Ch¬ng mét Kh¸i luËn vÒ Internet - Web vµ th¬ng m¹i ®iÖn tö I. Kh¸i luËn vÒ Internet - Web 1.

M¹ng m¸y tÝnh M¹ng m¸y tÝnh, hiÓu theo c¸ch chung nhÊt, lµ tËp hîp c¸c m¸y tÝnh ®éc lËp (autonomous) ®îc kÕt nèi víi nhau th«ng qua c¸c ®êng truyÒn vËt lý vµ tu©n theo c¸c quy íc truyÒn th«ng nµo ®ã. Kh¸i niÖm m¸y tÝnh ®éc lËp ®îc hiÓu lµ c¸c m¸y tÝnh riªng lÎ hoÆc m¸y tÝnh trong mét m¹ng mµ ë ®ã, nã kh«ng cã kh¶ n¨ng khëi ®éng hoÆc ®×nh chØ c¸c m¸y tÝnh kh¸c. C¸c ®êng truyÒn vËt lý lµ c¸c m«i trêng truyÒn tÝn hiÖu vËt lý (cã thÓ lµ h÷u tuyÕn hoÆc v« tuyÕn). C¸c quy íc truyÒn th«ng chÝnh lµ c¬ së ®Ó c¸c m¸y tÝnh cã thÓ “giao tiÕp” hay “nãi chuyÖn” ®îc víi nhau vµ nã lµ mét yÕu tè quan träng hµng ®Çu cña c«ng nghÖ m¹ng m¸y tÝnh. Mét sè m¹ng m¸y tÝnh bao gåm: mét m¸y tÝnh trung t©m vµ mét nhãm c¸c tr¹m tõ xa cã thÓ b¸o c¸o vÒ m¸y tÝnh trung t©m. ThÝ dô: m¹ng m¸y tÝnh b¸n vÐ cña mét h·ng hµng kh«ng gåm mét m¸y tÝnh trung t©m cung cÊp dÞch vô ®Æt chç cïng rÊt nhiÒu tr¹m lµm viÖc t¹i c¸c s©n bay vµ c¸c ®¹i lý b¸n vÐ m¸y bay cña h·ng. Nh÷ng m¹ng m¸y tÝnh kh¸c, kÓ c¶ Internet, th× “b×nh ®¼ng” h¬n vµ cho phÐp mäi m¸y tÝnh trªn m¹ng ®Òu cã thÓ liªn l¹c víi nhau. ViÖc nèi c¸c m¸y tÝnh thµnh m¹ng tõ l©u ®· trë thµnh mét nhu cÇu kh¸ch quan v× nhiÒu lý do, trong ®ã cã hai lý do rÊt c¬ b¶n lµ: - Cã rÊt nhiÒu c«ng viÖc vÒ b¶n chÊt lµ ph©n t¸n (hoÆc vÒ th«ng tin, hoÆc vÒ xö lý, hoÆc c¶ hai) ®ßi hái ph¶i cã sù kÕt hîp truyÒn th«ng víi xö lý hay sö dông c¸c ph¬ng tiÖn truy cËp tõ xa; - Nhu cÇu liªn l¹c, trao ®æi th«ng tin nhê ph¬ng tiÖn m¸y tÝnh.

1

C¸c kü thuËt ®îc sö dông ®Ó thiÕt lËp c¸c m¹ng m¸y tÝnh lµ mét chñ ®Ò rÊt thó vÞ, tuy vËy, nã kh«ng thuéc ph¹m vi nghiªn cøu cña cuèn s¸ch nµy. Mét kh¸i niÖm vÒ m¹ng m¸y tÝnh mµ ngêi ®äc sÏ gÆp nhiÒu trong cuèn s¸ch nµy lµ giao thøc m¹ng m¸y tÝnh. Giao thøc m¹ng m¸y tÝnh bao gåm c¸c quy t¾c ®îc thiÕt lËp ®Ó c¸c m¸y tÝnh (hÖ thèng) cã thÓ hiÓu ®îc nhau trong qu¸ tr×nh th«ng tin liªn l¹c. C¸c quy t¾c nµy qu¶n lý chÝnh x¸c c¸c th«ng tin ®îc trao ®æi gi÷a c¸c hÖ thèng, chóng ®¹i diÖn cho c¸c môc ®Ých truyÒn ph¸t vµ ho¹t ®éng truyÒn th«ng ®îc qu¶n lý ra sao. Mçi m¹ng m¸y tÝnh cã nhiÒu líp giao thøc ho¹t ®éng hoµn toµn ®éc lËp víi nhau. VÒ nguyªn t¾c, mçi líp giao thøc gi¶i quyÕt mét kh©u trong toµn bé qu¸ tr×nh truyÒn th«ng cña c¸c líp nãi trªn, ®ång thêi cung cÊp c¸c dÞch vô truyÒn th«ng cho c¸c líp cao h¬n trªn c¬ së sö dông c¸c dÞch vô c¬ b¶n mµ c¸c líp díi cung cÊp. C¸c líp tiªu biÓu cña mét m¹ng m¸y tÝnh (theo thø tù tõ thÊp ®Õn cao) bao gåm: - Líp kÕt nèi hay líp m¹ng cÊp díi: Giao thøc hç trî cho viÖc dÞch chuyÓn cña nh÷ng chuçi d÷ liÖu díi d¹ng c¸c bit(*), gäi lµ c¸c gãi, gi÷a hai bé phËn cña mét thiÕt bÞ ®îc nèi trùc tiÕp víi nhau, sö dông mét kü thuËt m¹ng cÊp díi riªng biÖt. - Líp m¹ng: Giao thøc hç trî cho viÖc ph©n phèi mét gãi tin gi÷a c¸c hÖ thèng ®îc nèi víi nhau b»ng mét con ®êng, con ®êng nµy cã thÓ ®i qua nhiÒu m¹ng cÊp díi (c¸c m¹ng nµy cã thÓ kh¸c nhau vÒ mÆt kü thuËt) ®îc nèi víi nhau. ThÝ dô, hai hÖ thèng ë hai vÞ trÝ kh¸c nhau, mçi hÖ thèng n»m trong mét m¹ng côc bé (LAN - Local Area Network); hai m¹ng côc bé nµy ®îc nèi víi nhau qua mét m¹ng diÖn réng (WAN Wide Area Network). §Ó cã thÓ giao tiÕp víi nhau, c¸c m¹ng cÊp díi sö dông mét thiÕt bÞ cã tªn lµ bé ®Þnh tuyÕn (router) lµm nhiÖm vô ph©n phèi ®óng ®Þa chØ c¸c gãi tin gi÷a hai hÖ thèng (xem s¬ ®å 1).
(

§¬n vÞ c¬ b¶n cña th«ng tin theo hÖ thèng sè nhÞ ph©n (BInary digiT - BIT). C¸c m¹ch ®iÖn tö trong m¸y tÝnh sÏ ph¸t hiÖn sù kh¸c nhau gi÷a hai tr¹ng th¸i (dßng ®iÖn møc cao vµ dßng ®iÖn møc thÊp) vµ biÓu diÔn c¸c tr¹ng th¸i ®ã díi d¹ng mét trong hai sè nhÞ ph©n 1 hoÆc 0. C¸c ®¬n vÞ c¬ b¶n cao/thÊp, ®óng/sai, cã/kh«ng, ®ãng/më, thÕ nµy/thÕ kia ®îc gäi lµ c¸c bit.
*)

2

- Líp chuyÓn t¶i: Giao thøc ®¶m b¶o viÖc truyÒn c¸c gãi d÷ liÖu tõ ®iÓm A tíi ®iÓm B kh«ng bÞ mÊt m¸t hay sai lÖch vÒ trËt tù c¸c gãi. - Líp øng dông: C¸c phÇn mÒm øng dông t¹i c¸c ®iÓm cuèi cña hÖ thèng sÏ sö dông giao thøc nµy ®Ó diÔn gi¶i vµ hiÓu néi dung cña c¸c dßng d÷ liÖu ®îc ph©n phèi bëi líp chuyÓn t¶i. Líp øng dông lµ líp cao nhÊt cña mét ng¨n chøa tr×nh giao thøc hoµn chØnh.

S¬ ®å 1: S¬ ®å ®êng truyÒn cña m¹ng. V× c¸c líp giao thøc hoµn toµn ®éc lËp víi nhau, nhiÒu giao thøc líp cao cã thÓ sö dông mét giao thøc líp thÊp h¬n, hoÆc mét giao thøc líp cao cã thÓ sö dông lÇn lît nhiÒu líp giao thøc líp thÊp h¬n. ThÝ dô, c¸c giao thøc øng dông kh¸c nhau cã thÓ ho¹t ®éng trªn cïng mét líp chuyÓn t¶i. §Ó x©y dùng líp giao thøc øng dông, ngêi thiÕt kÕ cÇn ph¶i hiÓu râ c¸c chøc n¨ng c¬ b¶n mµ mét líp chuyÓn t¶i cung cÊp, song hä kh«ng cÇn hiÓu chi tiÕt vÒ ho¹t ®éng cña líp chuyÓn t¶i nµy vµ vÒ ho¹t ®éng còng nh sù tån t¹i cña c¸c líp giao thøc thÊp h¬n. 2. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña Internet

3

Ngµy nay, víi sù ph¸t triÓn cña c«ng nghÖ th«ng tin, tõ m¸y tÝnh ®ang sö dông, ngêi ta cã thÓ t×m kiÕm th«ng tin, cã thÓ liªn l¹c víi bÊt cø ai, khai th¸c tµi nguyªn th«ng tin ë bÊt cø ®©u trªn thÕ giíi... b»ng c¸ch khai th¸c m¹ng Internet. Internet lµ m¹ng líi m¸y tÝnh réng lín gåm nhiÒu m¹ng m¸y tÝnh n»m tr¶i réng kh¾p toµn cÇu; tõ c¸c m¹ng lín vµ chÝnh thèng nh m¹ng cña c¸c trêng ®¹i häc, c¸c viÖn nghiªn cøu, c¸c c«ng ty nh Microsoft, AT&T, Digital Equipment,... ®Õn c¸c m¹ng nhá vµ kh«ng chÝnh thèng kh¸c (cña c¸c nhãm hoÆc cña mét c¸ nh©n nµo ®ã). Ngµy cµng cã nhiÒu m¹ng m¸y tÝnh ë mäi n¬i trªn thÕ giíi ®îc kÕt nèi víi Internet. Internet b¾t nguån tõ mét dù ¸n do C¬ quan qu¶n lý c¸c dù ¸n nghiªn cøu cao cÊp (ARPA - Advanced Research Projects Agency) thuéc Bé Quèc phßng Mü khëi xíng n¨m 1969, víi môc tiªu t¹o ra mét m¹ng m¸y tÝnh tin cËy kÕt nèi gi÷a Bé Quèc phßng Mü víi c¸c nhµ thÇu nghiªn cøu khoa häc vµ qu©n sù (bao gåm mét sè lín c¸c trêng ®¹i häc, n¬i tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng nghiªn cøu qu©n sù). Môc tiªu h×nh thµnh m¹ng m¸y tÝnh tin cËy nµy bao gåm viÖc thiÕt lËp hÖ thèng ®êng dÉn n¨ng ®éng, ®¶m b¶o r»ng trong trêng hîp nÕu mét liªn kÕt m¹ng nµo ®ã bÞ ph¸ huû do c¸c cuéc tÊn c«ng th× lu th«ng trªn m¹ng cã thÓ tù ®éng chuyÓn sang nh÷ng liªn kÕt kh¸c. Cho ®Õn nay, Internet hiÕm khi bÞ tÊn c«ng, nhng nh÷ng sù cè do c¸p bÞ c¾t ®øt l¹i thêng x¶y ra. Do ®ã, ®èi víi Internet, viÖc quan träng lµ cÇn ®Ò phßng c¸p bÞ ®øt. §Çu thËp kû 70 cña thÕ kû XX, dù ¸n trªn thµnh c«ng vµ m¹ng ARPANET - tiÒn th©n cña m¹ng Internet - ra ®êi. Thµnh c«ng cña m¹ng ARPANET khiÕn cho nhiÒu trêng ®¹i häc cña Mü muèn gia nhËp m¹ng nµy. N¨m 1974, do nhiÒu m¹ng cña c¸c trêng ®¹i häc vµ c¸c c¬ quan nghiªn cøu ®îc kÕt nèi víi ARPANET nªn ngêi ta gäi nã lµ "Internet" (liªn m¹ng). Dï vËy, nã vÉn ®îc gäi lµ ARPANET cho ®Õn n¨m 1980, do sè lîng c¸c ®Þa ®iÓm trêng ®¹i häc trªn m¹ng qu¸ lín vµ ngµy cµng t¨ng lªn khiÕn cho nã trë nªn khã qu¶n lý, Bé Quèc phßng Mü quyÕt ®Þnh t¸ch thµnh hai m¹ng: MILNET cho qu©n sù vµ mét m¹ng ARPANET míi, nhá h¬n dµnh cho c¸c

4

®Þa ®iÓm phi qu©n sù. Tuy nhiªn, hai m¹ng nµy vÉn ®îc liªn kÕt víi nhau nhê mét ch¬ng tr×nh kü thuËt gäi lµ giao thøc Internet (IP - Internet Protocol) cho phÐp lu th«ng ®îc dÉn tõ m¹ng nµy sang m¹ng kia khi cÇn thiÕt. Tuy lóc ®ã chØ cã hai m¹ng nhng kü thuËt IP ®îc thiÕt kÕ cho phÐp kho¶ng 10.000 m¹ng ho¹t ®éng. C¸c m¹ng ®îc kÕt nèi dùa trªn kü thuËt IP ®Òu cã thÓ sö dông nã ®Ó giao tiÕp, nªn c¸c m¹ng nµy ®Òu cã thÓ trao ®æi c¸c th«ng ®iÖp víi nhau. §Çu thËp kû 80 cña thÕ kû XX, ®Ó phôc vô ho¹t ®éng nghiªn cøu trong c¶ níc, Quü Khoa häc quèc gia Mü (NSF - National Science Foundation) quyÕt ®Þnh thµnh lËp n¨m trung t©m siªu m¸y tÝnh ®Ó c¸c nhµ nghiªn cøu trªn kh¾p ®Êt níc cã thÓ göi ch¬ng tr×nh cña hä tíi ®ã tÝnh to¸n råi göi kÕt qu¶ trë l¹i th«ng qua ARPANET. Song, kÕ ho¹ch sö dông ARPANET cho môc ®Ých nµy kh«ng thùc hiÖn ®îc v× mét sè lý do kü thuËt vµ chÝnh trÞ. V× vËy, NSF ®· thiÕt lËp mét m¹ng riªng, NSFNET, ®Ó kÕt nèi víi c¸c trung t©m siªu tÝnh to¸n. Sau ®ã, NSF dµn xÕp, thiÕt lËp mét chuçi c¸c m¹ng khu vùc nh»m liªn kÕt nh÷ng ngêi sö dông trong tõng khu vùc víi NSFNET vµ víi c¸c khu vùc kh¸c. Ngay lËp tøc, NSFNET ®· ph¸t huy t¸c dông. Trªn thùc tÕ, cho ®Õn n¨m 1990, rÊt nhiÒu doanh nghiÖp ®· chuyÓn tõ ARPANET sang NSFNET. ARPANET ngµy cµng trë nªn kh«ng cßn h÷u Ých n÷a vµ ®· bÞ lo¹i bá sau gÇn 20 n¨m ho¹t ®éng. Cïng thêi gian nµy, c¸c m¹ng sö dông kü thuËt IP còng xuÊt hiÖn t¹i nhiÒu níc, ®Æc biÖt lµ sù ra ®êi cña m¹ng EUnet kÕt nèi trùc tiÕp gi÷a Hµ Lan, §an M¹ch, Thuþ §iÓn, Anh. N¨m 1985, m¹ng NSFNET ®îc kÕt nèi víi hÖ thèng m¸y tÝnh cao tèc xuyªn quèc gia dÉn tíi sù bïng næ sö dông Internet. N¨m 1989, m¹ng EUnet (ch©u ¢u) vµ m¹ng AUSSIBnet (óc) còng ®îc kÕt nèi víi Internet. Vµ tíi n¨m 1995, víi 3,2 triÖu m¸y tÝnh; 42 triÖu ngêi tõ 42.000 m¹ng m¸y tÝnh cña 84 níc trªn thÕ giíi ®îc kÕt nèi víi Internet, Internet chÝnh thøc ®îc c«ng nhËn lµ m¹ng m¸y tÝnh toµn cÇu (m¹ng cña c¸c m¹ng). 3. Mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n trªn Internet 3.1. §Þa chØ Internet

5

Theo quan ®iÓm cña Internet, bÊt kú m¸y tÝnh nµo, tõ nhá nhÊt ®Õn lín nhÊt, nÕu ®îc g¾n trùc tiÕp víi Internet ®Òu gäi lµ m¸y chñ. Mét sè m¸y chñ lµ nh÷ng m¸y tÝnh lín (mainframe) hoÆc siªu m¸y tÝnh cung cÊp dÞch vô cho hµng ngµn ngêi sö dông, mét sè kh¸c lµ nh÷ng tr¹m lµm viÖc nhá hay c¸c m¸y tÝnh c¸ nh©n cã mét ngêi sö dông, vµ mét sè lµ nh÷ng m¸y tÝnh chuyªn biÖt nh c¸c m¸y t¹o ®êng dÉn nèi mét m¹ng víi m¹ng kh¸c, hoÆc víi nh÷ng m¸y chñ ®Çu cuèi (terminal server) ®Ó c¸c thiÕt bÞ ®Çu cuèi ®¬n (dump terminal) gäi ®Õn vµ nèi víi c¸c m¸y chñ kh¸c. §Ó c¸c m¸y chñ cã thÓ giao tiÕp víi nhau (díi bÊt kú h×nh thøc nµo) trªn m¹ng Internet, Internet quy ®Þnh mçi m¸y chñ ®Òu ph¶i ®îc ®Þnh danh vµ cã ®Þa chØ râ rµng, gäi lµ ®Þa chØ Internet. Tªn m¸y chñ lµ "ch×a kho¸" dïng ®Ó x¸c ®Þnh tªn cña c¸c m¸y tÝnh mµ b¹n muèn t×m. ThÝ dô, vcu.edu.vn lµ tªn m¸y chñ cña trêng §¹i häc Th¬ng m¹i (ViÖt Nam); ®Þa chØ lµ c¬ së ®Ó c¸c m¸y cã thÓ liªn l¹c vµ giao tiÕp víi nhau. Mét ®Þa chØ b»ng sè cã vai trß t¬ng tù sè ®iÖn tho¹i. Giao thøc Internet (IP Internet Protocol) sö dông th«ng tin ®Þa chØ Internet ®Ó ph©n phèi th ®iÖn tö vµ c¸c lo¹i d÷ liÖu tõ m¸y tÝnh nµy ®Õn m¸y tÝnh kh¸c. Trªn Internet, ®Þa chØ Internet ®îc 1. §Ó lµm cho nh÷ng sè nµy dÔ nhí h¬n, ngêi ta chia nã thµnh 4 nhãm 8 bit vµ chuyÓn c¸c nhãm nµy thµnh sè thËp ph©n t¬ng ®¬ng, do vËy ®Þa chØ m¸y nªu trªn trë thµnh 140.186.81.1. Tuy nhiªn, ®Þa chØ kiÓu nµy vÉn rÊt khã kh¨n, nÕu kh«ng muèn nãi lµ kh«ng cã kh¶ n¨ng ghi nhí cho bÊt kú ai khi hä muèn tiÕp xóc, trao ®æi víi ngêi kh¸c. V× vËy, hÖ thèng tªn miÒn (DNS - Domain Name System) do Microsoft Sun ph¸t triÓn ®· ra ®êi vµo ®Çu nh÷ng n¨m 80 cña thÕ kû XX nh lµ mét c¸ch thøc dÔ dµng h¬n ®Ó theo dâi vµ ghi nhí c¸c ®Þa chØ. HÖ thèng tªn miÒn cho mçi m¸y tÝnh trªn m¹ng, mçi ®Þa chØ Internet, gäi chung lµ tªn miÒn, bao gåm mét chuçi c¸c ch÷ c¸i ®îc ph©n c¸ch b»ng nh÷ng dÊu chÊm. NÕu nh ®Þa chØ Internet lu«n gåm 4 phÇn th× tªn miÒn kh«ng nhÊt thiÕt cã 4 phÇn. Chóng cã thÓ chØ cã hai hoÆc ba phÇn, ch¼ng h¹n nh Yahoo.com; AOL.com; vcu.edu.vn…

6

§èi víi mét tªn miÒn trªn Internet ph¶i gi¶i m· tõ ph¶i sang tr¸i. PhÇn ngoµi cïng bªn ph¶i cña mét tªn miÒn ®îc gäi lµ khu vùc (zone). C¸c khu vùc tªn ®îc chia lµm hai lo¹i chÝnh: lo¹i 3 ký tù vµ lo¹i 2 ký tù. C¸c khu vùc 3 ký tù ®îc thiÕt lËp theo lo¹i tæ chøc (xem b¶ng 1). B¶ng 1. C¸c tªn khu vùc 3 ký tù.
Khu vùc com edu gov int mil net org Th¬ng m¹i C¸c tæ chøc gi¸o dôc C¸c bé vµ c¬ quan chÝnh quyÒn C¸c tæ chøc quèc tÕ (hiÖn chñ yÕu gåm NATO) C¸c ®Þa ®iÓm qu©n sù C¸c tæ chøc m¹ng C¸c lo¹i kh¸c (vÝ dô nh c¸c tæ chøc chuyªn m«n) ý nghÜa

C¸c tªn khu vùc 2 ký tù ®îc ph©n lo¹i theo khu vùc ®Þa lý. Mçi khu vùc ®Þa lý t¬ng øng víi mét quèc gia hoÆc mét thùc thÓ chÝnh trÞ ®îc c«ng nhËn. Cã mét danh s¸ch tiªu chuÈn quèc tÕ chÝnh thøc gåm c¸c m· quèc gia 2 ký tù ®îc sö dông (nhng kh«ng ph¶i hoµn toµn kh«ng thay ®æi) lµm danh s¸ch c¸c khu vùc 2 ký tù cña ®Þa chØ Internet. ThÝ dô: m· quèc gia cña Canada lµ CA, do ®ã mét ®Þa ®iÓm t¹i York University ë Canada ®îc gäi lµ nexus.yorku.ca; m· quèc gia cña ViÖt Nam lµ VN, do ®ã mét tªn miÒn t¹i trêng §¹i häc Th¬ng m¹i ®îc gäi lµ TranhoaiNam.vcu.edu.vn (xem b¶ng 2).

7

B¶ng 2. Tªn mét sè khu vùc ®Þa lý (quèc gia) trªn thÕ giíi
Khu vùc AF AO AR AU BD BO BR BN BG KH CA CN CZ FR DE HK IN ID IT JP KP KR LA MY MM PK PH RU SG ZA CH TW TH US VN Quèc gia Afghanistan (Céng hoµ d©n chñ) Angola (Céng hoµ Nh©n d©n) Argentina (Céng hoµ) Australia Bangladesh (Céng hoµ Nh©n d©n) Bolivia (Céng hoµ) Brazil (Céng hoµ Liªn bang) Brunei Darussalam Bulgaria (Céng hoµ) Cambodia Canada China (Céng hoµ Nh©n d©n) Czech Republic France (Céng hoµ Ph¸p) Germany (Céng hoµ Liªn bang) Hong Kong (Hisiangkang, Xianggang) India (Céng hoµ) Indonesia (Céng hoµ) Italy (Céng hoµ) Japan Korea (Céng hoµ D©n chñ Nh©n d©n) Korea (Céng hoµ) Céng hoµ D©n chñ Nh©n d©n Lµo Malaysia Myanmar (Liªn hiÖp) Pakistan (Céng hoµ Håi gi¸o) Philippines (Céng hoµ) Liªn bang Nga Singapore (Céng hoµ) South Africa (Céng hoµ) Switzerland (Liªn bang Thôy SÜ) Taiwan Thailand (V¬ng quèc) United States (Hîp chñng quèc Hoa Kú) Vietnam (Céng hoµ x· héi chñ nghÜa)

T¹i Mü hÇu hÕt c¸c ®Þa chØ Internet ®Òu cã tªn mµ phÇn khu vùc øng víi mét trong c¸c khu vùc nªu trong b¶ng 1. Tuy

8

nhiªn, ë nh÷ng n¬i kh¸c, viÖc sö dông tªn theo khu vùc ®Þa lý lµ phæ biÕn h¬n. 3.2. C¸ch thøc truyÒn th«ng tin trªn Internet Mäi ngêi sö dông Internet ®Òu muèn ®îc ®¶m b¶o r»ng th«ng tin m×nh göi ®i lu«n lu«n ®Õn ®îc ®óng ®Þa chØ ®· dù ®Þnh. Tuy nhiªn, qu¸ tr×nh göi th«ng tin nµy diÔn ra kh¸ phøc t¹p díi sù ®iÒu khiÓn cña giao thøc ®iÒu khiÓn truyÒn dÉn (TCP Transmission Control Protocol). Khi ngêi sö dông göi th«ng tin qua Internet, tríc tiªn, giao thøc ®iÒu khiÓn truyÒn dÉn chia c¾t th«ng tin ®ã thµnh nh÷ng gãi tin. M¸y tÝnh cña ngêi sö dông sÏ göi c¸c gãi tin nµy ®Õn m¹ng côc bé, hoÆc ®Õn nhµ cung cÊp dÞch vô Internet hay dÞch vô trùc tuyÕn cña ngêi sö dông. Tõ ®©y, c¸c gãi tin sÏ ®i qua nhiÒu líp kh¸c nhau cña m¹ng m¸y tÝnh, c¸c m¸y tÝnh vµ c¸c ®êng th«ng tin tríc khi chóng ®Õn ®îc ®Ých cuèi cïng. §êng ®i cña chóng cã thÓ ®i qua c¸c thµnh phè, qua nhiÒu quèc gia hoÆc vßng quanh thÕ giíi. Hµng lo¹t c¸c phÇn thiÕt bÞ sÏ tham gia vµo qu¸ tr×nh xö lý c¸c gãi tin ®ã vµ ®Þnh tuyÕn ®Ó chóng cã thÓ ®Õn ®îc ®Ých cuèi cïng ®· ®Þnh tríc. C¸c thiÕt bÞ nµy ®îc thiÕt kÕ sao cho viÖc truyÒn dÉn d÷ liÖu gi÷a c¸c m¹ng ®îc kÕt nèi víi nhau trªn Internet. N¨m trong sè c¸c thiÕt bÞ quan träng nhÊt tham gia vµo qu¸ tr×nh nµy ®ã lµ c¸c bé trung t©m (hub), c¸c cÇu nèi (bridge), c¸c cæng nèi (gateway), c¸c bé lÆp (repeater) vµ c¸c bé ®Þnh tuyÕn (router). Trong qu¸ tr×nh truyÒn dÉn d÷ liÖu, c¸c bé trung t©m (hub) ®ãng vai trß quan träng v× chóng liªn kÕt c¸c nhãm m¸y tÝnh víi nhau, vµ cho phÐp m¸y tÝnh nµy ®îc liªn l¹c víi m¸y tÝnh kh¸c. C¸c cÇu nèi (bridge) ®ãng vai trß kÕt nèi c¸c m¹ng côc bé (LANs) víi nhau. Chóng cho phÐp göi d÷ liÖu tõ m¹ng m¸y tÝnh nµy tíi m¹ng m¸y tÝnh kh¸c, ®ång thêi vÉn cho phÐp gi÷ l¹i d÷ liÖu côc bé bªn trong m¹ng göi d÷ liÖu ®i. Cæng nèi (gateway) còng t¬ng tù nh c¸c cÇu nèi nhng chóng cßn ®ãng vai trß chuyÓn ®æi l¹i d÷ liÖu tõ d¹ng nµy sang d¹ng kh¸c ®Ó m¹ng nhËn d÷ liÖu (cßn gäi lµ m¹ng ®Ých) cã thÓ hiÓu ®îc néi dung nh÷ng d÷ liÖu göi tíi.

9

Khi truyÒn qua m¹ng Internet, d÷ liÖu thêng ®îc truyÒn qua nh÷ng kho¶ng c¸ch rÊt lín, vÊn ®Ò ®Æt ra lµ tÝn hiÖu göi d÷ liÖu ®i sÏ yÕu dÇn theo kho¶ng c¸ch. §Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nµy, c¸c bé lÆp (repeater) cã nhiÖm vô khuÕch ®¹i tÝn hiÖu nµy ë nh÷ng kho¶ng c¸ch nhÊt ®Þnh sao cho nã kh«ng bÞ suy yÕu trong qu¸ tr×nh truyÒn dÉn. C¸c bé ®Þnh tuyÕn (router) ®ãng vai trß then chèt trong viÖc qu¶n lý lu th«ng trªn Internet. NhiÖm vô cña chóng lµ ®¶m b¶o c¸c gãi tin lu«n lu«n ®Õn ®îc ®óng ®Ých cÇn ®Õn. NÕu d÷ liÖu ®îc truyÒn ®i gi÷a c¸c m¸y tÝnh trªn cïng mét m¹ng LAN th× kh«ng cÇn thiÕt ph¶i cã c¸c bé ®Þnh tuyÕn v× m¹ng LAN cã kh¶ n¨ng tù ®iÒu khiÓn ®îc lu th«ng cña m×nh. C¸c bé ®Þnh tuyÕn cã vai trß ®Æc biÖt quan träng khi d÷ liÖu ®îc göi ®i gi÷a c¸c m¹ng m¸y tÝnh kh¸c nhau. C¸c bé ®Þnh tuyÕn sÏ kiÓm tra c¸c gãi tin ®Ó x¸c ®Þnh ®Ých ®Õn cña c¸c gãi tin nµy. Sau ®ã, chóng tÝnh to¸n ho¹t ®éng lu th«ng trªn m¹ng Internet vµ sÏ quyÕt ®Þnh göi c¸c gãi tin ®Õn mét bé ®Þnh tuyÕn kh¸c gÇn víi ®Ých cuèi cïng h¬n; cø nh vËy, gãi tin sÏ ®îc chuyÓn tíi n¬i cÇn ®Õn. 3.3. Bé giao thøc TCP/IP Trong c¸c ho¹t ®éng cña m¹ng Internet, cã nh÷ng tËp hîp ho¹t ®éng tëng chõng rÊt ®¬n gi¶n nhng cã ý nghÜa v« cïng quan träng gióp cho nhiÒu m¸y tÝnh vµ m¹ng m¸y tÝnh trªn toµn cÇu cã thÓ chia sÎ ®îc c¸c th«ng tin vµ tin b¸o trªn m¹ng Internet: chia mçi ®o¹n th«ng tin vµ tin b¸o thµnh c¸c mÈu tin gäi lµ c¸c gãi tin, ph©n ph¸t c¸c gãi tin ®ã ®Õn c¸c ®iÓm ®Ých thÝch hîp vµ sau ®ã r¸p nèi c¸c gãi tin ®ã thµnh d¹ng ban ®Çu sau khi chóng ®Õn ®îc ®iÓm ®Ých ®Ó c¸c m¸y tÝnh nhËn tin cã thÓ xem vµ sö dông c¸c ®o¹n th«ng tin ®ã. TËp hîp c¸c ho¹t ®éng nµy lµ c«ng viÖc cña hai giao thøc truyÒn th«ng quan träng nhÊt trªn m¹ng Internet – giao thøc ®iÒu khiÓn truyÒn dÉn (TCP) vµ giao thøc Internet (IP), ®îc gäi chung lµ bé giao thøc TCP/IP. Trong bé giao thøc nµy, giao thøc TCP sÏ ®¶m nhiÖm viÖc chia th«ng tin thµnh c¸c gãi tin vµ sau ®ã thùc hiÖn r¸p nèi c¸c gãi tin ®ã l¹i; giao thøc IP cã tr¸ch nhiÖm ®¶m b¶o c¸c gãi tin ®ã ®îc göi ®Õn ®óng ®iÓm ®Ých cÇn ®Õn.

10

§Ó c¸c m¸y tÝnh c¸ nh©n (PC – Personal Computer) khai th¸c ®îc c¸c tµi nguyªn cña Internet, c¸c m¸y tÝnh nµy cÇn thiÕt ph¶i sö dông phÇn mÒm ®Æc biÖt cã thÓ hiÓu vµ dÞch ®îc c¸c giao thøc TCP/IP cña Internet ®îc gäi lµ mét socket hay mét TCP/IP stack. §èi víi c¸c m¸y PC, phÇn mÒm nµy gäi lµ Winsock (Windows sockets). (§èi víi c¸c m¸y tÝnh hÖ Macintosh, phÇn mÒm nµy ®îc gäi lµ MacTCP). §©y cã thÓ coi lµ cÇu trung gian gi÷a Internet vµ c¸c m¸y tÝnh c¸ nh©n (PC). Mét m¸y tÝnh c¸ nh©n cã thÓ tËn dông nh÷ng u ®iÓm tiÖn lîi cña nh÷ng phÇn Internet c¬ b¶n vµ ®¬n gi¶n nhÊt mµ kh«ng cÇn dïng Winsock hay MacTCP, tuy nhiªn ®Ó truy cËp ®Çy ®ñ vµo Internet, truy cËp c¸c trang tin toµn cÇu nh World Wide Web, th× cÇn thiÕt ph¶i cã TCP/IP stack. 4. C¸c øng dông trªn Internet Ngay tõ khi cßn lµ mét dù ¸n thuéc sù qu¶n lý cña Bé Quèc phßng Mü, Internet ®· chøng tá tÝnh u viÖt cña m×nh víi hµng lo¹t c¸c øng dông kh¸c nhau mµ nã cung cÊp cho ngêi sö dông. KÓ tõ ®ã, c¸c øng dông trªn Internet liªn tôc ®îc c¶i tiÕn vµ ph¸t triÓn, ngµy cµng ®a d¹ng vµ phong phó h¬n. Cho tíi nay, c¸c øng dông chÝnh cña Internet bao gåm: - Th«ng ®iÖp ®iÖn tö (Electronic messaging): th«ng ®iÖp ®iÖn tö liªn quan ®Õn viÖc lu vµ chuyÓn tiÕp mét th«ng ®iÖp tõ mét hÖ thèng nguån tíi mét hoÆc nhiÒu hÖ thèng ®Ých b»ng ph¬ng tiÖn ®iÖn tö. øng dông nµy hç trî cho viÖc sö dông dÞch vô th tÝn ®iÖn tö c¸ nh©n còng nh c¸c nhu cÇu truyÒn th«ng cña c¸c øng dông kh¸c gäi chung lµ c¸c øng dông cã sö dông th tÝn. - M¹ng tin tøc (Network news): lµ mét øng dông díi d¹ng b¶ng th«ng b¸o ®iÖn tö, ®Æc biÖt ®Ó hç trî cho c¸c nhãm th¶o luËn vÒ nhiÒu chñ ®Ò kh¸c nhau, nh c¸c nhãm tin Usenet(*).
(

Mét hÖ thèng b¶ng ph©n phèi th«ng tin ®îc ghÐp nèi vµo Internet còng nh vµo c¸c m¹ng m¸y tÝnh kh¸c. Trong Usenet lµ c¸c nhãm th¶o luËn vÒ mäi vÊn ®Ò mµ c¸c thµnh viªn cïng quan t©m. Mçi nhãm tËp trung th¶o luËn vÒ mét vÊn ®Ò cô thÓ, nh c¸c lo¹i xe «t« thÓ thao, c¸c lo¹i vò khÝ, lÞch sö níc Mü, m« h×nh tµu vò trô, c¸c vÊn ®Ò chÝnh trÞ hoÆc vÒ nh¹c Jazz, v.v.. Khi trë thµnh thµnh viªn cña mét nhãm tin Usenet, b¹n cã thÓ ®äc c¸c th«ng b¸o tin tøc cña thµnh viªn kh¸c vÒ mét chñ ®Ò chung, nh ý kiÕn vÒ mét bé phim mµ thµnh viªn ®ã xem. B¹n cã thÓ tr¶ lêi theo hai c¸ch: trùc tiÕp cho ngêi ®ã (reply), hoÆc cho toµn nhãm (follow-on post). NÕu b¹n muèn xem c¸c th«ng b¸o kh¸c vÒ
*)

11

øng dông nµy cho phÐp mét ngêi sö dông cã thÓ liªn l¹c víi mét hoÆc nhiÒu nhãm th¶o luËn (newsgroups), theo dâi vµ ®äc c¸c môc tin míi mµ nhãm th«ng b¸o, còng nh cã thÓ göi th«ng b¸o cña m×nh tíi toµn nhãm. - TruyÒn/nhËn tËp tin (File transfer): lµ mét øng dông sö dông giao thøc truyÒn tÖp tin (FTP – File Transfer Protocol) cho phÐp ngêi sö dông truy nhËp vµo mét hÖ thèng tõ xa ®Ó sao chÐp c¸c tÖp tin tõ hoÆc tíi c¸c hÖ thèng nµy. - Truy nhËp tõ xa (Remote login): lµ mét øng dông hç trî c¸c thiÕt bÞ ®Çu cuèi ®¬n cho phÐp ngêi sö dông t¹i mét vÞ trÝ nµo ®ã cã thÓ t¹o lËp kÕt nèi, truy nhËp vµo mét m¸y chñ ë xa. Giao thøc ®îc sö dông ë øng dông nµy ®îc gäi lµ Telnet. - Tr×nh duyÖt th«ng tin (t×m th«ng tin theo chñ ®Ò): lµ mét øng dông cho phÐp ngêi sö dông x¸c ®Þnh vÞ trÝ vµ ®¸nh gi¸ c¸c th«ng tin gèc (nguyªn b¶n) ®îc lu tr÷ trªn mét m¸y tÝnh ë xa. Víi dÞch vô nµy, ngêi sö dông cã thÓ x¸c ®Þnh vÞ trÝ cña c¸c m¸y tÝnh lu tr÷ th«ng tin mµ m×nh quan t©m, cho phÐp hiÓn thÞ hoÆc lÊy c¸c th«ng tin tõ c¸c m¸y nµy vµ cho phÐp tõ mét m¸y tÝnh tham chiÕu tíi c¸c th«ng tin liªn quan ®îc lu tr÷ trªn mét m¸y tÝnh kh¸c. Ch¬ng tr×nh th«ng dông cho phÐp sö dông lo¹i dÞch vô nµy cã tªn lµ Gopher. - M¹ng th«ng tin toµn cÇu (WWW - World Wide Web, thêng ®îc gäi ®¬n gi¶n lµ Web): lµ mét øng dông tr×nh duyÖt th«ng tin t¬ng tù nh Gopher, nhng nã bao gåm nhiÒu ®Æc tÝnh phøc t¹p vµ ®a d¹ng. §Æc biÖt, dÞch vô th«ng tin ®iÖn tö nµy cho phÐp cung cÊp c¸c trang th«ng tin bao gåm v¨n b¶n, h×nh ¶nh, ®å ho¹ vµ c¶ c¸c ®o¹n b¨ng video... §©y lµ mét trong nh÷ng dÞch vô phæ biÕn nhÊt hiÖn nay cña Internet. Sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña Internet

cïng chñ ®Ò ®ã, b¹n sÏ ph¸t mét lÖnh ®Ó chuyÓn sang th«ng b¸o kÕ tiÕp (thread), chøa ý kiÕn tr¶ lêi cña mét ngêi nµo ®ã ®èi víi th«ng b¸o tin tøc mµ b¹n võa ®îc ®äc. HÇu hÕt c¸c nhãm th¶o luËn cña Usenet ®Òu mang tÝnh tù nguyÖn vµ tù do (kh«ng cã ®iÒu tiÕt), nghÜa lµ mäi ngêi ®Òu cã thÓ ph¸t biÓu vÒ mäi vÊn ®Ò.

12

hiÖn nay còng nh trong t¬ng lai chÝnh do dÞch vô nµy mang l¹i. - DÞch vô t×m kiÕm th«ng tin diÖn réng (WAIS): lµ mét dÞch vô t×m kiÕm tù ®éng cho phÐp xem xÐt vµ lÊy c¸c t liÖu tõ mét m¸y tÝnh ë xa cã sö dông c«ng cô t×m kiÕm trªn c¬ së cã chøa ®o¹n v¨n b¶n cÇn t×m. Trong c¸c dÞch vô trªn, cã hai dÞch vô hiÖn ®ang ®ãng vai trß v« cïng quan träng, ®îc sö dông chñ yÕu cho sù ph¸t triÓn cña Internet nãi chung vµ cho sù ph¸t triÓn cña th¬ng m¹i ®iÖn tö, ®ã chÝnh lµ th«ng ®iÖp ®iÖn tö vµ m¹ng th«ng tin toµn cÇu. 4.1. Th«ng ®iÖp ®iÖn tö (Electronic Messaging) Th«ng ®iÖp ®iÖn tö cho phÐp ngêi sö dông (ngêi t¹o ra th«ng ®iÖp hay ngêi göi th«ng ®iÖp) tõ mét hÖ thèng göi th«ng ®iÖp cho mét hoÆc nhiÒu ngêi sö dông kh¸c (nh÷ng ngêi nhËn th«ng ®iÖp) trªn c¸c hÖ thèng kh¸c. §Ó nhËn th«ng ®iÖp, ngêi nhËn kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i sö dông m¸y tÝnh cña m×nh trong kho¶ng thêi gian th«ng ®iÖp ®îc göi v× thùc chÊt th«ng ®iÖp ®îc göi tíi hép th (mailbox) cña ngêi nhËn vµ d÷ liÖu ®îc lu gi÷ trªn m¸y chñ th tÝn (mail server). PhÇn mÒm th tÝn ®iÖn tö cña ngêi nhËn ho¹t ®éng nh mét m¸y kh¸ch trªn m¹ng, ®Þnh kú sÏ tiÕn hµnh liªn l¹c víi m¸y chñ th tÝn ®Ó kiÓm tra hép th cña m×nh vµ lÊy tÊt c¶ c¸c th«ng ®iÖp míi ®îc göi ®Õn. Trªn ®êng ®i tõ n¬i göi tíi n¬i nhËn, th«ng ®iÖp cã thÓ ®i qua mét vµi m¸y chñ th tÝn, v× thÕ h×nh thµnh thuËt ng÷ lu vµ chuyÓn tiÕp th«ng ®iÖp. Mét ®Æc tÝnh quan träng cña th«ng ®iÖp ®iÖn tö lµ c¸c hÖ thèng th«ng ®iÖp ®iÖn tö cña c¸c c«ng nghÖ kh¸c nhau cã thÓ ®îc nèi liÒn víi nhau qua cæng nèi th tÝn. Cæng nèi nµy lµm nhiÖm vô chuyÓn tiÕp c¸c th«ng ®iÖp gi÷a c¸c m«i trêng kh¸c nhau. Do ®ã, th«ng ®iÖp ®iÖn tö nhanh chãng trë thµnh mét øng dông th«ng dông nhÊt, phæ biÕn nhÊt trong c¸c øng dông viÔn th«ng hiÖn nay. Víi sù ph¸t triÓn nhanh chãng cña th«ng ®iÖp ®iÖn tö, bÊt cø th¬ng gia nµo còng ®Òu cã thÓ cã ®Þa chØ th tÝn ®iÖn tö vµ chóng ta sÏ dÔ dµng liªn hÖ víi hä qua c«ng nghÖ th«ng ®iÖp ®iÖn tö. ChÝnh v× vËy, øng dông nµy lµ mét

13

yÕu tè c«ng nghÖ quan träng lµm n¶y sinh lÜnh vùc th¬ng m¹i dùa trªn c¬ së c«ng nghÖ th«ng tin - ®ã lµ th¬ng m¹i ®iÖn tö. 4.2. M¹ng th«ng tin toµn cÇu (World Wide Web) M¹ng th«ng tin toµn cÇu (World Wide Web hay Web) lµ mét øng dông tr×nh duyÖt th«ng tin phøc t¹p. Ngay sau khi ra ®êi, nã ®· nhanh chãng ®îc c«ng nhËn lµ mét trong nh÷ng øng dông phæ biÕn nhÊt cña Internet. World Wide Web ®îc ph¸t triÓn t¹i Phßng thÝ nghiÖm h¹t nguyªn tö ch©u ¢u (European Particle Physics Lab) nh mét c«ng cô ®Ó trao ®æi th«ng tin vÒ vËt lý n¨ng lîng cao gi÷a c¸c nhµ vËt lý lµm viÖc trong m«i trêng ph©n t¸n r¶i r¸c trªn thÕ giíi. §Ó thùc hiÖn môc tiªu trªn, nhãm nghiªn cøu do Tim Berners-Lee l·nh ®¹o cho r»ng, nÕu chØ theo ®uæi nh÷ng chuÈn vÒ phÇn cøng vµ phÇn mÒm sÏ chØ tèn c«ng. Thay vµo ®ã, hä tËp trung ph¸t triÓn c¸c chuÈn thÓ hiÖn vµ truyÒn d÷ liÖu. ChuÈn thÓ hiÖn d÷ liÖu cã tªn gäi ng«n ng÷ ®¸nh dÊu siªu v¨n b¶n (HTML -HyperText Markup Language); ChuÈn truyÒn c¸c siªu v¨n b¶n nµy gäi lµ giao thøc truyÒn siªu v¨n b¶n (HTTP - HyperText Transport Protocol). Trong øng dông World Wide Web, c¸c tµi liÖu siªu v¨n b¶n ®îc gäi lµ c¸c trang (pages) hiÓn thÞ ®a ph¬ng tiÖn (v¨n b¶n, ®å ho¹, h×nh ¶nh, ©m thanh vµ video) c¸c th«ng tin. C¸c trang tµi liÖu siªu v¨n b¶n cã thÓ ®îc g¾n c¸c tham chiÕu (gäi lµ c¸c siªu liªn kÕt - hyper-link) tíi c¸c tµi liÖu siªu v¨n b¶n kh¸c ®îc lu tr÷ trªn cïng hÖ thèng m¸y chñ hoÆc trªn mét hÖ thèng nµo ®ã vµ cã thÓ truy cËp qua Web. Nh vËy, muèn sö dông HTML, ngêi sö dông chØ cÇn g¾n nh·n thÝch hîp víi mét tõ hoÆc côm tõ ®Ó biÕn nã thµnh mèi liªn kÕt víi c¸c trang kh¸c. Mèi liªn kÕt nµy cã thÓ dÉn tíi mét tµi liÖu kh¸c liªn quan b»ng c¸ch khai th¸c hÖ thèng ®Þa chØ toµn cÇu. Víi hÖ thèng ®Þa chØ nµy, hÇu nh bÊt cø tµi liÖu Web nµo, dï lµ ©m thanh, ®å ho¹, h×nh ¶nh vµ thËm chÝ video, cã thÓ ®îc truy cËp vµ xem mét c¸ch dÔ dµng mµ kh«ng cÇn nhËp l¹i ®Þa chØ, chØ cÇn biÕt ®Þa chØ Web cña mét m¸y tÝnh bÊt kú (råi tõ ®ã liªn kÕt tíi c¸c trang th«ng tin kh¸c).

14

TËp hîp tÊt c¶ c¸c trang vµ c¸c siªu liªn kÕt trªn Internet ®îc gäi lµ World Wide Web (hoÆc Web, WWW hay W3). World Wide Web thùc chÊt lµ mét hÖ thèng th«ng tin ph©n t¸n cã quy m« toµn cÇu. Trong hÖ thèng th«ng tin nµy, chñ nh©n cña mét trang Web kh«ng thÓ biÕt cã bao nhiªu trang Web kh¸c cã c¸c siªu liªn kÕt trá tíi trang Web cña m×nh (hä chØ cã thÓ biÕt ®îc cã bao nhiªu ngêi truy nhËp vµo trang Web ®ã mµ th«i), vµ cho tíi nay cha cã biÖn ph¸p nµo cã thÓ biÕt hoÆc gi¸m s¸t ®îc cã nh÷ng th«ng tin nµo tån t¹i trªn Web. Trong khi nhiÒu th«ng tin liªn tôc xuÊt hiÖn, còng cã nh÷ng th«ng tin lÆng lÏ biÕn mÊt. TÊt c¶ diÔn ra kh«ng cÇn ®Õn bÊt kú sù qu¶n lý tËp trung nµo. C¸c trang tµi liÖu siªu v¨n b¶n do mét c¸ nh©n hay tæ chøc t¹o ra vµ duy tr× thêng ®îc gäi lµ vÞ trÝ web (website), trong ®ã trang ®îc më ra ®Çu tiªn khi b¾t ®Çu truy nhËp website ®îc gäi lµ trang chñ (home page). §Ó cã thÓ kÕt nèi víi c¸c website, lÊy c¸c th«ng tin tõ c¸c m¸y chñ Web vµ hiÓn thÞ chóng trªn mµn h×nh, ngêi sö dông c¸c dÞch vô Web ph¶i dïng mét phÇn mÒm ®îc gäi lµ tr×nh duyÖt Web (Web browser). Tr×nh duyÖt Web ®Çu tiªn cã kh¶ duyÖt xem ®å ho¹ lµ c«ng cô tr×nh duyÖt cã tªn Mosaic do Marc Andreessen, sinh viªn cña trêng §¹i häc Illinois, Mü c«ng bè vµo th¸ng 2 - 1993. Ngµy nay, víi sù chuÈn ho¸ c¸c th«ng tin trªn Internet, cïng víi sù ra ®êi cña hµng lo¹t c¸c tr×nh duyÖt Web kh¸c nhau nh Netscape Navigator, Internet Explorer, World Wide Web trë thµnh mét c«ng cô ngµy cµng quan träng ®èi víi tÊt c¶ mäi ngêi (dï ngêi ®ã cã am hiÓu vÒ kü thuËt hay kh«ng), gióp hä dÔ dµng t×m kiÕm c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn lÜnh vùc mµ m×nh quan t©m khi hä truy nhËp vµo Internet. §Æc biÖt trong lÜnh vùc th¬ng m¹i ®iÖn tö, World Wide Web lµ mét øng dông quan träng t¹o ra nh÷ng c¸ch thøc míi gióp ngêi mua dÔ dµng tiÕp cËn víi c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn s¶n phÈm, gi¸ c¶ tõ nh÷ng nhµ cung cÊp. Víi sù hç trî cña c¸c tr×nh duyÖt, c¸c c«ng cô t×m kiÕm, kh¸ch hµng cã c¬ héi ®Ó duyÖt qua c¸c thÞ trêng, lùa chän c¸c nhµ cung øng phï hîp, tiÕp ®ã thùc hiÖn c¸c giao dÞch mua b¸n v« cïng nhanh chãng vµ thuËn tiÖn. Nh÷ng c¬ héi vµ c¸ch thøc th¬ng m¹i míi - th¬ng m¹i ®iÖn tö

15

trªn Internet - chÝnh lµ vÊn ®Ò chñ yÕu mµ chóng t«i muèn tr×nh bµy trong cuèn s¸ch nµy. II. Kh¸i luËn vÒ th¬ng m¹i ®iÖn tö 1. Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña th¬ng m¹i ®iÖn tö Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña th¬ng m¹i ®iÖn tö g¾n liÒn víi sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña Internet. Tuy nhiªn, vµo nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kû XX, viÖc trao ®æi d÷ liÖu ®iÖn tö (xem phÇn EDI, Ch¬ng ba - Thanh to¸n trong th¬ng m¹i ®iÖn tö) vµ th tÝn ®iÖn tö (e-mail) ®· ®îc nhiÒu doanh nghiÖp trªn thÕ giíi thùc hiÖn trªn c¸c m¹ng néi bé (intranet) cña m×nh. Còng trong kho¶ng thêi gian nµy, viÖc tù ®éng ho¸ trong ngµnh c«ng nghiÖp dÞch vô tµi chÝnh b¾t ®Çu h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn, ch¼ng h¹n nh qu¸ tr×nh xö lý sÐc ra ®êi vµo nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kû XX, tiÕp theo lµ qu¸ tr×nh xö lý thÎ tÝn dông vµ chuyÓn tiÒn ®iÖn tö. TiÕp ®ã lµ sù ra ®êi cña c¸c tr¹m giao dÞch tù ®éng cho phÐp kh¸ch hµng cã thÓ thùc hiÖn giao dÞch vµ truy cËp trùc tiÕp tíi c¸c th«ng tin vÒ tµi kho¶n cña m×nh. Vµo nh÷ng n¨m 80 cña thÕ kû XX, nhiÒu hÖ thèng giao dÞch tù ®éng ®îc ®a vµo ho¹t ®éng víi viÖc sö dông c¸c thiÕt bÞ giao dÞch tù ®éng (ATMs - Automatic Teller Machines) vµ c¸c thiÕt bÞ b¸n hµng tù ®éng (Point-of-Sale machines). Kh¸i niÖm chuyÓn tiÒn sè ho¸ hay chuyÓn tiÒn ®iÖn tö (xem phÇn ChuyÓn tiÒn ®iÖn tö, Ch¬ng ba - Thanh to¸n trong th¬ng m¹i ®iÖn tö) gi÷a c¸c ng©n hµng vµ c¸c tæ chøc tµi chÝnh ra ®êi vµ ph¸t triÓn cho ®Õn ngµy nay. Sang nh÷ng n¨m ®Çu thËp kû 90 cña thÕ kû XX, khi m¸y tÝnh c¸ nh©n ®îc sö dông réng r·i kh«ng nh÷ng ë c«ng së mµ c¶ ë gia ®×nh, nhiÒu tæ chøc tµi chÝnh ®· më réng c¸c c«ng nghÖ vµ mang ®Õn cho kh¸ch hµng ngµy cµng nhiÒu dÞch vô trªn c¬ së sö dông m¸y tÝnh c¸ nh©n c¶ ë c«ng së vµ ë gia ®×nh. §Ó t¨ng nguån thu nhËp, c¸c tæ chøc tµi chÝnh lu«n nghiªn cøu vµ ¸p dông nhiÒu ph¬ng tiÖn giao dÞch thuËn lîi, ®ång thêi h¹ thÊp chi phÝ dÞch vô, rót ng¾n thêi gian giao dÞch cña kh¸ch hµng. ChÝnh sù c¹nh tranh trong viÖc ph¸t triÓn c«ng nghÖ th¬ng m¹i ®iÖn tö vµ c¸c c«ng nghÖ trong dÞch vô ®èi víi kh¸ch hµng lµ ®éng lùc thóc ®Èy ho¹t ®éng th¬ng m¹i ®iÖn tö ngµy cµng ph¸t triÓn.

16

S¬ ®å 2. C¸c mèc ph¸t triÓn chñ yÕu cña th¬ng m¹i ®iÖn tö vµ sè lîng m¸y chñ Internet t¬ng øng 2. Kh¸i niÖm th¬ng m¹i ®iÖn tö Tõ khi c¸c øng dông cña Internet ®îc khai th¸c nh»m phôc vô cho môc ®Ých th¬ng m¹i, nhiÒu thuËt ng÷ kh¸c nhau ®· xuÊt hiÖn ®Ó chØ c¸c ho¹t ®éng kinh doanh ®iÖn tö trªn Internet nh: “th¬ng m¹i ®iÖn tö” (electronic commerce hay e-commerce); "th¬ng m¹i trùc tuyÕn" (online trade); "th¬ng m¹i ®iÒu khiÓn häc" (cyber trade); "th¬ng m¹i kh«ng giÊy tê" (paperless commerce hoÆc paperless trade); “th¬ng m¹i Internet” (Internet commerce) hay “th¬ng m¹i sè ho¸” (digital commerce). Trong cuèn s¸ch nµy, chóng t«i sÏ sö dông thèng nhÊt mét thuËt ng÷ “th¬ng m¹i ®iÖn tö” (electronic commerce), thuËt ng÷ ®îc dïng phæ biÕn trong tµi liÖu cña c¸c tæ chøc trong vµ ngoµi níc còng nh trong c¸c tµi liÖu nghiªn cøu kh¸c.
Theo §¹o luËt mÉu vÒ th¬ng m¹i ®iÖn tö do Uû ban Liªn hîp quèc vÒ LuËt th¬ng m¹i quèc tÕ (®· ®îc Liªn hîp quèc th«ng qua): "ThuËt ng÷ "th¬ng m¹i" [commerce] cÇn ®îc diÔn gi¶i theo nghÜa réng ®Ó bao qu¸t c¸c vÊn ®Ò n¶y sinh ra tõ mäi mèi quan hÖ

17

mang tÝnh chÊt th¬ng m¹i, dï cã hay kh«ng cã hîp ®ång. C¸c mèi quan hÖ mang tÝnh th¬ng m¹i [commercial] bao gåm, nhng kh«ng ph¶i chØ bao gåm, c¸c giao dÞch sau ®©y: bÊt cø giao dÞch th¬ng m¹i nµo vÒ cung cÊp hoÆc trao ®æi hµng ho¸ hoÆc dÞch vô; tho¶ thuËn ph©n phèi; ®¹i diÖn hoÆc ®¹i lý th¬ng m¹i; uû th¸c hoa hång (factoring), cho thuª dµi h¹n (leasing); x©y dùng c¸c c«ng tr×nh; t vÊn; kü thuËt c«ng tr×nh (engineering); ®Çu t; cÊp vèn; ng©n hµng; b¶o hiÓm; tho¶ thuËn khai th¸c hoÆc t« nhîng; liªn doanh vµ c¸c h×nh thøc kh¸c vÒ hîp t¸c c«ng nghiÖp hoÆc kinh doanh; chuyªn chë hµng ho¸ hay hµnh kh¸ch b»ng ®êng biÓn, ®êng kh«ng, ®êng s¾t hoÆc ®êng bé".1

Tuy ®· thèng nhÊt vÒ thuËt ng÷, song, nÕu chØ dïng mét ®Þnh nghÜa ng¾n gän sÏ rÊt khã cã thÓ nªu ®Çy ®ñ b¶n chÊt cña th¬ng m¹i ®iÖn tö. Do vËy, ®Þnh nghÜa vÒ th¬ng m¹i ®iÖn tö cho tíi nay vÉn cha hoµn toµn thèng nhÊt. §Ó ®Ò cao ho¹t ®éng th¬ng m¹i gi÷a c¸c quèc gia ®èi víi c¸c hµng ho¸ h÷u h×nh, Tæ chøc Th¬ng m¹i thÕ giíi (WTO) ®Þnh nghÜa th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ: “... ho¹t ®éng s¶n xuÊt, qu¶ng c¸o, tiªu thô vµ ph©n phèi c¸c s¶n phÈm th«ng qua c¸c m¹ng viÔn th«ng”. §Ó ®Ò cao vai trß cña c¸c ho¹t ®éng dÞch vô, theo tæ chøc tµi chÝnh Merrill Lynch, th¬ng m¹i ®iÖn tö ®îc hiÓu nh lµ c¸c giao dÞch ®iÖn tö cña viÖc trao ®æi th«ng tin: “... C¸c giao dÞch nµy cã thÓ bao gåm ho¹t ®éng bu«n b¸n ®iÖn tö c¸c hµng ho¸ hoÆc dÞch vô gi÷a c¸c doanh nghiÖp; c¸c ho¹t ®éng thanh to¸n tµi chÝnh; c¸c ho¹t ®éng sö dông thÎ tÝn dông, thÎ ghi nî, m¸y rót tiÒn tù ®éng vµ chuyÓn tiÒn ®iÖn tö; viÖc ph¸t hµnh vµ xö lý c¸c lo¹i thÎ tµi chÝnh; c¸c ho¸ ®¬n thanh to¸n vµ ®Ò nghÞ thanh to¸n; cung cÊp dÞch vô du lÞch cïng c¸c dÞch vô th«ng tin kh¸c”1. Bªn c¹nh nh÷ng ®Þnh nghÜa trªn, cã nhiÒu quan ®iÓm cho r»ng, th¬ng m¹i ®iÖn tö cã thÓ hiÓu theo nhiÒu nghÜa tuú thuéc vµo gãc ®é nghiªn cøu. ThÝ dô, theo R. Kalakota vµ A. Winston, th¬ng m¹i ®iÖn tö cã thÓ hiÓu theo c¸c c¸ch ®îc m« t¶ ë b¶ng 32.
1 1

Xem: Bé Th¬ng m¹i: Th¬ng m¹i ®iÖn tö, Nxb. Thèng kÕ, Hµ Néi, 1999. Xem: PriceWaterhouse Coopers: E-Business technology forecast, PriceWaterhouse Coopers Technology Centre, California, 1999.

18

B¶ng 1.3. Kh¸i niÖm th¬ng m¹i ®iÖn tö tõ c¸c gãc ®é
Gãc ®é C«ng nghÖ th«ng tin M« t¶ Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ viÖc cung cÊp, ph©n phèi th«ng tin, c¸c s¶n phÈm/dÞch vô, c¸c ph¬ng tiÖn thanh to¸n qua ®êng d©y ®iÖn tho¹i, c¸c m¹ng truyÒn th«ng hoÆc qua c¸c ph¬ng tiÖn ®iÖn tö kh¸c. Kinh doanh Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ viÖc øng dông c«ng nghÖ (chñ yÕu lµ c«ng nghÖ th«ng tin) ®Ó tù ®éng ho¸ c¸c giao dÞch kinh doanh vµ c¸c kªnh th«ng tin kinh doanh. DÞch vô Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ c«ng cô ®Ó c¸c doanh nghiÖp, ngêi tiªu dïng, c¸c nhµ qu¶n lý c¾t gi¶m c¸c chi phÝ dÞch vô, ®ång thêi n©ng cao chÊt lîng hµng ho¸, dÞch vô vµ t¨ng tèc ®é cung cÊp dÞch vô cho kh¸ch hµng. Trùc tuyÕn Th¬ng m¹i ®iÖn tö cung cÊp kh¶ n¨ng tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng mua, b¸n hµng ho¸, trao ®æi th«ng tin trùc tiÕp trªn Internet cïng nhiÒu dÞch vô trùc tuyÕn kh¸c.

§Ó cã mét c¸ch hiÓu thèng nhÊt, cã thÓ ®Þnh nghÜa: Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ viÖc øng dông c¸c c«ng nghÖ th«ng tin ®Ó tiÕn hµnh c¸c giao dÞch mua - b¸n c¸c s¶n phÈm, dÞch vô vµ th«ng tin th«ng qua c¸c m¹ng m¸y tÝnh cã sö dông c¸c tiªu chuÈn truyÒn th«ng chung. Cã nhiÒu ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ th¬ng m¹i ®iÖn tö, song vÒ b¶n chÊt, c¸c ho¹t ®éng th¬ng m¹i ®iÖn tö ®Òu cã nh÷ng ®Æc ®iÓm chung sau: - Giao dÞch th¬ng m¹i ®iÖn tö ®îc thùc hiÖn trªn c¬ së c¸c giao dÞch th¬ng m¹i truyÒn thèng, v× vËy nhiÒu c«ng viÖc vµ qu¸ tr×nh giao dÞch th¬ng m¹i ®iÖn tö cã liªn quan ®Õn th¬ng m¹i truyÒn thèng. Kh¸c víi c¸c giao dÞch th¬ng m¹i truyÒn thèng ®îc tiÕn hµnh trªn giÊy, qua ®iÖn tho¹i, nh÷ng ngêi ®a tin, b»ng xe t¶i, m¸y bay vµ c¸c ph¬ng tiÖn

2

Xem: Ravi Kalakota, Andrew B. Whinston: Electronic commerce: A manager's guide, Addison Wesley Publisher, 1999.

19

kh¸c, c¸c giao dÞch th¬ng m¹i ®iÖn tö vÒ c¬ b¶n ®îc tiÕn hµnh trªn c¸c m¹ng ®iÖn tö; - §Ó tiÕn hµnh c¸c giao dÞch th¬ng m¹i ®iÖn tö, cÇn cã mét ch¬ng tr×nh m¸y tÝnh ®îc cµi ®Æt t¹i Ýt nhÊt mét ®iÓm cuèi cña giao dÞch hoÆc quan hÖ th¬ng m¹i. T¹i ®iÓm cuèi kh¸c cã thÓ lµ mét ch¬ng tr×nh m¸y tÝnh, mét ngêi sö dông mét ch¬ng tr×nh m¸y tÝnh hay sö dông mét kü thuËt truy nhËp m¹ng m¸y tÝnh nµo ®ã. - Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ mét hÖ thèng bao gåm nhiÒu giao dÞch th¬ng m¹i. C¸c giao dÞch nµy kh«ng chØ tËp trung vµo viÖc mua - b¸n hµng ho¸ vµ dÞch vô ®Ó trùc tiÕp t¹o ra thu nhËp cho doanh nghiÖp, mµ bao gåm nhiÒu giao dÞch hç trî t¹o ra lîi nhuËn nh kÝch thÝch, gîi më nhu cÇu ®èi víi c¸c hµng ho¸ vµ dÞch vô, hç trî viÖc chµo b¸n, cung cÊp c¸c dÞch vô kh¸ch hµng hoÆc t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho qu¸ tr×nh th«ng tin, liªn l¹c gi÷a c¸c ®èi t¸c kinh doanh... (h×nh 1).

H×nh 1. Chu tr×nh th¬ng m¹i ®iÖn tö

20

- Giao dÞch th¬ng m¹i ®iÖn tö ®îc x©y dùng trªn c¬ së nh÷ng u ®iÓm vµ cÊu tróc cña th¬ng m¹i truyÒn thèng cïng víi sù linh ho¹t, mÒm dÎo cña c¸c m¹ng ®iÖn tö, cho phÐp lo¹i bá nh÷ng trë ng¹i, nh÷ng c¶n trë vËt lý khi thùc hiÖn c¸c giao dÞch. ThÝ dô, c¸c hÖ thèng m¸y tÝnh trªn Internet cã thÓ ®îc thiÕt lËp ®Ó cung cÊp dÞch vô hç trî kh¸ch hµng 24 giê mçi ngµy vµ 7 ngµy mçi tuÇn; c¸c ®¬n ®Æt hµng ®èi víi c¸c s¶n phÈm, dÞch vô cña doanh nghiÖp còng cã thÓ ®îc chÊp nhËn ë bÊt cø n¬i nµo vµ bÊt kú lóc nµo.

H×nh 2. C¸c hîp phÇn cña th¬ng m¹i ®iÖn tö - Ho¹t ®éng th¬ng m¹i ®iÖn tö ®îc thùc hiÖn trªn c¬ së c¸c nguån th«ng tin díi d¹ng sè ho¸ cña c¸c m¹ng ®iÖn tö. Nã cho phÐp h×nh thµnh nh÷ng d¹ng thøc kinh doanh míi vµ nh÷ng c¸ch thøc míi ®Ó tiÕn hµnh ho¹t ®éng kinh doanh. Ch¼ng h¹n, C«ng ty th¬ng m¹i Amazon.com kinh doanh rÊt nhiÒu s¶n phÈm nh ®å ®iÖn tö, b¨ng ®Üa nh¹c... vµ chñ yÕu lµ c¸c lo¹i s¸ch. C«ng ty cã trô së ®Æt t¹i Seattle, Washington (Mü) nhng kh«ng cã bÊt cø mét cöa hµng vËt lý (cöa hµng thùc) nµo. ViÖc b¸n s¸ch cña c«ng ty ®îc thùc hiÖn trùc tiÕp qua m¹ng Internet, ho¹t ®éng cung øng ®îc thùc hiÖn trªn c¬ së phèi hîp trùc tiÕp gi÷a c«ng ty víi c¸c nhµ xuÊt b¶n, v× vËy hä kh«ng cÇn duy tr× bÊt cø h×nh thøc kiÓm kª nµo. §©y lµ vÝ dô cho mét m« h×nh kinh

21

doanh míi ®îc x©y dùng hoµn toµn trªn c¬ së c¸c øng dông Internet. - Th¬ng m¹i ®iÖn tö phô thuéc nhiÒu vµo sù ph¸t triÓn cña c«ng nghÖ th«ng tin, ®Þnh nghÜa vÒ th¬ng m¹i ®iÖn tö ch¾c ch¾n kh«ng thÓ lµ duy nhÊt bëi c¸c c«ng nghÖ míi thêng xuyªn ra ®êi. Vµ ngay ®èi víi nh÷ng c«ng nghÖ hiÖn t¹i, chóng ta còng cha ch¾c ®· khai th¸c vµ øng dông hÕt nh÷ng kh¶ n¨ng mµ nã mang l¹i. §èi víi th¬ng m¹i ®iÖn tö, t¬ng lai lu«n ë phÝa tríc. 3. Ph¹m vi cña th¬ng m¹i ®iÖn tö Th¬ng m¹i ®iÖn tö bao trïm nhiÒu lÜnh vùc réng lín kh¸c nhau. Mét sè lÜnh vùc c¬ b¶n liªn quan trùc tiÕp ®Õn th¬ng m¹i ®iÖn tö, bao gåm: - LÜnh vùc c«ng nghÖ. C¬ së ®Ó thùc hiÖn th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ c¸c m¹ng th«ng tin toµn cÇu, n¬i diÔn ra c¸c ho¹t ®éng nghiªn cøu thÞ trêng, c¸c ho¹t ®éng giao dÞch liªn tæ chøc vµ c¸c qu¸ tr×nh kinh doanh. Trong sè c¸c m¹ng nµy, Internet ®ãng vai trß quan träng nhÊt. Ngoµi ra, cã nhiÒu m¹ng th«ng tin kh¸c nh m¹ng gi¸ trÞ gia t¨ng, m¹ng trao ®æi d÷ liÖu ®iÖn tö,... còng ®ãng vai trß quan träng. - LÜnh vùc marketing vµ “t¹o ra kh¸ch hµng míi”. Th¬ng m¹i ®iÖn tö t¹o ra nh÷ng kªnh liªn kÕt míi víi kh¸ch hµng, t¹o ra c¬ héi míi ®Ó xóc tiÕn, qu¶ng b¸ c¸c s¶n phÈm th«ng qua c¸c ph¬ng tiÖn míi. Th¬ng m¹i ®iÖn tö më réng biªn giíi cña c¸c doanh nghiÖp, gióp doanh nghiÖp tiÕp cËn trùc tiÕp víi kh¸ch hµng cña m×nh. - LÜnh vùc kinh tÕ. Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ yÕu tè c¬ b¶n cña nÒn kinh tÕ míi, mét nÒn kinh tÕ dùa trªn c¬ së th«ng tin, h×nh thµnh tõ c¸c c¬ quan vµ c¸c tæ chøc kinh tÕ míi. Th¬ng m¹i ®iÖn tö t¹o ra c¸c thÞ trêng vµ c¸c ho¹t ®éng míi ®îc m« t¶ b»ng nh÷ng dßng th«ng tin trùc tiÕp, sù xuÊt hiÖn cña nh÷ng trung gian míi, sù thay ®æi cña c¸c quy luËt kinh tÕ vµ c¸c chøc n¨ng thÞ trêng. Nh÷ng thay ®æi trªn sÏ dÉn tíi thay ®æi nh÷ng gi¸ trÞ chñ yÕu cña nÒn kinh tÕ,

22

®ßi hái c¸c quèc gia, c¸c doanh nghiÖp ph¶i cã nh÷ng chiÕn lîc vµ nh÷ng m« h×nh kinh doanh phï hîp. - Sù liªn kÕt ®iÖn tö. Th¬ng m¹i ®iÖn tö cung cÊp c¸c mèi liªn kÕt míi nh»m t¹o ra hiÖu qu¶ cao h¬n cho c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ, bao gåm: a) Giao diÖn gi÷a c¸c doanh nghiÖp vµ kh¸ch hµng; b) Sù liªn kÕt gi÷a doanh nghiÖp víi c¸c kªnh kinh doanh cña nã; c) Sù phèi hîp gi÷a c¸c bé phËn kh¸c nhau trong néi bé doanh nghiÖp. - Gi¸ trÞ gia t¨ng cña th«ng tin. Th¬ng m¹i ®iÖn tö thóc ®Èy sù t¸ch rêi c¸c chuçi gi¸ trÞ trªn c¬ së th«ng tin khái c¸c chuçi gi¸ trÞ gia t¨ng vËt lý. C¸c chuçi gi¸ trÞ trªn c¬ së th«ng tin (cßn gäi lµ c¸c chuçi gi¸ trÞ ¶o) t¹o ra nh÷ng ph¬ng thøc míi ®Ó thu thËp, tæng hîp, ®ãng gãi, ph©n phèi th«ng tin vÒ thÞ trêng còng nh ®èi víi c¸c s¶n phÈm, dÞch vô cña doanh nghiÖp. - Ph¸t triÓn thÞ trêng. M¹ng th«ng tin toµn cÇu gióp th¬ng m¹i ®iÖn tö cã c¬ héi h×nh thµnh c¸c thÞ trêng ®iÖn tö phï hîp víi ngêi mua vµ ngêi b¸n. §Æc trng c¬ b¶n cña nh÷ng thÞ trêng míi nµy lµ trao ®æi th«ng tin thêi gian thùc (real-time), t¬ng t¸c truyÒn th«ng, ph¹m vi ho¹t ®éng vµ liªn kÕt réng, néi dung phong phó. C¸c ®Æc ®iÓm nµy lµm t¨ng tÝnh hiÖu qu¶ cña thÞ trêng trong viÖc trao ®æi hµng ho¸, ph©n phèi c¸c nguån lùc vµ c¸c ho¹t ®éng mua b¸n. - C¬ së h¹ tÇng dÞch vô. Th¬ng m¹i ®iÖn tö ®ßi hái nh÷ng dÞch vô kh¸c nhau ®Ó hç trî c¸c chøc n¨ng tiÒm tµng, c¸c ho¹t ®éng, c¸c yªu cÇu vµ c¸c øng dông cña nã. §Ó thùc hiÖn c¸c dÞch vô nµy, ®ßi hái ph¶i x©y dùng c¬ së h¹ tÇng phï hîp nh h¹ tÇng vÒ m· khãa c«ng céng, vÒ thanh to¸n vµ ng©n hµng, vÒ dÞch vô th«ng tin cho c¸c tæ chøc, vÒ c«ng cô t×m kiÕm, truy lôc d÷ liÖu, tæ chøc th«ng tin, tæng hîp th«ng tin, h¹ tÇng cho viÖc xö lý giao dÞch gi÷a c¸c doanh nghiÖp (B2B - Business-to-Business), chia sÎ th«ng tin tõ danh môc hµng ho¸ cña nhµ cung øng vµ phèi hîp c¸c chuçi cung øng...

23

H×nh 3. Ph¹m vi cña th¬ng m¹i ®iÖn tö.

- LuËt ph¸p, tÝnh riªng t vµ c¸c chÝnh s¸ch c«ng céng. Toµn bé nh÷ng thay ®æi vÒ cÊu tróc, tæ chøc, qu¸ tr×nh vµ c«ng nghÖ do th¬ng m¹i ®iÖn tö ®a l¹i ®ßi hái ph¶i cã mét khu«n khæ míi, cô thÓ ho¸ c¸c nhu cÇu vÒ luËt ph¸p, tÝnh riªng t vµ chÝnh s¸ch c«ng céng. §©y lµ mét nhiÖm vô rÊt khã kh¨n bëi sè lîng vµ tÝnh phøc t¹p cña c¸c lÜnh vùc cã liªn quan; nhng nã còng lµ mét khÝa c¹nh cÇn ®îc quan t©m ®Çu tiªn khi ¸p dông th¬ng m¹i ®iÖn tö ®Ó b¶o vÖ quyÒn lîi cña nh÷ng ngêi tham gia. ViÖc cô thÓ ho¸ c¸c vÊn ®Ò liªn quan còng ®ßi hái ph¶i cã sù c©n nh¾c khi tiÕp cËn ®Ó võa ®¶m b¶o quyÒn lîi, võa tr¸nh nh÷ng xung ®ét tiÒm tµng gi÷a c¸c bªn tham gia th¬ng m¹i ®iÖn tö. Ph¹m vi cña th¬ng m¹i ®iÖn tö ®îc m« t¶ trong h×nh 3, bao gåm: liªn kÕt víi c¸c nhµ cung øng (EC5), liªn kÕt víi c¸c nhµ ph©n phèi (EC4), giao diÖn víi kh¸ch hµng (EC3), c¸c vÊn ®Ò qu¶n trÞ néi bé doanh nghiÖp (EC1) vµ c¸c vÊn ®Ò h¹ tÇng c¬ së (EC2) nh c¸c hÖ thèng thanh to¸n, an toµn m¹ng th«ng tin, giao diÖn ngêi - m¸y vµ h¹ tÇng th«ng tin.

24

4. T¸c ®éng cña th¬ng m¹i ®iÖn tö ®èi víi c¸c mÆt kinh tÕ - x· héi 4.1. Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµm thay ®æi thÞ trêng Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµm thay ®æi c¸ch thøc tiÕn hµnh kinh doanh: chøc n¨ng trung gian truyÒn thèng sÏ ®îc thay thÕ; c¸c s¶n phÈm vµ thÞ trêng míi sÏ ®îc ph¸t triÓn; c¸c mèi quan hÖ míi gi÷a doanh nghiÖp vµ ngêi tiªu dïng ë gÇn còng nh xa sÏ ®îc t¹o lËp vµ ngµy cµng mËt thiÕt h¬n. Tæ chøc c«ng viÖc sÏ thay ®æi: nh÷ng kªnh phæ biÕn kiÕn thøc míi vµ ho¹t ®éng t¬ng t¸c cña con ngêi ë nh÷ng n¬i lµm viÖc sÏ ®îc më ra, ®ßi hái ph¶i cã kh¶ n¨ng thÝch øng vµ sù linh ho¹t trong c«ng viÖc, chøc n¨ng vµ kü n¨ng cña ngêi lao ®éng (c«ng nh©n) cÇn ph¶i ®îc ®Þnh nghÜa l¹i. 4.2. Th¬ng m¹i ®iÖn tö ®ãng vai trß lµ chÊt xóc t¸c Th¬ng m¹i ®iÖn tö gãp phÇn thóc ®Èy vµ phæ biÕn ngµy cµng réng r·i nh÷ng thay ®æi ®ang ®îc tiÕn hµnh cña nÒn kinh tÕ, nh viÖc c¶i c¸ch c¸c quy ®Þnh; thiÕt lËp nh÷ng liªn kÕt ®iÖn tö gi÷a c¸c doanh nghiÖp, toµn cÇu ho¸ c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ, vµ lµm xuÊt hiÖn nhu cÇu míi vÒ lao ®éng cã tay nghÒ cao. Còng nh vËy, nhê cã th¬ng m¹i ®iÖn tö, nhiÒu xu híng thuéc c¸c lÜnh vùc còng ®ang ®îc tiÕn hµnh nh ng©n hµng ®iÖn tö, ®Æt chç du lÞch trùc tiÕp, marketing trùc tiÕp tíi tõng kh¸ch hµng (marketing mét tíi mét (one-to-one marketing))... 4.3. Th¬ng m¹i ®iÖn tö t¸c ®éng tíi c¸c ho¹t ®éng t¬ng t¸c Th¬ng m¹i ®iÖn tö trªn Internet lµm t¨ng m¹nh mÏ c¸c ho¹t ®éng t¬ng t¸c trong nÒn kinh tÕ. Nh÷ng liªn kÕt nµy hiÖn ®ang ®îc më réng tíi c¶ c¸c doanh nghiÖp cã quy m« nhá, c¸c hé gia ®×nh vµ tr¶i réng trªn kh¾p thÕ giíi. ViÖc truy cËp còng sÏ cã nh÷ng bíc chuyÓn lín tõ viÖc sö dông nh÷ng m¸y tÝnh c¸ nh©n víi chi phÝ cao tíi nh÷ng lo¹i thiÕt bÞ chi phÝ thÊp h¬n vµ dÔ sö dông nh tivi, ®iÖn tho¹i còng nh nhiÒu lo¹i thiÕt bÞ kh¸c sÏ ®îc ph¸t minh trong t¬ng lai. Víi sù hç trî cña kü thuËt, con ngêi cã thÓ th«ng tin liªn l¹c vµ thùc hiÖn c¸c giao dÞch kinh doanh ë mäi

25

lóc vµ mäi n¬i. ChÝnh ®iÒu nµy lµ mét ¶nh hëng s©u réng lµm xãi mßn ranh giíi gi÷a c¸c khu vùc kinh tÕ còng nh giíi h¹n ®Þa lý gi÷a c¸c quèc gia. 4.4. Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ ho¹t ®éng mang tÝnh më TÝnh më lµ mét nguyªn lý bao gåm c¶ c¬ së kü thuËt vµ c¬ së triÕt häc cña viÖc më réng th¬ng m¹i ®iÖn tö. Internet ®îc chÊp nhËn réng r·i ®· lµm nÒn t¶ng cho c¸c ho¹t ®éng kinh doanh chÝnh bëi tÝnh kh«ng ®éc quyÒn c¸c tiªu chuÈn, bëi tÝnh chÊt më còng nh ®îc sù hç trî cña mét ngµnh c«ng nghiÖp lín ®ang ph¸t triÓn. Søc m¹nh kinh tÕ cña ngµnh c«ng nghiÖp nµy ®îc b¾t nguån tõ viÖc kÕt nèi mét m¹ng m¸y tÝnh lín, vµ ®¶m b¶o r»ng nh÷ng tiªu chuÈn míi ra ®êi vÉn duy tr× ®îc tÝnh më cña nã. Quan träng h¬n lµ tÝnh më nµy næi lªn nh mét chiÕn lîc, cïng sù thµnh c«ng cña nhiÒu dù ¸n th¬ng m¹i ®iÖn tö cho phÐp c¸c ®èi t¸c kinh doanh vµ ngêi tiªu dïng thùc hiÖn nh÷ng truy cËp cha tõng cã tíi c¸c c«ng viÖc néi bé, tíi c¬ së d÷ liÖu cña c¸c tæ chøc, doanh nghiÖp vµ cña tõng c¸ nh©n. §iÒu nµy lµm dÞch chuyÓn vai trß cña ngêi tiªu dïng, lµm t¨ng tÝnh liªn quan (g¾n kÕt hä chÆt chÏ h¬n) nh lµ ®èi t¸c cña doanh nghiÖp trong qu¸ tr×nh thiÕt kÕ vµ h×nh thµnh nªn nh÷ng s¶n phÈm míi. Tuy nhiªn, ®øng vÒ phÝa ngêi tiªu dïng - nh÷ng c«ng d©n - sù kú väng vÒ tÝnh më còng t¹o ra nh÷ng sù biÕn ®æi hoÆc tèt (t¨ng sù râ rµng, minh b¹ch, t¨ng tÝnh c¹nh tranh) hoÆc xÊu (kh¶ n¨ng x©m ph¹m ®Õn quyÒn lîi c¸ nh©n) trong nÒn kinh tÕ vµ trong x· héi. 4.5. Th¬ng m¹i ®iÖn tö lµm gi¶m chi phÝ Th¬ng m¹i ®iÖn tö ¶nh hëng tíi bèn lo¹i chi phÝ lín cña doanh nghiÖp trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ tiÕn hµnh c¸c giao dÞch th¬ng m¹i, bao gåm: - Chi phÝ tiªu thô: T¸c ®éng lín nhÊt vÒ chi phÝ khi ¸p dông th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ cho phÐp doanh nghiÖp cã thÓ thay thÕ hµng lo¹t c¸c cöa hµng vËt lý (cöa hµng thùc), b»ng nh÷ng cöa hµng ¶o trªn c¬ së c¸c website. V× c¸c website ho¹t ®éng 24/24 giê 1 ngµy, 7

26

ngµy/1 tuÇn vµ cã gi¸ trÞ víi thÞ trêng toµn cÇu ë bÊt kú thêi ®iÓm nµo. Do vËy, doanh nghiÖp cã thÓ phôc vô mét tËp kh¸ch hµng lín h¬n mµ kh«ng cÇn ph¶i x©y dùng, tæ chøc hay ph©n lo¹i c¸c c¬ së vËt lý cña m×nh. So víi viÖc qu¶n lý nhiÒu cöa hµng, viÖc qu¶n lý mét cöa hµng ¶o cho phÐp doanh nghiÖp c¾t gi¶m ®îc nhiÒu chi phÝ trong kh©u qu¶n lý, ®Æc biÖt lµ chi phÝ kiÓm kª hµng ho¸. ViÖc truy cËp 24/24 giê tíi c¸c cöa hµng ¶o ®em l¹i sù tiÖn lîi lín ®èi víi kh¸ch hµng, chÝnh sù tiÖn lîi nµy lµ mét ®Æc tÝnh u viÖt, cã gi¸ trÞ vµ ngµy cµng t¨ng cña c¸c ho¹t ®éng kinh doanh ¶o. Víi viÖc cung cÊp c¸c s¶n phÈm hoÆc c¸c th«ng tin dÞch vô trùc tuyÕn, kh¸ch hµng cã thÓ h×nh thµnh kü n¨ng vµ kiÕn thøc ®Ó tù ®¸nh gi¸ gi¸ c¶ cña hµng ho¸ còng nh ®Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh thùc hiÖn hµng ho¸. Trong t¬ng lai, mét m«i trêng kinh doanh ®iÖn tö nh vËy sÏ cho phÐp kh¸ch hµng thêng xuyªn truy cËp website, n¾m ®îc ngµy cµng nhiÒu th«ng tin vÒ s¶n phÈm còng nh c¸c thuéc tÝnh vÒ gi¸ c¶. Tõ ®ã, viÖc giao tiÕp gi÷a kh¸ch hµng víi c¸c nh©n viªn b¸n hµng chuyªn nghiÖp hoÆc víi nh÷ng nh©n viªn hç trî sÏ ®îc thùc hiÖn ë tr×nh ®é cao h¬n. Mét t¸c ®éng kh¸c cña th¬ng m¹i ®iÖn tö tíi chi phÝ tiªu thô lµ lµm t¨ng tÝnh hiÖu qu¶ trong cÊu tróc c¸c ®¬n ®Æt hµng. §iÓn h×nh lµ trêng hîp cña hai c«ng ty lín trªn thÕ giíi, General Electric (GE) vµ Cisco Systems. Tríc khi ¸p dông h×nh thøc ®Æt hµng qua website, c¶ hai c«ng ty nµy ®Òu cã tíi gÇn 1/4 c¸c ®¬n ®Æt hµng cña hä ph¶i söa l¹i v× c¸c lçi, cô thÓ ®èi víi GE, sè lîng nµy lµ trªn 1.000.000 ®¬n hµng. Tõ khi cho phÐp kh¸ch hµng ®Æt hµng trùc tiÕp qua website, tû lÖ c¸c ®¬n ®Æt hµng lçi cña c¶ hai c«ng ty ®Òu gi¶m xuèng ®¸ng kÓ, nh cña Cisco, tû lÖ nµy chØ cßn kho¶ng 2%1. TiÕt kiÖm chi phÝ th«ng qua viÖc ¸p dông c¸c h×nh thøc thanh to¸n trùc tiÕp qua Web còng lµ con sè ®¸ng kÓ ®èi víi c¸c doanh nghiÖp kinh doanh ®iÖn tö. MÆc dï kho¶n phÝ dÞch vô ng©n hµng cho viÖc thanh to¸n b»ng sÐc giÊy gi÷a c¸c ng©n hµng vµ ngêi b¸n lµ kh¸ nhá, trung b×nh kho¶ng 1,20 USD cho
1

Xem: PriceWaterhouse Coopers: E-Business technology forecast, PriceWaterhouse Coopers Technology Centre, California, 1999.

27

mét giao dÞch thanh to¸n, thanh to¸n b»ng thÎ tÝn dông vµ thÎ ghi nî trung b×nh chØ kho¶ng 0,40 USD ®Õn 0,60 USD, song, chi phÝ cho qu¸ tr×nh thanh to¸n ®iÖn tö qua Internet cã thÓ gi¶m xuèng cßn kho¶ng 0,01 USD hoÆc thÊp h¬n. Râ rµng, th¬ng m¹i ®iÖn tö ®ang lµm thay ®æi vÒ c¬ b¶n qu¸ tr×nh b¸n hµng cña c¸c doanh nghiÖp. Nã buéc c¸c doanh nghiÖp ®ang ho¹t ®éng trªn thÞ trêng ph¶i xem xÐt l¹i c¸ch thøc giao tiÕp víi kh¸ch hµng. Ngay c¶ c¸c doanh nghiÖp míi b¾t ®Çu ho¹t ®éng kinh doanh trªn thÞ trêng còng cÇn nghiªn cøu ®Ó ¸p dông th¬ng m¹i ®iÖn tö, khai th¸c c¸c c¬ héi mµ th¬ng m¹i ®iÖn tö ®em l¹i nh»m tiÕp cËn nh÷ng tËp kh¸ch hµng míi, nh÷ng ®èi tîng mµ tríc ®©y doanh nghiÖp cho lµ khã cã thÓ tiÕp cËn. - Chi phÝ liªn quan ®Õn viÖc mua s¾m (procurement) cña doanh nghiÖp LÜnh vùc chi phÝ thø hai mµ th¬ng m¹i ®iÖn tö t¸c ®éng tíi lµ chi phÝ mua s¾m. Trªn c¬ së Web, ho¹t ®éng mua s¾m cña c¸c doanh nghiÖp chñ yÕu bao gåm viÖc mua c¸c s¶n phÈm liªn quan tíi c¸c lÜnh vùc b¶o tr×, söa ch÷a, vµ vËn hµnh (MRO Maintenance, Repair, Operation). (ë ®©y kh«ng ®Ò cËp ®Õn c¸c chi phÝ liªn quan ®Õn mua hµng ho¸, s¶n phÈm kinh doanh vµ nh÷ng chi phÝ mua nguyªn liÖu, vËt liÖu th« sö dông ®Ó s¶n xuÊt trùc tiÕp ra c¸c s¶n phÈm vµ cung cÊp c¸c dÞch vô). §èi víi th¬ng m¹i b¸n bu«n, c¸c s¶n phÈm MRO thêng cã gi¸ trÞ thÊp vµ viÖc cung øng thêng kh«ng liªn tôc. Trong th¬ng m¹i truyÒn thèng, khi cÇn cung øng MRO, nh©n viªn mua hµng cña mét tæ chøc sÏ ph¶i viÕt giÊy yªu cÇu. Sau ®ã, nh©n viªn nµy sÏ nghiªn cøu c¸c tê catalog (catalog trªn giÊy) kh¸c nhau ®Ó t×m ra lo¹i s¶n phÈm phï hîp víi møc gi¸ hîp lý. Qu¸ tr×nh nµy bao gåm nhiÒu c«ng ®o¹n phøc t¹p nªn chi phÝ qu¶n lý cho viÖc mua gi¸n tiÕp c¸c yÕu tè ®Çu vµo nµy thêng vît qu¸ gi¸ trÞ cña chÝnh b¶n th©n c¸c yÕu tè ®ã. Theo Tæ chøc ph¸t triÓn vµ hîp t¸c kinh tÕ (OECD), trung b×nh mét c«ng ty cã doanh thu lín h¬n 500 triÖu USD, chi phÝ cho mçi ®¬n ®Æt hµng cung cÊp s¶n phÈm MRO ®¬n lÎ vµo kho¶ng tõ 75 USD - 150 USD1. V× vËy,
1

Xem: OECD: The economic and social impact of electronic commerce, OECD Publications, Paris, 1999,

28

môc tiªu cña nhiÒu øng dông mua s¾m trong th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ kÕt nèi trùc tiÕp c¸c tæ chøc víi catalog cña c¸c nhµ cung cÊp ngay tõ tríc khi nã ®îc chÊp nhËn vµ toµn bé qu¸ tr×nh mua hµng ®Òu ®îc thùc hiÖn trªn Web. ViÖc kÕt nèi víi c¸c catalog ®iÖn tö lµm gi¶m ®¸ng kÓ nhu cÇu kiÓm tra tÝnh kÞp thêi vµ ®é chÝnh x¸c cña c¸c th«ng tin mµ nh÷ng ngêi b¸n hµng cung cÊp, tõ ®ã lµm gi¶m chi phÝ cung øng ®Çu vµo cho c¸c doanh nghiÖp. Tríc ®©y, ë c¸c c«ng ty lín, viÖc cung øng MRO ®îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c øng dông trao ®æi d÷ liÖu ®iÖn tö (EDI) ®éc quyÒn trªn c¸c m¹ng gi¸ trÞ gia t¨ng (VAN - Value-added network) riªng. Giê ®©y, chi phÝ cho viÖc trao ®æi d÷ liÖu ®iÖn tö EDI trªn Web chØ vµo kho¶ng 1/10 chi phÝ cho ho¹t ®éng nµy khi thùc hiÖn trªn VAN. V× vËy, nhiÒu ngêi sö dông EDI trong c¸c tæ chøc lín hiÖn nay ®ang chuyÓn viÖc mua s¾m MRO trªn VAN sang sö dông Web. - Chi phÝ liªn quan ®Õn viÖc qu¶n lý chuçi cung øng: Trong th¬ng m¹i ®iÖn tö, kh¶ n¨ng t¸i tæ chøc chuçi cung øng ®ãng vai trß rÊt quan träng. Thùc tÕ cho thÊy, c¸c doanh nghiÖp kinh doanh ®iÖn tö ®«i khi chó ý tíi viÖc t¹o ra c¸c chuçi cung øng cña doanh nghiÖp m×nh, cña kh¸ch hµng còng nh sù ®¸p øng cña c¸c nhµ cung cÊp h¬n c¶ viÖc t¨ng ®Çu t cho s¶n xuÊt hay nghiªn cøu nhu cÇu thùc tÕ cña kh¸ch hµng. TÝnh minh b¹ch cña toµn bé chuçi cung øng lµ rÊt cÇn thiÕt gióp doanh nghiÖp cã thÓ ph©n tÝch sù ¶nh hëng cña c¸c t¸c ®éng, hay cña c¸c bªn liªn quan nh viÖc mua nguyªn vËt liÖu, thiÕt bÞ l¾p r¸p tõ c¸c nhµ cung cÊp kh¸c nhau, viÖc thay ®æi s¶n xuÊt gi÷a c¸c c¬ së hoÆc c¸c ®èi t¸c kinh doanh, sù chuyÓn dÞch cña hµng ho¸ tíi ngêi tiªu dïng cuèi cïng... HiÓu ®îc mèi quan hÖ cña tÊt c¶ c¸c bªn liªn quan trong tõng chuçi gi¸ trÞ riªng biÖt cho phÐp mét doanh nghiÖp kinh doanh ®iÖn tö cã thÓ ®iÒu chØnh c¸c ho¹t ®éng cña m×nh, øng xö kÞp thêi trong trêng hîp cã nh÷ng ®ét biÕn x¶y ra. C¸c hÖ thèng cã kh¶ n¨ng ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c chuçi cung øng sÏ gióp c¸c doanh nghiÖp theo dâi vµ ph¸t hiÖn dßng chuyÓn dÞch cña hµng ho¸ trªn suèt chuçi cung øng b»ng c¸c ph¬ng tiÖn,

29

thÝ dô nh th«ng ®iÖp (tõ hÖ thèng th«ng tin liªn l¹c) c¶nh b¸o vÒ sù vi ph¹m thêi h¹n cho phÐp ®· ®îc tho¶ thuËn tríc ®ã (ch¼ng h¹n viÖc vËn chuyÓn hµng ho¸ chËm qu¸ 8 giê ®ång hå). Nh÷ng th«ng ®iÖp nh vËy ®îc tËp hîp vµ ph©n tÝch qua c¸c c¬ së d÷ liÖu vµ c«ng cô ph©n tÝch gióp c¸c h·ng x¸c ®Þnh ®îc nguyªn nh©n cña sù ®×nh trÖ, tr¸ch nhiÖm thùc tÕ cña c¸c h·ng vËn t¶i, c¸c nhµ cung cÊp; ®ång thêi hiÓu râ h¬n b¶n chÊt cña chi phÝ ph©n phèi hµng ho¸. VÒ phÝa kh¸ch hµng, c¸c hÖ thèng nµy cã thÓ gióp hä theo dâi ®îc t×nh tr¹ng cña ®¬n ®Æt hµng t¹i mäi thêi ®iÓm th«ng qua tr×nh duyÖt Web cña m×nh. ViÖc qu¶n lý chuçi cung øng g¾n liÒn víi hÖ thèng kÕ ho¹ch ho¸ nguån lùc doanh nghiÖp (ERP - Enterprise Resource Planning). ë c¸c doanh nghiÖp kinh doanh ®iÖn tö, hÖ thèng qu¶n lý nguån lùc doanh nghiÖp ®ang b¾t ®Çu ®îc kÕt hîp chÆt chÏ víi c¸c hÖ thèng ch¨m sãc kh¸ch hµng vµ dù b¸o nhu cÇu kh¸ch hµng, gióp gi¶i quyÕt mét c¸ch râ rµng c¸c vÊn ®Ò ph¸t sinh bªn ngoµi doanh nghiÖp, còng nh t¨ng tÝnh tÝnh minh b¹ch trong c«ng t¸c qu¶n lý. Nh÷ng ngêi b¸n, ngêi tæng hîp vµ c¸c nhµ ph©n tÝch m« t¶ qu¸ tr×nh kÕt hîp nµy lµ viÖc lËp kÕ ho¹ch vµ thùc hiÖn kÕ ho¹ch vÒ nguån lùc cña doanh nghiÖp trªn c¬ së Web. Môc tiªu cuèi cïng cña qu¸ tr×nh nµy lµ phèi hîp c¸c d÷ liÖu thu thËp ®îc tõ kh¸ch hµng, tõ c¸c nh©n viªn, tõ ngêi cung cÊp, thËm chÝ tõ c¸c ®èi thñ c¹nh tranh víi c¸c d÷ liÖu néi bé, d÷ liÖu ®¸nh gi¸ thùc hiÖn nhiÖm vô (mission-critical) cña tæ chøc nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ ho¹t ®éng qu¶n lý cña doanh nghiÖp. Cho tíi nay, c¸c nhµ ph©n tÝch vÉn cha x¸c ®Þnh chÝnh x¸c thêi ®iÓm b¾t ®Çu cña viÖc chÊp nhËn ¸p dông hÖ thèng ERP trong th¬ng m¹i ®iÖn tö. Nhng ch¾c ch¾n r»ng, ngêi ®i tiªn phong trong viÖc chÊp nhËn ERP lµ c¸c doanh nghiÖp kinh doanh ®iÖn tö thuéc c¸c lÜnh vùc s¶n xuÊt, b¸n lÎ vµ kinh doanh hµng tiªu dïng cã quy m« lín, nh÷ng ngêi ®· quen ¸p dông hÖ thèng ERP truyÒn thèng trong qu¶n lý ho¹t ®éng chuçi cung øng cña doanh nghiÖp m×nh. Khi ¸p dông th¬ng m¹i ®iÖn tö, c¸c doanh nghiÖp ®· cè g¾ng tËn dông thÕ m¹nh th«ng tin thêi gian thùc (real-time) cña Internet ®Ó thay ®æi c¸ch qu¶n lý chuçi cung øng: sö dông trao ®æi d÷ liÖu ®iÖn tö (EDI), c¸c m¹ng ngo¹i bé

30

vµ c¸c kÕt nèi an toµn víi Internet cho phÐp c¸c ®èi t¸c kinh doanh truy cËp vµ chia sÎ c¸c th«ng tin thêi gian thùc, bao gåm c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn lîi Ých vµ gi¸ trÞ cña s¶n phÈm, t×nh tr¹ng ®¬n ®Æt hµng, ho¹t ®éng s¶n xuÊt vµ cung cÊp c¸c s¶n phÈm, dÞch vô cña doanh nghiÖp. Ngoµi ra, khi truy cËp hÖ thèng kÕ ho¹ch ho¸ cña doanh nghiÖp, c¸c ®èi t¸c cßn cã thÓ kiÓm tra tÝnh chÝnh x¸c cña kÕt qu¶ dù b¸o vÒ nhu cÇu, ®¸nh gi¸ vÒ kh¶ n¨ng cung øng thùc tÕ vµ c¸c cam kÕt ®Æt hµng. ChÝnh v× vËy, mét khÝa c¹nh quan träng cña th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ sù chuyÓn dÞch ®Þnh híng c¹nh tranh gi÷a c¸c doanh nghiÖp. Trong kinh doanh ®iÖn tö, c¸c doanh nghiÖp kh«ng c¹nh tranh trùc tiÕp víi nhau mµ dÞch chuyÓn theo chiÒu híng c¹nh tranh vÒ sù tËp trung cña chuçi cung øng vµo c¸c doanh nghiÖp. Sù kh¸c nhau vÒ chuçi cung øng gi÷a c¸c doanh nghiÖp thÓ hiÖn qua viÖc qu¶n lý c¸c th«ng tin “tr«i næi”, viÖc n¾m b¾t c¸c th«ng tin ®ã ë mét n¬i nµo ®ã, thÊy ®îc c¸c Ých lîi cña nã vµ biÕn nã thµnh hµnh ®éng ë mét n¬i kh¸c. NÕu toµn bé qu¸ tr×nh ®ã thùc hiÖn tèt h¬n cña ®èi thñ, doanh nghiÖp sÏ giµnh th¾ng lîi trong c¹nh tranh. ChÝnh v× vËy, dï chØ lµ qu¸ tr×nh ®¬n gi¶n so víi c¸c ho¹t ®éng kinh doanh kh¸c nhng c¸c doanh nghiÖp kinh doanh ®iÖn tö lu«n cè g¾ng cÊu tróc vµ cÊu tróc l¹i toµn bé chuçi cung øng ®Ó ngµy cµng t¨ng tèc ®é cña nã, ®ång thêi gi¶m c¸c chi phÝ liªn quan cña doanh nghiÖp. - Chi phÝ liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng hËu cÇn: Cã thÓ nãi, th¬ng m¹i ®iÖn tö ®· lµm thay ®æi c¸c ho¹t ®éng thuéc lÜnh vùc hËu cÇn cña doanh nghiÖp nh ®ãng gãi, chuyÓn dÞch hµng ho¸... vµ biÕn nã thµnh lÜnh vùc kinh doanh th«ng tin. T¸c ®éng cña th¬ng m¹i ®iÖn tö tíi chi phÝ cña ho¹t ®éng hËu cÇn doanh nghiÖp cã ý nghÜa to lín, ®Æc biÖt ®èi víi c¸c doanh nghiÖp chuyªn ho¹t ®éng trong lÜnh vùc nµy nh Federal Express (FedEx) hay DHL. FedEx lµ mét thÝ dô ®iÓn h×nh. FedEx b¾t ®Çu nhËn c¸c ®¬n ®Æt hµng trùc tuyÕn vËn chuyÓn c¸c gãi bu kiÖn vµ theo dâi chóng qua m¹ng riªng cña m×nh tõ n¨m 1983, ph¶i mÊt gÇn 12 n¨m sè lîng kh¸ch hµng cña h·ng míi ®¹t tíi con sè 50.000. Nhng chØ sau ba n¨m (1995-1998), sau khi FedEx ¸p dông dÞch vô t-

31

¬ng tù nhng th«ng qua Web, sè lîng kh¸ch hµng cña h·ng ®· lªn tíi con sè 1 triÖu. HiÖn nay, theo íc tÝnh cña h·ng, cã tíi h¬n 70% trong sè 3 triÖu gãi bu kiÖn mçi ngµy cña h·ng ®îc b¾t ®Çu tõ viÖc giao tiÕp trªn Internet1. Nh÷ng thay ®æi trong lÜnh vùc kinh doanh hËu cÇn cña c¸c h·ng ®øng ®Çu lÜnh vùc nµy trªn thÕ giíi nh FedEx vµ DHL b¾t ®Çu b»ng nh÷ng mèi quan hÖ mËt thiÕt víi c¸c h·ng vËn t¶i hµng ho¸ vµ víi kh¸ch hµng th«ng qua c¸c yªu cÇu vËn t¶i ®iÖn tö, sù x¸c nhËn kiÓm kª ®iÖn tö, theo dâi ph©n phèi ®iÖn tö. Giê ®©y, c¸c h·ng kinh doanh trong lÜnh vùc hËu cÇn ®· b¾t ®Çu cho phÐp c¸c h·ng vËn t¶i vµ kh¸ch hµng cã thÓ truy cËp trùc tiÕp vµo hÖ thèng th«ng tin cña m×nh th«ng qua c¸c øng dông ERP. Víi viÖc øng dông Internet, ngµy cµng cã nhiÒu doanh nghiÖp híng c¸c m« h×nh, c¸ch thøc kinh doanh cña m×nh theo c¸c ®¬n ®Æt hµng, vµ ¸p dông c¸c ph¬ng ph¸p cã møc chi phÝ kiÓm kª thÊp; do ®ã gi¸ trÞ cña c¸c ho¹t ®éng nµy ngµy cµng t¨ng víi viÖc thùc hiÖn nhanh chãng, chÝnh x¸c c¸c ho¹t ®éng hËu cÇn tõ níc ngoµi hoÆc ra níc ngoµi. Víi kh¶ n¨ng ®¸p øng nhanh c¸c ®¬n ®Æt hµng cã tÝnh phøc t¹p cao còng nh kh¶ n¨ng theo dâi, gi¸m s¸t c¸c ®¬n ®Æt hµng, ngµy cµng cã nhiÒu doanh nghiÖp kinh doanh trªn c¬ së Web, ch¼ng h¹n nh DHL, FedEx, United Parcel Service (UPS) thùc hiÖn kinh doanh c¸c dÞch vô hËu cÇn nh vËn chuyÓn, ph©n phèi (bao gãi, bèc xÕp) c¸c gãi bu kiÖn vµ c¸c dÞch vô hç trî kh¸ch hµng kh¸c trªn c¬ së Web. HiÖn nay, c¸c doanh nghiÖp kh«ng cßn ph¶i lo l¾ng vÒ viÖc theo dâi c¸c kiÖn hµng cña m×nh göi ®i, dï cã ph¶i chuyÓn nã tíi bÊt cø ®©u trªn thÕ giíi. Víi nh÷ng lîi Ých mµ Web mang l¹i, ho¹t ®éng gi¸m s¸t vËn chuyÓn, kiÓm tra giao nhËn hµng ho¸ cña doanh nghiÖp sÏ trë nªn rÊt ®¬n gi¶n, t¹o ®iÒu kiÖn cho qu¸ tr×nh thanh to¸n ®îc thùc hiÖn nhanh h¬n. Ngoµi ra, nã cßn gióp c¸c doanh nghiÖp cã ®îc sù linh ho¹t, mÒm dÎo trong viÖc ra c¸c quyÕt ®Þnh vÒ kÕ ho¹ch s¶n xuÊt, ®ång thêi gi¶m ®îc chi phÝ kh«ng cÇn thiÕt trong qu¸ tr×nh vËn t¶i vµ bèc xÕp hµng ho¸.
1

Xem: PriceWaterhouse Coopers: E-Business technology forecast, PriceWaterhouse Coopers Technology Centre, California, 1999.

32

Tãm l¹i, b»ng viÖc thay ®æi cÊu tróc, c¾t gi¶m chi phÝ b¸n hµng, mua hµng, qu¶n lý chuçi cung øng, chi phÝ trong lÜnh vùc hËu cÇn cña doanh nghiÖp, th¬ng m¹i ®iÖn tö ®ang lµm xuÊt hiÖn nh÷ng nh©n tè thµnh c«ng míi. Trong qu¸ khø, nÕu nh÷ng nh©n tè nh quy m« vµ c¬ së h¹ tÇng lµ nh÷ng trë ng¹i lín nhÊt cho viÖc x©m nhËp më réng thÞ trêng, th× giê ®©y nh÷ng c«ng nghÖ, nguyªn lý tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña th¬ng m¹i ®iÖn tö ®ang lµm thay ®æi toµn bé quan ®iÓm nµy. 5. C¸c møc ®é øng dông c«ng nghÖ th«ng tin trong ho¹t ®éng kinh doanh Tuú theo quy m« vµ kh¶ n¨ng, c¸c doanh nghiÖp cã thÓ ¸p dông c¸c thµnh tùu cña c«ng nghÖ th«ng tin, thùc hiÖn kÕt nèi vµ øng dông Internet theo n¨m møc ®é tõ thÊp ®Õn cao, cô thÓ nh sau: 5.1. TruyÒn th«ng (Th tÝn ®iÖn tö vµ truy cËp Internet) §èi víi nh÷ng doanh nghiÖp cha tõng thùc hiÖn viÖc kÕt nèi Internet hoÆc nh÷ng c¸ch thøc th«ng tin kh¸c cao h¬n thÕ, cã thÓ thÊy, viÖc kÕt nèi nµy gièng nh mét trß ch¬i thó vÞ. Tuy nhiªn, nã sÏ mang l¹i cho doanh nghiÖp nh÷ng lîi Ých rÊt lín. ViÖc kÕt nèi Internet cho phÐp doanh nghiÖp cã ®îc nh÷ng th«ng tin ®Çy ®ñ vµ cËp nhËt vÒ nh÷ng vÊn ®Ò mµ doanh nghiÖp quan t©m. §ång thêi c¸c nh©n viªn cña doanh nghiÖp còng cã ®iÒu kiÖn ®Ó th¶o luËn, trao ®æi trùc tiÕp víi kh¸ch hµng, víi c¸c nhµ cung øng vµ bÊt cø ®èi t¸c nµo vÒ mäi vÊn ®Ò cïng quan t©m th«ng qua dÞch vô th tÝn ®iÖn tö vµ c¸c dÞch vô viÔn th«ng kh¸c víi thêi gian vµ chi phÝ thÊp nhÊt. Còng trong qu¸ tr×nh giao tiÕp, doanh nghiÖp cã thÓ ngay lËp tøc h×nh thµnh hå s¬ vÒ kh¸ch hµng vµ c¸c ®èi t¸c kinh doanh cña m×nh, phôc vô cho ho¹t ®éng kinh doanh l©u dµi cña doanh nghiÖp. 5.2. Xóc tiÕn (T¹o website riªng cña doanh nghiÖp) Mét trong nh÷ng lîi Ých lín nhÊt cña Internet lµ cung cÊp nguån th«ng tin ®iÖn tö v« tËn th«ng qua M¹ng th«ng tin toµn

33

cÇu World Wide Web. Cïng víi sù ph¸t triÓn rÇm ré cña c«ng nghÖ th«ng tin nh hiÖn nay, World Wide Web cã thÓ coi lµ "Nh÷ng trang vµng" cña thÕ kû XXI víi sè lîng c¸c website, sè lîng ngêi truy nhËp t¨ng nhanh, gi¸ trÞ c¸c giao dÞch th¬ng m¹i trªn Internet ngµy cµng lín. §èi víi mçi doanh nghiÖp, viÖc lËp website riªng cho phÐp doanh nghiÖp thùc hiÖn viÖc qu¶ng c¸o trùc tuyÕn vÒ c¸c s¶n phÈm vµ b¶n th©n doanh nghiÖp. C¸c th«ng tin chÝnh x¸c, ®Çy ®ñ liªn quan ®Õn gi¸ c¶, chÊt lîng, c¸c ®iÒu kho¶n, ®iÒu kiÖn mua b¸n hµng ho¸... còng nh c¸c th«ng tin kh¸c vÒ doanh nghiÖp cã trªn website gióp kh¸ch hµng dÔ dµng lùa chän vµ ®a ra c¸c quyÕt ®Þnh mua s¾m. C¸c website mµ doanh nghiÖp t¹o lËp còng cho phÐp qu¶n lý c¸c mèi quan hÖ víi kh¸ch hµng còng nh c¸c ®èi t¸c kinh doanh kh¸c; cho phÐp h×nh thµnh nh÷ng c¸ch thøc kinh doanh míi nhanh chãng vµ hiÖu qu¶ h¬n nhiÒu so víi c¸ch thøc kinh doanh truyÒn thèng mµ doanh nghiÖp ®ang thùc hiÖn. 5.3. Liªn kÕt néi bé (C¸ch thøc ®æi míi hÖ thèng th«ng tin cña doanh nghiÖp) §©y thùc sù lµ mét bíc nh¶y vät trong viÖc tæ chøc hÖ thèng th«ng tin trong néi bé doanh nghiÖp. Víi c¸ch nµy, c¸c nh©n viªn trong doanh nghiÖp cã thÓ dÔ dµng trao ®æi víi nhau nh÷ng ý tëng cña m×nh h¬n lµ nh÷ng cuéc häp tÎ nh¹t hoÆc kÐo dµi bÊt tËn. ViÖc sö dông m¹ng néi bé gióp c¶i tiÕn c¸c ho¹t ®éng t¸c nghiÖp néi bé cña doanh nghiÖp nh viÖc qu¶n trÞ dù ¸n, tÝnh l¬ng, qu¶n trÞ nh©n sù, xö lý ®¬n ®Æt hµng, c«ng t¸c kiÓm kª... Nhê viÖc chia sÎ th«ng tin trong doanh nghiÖp, ph¸t huy ®îc tiÒm lùc vµ kh¶ n¨ng cña c¸c thµnh viªn trong doanh nghiÖp. Dïng hÖ thèng trao ®æi d÷ liÖu ®iÖn tö (EDI) (mét øng dông trªn m¹ng) lµm t¨ng kh¶ n¨ng tiÕp cËn, gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò, tiÕp cËn kh¸ch hµng vµ gi¶m chi phÝ . T¨ng kh¶ n¨ng phôc vô, c¶i thiÖn dÞch vô kh¸ch hµng (kh¸ch hµng kh«ng cÇn ph¶i ch¹y kh¾p doanh nghiÖp ®Ó khiÕu n¹i c¸c

34

vÊn ®Ò liªn quan ®Õn s¶n phÈm hoÆc dÞch vô do doanh nghiÖp cung cÊp). Cïng víi viÖc kÕt nèi víi kh¸ch hµng th«ng qua Internet, viÖc liªn kÕt néi bé gióp gi¶m tõ 1/3 ®Õn 1/2 chi phÝ so víi viÖc sö dông ®iÖn tho¹i ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò ph¸t sinh trong qu¸ tr×nh kinh doanh cña doanh nghiÖp. 5.4. Liªn kÕt ngo¹i bé (§a ®Õn cho doanh nghiÖp nh÷ng nhµ cung øng vµ kh¸ch hµng míi) Lîi Ých mµ c¸c doanh nghiÖp thu ®îc khi sö dông m¹ng liªn kÕt ngo¹i bé (extranet) sÏ rÊt lín, ®Æc biÖt ®èi víi c¸c doanh nghiÖp võa vµ nhá. §©y lµ c¸ch ®Ó hä më réng ph¹m vi ho¹t ®éng, thùc hiÖn kinh doanh trªn ph¹m vi toµn thÕ giíi vµ t¨ng cêng kh¶ n¨ng c¹nh tranh cña m×nh. §èi víi c¸c doanh nghiÖp kh¸c, m¹ng ngo¹i bé lµ c¸ch thøc ®Èy m¹nh tiªu thô hµng ho¸ víi chi phÝ thÊp nhÊt; lµ c¸ch thøc cung øng ®em l¹i lîi nhuËn cao nhÊt khi thùc hiÖn kÕt nèi víi c¸c nhµ cung øng. B¶n th©n c¸c nhµ cung øng còng sÏ ®îc lîi khi doanh nghiÖp thùc hiÖn h×nh thøc kÕt nèi nµy. Qua m¹ng ngo¹i bé, doanh nghiÖp cã thÓ giíi thiÖu víi ngêi cung øng vµ kh¸ch hµng c¸c hÖ thèng néi bé cña doanh nghiÖp mµ hä cã thÓ sö dông, nhê ®ã cã thÓ gi¶m thiÓu thêi gian chê ®îi, rót ng¾n vµ ®¬n gi¶n ho¸ c«ng t¸c kiÓm kª, ®ång thêi cã kh¶ n¨ng lo¹i bá c¸c sai sãt trong c¸c kh©u cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ ph©n phèi s¶n phÈm cña doanh nghiÖp. Mét sè ngµnh c«ng nghiÖp hiÖn ®ang dÉn ®Çu trong viÖc ¸p dông c¸c h×nh thøc kÕt nèi nµy, ®ã lµ ngµnh tù ®éng ho¸, ngµnh ®iÖn tö hµng kh«ng vò trô vµ ngµnh c«ng nghiÖp dÖt. Tuy nhiªn, víi tèc ®é ph¸t triÓn c«ng nghÖ th«ng tin nh hiÖn nay, danh s¸ch c¸c ngµnh ¸p dông réng r·i h×nh thøc kÕt nèi nµy sÏ ngµy cµng më réng trong nh÷ng n¨m tíi. 5.5. H×nh thµnh c¸c m« h×nh kinh doanh míi (Chia sÎ c¸c nguån lùc víi c¸c ®èi t¸c míi, h×nh thµnh c¸c doanh nghiÖp ¶o toµn cÇu)

35

ViÖc x©y dùng mét hÖ thèng th«ng tin kinh doanh ®îc kÕt nèi víi bªn ngoµi (m¹ng ngo¹i bé - extranet) lµ ®iÒu mµ kh«ng ph¶i doanh nghiÖp nµo còng thùc hiÖn ®îc. M¹ng th«ng tin toµn cÇu World Wide Web kh«ng chØ gióp trao ®æi vµ khai th¸c th«ng tin mét c¸ch thuÇn tuý mµ b¶n th©n nã cã kh¶ n¨ng ho¹t ®éng nh mét hÖ thÇn kinh trung ¬ng gióp phèi hîp toµn bé c¸c ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c lo¹i h×nh tæ chøc míi. Trong c¸c tæ chøc míi nµy hÖ thèng th«ng tin ®îc s¾p xÕp trªn c¬ së sö dông c¸c ph¬ng ph¸p trao ®æi d÷ liÖu ®iÖn tö (EDI), do vËy c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng kinh doanh ngay lËp tøc ®îc c¸c ®èi t¸c (nh c¸c ®¹i lý, c¸c nhµ xuÊt nhËp khÈu, c¸c nhµ s¶n xuÊt, ngêi thiÕt kÕ vµ thËm chÝ c¶ c¸c nhµ cung øng nguyªn liÖu th«) tham gia gi¶i quyÕt. Doanh nghiÖp cã quyÒn yªu cÇu c¸c ®èi t¸c cña m×nh tham gia qu¶n lý c¸c c«ng ®o¹n cña ho¹t ®éng kinh doanh ®iÖn tö. Toµn bé hÖ thèng ®îc tÝch hîp vµo chuçi cung øng sÏ lÇn lît chØ ra c¸c c«ng viÖc cña tõng ®èi t¸c, tõng bé phËn cÇn tiÕn hµnh tõ giai ®o¹n ®Çu ®Õn cuèi cña qu¸ tr×nh cung øng s¶n phÈm mµ kh«ng cÇn tíi bÊt cø mét sù qu¶n lý hay c¸c thao t¸c g¾n kÕt rêm rµ, phøc t¹p nµo. TÊt c¶ c¸c ®èi t¸c cña lo¹i h×nh siªu c«ng ty nµy ®Òu ph¶i thiÕt kÕ hÖ thèng th«ng tin cña m×nh ®¶m b¶o kh«ng cã bÊt cø mét sai sãt nµo dï lµ nhá nhÊt; ®ång thêi, cã kh¶ n¨ng nhanh chãng tù phôc håi trong mäi t×nh huèng. Víi lo¹i h×nh nµy mäi tr¸ch nhiÖm qu¶n lý vµ c¶ nh÷ng rñi ro cña thÞ trêng ®Òu cã thÓ ®îc chia sÎ. Trong thÕ kû XXI, tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu nµy kh«ng cßn lµ nh÷ng ý tëng viÓn v«ng, nã ®· vµ ®ang ®îc thùc hiÖn ë nhiÒu ngµnh c«ng nghiÖp ë nhiÒu quèc gia trªn thÕ giíi. 6. Mét sè vÊn ®Ò ®Æt ra khi tiÕn hµnh th¬ng m¹i ®iÖn tö Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra khi tiÕn hµnh th¬ng m¹i ®iÖn tö ®îc ®Ò cËp ®Õn trong rÊt nhiÒu tµi liÖu theo c¸c gãc ®é kh¸c nhau. Tuy nhiªn, ®Ó ph©n tÝch cô thÓ tõng vÊn ®Ò lµ mét viÖc kh«ng ®¬n gi¶n. Trong phÇn nµy, chóng t«i chØ tr×nh bµy c¸c vÊn ®Ò c¬ b¶n theo c¸c gãc ®é chung nhÊt, liªn quan ®Õn viÖc phæ cËp, qu¶n lý vµ an toµn trong th¬ng m¹i ®iÖn tö. 6.1. ViÖc phæ cËp Internet vµ th¬ng m¹i ®iÖn tö

36

Tõ khi xuÊt hiÖn tíi nµy, Internet ®· ph¸t triÓn víi tèc ®é rÊt nhanh ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi, nhng cha ®¹t ®Õn tr×nh ®é phæ cËp. ThÝ dô, ë Canada, mét trong nh÷ng quèc gia ®îc coi cã sè lîng ngêi sö dông Internet nhiÒu nhÊt thÕ giíi, còng míi chØ cã 36% gia ®×nh cã m¸y tÝnh c¸ nh©n, 13% kÕt nèi Internet trong n¨m 1997. NÕu tÝnh viÖc truy cËp Internet t¹i nhµ, n¬i lµm viÖc, trêng häc vµ c¸c n¬i kh¸c th× còng chØ kho¶ng trªn 30%, phÇn lín lµ nh÷ng doanh nghiÖp lín, cßn víi c¸c doanh nghiÖp nhá íc tÝnh chØ kho¶ng 43% lµ cã truy cËp Internet. Tuy møc truy cËp nµy lµ thuéc møc cao nhÊt trªn thÕ giíi, nhng vÉn cha thÓ ®¹t tíi møc th©m nhËp phæ cËp nh c¸c c«ng nghÖ truyÒn th«ng ®· ®îc thiÕt lËp tríc ®ã. 6.2. Qu¶n lý Internet V× Internet ®îc t¹o ra bëi v« sè c¸c m¹ng tù trÞ nhá h¬n, thiÕu sù qu¶n lý tËp trung, nªn hÇu nh kh«ng mét ai cã tr¸ch nhiÖm ®èi víi ®é tin cËy vµ tèc ®é cña c¸c dÞch vô. Nh÷ng quy t¾c c¬ b¶n ®Ó t¹o lËp ra nh÷ng tªn vïng, c¸c giao thøc chuÈn, c¸c quy tr×nh ®Þnh tuyÕn ®ang cã nhiÒu biÕn ®æi v× viÖc kiÓm so¸t ®· ®îc chuyÓn sang khu vùc t nh©n. ViÖc thiÕu nh÷ng ®¶m b¶o vÒ qu¶n lý nµy lµ sù lo l¾ng lín ®èi víi c¸c nhµ doanh nghiÖp. Kh¸c h¼n víi c¸c giao dÞch truyÒn thèng, m«i trêng kinh doanh th¬ng m¹i ®iÖn tö lµ m«i trêng kinh doanh kh¸ míi mÎ víi c¸c ®èi t¸c kh«ng x¸c ®Þnh. §Ó tiÕn hµnh th¬ng m¹i ®iÖn tö cÇn gi¶i quyÕt hµng lo¹t c¸c c©u hái nh: VÊn ®Ò nh b¶o mËt th«ng tin cã ®îc ®¶m b¶o kh«ng? Khu«n khæ ph¸p lý vµ c¸c thÓ chÕ tµi chÝnh hç trî cho giao dÞch ®iÖn tö lµ g×? Lµm thÕ nµo ®Ó chän ®îc c¸c c«ng nghÖ phï hîp? Nguån lao ®éng th¬ng m¹i ®iÖn tö lÊy ë ®©u? Nguy c¬ lÖ thuéc c«ng nghÖ níc ngoµi nh thÕ nµo? v.v.. 6.3. VÊn ®Ò an toµn trong th¬ng m¹i ®iÖn tö Trong th¬ng m¹i ®iÖn tö nãi riªng vµ tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc cã sö dông Internet nãi chung, hiÖn tîng tin tÆc ®¸nh c¾p c¸c th«ng tin cã gi¸ trÞ lµ rÊt phæ biÕn. RÊt nhiÒu c«ng nghÖ ®· vµ ®ang ®îc ph¸t triÓn nh»m gi¶i quyÕt vÊn ®Ò an toµn trong suèt thêi

37

gian qua, tuy nhiªn c¸c thñ ®o¹n cña bän tin tÆc ngµy cµng tinh vi vÉn lµ mèi lo ng¹i lín cña hÇu hÕt c¸c doanh nghiÖp khi tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng kinh doanh trªn Internet. Ngoµi ra, nh÷ng vÊn ®Ò nh sù bÊt cËp vÒ ng«n ng÷, kh¶ n¨ng n¾m b¾t c¸c c¬ héi kinh doanh, tÝnh riªng t, tËp qu¸n, thãi quen mua s¾m vµ ®Æc biÖt lµ sù thiÕu lßng tin cña ngêi tiªu dïng... ®ang lµ nh÷ng trë ng¹i lín ®èi víi sù ph¸t triÓn cña th¬ng m¹i ®iÖn tö.

38

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful