het dossier zo overzichtelijk en beknopt mogelijk te houden. Dit maakt het voor alle betrokken partijen een aangenaam en kwaliteitsvol dossier. Er is sprake van een beperking in tijd doordat er rekening moet gehouden worden met de verjaringstermijn en dan is het in sommige gevallen beter om niet ieder detail uit te spitten maar om prioriteiten te stellen in het onderzoek.

 

39  

     

4.8 Zesde fase: het grondig verhoor
Nadat alle nodige informatie verzameld, geanalyseerd en geëvalueerd is, is het tijd om de betrokken personen te confronteren met de bevindingen van het onderzoek. Deze verhoren worden goed voorbereid zodat ze vlot verlopen en er wordt eventueel ook een strategie bepaald die gebruikt kan worden tijdens het verhoor. Een verhoor begint meestal algemeen zodat de betrokkene de kans krijgt om zijn verhaal te doen en zijn rol binnen de zaak te verduidelijken. Op het eind van het verhoor wordt de betrokkene geconfronteerd met bewijs en eventuele tegenstrijdigheden die gevonden zijn tijdens het onderzoek. De betrokkene geeft hierop zijn repliek. Een verdachtenverhoor vindt meestal plaats op het bureel van de CDBC of bij een FGP dicht bij de woonplaats van de verdachte. Een verdachte wordt niet verhoord bij hem/haar thuis omdat dit de kwaliteit van het verhoor kan beïnvloeden.

4.9 Zevende fase: afwerken van het dossier
Nadat het strafbaar feit bewezen is of na de exploitatie van alle mogelijke onderzoekspistes wordt meestal een synthese-PV gemaakt met de constitutieve elementen van mogelijke misdrijven. De neerleggingen en teruggaven van de bewijsstukken worden na selectie en met overleg van de onderzoeksmagistraat gedaan. Het onderzoek is dan afgerond wat betreft het deel van de rechercheurs van de CDBC. Heel soms komt het voor dat een rechercheur tijdens een rechtszaak moet getuigen. Financiële dossiers komen moeilijk voor de rechtbank. Dossiers blijven vaak lang stil liggen op het niveau van de politie, het parket of bij de onderzoeksrechter. Bij de CDBC hebben ze tientallen voorbeelden van dossiers die perfect afgewerkt zijn, met bewijzen, maar waarbij het

 

40  

      niet tot een veroordeling is gekomen.98 Een reden hiervoor kan zijn dat de strafbare handeling al verjaard is. Het is een spijtige zaak dat de rechercheurs geen feedback krijgen over de gedane uitspraak omtrent een dossier. Dit zou nuttig zijn zodat men bijvoorbeeld weet welk stuk uit een procesverbaal een grote overtuigingswaarde had bij de eindbeslissing van een zaak. Feedback over een dossier zou de kwaliteit van het onderzoek kunnen verbeteren.

4.10 De media in een corruptieonderzoek: communicatie en invloed
In principe communiceren onderzoekers niet met de pers over een lopend of afgesloten dossier. Als de media de CDBC contacteren, en dat gebeurt vaak, verwijst de dienst ze door naar de persverantwoordelijke van de federale politie of van het parket. Het is vanuit de dienst voorgeschreven om niet met de media te communiceren. Dit is om de goede werking van het onderzoek niet te hinderen. Het geheim van het onderzoek dient bewaard te blijven. Van alle onderzoeken die gestart worden, wordt door de behandelende rechercheur een actfiche opgemaakt. Dit is een beknopte samenvatting van de zaak. De federale politie is dan op de hoogte van alle lopende dossiers. De persverantwoordelijke van de federale politie kan de pers inlichten over zaken via deze fiches.99 Het grote probleem met de media is dat een lopend onderzoek wordt weergegeven in de kranten of in het journaal en dat terwijl er geheim van onderzoek is. Het feit dat een zaak wordt tentoongesteld in de media kan voor problemen zorgen voor de goede werking van een onderzoek. De geviseerde personen worden zo in de media al veroordeeld bij vermoedens van corruptieve praktijken. Vooral bij bekende personen of politici zijn de media er snel bij om te spreken van corruptie.100 Media-aandacht voor een onderzoek zorgt er ook voor dat de verdachte personen snel op de hoogte zijn van een lopend onderzoek tegen hen. Het normaal verloop van een onderzoek begint met het verzamelen en exploiteren van informatie omtrent de zaak zoals hierboven                                                                                                                
98 99

Interview met H. Pien, rechercheur bij de CDBC, Brussel, 22 juli 2010. Ibid. 100 Ibid.

 

41  

      beschreven. In het begin van een onderzoek zijn de geviseerde personen niet op de hoogte dat er een onderzoek tegen hen loopt. Als er genoeg informatie en aanwijzingen voorhanden zijn, kan er overgegaan worden tot huiszoekingen en verhoren. Wanneer een verdachte persoon via de media verneemt dat er een onderzoek tegen hem/haar loopt, geeft dit die persoon de kans om bewijsmateriaal te laten verdwijnen. Dit belemmert de goede werking van het onderzoek. Dit is de voornaamste reden waarom de CDBC niet communiceert met de media.

4.11 Besluit
Het is moeilijk om bewijsmateriaal te vinden in een corruptiedossier. Er zijn meestal geen papieren documenten terug te vinden over de frauduleuze praktijken. Bij actieve en passieve omkoping is het voor geen enkele partij interessant om de omkoping te bekennen omdat beide partijen kunnen worden vervolgd. Omkoping op heterdaad betrappen is ook moeilijk. Na dit hoofdstuk is duidelijk geworden dat corruptieonderzoek gevoelige en complexe materie behandelt. Een corruptieonderzoek uitvoeren vereist dan ook een bepaalde expertise van de onderzoekers. De rechercheurs van de CDBC beschikken over de nodige expertise door hun jarenlange ervaring met corruptie en aanverwante misdrijven. Een dossier kan op verschillende manieren worden opgestart. Rekening houdend met de gevoelige materie bij corruptiezaken, komt het vaak voor dat een klacht of aangifte door een anonieme persoon wordt gedaan. Deze klacht of aangifte wordt dan volgens de procedure van de tipgever behandeld. Bij een typisch dossier werken er twee rechercheurs aan een zaak. Corruptieonderzoeken zijn meestal gerechtelijke onderzoeken. Nadat alle informatie over de betrokkenen is verzameld, wordt er snel overgegaan tot huiszoekingen. Rechercheurs van de CDBC communiceren niet met de pers over dossiers en dit om het geheim van het onderzoek te bewaren. Een andere reden waarom de CDBC niet met de media communiceert is om de verdachte niet op de hoogte te stellen van het lopend onderzoek. De verdachte krijgt dan niet de kans om bewijsmateriaal te doen verdwijnen.

 

42  

     

5

Analyse van de diverse corruptiecases tussen 2000 en 2005

5.1 Inleiding
Ik heb ervoor gekozen om corruptiecases te selecteren die behandeld werden door de CDBC omdat ik daar mijn stage heb gedaan en omdat de dienst zo vriendelijk was om mij toegang te verlenen tot de politiedossiers. Ik ben mijn zoektocht begonnen door de zoektermen “corruptie” en “CDBC” in te geven in de databank van Mediargus. Dit leverde twaalf dossiers op. Mijn oorspronkelijke case-selectie kon ik niet behouden omdat er over bepaalde cases te weinig berichtgeving was terug te vinden in de kwaliteitskranten. Uiteindelijk heb ik vijf dossiers geselecteerd op basis van de beschikbaarheid bij de CDBC, de hoeveelheid berichtgeving in de pers en de diversiteit van de verschillende zaken. Van deze vijf geselecteerde dossiers werd een grondige dossieranalyse gemaakt, waarin ik het verloop van de dossiers beschreven heb aan de hand van de fasen van een corruptieonderzoek uit hoofdstuk vier. Corruptiedossiers zijn complex en omvangrijk, waardoor deze fase tijdrovend bleek te zijn. Een aantal processen-verbaal van de JCD-zaak en de zaak omtrent PDW zijn Franstalig. Ik verwijs niet naar afzonderlijke processen-verbaal omdat dit niet nodig was om een degelijke analyse te doen. Er wordt verwezen naar het volledige dossier. Na de dossieranalyse volgde de vonnisanalyse. Van de vijf dossiers heb ik twee vonnissen kunnen bemachtigen. Bij de zaak van de voetbalomkoping was het vonnis onvindbaar en bij de andere cases was er geen vonnis uitgesproken. Ook de persanalyse nam veel tijd in beslag. Via de databank Mediargus vond ik de artikels bij de verschillende cases. De Visa-affaire en de JCD-zaak waren het populairst in de pers. Veel artikels waren gelijklopend van inhoud, vandaar dat ik maar verwijs naar een beperkt aantal artikels. Na al de analyses zat ik nog met vragen. In een laatste stap heb ik interviews afgenomen van de rechercheurs bij de CDBC die de vijf dossiers hebben behandeld. In de JCD-case was L. 43  

 

      Vandaele de case-officier. In de zaken omtrent de voetbalomkoping, de Visa-affaire, PDW en NL was H. Pien de case-officier. In de analyses vermeld ik alleen de initialen van de verdachten of verdachte organisaties omwille van de gevoelige aard van de informatie.

5.2 JCD-zaak
5.2.1 Dossieranalyse

Het dossier met dossiernummer 2003/0018 in verband met vermoedelijke actieve en passieve omkoping werd opgesteld door L. Vandaele, rechercheur bij de CDBC.101 De zaak werd behandeld door onderzoeksrechter Verhaeghe in Antwerpen. Het aanvankelijk proces-verbaal werd opgesteld op 18 februari 2003 en het laatste procesverbaal werd opgesteld op 11 maart 2004. Het onderzoek nam een jaar en een maand in beslag. Het aanvankelijk proces-verbaal met als onderwerp “inlichtingen met betrekking tot mogelijke onregelmatigheden in hoofde van ambtenaren van de stad Antwerpen” werd opgesteld door L. Vandaele, officier van de gerechtelijke politie, hulpofficier van de Procureur des Konings. In de eerste fase van een corruptieonderzoek wordt een case-officier aangesteld, in deze zaak was dit L. Vandaele. In de voorafgaande fase werd de zaak aan het licht gebracht door een inspectiedienst. Op 17 februari 2003 werden bepaalde feiten aan het licht gebracht bij de CDBC door de Algemene Inspectie van de federale politie en de dienst Individuele Onderzoeken. In de tweede fase wordt nagegaan of er mogelijks corrupte praktijken zijn gesteld. Er waren onduidelijkheden over inkomsten van de stad Antwerpen omtrent het plaatsen van publiciteitspanelen door de firma JCD. De stad Antwerpen zou voor het monopolie dat aan JCD werd verleend geen vergoeding krijgen. De stad Luik zou voor gelijkwaardige inkomsten ongeveer één miljard Belgische frank ontvangen. Er werd ook gespeculeerd dat bepaalde                                                                                                                
101

Dossier 2003/0018, Brussel, 02/2003-03-2004 (politiedossier).

 

44  

      functionarissen van de stad Antwerpen op kosten van voornoemde firma reizen zouden maken naar Oostenrijk. Er kan hier sprake zijn van omkoping. In de derde fase wordt bijkomende informatie verzameld en geëxploiteerd. Hierdoor is aan het licht gekomen dat er een dossier gekend was bij de dienst enquêtes van het voormalig bestuur van het Hoog Comité van Toezicht in verband met JCD en politieke mandatarissen van de stad Antwerpen. Dit dateert van 1992 en heeft geen navolging gekregen. Een Antwerpse politicus deed in 1996 melding bij het bestuur van het Hoog Comité van Toezicht (HCT) over mogelijke onregelmatigheden bij het afsluiten van een contract tussen JCD en het stadsbestuur betreffende het ter beschikking stellen en onderhouden van stadsplanborden en wachthuisjes. De gevolgen van deze klacht zijn voor de dienst onbekend. Met al de informatie die al voorhanden was, werd beslist om over te gaan tot de actiefase en was het aangewezen om bij de stadsdiensten van de stad Antwerpen over te gaan tot inbeslagname van alle stukken die nuttig waren voor verder onderzoek. In opdracht van de procureur des Konings van Antwerpen werd LB, toenmalig schepen van financiën en middenstand Antwerpen, verhoord. In het verhoor bevestigde LB het bestaan van twee Visakaarten: één van de politiebegroting en één van de stadsbegroting van FN en nog twee andere stadsambtenaren. In een navolgend proces-verbaal werd BM, bestuurder van de NV CH ondervraagd. Ze was vroeger werkzaam bij reclamebureau CA. Het is een verklaring over de procedure die werd gestart bij de Raad van State naar aanleiding van een klacht vanwege het reclamebureau over onduidelijkheden in een offerte van JCD met betrekking tot de installatieplanning van wachthuisjes. JCD zou de plaatsingstermijn hebben ingekort. Volgens reclamebureau CA was de ingediende offerte gewijzigd in plaats van toegelicht. Er was ook een vermoeden dat een andere offerte in verband met het leveren en plaatsen van stadsplanborden achteraf zou zijn aangepast. Er werd ook vernomen dat de culturele informatieborden in Antwerpen grijs zouden geschilderd worden op de kosten van JCD. Het gaat hier om drie feiten die nader onderzocht moesten worden, namelijk het aanpassen van twee offertes en het grijs schilderen van culturele informatieborden op kosten van JCD. Deze redenen waren gewichtig genoeg om op 5 maart 2003 over te gaan tot een huiszoeking bij de vestigingen van JCD in België. Er werden een aantal goederen in beslag genomen   45  

      waarvan een inventaris werd opgemaakt. De collega’s van de Federal Computer Crime Unit (FCCU) maakten een afzonderlijk proces-verbaal over de huiszoeking en de in beslag genomen computers of schijven. PVT, voormalig verantwoordelijke voor het straatmeubilair bij JCD, werd ondervraagd over de zaak op 5 maart 2003. PVT werkte bij JCD van 1987 tot 1990 en in 1992 terug met een contract op zelfstandige basis. Hij ontkende voordelen te hebben ontvangen of bevoordeeld te zijn geweest door FN. PVT verklaarde dat de firma en de stad Antwerpen hadden afgesproken om informatieborden in Antwerpen grijs te schilderen en in ruil mocht JCD foster-borden met een rotatiesysteem plaatsen in de stad. FN en PVT kenden elkaar via een volleybalploeg. FN was voorzitter van de ploeg en PVT was een sponsor. Er was dus wel degelijk een band tussen de stadsambtenaar en de voormalig verantwoordelijk van het straatmeubilair bij JCD. Er werd ook een huiszoeking gedaan op het bureel van AC, namelijk de dienst techniek, aankoop en logistiek. Hijzelf zat in het buitenland dus was z’n collega, RB, de aanwezige. Op 11 maart 2003 werd FN verhoord. Hij is sinds 1990 stadssecretaris bij Antwerpen. Hij en PVT zijn al een twintigtal jaar bevriend. De stad Antwerpen heeft in het verleden vier overeenkomsten afgesloten met JCD: 1. In 1991 werd er een contract afgesloten voor het plaatsen van wachthuisjes en stadsplanborden aan 5000 BEF per wachthuisje of stadsplanbord, te betalen aan de Stad Antwerpen. Dit contract gelde voor bepaalde districten van Antwerpen. 2. Eind 1992 werd er een contract afgesloten voor levering van 60 culturele informatiezuilen en werden er 140 borden besteld voor affichage. Antwerpen was in 1993 culturele hoofdstad van Europa. Het contract werd afgesloten naar aanleiding van dit evenement. 3. In 1997 werd een contract afgesloten voor het plaatsen van wachthuisjes van het openbaar vervoer in bepaalde districten. Nochtans lag de vergoeding van reclamebureau CA (concurrent van JCD) hoger, namelijk 6 miljoen BEF per jaar. De vergoeding van JCD lag op 4,9 miljoen BEF per jaar. Volgens FN zouden andere criteria zoals uniformiteit en esthetisch uitzicht de beslissing hebben bepaald. 4. In 1999 besliste het College van de burgemeester over de levering en plaatsing van stadsborden aan 50000 BEF per bord. De stadsborden en halte-infrastructuur zou JCD   46  

      in het grijs schilderen in ruil voor het plaatsen van 200 mobiele foster-borden. Dit lijkt geen goeie deal aangezien op die foster-borden drie adverteerders kunnen adverteren. Dit zou voor ongeveer 7 miljoen reclame-inkomsten zorgen voor JCD waarvan de stad Antwerpen niks zou ontvangen.

In de vijfde fase worden de in beslag genomen stukken bestudeerd die werden verkregen tijdens de actiefase. De stukken die in beslag werden genomen tijdens de huiszoeking bij de Belgische vestigingen van JCD werden nader onderzocht. De in beslag genomen stukken vertoonden geen rechtstreekse aanwijzingen van mogelijke onregelmatigheden in de relatie van de stad Antwerpen en JCD. Bepaalde facturen in verband met buitenlandse reizen gefactureerd door BVBA HMC en facturen in verband met luxe-uurwerken als relatiegeschenken dienden nader onderzocht te worden. De gegevens van de Bank Card Company met betrekking tot reizen van FN en AC werden getoetst aan de gegevens van reisbureau HMC. Ze waren geen klanten. Na de bestudering van de in beslag genomen stukken werd beslist om bijkomende opdrachten uit te voeren. Op 13 maart 2003 werd de bestuursdirecteur van de bedrijfseenheid Techniek, Aankoop en Logistiek van de stad Antwerpen, verhoord. Het ging om informatie in verband met zijn financiële toestand en zijn betrokkenheid in de overeenkomsten met JCD. Hier viel niets noemenswaardig over te vermelden. De GSM-nummers van PVT, FN en AC werden afgeluisterd van 4 maart 2003 tot 21 maart 2003. Tijdens hun telefoongesprekken werd er niks relevant tot deze zaak vermeld. In de navolgende processen-verbaal werden een aantal deskundigen verhoord die uitleg verschaften over relatiegeschenken; het toepassen van de wet op overheidsopdrachten voor de stad Antwerpen; de technische opmerkingen bij het ontwerp van de overeenkomst tussen de stad Antwerpen en JCD en de facturatie tussen de firma JCD en PVT als zaakvoerder van een bedrijf die diensten levert aan bedrijven en ondernemingen op vlak van administratie, boekhouding, informatica, enzovoort. In een proces-verbaal gedateerd van 16 juni 2006 werden inlichtingen gegeven met betrekking tot geschenken van JCD aan ambtenaren en politici van de stad Antwerpen. JCD   47  

      deelde relatiegeschenken uit rond de Nieuwjaarsperiode aan ambtenaren en politici over heel Vlaanderen. JCD organiseerde ook VIP-arrangementen voor de klanten bij evenementen zoals concerten en hij reserveerde geregeld business seats bij de loge van Anderlecht voor de klanten. Naar aanleiding van aangetroffen documenten bij de huiszoeking van PVT werd bepaalde informatie verder onderzocht. Op de laptop van PVT werden facturen gevonden van verschillende reisbureaus. Bij de omschrijving van de geleverde prestaties werd niet gerefereerd naar reizen. Er werd bij de verschillende reisbureaus geïnformeerd naar de functie van de facturen. Het zou gaan om een skireis van PVT en zijn gezin. Dit zou gebeurd zijn in het kader van een prospectie van nieuwe bestemmingen voor Belgen. De eigenaars van de verschillende reisbureaus hadden geen degelijke verklaring voor de facturaties. In de zesde fase werden alle hoofdverdachten nog eens verhoord om hen te confronteren met de bevindingen van alle bijkomende verhoren en de analyses, maar dit leverde geen resultaten op. Het navolgend proces-verbaal van 12 november 2003 bevatte een advies van de Auditeur van de Raad van State naar aanleiding van een klacht van de NV CA met betrekking tot de gunning van de overheidsopdracht voor het plaatsen van wachthuisjes voor het openbaar vervoer door de stad Antwerpen in 1997. Er was een schending van de gelijkheid der inschrijvers volgens de Auditeur doordat de tussenkomende partij JCD hun offerte hadden gewijzigd na de uiterste datum van het indienen van offertes. De eerste Auditeur besloot hiermee dat de beslissing van het College van Burgemeester en Schepenen van Antwerpen van 30 november 1997, in verband met het leveren en plaatsen van wachthuisjes voor het openbaar vervoer van JCD, diende vernietigd te worden. In de zevende en laatste fase werd het dossier afgewerkt. Alle mogelijke onderzoekspistes werden onderzocht maar van heel concrete bewijzen was er geen sprake.

 

48  

     

5.2.2 Vonnisanalyse

Er was geen vonnis. De zaak werd buitenvervolging gesteld door de raadkamer. Dit is een beslissing die werd genomen door de raadkamer nadat het gerechtelijk onderzoek werd afgesloten. De raadkamer oordeelde dat er geen redenen bestonden om de inverdenkinggestelden te verwijzen naar de correctionele rechtbank. Er waren geen of onvoldoende bezwaren in het dossier om tot verwijzing over te gaan.

5.2.3 Persanalyse

De Morgen begon zijn berichtgeving over de feiten met een artikel op 26 februari 2003. Aangezien het aanvankelijk proces-verbaal van het onderzoek op 18 februari 2003 werd opgesteld, was de pers er snel bij om over de zaak te berichten. Het Antwerps parket had een gerechtelijk onderzoek gestart tegen JCD, leverancier van straatmeubilair bestemd voor reclame. In de Antwerpse gemeenteraad van 25 februari 2003 werd de herziening van contracten met JCD in vraag gesteld. Dit gebeurde naar aanleiding van een addendum bij een oud contract tussen de stad en de firma. Dit addendum betrof het voorstel van JCD om op eigen kosten alle wachthuisjes en borden voor stadsplannen en informatiezuilen grijs te herschilderen. Dit voorstel werd op 12 februari 2003 goedgekeurd. JCD zou in ruil voor het herschilderen, 200 reclameborden mogen vervangen door Foster-borden met plaats voor drie adverteerders. Dit zou voor de firma zeven miljoen extra reclame-inkomsten bieden terwijl de stad Antwerpen er niks aan zou verdienen.102 Op de gemeenteraad vroegen verschillende leden zich af waarom de stad niet kon meedelen in de reclame-inkomsten. Er kan sprake zijn van luiheid, onwetendheid of misschien wel omkoping. De schepenen van Personeels- en Juridische Zaken noemde de vier lopende contracten met JCD geen hoogtepunten in onderhandelingskunst. De onderhandelingen gebeurden grotendeels door FN, voormalig stadssecretaris. FN nam kort na de bewuste gemeenteraad van 25 februari 2003 ontslag als ambtenaar.103                                                                                                                
102 103

NABER, C en TIMMERMAN, G., Fraude bedreigt Antwerps stadsbestuur, De Morgen, 26 februari 2003, p.1. Ibid., p.1.

 

49  

     

Het bestaan van een gerechtelijk onderzoek had JCD vernomen via de krant. Volgens JCD hadden ze niks te verbergen.104 Omdat de media zo vroeg op de hoogte was van het onderzoek, kwamen de verdachte personen snel te weten dat er een onderzoek tegen hen liep. Dit kan de goede werking van het onderzoek belemmerd hebben. Werknemers en werkgevers van JCD en andere verdachte personen kregen hierbij de kans om bewijsmateriaal te doen verdwijnen. Het Antwerps college was boos op de SP.A-voorzitter die het probleem van de JCDcontracten aan het licht bracht. De voorzitter was op de hoogte dat het college niet gelukkig was over de contracten met JCD. Hij bracht de zaak zonder veel overleg in de openbaarheid. Volgens de Groenen was dit een shownummertje om het huidige college in een slecht daglicht te stellen. Dit was zeer onverantwoord van hem.105 De persverantwoordelijke van het parket van Antwerpen gaf tijdens het gerechtelijk onderzoek niet veel informatie over de zaak vrij. Dit was om het geheim en het goede verloop van het onderzoek te bewaren. De pers is meestal goed op de hoogte over het verloop van een onderzoek. Via verschillende bronnen (zoals werknemers van de geviseerde organisatie) geraken ze toch aan de nodige informatie die ze niet verkrijgen via het parket. De juistheid van deze informatie kan ernstig in twijfel getrokken worden maar in dit geval leek de informatie van de pers overeen te stemmen met het politiedossier. De Raad van State heeft de vergunning voor het leveren en plaatsen van wachthuisjes in Antwerpen aan JCD vernietigd. Dit arrest zorgde er echter niet voor dat het contract van de stad met JCD automatisch werd verbroken. Het stadsbestuur moest nagaan of het voor de stad gunstig was om het contract te verbreken. De juridische gevolgen van het arrest waren moeilijk in te schatten. Als de stad het contract met JCD niet verbrak, kon de concurrent, NV CA, naar de rechtbank stappen. Als de stad het contract met JCD verbrak, kon JCD een schadevergoeding eisen. De toenmalige burgemeester liet de situatie eerst goed inschatten vooraleer er een beslissing werd genomen.106

                                                                                                               
104 105

NABER, C., JCD: ‘Wij hebben niks te verbergen’, De Morgen, 27 februari 2003, p.4. GOOSSENS, R., Antwerpen probeert nog te breken met JCD, , De Morgen, 27 februari 2003, p.4. 106 COLLIER, S., Gunning Antwerpse wachthuisjes niet correct verlopen, De Morgen, 31 januari 2004, p. 12.

 

50  

      Op 10 juni 2005 besloot het Antwerps stadsbestuur om een contract met JCD te verbreken en op zoek te gaan naar een nieuwe leverancier van wachthuisjes. De stad hoopte dat de opbrengst van een nieuw contract groter zou zijn dan een eventuele schadevergoeding van JCD.107 CH, een firma die wachthuisjes voor het openbaar vervoer levert, bood 1,1 miljoen euro per jaar voor reclame op bus- en tramhokjes in vier Antwerpse districten. Dit is bijna negen maal meer dan de 121470 euro die JCD per jaar gaf aan de stad Antwerpen. JCD bood 738000 euro maar moest het onderspit delven voor het beter aanbod van CH. Het nieuwe contract zou gelden voor 20 jaar.108

5.2.4 Interviewanalyse

De CDBC communiceert niet met de media over hun dossiers. Het parket doet dit wel maar in beperkte mate zodat het onderzoek niet wordt gehinderd. Via andere bronnen kan de pers natuurlijk nog aan informatie geraken. Zulks was in deze zaak ook het geval. Het grootste probleem in deze zaak was dat ze sterk gemediatiseerd werd. In kranten verschenen allerlei geruchten en beweringen maar er waren weinig tot geen concrete aanwijzingen voor omkoping. De sterke mediatisering creëerde onterechte verwachtingen die niet hard konden worden gemaakt. De communicatie met het parket verliep vlot. In deze zaak werd gemakkelijk een huiszoekingsmandaat bemachtigd. Het onderzoek werd snel naar de onderzoeksrechter overgeheveld, ondanks de geringe concrete bewijzen bij aanvang van de zaak. De grote media-aandacht kan hier voor een stuk mee te maken hebben. De persaandacht legde extra druk op de zaak. De zaak is volgens de bevoegde rechercheur, L. Vandaele, terecht buiten vervolging gesteld. Er waren geen concrete en recente aanwijzingen van omkoping. Tijdens de huiszoekingen werden geen aanwijzingen van beloofde of gegeven voordelen aangetroffen en tijdens de verhoren kwamen ook geen noemenswaardige feiten aan het licht. Er was enkel sprake van een voordeel dat was gegeven in het kader van een contract dat tien jaar geleden was                                                                                                                
107 108

TIMMERMAN, G., Antwerpen verbreekt contract met straatmeubelgigant JCD, De Morgen, 11 juni 2005, p. 8. VERELST, J., Verbreken contract bushokjes levert Antwerpen miljoenen euro op, De Morgen, 14 september 2005, p. 5.

 

51  

      toegewezen. Deze feiten waren duidelijk verjaard en hadden betrekking op een politicus die ondertussen een ander mandaat bekleedde.

5.2.5 Besluit

Het onderzoek nam dertien maanden in beslag. Het aanvankelijk proces-verbaal werd opgesteld op 18 februari 2003 en het laatste proces-verbaal op 11 maart 2004. De CDBC kreeg weet van de feiten door de Algemene Inspectie van de federale politie en de dienst Individuele Onderzoeken. De feiten werden publiek gemaakt in de krant naar aanleiding van de Antwerpse gemeenteraad op 25 februari 2003. Het onderzoek naar de feiten werd versneld naar aanleiding van die vergadering. In de vergadering werden de contracten met JCD in twijfel getrokken. Het contract in verband met het grijs schilderen van de stadsborden door JCD in ruil voor het plaatsen van 200 mobiele Foster-borden werd sterk betwist. JCD verwierf ongeveer zeven miljoen extra inkomsten met deze deal terwijl de stad Antwerpen daar niets van zag. De gemeenteraad vroeg zich af of er hier sprake was van onwetendheid, luiheid of eventueel omkoping. In de pers werd de nadruk gelegd op de politieke motieven achter de bekendmaking van de zaak. De pers stelt zich kritisch op tegenover de motieven van voormalig SPA-voorzitter om de feiten aan het licht te brengen. Hij wist dat het college van Antwerpen niet gelukkig was met de contracten met JCD. In de pers werd gespeculeerd dat hij/zij dat deed om het huidig college in een slecht daglicht te stellen in zijn voordeel. Hij/zij is achteraf burgemeester van Antwerpen geworden. De zaak werd sterk gemediatiseerd en dit had grotendeels te maken met het feit dat er bekende Antwerpse politici betrokken waren in de zaak. Zoals Roshier vermeldt in zijn onderzoek naar factoren die criminaliteit nieuwswaardig maken, zorgt de betrokkenheid van bekende personen bij een crimineel feit voor een grotere nieuwswaarde.109 In allerlei kranten verschenen geruchten van omkoping maar in het onderzoek waren er weinig tot geen concrete

                                                                                                               
109

ROSHIER, B., ‘The selection of crime news by the press’ in in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN.S. en YOUNG,J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 46.

 

52  

      aanwijzingen van omkoping. De sterk gemediatiseerde zaak zorgde voor onterechte verwachtingen van de publieke opinie die niet konden worden bewezen in het dossier. De zaak werd buiten vervolging gesteld omdat er geen concrete en recente aanwijzingen van beloofde en gegeven voordelen werden aangetroffen.

5.3 PDW-zaak
5.3.1 Dossieranalyse

Het dossier PDW met dossiernummer 2005/0061 werd opgesteld door H. Pien, rechercheur bij de CDBC.110 Hij was tevens de case-officier. De behandelende Procureur des Konings in dit dossier was O. Coene. Dit dossier behandelde eventuele belangenmenging en omkoping. Bij het starten van een nieuw dossier wordt vaak een dossierfiche aangemaakt, dit is echter niet verplicht. In een dossierfiche wordt er advies gegeven omtrent de mogelijke corruptieve praktijken en wordt er een voorstel gedaan over de mogelijke behandeling van de zaak. Een dossierfiche werd opgesteld naar aanleiding van een aanmelding van mogelijke corruptieve praktijken gepleegd op het BTW-ontvangstkantoor 4 van de FOD Financiën te Brussel door en/of onder verantwoordelijkheid van PDW. De corruptieve praktijken werden aan de CDBC bekend gemaakt door de hoofdinspecteur van de fiscale administratie. Er werd een naamloze klacht ingediend lastens PDW, toegestuurd aan de staatssecretaris voor Modernisering van Financiën en de Strijd tegen Fiscale Fraude. De klacht werd via klachtbrief overgemaakt aan de dienst Interne Audit voor verder onderzoek. De hoofdinspecteur van de fiscale administratie kreeg via deze weg weet van de klachtbrief en voelde zich genoodzaakt de CDBC te contacteren. Er werd voorgesteld om een aanvankelijk proces-verbaal op te stellen. Er is mogelijks sprake van meerdere gevallen van corruptie in de behandeling van BTW-invorderingsdossiers, die soms betrekking hebben op aanzienlijke geldbedragen.

                                                                                                               
110

Dossier 2005/0061, Brussel, 09/2005-05/2006 (politiedossier).

 

53  

      Er werd een onderhoud voorzien met de hoofdinspecteur van de fiscale administratie. Het komt erop neer dat door PDW en/of door zijn medewerkers talrijke onregelmatigheden werden gepleegd. Een aantal van die onregelmatigheden zijn gesignaleerd door een medewerker die enige tijd geleden is beschuldigd van poging tot omkoping. Hij werd hiervoor vrijgesproken. De hoofdinspecteur van de fiscale administratie, BJ, stelde in april 2004 vast dat er nog ongeveer 300 dossiers of artikels zijn zonder beslissing en/of dossiers van openstaande schulden waarin het bestuur geen enkele stap ondernam. BJ vroeg aan PDW om iets te doen aan de situatie maar hij reageerde er niet op en de openstaande schuld bleef. Volgens BJ zijn volgende onregelmatigheden voorgevallen: het opstapelen van grote schuld zonder het ondernemen van activiteiten van de administratie om het geld op te eisen, het dossier van de Ierse pub KOS met een schuld van 500.000 à 700.000 euro werd door PDW slecht behandeld en hij sjoemelde met zijn werkuren. Het aanvankelijk proces-verbaal werd opgesteld op 22 september 2005 en het laatste procesverbaal werd opgesteld op 22 mei 2006. De rechercheurs van de CDBC zijn acht maanden bezig geweest met de zaak. Het vonnis werd op 24 april 2008 uitgesproken in de 52ste kamer van de rechtbank van eerste aanleg te Brussel.111 Het aanvankelijk proces-verbaal van 22 september 2005 heeft als onderwerp de kennisgeving van mogelijke onregelmatigheden in hoofde van PDW, ontvanger bij het BTWontvangstkantoor vier te Brussel. Het proces-verbaal werd opgesteld naar aanleiding van een onderhoud met BJ waarin hij/zij meldde dat PDW onregelmatigheden pleegde met betrekking tot het afsluiten van een driehonderdtal dossiers of artikels in verband met openstaande BTW-schulden. PDW zou deze schulden als niet-invorderbaar hebben beschouwd zonder hiërarchische beslissing, zoals normaal is voorgeschreven. Er werden vermoedens geuit dat naast het feit dat bepaalde handelingen het gevolg zijn van administratieve laksheid, sommige BTW-schulden bewust niet werden geïnd of gevrijwaard door de ontvanger. PDW zou zijn kantoor heel eigenzinnig en niet altijd op een efficiënte manier runnen. Er was een grote autonomie voor de medewerkers en de meeste dossiers werden om de drie maanden herverdeeld.

                                                                                                               
111

Rechtbank van Eerste Aanleg, Uittreksel uit vonnis Nr 70.RC.1826/05, Brussel, 24 april 2008, 23pp. (vonnisuittreksel).

 

54  

      Er werd een naamloze klacht ingediend lastens PDW, toegestuurd aan de staatssecretaris voor Modernisering van Financiën en de Strijd tegen Fiscale Fraude. De klacht werd via klachtbrief overgemaakt aan de dienst Interne Audit voor verder onderzoek. De CDBC heeft contact opgenomen met de dienst en na overleg werd besloten dat er een onderzoek moest gestart worden bij de dienst Interne Audit, in samenspraak met de CDBC en rekening houdend met een eventueel opsporings- of gerechtelijk onderzoek. Het gebeurt wel vaker dat de CDBC samenwerkt met een externe of interne dienst. De CDBC neemt op het einde van het onderzoek dan wel de besluitvorming voor zijn rekening. De verzamelde informatie werd verder verwerkt en het werd duidelijk dat BJ niet beschikte over concrete bewijzen van strafrechtelijke inbreuken gepleegd door PDW of andere personeelsleden. De manier waarop PDW zijn dossiers behandelde, doet wel ernstige vragen rijzen aangezien de belastingsplichtigen er soms jarenlang in slaagden om nauwelijks BTW te betalen, daar waar de ontvanger wel over de middelen beschikt om BTW te innen. Dit was het geval bij de zaak NV KOS met BTW-schulden van meer dan 600000 euro. PDW nam geen initiatief om het te innen en de procedure om de pub failliet te verklaren zou een schijnmanoeuvre geweest zijn. PDW zou ook etentjes gehouden hebben op kosten van de bestuurder. Desondanks er geen concreet bewijs voorhanden was, werd er toch beslist om over te gaan tot actie. Op 18 oktober 2005 vond er een huiszoeking met toestemming plaats in het vierde BTWontvangstkantoor te Brussel. PDW was aanwezig tijdens de huiszoeking. Enkele dossiers werden in beslag genomen. Op zijn thuisadres werd ook een huiszoeking gehouden. Er werd een e-mail gevonden van 10 oktober 2005 van KOS Dublin naar PDW in verband met een geplande reis naar Dublin door PDW en zijn vriendin. Er werden nog een aantal stukken in beslag genomen. PDW werd tijdens een verhoor geconfronteerd met de in beslag genomen e-mail. Hij beweerde dat er geen voorkeursbehandeling was voor NV KOS. Hijzelf heeft het dossier niet behandeld maar wel contact erover gehad omdat PDW over een betere kennis van het Engels beschikte dan de medewerker die het dossier behandelde. PDW ging af en toe dineren met de zaakvoerder om zaken te bespreken. Hij is ingegaan op de uitnodiging van KL, de eigenaar van de pub, om een weekend naar Dublin te komen. KL had de vliegtickets betaald maar PDW zou deze tickets terugbetalen en beschouwde ze niet als een cadeau. KL zijn secretaresse had kennis van promoties dus had zij de tickets besteld. PDW beschikte over veel 55  

 

      persoonlijke gegevens van KL. Er was duidelijk een vriendschapsband. PDW beweerde over te weinig kennis te beschikken om te oordelen over de exacte grootte van de BTW-schulden en de behandeling van de zaak. De kinderen van PDW waren aanwezig bij het begin van de huiszoeking maar ze woonden daar niet meer. Er was een vermoeden dat tijdens de huiszoeking van PDW thuis iemand de kinderen van PDW had verwittigd en dat ze bepaalde handelingen hadden uitgevoerd op de laptop of vaste computer van PDW. De vriendin van PDW was op de hoogte van de huiszoeking in het BTW-ontvangstkantoor en belde PDW op. Er werd toen vluchtig iets gezegd over zaterdag (vertrek naar Dublin) en de salontafel (plaats waar de bewuste e-mail lag). Het kan dat de vriendin de kinderen had ingelicht. Het weekend naar Dublin is tevens niet doorgegaan. In een verhoor met de vriendin van PDW bekende ze dat ze de kinderen van PDW heeft ingelicht om de e-mail uit Ierland te laten verwijderen van de computer van PDW. Ze zei gehandeld te hebben in een reflex. Op het eind van het onderzoek werd een synthesedossier opgesteld. Er waren minsten negen verschillende ambtenaren van het ontvangstkantoor betrokken in dit dossier gedurende de tweeënhalf jaar. Er zijn verschillende invorderingsmaatregelen genomen en telkens opgeschort of ingetrokken. Het dossier werd bijzonder chaotisch, inconsequent en op een contraproductieve wijze behandeld.

5.3.2 Vonnisanalyse

Tijdens de openbare terechtzitting van 24 april 2008 heeft de 52ste kamer van de rechtbank van eerste aanleg te Brussel een vonnis uitgesproken.112 De eerste beklaagde, PDW, zou tussen 10 en 25 oktober 2005 inbreuken hebben gepleegd op artt. 246 §1, 247 §2 al.3, 252, 33 Sw. Hij heeft als persoon die een openbaar ambt uitoefent, als ontvanger van BTW, rechtstreeks of door tussenpersonen, voor zichzelf of een derde, een aanbod, belofte of een voordeel van welke aard dan ook te hebben gevraagd of aangenomen, tot het verrichten van onrechtmatige handelingen tijdens de uitoefening van zijn ambt, tot het nalaten van een handeling die hij verplicht hoort te doen en waarbij hij als omgekocht persoon                                                                                                                
112

Rechtbank van Eerste Aanleg, Uittreksel uit vonnis Nr 70.RC.1826/05, Brussel, 24 april 2008, 23pp. (vonnisuittreksel).

 

56  

      de onrechtmatige handeling heeft verricht of nagelaten. Hij heeft namelijk een kosteloze reis naar Ierland aanvaard en in ruil te hebben nagelaten opeisbare BTW-schulden in te vorderen. De tweede beklaagde, KL, zou tussen 10 en 25 oktober 2005 inbreuken hebben gepleegd op de artt. 246 §2, 247 §4, al.1, 252 SW. Hij heeft aan de BTW-ontvanger, een aanbod, belofte of een voordeel van welke aard dan ook voorgesteld voor zichzelf of voor een derde om een handeling na te laten of te verrichten met de omstandigheid dat de omgekochte persoon de invloed waarover hij beschikt, effectief heeft aangewend om een kosteloze reis naar Ierland aan te bieden, in ruil voor het nalaten van opeisbare BTW-schulden in te vorderen door dwanguitvoering. PDW zou tussen 1 januari 2000 en 17 oktober 2005 inbreuk hebben gepleegd op volgende artikelen: 53, 60, 61, 73 en 85 van het Wetboek van de Belasting over de Toegevoegde Waarde en artikel 66 van de Wetten op de Rijkscomptabiliteit. Als ontvanger van BTW heeft hij met bedrieglijk opzet of met oogmerk te schaden, de bepalingen van het BTW-wetboek of van de ter uitvoering ervan genomen besluiten niet nageleefd om derden onrechtmatige voordelen toe te kennen. KL zou tussen 1 januari 2000 en 17 oktober 2005 inbreuk hebben gepleegd op de artikelen 53, 73, 73 quinquies van het Wetboek van de Belasting over de Toegevoegde Waarde. Als zaakvoerder van een vennootschap die aan de BTW is onderworpen zou hij met bedrieglijk opzet of met oogmerk te schaden, de bepalingen van het BTW-wetboek of van de ter uitvoering ervan genomen besluiten niet te hebben nageleefd om met bedrieglijk oogmerk de faillietverklaring uit te stellen. De vennootschap heeft een schuld van 672.908 euro. PDW zou geen grondige actie hebben ondernomen om de schuld in te vorderen. Eind 2004 werd er dan toch actie ondernomen en werd de procedure in gang gezet om de NV KOS failliet te laten verklaren. Plots werd er dan toch een afbetalingsplan overeengekomen en fondsen vanuit het buitenland zouden ter beschikking zijn gesteld. De vennootschap zou op 10 december 2004 een eerste afbetaling doen. De NV KOS werd failliet verklaard op 17 oktober 2005. PDW werd passieve omkoping ten laste gelegd op basis van artikel 246 ev Sw.

 

57  

      Er werd nagegaan of de volgende constitutieve bestanddelen van het misdrijf zijn verenigd:

-

persoon van de dader:

PDW is een openbaar ambtenaar.

-

Handeling:

Bij passieve omkoping gaat het om het feit dat er rechtstreeks of door tussenpersonen, voor zichzelf of voor derden, een aanbod, belofte of een voordeel van welke aard dan ook wordt gevraagd of aangenomen. PDW zou een kosteloze reis naar Ierland hebben aanvaard. Er zijn bewijzen gevonden dat de tweede beklaagde of zijn vennootschap een vliegreis heeft geboekt bij Ryanair op naam van PDW en zijn vriendin en dat de tweede beklaagde de kosten van de reis heeft betaald voor een bedrag van 210,72 euro. Volgens de eerste beklaagde werden de vliegtickets voorgeschoten door KL met de bedoeling dat deze later zouden worden terugbetaald. KL zou toegang hebben tot voordeligere tarieven als “frequent flyer”. De vliegreis was volgens DW geen cadeau en hij beweert maar zeer matig beïnvloed te zijn geweest door deze gunst. De rechtbank hechtte weinig geloof aan de bewering dat de tickets zouden worden terugbetaald. De e-mail waarin de terugbetaling werd vermeld, dateert van 24 oktober 2005, slechts enkele dagen na de huiszoeking in het kantoor van PDW en de huiszoeking in zijn woning. Er was geen enkele zinnige reden om het boeken van de vliegreis over te laten aan een belastingsplichtige onder de bevoegdheid van zijn ontvangstkantoor. Het boeken van een vliegreis bij Ryanair is relatief eenvoudig en de tarieven zijn sowieso al laag. Er stond ook niks vermeld over een tarief voor regelmatige klanten in de bevestigingsmail van Ryanair. De eerste beklaagde beweerde dat hij zich ter plaatste ging begeven in het kader van zijn bevoegdheden zoals vermeld in artikel 63bis BTW-wetboek. Dit verweer werd niet ernstig genomen. Het was een plezieruitstap samen met zijn partner. Artikel 63bis BTW-Wetboek betreft trouwens alleen het Belgische grondgebied

 

58  

      PDW en zijn vriendin waren zich bewust van het feit dat KL een reis had geboekt bezwarend kon zijn want tijdens de huiszoeking probeerden ze bewijselementen te laten verdwijnen.

-

Doel van de handeling:

Het doel van de handeling was het verrichten van een onrechtmatige handeling door een persoon die een openbaar ambt uitoefent, naar aanleiding of uitoefening van zijn ambt of het nalaten van een handeling die tot de ambtsplichten behoren. De eerste beklaagde zou nagelaten hebben om opeisbare BTW-schulden in te vorderen door dwanguitvoering. Hij wordt enkel vervolgd voor het nalaten van zijn ambtsplichten aangaande de BTW-schulden van de NV KOS Belgium. Onderzoekers van de CDBC en de heren D en G van de dienst Interne Audit van de FOD Financiën hebben samen het dossier onderzocht en een historiek opgesteld; De vennootschap heeft sinds 1999 schulden en deze zijn vanaf 1999 tot 2001 afbetaald met een laatste betaling in 2004. In de periode van 2003 tot 2005 zijn minstens negen verschillende ambtenaren van het ontvangstkantoor opgetreden in het dossier van KOS en werden er ook verschillende invorderingsmaatregelen genomen en weer ingetrokken. De heer D. kwam tot volgende besluiten: • • • • • • Er is sprake van een chaotisch beheer omdat er negen personen zijn tussengekomen in het dossier. Er zijn onverklaarbare inconsistenties en er is sprake van laksheid bij de organisatie van de invorderingen. De gerechtsdeurwaarders werden geblokkeerd in hun optreden. Er werd een borgopstellingsovereenkomst afgesloten in maart 2004 waar KL zich persoonlijk borg had gesteld voor 161.000 euro. De borg werd nooit aangesproken. Er is in het dossier niks terug te vinden van een verzoekschrift van de belastingplichtige voor het bekomen van afbetalingstermijnen. Het niet nakomen van zijn fiscale verplichtingen en het aantal schuldeisers van de zaak had de aandacht moeten trekken.

 

59  

      De voorgekomen inconsistenties en anomalieën kennen geen redelijke verklaring en wijzen op een verzuim van de eerste beklaagde van zijn ambtsplichten in het kader van zijn functie als ontvanger. De invorderingsprocedure werd telkens stopgezet zonder concrete verbintenis van de vennootschap om haar schulden te betalen. Er werd ook geen enkel schriftelijk afbetalingsplan toegestaan. Uit de weergegeven feiten en de vriendschappelijke band tussen PDW en KL leidt de rechtbank een feitelijk vermoeden af dat het doel van de kosteloze reis naar Ierland het nalaten was van efficiënt en coherent op te treden in het kader van de invorderingsprocedure lastens de NV van KL. PDW erkende zelf ook dat hij zeer matig werd beïnvloed.

-

Het moreel element:

Er is geen bijzonder opzet vereist. Het is voldoende dat de beklaagde wetens en willens heeft gehandeld. De tenlastelegging van passieve omkoping is naar eis van recht bewezen in hoofde van de eerste beklaagde, PDW. KL kan actieve omkoping ten laste worden gelegd. Er moet worden nagegaan of de constitutieve bestanddelen van het misdrijf zijn verenigd.

-

De strafbare handeling:

Het rechtstreeks of door tussenpersonen voorstellen van een aanbod, belofte of een voordeel van welke aard dan ook voor zichzelf of voor een derde. Het is duidelijk dat KL een reis heeft geboekt en betaald voor PDW en zijn vriendin.

-

Aan een persoon die een openbaar ambt uitoefent:

PDW oefent een openbaar ambt uit.

-

Om een bepaalde gedraging van de openbare persoon te bewerkstelligen: 60  

 

     

Volgens KL zouden de grote BTW-schulden te wijten zijn aan de lange sluiting van het Berlaymont-gebouw en het wanbeheer van een familielid op een andere locatie. Dit kan de hoge schuld van de NV niet verklaren. De gebrekkige invordering van de BTW schulden is te wijten aan de nalatigheid van PDW.

-

Algemeen opzet:

Uit de strafinformatie blijkt dat de tweede beklaagde wetens en willens heeft gehandeld. De tenlastelegging van actieve omkoping is naar eis van recht bewezen in hoofde van de tweede beklaagde.

PDW wordt ook vervolgd voor inbreuken op het Wetboek van de Belasting over de Toegevoegde Waarde, namelijk inbreuken op de artikelen 53, 60, 61, 73 en 85. De rechtbank stelde vast dat de bepalingen van het Wetboek van de Belasting over de Toegevoegde Waarde vervat in de dagvaarding geen verplichtingen opleggen aan de ontvanger. De eerste beklaagde moet worden vrijgesproken voor deze tenlastelegging. KL wordt vervolgd voor het overtreden van de BTW-wetgeving in zijn hoedanigheid van afgevaardigd bestuurder van de NV KOS. Volgens artikel 5, lid 2 Sw. kan een geïdentificeerde natuurlijke persoon die een strafrechtelijke gesanctioneerde fout wetens en willens heeft gepleegd, samen met de rechtspersoon worden vervolgd. KL wordt vervolgd voor het innen, factureren en aangeven van BTW aan de afnemers van KOS, maar hij heeft nagelaten deze bedragen door te storten aan de ontvanger en de dwangbevelen te betalen. De rechtbank neemt aan dat de tweede beklaagde met bedrieglijk opzet heeft gehandeld omdat KL de geïnde BTW niet heeft doorgestort aan de ontvanger. Het staat vast dat de tweede beklaagde wetens en willens heeft gehandeld en hij kan dus in eigen naam worden veroordeeld. Het overtreden van KL van de BTW-wetgeving is naar eis van recht bewezen. Op strafrechtelijk vlak heeft de eerste beklaagde, PDW, zich schuldig gemaakt aan feiten van passieve omkoping. Volgens het parket wijzen de bewezen feiten op een gevaarlijke geestesgesteldheid van de beklaagde. Een strenge straf dringt zich hier op. Een   61  

      gevangenisstraf met uitstel en een geldboete moeten worden opgelegd. De tweede beklaagde, KL, schrikt er niet van om openbare ambtenaren om te kopen. Ook hier dringt zich een strenge straf op. De Belgische Staat heeft zich burgerlijke partij gesteld tegen de eerste en tweede beklaagde voor één euro provisioneel, op een geraamd bedrag van 160.000 euro. PDW werd vrijgesproken voor het overtreden van de BTW-wetgeving. Hij werd veroordeeld voor passieve omkoping tot een hoofdgevangenisstraf van twaalf maanden en een geldboete van 1.000 euro x 5,5113 = 5.500 euro. KL werd veroordeeld voor actieve omkoping en het overtreden van het Wetboek van de Belasting over de Toegevoegde Waarde tot een hoofdgevangenisstraf van twaalf maanden en een geldboete van 1.000 euro x 5,5 = 5.500 euro. Op burgerlijk gebied werden PDW en KL veroordeeld tot betaling een betaling aan de Staat van een provisionele schadevergoeding van één euro.

5.3.3 Persanalyse

In het eerst gedateerde artikel over de zaak PDW wordt direct verwezen naar de uitspraak in verband met de zaak. De zaak werd niet van het begin opgevolgd in de krant. BTW-ontvanger PDW kreeg een jaar cel en een boete van 5500 euro voor passieve omkoping. In een artikel uit de morgen werd vermeld dat PDW door de correctionele rechtbank van Brussel veroordeeld werd tot twaalf maanden cel met uitstel en een boete van 5400 euro voor corruptie.114 Het is de eerste keer dat iemand met een functie zoals PDW werd veroordeeld voor corruptie, dus dit kan de media-aandacht verklaren. Volgens La Dernière Heure is het groot nieuws bij de fiscus. De centrale administratie geloofde in een vrijspraak van PDW. Hij werd zelfs niet geschorst.115 Er zou sprake zijn van een doofpotoperatie van meerdere zaken, minstens elf. Door de BTW bij verschillende bedrijven en KMO’s niet te innen zou PDW ervoor gezorgd hebben dat de Belgische schatkist 110 miljoen euro is mislopen. Bij een rondvraag bij interne en hooggeplaatste externe bronnen bleek dat het om minstens elf zaken ging en dat PDW niet alleen handelde. Hij zou met medeweten van zijn oversten en met steun van zijn collega’s een                                                                                                                
113 114

Dit zijn de huidig geldende opdeciemen. Kopstuk fiscus veroordeeld voor corruptie, Belga, De Morgen, 28 mei 2008, p.8. 115 Ibid., 8.

 

62  

      verduisteringssysteem opgezet hebben. Hij organiseerde zijn kantoor zodat hij de achterstallige BTW niet hoefde in te vorderen. Hoog oplopende sommen klasseerde PDW als niet-invorderbaar en het bedrijf als insolvent. Hij liet aan de eigenaar weten dat hij/zij best het faillissement aanvroeg en een nieuwe zaak opstartte. Een bron binnen de financiën wist te zeggen dat dit een bestaand systeem binnen enkele ontvangstkantoren in België is.116 Volgens Knack ging PDW in beroep en kwam de zaak voor in februari 2010. Hierover heb ik niks terug gevonden. De artikels uit De Morgen en De Standaard zijn wellicht gebaseerd op de vonnisuitspraak aangezien de artikels dateren van 26 en 28 april 2008 en het vonnis uitgesproken is op 24 april 2008. De artikels zijn gebaseerd op een betrouwbare bron. Het artikel uit Knack is gebaseerd op een rondvraag met interne en externe hooggeplaatste bronnen van Financiën. Er wordt verondersteld een geheim van onderzoek te zijn maar de pers voert een eigen onderzoek waarbij personen al op voorhand worden veroordeeld. Dit toont weer aan dat de pers de sensationele kant van de zaak wou belichten. Door interne en externe hooggeplaatste bronnen van financiën te ondervragen werden er allerlei insinuaties gemaakt waarvan geen bewijs is. In bepaalde mediabronnen werd vermeld dat PDW bij het BTW-ontvangstkantoor in de miljoenen schulden niet heeft geïnd. Volgens de behandelende rechercheur schept dit een verkeerd beeld over de BTW-ontvanger. Het kantoor behandelt wanbetalers en het ontvangstkantoor moet proberen al de openstaande schuld van een aantal jaren te recupereren. Een aantal van al die schulden zullen wellicht nooit gerecupereerd worden. Volgens H. Pien werd PDW in de pers als een door en door corrupt persoon afgeschilderd die in ruil voor betaling schulden heeft laten vallen. Het is genuanceerder als je het onderzoek kent. Het is niet zo dat hij een bepaald bedrag aan schulden heeft laten vallen in ruil voor de gunsten die hij ontving.117

5.3.4 Interviewanalyse

Het dossier is vrij vroeg in gerechtelijk onderzoek gestoken. Door middel van overleg tussen de behandelende rechercheurs en de onderzoeksrechter zijn alle gewenste huiszoekingsmandaten bekomen. Er was een constante wisselwerking tussen het parket en de                                                                                                                
116 117

Laisser faire bij financiën, VAN DAELE, I., Knack, 4 november 2009, p.24. Ibid., p.24.

 

63  

      rechercheurs bij de CDBC om te bespreken hoe ze het dossier zouden aanpakken. Er werd ook geregeld overlegd met de onderzoeksrechter. Hij is onafhankelijk maar moet wel de opdrachten uitschrijven. Dit maakte het een speciaal onderzoek. In een normaal dossier is het de onderzoeksrechter die het onderzoek leidt en het parket moeit zich niet gedurende de tijd van het onderzoek. In deze zaak is er veel overleg gepleegd tussen de CDBC, het parket en de onderzoeksrechter.118 In de loop van het onderzoek zijn er geen grote moeilijkheden geweest. De rechercheur die de zaak behandelde, H. Pien, vond de straf voor beide personen relatief zwaar. Er was sprake van corruptie maar niet in de mate dat er sprake was van door en door corrupte personen. De procedures die in dossiers van BTW-ontvangstkantoren worden toegepast zijn niet altijd performant. Het is ook een moeilijke zaak om langdurig openstaande schuld te innen. Er moet altijd de vraag gesteld worden of de belastingsplichtige ter goeder trouw of ter kwader trouw handelde. Failliet verklaren van een zaak is een ultiem redmiddel om alsnog schulden te recupereren. In de pers werd PDW afgeschilderd als een door en door corrupt persoon omdat er 100 miljoen aan BTW-schulden niet zou geïnd zijn door hem. Een ontvangstkantoor heeft als opdracht het innen van openstaande BTW-schulden. In de praktijk zal het altijd zo zijn dat x aantal schulden nooit zullen geïnd worden. Het echte verhaal is veel genuanceerder dan het verhaal in de pers.

5.3.5 Besluit

De duur van het onderzoek door de CDBC bedroeg acht maanden. Het onderzoek duurde van 22 september 2005 tot 22 mei 2006. Het vonnis werd twee jaar later uitgesproken op 24 april 2008. De zaak is aan het licht gekomen door de hoofdinspecteur van de fiscale administratie. Er werd een naamloze klacht ingediend lastens PDW, toegestuurd aan de staatssecretaris voor Modernisering van Financiën en de Strijd tegen Fiscale Fraude. De klacht werd dan weer via klachtbrief overgemaakt aan de dienst Interne Audit. Het was een vrij gedetailleerd dossier. Het onderzoek werd nauwkeurig uitgevoerd in samenwerking met de Interne Audit van de                                                                                                                
118

Interview met H. Pien, rechercheur Centrale Dienst ter Bestrijding van de Corruptie federale politie, Brussel, 22 juli 2010.

 

64  

      FOD Financiën. Ieder onderzoek vereist een eigen aanpak en iedere onderzoeker werkt anders. De PDW-case werd gedetailleerder onderzocht dan bijvoorbeeld de zaak van de voetbalomkoping terwijl de twee dossiers werden beheerd door dezelfde rechercheur. Het vonnis was ook gedetailleerd en uitgebreid in vergelijking met het vonnis van de Visaaffaire. De indeling en de vorm van het dossier was ook verschillend met dat van de Visaaffaire. Ieder parket en iedere rechtbank heeft zijn eigen manier van handelen. Dit kan ook van regio tot regio verschillen. In de regio Brussel zullen zaken langer moeten wachten op een uitspraak dan bijvoorbeeld regio Brugge omdat er simpelweg meer dossiers ter behandeling zijn. In dit onderzoek werd er samengewerkt met de externe dienst Interne Audit van de FOD Financiën. De Interne Audit voerde eerst een vooronderzoek uit om na te gaan of er effectief sprake was van bezwarende feiten en in het eigenlijk onderzoek werd er samengewerkt met de CDBC. Het gebeurt wel vaker dat de dienst samenwerkt met een externe dienst, voornamelijk auditdiensten. Deze samenwerkingen verlopen vlot en ontlasten de CDBC wat van hun werk. Een auditdienst kan ook sleutelfiguren bevragen en boekhouding doorlichten. De CDBC neemt wel altijd de besluitvorming van de zaak voor zich. De pers heeft alleen over de zaak bericht na de vonnisuitspraak. De media-aandacht kwam er wellicht omdat het de eerste keer is dat een ambtenaar met zo’n functie als PDW werd veroordeeld voor corruptie. Het feit kwam niet in de media omwille van de ernst van de daad maar omwille van de status van de beschuldigde persoon en de uniekheid van de zaak.

 

65  

     

5.4 Voetbalomkopingsdossier
5.4.1 Dossieranalyse

Het dossier in verband met voetbalomkoping met het dossiernummer 20/0023 werd opgesteld door H. Pien, rechercheur bij de CDBC.119 Hij is de case-officier van deze zaak. De zaak werd behandeld door een procureur des Konings uit Kortrijk. Het dossier betreft eventuele private omkoping. Het is tevens de eerste zaak van private omkoping bij de CDBC. In 2009 waren er bij de CDBC nog maar twee cases van private omkoping behandeld door de dienst, het voetbalomkopingsdossier en een dossier in verband met een supermarkt. Het initieel proces-verbaal werd opgesteld op 8 mei 2000 en het laatste proces-verbaal op 31 mei 2001. Het onderzoek door de CDBC nam ongeveer een jaar en een maand tijd in beslag. De zaak is tot stand gekomen door een afsplitsing van een ander dossier opgesteld te Rotterdam. Het initieel proces-verbaal werd opgesteld naar aanleiding van een rechtshulpverzoek van het landelijk Parket te Rotterdam. Een proces-verbaal van het landelijk Parket te Rotterdam werd overgemaakt naar de CDBC. In dit proces-verbaal stonden alle inlichtingen in verband met de zaak en de identificatie van de betrokken personen. In deze zaak werd er met telefoontaps gewerkt, vandaar dat het initieel proces-verbaal grotendeels is gebaseerd op gesprekken die bekomen zijn via telefoontaps. De betrokkenen zijn drie voetbalspelers, JDB, CB en MC; en twee individuen uit Nederland, CJ en CHJ. CJ en CHJ werden ervan verdacht in Nederland leiding te geven aan een criminele organisatie met als oogmerk het plegen van misdrijven, overtreden van de wet op kansspelen en omkoping. Van deze twee personen werden er telefoontaps afgenomen en zo is de zaak van de voetbalomkoping aan het licht gekomen. Op 29 maart 1999 was er telefonisch contact tussen JDB en CJ waarin de mogelijkheid besproken werd om drie spelers om te kopen voor een som van 5000 gulden per speler. JDB was de tussenpersoon tussen CJ en CB. CJ gaf het geld aan JDB, die dan weer het geld moest geven aan CB. CB verdeelde dan het geld onder hem en de andere medeplichtige spelers.

                                                                                                               
119

Dossier 20/0023, Brussel, 05/2000-05/2001 (politiedossier).

 

66  

      Op 5 april 1999 was er telefonisch contact tussen JDB en CJ over een afspraak met CB in een restaurant omtrent de omkoopsom en welke mogelijke wedstrijd omgekocht zou worden. Uiteindelijk werd een wedstrijd die plaatsvond op 18 april 1999 gemanipuleerd en werden enkel CB en MC omgekocht. CJ bekeek de wedstrijd van op de tribune. Op 26 juni 1999 belde CB naar CJ met de vermelding dat hij zijn geld nog niet heeft ontvangen van JDB. CJ beloofde JDB hierover aan te pakken. De verkregen informatie van de telefoontaps waren duidelijke bewijsstukken en er werd besloten over te gaan tot het verhoren van de verdachten. MC werd verhoord en hij beweerde dat de wedstrijd tegen Kortrijk correct was verlopen. Na het voorleggen van enkele transcripties van de telefoontaps was hij bereid de volledige waarheid te verklaren. Een week voor de bewuste wedstrijd had CB hem benaderd om de wedstrijd te beïnvloeden. Hij had het voorstel eerst geweigerd maar heeft er later dan toch mee ingestemd. Er zou een bedrag van 300.000 BEF verdeeld worden onder de twee spelers. CB deelde hem mee dat JDB de contactpersoon was tussen hem en zijn Nederlandse opdrachtgevers. MC had zo’n 20.000 BEF ontvangen. Het volledig beloofde bedrag heeft hij nooit gekregen. Hij verklaarde tevens dat het de enigste wedstrijd is waarvoor hij zich heeft laten omkopen. CB beweerde in zijn verhoor van geen omkooppraktijken te weten. Hij ontkende zelfs na het melden dat er telefoontaps zijn afgenomen door de Nederlandse politie. Er werden uitspraken van MC voorgelegd van het verhoor van hem op dezelfde dag. MC gaf toe dat CB hem een week voor de match had gebeld met de vraag om de wedstrijd te verkopen. CB las de verklaring van MC en gaf uiteindelijk toe dat het waar was wat MC zei. JDB had hem benaderd met het voorstel tot omkoping. Het beloofde geld heeft hij nooit gekregen, alleen kleine bedragen van JDB. Hij heeft 3.000 gulden ontvangen en de helft aan MC gegeven. De omkoping is bij deze ene wedstrijd gebleven. Hij wist dat de omkoping kaderde in een gokcircuit maar wist niks van connecties met het drugsmilieu. Tijdens de wedstrijd zelf toonde CB een beschamende inzet en werd hij voor de rust vervangen. MC heeft de wedstrijd op z’n gewone doen gespeeld. De winstpremie van de voetbalploeg bedroeg 50.000 BEF per speler. Hadden ze de wedstrijd gewonnen hadden ze elk 50.000 BEF ontvangen. Dit maakte het nog absurder. CB verklaarde dom te zijn geweest.

 

67  

      JDB werd verhoord op 22 mei 2000. Hij beweerde in januari 1999 te zijn opgebeld met de vraag of hij CB kon benaderen om de wedstrijd te verkopen voor 300.000 BEF. Hij heeft daar verder niks meer van gehoord tot CB om het geld vroeg. Er was sprake van een misverstand. De deal ging niet meer door en hij heeft zelfs 4.000 gulden aan CB betaald om discussies te vermijden. De verbalisant beweerde niks te geloven van zijn verhaal. JDB beweerde CJ niet te kennen en niet betrokken te zijn met gokwedstrijden. Er werden hem transcripties van telefoongesprekken meegedeeld. Toen JDB de transcripties van de telefoongesprekken te zien kreeg bleef hij nog altijd ontkennen. Er werd vermoed dat JDB schrik had van CJ en CHJ. Na de bekentenissen van MC en CB was er genoeg bewijs voorhanden. De trainer van de ploeg werd nog ondervraagd naar zijn betrokkenheid. De trainer van de bewuste spelers had de affaire vernomen via de media. Hij was niet op de hoogte van de feiten en vond het een spijtige zaak dat dit was voorgevallen met spelers van zijn ploeg. De ondervraagden waren het duidelijk niet eens over het exacte omkoopbedrag. Het is dan ook nooit geweten of de betrokkenen meer geld hebben ontvangen dan ze beweren.

5.4.2 Vonnisanalyse

Het vonnis van deze zaak is niet terug te vinden, noch in de raadpleegbare databanken noch bij het parket. Uit de krantenartikels blijkt dat zowel CB als MC werden veroordeeld voor passieve private omkoping. Ze werden op 5 februari 2003 veroordeeld. CB kreeg zes maanden effectief en een geldboete van 3.718,40 euro. MC kreeg zes maanden voorwaardelijk en een geldboete van 2.478,94 euro. JDB werd veroordeeld voor actieve private omkoping. Hij kreeg de zwaarste straf, namelijk negen maanden effectief en een boete van 4.957,87 euro.

5.4.3 Persanalyse

De Nederlandse krant NRC Handelsblad berichtte over spelers uit de Belgische hoogste voetbalklasse die benaderd waren door personen uit het Nederlandse drugsmilieu. Die zouden

 

68  

      met geld uit het drugsmilieu Belgische voetballers omgekocht hebben om zo de uitslag te beïnvloeden van wedstrijden waar in het illegale circuit op gegokt werd. Het omkopingsschandaal zou een uitloper zijn van de IRT-affaire. Het Haarlemse Interregionale Recherche Team (IRT) en drugscriminelen werkten samen door transporten van cannabis te laten passeren onder het voorwendsel om zo de grote drugsbaronnen te kunnen snappen.120 Voetbalspelers CB en MC lieten zich omkopen voor 25.000 frank per persoon. Volgens de krant hadden beiden afgesproken met JDB dat ze 150.000 frank per persoon zouden krijgen. Het volledige bedrag hebben ze nooit ontvangen. Waar de rest van het beloofde geld naartoe is gegaan blijft een raadsel. Het bedrag van de omkoping lag lager dan de winstpremie van een wedstrijd. Dit deed vermoeden dat er meer schuilging achter deze affaire.121 De omkoopbedragen die in de krant werden vermeld, stroken niet met de werkelijke bedragen. De bron die de krant had geraadpleegd beschikte niet over de correcte informatie. De media hebben een belangrijke rol als informatieleverancier van criminaliteitsfenomenen.122 Aangezien er hier sprake is van een nieuw delict, namelijk private omkoping, is het des te belangrijker dat alle informatie correct is.

CB speelde geen goeie wedstrijd en werd door de toenmalige trainer na ongeveer veertig minuten aan de kant gehaald. MC speelde een normale wedstrijd. JDB zat in de tribune naar de wedstrijd te kijken.123 De tegenstanders werden op het moment van de wedstrijd geconfronteerd met een degradatie en wonnen de wedstrijd met 4-2.124 De Koninklijke Belgische Voetbalbond (KBVB) wachtte niet tot de uitkomst van het strafrechtelijk onderzoek om zelf stappen te ondernemen. De KBVB hield zich alleen bezig met de disciplinaire kant van de zaak. De onderzoekscommissie besliste erover of beide spelers naar de controlecommissie werden doorverwezen of niet. De controlecommissie is te vergelijken met een rechtbank van eerste aanleg. De commissie kan beslissen om de spelers minimaal één jaar en maximaal levenslang te schorsen. De controlecommissie van de                                                                                                                
120 121

BOES, K., Omkopingsschandaal vindt zijn oorsprong in IRT-affaire, De Morgen, 19 mei 2000, p.6. Voetbalspelers belazerd, De Standaard, 7 september 2000, p. 4. 122 CHERMAK, S., ‘Crime in the news media: a refined understanding of how crimes become news’ in Media, process and the social construction of crime: studies in newsmaking criminology, BARAK, G. (ed.), New York, Garland Publishing, 1994, 95-96. 123 BOES, K., Betrokkenen karig met commentaar, De Morgen, 19 mei 2000 p.12. 124 LEFEVERE, F., Match verkocht voor vijftigduizend frank. De Morgen , 19 mei 2000, p. 6.

 

69  

      voetbalbond bestrafte de twee voetballers omwille van de omkoopaffaire nog voor er een uitspraak werd gedaan in de zaak. CB werd geschorst voor drie jaar en MC voor twee jaar.125 Het parket van Kortrijk legde beiden private omkoping ten laste. Het was de allereerste keer dat voetbalomkoping ook strafrechtelijk werd aangepakt. De voetballers CB en MC riskeerden een boete tot twintig miljoen frank. Op 5 februari 2003 werden MC, CB en JDB veroordeeld. CB kreeg zes maanden cel en een boete van 3.718 euro. MC kreeg zes maanden voorwaardelijk en een geldboete van 2.478 euro wegens passieve corruptie. JDB kreeg de zwaarste straf, namelijk negen maanden effectief en een boete van 4.957,87 euro. MC was de enige van de verdachten die opdaagde op het proces. De andere twee lieten zich zelfs niet door een advocaat vertegenwoordigen. Dat CB en JDB een effectieve straf kregen kan te maken hebben met hun afwezigheid op het proces. CB beweerde nooit een dagvaarding te hebben gekregen via de post. Hij wist niet dat er een zitting plaatsvond op 5 februari 2003.126 Het initiatief van de omkoping kwam van JDB, een Nederlandse zaalvoetballer. Hij vroeg CB om het resultaat van een bepaalde wedstrijd te beïnvloeden in het voordeel van de tegenpartij. De spelers kregen na de wedstrijd slechts 545 euro uitbetaald terwijl hun blijkbaar 7.435 euro beloofd was.127 CB werd door zijn ploeg ontslagen en MC verloor zijn werk als industrieel ingenieur en voetbalde sindsdien in provinciale klasse. MC werd niet direct ontslagen door zijn ploeg. Hij had nooit de intentie om de boel te belazeren. Hij werkte ten volle mee aan het onderzoek. Hij had gerekend op discretie maar twee uur na zijn bekentenis hingen er journalisten aan de telefoon om hem te confronteren met zijn verklaring.128 Het was de eerste keer dat er een strafrechtelijke uitspraak werd gedaan in een zaak van omkoping in het sportmilieu. De voorzitter van de voetbalbond was tevreden met de uitspraak en hoopte dat de zaak een afschrikkend effect zal hebben op corruptie in de sport. De wet van ter bestrijding van corruptie van 1999 zorgde ervoor dat corruptie in de sport en andere                                                                                                                
125 126

B drie jaar, C twee jaar geschorst, De Standaard, 20 september 2000, , p.26. Ex-voetballers Westerlo voor rechtbank wegens corruptie, 26 november 2002, De Standaard, p.2. 127 HARDIE, V., CB veroordeeld tot effectieve celstraf in omkoopzaak, De Morgen, 06 februari 2003, p.22. 128 Dessel straft MC niet, De Standaard,19 mei 2000, p.12.

 

70  

      privézaken ook strafbaar werd gesteld. De wedstrijd hield plaats achttien dagen nadat de wet ingetreden was.129 In de krantenartikels werd de nadruk gelegd op het feit dat het bedrag van het smeergeld kleiner is dan de winstpremie. Dit zorgde voor speculaties dat er misschien meer aan de hand was dan de omkoping van deze ene wedstrijd. De persaandacht kwam er wellicht omdat het de eerste keer was dat er een strafrechtelijk onderzoek werd ingesteld naar voetbalomkoping en omdat er sportmensen betrokken waren. Er was hier sprake van een buitengewoon criminaliteitsfenomeen dat nog niet eerder had plaatsgevonden aangezien de wet pas achttien dagen na de bewuste wedstrijd was ingetreden. Berichtgeving over buitengewone criminaliteitsfenomenen zorgt ervoor dat het nieuws een hogere nieuwswaarde krijgt.130 Zoals eerder vermeld in punt 3.5, hebben corruptiecases meer kans om in de media te verschijnen als er sportpersoonlijkheden betrokken zijn. De betrokkenheid van bekende personen doet verkopen.

5.4.4 Interviewanalyse

Het onderzoek lastens CB en MC was een relatief eenvoudige zaak omdat de rechercheurs over directe aanwijzingen en bewijzen beschikten. Er waren geen moeilijkheden tijdens het onderzoek. Het feit dat de meerderheid van de verdachten Nederlanders waren, zorgde wel voor een lichte rem op het onderzoek. De communicatie met de bevoegde Procureur des Konings verliep wat stroef. De Procureur des Konings was niet vertrouwd met de nieuwe wetgeving. De rechercheurs hebben de toepasselijke wetgeving voorgelegd en de nodige uitleg erbij gegeven. Volgens de rechercheur die de zaak behandelde was er weinig directe samenwerking met de Nederlandse politie. De Nederlandse politie heeft de telefoontaps overgemaakt aan de Belgische Justitie en op basis daarvan is een onderzoek opgestart.

                                                                                                               
129 130

Ex-voetballers voor rechtbank wegens corruptie, De Standaard, 26 november 2002, p.2. KATZ, J., ‘What makes crime ‘news’?’ in Crime and the news media, ERICSON, R.V.(ed.), Aldershot, Dartmouth, 1995, 58 en 67.

 

71  

      De winstpremie was hoger dan de omkoopsom. Dit is een vreemd gegeven. De vraag is natuurlijk welk bedrag er uiteindelijk beloofd was aan de voetbalspelers. Er is een verschil tussen hetgeen werd beloofd en hetgeen uiteindelijk gegeven is. Het beloofde bedrag was blijkbaar wel groter dan de som dat de spelers gekregen hebben. JDB heeft de spelers opgelicht. Het was oorspronkelijk het plan om enkele Nederlanders te verhoren in deze zaak maar ze wilden niet naar België komen. Er zijn twee mogelijkheden om personen uit het buitenland te verhoren. Je kan het op vrijwillige basis vragen aan de persoon om naar België te komen en verhoord te worden. Als dit voorstel wordt geweigerd, is er nog de mogelijkheid om een rogatoire commissie op te richten. De onderzoeksrechter moet een rogatoire opdracht uitschrijven als er iemand in het buitenland moet worden verhoord. Er moet dan nog toestemming gegeven worden van de justitie in het betrokken land. Bij een rogatoire commissie verhoren de politie-instanties van het betrokken land de te verhoren personen. De rechercheurs van de CDBC hebben in feite geen bevoegdheden in het buitenland. De collega’s van het betrokken land nodigen de persoon uit tot een verhoor en als het nodig is voeren ze ook een huiszoeking uit. Er is wel de mogelijkheid om aan de buitenlandse politieinstanties suggesties te doen voor vragen tijdens het verhoor. Volgens de behandelende rechercheur had het parket van Kortrijk zich beperkt tot de twee Belgen, MC en CB. In de krant stond vermeld dat JDB negen maanden effectief heeft gekregen en een boete van 5.000 euro. De behandelende rechercheur was zich daar niet van bewust. Ik kan niet nagaan of het in het vonnis effectief zo was aangezien het onvindbaar is. Maar aangezien het betreffende artikel131 gebaseerd is op het vonnis zal dit wel accuraat zijn. JDB werd maar één keer verhoord. Op verzoeken tot een verder verhoor is hij nooit ingegaan. De eigenlijke omkopers, CJ en CHJ, zijn nooit ondervraagd geweest. Het parket van Kortrijk vond het geen prioriteit om die personen ook nog eens aan te pakken Dit is een spijtige zaak aangezien het initiatief tot omkopen door hen werd genomen. De rechercheur die de zaak behandelde vond dat de spelers een correcte straf hebben gekregen op strafrechtelijk vlak. Ze hadden maar een kleine omkoopsom ontvangen maar het is de intentie om de wedstrijd tegen betaling te vervalsen die telt. De straffen hadden voor de spelers wel zware sportieve en professionele gevolgen. Het betekende het einde van hun                                                                                                                
131

HARDIE, V., CB veroordeeld tot effectieve celstraf in omkoopzaak, De Morgen, 06 februari 2003, p.22.

 

72  

      voetbalcarrière. MC had naast zijn voetbalcarrière een job als ingenieur bij een bedrijf. Hij werd tevens door zijn werkgever ontslagen. Een strafrechtelijke uitspraak heeft als het gevolg dat het label van crimineel op je wordt geplakt. Meestal wordt er niet stil gestaan bij de professionele en emotionele gevolgen van een strafrechtelijke straf. Bij de spelers is het verlies van hun voetbalcarrière één van die zware gevolgen die een strafrechtelijke uitspraak met zich meebrengt. Dit dossier kon grondiger worden aangepakt, zeker naar de opdrachtgevers en de tussenpersonen toe. De effectieve omkopers uit Nederland zijn nooit ondervraagd geweest.

5.4.5 Besluit

Het initieel proces-verbaal van het voetbalomkopingsdossier werd opgesteld op 8 mei 2000 en het laatste proces-verbaal op 31 mei 2001. Het onderzoek van de CDBC duurde ongeveer een jaar en een maand. Het is de eerste zaak van private omkoping bij de CDBC. De wedstrijd werd gespeeld, achttien dagen nadat private omkoping strafbaar werd gesteld. Het eigenaardig karakter van het criminaliteitsfeit maakte de zaak nieuwswaardig. Ongewone gebeurtenissen bepalen de nieuwswaardigheid van criminaliteit.132 De zaak begon naar aanleiding van een proces-verbaal van het Landelijk Parket van Rotterdam die werd overgemaakt aan de CDBC. Het Landelijk Parket van Rotterdam had telefoontaps afgenomen van personen die ervan verdacht werden een criminele organisatie te beheren. Tijdens deze telefoontaps kwam een zaak van omkoping van voetballers in België aan het licht. Het was een relatief eenvoudige zaak om uit te voeren omdat er duidelijk bewijsmateriaal was, namelijk de transcripties van telefoongesprekken van de verdachten. De grootste moeilijkheden bij het onderzoek waren het feit dat er Nederlanders betrokken waren en dat de Procureur des Konings nog niet vertrouwd was met de nieuwe wetgeving die private omkoping bestraft. De rechercheurs hebben voor duiding bij de nieuwe wetgeving gezorgd.                                                                                                                
132

ROSHIER, B., ‘The selection of crime news by the press’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN.S. en YOUNG,J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 46.

 

73  

      De voetbalspelers werden op 5 februari 2003 veroordeeld. MC kreeg de mildste straf. Hij was ook de enige die aanwezig was op de rechtszaak. CB en JDB lieten zich zelfs niet vertegenwoordigen door een advocaat. De twee Nederlanders, CJ en CHJ, zijn nooit ondervraagd geweest in de zaak en dus ook nooit veroordeeld. De effectieve omkopers zijn nooit bestraft geweest. Naast de strafrechtelijke straf werd MC ook ontslagen als industrieel ingenieur bij een bepaald bedrijf. De professionele en emotionele gevolgen van een strafrechtelijke veroordeling kunnen soms zwaarder zijn dan de straf zelf. De spelers hun voetbalcarrières waren verwoest en MC verloor zijn job. Dit soort zaken vind je niet terug in het dossier. De pers zorgt voor extra duiding rond de niet-strafrechtelijke gevolgen, die ook zwaar kunnen zijn. De ontvangen omkoopsom was kleiner dan de winstpremie van de ploeg bij een gewonnen wedstrijd. In de pers werd er al snel gespeculeerd dat er misschien meer aan de hand was dan deze ene omkoping. Het feit dat er eersteklassevoetballers betrokken waren in de zaak en dat het de eerste zaak van private corruptie in België was, maakten de case nieuwswaardig. De media-aandacht kan hierdoor verklaard worden.

5.5 Visa-affaire
5.5.1 Dossieranalyse

Begin 2003 zijn er vier strafonderzoeken gestart in Antwerpen. Eén van die onderzoeken was de Visa-affaire. Aangezien dit een zeer ruim en ingewikkeld dossier is heb ik me toegespitst op één verdachte, namelijk FN. In het dossier omtrent JCD kwam hij ook al eens in opspraak. Een deel van het onderzoek is gedaan door de Algemene Inspectie van de Federale Politie. Ik heb alleen het dossier bij de CDBC kunnen bestuderen. Ik tracht hieronder een zo correct mogelijk beeld te vormen van de zaak en dan vooral van de tenlasteleggingen tegenover FN.

 

74  

      Het dossier in verband met de Visa-affaire met dossiernummer 03/0026 werd opgesteld door H. Pien, rechercheur bij de CDBC.133 Hij was ook de case-officier van deze zaak. De zaak werd behandeld door onderzoeksrechter Verhaeghe in Antwerpen. Het dossier behandelt eventuele verduistering, omkoping, knevelarij en misbruik van vertrouwen. Het onderzoek werd opgestart naar aanleiding van een anonieme telefonische klacht op 3 februari 2003 in verband met het misbruik van Visakaarten binnen de politie te Antwerpen. De feiten werden dus aan het licht gebracht door een anoniem persoon. Het onderzoek beperkte zich niet tot het nazicht van het gebruik van Visakaarten van politiefunctionarissen, maar onderzocht ook het gebruik van Visakaarten door hoge ambtenaren van het stadsbestuur. Het aanvankelijk proces-verbaal was niet aanwezig in het dossier bij de CDBC. Het eerstvolgend proces-verbaal dateert van 13 maart 2003 en het laatste proces-verbaal in verband met FN dateert van 4 juli 2003. Het politie-onderzoek naar FN duurde ongeveer drie en een halve maand. Ik vermeld hier nog eens bij dat een deel van het dossier zich bij de Algemene Inspectie van de Federale Politie bevind. Dit deel van het dossier was niet raadpleegbaar. In maart werd door een Antwerpse politicus een klacht ingediend bij de politie in verband met het onwettig gebruik van het systeem van de Visakaarten die bepaalde stadsambtenaren mogen gebruiken in het kader van hun ambt. Verschillende stadsambtenaren zouden de Visakaart ook gebruiken voor persoonlijke uitgaven. Naast de fraude met de Visakaarten werd er ook gesjoemeld met het systeem van de premandaten die ter beschikking staan van de stadsambtenaren. Een systeem van premandaten werd ingevoerd in 1998 en terug afgeschaft in 2002. Vanaf 2002 werden de Visakaarten ingevoerd. Het is een systeem om de leden van het college van Burgemeester en Schepenen, de stadssecretaris, de adjunct-stadssecretaris, de stadsontvanger en de bestuursdirecteurs toe te laten een voorschot te vragen wanneer ze bijvoorbeeld gingen dineren in het kader van hun functie. Het maximumbedrag bedroeg 75 euro per deelnemer per diner. FN had 17 premandaten opgenomen in 2001 en 18 in 2002. In vele gevallen werden voorschotten gevraagd voor meer personen dan diegene die uiteindelijk deelnamen aan het diner. Op deze manier kon het maximumbedrag worden omzeild. FN zou dit ook gedaan hebben en als er geld over was van een diner, dan besteedde hij het aan een ander etentje. Op                                                                                                                
133

Dossier 03/0026, Brussel, 02/2003-03-2004 (politiedossier).

 

75  

      8 januari 2001 had FN een voorschot voor tien personen aangevraagd. Hij ging uiteindelijk met zeven personen gaan eten. Het resterend bedrag heeft FN gebruikt voor andere restaurantuitgaven. Dit was een oneigenlijk gebruik van het systeem. Het systeem van de premandaten werd voor een belangrijk deel ten onrechte gebruikt om resterende uitgaven te betalen die niks met dienstredenen te maken hadden en/of ten onrechte werden ingebracht door één of meerdere leden van het toenmalig kabinet. Het beheer van de premandaten liet FN over aan zijn medewerkers. Hij stelde vast dat zijn medewerkers via het systeem van de premandaten gelden hadden onttrokken uit de kas voor private doeleinden. Hij keurde het gedrag af en distantieerde zich ervan. De kosten eigen aan het ambt werden ook onderzocht. Kosten eigen aan het ambt werden terugbetaald, dit was een systeem die al sinds 1986 bestond. Het was een systeem dat toeliet dat de stadsambtenaren een voorschot konden vragen voor een werklunch. De uitgaven werden achteraf goedgekeurd door het Schepencollege, na afrekening en verantwoording van de gemaakte kosten. Het proces-verbaal van 13 maart 2003 betreft het overhandigen van alle mandaten en financiële staten met betrekking tot de uitgaven eigen aan het ambt voor het dienstjaar 2002. Het gaat om het maximum jaarbudget van uitgaven met de Visakaarten voor de verschillende stadsambtenaren. Bij overschrijding van de jaarbedragen werd het overschreden bedrag teruggevorderd. In het jaar 2002 lag het maximum bedrag van de burgemeester op 6000 euro kosten eigen aan de ambt. Schepenen, stadssecretarissen en stadsontvangers hadden een budget van 4750 euro. De bestuursdirecteurs, informatieambtenaars en ombudsmannen hadden een kostenbudget van 1375 euro en de districtsecretaris 400 euro. In een volgende stap van het onderzoek werd getracht te achterhalen voor welke doeleinden de stadsambtenaren hun Visakaart gebruikten. Er werden huiszoekingen uitgevoerd. Het systeem van de Visakaarten werd ingevoerd op 18 december 2002 ter vervanging van de premandaten. De uitgaven moesten wel nog voorzien worden van een kasticket of BTWbonnetje. FN zijn Visa-uitgaven bedroegen 51.027 BEF in 2000, waarvan 46.758 BEF restaurantkosten.In 2001 gaf hij 101.418 BEF uit met de Visakaart, allemaal restaurantkosten. De restaurantkosten kunnen voor werkdoeleinden of privédoeleinden gebeurd zijn. Dit was moeilijk te achterhalen. Voor kosten eigen aan het ambt voor wat betreft het jaar 2001 76  

 

      beschikte hij als stadssecretaris over 100.000 BEF op jaarbasis. In dat jaar had hij 101.418 BEF aan kosten eigen aan het ambt, waarvan voornamelijk restaurantkosten. In het jaar 2002 was er voor de politiebegroting voor de Visakaart van FN enkel een betalingsbewijs van de Bank Card Company. Om welke uitgaven het precies ging viel niet te achterhalen. Voor de stadsbegroting van het jaar 2002 was er wel duidelijkheid omtrent de uitgaven van FN. Dit waren voornamelijk restaurantuitgaven. FN had de glazen van zijn bril laten vervangen voor een bedrag van 300 euro. Hij had 64 euro aan modejuwelen en een smoking van 354 euro gekocht met de Visakaart. In een Japanse winkel zou hij ook een Japanse wand van 250 euro hebben aangekocht. Dit waren geen werkgerelateerde uitgaven. Volgens FN waren deze uitgaven wel werkgerelateerd Na de actiefase volgde een arrestatie. Op 26 maart 2003 werden de heer FN samen met twee andere mannen, na betekening van het bevel tot medebrenging, overgebracht naar de cellen van het justitiepaleis waar ze in de loop van de dag voor de onderzoeksrechter verschenen. Om een nog een beter beeld te krijgen over de zaak werden nog enkele sleutelfiguren verhoord. AN, kabinetschef van FN van 1999 tot 2003, werd verhoord in verband met de premandaten op 8 januari 2004. FN had verklaard dat bepaalde restaurantrekeningen niet door hem waren ingebracht. AN weet niet wie de restaurantrekeningen dan wel had ingebracht. Zij maakte de mandaten op en haalde het geld dat ging gebruikt worden op. De teruggave van het saldo die over was na een etentje gebeurde door HC. HC is een administratief medewerker op het kabinet van de stadssecretaris sinds 2000. AN handelde altijd in opdracht van FN en ze verklaarde nooit met het budget te zijn gaan eten voor privédoeleinden. HC, administratief medewerker op het kabinet, werd op 9 januari 2004 verhoord in verband met de premandaten. De restaurantuitgaven waarvan FN beweerde ze niet te hebben ingebracht zijn ook niet door hem ingebracht. Hij verklaarde geen misbruik te hebben gemaakt van de premandaten. Toen het einde van het onderzoek naderde werd er op 14 januari 2005 een confrontatie georganiseerd tussen AN, HC, FN en nog twee andere stadsambtenaren RR en ANT. AN had verklaard dat ze af en toe de handtekening van FN nabootste om bepaalde kosten in te brengen. Volgens AN was FN hiervan op de hoogte. HC, RR en ANT hadden een vermoeden dat FN hiervan op de hoogte was maar konden het niet met zekerheid bevestigen. FN beweerde dat hij geen formele toestemming had gegeven om zijn handtekening te vervalsen. Hij ging ervan uit dat alles correct werd afgehandeld.   77  

     

5.5.2 Vonnisanalyse

De Rechtbank van eerste aanleg van het gerechtelijk arrondissement Antwerpen heeft het vonnis met notitienummer AN45.IN100168-03 uitgesproken op 25 mei 2007.134 FN werd ervan beticht tussen 31 december 1999 en 1 januari 2003 bepaalde strafrechtelijke feiten te hebben gepleegd, hetzij door de misdaad of het wanbedrijf te hebben uitgevoerd of eraan te hebben meegewerkt, hetzij hulp te hebben verleend om de misdaad of het wanbedrijf tot een goed einde te brengen. Hij werd ervan beticht als openbaar officier of ambtenaar, met bedrieglijk opzet of met de bedoeling om te schaden, valsheid te hebben gepleegd in de uitoefening van zijn beroep; hetzij door valse handtekeningen, vervalsing van akten, geschriften of handtekeningen; hetzij door onderschuiving van personen of hetzij door gebruik maken van een vals stuk, wetende dat het vals is. Concreet werd FN ervan verdacht toestemming te hebben gegeven aan AN voor het vervalsen van zijn handtekening op de aanvraagformulieren van bepaalde premandaten. Hij werd ervan beticht bepaalde BTW-bonnetjes te hebben vervalst door bedragen en/of het aantal personen en/of de data te hebben gewijzigd met opzet om het systeem van de premandaten te misbruiken. FN werd er ook van beticht als openbaar ambtenaar openbare of private gelden, geldswaardige papieren, stukken, effecten, akten en roerende zaken te hebben verduisterd ten nadele van de Stad Antwerpen. In twee andere zaken die ook opgenomen zijn in het dossier werd FN nog van een aantal feiten beticht. Dit staat los van het Visa-dossier. Beklaagde, FN, argumenteerde dat wat de kosten eigen aan het ambt betreft er geen duidelijke reglementering was. Uit de bewijsstukken van het dossier en de verklaringen van de betrokkenen viel er inderdaad uit te maken dat er geen gedetailleerde omschrijving bestond over de kosten eigen aan het ambt. Bij het ontvangen van de Visakaart diende de ontvanger wel een formulier te ondertekenen waarin stond dat de kaart enkel mocht gebruikt worden voor kosten eigen aan het ambt, niet voor dienstreizen, receptie- en representatiekosten.

                                                                                                               
134

Rechtbank van Eerste Aanleg, Uittreksel uit vonnis Nr AN45.IN100168-03, Antwerpen, 25 mei 2007, 51pp. (vonnisuittreksel)

 

78  

      In dit dossier had FN duidelijk gelden verduisterd door privé-uitgaven te doen met het geld van de stad. Hij deed dit onder andere voor etentjes en geschenken voor familieleden. De beklaagde heeft een deel van deze uitgaven terugbetaald aan de Stad maar dit doet niks af aan het strafbaar karakter van de feiten. FN verklaarde dat wat de premandaten betrof, hij de leden van zijn kabinet de opdracht gaf een formulier klaar te maken om een voorschot te ontvangen. Na de uitgave werd het BTWbonnetje door zijn kabinetsmedewerkers verder afgehandeld. Een aantal van die aanvraagformulieren werden aangemaakt door AN en door haar ondertekend met een vervalste handtekening van FN. FN ontkende te weten dat AN zijn handtekening vervalste op de aanvraagformulieren. De kabinetsmedewerkers van FN verklaarden dat FN wel op de hoogte was van het nabootsen van zijn handtekening. De rechtbank leidde uit de verklaring van FN af dat hij wel op de hoogte was van dergelijke praktijken. Hij liet dit toe omwille van praktische redenen. AN zou niet alleen aan handtekeningvervalsing doen, zij vulde ook systematisch een verkeerd aantal personen in die bij de lunch aanwezig zouden zijn. Per persoon werd een bedrag van 75 euro voorzien. Systematisch werd een hoger aantal personen opgegeven om zo een groter lunchbudget te hebben. FN zou in één van zijn verklaringen toegegeven hebben dat een aantal lunches ten onrechte werden aangerekend op een premandaat. FN betwiste zijn aanwezigheid bij een aantal restaurantbezoeken. FN verdacht één van zijn werknemers ervan in zijn naam te gaan lunchen met een premandaat. AN ontkende dit gegeven niet maar verklaarde dat FN hiervan op de hoogte was en dat hij dit toestond. FN had als stadssecretaris en overste van AN ten allen tijde controlebevoegdheid over de premandaten. De rechtbank geloofde niet dat FN niet op de hoogte was van de lunches van AN. De rechtbank stelde zich ook de vraag of het iedere keer aan de orde was dat de Stad Antwerpen de werklunches voor zijn rekening nam. Wat de Visakaarten betrof, ging FN ervan uit dat de Visa-uitgaven als loon mochten beschouwd worden. Verschillende elementen spreken dit tegen, zoals het formulier dat werd ondertekend bij de ontvangst van de Visakaart waarin duidelijk stond vermeld dat het om kosten gaat. Het krediet op de Visakaart maakte geen deel uit van het loon en kon niet vrij worden besteed. De Visakaart mocht alleen besteed worden voor kosten eigen aan het ambt.

 

79  

      Als straftoemeting werd besloten dat de feiten verwerpelijk waren. FN had al jaren een topfunctie in de administratie van de stad Antwerpen. Hij kende de zwakke plekken van de administratie en had daarvan misbruik gemaakt. Hij hield er een luxueuze levensstijl op na op de kosten van de Stad, dit terwijl de Stad vaak over onvoldoende middelen beschikte voor veiligheid, sociale en culturele projecten, en dergelijke meer. De Stad Antwerpen vorderde wegens morele schade één euro provisioneel in de zaak in verband met de Visakaarten. De Stad wees op het feit dat haar imago werd besmeurd door de gepleegde inbreuken en de grote media-aandacht rond de zaak. De rechtbank was van oordeel dat het imago van de Stad inderdaad werd geschaad door de gepleegde inbreuken maar aangezien het zo’n groot feitencomplex was, was het niet mogelijk om de morele schade op te splitsen naar aard van de inbreuk. De rechtbank was ook van oordeel dat het stadsbestuur te laks is geweest in het toezicht op de betrokken ambtenaren waardoor de mogelijkheid tot misbruik werd gecreëerd. De rechtbank legde dan ook slechts één maal één euro definitief op, toe te kennen aan alle beklaagden solidair. De Stad Antwerpen vorderde de betaling van 7640,92 euro aan FN en AN, vermeerderd met intresten vanaf de datum van de feiten. Deze eis werd ontvankelijk en gegrond verklaard maar de intresten werden pas toegekend vanaf de gemiddelde datum van 16 oktober 2001. De Stad vorderde van FN de betaling van 3032,43 euro, vermeerderd met intresten vanaf de datum van de feiten. Er is wel al 315,32 euro terugbetaald. Deze eis werd, gelet op de dossiergegevens, ontvankelijk en gegrond verklaard voor het bedrag van 2717,11 euro. De intresten werden wel slechts toegepast vanaf de gemiddelde datum van 16 oktober 2001. FN werd veroordeeld wegens vermengde feiten in verschillende zaken. Hij werd veroordeeld tot een hoofdgevangenisstraf van twee jaar en tot een geldboete van duizend euro. FN werd ook voor een periode van tien jaar uit de rechten van artikel 31 SWB ontzet. Dit is een ontzetting van het recht om openbare ambten, bedieningen of betrekkingen te vervullen; verkozen te worden; enig ereteken te dragen of enige adellijke titel te voeren; gezworene of deskundige te zijn, als instrumentair of attesterend getuige bij akten op te treden; in rechte te getuigen, anders dan om enkel inlichtingen te geven; geroepen worden tot het ambt van

 

80  

      voogd, toeziend voogd of curator en om een wapen of munitie te vervaardigen, te wijzigen, te herstellen, te dragen, of te dienen in de Krijgsmacht.135

5.5.3 Persanalyse

In Antwerpen zijn er in 2003 vier strafonderzoeken gestart naar fraude en corruptie. Op 18 februari 2003 startte het Antwerpse parket een strafonderzoek naar actieve corruptie tegen straatmeubilairfirma JCD. Dit dossier heb ik in punt 5.2 besproken. Op 11 maart 2003 begon het Antwerps gerecht een strafonderzoek naar oneigenlijk gebruik van middelen van een stedelijke VZW. Topambtenaren zouden geld bestemd voor kabinetsondersteunende maatregelen gebruikt hebben voor privé-aankopen. Op 17 maart 2003 werd een nieuwe fraudezaak onthuld. Er waren verdachte aankopen gebeurd bij het informaticacentrum van de stad.136 Het vierde strafonderzoek is het onderzoek naar de Visa-affaire. Het eventuele misbruik van Visakaarten werd aan het licht gebracht tijdens het onderzoek naar de straatmeubilairfirma JCD. De Visa-affaire is een afsplitsing van de JCD-zaak. Op donderdag 13 maart 2003 vond er een politiek drama plaats in het stadshuis van Antwerpen. Na massale media-aandacht over het oneigenlijk gebruik van Visakaarten door bepaalde topambtenaren waren bijna alle Antwerpse schepenen ontslagnemend. FN nam onmiddellijk ontslag. De aandacht van de pers en het strafrechtelijk onderzoek legde een enorme druk op het kabinet. Alleen een collectief ontslag bood een oplossing. Uit onderzoek bleek dat enkele schepenen goederen voor privé-gebruik hadden aangekocht met hun Visakaart bedoeld voor kosten eigen aan het ambt.137 Achttien Antwerpse topambtenaren zijn voor de raadkamer verschenen in de Visa-affaire. Het parket wou vijftien van hen vervolgen voor verduistering van overheidsgeld en schriftvervalsing. Alle verdachten vroegen de buitenvervolgingstelling aan de Raadkamer. Er waren geen duidelijkheden over wat mocht gekocht worden met de Visakaart en wat niet. Op 18 mei besliste de raadkamer wie naar de rechtbank moest en wie niet.138 Twaalf van de vijftien verdachte ambtenaren werden buiten vervolging gesteld door de raadkamer. FN en AN werden onder andere door verwezen naar de correctionele rechtbank.                                                                                                                
135 136

Art. 248 SW. TIMMERMAN, G., Vier strafonderzoeken naar fraude en corruptie, De Morgen, 19 maart 2003, p.7. 137 BRINCKMAN, B., Zwart-wit in plaats van grijs, De Standaard, 27 maart 2004, p.23. 138 EECKHOUT, M., Visa-gate voor de raadkamer, De Standaard, 21 april 2005, p. 12.

 

81  

      Van de grote Visa-affaire bleef niet veel meer over. De raadkamer oordeelde dat er geen aanwijzingen waren van bedrieglijk opzet en dat er geen duidelijke richtlijnen waren over het begrip “kosten eigen aan het ambt”. FN kreeg een gevangenisstraf van twee jaar, een geldboete van 5000 euro en werd voor tien jaar van zijn rechten ontzegd. Hij was enorm aangeslagen van zijn toegewezen straf. Hij vond het een strenge straf vergeleken met de feiten en de straffen van de anderen.139 Volgens justitie was er in de eerste plaats een gebrek aan regelgeving. Er was geen duidelijk over het begrip “kosten eigen aan het ambt”. Er werd nooit gecontroleerd voor wat de Visakaarten precies werden gebruikt. Er werd alleen nagegaan of het maximumbudget niet werd overschreden. Je kan het vergelijken met een situatie zonder snelheidsbeperkingen. Als er geen snelheidsbeperkingen bestaan, kan je moeilijk iemand die 180 kilometer per uur rijdt beschuldigen van overdreven snelheid.140 Voormalig stadssecretaris FN ging in beroep tegen het vonnis. Hij vond dat er geen overtuigende elementen waren om de celstraf te rechtvaardigen.141 FN werd in beroep vrijgesproken van kredietkaartenfraude. FN kreeg wel nog een straf, maar een veel lichtere dan in eerste aanleg. Volgens de voorzitter van het hof van beroep kon misbruik van de premandaten en de Visakaarten onmogelijk bewezen worden zonder duidelijke regels. FN werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van vijf maanden met uitstel en 2500 euro geldboete, ook met uitstel. Deze veroordeling was omwille van een aantal privé-aankopen die hij deed op kosten van een stedelijke vzw.142 Dit is een andere zaak dan de Visa-affaire. Het Visakaart-systeem werd afgeschaft en er kwam een duidelijke gedragscode voor de stadsambtenaren van Antwerpen. Antwerpen kreeg ook een Inspectie van Financiën. Deze dienst controleert collegebeslissingen en kan collegebeslissingen laten uitstellen omdat de financiële implicaties onduidelijk zijn. Een auditdienst controleert of de beslissingen financieel correct zijn uitgevoerd. Er werd zelfs een Antwerps Bureau voor Integriteit opgericht. Dit is een bureau dat waakt over de integriteit van de Antwerpse politici, politie en ambtenarij.143 De stad deed er alles aan om terug een beter imago te verkrijgen na al de strafonderzoeken en grote media-aandacht rond de Visa-affaire. De massale media-aandacht rond de zaak dwong de stad ertoe om maatregelen te nemen. De kritiekfunctie van de media                                                                                                                
139 140

SWIERSTRA, T., Enkel FN vliegt in cel in Visa-affaire, De Morgen, 26 mei 2007, p.6. BRINCKMAN, B., Zwart-wit in plaats van grijs, De Standaard, 27 maart 2004, p.23. 141 Ex-stadssecretaris N tekent beroep aan in Visa-affaire, De Standaard, 9 juni 2007, p.8. 142 VERELST, J., Visa-affaire eindigt op een sisser, De Morgen, 9 oktober 2008, p. 10. 143 BRINCKMAN, B., Zwart-wit in plaats van grijs, De Standaard, 27 maart 2004, p.23.

 

82  

      heeft hier duidelijk zijn vruchten afgeworpen. Doorheen de hele Visa-affaire werd er door de media veel kritiek geuit op de Antwerpse ambtenaren. Aangezien de media de enigste schakel is tussen het publiek en de beleidsvoerders is het belangrijk dat de publieke opinie via de media de beleidsvoerders bereikt zodat ze zich genoodzaakt voelen om actie te ondernemen.144 De grote media-aandacht rond de affaire kan ook verklaard worden doordat er verschillende topambtenaren van de stad Antwerpen werden geviseerd. Bekende en belangrijke personen die verwikkeld zijn in een corruptiezaken zorgen voor disproportionele media-aandacht voor de strafonderzoeken.145 De selectieve aandacht van de pers kan volgens Lars Bové een invloed hebben op het gedrag van de magistraten en politierechercheurs die de onderzoeken voeren. In verschillende dossiers droeg de massale media-aandacht bij tot een buitensporige vervolging. Het parket kan zich opgejut voelen door de publieke opinie.146 In de Visa-affaire was dit ook het geval aangezien er achttien Antwerpse topambtenaren voor de Raadkamer moesten verschijnen. Twaalf werden uiteindelijk buitenvervolging gesteld en uiteindelijk werd er maar aan één topambtenaar een straf opgelegd.

5.5.4 Interviewanalyse

Volgens de behandelende rechercheur, H. Pien, lag het probleem van de Visa-affaire vooral bij het begrip “kosten eigen aan het ambt” en wat daar precies onder viel. De geviseerde topambtenaren konden geen duidelijk onderscheid maken tussen privé-uitgaven en uitgaven die effectief nodig zijn in het kader van het ambt. Op zich is het Visakaarten-systeem een betrouwbaar systeem want je kon de uitgaven van de betrokkenen nagaan via Visa-uittreksels. Er waren gewoon geen duidelijke richtlijnen over het gebruik van de Visakaart. Het systeem van de premandaten was minder betrouwbaar aangezien je niet kon nagaan waar het geld precies aan besteed werd. Een aantal personen hebben misbruik gemaakt van het systeem van de Visakaarten. De personen die ter goeder trouw uitgaven hebben gemaakt deelden ook in de brokken. Praktisch iedere Antwerpse                                                                                                                
144

LUYTEN, A., Pers, politie en justitie, Een haat-liefdeverhouding: de gerechtelijke informatieverstrekking en de gerechtelijke informatiegaring, Brussel, VUBpress, 1998, 92. 145 ROSHIER, B., ‘The selection of crime news by the press’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN.S. en YOUNG,J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 46. 146 BOVE, L., ‘Tegen de perceptie in: De Vlaamse dagbladpers en de beeldvorming over corruptie’, De orde van de dag, 2009, 28.

 

83  

      schepen was demissionair, ook degenen die geen misbruik hadden gemaakt van het systeem. FN had bewust misbruik gemaakt van het systeem. Een aantal Antwerpse politici hadden ook geprofiteerd van het systeem maar het parket durfde het niet aan om hun te vervolgen omdat sommigen parlementairen waren. De opheffing van de onschendbaarheid moest dan worden aangevraagd. Het was een moeilijk dossier om te onderzoeken omdat er verschillende elementen door elkaar verweven waren. Je had de Visa-affaire, de zaak omtrent een aantal stedelijke vzw’s en het telecombedrijf van Antwerpen. Voor al die verschillende affaires was er een apart onderzoek gestart. Er waren in totaal vier strafonderzoeken waarin de Stad Antwerpen een rol speelde. Er waren gemiddeld tien rechercheurs van de CDBC bezig met het dossier. In een gemiddeld dossier zijn er twee rechercheurs aan een zaak bezig, dit maar om aan te tonen hoe omvangrijk het dossier was. De commotie omtrent het stadsbestuur in Antwerpen begon met het dossier in verband met straatmeubilairfirma JCD. In dat dossier kwamen een aantal feiten aan het licht van eventueel misbruik van Visakaarten door topambtenaren. Een Antwerps politicus had een brief geschreven met een vermoeden van misbruik van Visakaarten door bepaalde ambtenaren. Het onderzoek is begonnen via verschillende bronnen die door de rechercheurs van de CDBC verder werden uitgespit. Het dossier werd snel in onderzoek gestoken zodat huiszoekingsmandaten konden bemachtigd worden. Het dossier werd dagelijks opgevolgd door het parket. Er was een constante interactie tussen het parket en de CDBC. Tijdens het onderzoek zijn er een aantal moeilijkheden voorgevallen. Het grote probleem was het feit dat er geen duidelijk was omtrent de kosten eigen aan het ambt. De bewijslast was ook een probleem. Er waren een reeks etentjes betaald via de Visakaarten of premandaten maar er kon niet bewezen worden wie er aanwezig was op die etentjes. Het is moeilijk al dan niet onmogelijk om uit te maken of er sprake was van zakendiners of privé-diners. De rechercheurs vonden nergens reglementering terug over wat aanvaardbaar is als werkkosten en wat niet. Dit was waarschijnlijk de reden waarom er zo veel van de verdachten zijn vrijgesproken. De behandelende rechercheur vond de straf van FN terecht. Hij was ervan overtuigd dat FN bewust misbruik had gemaakt van het systeem terwijl sommige ambtenaren ter goeder trouw 84  

 

      hadden gehandeld. Hoe groot de straf was doet er volgens de rechercheur niet toe. FN zijn carrière was gedaan. De gevolgen die voortvloeien uit een strafrechtelijke veroordeling zijn vaak zwaarder dan de veroordeling op zich. Je job verliezen is ook een grote straf.

5.5.5 Besluit

Het aanvankelijk proces-verbaal was niet aanwezig in het dossier van de CDBC. De Algemene Inspectie van de Federale Politie had een deel van het onderzoek uitgevoerd. Het eerst aanwezige proces-verbaal dateert van 13 maart 2003 en het laatste proces-verbaal in verband met FN dateert van 4 juli 2003. De feiten werden gemeld bij de CDBC door een anonieme telefonische klacht op 3 februari 2003 Het vonnis werd uitgesproken op 25 mei 2007. FN werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van twee jaar en een geldboete van 5000 euro. De zaak ging in beroep en FN werd in beroep vrijgesproken van kredietkaartenfraude. Hij kreeg nog een gevangenisstraf van vijf maanden met uitstel en een geldboete van 2500 euro, ook met uitstel. Deze straf was voor een andere zaak dan de kredietkaartenfraude. De Visa-affaire is een complex en omvangrijk dossier. Vandaar de keuze om er één belangrijke persoon uit te lichten, namelijk FN. Het feit dat het onderzoek voor een deel door de Algemene Inspectie van de Federale Politie werd gevoerd bemoeilijkte de dossieranalyse. De pers volgde de zaak op de voet van begin tot eind. Belangrijke Antwerpse topambtenaren waren betrokken in de zaak en dit maakte de feiten nieuwswaardig. Het politiek schouwspel van de verschillende partijen die volgde na het aan het licht brengen van de feiten zorgde voor nog meer sensatie. De kritiekfunctie van de media heeft in deze zaak zijn vruchten afgeworpen. Het Visakaartsysteem werd afgeschaft en er kwam een duidelijke gedragscode voor de stadsambtenaren van Antwerpen. De integriteit van de Antwerpse ambtenaren werd in de gaten gehouden. De massale media-aandacht rond de zaak dwong de stad ertoe om maatregelen te nemen. Deze massale media-aandacht legde ook druk op het strafrechtelijk onderzoek. Achttien topambtenaren moesten in deze zaak voor de raadkamer verschijnen. Het parket wou vijftien ambtenaren vervolgen voor verduistering van overheidsgeld en schriftvervalsing. Uiteindelijk 85  

 

      werden er twaalf ambtenaren buiten vervolging gesteld. De grote en enorm gemediatiseerde Visa-affaire kromp zienderogen. Alleen FN werd na beroep effectief bestraft en dit betrof dan nog feiten die niks te maken hadden met de Visakaarten of premandaten.

5.6 NL-zaak
5.6.1 Dossieranalyse

Het dossier in verband met eventuele belangenneming bij het notoir bedrijf NL met dossiernummer 2005/0101 werd opgesteld door H. Pien, rechercheur bij de CDBC en caseofficier van de zaak.147 De zaak werd behandeld door onderzoeksrechter Decoster te Brussel. Het aanvankelijk proces-verbaal werd opgesteld op 23 december 2005 en het laatste procesverbaal op 8 maart 2007. Het onderzoek door de CDBC nam ongeveer een jaar en twee maanden in beslag. Het aanvankelijk proces-verbaal is opgesteld naar aanleiding van een anonieme klacht die binnen kwam bij de CDBC. Het aanvankelijk dossier had als onderwerp: anonieme klacht in verband met mogelijke onregelmatigheden in het kader van het toewijzen van publiciteitsopdrachten aan bevriende firma’s. Een anonieme bron meldde dat er onregelmatigheden zouden zijn gepleegd door MF, marketing directeur bij NL. Het ging om belangenneming bij de toekenning en de invulling van een aantal publiciteitscontracten aan vennootschappen waar de betrokkene banden mee heeft of heeft gehad. Na het aan het licht brengen van de onregelmatigheden door een anoniem persoon werd de nodige informatie verzameld om een duidelijk beeld te krijgen over de zaak. Voor zijn benoeming als directielid bij NL was MF afgevaardigd bestuurder en directeur van een aantal bedrijven actief in de reclame- en publiciteitssector. Hij was afgevaardigd bestuurder en directeur van NV KA te Brussel. Hij bood daar zijn ontslag aan in februari 2003. De NV KA had in 2002 een contract met NL afgesloten voor de levering van allerlei marketing- en publiciteitsdiensten. Dit ging ondermeer over diensten Below The Line (BTL). Dit zijn                                                                                                                
147

Dossier 2005/0101, Brussel, 12/2005-03/2007 (politiedossier).

 

86  

      publicitaire acties en promotiemiddelen in en rond verkooppunten. De toewijzing van deze diensten gebeurde via overheidsopdracht. Above The Line diensten (ATL) hebben dan weer betrekking op allerlei publiciteit in de media welke niet inbegrepen was in het contract. MF heeft geen officiële banden meer met de firma’s maar de vraag kan gesteld worden of dat wel effectief zo was. NL plaatste belangrijke bestellingen van BTL-materiaal bij NV KA als uitloper van het oorspronkelijk contract. De Raad van Bestuur van NL stelde zich daar vragen bij aangezien het contract met Karamba een dienstenopdracht was en materiaalleveringen niet vervat waren in de oorspronkelijke opdracht. Een tweede onregelmatigheid betreft een aantal gecamoufleerde BTL-bestellingen bij de NV KA. Een andere firma, de NV MS, zou de kwestieuze bestellingen aan NL hebben gefactureerd welke later aan KA werden doorgerekend. MF werd ervan verdacht aanbestedingen en opdrachten toe te wijzen aan een netwerk van publiciteitsfirma’s waarmee hij banden had of heeft gehad. In september 2003 zou er een contract “communicatie en aanmaak van reclame Above The Line voor loterijen met nummers” zijn toegekend aan NV LE. Talrijke opdrachten van NV LE werden in werkelijkheid door de NV KA uitgevoerd en NV LE zou als dekmantel gebruikt worden. Heel wat opdrachten die buiten het eigenlijk contract vielen, werden aan LE of KA toegekend. NL sloot ook contracten af met diverse firma’s die banden hebben met elkaar omdat ze bijvoorbeeld tot dezelfde holding of groep behoren. Het is duidelijk dat er bepaalde bindingen zijn tussen de verschillende firma’s. Na het uitspitten van de beschikbare informatie werd overgegaan tot de actiefase. Op 3 oktober 2006 vond er een huiszoeking plaats bij MF in Overijse. Er werden een aantal stukken in beslag genomen. MF ontkent dat hij vergoed werd door de NV KA of andere vennootschappen in ruil voor het toekennen van bepaalde opdrachten van NL. Vanaf zijn indiensttreding bij NL in maart 2003 heeft hij alle commerciële en financiële banden met de NV KA verbroken. Bij de toewijzing van opdrachten is volgens MF alles correct volgens de toepasselijke wetgeving en reglementering verlopen. Op 3 oktober 2006 vond ook een huiszoeking plaats bij de NV LE. De afgevaardigde bestuurder van de firma stond de rechercheurs van de CDBC bij tijdens de huiszoeking. Er

 

87  

      werd een contract getoond van NL in verband met communicatie en aanmaak van reclame Above The Line voor loterijen met nummers, afgesloten voor drie jaar. Op diezelfde dag vond ook een huiszoeking plaats bij de NV KA te Brussel. Enkele interessante stukken werden in beslag genomen. Als eerste stap in de selectieprocedure voor overheidsopdrachten bij NL voor reclamediensten Above The Line wordt een algemene oproep gedaan om de kandidatuur kenbaar te maken. De evaluatie van de kandidaten gebeurt door een jury. De verschillende kandidaten geven een presentatie en daaruit wordt de beste kandidaat voor de opdracht gekozen. De in beslag genomen stukken werden nagezien op eventuele contacten tussen MF en de NV KA en ander vernoemde firma’s. Er werd ook nagegaan of de procedure van het toekennen van opdrachten volgens de wet op de overheidsopdrachten werd toegepast, welke rol MF speelde in de toekenning van contracten en of hij voordelen heeft verkregen. Op 10 oktober 2006 ontving de CDBC een anoniem klachtschrijven met betrekking tot MF en een NV gespecialiseerd in de aankoop en verkoop van textiel. MF zou steekpenningen ontvangen hebben van de firma met als tegenprestatie de plaatsing van een grote bestelling van sportkledij door NL. De anonieme schrijver beweerde dat MF per bestelling een commissie ontving en dat dit in het verleden vaker was voorgevallen. Uit onderzoek bleek dat het contract tussen NV KA en NL werd uitgemolken. De wet op de overheidsopdrachten werd niet altijd correct toegepast. De NL was vastberaden om verder te werken met KA, desondanks de opmerkingen van de Raad van Bestuur over het niet-correct toepassen van de wet op de overheidsopdrachten voor de aankoop van BTL-materiaal. MF is sinds 1 maart 2003 werkzaam bij de NL. Hij had voor de job assessement-proeven afgelegd in het najaar van 2002. Het is mogelijk dat MF al vanaf februari 2003 wist dat hij mocht starten bij NL. In februari 2003 werd door NL veel structureel materiaal besteld bij de NV KA. Het diensthoofd van de juridische dienst van NL had de indruk dat men vlug een reeks grote bestellingen wilde plaatsen vooraleer MF officieel in dienst zou treden. Op 23 oktober 2006 werd MF verhoord door de rechercheurs van de CDBC om hem te confronteren met de onderzoeksbevindingen. Hij verklaarde dat hij als aandeelhouder geen belang had om bestellingen door te drukken ten voordele van de NV KA.

 

88  

      Bij aankoop van BTL-materiaal werd geen aparte overheidsopdracht uitgeschreven. De verantwoordelijke persoon die de overheidsopdrachten uitwerkte, was van oordeel dat dergelijke BTL-opdrachten rechtstreeks konden worden toegewezen aan de producenten. NL had zelf ook een onderzoek gedaan naar de feiten. NL liet een boekhoudkundig onderzoek doen door Deloitte. Volgens Deloitte heeft NL de aanbestedingsprocedures nageleefd bij het toewijzen van contracten aan NV KA. Er zijn in het boekhoudkundig onderzoek geen indicaties gevonden betreffende beïnvloeding bij de toewijzing van contracten aan KA. Er zijn ook geen indicaties gevonden over enige beïnvloeding van MF bij het afsluiten van contracten ten voordele van NV KA. Er zijn wel indicaties gevonden omtrent het niet volledig respecteren van de wetgeving op overheidsopdrachten bij het afsluiten van bepaalde contracten.

5.6.2 Vonnisanalyse

De zaak werd geseponeerd. Verschillende speurders onderzochten een hoop documenten en verschillende werknemers en sleutelfiguren werden ondervraagd. Dit zonder veel resultaat. Er doken geen harde bewijzen van fraude op. De zaak was niet gewichtig genoeg om voor de rechtbank te verschijnen. Ondanks veel vermoedens en beschuldigingen van gesjoemel van MF, was er geen concreet bewijsmateriaal.

5.6.3 Persanalyse

MF was in 2003 de contactpersoon tussen de kandidaten en NL in verband met een grote offerteaanvraag voor productenreclame van de firma. Hij was ook het hoofd van de jury. MF kon de keuze van het reclamecontract gemakkelijk beïnvloeden. Het contract ging naar NV LE. Het kwam aan het licht dat NV LE samenwerkte met NV KA en dat MF. Er werd afgevraagd of hij hiervoor steekpenningen had ontvangen. Verschillende andere bedrijven die in verband stonden met de NV KA, kregen ook een contract voor publiciteitsmateriaal.148 NL had een groot budget want in het jaar 2005 draaide het bedrijf een omzet van 1,123 miljard euro. De aanbestedingen die het bedrijf uitschreef konden gemakkelijk oplopen tot 70                                                                                                                
148

L.B., Gerecht onderzoekt geknoei bij top NL, , De Tijd, 4 oktober 2006, p.5.

 

89  

      miljoen euro. Het waren meestal grote contracten zoals het plaatsen van computerterminals in de talrijke verkooppunten. Het gerecht had aanwijzingen dat NL bij de toekenning van openbare aanbestedingen de wet zou overtreden. De redactie van De Tijd vernam dit, volgens de krant, uit goede bron. Volgens de woordvoerder van NL zouden er jaren geleden inderdaad inbreuken zijn gepleegd op de wet van de overheidsopdrachten. De maximumbedragen werden overschreden als noodoplossing. Bij de overgang van een parastatale naar een naamloze vennootschap kon het bedrijf de onregelmatige offertes niet heropstarten zonder maandenlang zich in een vacuüm te bevinden. Er waren ook geruchten dat bepaalde privébedrijven zijn voorgetrokken op andere. Een gerechtelijk onderzoek zou uitwijzen wat er precies aan de hand was bij NL.149 Het gerecht had aanwijzingen dat MF grote contracten bleef toekennen aan NV KA en daaraan verbonden bedrijven. De Raad van Bestuur had hem een verbod gegeven om nog met NV KA samen te werken onder andere omdat de handelslimiet overschreden was. MF zou dit handelsverbod omzeild hebben via verschillende firma’s die samen werkten met NV KA. Tijdens het verloop van het onderzoek bleef MF zijn functie uitoefenen maar mocht hij geen uitspraken meer doen over aanbestedingen en overheidsopdrachten. De Raad van Bestuur had nog vertrouwen in hem maar wou het resultaat van het gerechtelijk onderzoek afwachten vooraleer MF weer zijn normale opdrachten mocht uitvoeren.150 MF reageerde verontwaardigd op de beschuldigingen. Het verwonderde hem ook dat er maar één persoon van de marketingafdeling werd geviseerd door het gerecht. De beslissing betreffende de toewijzing van het contract aan NV KA was volgens hem al genomen voor zijn indiensttreding. Het directiecomité besliste alles in verband met de aanbestedingsdossiers. De Raad van Bestuur keurde deze al dan niet goed. MF had niet de macht om zo’n grote beslissing in zijn eentje te maken of door te drukken. MF ontkende eventuele corruptie en belangenvermenging. De externe audit-dienst vond geen bewijzen van fraude. Bepaalde bronnen bij NL trekken de doeltreffendheid van de audit in twijfel. De audit was betaald door dezelfde personen die verdacht werden van fraude. Een extern auditeur kan enkel de boekhouding onderzoeken die ze in handen krijgen van de opdrachtgever.151 Het kan dat NL bepaalde boekhoudkundige                                                                                                                
149 150

L.B., Grote schoonmaak bij NL,, De Tijd, 9 november 2006, p.12. TIMMERMAN, G., Marketingdirecteur NL verdacht van belangenvermenging, , De Morgen, 5 oktober 2006, p.5. 151 L.B., Geen fraude vastgesteld bij NL, De Tijd, 14 december 2006, p. 13.

 

90  

      gegevens achterwege liet. Het gerecht daarentegen kan alle boekhoudkundige documenten in beslag nemen en onderzoeken.

5.6.4 Interviewanalyse

H. Pien gaf in een interview een korte beschrijving van het onderzoek. De zaak kwam aan het licht via een tipgever die anoniem wou blijven. De rechercheurs brachten de carrière van de marketingdirecteur in beeld en achterhaalden welke contracten er waren tussen NL en de betrokken firma’s. Er werd nagegaan wat de rol was van de marketingdirecteur bij de toekenning en uitvoering van contracten. De CDBC voerde ook een beperkt vermogensonderzoek van MF uit om bepaalde verdachte giften te achterhalen. Er werden geen concrete aanwijzingen gevonden naar misbruik van de marketingdirecteur om firma’s te bevoordelen. Echter werd de wet op de overheidsopdrachten niet correct nageleefd. Opvallend binnen deze zaak was de grote periode, namelijk acht maanden, tussen het aanvankelijk proces-verbaal en het eerstvolgende proces-verbaal. Volgens H. Pien bleef het dossier na het versturen van het initieel proces-verbaal liggen op het parket. Dit tot de eerste opdracht werd uitgeschreven. Volgens de rechercheur bestelde NL een boekhoudkundige controle bij Deloitte. Dit met als doel hun imago te redden en zichzelf in te dekken. Deloitte deed een forensische audit. Een forensische audit houdt meer in dan alleen een boekhoudkundige controle. Werknemers en sleutelfiguren werden ondervraagd en kopieën van processen-verbaal van de CDBC werden bestudeerd. Een forensische audit is te vergelijken met het onderzoek van de CDBC maar dan buiten de strafrechtelijke sfeer. Er wordt nagegaan of er interne regels worden overtreden. Bij een forensische audit worden geen huiszoekingen en inbeslagnames opgedrongen. Dit is het grote verschil met een strafrechtelijk onderzoek. Er kwamen geen moeilijkheden voor tijdens het onderzoeken van de zaak. Het parket wou het onderzoek volledig op zich nemen maar de rechercheurs van de CDBC die de zaak behandelden waren van mening dat een aantal huiszoekingen van belang waren. Het dossier

 

91  

      werd uiteindelijk toch onderzocht en verder behandeld door een onderzoeksrechter zodat de nodige huiszoekingsmandaten bekomen werden. De communicatie tussen de CDBC, de onderzoeksrechter en het parket verliep vlot en correct en de voorstellen van de CDBC aan het parket werden opgevolgd. De zaak werd uiteindelijk geseponeerd, een logisch gevolg volgens de behandelende rechercheur aangezien er geen concrete aanwijzingen van manipulatie waren. Er zat misschien meer in de zaak maar zonder bewijzen kon dit niet hard gemaakt worden.

5.6.5 Besluit

Het onderzoek door de CDBC duurde ongeveer één jaar en twee maanden. Het aanvankelijk proces-verbaal werd opgesteld naar aanleiding van een anonieme klacht op 23 december 2005 en het laatste proces-verbaal werd opgesteld op 8 maart 2007. Het onderzoek lag lange tijd stil nadat de CDBC het initieel proces-verbaal opstelde en doorstuurde naar het parket. Het duurde acht maanden vooraleer het parket een eerste opdracht uitschreef aan de dienst. Het is een complex en ruim dossier door het web van verschillende vennootschappen en de moeilijke materie van de wet van de overheidsopdrachten omtrent publiciteitscontracten. NL was vastberaden om verder te werken met NV KA. Het oorspronkelijk contract tussen beide partijen werd uitgemolken met als gevolg dat de wet op overheidsopdrachten niet correct werd toegepast. NL liet een forensische audit uitvoeren door Deloitte. Aangezien NL de opdrachtgever was van het onderzoek konden ze bepaalde informatie weglaten. Volgens de pers en de behandelde rechercheurs was dit een schijnbeweging om geen gezichtsverlies te lijden en zo imagoschade te beperken. Hierbij komt de kritische ingesteldheid als functie van de media weer tot uiting.152 Deze daad om de bevolking duidelijk te maken dat ze het gesjoemel binnen het bedrijf willen aanpakken.

                                                                                                               
152

LUYTEN, A., Pers, politie en justitie, Een haat-liefdeverhouding: de gerechtelijke informatieverstrekking en de gerechtelijke informatiegaring, Brussel, VUBpress, 1998, 91.

 

92  

      De zaak werd geseponeerd wegens te weinig concrete bewijzen van belangenneming of omkoping om de zaak. Er zat misschien meer in de zaak maar zonder concrete bewijzen was dit moeilijk hard te maken.

 

93  

     

6

Conclusie

In mijn masterproef betreffende corruptieberichtgeving door de media werd duidelijk dat corruptie een begrip is dat vele ladingen dekt. Het is namelijk een containerbegrip dat vaak in de media gebruikt wordt om moeilijk omschrijfbaar, niet-aanvaardbaar gedrag te definiëren. Vanuit verschillende invalshoeken werden definities gecreëerd om het fenomeen te omschrijven. Aangezien mijn onderzoek handelt over corruptie in strafrechtelijke cases heb ik ook de strafrechtelijke definitie van corruptie gehanteerd waarbij er pas sprake is van corruptie als aan alle constitutieve elementen is voldaan en deze bewezen zijn. Onderzoek naar corruptie wordt bemoeilijkt door de grote onzichtbaarheid en de complexiteit ervan, wat ook duidelijk gebleken is tijdens mijn onderzoek. Doordat er geen directe slachtoffers zijn bij corruptieve inbreuken is er een groot dark number van corruptie en blijft de berichtgeving er rond gering. Dit zorgde ervoor dat er voor mijn onderzoek slechts keuze was uit cases die door hun hoog sensatiegehalte vaak de media haalden. Over de betekenis en de functie van de media is er veel theorie te vinden. De media heeft vier functies, namelijk informatieverschaffing, opinievorming, kritische ingesteldheid en ontspanning. Aan de hand van deze functies bespreek ik hieronder de rol van de media in een corruptieonderzoek. De informatiefunctie van de media beperkt zich niet enkel tot informatie over het strafrechtelijk onderzoek. De pers gaat meestal ook de context schetsen aangezien ze vaak ook over achtergrondinformatie beschikt. Dit was het geval bij de PDW-zaak waar de pers interne en hooggeplaatste externe bronnen ondervraagd heeft omtrent de zaak, waardoor een hele doofpotoperatie van minstens elf zaken aan het licht kwam, tenminste als de informatie van de bronnen correct was. Ook in het voetbalomkopingsdossier werd de zaak in de context geplaatst. Het bleek een uitloper te zijn van de IRT-affaire. Zoals we zagen in het voetbalomkopingsdossier en de Visa-affaire beperken de media als informatieleverancier zich niet enkel tot de strafrechtelijke gevolgen. Er zijn namelijk ook andere gevolgen die minstens even erg zijn. Zo werd CB door zijn voetbalploeg ontslagen en verloor MC zijn werk als industrieel ingenieur. In de Visa-affaire was praktisch iedere Antwerpse schepen demissionair, ook degenen die geen misbruik hadden gemaakt van het systeem.   94  

      De twee volgende functies van de media, namelijk opinievorming en de kritische ingesteldheid, zijn nauw verweven met elkaar. Als de pers een opinie vormt en zich kritisch opstelt tegenover een bepaalde zaak, zal dit automatisch ook de opinie van de lezers in zekere mate beïnvloeden. Door interne en externe hooggeplaatste bronnen van financiën te ondervragen in de PDW-zaak werden er allerlei zaken geïnsinueerd die niet met bewijzen te staven vielen. In bepaalde persbronnen werd namelijk vermeld dat PDW bij het BTWontvangstkantoor miljoenen schulden niet had geïnd. Volgens de behandelende rechercheur van de CDBC schept dit echter een verkeerd beeld over de BTW-ontvanger, aangezien het ontvangstkantoor moet proberen om de jarenlange openstaande schulden van wanbetalers te recupereren, maar het onmogelijk is om alle schulden te recupereren. PDW werd in de pers als een door en door corrupt persoon afgeschilderd die in ruil voor betaling schulden had laten vallen, iets wat echter sterk genuanceerd wordt als je de dossieranalyse leest. Het is namelijk niet zo dat PDW een bepaald bedrag aan schulden heeft laten vallen in ruil voor ontvangen gunsten. Mede door dit soort krantenartikels kan de publieke opinie een verkeerd beeld krijgen over de PDW-zaak en andere corruptiezaken. Het is belangrijk dat de bevolking correct wordt geïnformeerd over corruptiecases zodat ze geen verkeerd beeld ontwikkelen over corruptie. Dat de opinievorming en kritiekfunctie van de media echter ook positieve gevolgen kan hebben kwam tot uiting in de Visa-affaire, waarin de massale media-aandacht rond de zaak de stad er toe dwong maatregelen te nemen. Het Visakaart-systeem werd afgeschaft en er kwam een duidelijke gedragscode voor de stadsambtenaren van Antwerpen. De stad kreeg ook nog een Inspectie van Financiën en er werd zelfs een Antwerps Bureau voor Integriteit opgericht. In het onderzoek werd dus duidelijk dat het belangrijk is dat de media de publieke opinie mee op een correcte manier helpt te vormen zodat beleidsvoerders zich sneller genoodzaakt voelen om actie te ondernemen. Als laatste functie van de media is er de ontspanningsfunctie. Door de sensationele kant van een nieuwsbericht te belichten wordt de entertainmentwaarde ervan verhoogd. De betrokkenheid van bekende personen, politici en sportmensen zorgt voor sensatie. Iets wat van toepassing is op alle cases. In de JCD-zaak en de Visa-affaire waren belangrijke Antwerpse politici betrokken en in het voetbalomkopingsdossier waren dit voetbalspelers uit de eerste klasse. In de PDW-zaak en de NL-zaak waren belangrijke organisaties betrokken die door de bevolking algemeen gekend zijn. Aangezien er voor een degelijke persanalyse genoeg krantenartikels moeten verschenen zijn over een zaak, was de selectie van mijn cases voor het gevoerde onderzoek enorm afhankelijk van de hoeveelheid media-aandacht. De vijf 95  

 

      corruptiecases die ik selecteerde voor mijn onderzoek werden dus sterk gemediatiseerd omwille van hun sensationeel karakter. In deze eindverhandeling werden vijf corruptiecases besproken en werd per case de afgelegde weg van begin tot einde beschreven. Aan de hand van de acht fases beschreven in hoofdstuk vier, werd per case de verschillende stappen in een corruptieonderzoek besproken. Er werd in dit hoofdstuk een duidelijk beeld gegeven over hoe een corruptieonderzoek aan het licht komt, hoe het wordt behandeld en hoe het wordt afgehandeld. Er werd een volledig beeld over de vijf corruptiecases geschetst aangezien een dossieranalyse, een vonnisanalyse, een persanalyse en een interviewanalyse van de behandelende rechercheurs van de cases werd gedaan in het onderzoek. Naast het strafrechtelijk onderzoek werd ook een beeld gevormd over het onderzoek zoals het verscheen in de pers. Op de vragen hoe corruptiezaken aan de oppervlakte komen en hoe ze publiek worden gemaakt, werd ook een antwoord gegeven. In 4.2 hebben we de verschillende manieren besproken hoe een corruptiedossier kan ontstaan. Zo werd de JCD-zaak ter kennis gebracht aan de CDBC door een Algemene Inspectie van de federale politie en de dienst Individuele Onderzoeken. De feiten werden publiek gemaakt in de krant naar aanleiding van de Antwerpse gemeenteraad op 25 februari 2003 en het onderzoek naar de feiten werd versneld naar aanleiding van die vergadering. De PDW-zaak werd op zijn beurt bij de CDBC aan het licht gebracht door de hoofdinspecteur van de fiscale administratie, die via een anonieme klacht op de hoogte kwam van de feiten. In het eerst gedateerde artikel over de zaak PDW werd direct verwezen naar de uitspraak in verband met de zaak, aangezien de pers pas weet kreeg van dit dossier eens het vonnis bekend raakte. Het voetbalomkopingsdossier kwam tot stand door een afsplitsing van een ander dossier opgesteld te Rotterdam. De pers berichtte over de feiten alvorens er een strafrechtelijke uitspraak gedaan werd, maar hoe ze weet kregen van deze feiten werd niet vermeld in de geraadpleegde krantenartikels. De Visa-affaire raakte op zijn beurt bekend bij de CDBC naar aanleiding van een anonieme telefonische klacht in verband met het misbruik van Visakaarten binnen de politie te Antwerpen. In de pers werd de Visa-affaire besproken als een afsplitsing van de JCD-zaak. Het eventuele misbruik van Visakaarten werd aan het licht gebracht tijdens het onderzoek naar de straatmeubilairfirma JCD. In de laatste case werd het aanvankelijk proces-verbaal van de NL-zaak opgesteld naar aanleiding van een anonieme klacht die binnen kwam bij de CDBC. De pers kreeg weet van de feiten vooraleer er een uitspraak gedaan werd in de zaak, maar hun bronnen werden niet weergegeven in de pers.   96  

      Van deze vijf cases zijn er drie tot een vonnis gekomen. De NL-zaak werd geseponeerd omdat de zaak niet gewichtig genoeg was om voor de rechtbank te verschijnen. Ondanks veel vermoedens en beschuldingen van gesjoemel van MF, was er geen concreet bewijsmateriaal. De JCD-zaak werd buiten vervolging gesteld door de raadkamer. De raadkamer oordeelde dat er onvoldoende bezwaren waren in het dossier om de inverdenkinggestelden door te verwijzen naar de correctionele rechtbank. Dit brengt ons tot de moeilijkheden in corruptieonderzoek. Uit het onderzoek bleek duidelijk dat de voordelen die gegeven worden in corruptie- en omkopingszaken zeer verscheiden kunnen zijn. Dit heeft tot gevolg dat er heel breed gezocht moet worden naar aanwijzingen van corruptie omdat er vaak weinig materiële zaken voorhanden zijn die als bewijs kunnen dienen. Daar komt nog eens de tijdslimiet van een huiszoeking bij. In corruptiezaken worden vooral boekhoudkundige documenten in beslag genomen, dewelke zo talrijk kunnen zijn dat er tijdens de huiszoeking een keuze moet worden gemaakt welke stukken in beslag genomen worden en welke niet. De rechercheurs van de CDBC beschikken door hun jarenlange ervaring over de nodige expertise om deze keuze te maken. Een groot probleem bij omkopingsdossiers is echter dat omkoping niet noodzakelijk bestaat uit een actie en een onmiddelijke reactie. Het gebeurt dat een dienst pas later wordt opgevolgd door een wederdienst, wat het veel moeilijker maakt om omkoping te bewijzen, zeker als er geen bekentenissen zijn. Het onderzoek wees ook uit dat de nadruk van de media meestal op de status van de verdachte personen of organisaties gelegd wordt. Corruptiepraktijken met bekende personen en politici krijgen beduidend meer aandacht dan andere corruptiezaken. De bekendheidsstatus van de personen maakt dat een corruptiefeit nieuwswaardig genoeg is om erover te berichten. In alle vijf de cases was er ofwel sprake van bekende politici of voetballers ofwel van bekende en grote organisaties. In het begin van het onderzoek werd duidelijk dat er weinig berichtgeving is in de pers over corruptie in België. Financiële criminaliteit zoals omkoping is vaak niet sensationeel genoeg om kranten te verkopen. Verder zagen we dat de publieke opinie financiële criminaliteit niet als een ernstig feit ziet omdat ze er vaak geen last van ondervinden of zich er niet mee kunnen associëren waardoor de persaandacht voor corruptiezaken niet evenredig is met de omvang van corruptiezaken in België. Zo komt het dat omkoopschandalen bij overheidsdiensten meer aandacht krijgen dan feiten van private corruptie, die een grotere economische impact teweegbrengen.

 

97  

      Concluderend kunnen we dus stellen dat de grotere aandacht voor publieke tegenover private corruptie en de buitensporige media-aandacht bij corruptiezaken met bekende personen, politici of sportpersoonlijkheden de foutieve beeldvorming van corruptie voeden. In het selectieproces dat de media hanteren voor corruptiezaken wordt meer rekening gehouden met de impact op de verkoopcijfers dan de impact die een zaak heeft op de maatschappij. Om een reëlere beeldvorming te creëren over het fenomeen corruptie in België is het aan de media om corruptiecases waarover bericht wordt niet hoofdzakelijk te selecteren met de oplage als hoogste prioriteit in het achterhoofd.

 

98  

     

7

Bibliografie

Wetgeving  en  reglementering:   De  wet  van  24  december  1993  betreffende  de  overheidsopdrachten  en  sommige   opdrachten  voor  aanneming  van  werken,  leveringen  en  diensten,  B.S.,  22  januari  1994.   Wet 7 december 1998 tot oprichting van een geïntegreerde politiedienst, gestructureerd op twee niveaus., B.S., 5 januari 1999. Wet  van  10  februari  1999  houdende  de  bestraffing  van  corruptie,  B.S.,  23  maart  1999.   Wet  van  6  januari  2003  betreffende  de  bijzondere  opsporingsmethoden  en  enige  andere   onderzoeksmethoden,  B.S.,  12  mei  2003.     Boeken  en  verzamelwerken:   AERNOUDT, R., Waarom corruptie zo welig tiert?, Roeselare, Roularta Books, 2000, 145 pp. CHERMAK, S., ‘Crime in the news media: a refined understanding of how crimes become news’ in Media, process and the social construction of crime: studies in newsmaking criminology, BARAK, G. (ed.), New York, Garland Publishing, 1994, 95-130. CHIBNALL.S, Law and Order News, Tavistock, London, 1977, 288pp. CHIBNALL, S., “The production of knowledge by crime reporters” in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN, S. en YOUNG, J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 75-97. DELTOUR, P., Man bijt hond: over pers, politiek en gerecht, Antwerpen, Icarus, 1996, 167pp.

 

99  

      DE RUYVER, B. en VANDER BEKEN, T., ‘Corruption and Organized Crime’ in Corruption: the enemy within, RIDER, B., Den Haag, Kluwer Law International, 1997, 6384. DE RUYVER, B., BULLENS, F., VANDERBEKEN, T. En SIRON, N., Anticorruptiestrategieën: de aanpak van corruptie en de beïnvloeding bij de bestrijding van de hormonendelinquentie en de vleesfraude: een case-study, Antwerpen, Maklu, 1999, 309pp. STEPHENSON-BURTON, A, ‘Through the Looking-Glass: Public Images of White Collar Crime’ in Crime and the Media, KIDD-HEWITT, D. and OSBORNE, R. (eds), London, Pluto, 1995, 131-163. EVERS, H. (et al.), Krant en kwaliteit: verkenningen rond de onderzoekbaarheid van journalistiek, Houten- Diegem, Bohn Stafleu van Loghum, 1996, 162pp. GRABER,D.A., Crime news and the public, New York, Praeger Publishers, 1980, 239pp. HALL, S., ‘The social production of news: mugging in the media’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN, S. en YOUNG, J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 335-367. KATZ, J., ‘What makes crime ‘news’?’ in Crime and the news media, ERICSON, R.V. (ed), Aldershot, Dartmouth, 1995, 47-75 LUYTEN, A., Pers, politie en justitie: een haat-liefdeverhouding: de gerechtelijke informatieverstrekking en de gerechtelijke informatiegaring, Brussel, VUBpress, 1998, 213pp. REINER, R., Media made criminality: The representation of crime in the mass media in The Oxford Handbook of Criminology, REINER, R. And MAGUIRE, M. and MORGAN, R.(eds.), Oxford University Press, Oxford, UK, 2002, 302-340. REINER, R. en LIVINGSTONE, S., en ALLEN, J., No more happy endings? The media and popular concern about crime since the second world war in Crime, Risk and Insecurity, HOPE,T. En SPARKS, R. (eds), London, Routledge, 2000, 107-125. ROSHIER, B., ‘The selection of crime news by the press’ in The manufacture of news: social problems, deviance and the mass media, COHEN, S. en YOUNG, J. (eds.), California, Sage Publications, 1981, 40-51.   100  

      SHERIZEN, S., ‘Social creation of crime news: all the news fitted to print’ in Deviance and mass media, WINICK, C. (ed.), Londen, Sage Publications, 203-224. VASTERMAN, P.L.M., Mediahype, Amsterdam, Aksant, 2004, 317pp. VAN CUILENBURG , J.J. en NOOMEN, G.W., Communicatiewetenschap, Muiderberg, Coutinho, 1984, 247pp. VAN DEN WYNGAERT, C. en VANDROMME, S., Strafrecht, Strafprocesrecht & Internationaal Strafrecht in hoofdlijnen, Deel II, Antwerpen, Maklu, 2006, 1364pp. VANDER BEKEN, T. En CARION, T., Een geïntegreerd anti-corruptiebeleid voor België, Antwerpen, Maklu, 1999, 131pp. VERSTRAETE, H., Pers en macht: een dossier over de geschreven pers in België, Leuven, Kritak, 1980, 176pp. VOORHOOF, D., Burger, recht en samenleving: de relatie tussen media en justitie, Brussel, Koning Boudewijnstichting, 1998, 45pp.

Tijdschriftartikels: BOVE, L., ‘Tegen de perceptie in: De Vlaamse dagbladpers en de beeldvorming over corruptie’, De orde van de dag, 2009, 25-28. CHIRICOS, T. En ESCHHOLZ, S. En GERTZ, M., ‘Crime, news and fear of crime,’ Social Problems , 44, 3, 1997, 342-357. ERICSON, R., ‘Mass Media, Crime, Law, and Justice’, British Journal of Criminology, 31, 1991, 219–49. GAROFALO, J., ‘NCCD research review: Crime and the mass media: a selective review of research’, Journal of Research in Crime and Delinquency, 1981, 18, 319 – 343. GEBOTYS, J.V., ROBERTS, J.V. en DASGUPTA, B, ‘News media use and public perceptions of crime seriousness’, Canadian Journal of Criminology, 1988,30, 3-16. LEVI, M., ‘The media construction of financial white-collar crimes’, British Journal of Criminology, 2006, Oxford university press, Oxford, 1037-1057.   101  

      POLLAK, J.M. en KUBRIN, C.E., ‘Crime in the news: how crimes, offenders and victims are potrayed in the media’, Journal of Criminal Justice and Popular Culture, 2007, 14, 9-83. REINER,R., The Rise of Virtual Vigilantism: Crime reporting since World War II, Criminal Justice Matters, 43, 2001, 4-5. TOMBS, S en WHYTE, D., Reporting corporate crime out of existence, Criminal Justice Matters, 43, 2001, 22-23. VANDEWALLE, G., ‘Vier vragen over corruptie en de grijze zone rondom’, De orde van de dag, 2009, 7-16. VANDEWALLE, G. en DORMAELS, A., ‘Het debat geopend’, De orde van de dag, 2009, 36.

Krantenartikels: B drie jaar, C twee jaar geschorst, De Standaard, 20 september 2000, , p.26. BOES, K., Betrokkenen karig met commentaar, De Morgen, 19 mei 2000 p.12 BOES, K., Omkopingsschandaal vindt zijn oorsprong in IRT-affaire, De Morgen, 19 mei 2000, p.6. BRINCKMAN, B., Zwart-wit in plaats van grijs, De Standaard, 27 maart 2004, p.23. COLLIER, S., Gunning Antwerpse wachthuisjes niet correct verlopen, De Morgen, 31 januari 2004, p. 12 Dessel straft MC niet, De Standaard,19 mei 2000, p.12. EECKHOUT, M., Visa-gate voor de raadkamer, De Standaard, 21 april 2005, p. 12. Ex-stadssecretaris N tekent beroep aan in Visa-affaire, De Standaard, 9 juni 2007, p.8. Ex-voetballers Westerlo voor rechtbank wegens corruptie, 26 november 2002, De Standaard, p.2.

 

102  

      GOOSSENS, R., Antwerpen probeert nog te breken met JCD, , De Morgen, 27 februari 2003, p.4. HARDIE, V., CB veroordeeld tot effectieve celstraf in omkoopzaak, De Morgen, 06 februari 2003, p.22. Laisser faire bij financiën, VAN DAELE, I., Knack, 4 november 2009, p.24. L.B., Geen fraude vastgesteld bij NL, De Tijd, 14 december 2006, p. 13. L.B., Gerecht onderzoekt geknoei bij top NL, , De Tijd, 4 oktober 2006, p.5 L.B., Grote schoonmaak bij NL,, De Tijd, 9 november 2006, p.12. LEFEVERE, F., Match verkocht voor vijftigduizend frank. De Morgen , 19 mei 2000, p. 6. NABER, C., JCD: ‘Wij hebben niks te verbergen’, De Morgen, 27 februari2003, p.4. NABER, C en TIMMERMAN, G., Fraude bedreigt Antwerps stadsbestuur, De Morgen, 26 februari 2003, p.1. Kopstuk fiscus veroordeeld voor corruptie, Belga, De Morgen, 28 mei 2008, p.8. SWIERSTRA, T., Enkel FN vliegt in cel in Visa-affaire, De Morgen, 26 mei 2007, p.6. TIMMERMAN, G., Antwerpen verbreekt contract met straatmeubelgigant JCD, De Morgen, 11 juni 2005, p. 8. TIMMERMAN, G., Marketingdirecteur NL verdacht van belangenvermenging, , De Morgen, 5 oktober 2006, p.5. TIMMERMAN, G., Vier strafonderzoeken naar fraude en corruptie, De Morgen, 19 maart 2003, p.7. VERELST, J., Verbreken contract bushokjes levert Antwerpen miljoenen euro op, De Morgen, 14 september 2005, p. 5. VERELST, J., Visa-affaire eindigt op een sisser, De Morgen, 9 oktober 2008, p. 10. Voetbalspelers belazerd, De Standaard, 7 september 2000, p. 4.

 

103  

     

Niet-commerciële informatie: DE BRUYNE, S., Stageverslag: Centrale Dienst voor de Bestrijding van de Corruptie, Vakgroep Strafrecht en Criminologie, Gent, UGent, 2009, 29pp. FIJNAUT, C., ‘Politiële corruptie in Nederland: omvang en aard van het probleem’ in KOTHOFF, E.N., Strategieën voor corruptiebeheersing bij de politie: verslag van een studiedag, Arnhem, Gouda Quint, 1994, 13-17. Federale politie, Jaarverslag 2007: Federale Gerechtelijke Politie, Directie Economische en Financiële Criminaliteit, Brussel, Politeia, 2007, 126pp. (jaarverslag). MANSSENS, J. en WALGRAVE S., Populair en/of kwaliteit? De Vlaamse pers over de zaak- Dutroux, Antwerpen: UIA, 1998, 35pp. PENNEMAN, A., Een nieuwe federale anticorruptiedienst: tussen droom en … werkelijkheid., Brussel, Vrije Universiteit Brussel, 2000, 121pp. PENNEMAN, A., CDBC: Hoe pakt het CDBC een onderzoek aan?, Brussel, z.d., 12pp. (slides) Dossier 20/0023, Brussel, 05/2000-05/2001 (politiedossier). Dossier 03/0026, Brussel, 02/2003-03-2004 (politiedossier). Dossier 2003/0018, Brussel, 02/2003-03-2004 (politiedossier). Dossier 2005/0061, Brussel, 09/2005-05/2006 (politiedossier). Dossier 2005/0101, Brussel, 12/2005-03/2007 (politiedossier). Rechtbank van Eerste Aanleg, Uittreksel uit vonnis Nr AN45.IN100168-03, Antwerpen, 25 mei 2007, 51pp. (vonnisuittreksel) Rechtbank van Eerste Aanleg, Uittreksel uit vonnis Nr 70.RC.1826/05, Brussel, 24 april 2008, 23pp. (vonnisuittreksel)

 

104  

      Mondelinge bronnen Interview met H. Pien, rechercheur bij de CDBC, Brussel, 22 juli 2010. (zie bijlage 8.1) Interview met L. Vandaele, rechercheur bij de CDBC, Brussel, 22 juli 2010. (zie bijlage 8.2)

Internetbronnen: Dienst public relations en protocol, (2009) ‘Federale gerechtelijke politie, Dienst bestrijding economische en financiële criminaliteit’ [WWW]. Federale politie: http://www.polfedfedpol.be/org/org_dgj_djf_nl.php [10/04/2010]. FEDERALE POLITIE (z.d.), CDBC: Behandelde fenomenen [WWW] Federale Politie Dienst Public Relations en Protocol: http://www.polfedfedpol.be/org/djf_ocrc/djf_ocrc04_nl.php [18/04/2010]

 

105  

     

8

Bijlagen

8.1 Interview met H. Pien, rechercheur bij de CDBC
Wat zijn zo de algemene moeilijkheden bij de bewijsgaring in corruptiezaken? Hans: Je zit meestal met een tijdsgebrek bij een huiszoeking. In corruptiezaken gaat het veelal om documenten die in beslag genomen moeten worden en er moeten keuzes gemaakt worden op bepaalde stukken al dan niet in beslag te nemen. In corruptiezaken zijn er vaak ook weinig materiële zaken voorhanden.

Het is moeilijk om een bewijs op papier te vinden. Meestal is het zo dat als er iets gegeven wordt, een geldelijke vergoeding ofzo dan is hierover niks terug te vinden op papier. De meeste zorgen ervoor dat er niet teveel op papier staat. Meestal als er iets gegeven wordt, vindt je daar dikwijls geen sporen van. Zeker als het gaat over geld en wat weet ik nog veel. Het gebeurt zelden dat er enen een som geld overschrijft via een overschrijving. Tenzij dat het een materieel stuk is die je kan traceren of euh een bewijs of een cadeau. In een corruptieonderzoek moet je het doen met papieren. Het is niet te vergelijken met een moordonderzoek. Als er iemand geld gegeven heeft, moet je iets vinden op de computer, een mail of een telefoongesprek afluisteren of een papier vinden.

Hoe verloopt communicatie met de media? Hans: In principe communiceren onderzoekers niet met de pers over een lopend of een afgesloten dossier. We verwijzen dan naar de perswoordvoerder van de federale politie of naar het parket of naar de onderzoeksrechter.

Als ik het goed begrijp wordt er over de zaken niet gecommuniceerd met de media vanuit de dienst? Hans: Het is ons voorgeschreven om niet te communiceren met de media. Ik ga niet zeggen dat het nooit gebeurt maar in principe mag dat niet. Dus, euh, zeker niet door de onderzoekers. Als er een journalist belt ofzo, er is vanuit de federale poltitie een perswoordvoerder. Als je dus een onderzoek of

 

106  

     
een actie doet moet er dus ook een actfiche opgemaakt worden en zo weet de federale politie met welke dossiers je bezig bent. Dit is een hele summiere samenvatting van de zaak. Als ze dan een telefoon krijgen van de pers dat ze dan zodaning kunnen antwoorden of eventueel contact opnemen met onze dienst om bijkomende informatie. Dat is de theorie. Soms gebeurt het ook ne keer, eum, dat ze naar ons bellen en dan sturen we zo door naar het diensthoofd of naar het parket zelf of de onderzoeksrechter. Bij ons worden die voorschriften om te zwijgen wel gevolgd. Ik weet niet hoe dat met andere diensten zit, dat is weer iets anders. Het grote probleem is dat een dossier in de pers al wordt gevoerd terwijl er nog altijd verondersteld wordt dat er een geheim van onderzoek is. Het is ook niet de bedoeling dat je de mensen al op voorhand veroordeelt. Bijvoorbeeld bij het dossier PDW, de ontvanger van het BTWontvangstkantoor, is zwaar veroordeeld. Er wordt in de pers geschreven dat hij daar 250 miljoen of 100 miljoen niet heeft geïnd. Als iemand dat leest zonder te weten hoe het in elkaar zit moet die denken dat PDW een door en door corrupten is. Maar het is helemaal anders, die mannen moeten openstaande BTW-schulden invorderen. Dat zijn allemaal wanbetalers. Maar zijn ontvangstkantoor moet al die openstaande schulden van een aantal jaren proberen te recupereren. In de praktijk is het zo dat x aantal procenten nooit zal ingevorderd worden. De vraag is dan natuurlijk hoe ver moet zo’n BTW-ontvangstkantoor gaan. Wat was er hier bewezen van corruptie, dat hij hem een ticket heeft laten betalen door de baas van de Ierse pub en een keer een etentje. Je kan niet zeggen dat dat een zware corrupte persoon is. Het is niet zo dat hij hem in ruil voor x aantal schulden laten vallen heeft laten vergoeden. In de pers werd hij wel afgeschilderd als een door en door corrupte persoon die in ruil voor betaling schulden heeft laten vallen. Het is allemaal genuanceerder als je het dossier dan kent.

Gebeurt het vaak dat een zaak via de media opgepikt wordt en op basis van dat persartikel beslist wordt een onderzoek op te stellen? Hans: Dit gebeurt af en toe. Wanneer de informatie concreet genoeg is en na een eventueel bijkomend vooronderzoek, kan een initieel pv opgesteld worden.

Met hoeveel zaken is een rechercheur gemiddeld bezig tegelijkertijd? Hans: Dat verschilt natuurlijk hé. Maar meer dan drie dat komt volgens mij weinig voor. De omvang en complexiteit tuusen het ene en het andere dossier kan zeer verschillen. Soms werkt een onderzoeker gedurende jaren aan één onderzoek en soms maar een aantal maanden. Hoeveel dossiers iemand behandelt hangt ook af van de manier waarop een dossier wordt aangepakt. Dit verschilt van enquêteur tot enquêteur en van magistraat tot magistraat.

 

107  

     
Wat me wel opviel is dat Lode bijvoorbeeld veel meer pv’s opstelt dan jij per dossier. Hans: Ieder heeft zn manier van werken. Ik moet zeggen dat ik me altijd probeer te beperken tot wat in mijn ogen de essentie is. Je hebt mensen die natuurlijk veel uitgebreider werken, waar er dan waarschijnlijk wel veel meer details zullen in staan. De praktijk leert mij dat in financiële dossiers is het zeer moeilijk om iets voor de rechtbank te krijgen. Het duurt lang zowel op niveau van politie, bij parket blijft het liggen, bij de onderzoeksrechter. Er zijn tientallen voorbeelden van dossiers die perfect afgewerkt zijn, waar er bewijzen zijn, maar die gewoon niet tot een veroordeling komen. Dit kan zijn om allerlei redenen of gewoonweg omdat het te lang duurt.

DOSSIER IVM VOETBALOMKOPING Kan je een korte schets geven van de zaak? Hans: In het kader van een drugonderzoek werden in Nederland telefoontaps gedaan. Daaruit bleek dat een aantal mensen, naast het verhandelen van drugs, ook actief waren binnen de zogenaamde drugsmaffia. Er werd ook op sportwedstrijden gegokt. Uit de afgetapte telefoongesprekken bleek dat ,via een tussenpersoon, twee spelers van eersteklasse waren benaderd om tegen betaling een bepaalde wedstrijd te verliezen. De tussenpersoon heeft één speler kunnen overtuigen en dus omgekocht. Deze speler heeft dan eer een andere collega-speler overhaald om mee te doen.

Hoe verliep de samenwerking met de Nederlandse politie? Hans: Infeite was er weinig directe samenwerking met de Nederlandse politie. De Nederlandse politie heeft de telefoontaps overgemaakt aan de Belgische Justitie en op basis daarvan is een onderzoek opgestart.

De winstpremie is hoger dan omkoopsom, dit is vreemd. Meer aan de hand volgens uw mening? Hans: De vraag is, hoeveel is er nu uiteindelijk beloofd? Er is een verschil tussen hetgeen dat beloofd is en hetgeen dat gegeven is en daar zit het hem natuurlijk hé. Als je nu inderdaad 1000 euro winstpremie zou krijgen en iemand belooft je 500 euro als je je zou laten verliezen is het natuurlijk te absurd. Als je zegt ik ga je 10000 euro geven en uiteindelijk geef je dan maar 1000 euro of minder, dat is iets anders. Het is infeite de afspraak, de belofte die belangrijk is hé. De belofte was wel groter dan dat de spelers gekregen hebben. Die JDB was een oplichter. Hij heeft dan ook nog een keer zijn companen opgelicht. De bedrieger bedroog de bedriegers.

 

108  

     

Zijn

er

moeilijkheden

om

mensen

buiten

België

te

interviewen?

Wat als ze niet naar België willen komen? Welke procedure wordt er dan gevolgd? Hans: Het was de bedoeling om enkele Nederlanders te verhoren, maar ze wouden niet afkomen naar België. Er zijn twee mogelijkheden. Iemand die in het buitenland woont kan je vragen om naar België te komen om verhoord te worden. Als zij zeggen ik kom niet af dan moet je via een officiële weg, via een rogatoire commissie vragen aan de collega’s in Nederland om die persoon te verhoren. Infeite mogen wij als politiemensen nooit het verhoor doen van een buitenlander. Dus als ik een Nederlander wil verhoren, euh, dan moet ik dat vragen en wordt er een rogatoire opdracht uitgeschreven door de onderzoeksrechter in de meeste gevallen. Ik moet dan nog toestemming krijgen van de justitie in Nederland in dat geval. En dan kan er een afspraak gemaakt worden met de Nederlandse collega’s om de persoon in kwestie uit te nodigen en eventueel een huiszoeking uit te oefenen naargelang dat nodig is. Dan verhoren zij de betrokkenen. Dan kunnen wij zeggen we willen dat er dat en dat en dat gevraagd wordt. Het eigenlijke verhoor gebeurt altijd door de collega’s in het buitenland omdat wij geen enkele bevoegdheid hebben in het buitenland. In dat dossier infeite, de organisatoren waren allemaal Nederlanders, ook de tussenpersoon en ene van de omgekochten CB, was ook een Nederlander. Die woonde in België omdat die hier voetbalde. MC was een Belg. Het parket in Kortrijk heeft zich eigenlijk beperkt om de twee omgekochten te veroordelen, CB eb MC.

JDB werd ook veroordeeld stond er in de krant. 9 maanden effectief en een boete van 5000 euro. Hans: Ah toch. JDB was infeite ook de tussenpersoon. Maar die hebben we maar, als ik me het goed herinner, maar één keer kunnen verhoren. De volgende keren is hij niet meer afgekomen geloof ik. We hebben hem nog eens willen verhoren maar hij heeft dan zijn kat gestuurd. Maar uiteindelijk degenen die het geld wouden geven, de organisatoren, die Nederlandse drugbaronnen daar, die zijn nooit ondervraagd geweest. Het parket van Kortrijk had er ook geen zin in om die mannen ook nog eens aan te pakken. Maar dat zijn infeite de echte omkopers maar die zijn nooit verhoord gewordn. Spijtig genoeg kon ik niet meer aan het vonnis geraken. Ik heb naar Kortrijk gebeld. Het dossier is in beroep gegaan en overgegeven aan Gent. Ze hebben daar opzoekingen gedaan en ze vinden het niet meer. Spijtig genoeg is er hier ook geen aanwezig.

Was de veroordeling terecht volgens u?

 

109  

     

Hans: Ik vind het een correcte straf op strafrechtelijk vlak. Ze hebben wel weinig of geen geld gekregen maar toch was het de bedoeling om de match te vervalsen tegen betaling. Deze straffen hadden voor beiden wel zware sportieve en professionele gevolgen. Zowel MC als CB werden ontslagen door hun club en konden niet direct een nieuwe club vinden. Het betekende eigenlijk het einde van hun voetbalcarrière. MC was naast zijn voetbalcarrière, ingenieur bij een bedrijf. Hij werd door zijn werkgever ontslagen.

Ben je tijdens het onderzoek bepaalde moeilijkheden tegengekomen? Hans: Het onderzoek lastens CB en MC was eigenlijk een relatief eenvoudige zaak omdat we over directe aanwijzingen en bewijzen beschikten. De meerderheid van de verdachten waren Nederlaanders. Dit zorgde wel voor een rem op het onderzoek.

Hoe verliep de communicatie met de PdK? Hans: De bevoegde Procureur des Konings was in het begin achterdochtig omdat het om een nieuwe wetgeving ging. Ze was er niet vertrouwd mee. Wij hebben zelf de toepasselijke wetgeving voorgelegd en de nodige uitleg erbij gegeven. Volgens mij kon er in dit onderzoek meer doortastend zijn opgetreden, zeker naar de opdrachtgevers en de tussenpersonen toe.

Het was het eerste dossier ivm private omkoping, bemoeilijkte dit het onderzoek? Moeilijkheden? Hans: De wetgeving in verband met private omkoping was heel nieuw. Zoals ik al eerder vermelde, zijn wij naar het parket gegaan de eerste keer met de wetsartikels en uitleg gegeven met welke artikels ze zouden moeten rekening houden en gebruiken. Er was een discussie over het feit dat wanneer het onderzoek begon dat de wet al een tijdje was aangepast. Het ging erover dat de feiten zich situeerden zich juist rond de wetsaanpassing en de vraag was wanneer is dat gepubliceerd in staatsblad en wanneer was die wet van kracht. Daarover was er wat discussie.

Dossier NL

 

110  

     
Wil je een korte schets van de zaak geven volgens uw visie? Hans: Via een anonieme klacht werd ons ter kennis gebracht dat de marketingdirecteur van NL publiciteitscontracten zou hebben toegewezen aan bevriende firma’s. Hij zou met die firma’s zakelijke belangen hebben en er werd geïnsinueerd dat de betrokkene, in ruil voor de toekenningen van de contracten, voordelen zou ontvangen. We hebben de carrière van de marketingdirecteur in beeld gebracht en achterhaald welke contracten er waren tussen NL en de betrokken firma’s. Er werd nagegaan wat de rol is geweest van de marketingdirecteur bij de toekenning en uitvoering van de contracten. We hebben ook een beperkt vermogensonderzoek gedaan om bepaalde verdachte giften te achterhalen. Er werden geen concrete aanwijzingen gevonden dat de marketingdirecteur zijn functie zou hebben misbruikt om firma’s te bevoordelen. De wet op de overheidsopdrachten werd wel niet correct nageleefd.

Hoe is de anonieme klacht ter ore gekomen van de CDBC? Hans: Dat gebeurde via een tipgever.

Is de zaak volgens u terecht geseponeerd? Hans: Het is eigenlijk niet echt aan de onderzoeker om daar een oordeel over te doen maar het lijkt logisch dat als er geen concrete aanwijzingen van manipulatie zijn, dat de zaak wordt gesponeerd.

Er is een grote periode tussen aanvankelijk proces-verbaal en het volgende proces-verbaal, hoe komt dat? Hans: Ik denk dat het dossier na versturen van het initieel-pv gewoon is blijven liggen op het parket tot de eerste opdracht werd uitgeschreven.

Is een boekhoudkundige controle door Deloitte betrouwbaar? Een externe boekhouder kan maar onderzoek doen naar de dingen die hij toegestopt krijgt door het bedrijf.

 

111  

     
Hans: In mijn ogen, waarom heeft NL dat besteld, dat was infeite om hun eigen een beetje in te dekken hé. Infeite doen die mannen een forensische audit noemt dat. Ze gaan in de boekhouding kijken maar het is infeite meer dan een boekhoudkundige controle. Ze hebben ook mensen geïnterviewd en kopieën van pv’s van ons gebruikt van mensen die één gekregen hadden. De bedoeling was dan ook om te kijken is er daar iets fout gegaan. Infeite is dat zo beetje het zelfde werk dat wij doen maar dan niet echt strafrechtelijk. Het is om te kijken of er ergens bepaalde regels overtreden zijn, interne regels, dat is zo wat de bedoeling.

Zij kunnen bijvoorbeeld geen dingen in beslag nemen. Ze moeten het doen met wat hun wordt toegestopt door NL. Hans: Al wat er op NL ter beschikking is, kunnen zij wel opvragen aan de verschillende diensten. Ze kunnen infeite mensen interviewen en daar moeten zij hun conclusies uittrekken hé. Het is eigenlijk het bedrijf die laat natrekken ofdat hun directeur zijn boekje niet is buitengegaan. Dat is infeite de opdracht.

Tijdens het onderzoek bepaalde moeilijkheden tegengekomen? Hans: Nee, niks speciaal.

Gemakkelijk een huiszoekingsmandaat bekomen? Het parket wou eerst het onderzoek in eigen handen houden, maar wij vonden dat een aantal huiszoekingen toch nodig waren in het onderzoek. Uiteindelijk werd dan toch beslist om het dossier in onderzoek te steken en de nodige mandaten werden uitgeschreven. Hoe verliep de communicatie met de OR/PdK? De communicatie verliep vrij correct, een goede maar praktische communicatie waarbij onze voorstellen iedere keer werden gevolgd door de bevoegde magistraten.

Dossier PDW Wil je een korte schets van de zaak volgens uw visie?

 

112  

     
Het gaat om een BTW-ontvanger te Brussel die in de clinch ligt met zijn inspecteur, die met de manier van werken van de ontvanger niet akkoord gaat. Er worden dan vermoedens geuit dat bepaalde belastingsplichtigen zouden worden beschermd en dat de ontvanger in ruil daarvoor bepaalde voordelen zou ontvangen. De bewuste ontvanger had een eigenaardige manier van werken waarbij hij veel geduld opdracht voor wanbetalers, in bepaalde dossiers toch. Zo konden bepaalde schulden zeer hoog oplopen. Volgens de ontvanger kon hij niks forceren door gebrek aan personeel en was zijn aanpak efficiënter dan met de botte vijl erin te vliegen. Niettemin waren er wel aanwijzingen dat in een aantal dossiers, de aanpak van de ontvanger niet zo correct was en hij was te familiair tegenover die bepaalde bedrijfseigenaars. Er werden in samenwerking met de dienst Interne Audit van de FOD Financiën een aantal dossiers grondig doorlicht. Er werden huiszoekingen gedaan op het ontvangstkantoor en bij de ontvanger thuis, waar een aantal bewijsstukken werden aangetroffen van mogelijke omkoping.

De dossierfiche zit soms wel en soms niet in een dossier, wordt deze niet altijd aangemaakt? Hans: Die dossierfiche dat is een intern document dat telkens wordt opgemaakt als er iets nieuw binnenkomt om in te schatten hoeveel mensen er nodig zijn en hoeveel tijd eraan zal moeten gewerkt worden ongeveer. Het is gewoon een intern document die gebruikt wordt.

Het is niet dat het verplicht is? Hans: Nee, dat is gewoon een intern document bij ons. Hetgeen dat verplicht is de dosfiche in het kader van Feedis en dat gaat dus in de databank van de ANG. Je maakt dat op in het begin van het dossier en in principe is het de bedoeling dat in die DOS-fiche de evolutie van het dossier wordt vermeld. In de praktijk gebeurt dat niet altijd en als het dossier is afgesloten dan sluit je de dossierfiche dan ook af zodanig dat de ANG kan zien welke personen betrokken zijn en voor andere zaken kunnen kijken of bepaalde mensen al het onderwerp zijn geweest van een onderzoek. En een act-fiche is dan een fiche die moet opgemaakt worden als er een huiszoeking gedaan wordt. Dit is dan weer vooral belangrijk om de top van de poltie op de hoogte te houden van waarmee de diensten bezig zijn. Dat zijn dingen die wel verplicht zijn.

Gemakkelijk een huiszoekingsmandaat bekomen?

 

113  

     
Hans: Ja, het dossier is vrij vroeg in onderzoek gestoken. In overleg met de onderzoeksrechter hebben wij alle mandaten gekregen die we wensten. In de praktijk is dat meestal geen probleem. Als het in onderzoek zit, verkrijg je de mandaten die je wil als je het wat goed kan motiveren.

Hoe verliep de communicatie met de OR/PdK? Hans: Het onderzoek werd dagelijks opgevolgd door het parket. Infeite was er een constante wisselwerking tussen het parket en onze dienst om te bespreken hoe we het verder zouden aanpakken, en ook met de onderzoeksrechter die onafhankelijk is maar dan infeite wel de opdrachten moet uitschrijven. Dit maakte het wel een speciaal onderzoek. Het was een omvangrijk en complex dossier dus was het eigenlijk ook wel niet slecht. Maar in principe in een normaal dosier is het de onderzoeksrechter die het onderzoek leidt en het parket moeit zich daar gedurende een tijd niet mee. In deze zaak is er veel overleg geweest tussen ons, het parket en de onderzoeksrechter.

Tijdens het onderzoek bepaalde moeilijkheden tegengekomen? Hans: Nee niet echt grote moeilijkheden. Alleen dat de verdachte een moeilijk te verhoren persoon was en vond dat hem een groot onrecht werd aangedaan.

Was de veroordeling terecht volgens u? Hans: Ik vind dit een relatief zware straf. Ok, er werden sporen van corruptie weerhouden maar niet in die mate dat er hier sprake was van een door en door corrupt iemand. De procedures die werden toegepast in de dossiers van dergelijke BTW-ontvangstkantoren zijn niet altijd performant en het blijft moeilijk om langdurig openstaande BTW-schulden te innen. De vraag is natuurlijk altijd of de belastingsplichtige te goeder of te kwader trouw handelt en wanneer men de ultieme middelen, zoals bijvoorbeeld faillissement, moet aanwenden om alsnog schulden te recupereren.

Dossier de VISA-AFFAIRE

 

114  

     
Kan u een korte schets van de zaak geven? Hans: Ik denk dat bij die Visa-affaire en dan vooral de kosten eigen aan het ambt want daarover gaat het infeite. Ik denk dat het meer een probleem is van normvervaging en dat je op den duur niet meer weet of geen onderscheid meer maakt tussen privé-uitgaven en uitgaven die effectief nodig zijn in het kader van het ambt. Dat is het grote probleem volgens mij over die Visa-affaire. Eigenlijk is het gebruik van die Visakaart beter dan een ander systeem van premandaten of voorschoten. Je hebt op die manier zicht op waaraan de verschillende betrokkenen hun uitgaven doen via Visa-uittreksels want het staat erop. Als je iets uitgeeft in een winkel of in een restaurant, het staat erop. Bij die premandaten teken je gewoon een papierke en weet je niet echt waaraan het geld verdaan is. De Visa op zich is een goed systeem maar dat is dan een symbool geworden. Het gaat hier vooral om normvervaging en een gebrek aan duidelijke afspraken door de stad. Het probleem is dat iedereen tot politieke verantwoordelijken en ambtenaren, gebruik konden maken van dat systeem en dat er door de jaren heen door een aantal personen daar misbruik is van gemaakt. Terwijl dat een aantal anderen infeite te goeder trouw uitgaven hebben gedaan, maar als dan alles onder de loep werd genomen ook in de brokken hebben gedeeld. Maar de meesten hebben geen strafmaat gekregen en ik vind dat ook wel terecht. Een aantal anderen hebben bewust geprofiteerd van het systeem, zoals bijvoorbeeld de stadssecretaris. Ook een aantal politici hebben er volgens mij eigenlijk van geprofiteerd maar het parket heeft het niet aangedurft om sommigen te vervolgen omdat er parlementairen bijzaten. Ze vonden het de moeite niet om de opheffing van onschendbaarheid te vragen, enzovoort. Het is een moeilijk dossier omdat er verschillende elementen door elkaar geweven worden. In het begin had je de Visa, dan kwam er nog een drietal dossier bij over stedelijke vzw’s. In het begin was het een beetje zoeken van hoe gaan we dat aanpakken: gaan we er aparte dossiers van maken terwijl het ene dossier eigenlijk wel het andere overlapte

Hoe is de zaak aan de oppervlakte gekomen? Hans: Het is feitelijk begonnen via verschillende bronnen en zo heeft men dit verder en verder uitgespit. Als er iets in de pers verschijnt zijn er altijd bepaalde mensen die er gebruik van maken om hun concurrenten aan te vallen, terecht of onterecht. Dan krijg je vaak anonieme brieven, tipgevers, klachten, enzovoort. Het is infeite een hele combinatie geweest van verschillende bronnen en tips die we gekregen hebben.

Ik heb de indruk dat er nog veel zaken zijn die via een anonieme klacht of brief of een artikel in de pers aan het licht komen.

 

115  

     
Hans: Ja dat gebeurt. Als er een artikel in de krant verschijnt die voldoende concrete aanwijzingen vertoont naar mogelijke misdrijven dan gaan wij daar op ingaan, eventueel na bijkomend vooronderzoek waar we nagaan of er zaken zijn die wijzen naar corruptie of aanverwante misdrijven. Bij tipgevers en anonieme brieven wordt er daar op ingegaan naarmate er concrete elementen in terug te vinden zijn. Dit gebeurt relatief veel in onze sector.

Het lijkt me logisch dat in die sector het aangeven vaak anoniem gebeurt. Bij de zaak van NL werd de dame die de feiten gemeld had verlaagd van functie en overgeplaatst naar een andere locatie. Hans: Vroeger was dat gemakkelijker. Als er bij ons iemand kwam klagen maar anoniem wou blijven, dan maakten wij een pv met de vermelding via een anonieme bron hebben wij vernomen dat, enzovoort. Nu is dat infeite moeilijker. Sinds een aantal jaren is er in het kader van de nieuwe BOMwetgeving, gaat dat zomaar niet meer en moet ge in principe als er iemand met informatie komt, een tipgever of een informant, moet je een speciale procedure volgen. Die man wordt dan bevraagd door individuen die daar een speciale opleiding hebben voor gevolgd. Die gaan dan met de melders gaan praten en stellen daar dan een verslag van op naarmate er concrete elementen in terug te vinden zijn. Zo kan er een onderzoek worden gestart waarvan niet geweten is wie de bron is. Op die manier kan je ook voor de rechtbank of om eventuele represailles te vermijden die persoon volledig afschermen.

Het dossier van NL is gestart op een moment dat die BOM-wetgeving vrij nieuw was. Er is bij ons inderdaad iemand gekomen met een verhaal waarvan er een pv is opgesteld van een anonieme bron. Achteraf hebben we er nog moeilijkheden mee gehad omdat de verdachte, die niet vervolgd is geweest, heeft infeite op zijn beurt klacht ingedient tegen die anonieme bron. Hij heeft proberen te achterhalen wie die anonieme bron was. Wij hebben die persoon afgeschermd en zijn/haar identiteit niet prijs gegeven. Maar in principe, moest ik voor de rechtbank gedaagd worden, zou ik verplicht zijn om mijn bronnen prijs te geven als ik niet werk volgens het nieuwe systeem van de BOM-wetgeving. In dat geval was het op het randje, ik weet niet precies of de nieuwe wetgeving dan al van kracht was of niet. Nu en in de toekomst, als je iemand wil garanderen dat hij of zij anoniem blijft moet je volgens die speciale procedure werken. Vroeger gebeurde dat op een gemakkelijkere manier maar er was dan wel geen garantie van anonimiteit. Het gevolg is natuurlijk met die nieuwe procedure dat er meer rompslomp aan is. Het is moeilijker. Hetgeen wat de gespecialiseerde mensen horen van de tipgever moeten zij dan verwoorden en de andere rechercheurs moeten dan eigenlijk voortgaan op hetgeen de contactpersoon op papier zet. Je hebt dan wel nooit rechtstreeks contact met je bron. De onderzoeksrechter heeft nooit rechtstreeks contact met de bron waardoor het volgens mij stroever werken is. Bepaalde details die zouden kunnen

 

116  

     
belangrijk zijn voor het onderzoek op die manier ontsnappen. Als je bijkomende informatie wil kan je dat wel aanvragen en zal de contactpersoon opnieuw contact opnemen met de tipgever of de bron. Het is meer procedure en moeilijker maar het is nu zo voorschreven en moeten we op die manier werken.

Gemakkelijk een huiszoekingsmandaat bekomen? Hans: Ja, in principe wel.

Hoe verliep de communicatie met de OR/PdK? Hans: Het dossier werd dagelijks opgevolgd door parket. Er was een constante interactie.

Tijdens het onderzoek bepaalde moeilijkheden tegengekomen?

Hans: Het grote probleem was dat er geen duidelijkheid was omtrent kosten aan het eigen ambt. Er staat nergens een duidelijke definitie van wat daaronder valt. Dat was de discussie in het hele onderzoek, wat valt er nu eigenlijk onder de noemer kosten van het ambt. Het probleem is natuurlijk ook de bewijslast. Je krijgt dan een reeks etentjes betaalt via Visakaart of premandaten en het staat er niet op hé wie er daar bij was. Je kan moeilijk nagaan was dat nu een zakendiner of een diner met vrouw en kinderen. Je kan dat niet bewijzen. Wat FN betreft waren er een aantal duidelijke zaken natuurlijk. Ik herinner me dat hij zou een salon aangekocht hebben. Dat is teveel en sommige andere dingen zijn bespreekbaar. Er was een verdachte die in Parijs een kostuum had gekocht bij Hugo Boss. Die is daarvoor dan niet vervolgd. Er is daar een hele discussie over geweest en het probleem was gewoon dat er nergens een duidelijke definitie was van kosten eigen aan het ambt. Uiteindelijk heb je dan geen poot om op te staan om te zeggen dat kan wel en dat kan niet. Het is gewoon louter een interpretatie van het parket geweest van dat gaan we aanvaarden en dat niet meer. We vonden gewoon nergens reglementering terug waarin duidelijk was van dat kan wel en dat kan niet. Ik denk dat dat ook de reden is waarom er een aantal mensen in beroep zijn vrijgesproken.

 

117  

     
Volgens de pers waren een 20-tal medewerkers van de dienst permanent met deze zaak bezig, klopt dat? Hans: Ghoh, twintig zal overdreven geweest zijn. We hebben wel geprobeerd om een aantal zaken te verdelen. Laat ons zeggen dat we infeite met een man of tien bezig waren met de zaak.

Oorspronkelijk waren er 17 ambtenaren verdacht en dat aantal is dan langzaam aan uitgedund. Hans: Er waren ook veel ambtenaren of schepenen die ter goeder trouw hebben gehandeld. Je krijgt daar dan een Visakaart met een bepaald budget en zonder veel uitleg. Dan hebben bepaalde mensen dat gebruikt om ne keer te gaan eten of om een sjakosj te kopen, aleja.

In de media werd de hele zaak serieus uitvergroot dan wat het eigenlijk was. Hans: Die Visa-affaire was eigenlijk niet het ergste. Er waren andere elementen die bezwarender waren. Vond je het vonnis terecht? Hans: De straf van FN wel. Als er nu één is die echt van het systeem geprofiteerd heeft dan is het FN. Dat hij een straf heeft gekregen is zeker terecht. Of dat nu vijf maanden is of drie maanden, uiteindelijk heeft hij zijn post moeten verlaten en op pensioen gaan bij manier van spreken, omdat hij toch wel duidelijk van de situatie geprofiteerd heeft. Hij had een Visakaart van het stad en enen van de politie en dan nog keer die zogezegde premandaten. De combinatie van al die zaken is wel al veel en als je dan nog eens meubels koopt op kosten van het stad om bij je thuis te zetten, dat kan toch niet de bedoeling zijn. Ik vond de straf wat Nolf betreft zeker terecht omdat hij effectief geprofiteerd heeft van de situatie terwijl sommige andere ambtenaren en politici eigenlijk volgens mij ter goeder trouw hebben gehandelt. Strikt gezien was het natuurlijk wel niet volledig correct en hebben ze de Visakaart niet gebruikt voor wat ze bedoeld was. Er waren geen duidelijke afspraken en dan vind ik dat je die mensen niet moet gaan vervolgen. Of hij nu een jaar voorwaardelijk krijgt of 5 maanden effectief, zijn carrière was toch gedaan, dus in mijn ogen maakt het niet zoveel uit. De gevolgen die voortvloeien uit een strafrechtelijke veroordeling zijn vaak zwaarder dan de veroordeling op zich. Je werk kwijt geraken is ook niet niks.

8.2 Interview met L. Vandaele, rechercheur bij de CDBC
118  

 

     
Wat zijn de algemene moeilijkheden bij de bewijsgaring in corruptiezaken? Lode: In het kader van omkopingsdossiers is het grootste probleem volgens mij dat omkoping niet noodzakelijk bestaat uit een actie en een onmiddellijke reactie. Indien de omkoper en de omgekochte een relatie hebben opgebouwd van samenwerking dan gebeurt het dat een dienst voor de ene slechts later wordt gevolgd door een wederdienst voor de andere. Er is niet noodzakelijk steeds een één-totéén relatie tussen dienst en wederdienst. Dit maakt het zeer moeilijk om omkoping in dergelijke gevallen te bewijzen als er geen aanvullende bekentenissen zijn. Een ander probleem is dat de voordelen die worden gegeven zeer verscheiden kunnen zijn, wat tot gevolg heeft dat er vaak breed moet gezocht worden naar aanwijzingen en veel documenten in beslag moeten genomen worden.

Hoe verloopt communicatie met de media? Lode: Als politieman doen wij zelf geen mededelingen over lopende dossiers naar de media. Het is het parket dat de communicatie doet. In het jaarverslag van DJF wordt soms informatie opgenomen betreffende afgewerkte en/of lopende onderzoeken, maar deze informatie is relatief algemeen en geanonimiseerd.

Als de media de CDBC contacteert ivm met een zaak wordt er dan informatie vrijgegeven? Lode: Neen, er wordt doorverwezen naar het bevoegde parket.

Gebeurt het vaak dat een zaak via de media opgepikt wordt en op basis van dat persartikel beslist wordt een onderzoek op te stellen? Lode: Het gebeurt, maar niet zo vaak, dat op basis van persartikels een aanvankelijk proces-verbaal wordt opgemaakt dat wordt overgemaakt aan het bevoegde parket. Indien mogelijk wordt de informatie die vermeld staat in het artikel dan al wat nader toegelicht, of aangevuld met bijkomende gegevens, bijvoorbeeld in verband met de identiteit van de vermelde personen, gegevens ivm de vermelde firma’s of gegevens in verband met eerdere feiten of zaken waarbij de vernoemde personen of bedrijven betrokken zijn geweest. De informatie wordt m.a.w. gecontextualiseerd. Het parket beslist dan wat met deze informatie gedaan wordt en of er verder onderzoek volgt.

 

119  

     
Met hoeveel zaken is een rechercheur gemiddeld terzelfder tijd bezig? Lode: Een rechercheur heeft meestal zelf enkele zaken waarin hij dossierbeheerder is. Dit varieert van één zaak tot vijf zaken en daarnaast werkt hij mee in dossiers van collega’s, meestal voor punctuele opdrachten zoals huiszoekingen en verhoren.

Dossier JCD Korte schets van de zaak volgens uw visie? Hans: Op een bepaald ogenblik werden in Anwerpse politieke kringen vragen gesteld bij de wijze waarop een contract voor het plaatsen van straatmeubilair was hernieuwd met de firma JCD. Er werd beweerd dat de modaliteiten van het contract voor de firma JCD zo gunstig waren dat er wel moest sprake zijn van omkoping van politici of ambtenaren bij de totstandkoming van het contract. Deze beweringen werden blijkbaar ook geventileerd naar de pers, of door de pers opgepikt. Er werd door het Parket een onderzoeksrechter gevorderd. De contracten die door de Stad aan JCD waren toegewezen in de voorafgaande periode, dit waren een vier-tal contracten over een periode van zes jaar, werden onderzocht. Onder meer bij JCD werd een huiszoeking gedaan. Er werden geen aanwijzingen van beloofde of gegeven voordelen aangetroffen. Er was enkel sprake van een voordeel dat was gegeven in het kader van een contract dat tien jaar eerder was toegewezen. Deze feiten waren duidelijk verjaard en hadden betrekking op een politicus die ondertussen een ander mandaat bekleedde en wiens naam bij aanvang in de media niet was vernoemd.

Is de zaak volgens jou terecht buiten vervolging gesteld? Lode: Ja, want er waren geen concrete recente aanwijzingen van omkoping.

Werd er in deze zaak vanuit de dienst gecommuniceerd met de media? Lode: Neen.

 

120  

     

Ben je tijdens het onderzoek bepaalde moeilijkheden tegengekomen? Lode: Het grootste probleem was dat de zaak enerzijds sterk gemediatiseerd was met allerlei geruchten en beweringen maar dat er anderzijds zeer weinig concrete aanwijzingen waren voor mogelijke omkoping. De sterke mediatisering creëerde dan allerlei, vaak onterechte, verwachtingen, die vervolgens niet hard konden gemaakt worden. Gemakkelijk een huiszoekingsmandaat kunnen bekomen? Lode: Ja, dat was geen probleem want het onderzoek werd zeer snel in onderzoek gestoken bij de onderzoekrechter, ondanks de geringe concrete elementen bij aanvang.

Hoe verliep de communicatie met de OR/PdK? Lode: Goed. Ik heb hier geen opmerkigen bij.

 

121  

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful