PAJĄK wersja 2.

8
PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA

Modułowe wyłączniki
nadprądowe:
Xpole, FAZ

Wyłączniki silnikowe:
Z-MS, PKZ

Wyłączniki kompaktowe:
NZM, IZM, LZM

Bezpieczniki:
D, C, NH

Rozłączniki izolacyjne:
ZP-A, IS

Rozłączniki kompaktowe:
LN. N. PN. IN


Obliczenia:

Spadki napięcia
Rozpływ mocy
Impedancja sieci
Prąd zwarciowy (3-fazowy)
Prąd zwarciowy (1-fazowy)

Program wspomagający projektowanie i obliczenia sieciach
niskiego napięcia z wykorzystaniem aparatury rozdzielczej
firmy Eaton Moeller.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 2
















_____________________________________________________________________________

PAJĄK wersja 2.8, Podręcznik użytkownika

© Ing. Petr Slavata, Doc. Ing. Jiří Rez, CSc., Ing. Michal Kříž, Ing. František Štěpán, 2010

Prawa autorskie: Eaton Electric Sp. z o.o.
80-299 Gdańsk ul. Galaktyczna 30


Pomoc techniczna (PL):
Eaton Electric Sp. z o.o.
ul.Krakowska19/23, 50-424 Wrocław
Tel./fax.:71-781-23-21, 71-781-23-74
e-mail: pl-pajak@eaton.com
http://www.moeller.pl

Niniejsza dokumentacja jest integralną częścią programu obliczeniowego PAJĄK i może
być rozprowadzana tylko wraz z programem.

Autor dostarcza system wraz z dokumentacją, z zastrzeżeniem możliwości
wystąpienia błędów. Autor nie jest odpowiedzialny za celowe bądź przypadkowe
albo pośrednie szkody wynikłe z korzystania z tych materiałów.


Podręcznik opisuje stan programu w chwili wydania obecnej wersji i nie uwzględnia zmian
wprowadzonych w przyszłości.

Programu PAJĄK można używać tylko w wersji zarejestrowanej do celów, do których jest
on przeznaczony. Bez uprzedniej pisemnej zgody producenta, program ani jego części nie
mogą być użyte jako element innych programów, lub podobnych produktów.


Pliki: SPID_mTI.DOC, SPID_mOB.DOC, SPID_m**.DOC, where ** means 00 - 09
SPID_tTI.DOC, SPID_t**.DOC, where ** means 01 - 03
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 3
CZĘŚĆ I.: Obliczenia w sieciach niskiego napięcia – wstęp teoretyczny ..................................... 7
1. Wstęp ............................................................................................................................................... 8
1.1 Dlaczego podczas doboru i zabezpieczania należy korzystać z komputera? ......................... 8
1.2 Do czego służy program PAJĄK 2.8? ................................................................................... 9
1.3 Kolejność czynności podczas projektowania sieci niskiego napięcia ................................. 10
2. Zachowanie się sieci w trakcie eksploatacji i w przeciążeniu ....................................................... 11
2.1 Obliczeniowy prąd szczytowy obwodu- I
B
, znamionowy prąd elementu
zabezpieczającego- I
n
................................................................................................................. 11
2.2 Dobór linii ze względu na obciążalność prądową ................................................................ 12
2.2.1 Cieplne oddziaływanie prądów roboczych i zwarciowych ........................................... 12
2.2.2 Dopuszczalna temperatura przewodu w warunkach normalnych i przy przeciążeniu . 13
2.2.3 Od czego zależy obciążalność długotrwała przewodów? ............................................. 13
2.2.4 Uwaga dotycząca wprowadzania wartości do programu PAJĄK ................................ 16
2.3 Dobieranie i sprawdzanie urządzeń zabezpieczających ....................................................... 17
3. Zachowanie się sieci podczas zwarcia ........................................................................................... 23
3.1 Rodzaje zakłóceń zwarciowych ........................................................................................... 23
3.2 Przebieg prądu zwarciowego ............................................................................................... 23
3.3 Konfiguracja sieci ................................................................................................................ 24
3.4 Obliczanie prądów zwarciowych ......................................................................................... 25
3.5 Kolejności obliczeń .............................................................................................................. 27
3.6 Dobór przekroju przewodów i kabli ze względu na wytrzymałość zwarciową ................... 27
3.7 Dobór urządzeń zabezpieczających z uwagi na zwarcie ..................................................... 28
4. Spadki napięcia, rozpływ mocy, wybiórczość ............................................................................... 35
4.1 Dobór przekroju ze względu na dopuszczalny spadek napięcia .......................................... 35
4.2 Uwagi do obliczeń spadków napięcia .................................................................................. 38
4.3 Obliczanie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci ........................................................ 38
4.4 Wybiórczość......................................................................................................................... 39
4.5 Układ kaskadowy elementów zabezpieczających (dobezpieczenie) ................................... 43
4.6 Kompensacja mocy biernej .................................................................................................. 46
5. Właściwości urządzeń zabezpieczających ..................................................................................... 49
5.1 Bezpieczniki ......................................................................................................................... 49
5.2 Wyłączniki ........................................................................................................................... 50
5.3 Selektywność wyłączników i bezpieczników ...................................................................... 53
6. Literatura ........................................................................................................................................ 55
CZĘŚĆ II.: Obsługa programu PAJĄK ........................................................................................ 58
7. Wstęp ............................................................................................................................................. 59
8. Instalacja ........................................................................................................................................ 62
8.1 Instalacja z dysku CD .......................................................................................................... 62
8.2 Ręczne wykonanie instalacji klienta w przypadku awarii programu SETUP ..................... 65
8.3 Kopia bezpieczeństwa instalacji .......................................................................................... 66
8.4 Aktualizacja ze strony internetowej ..................................................................................... 67
8.5 Aktualizacja programu z katalogu ....................................................................................... 67
9. Uruchomienie programu PAJĄK ................................................................................................... 68
9.1 Pierwsze uruchomienie ........................................................................................................ 68
9.2 Drugie i kolejne uruchomienia ............................................................................................. 69
10. Wprowadzenie do systemu PAJĄK ............................................................................................. 71
10.1 Ekran podstawowy oraz sterowanie programem ............................................................... 71
10.2 Uruchomienie funkcji programu ........................................................................................ 73
10.3 Krok do tyłu – Cofnij, powrót – Powtórz .......................................................................... 74
10.4 Praca z programem ............................................................................................................. 74
11. Schemat połączenia sieci (topologia) ........................................................................................... 77
11.1 Układ sieci oraz system napięciowy .................................................................................. 78
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 4
11.2 Sieć zasilająca .................................................................................................................... 79
11.3 Generator ............................................................................................................................ 81
11.4 Transformator..................................................................................................................... 82
11.5 Szyny zbiorcze w rozdzielnicy .......................................................................................... 83
11.6 Przewód szynowy .............................................................................................................. 85
11.7 Przewód - kabel .................................................................................................................. 88
11.8 Rozłącznik .......................................................................................................................... 93
11.9 Wyłącznik .......................................................................................................................... 94
11.10 Bezpiecznik ...................................................................................................................... 97
11.11 Silnik ................................................................................................................................ 98
11.12 Odbiornik ogólny ........................................................................................................... 100
11.13 Kondensator kompensacyjny ......................................................................................... 102
11.14 Grupa .............................................................................................................................. 103
11.15 Elementy własne ............................................................................................................ 104
11.15.1 Odcinek ................................................................................................................... 105
11.15.2 Prostokąt.................................................................................................................. 105
11.15.3 Okrąg ....................................................................................................................... 105
11.15.4 Tekst ........................................................................................................................ 106
11.16 Pomoce dla kreślenia ..................................................................................................... 106
12. Edycja schematów sieci ............................................................................................................. 107
12.1 Edycja właściwości (atrybutów) ...................................................................................... 107
12.1.1 Edycja parametrów elementów sieci ......................................................................... 108
12.1.2 Edycja atrybutów elementów własnych .................................................................... 109
12.1.3 Zbiorcza edycja atrybutów – dopuszczalne spadki napięć oraz czas wyłączenia ..... 110
12.1.4 Zbiorcza edycja atrybutów – oznaczenia projektowe ............................................... 112
12.2 Zmiana położenia elementów .......................................................................................... 113
12.3 Kopiowanie elementów.................................................................................................... 113
12.4 Zmiana geometrii elementu - rozciąganie ........................................................................ 114
12.5 Usuwanie elementów ....................................................................................................... 115
12.6 Edycja elementów z użyciem schowka ............................................................................ 115
12.6.1 Wycinanie elementów z użyciem schowka .................................................................. 115
12.6.2 Kopiowanie elementów z użyciem schowka ................................................................ 116
12.6.3 Wklejanie elementów z użyciem schowka ................................................................... 116
13. Sterowanie widokami (Zoom) ................................................................................................... 118
13.1 Regeneracja (odświeżenie) prezentacji ............................................................................ 118
13.2 Przesunięcie widoku ........................................................................................................ 118
13.3 Powiększenie/pomniejszenie (szybki Zoom) ................................................................... 119
13.4 Powiększenie części widoku (Zoom Okno) ..................................................................... 120
13.5 Powrót do poprzedniego widoku (Zoom Poprzedni) ....................................................... 121
13.6 Wizualizacja widoku na powierzchni kreślenia (Zoom wszystko) .................................. 121
13.7 Ukrywanie wyników obliczenia ....................................................................................... 121
14. Obliczenia parametrów sieci ...................................................................................................... 122
14.1 Dobór kabli i zabezpieczeń .............................................................................................. 122
14.2 Kontrola logiki połączenia sieci ....................................................................................... 124
14.3 Spadki napięcia oraz rozpływ mocy ................................................................................ 125
14.4 Prądy zwarciowe .............................................................................................................. 129
14.4.1 Kaskada ..................................................................................................................... 133
14.4.2 Selektywność ............................................................................................................ 139
14.5 Impedancja w węzłach sieci ............................................................................................. 141
14.6 Edycja wartości dopuszczalnych spadków napięć, czasów wyłączenia oraz układu faz 142
14.7 Zestawienie symboli związanych z obliczeniami ............................................................ 143
15. Charakterystyki czasowo-prądowe ............................................................................................ 148
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 5
15.1 Edycja charakterystyki wyłącznika z bazy danych .......................................................... 149
15.2 Edycja charakterystyki bezpiecznika z bazy danych ....................................................... 151
15.3 Edycja charakterystyk kabli z bazy danych ..................................................................... 151
15.4 Edycja charakterystyk wyłącznika/bezpiecznika/kabla przejętego z projektu sieci ........ 153
15.5 Edycja atrybutów wykreślonej już charakterystyki ......................................................... 155
15.6 Usunięcie charakterystyki z wykresu ............................................................................... 156
15.7 Wydruk wykazu charakterystyk ....................................................................................... 156
15.8 Praca z plikami ................................................................................................................. 157
15.8.1 Zapisanie zestawu charakterystyk do pliku .............................................................. 157
15.8.2 Wczytanie pliku z zestawem charakterystyk ............................................................ 158
15.8.3 Tworzenie nowego zestawu charakterystyk ............................................................. 158
15.8.4 Eksport zestawu charakterystyk do formatu BMP .................................................... 159
15.8.5 Eksport zestawu charakterystyk do formatu DXF .................................................... 160
15.8.6 Zakończenie pracy z modułem charakterystyk ......................................................... 160
16. Baza danych elementów ............................................................................................................. 161
16.1 Obsługa bazy danych – wybór elementu ......................................................................... 161
16.2 Zmiany bazy danych przez użytkownika ......................................................................... 163
16.3 Struktura tabel danych dla poszczególnych typów elementów ....................................... 168
17. Informacje o projekcie, pole opisu ............................................................................................. 172
18. Wydruk wyników na drukarce ................................................................................................... 173
18.1 Podgląd wydruku ............................................................................................................. 173
18.2 Wydruk zestawień na drukarce ........................................................................................ 175
18.3 Druk schematu połączeń .................................................................................................. 175
18.4 Ustawienie wyglądu strony .............................................................................................. 180
19. Eksport danych ........................................................................................................................... 182
19.1 Eksport zestawień elementów .......................................................................................... 182
19.2 Eksport schematu połączenia sieci do formatu BMP ....................................................... 183
19.3 Eksport schematu połączenia sieci do formatu DXF ....................................................... 185
20. Praca z plikami ........................................................................................................................... 187
20.1 Zapisanie projektu w pliku na dysku ............................................................................... 187
20.2 Otwarcie pliku z projektem .............................................................................................. 188
20.2.1.Otwrcie pliku z przykładem DEMO ......................................................................... 188
20.3 Rozpoczęcie edycji nowego projektu .............................................................................. 189
20.4 Zakończenie edycji projektu ............................................................................................ 189
20.5 Zakończenie pracy z programem ..................................................................................... 189
21. Opcje .......................................................................................................................................... 191
21.1 Środowisko graficzne ....................................................................................................... 191
21.2 Schemat połączeń ............................................................................................................. 193
21.3 Symbole własne ............................................................................................................... 194
21.4 Obliczenia ........................................................................................................................ 195
21.5 Automatyczny dobór parametrów .................................................................................... 196
21.6 Zmiana danych licencyjnych ........................................................................................... 197
22. Pomoc......................................................................................................................................... 198
22.1 Podpowiedź dnia .............................................................................................................. 198
23. O aplikacji PAJĄK..................................................................................................................... 199
24. Historia wersji ............................................................................................................................ 200
24.1 Wersja 1.0, Listopad 2001 ............................................................................................... 200
24.2 Wersja 2.0, Kwiecień 2002 .............................................................................................. 200
24.3 Wersja 2.1, Czerwiec 2003 .............................................................................................. 201
24.4 Wersja 2.2, Czerwiec 2004 .............................................................................................. 202
24.5 Wersja 2.3, Czerwiec 2005 .............................................................................................. 203
24.6 Wersja 2.4, Czerwiec 2006 .............................................................................................. 205
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 6
24.7 Wersja 2.5, Wrzesień 2007 .............................................................................................. 206
24.8 Wersja 2.6, Wrzesień 2008 .............................................................................................. 207
24.9 Wersja 2.7, Wrzesień 2009 .............................................................................................. 208
CZĘŚĆ III.: Program PAJĄK – przykłady ................................................................................ 212
25. PAJĄK – przykłady ................................................................................................................... 213
25.1 Schemat połączeń – utworzenie, edycja .......................................................................... 213
25.2 Opracowanie schematu połączeń i podstawowe obliczenia – sieć promieniowa ............ 225
25.3 Przegląd demonstracyjnych przykładów dostarczanych razem z programem ................. 236
25.3.1 DEMO-sieć promieniowa ......................................................................................... 236
25.3.2 DEMO-węzeł ............................................................................................................ 237
25.3.3 Demo-współczynnik jednoczesności i zapotrzebowania .......................................... 238
25.3.4 DEMO-przewód szynowy......................................................................................... 238
25.3.5 DEMO-magistrala ..................................................................................................... 239
25.3.6 DEMO-kaskada ......................................................................................................... 240
25.3.7 DEMO-Sieć ............................................................................................................... 242
25.3.8 DEMO-Sieć-1F ......................................................................................................... 243
25.3.9 DEMO-Sieć-TN690 .................................................................................................. 244
25.3.10 DEMO-Sieć-IT........................................................................................................ 245
25.3.11 Kable równoległe .................................................................................................... 246
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 7
CZĘŚĆ I.: Obliczenia w sieciach niskiego
napięcia – wstęp teoretyczny















______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 8
1. Wstęp
________________________________________________
Prawidłowe i jednocześnie optymalne zabezpieczanie urządzeń elektrycznych nie jest łatwe.
Zawsze, bowiem należy skoordynować cały szereg wymagań, przy czym miejsce pierwsze zajmuje
konieczność zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa eksploatowanego urządzenia
w połączeniu z możliwie dużą ekonomicznością jego wykonania. Obie te cechy są z zasady
przeciwstawne. Zawsze chodzi o to, by nawet w warunkach skrajnie niekorzystnych
i powodujących zakłócenia, urządzenie oraz przewody zasilające nie zagrażały otoczeniu. Z drugiej
zaś strony, możliwości finansowe zmuszają nas do unikania przewymiarowania całego urządzenia,
do optymalizacji jego kosztów i minimalizowania zajmowanej przez niego przestrzeni.

Bezpieczeństwo urządzeń elektrycznych regulują przepisy elektrotechniczne określając, że
urządzenie w trakcie przeciążenia nie może ulec nadmiernemu nagrzaniu, spadki napięcia na
przewodzie zasilającym nie mogą w jakichkolwiek warunkach eksploatacyjnych przekroczyć
dopuszczalnej granicy, zabezpieczenie samoczynnie odłączające źródło musi w razie zakłócenia
zadziałać w odpowiednio krótkim czasie itd. W związku z powyższym wydaje się, że przez
właściwy dobór urządzenia i zasilania spełnione zostaną wszelkie wymogi bezpieczeństwa. Nie
wolno zapomnieć także o fakcie, że w trakcie awarii mogą powstać prądy zwarciowe o wartościach
przekraczających wartości dopuszczalne i właśnie tym prądom zwarciowym muszą sprostać
wszystkie elementy urządzenia. Błędny dobór dowolnego elementu instalacji może poważnie
zagrozić bezpieczeństwu urządzenia oraz otoczeniu.

Obok niezbędnych zasad bezpieczeństwa należy także uwzględnić niezawodność eksploatacji.
Awaria spowodowana przez jeden element urządzenia nie może stać się przyczyną wyłączenia
całego obiektu z eksploatacji, oczywiste jest, że powinno zadziałać odpowiednie zabezpieczenie
odłączające tylko element, w którym wystąpiło zakłócenie. Chociaż powyższy problem odłączania
selekcyjnego poruszany jest w kilku normach, w praktyce nie zwraca się na niego należytej uwagi.
Różnorodnym, wymienionym wyżej wymogom można sprostać dokonując właściwego doboru
urządzeń, przewodów i elementów zabezpieczających. Obecnie mamy do dyspozycji szeroki
asortyment tych elementów, lecz przy ich doborze należy uwzględnić odmienną charakterystykę
każdego z nich, co oznacza, że każdy typ przeznaczony jest do innego celu.
1.1 Dlaczego podczas doboru i zabezpieczania należy korzystać z komputera?
Przede wszystkim nie, dlatego, by pracę projektanta urządzeń elektrycznych, sieci rozdzielczych
i instalacji całkowicie zmechanizować i zautomatyzować. Projektowanie nie powinno i nie może
zostać przekształcone w mechaniczne składanie typowych elementów i seryjnej produkcji
obiektów. Przed przystąpieniem do opracowywania każdego projektu projektant musi zapoznać się
z całym szeregiem danych, wartości i parametrów. Musi wiedzieć, co i czym należy zasilać,
w jakich warunkach, na co w trakcie eksploatacji może być narażone urządzenie elektryczne itp.
Z drugiej zaś strony cały szereg czynności w trakcie projektowania stanowią czynności rutynowe,
często męczące. Do nich należy prawidłowy dobór przewodów, a także prawidłowy dobór
zabezpieczeń, przy jednoczesnym sprawdzaniu przewodów i elementów zabezpieczających pod
kątem różnych wymagań. W niektórych przypadkach projektant powinien cały szereg czynności
powtórzyć nawet kilkakrotnie. Jeżeli np. obliczony przekrój nie jest odpowiedni z powodu spadku
napięcia, które to obliczenie powinno być zrealizowane dopiero pod koniec projektowania,
powinien on dokonać ponownej weryfikacji projektu uwzględniając wszystkie wykonane wcześniej
wyliczenia.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 9
Powszechnie wiadomo, że powtarzanie wszystkich czynności jest w niektórych przypadkach
zbędne. Decyzję o konieczności takiej weryfikacji podejmuje projektant po skrupulatnym
rozważeniu. Gdy jednak korzysta on z komputera, wiele trudności i rozważań zostaje
wyeliminowanych, gdyż komputer sam wykonuje właściwe czynności. Korzystanie z komputera
jest pożądane również, dlatego, by niczego nie pozostawić przypadkowi, by nie pominąć niektórych
pracochłonnych kroków, jak również, by dokonać obliczeń w sposób szybki i precyzyjny.
Projektant jednak musi wiedzieć, co właściwie komputer wykonuje i dlaczego. Musi być świadomy
tego, że komputer stanowi użyteczną pomoc, lecz wszystkie poważne decyzje musi podjąć sam
projektant.
1.2 Do czego służy program PAJĄK 2.8?
Program PAJĄK w wersji 2.8 przeznaczony jest do projektowania instalacji niskiego napięcia i do
ich zabezpieczenia w sieciach TN, TT i IT, których napięcie nominalne (napięcie znamionowe)
można wybrać w polu wyboru ze zwykle stosowanych napięć, ewentualnie wprowadzić można
napięcie inne, nawet do 1000 V. Praca w sieciach TT i IT poszerza możliwość zastosowania
programu praktycznie do wszystkich, wymaganych przez projektantów przypadków.

Właściwy układ sieci uzależniony jest od miejsca zainstalowania źródła oraz rozmieszczenia
urządzeń odbiorczych. W zależności od tego projektant decyduje o wyglądzie sieci, czy zastosować
jeden przewód magistralny z wyprowadzeniami do poszczególnych odbiorników, czy też
zaprojektować sieć promieniową z rozgałęzieniem bezpośrednio przy transformatorze, ewentualnie
kombinację obu poprzednich rozwiązań. Kolejną zaletę programu PAJĄK stanowi możliwość
rozwiązania sieci okrężnych i przestrzennych. Program umożliwia szybką weryfikację
zaprojektowanego układu sieci i optymalizację różnych jej konfiguracji.

Przy wspieranym komputerowo doborze urządzeń pracujących w sieci niskiego, stosujemy ogólnie
dwa typy elementów:
- Elementy stałe, tj. elementy, których parametry zostały uprzednio wprowadzone, bez
możliwości ich zmiany w ramach programu (źródła, transformatory, odbiorniki, silniki,
kondensatory kompensacyjne),
- Elementy zmienne, czyli elementy, których parametry stanowią przedmiot prób
i optymalizacji (przewody – kable, systemy szyn zbiorczych, elementy zabezpieczające –
wyłączniki ochronne, bezpieczniki).

Poniżej opisana zostanie problematyka związana z wymiarowaniem poszczególnych elementów
zmiennych.

Program PAJĄK umożliwia pracę w następujących trybach pracy:
- W trybie automatycznym, w którym wymagane przez użytkownika parametry elementów
zmiennych wyznaczone zostaną automatycznie oraz nastawione tak, by spełniały wymogi
bezpieczeństwa; w ten sposób zaprojektowane rozwiązanie nie musi być jednak zawsze
rozwiązaniem optymalnym;
- W trybie ręcznym, w którym parametry wszystkich elementów (zmiennych i stałych)
wprowadzone są przez użytkownika na podstawie jego doświadczenia; po dokonaniu
obliczeń następuje sprawdzenie warunków bezpiecznej eksploatacji sieci. Użytkownik
dokonuje oceny wyników, a następnie może przeprowadzić optymalizację projektu.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 10
1.3 Kolejność czynności podczas projektowania sieci niskiego napięcia
Kolejność opisanych poniżej kroków, realizowanych podczas projektowania sieci niskiego
napięcia, jest wyłącznie kolejnością zalecaną. Projektant może ją dostosować do swoich potrzeb.
Zwykle projektuje on sieć jako całość, lecz dodatkowo często stwierdza się, że koniecznym jest jej
uzupełnienie. Przy tym nie ma już możliwości dokonania zmiany tego, co zostało już zgodnie
z projektem zrealizowane lub zainstalowane. Zgodnie z przepisami elektrotechnicznymi, w czasie
pracy obiektu należy liczyć się z koniecznością uzupełniania urządzeń elektrycznych, co w praktyce
jest rzeczą normalną. Zasada analogiczna dotyczy zmiany zasilania pewnej części urządzeń.
W przypadku awarii część urządzeń zostaje odłączona i reszta instalacji zasilana jest ze źródła
awaryjnego. W takiej sytuacji projektant pracuje z już wyznaczonymi parametrami sieci,
przeprowadzając tylko odpowiednią weryfikację i ewentualne przystosowanie. W przypadku
optymalnym całe rozprowadzenie prądu projektowane jest jednocześnie i właśnie taki przypadek
opisany jest w tekście instrukcji dla użytkownika.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 11
2. Zachowanie się sieci w trakcie eksploatacji
i w przeciążeniu
________________________________________________
2.1 Obliczeniowy prąd szczytowy obwodu- I
B
, znamionowy prąd elementu
zabezpieczającego- I
n

W pierwszej kolejności, w oparciu o znane wyposażenie określonego punktu odbioru (obiektu,
warsztatu, hali produkcyjnej etc.) projektant wyznacza maksymalny prąd, który należy za
pośrednictwem linii do tego miejsca doprowadzić, by zagwarantować prawidłową, planowaną
eksploatację urządzeń elektrycznych. Nie jest on jednak prostą sumą prądów znamionowych
wszystkich urządzeń, lecz obliczeniowym prądem szczytowym koniecznym do zasilania wszystkich
urządzeń, które w założeniu mogą być eksploatowane jednocześnie, ale nie z mocą maksymalną,
lecz zapotrzebowaną. Przy zasilaniu urządzeń o jednakowym charakterze należy sumę prądów
znamionowych pomnożyć przez współczynnik jednoczesności i współczynnik zapotrzebowania
(współczynnik jednoczesności stanowi stosunek mocy zapotrzebowanej dla odbiorników do sumy
mocy wszystkich odbiorników jakie mogą być zainstalowane w rozpatrywanej części instalacji
elektrycznej; współczynnik zapotrzebowania grupy odbiorników określa procentowy stopień
wykorzystania urządzeń). Program PAJĄK umożliwia zadawanie obu współczynników,
współczynnik zapotrzebowania jest uwzględniany dla każdej konfiguracji sieci, natomiast wsp.
jednoczesności jedynie w sieciach promieniowych. Ponadto program pozwala na odłączanie
poszczególnych odbiorów. W ten sposób umożliwia modelowanie stanów rzeczywistych
występujących w trakcie eksploatacji urządzenia elektrycznego oraz uwzględnianie w
szczególności najbardziej znaczących obciążeń.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę na pewne trudności. Bowiem w trakcie oceny mocy
zapotrzebowanej i mocy zainstalowanej należy postępować bardzo ostrożnie. Np. jeżeli użytkownik
wprowadzi prądy wszystkich zasilanych odbiorników, w obliczeniach uwzględniona będzie suma
tych prądów. Takie postępowanie jest oczywiście błędne. Gdyby przez kogoś wprowadzone jedno
wyjście gniazdkowe stanowiło jeden odbiornik, dla jednego obwodu gniazdkowego z dziesięcioma
gniazdami wtykowymi otrzymujemy prąd obliczeniowy równy I
B
= 10x16 = 160A, co jest
oczywiście błędem. W takim przypadku użytkownik musi, więc uwzględnić już w swoim założeniu
moce zapotrzebowane i współczynniki jednoczesności.

Z informacji o urządzeniach odbiorczych projektant otrzymuje wartość maksymalnego prądu linii,
nazwaną prądem obliczeniowym I
B
. Dla tego prądu projektant dobiera prąd znamionowy elementu
zabezpieczającego I
n
. Jego wartość musi zawsze przekraczać wartość prądu obliczeniowego I
B
,
czyli musi obowiązywać:

I
B
s I
n


gdzie: I
B
prąd obliczeniowy [A]
I
n
prąd znamionowy elementu zabezpieczającego [A]

Wynika to z wymagania, by element zabezpieczający nie zadziałał w trakcie normalnej pracy
urządzenia.

W tym momencie projektant nie będzie zastanawiał się nad kolejnymi właściwościami elementu
zabezpieczającego. Określi tylko jego wielkość znamionową. Wielkość ta jest dzisiaj dla
wyłączników ochronnych i bezpieczników jednakowa i można ją dobrać z typoszeregu 2; 4; 6; 10;
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 12
16; 20; 25; 32; 40; 50; 63; 80; 100; 125; 160; 200; 225; 250; 315; 400; 630 A itd. (różnica dotyczy
tylko wartości znamionowych 12 A, ewentualnie jeszcze 35 A dla bezpieczników i 13 A dla
wyłączników ochronnych).
2.2 Dobór linii ze względu na obciążalność prądową
Z wartości prądu obliczeniowego I
B
, a następnie z wartości prądu znamionowego urządzenia
zabezpieczającego I
n
wynika wartość obciążalności prądowej długotrwałej przewodów I
z
. Musi być
spełniony następujący warunek:

I
n
s I
z


gdzie: I
n
prąd znamionowy elementu zabezpieczającego [A]
I
z
obciążalność prądowa długotrwała linii [A]

Podstawę wymienionego wyżej warunku stanowi wymóg, by nawet w trakcie wyjątkowo trudnej
eksploatacji urządzenia lub w trakcie jego przeciążenia nie wystąpiło przeciążenie linii.
W przeciwnym razie linia musi być odłączona od zasilania. Dlatego dopuszczalna obciążalność
długotrwała linii musi przekraczać wartość prądu znamionowego zabezpieczenia. Jednocześnie
wymagane jest, by urządzenie ochronne nie wyłączało przeciążeń, krótkookresowo pojawiających
się w trakcie eksploatacji. Wynika z tego również ujęte na poniższym rysunku, odpowiednie
przyporządkowanie charakterystyk linii (maksymalnego obciążenia dopuszczalnego), elementów
ochronnych i urządzeń (obciążenie konieczne do funkcjonowania urządzenia).

Analogicznie jak w przypadku prądu obliczeniowego, któremu przyporządkowuje się wartość prądu
znamionowego zabezpieczenia można przypisać taką samą lub większą wartość prądu nominalnego
przewodów lub kabli. Norma PN-IEC 60364-5-523:2001 rzeczywiście podaje terminy
„obciążalność prądowa długotrwała”. Dlaczego więc po prostu nie zastosować najkorzystniejszego
cenowo przewodu lub kabla, którego (prąd znamionowy) dopuszczalne obciążenie prądowe
długotrwałe I
z
minimalnie przekracza wartość prądu znamionowego zabezpieczenia I
n
? Przecież
producenci podają obciążalności prądowe kabli, a wzór do wyznaczania całego ich szeregu podaje
załącznik do normy PN-IEC 60364-5-523:2001. Kolejny rozdział wyjaśnia, dlaczego to jednak nie
jest takie proste.
2.2.1 Cieplne oddziaływanie prądów roboczych i zwarciowych
Przy przepływie prądu elektrycznego przez przewód powstaje ciepło. Jeżeli tak powstające ciepło
nie zostałoby odprowadzane do otoczenia, przewód nagrzewałby się do momentu stopienia.
Dopiero wówczas nastąpiłaby przerwa w przepływie prądu. Przy przepływie dowolnego prądu o
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 13
wartości mniejszej od wartości prądu powodującego stopienie przewodu, temperatura w końcu
stabilizuje się na pewnym poziomie. Jednak im wyższa temperatura przewodu, tym więcej ciepła
przechodzi z przewodu do otoczenia (patrz kolejny rysunek). Ciepło powstające w trakcie
przepływu prądu przez przewód jest proporcjonalne do oporności przewodu i wzrasta z drugą
potęgą wielkości prądu. Należy również pamiętać o tym, że ze wzrostem temperatury wrasta opór
przewodów, co w konsekwencji powoduje zwiększenie mocy cieplnej powyżej wartości drugiej
potęgi (dokładnie 2,495).

2.2.2 Dopuszczalna temperatura przewodu w warunkach normalnych i przy
przeciążeniu
Z momentem ustabilizowania się temperatury następuje równowaga pomiędzy ciepłem
powstającym w żyle przewodu (kabla) w trakcie przepływu prądu, a ciepłem, które przewód ten
przekazuje do otoczenia. Im bardziej ograniczona jest możliwość przepływu ciepła z przewodu do
otoczenia (izolacja, usytuowanie przewodu), tym mniejszy prąd potrzebny jest do nagrzania
przewodu do temperatury ustabilizowanej. Maksymalna dopuszczalna temperatura żyły uzależniona
jest więc od izolacji otaczającej przewód. Niewiele wyższa temperatura żyły przewodu
dopuszczalna jest przy przeciążeniu i zwarciu, gdyż dla takich przypadków zakłada się, że będą one
w odpowiednio krótkim czasie przerwane przez zabezpieczenie. Określone przez normę
dopuszczalne temperatury dla eksploatacji normalnej i przeciążenia uzależnione są od rodzaju
izolacji. Różne materiały izolacyjne odporne są na temperatury o różnych wartościach. Przyjęto, że
graniczna dopuszczalna temperatura żył przewodu (kabla) w warunkach obciążenia długotrwałego
wynosi 70
o
C dla przewodów o izolacji z polichlorku winylu (PVC) i 90
o
C dla przewodów o izolacji
z polietylenu usieciowanego (XLPE) lub gumy etylenowo-prpopylenowej (EPR). W przypadku
przeciążenia przewodu zabezpieczonego tak, aby prąd został wyłączony w odpowiednio krótkim
czasie temperatura przewodu (kabla) wynosi 120
o
C dla przewodów w izolacji PVC i 160
o
C dla
przewodów w izolacji XLPE. Temperatura dopuszczalna krótkotrwale przy zwarciu wynosi
odpowiednio 160
o
C i 250
o
C.
2.2.3 Od czego zależy obciążalność długotrwała przewodów?
Obciążalnością prądową długotrwałą (Iz) nazywamy skuteczna wartość prądu o niezmiennym
natężeniu, który przepływając w czasie nieskończenie długim spowoduje podwyższenie się
temperatury przewodu pozostającego w ustalonych warunkach chłodzenia, do wartości granicznej
dopuszczalnej długotrwale.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 14
Obciążalność długotrwała urządzeń elektroenergetycznych jest zależna od dopuszczalnych
przyrostów temperatury, będących różnicą granicznej temperatury dopuszczalnej i temperatury
otoczenia. Temperatura otoczenia nie ma wartości stałej i ulega ciągłym zmianom. Z tego powodu
przewody pracujące w otoczeniu o temperaturze niższej mogą być obciążane bardziej niż przewody
w otoczeniu o temperaturze normalnej i na odwrót – mniej obciążane mogą być przewody pracujące
w otoczeniu o temperaturze wyższej. Każdorazowe ustalenie dopuszczalnego obciążenia od
chwilowej temperatury otoczenia jest praktycznie niemożliwe. Dlatego normy i przepisy określają
obliczeniową temperaturę otoczenia υ
o
stałą dla danych warunków eksploatacji, równą najwyższej
powtarzającej się okresowo temperaturze otoczenia.

Kolejna ważna właściwość, wpływająca na dopuszczalne obciążenie prądowe przewodu, omówiona
zostanie na poniższym przykładzie. Obciążalność prądowa długotrwała przewodu jednożyłowego
CY o przekroju 0,35 mm
2
wynosi 10,5 A. Można oczekiwać, że prąd znamionowy tego samego
przewodu CY o przekroju 35 mm
2
, czyli 100-krotnie większym, będzie 100-krotnie wyższy, czyli
będzie wynosił w przybliżeniu 1000 A. Jednak tak nie jest. Prąd znamionowy przewodu CY
o przekroju 35 mm
2
wynosi tylko 181 A. Dlaczego tylko tyle? Obciążenie może bowiem wzrosnąć
tylko o tyle, o ile wzrośnie odprowadzenie ciepła z przewodu do otoczenia. Odprowadzenie ciepła
do otoczenia jednak nie wzrosło proporcjonalnie do przekroju, lecz proporcjonalnie do powierzchni
przewodu. Powierzchnia nie wzrosła 100-krotnie tak jak przekrój, lecz tylko 21,5-krotnie. Stąd prąd
dopuszczalny powinien wynosić 226 A. Jeszcze mniejsza wartość prądu nominalnego wynika stąd,
że przewód o przekroju 35 mm
2
posiada izolację grubszą od przewodu 0,35 mm
2
. Izolacja ta
utrudnia odprowadzenie ciepła do otoczenia przewodu. Przykład ten potwierdza, że wraz ze
wzrostem odprowadzania ciepła z przewodu do otoczenia wzrasta możliwość obciążania przewodu.
Dlatego ogólnie można stwierdzić, że przewody o małych przekrojach mogą być na jednostkę
przekroju obciążane bardziej od przewodów o przekrojach dużych. Podobnie obniża się również
obciążalność przewodów układanych w wiązkach.

Podczas projektowania należy mieć na uwadze to, że obciążenie prądowe linii nie można w sposób
ogólny porównać z obciążalność prądową długotrwałą, dlatego, że nominalna obciążalność
prądowa przewodu lub kabla określana jest przez producenta dla warunków znamionowych, a
mianowicie:

- Dla przewodów w powietrzu, niezależnie od sposobu ułożenia – obliczeniowa temperatura
otoczenia wynosi +30
o
C,
- Dla kabli ułożonych bezpośrednio w gruncie lub w osłonach kablowych – obliczeniowa
temperatura otoczenia wynosi +20
o
C.

Warunki nominalne jednak osiągane są w praktyce tylko wyjątkowo. Warunki rzeczywiste różnią
się zwykle od warunków znamionowych. Przewody i kable, oprócz ułożenia podstawowego, mogą
być (i przeważnie są) układane w sposób inny, należy, więc dokonać przeliczenia uwzględniając
stan rzeczywisty.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 15
Zgodnie z normą PN-IEC 60364-5-523:2001 rozróżnia się następujące, podstawowe sposoby
ułożenia:

A Przewody jedno i wielożyłowe w rurach
instalacyjnych izolowanej cieplnie ścianie.

B Przewody jedno i wielożyłowe w rurach
instalacyjnych na ścianie

C Przewody jedno i wielożyłowe bezpośrednio na
ścianie

D Kabel ułożony bezpośrednio w gruncie lub kabel
ułożony w osłonie bezpośrednio w gruncie

E Przewody wielożyłowe w powietrzu

F Przewody jednożyłowe w powietrzu stykające się

G Przewody jednożyłowe w powietrzu oddalone od
siebie


Norma rozróżnia modyfikacje przedstawionych sposobów ułożenia przewodów. Ułożenie A1 od
A2 i B1 od B2 różnią się tym, że w przypadku A1 i B1 jest mowa o przewodach izolowanych
jednożyłowych w rurze izolacyjnej, a w przypadku A2 i B2 wielożyłowych w rurze izolacyjnej.
Dawniej używane symbole sposobów ułożenia H, J, K, L itp., różniące się od ułożenia E i F lub G
tym, że chodzi o kable, kable ułożone na perforowanych i nie perforowanych korytkach kablowych,
na drabinkach kablowych, hakach lub o kable zawieszone. Takie sposoby ułożenia nie różnią się
znacząco od ułożenia E i F i z tego powodu w większości wyprowadzane są z obciążalności E i F za
pomocą współczynników przeliczeniowych obowiązujących dla przewodów zgrupowanych.

Oprócz tego, temperatura otoczenia nie zawsze musi odpowiadać wartościom obliczeniowym
ujętym w normie. Temperatury wynoszące 30
o
C (temperatura powietrza) oraz 20
o
C (temperatura
gruntu wokół przewodu) są dla większości przypadków temperaturami wystarczającymi. Z reguły
temperatura otoczenia jest niższa od powyższych wartości. Jeżeli np. temperatura powietrza wokół
przewodu nie przekracza 25
o
C i w obliczeniach przyjęto temperaturę 30
o
C, dla obciążenia
przewodów uzyskuje się pewną rezerwę. Nie zakłada się przy tym, by ktoś obciążał przewody ze
względu na zmiany temperatury otoczenia (np. dzień – noc lub lato-zima). W obliczeniach
uwzględnia się temperaturę maksymalną otoczenia. Dla takiej temperatury oblicza się obciążenie
linii. Krótkookresowych, niewielkich wahań temperatury nie uwzględnia się. Występujące
długookresowe, różniące się od wartości podanych skoki temperatury maksymalnej w górę lub
w dół należy wprowadzić do programu.

Obciążenie linii uzależnione jest także od zgrupowania przewodów i kabli. Większa ilość
przewodów w wiązce obniża obciążenie dopuszczalne. Kable można zgrupować w różny sposób.
W wyniku tego, w związku z różnymi możliwościami ułożenia, powstaje cały szereg wariantów,
z których - za pomocą programu – ze względów praktycznych rozwiązać można typowe sposoby
opisane w normie. Pomimo ograniczeń program stanowi użyteczną pomoc nawet dla przypadków,
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 16
które nie są w nim bezpośrednio ujęte. Zawsze można wybrać wariant najbardziej zbliżony i na tej
podstawie oszacować wyniki ( patrz też rozdz. 2.2.4).

Program zgodnie z normą PN-IEC 60364-5-523:2001 oblicza obciążalność prądową i nie
uwzględnia w obwodach trójfazowych obciążenia przewodu neutralnego lub ochronno-neutralnego.
Jeżeli przez przewody te może przepływać prąd o znacznej wartości, to fakt ten należy uwzględnić
przy wyznaczaniu obciążalności przewodu 4 lub 5 żyłowego. Załącznik C do ww. normy podaje
sposób doboru przewodów przy uwzględnieniu efektów cieplnych spowodowanych udziałem
wyższych harmonicznych w przewodach żył fazowych obwodu.

Uwzględnienia udziału wyższych harmonicznych prądów w przewodach 4- i 5-żyłowych należy
dokonywać poprzez uwzględnienie współczynników zmniejszających podanych w tabel C.52-1
wymienionej normy.

Udział trzeciej harmonicznej w
prądzie fazowym
%
Współczynnik zmniejszający
Dobór przekroju żył przewodu
na podstawie wartości prądu
fazowego
Dobór przekroju żył przewodu
na podstawie wartości prądu
przewodu neutralnego
0-15
15-33
33-45
>45
1,0
0,86
-
-
-
-
0,86
1,0

Współczynnik ten można uwzględnić samodzielnie przy określaniu współczynnika korygującego
k przeznaczonego do samodzielnego ustalenia przez użytkownika programu.
2.2.4 Uwaga dotycząca wprowadzania wartości do programu PAJĄK
Program nie rozwiązuje przypadków nie występujących w praktyce lub występujących w niej tylko
wyjątkowo. Np. nie uwzględnia on układania w pustych ściankach izolacyjnych lub rurkach
i listwach przewodów o przekrojach większych od 120 mm
2
. Program nie uwzględnia także
przekrojów powyżej 300 mm
2
. W większości przypadków, dla tak dużych prądów bardziej opłaca
się kłaść równolegle dwa lub większą ilość kabli, niż układać jeden kabel o przekroju
wykraczającym poza normę. Rozwiązanie takie umożliwia program PAJĄK uwzględniając sposoby
ułożenia i wszystkie współczynniki poprawkowe wg PN-IEC. Wszystkie inne nieopisane przypadki
można rozwiązywać wykorzystując współczynnik korygujący, którym można dowolnie obniżyć lub
podwyższyć obciążalność prądową kabli. Za prawidłowy dobór współczynnika korygującego
odpowiada projektant.

Jeżeli użytkownik korzysta z programu w wersji 2.8, to wprowadza długość kabla, sposób ułożenia,
temperaturę i z bazy danych dobiera kabel o odpowiednim przekroju. Następnie uruchamia moduł
Oblicz i program dokonuje sprawdzenia prawidłowości projektu pod względem założonych
warunków roboczych, ochrony i zabezpieczenia przed przeciążeniem. Wynik wyświetlany jest
w formie: Odpowiada / nie odpowiada.

Jeżeli użytkownik korzysta z programu w trybie automatycznym, wprowadza długość kabla,
ułożenie, temperaturę i włącza polecenie Dobrać automatycznie. Wówczas włącza się funkcja
AutoParametryzowanie i program sam dobiera kabel tak, by odpowiadał on wszystkim założonym
warunkom.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 17
2.3 Dobieranie i sprawdzanie urządzeń zabezpieczających
Do ochrony linii elektrycznych można stosować wyłączniki lub bezpieczniki.

Obecnie do ochrony przewodów o małych przekrojach (do 10 mm
2
), ze względu na możliwość
ponownego zadziałania stosuje się nadprądowe wyłączniki instalacyjne, a mianowicie wyłączniki
o charakterystykach czasowo-prądowych B, C, ewentualnie D
1
(patrz rozdział 5).

Na wejściu linii elektrycznych do obiektu stosowane są z reguły bezpieczniki. Dla przekrojów 16
mm
2
i 25 mm
2
stosuje się wyłączniki lub bezpieczniki, dla przewodów o przekrojach większych
stosuje się przeważnie bezpieczniki o charakterystykach gG. Dla dużych wartości prądów można
stosować wyłączniki z możliwością nastawienia prądów znamionowych, prądów wyzwalaczy oraz
czasów wyłączania w poszczególnych częściach charakterystyki. Wyłączniki ochronne można
nastawić tak, by ich charakterystyka w sposób optymalny odpowiadała charakterystyce
zabezpieczanej linii.

0.0005
1
B C D
2 3 4 5 6 7 8 9 10
xIn
15 20 30 40 50
0.001
0.002
0.005
0.01
0.02
0.05
0.1
0.2
0.5
1
2
5
10
30
60
120
300
600
1200
3600
7200
1.13 1.45
t [s]









1
Takie wyłączniki instalacyjne, zwane również miniaturowymi (MCB) według normy PN-IEC 60898:2000, patrz
rozdz. 5.2) lub ochronne wyłączniki instalacyjne posiadają identyczny wyzwalacz termiczny powodujący wyłączenie
małych prądów przeciążeniowych. Różnica polega na nastawianiu wyzwalacza chwilowego (zwarciowego lub
elektromagnetycznego), zapewniającego wyłączanie dużych prądów występujących przy zwarciu. Wyzwalacz ten
zadziała dopiero przy powstaniu prądów o określonej wartości. W wyłącznikach ochronnych o charakterystyce:
B przy prądach przekraczających 3 do 5-krotną wartość prądu znamionowego,
C przy prądach przekraczających 5 do 10-krotną wartość prądu nominalnego,
D przy prądach przekraczających 10 do 20-krotną wartość prądu nominalnego


Charakterystyki wyzwalania dla wyłączników
FAZ, typ B, C, D)
I
nt
ustalony prąd braku wyzwolenia przy t>1h
I
t
ustalony prąd wyzwolenia przy t<1h
I
nt
= 1.13 I
n
I
t
= 1.45 I
n

0
o
= 30°C
Charakterystyki wyłączania wyłączników gG
z wyznaczeniem pól tolerancji.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 18


W tym miejscu należy przypomnieć zasadę prawidłowego przyporządkowania elementu
zabezpieczającego do linii. Jak już wspomniano powyżej, linia powinna być obciążana prądem
obliczeniowym I
B
. Prąd znamionowy elementu zabezpieczającego musi być większy lub co
najmniej równy prądowi obliczeniowemu I
B
, tj. I
B
s I
n
. Spełnienie powyższej nierówności nie daje
jednak gwarancji prawidłowego doboru zabezpieczenia przewodu. Gwarancji tej nie daje nawet
spełnienie warunku I
n
s I
z
. Bowiem bez znajomości charakterystyki wyłączania, sam prąd
znamionowy elementu zabezpieczającego mówi nam niewiele o zdolności tego elementu do
prawidłowej ochrony linii. Prąd powodujący wyłączanie elementu zabezpieczającego może być
o 20% większy od jego prądu znamionowego, lecz może być także większy nawet o 80%.
W przypadku pierwszym prawie na pewno nie wystąpi w trakcie przeciążenia nagrzanie się linii
powyżej temperatury dopuszczalnej, zaś w przypadku drugim do takiego niedopuszczalnego
nagrzania linii kiedyś na pewno dojdzie (kable z izolacją z PCV mogą nagrzać się nawet do
temperatury 200
o
C). Uszkodzenie izolacji jest wówczas tak duże, że nawet, gdy nie wystąpi inne,
przykre następstwo (pożar), linia wraz z innymi elementami instalacji (puszkami, zaciskami itp.)
musi być wymieniona.

Oprócz stwierdzenia, że element zabezpieczający naprawdę działa, należy wiedzieć także
cokolwiek o tym, kiedy właściwie następuje wyłączenie. Dla przewodu obowiązuje maksymalna
dopuszczalna temperatura długotrwała oraz maksymalna dopuszczalna temperatura krótkotrwała.
Jednak w celu ograniczenia wzrostu temperatury w przewodzie zadziałać musi urządzenie
zabezpieczające, wyłączające prądy przekraczające wartości dopuszczalne. Można to sprawdzić za
pomocą programu PAJĄK. Wynika to także z poniższych rysunków.

Na rysunku pierwszym pokazano charakterystyki wzrostu temperatury linii (tj. zależność
temperatury od czasu) przy prądach przeciążeniowych odpowiadających 1,4; 1,5; 1,6; 1,7; 1,8-
krotności prądu znamionowego. Z charakterystyk powyższych odczytywane są czasy, w których w
razie wystąpienia w/w prądów nastąpić powinno wyłączenie przy nie przekroczeniu w razie
przeciążenia temperatury 100
o
C. Poniżej, (na rysunku kolejnym) ujęto zależność między
powyższymi czasami a prądem w przewodzie (podanym w krotności jego prądu dopuszczalnego).
Charakterystyki czasowo-prądowe wyłączników mocy, umożliwiające nastawienie wyzwalaczy (patrz
katalog Eaton Moeller – „Wyłączniki mocy” – charakterystyki wyzwalania)
1) I
r
–wyzwalacz przeciążeniowy; 2) tr czas bezwładności wyzwalacza zwarciowego;
3) wyzwalacz zwarciowy zwłoczny; 4) czas opóźnienia wyzwalacza zwarciowego zwłocznego;
5) Irm wyzwalacz zwarciowy bezzwłoczny
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 19
Zadziałanie elementu zabezpieczającego przy podanych prądach nie powinno nastąpić później niż
w wyznaczonych na wykresie czasach.




Poniżej zamieszczono przykłady charakterystyk dostępnych w programie PAJĄK (moduł
Charakterystyki czasowo-prądowe). Na charakterystyce zaznaczono cienką linią granicę, na
której podczas przeciążenia nastąpi nagrzanie się żyły przewodu lub kabla do temperatury
dopuszczalnej. Na pierwszym rysunku wyznaczono punkt o współrzędnych 40 A i 715 s. Co on
oznacza? Po prostu tylko to, że gdy poprzez przewód lub kabel płynie prąd 40 A przez czas 715 s,
jego rdzeń zostaje nagrzany do temperatury dopuszczalnej dla przeciążenia. Drugi rysunek
odzwierciedla to samo dla prądu 60 A. Prąd ten może płynąć określonym kablem przez czas 715 s,
nim żyła przewodu nagrzeje się do temperatury eksploatacyjnej. W ten sposób każdy punkt krzywej
zakreślonej cienką linią wyznacza prąd przeciążeniowy oraz czas, po upływie, którego osiągnięta
zostanie maksymalna temperatura dopuszczalna dla przeciążenia.

Jak można sprawdzić, czy ochrona przewodu lub kabla dobrana została właściwie? Po prostu
bazując na warunku, że przy jakimkolwiek prądzie przetężeniowy element zabezpieczający musi
zadziałać przed momentem osiągnięcia temperatury granicznej przy przeciążeniu. Oznacza to, że
Wykres idealnej charakterystyki linii
(z zastosowaniem wartości względnych)
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 20
każdy punkt charakterystyki wyłącznika ochronnego – zaznaczonej na rysunku linią grubą – musi
znajdować się poniżej linii cienkiej.

Zostaje to spełnione w przypadku ujętym na rysunku drugim. Np. przy przetężeniu 60 A wyłączenie
nastąpi w przybliżeniu po upływie 150 s, chociaż rdzeń przewodu osiągnie maksymalną
temperaturę dopuszczalną dopiero po 715 s. Wynika z tego, że warunek w tym przypadku został
całkowicie spełniony. Inna sytuacja jednak wystąpi w przypadku ujętym na rysunku poprzednim, na
którym obie krzywe przecinają się. Z rysunku wynika, że przy prądzie 40 A dopuszczalna
temperatura maksymalna przy przeciążeniu osiągnięta zostanie po upływie 715 s. Z charakterystyki
wyłącznika ochronnego jednak wynika, że wyłączenie nastąpi (o ile nastąpi) dopiero po upływie
10000 s, gdyż rzędna (linia prostopadła do osi prądowej) dla 40 A w punkcie tym dotyka tylko
charakterystyki wyłącznika ochronnego.



Ochrona kabla przed przeciążeniem
nie jest dla tych prądów zapewniona
(do przegrzania kabla dojdzie przed
zadziałaniem wyłącznika ochronnego)
Charakterystyka
czasowo-prądowa
kabla
Charakterystyka
wyzwalania
wyłącznika
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 21


Przedstawiony sposób wydaje się bardziej złożony niż ten, który jest zawarty w normie PN-IEC
60364-4-43:1999. Norma ta mówi, że dopuszczalna obciążalność długotrwała zabezpieczonego
przewodu powinna być 1,45 razy większa niż prąd zadziałania urządzenia zabezpieczającego
w określonym czasie. Jak rozumieć „określony czas” norma tego nie precyzuje. My możemy
przyjąć, że dla małych wyłączników instalacyjnych (do 63A) umowny czas próby wynosi 1 godzinę
lub 2 godziny dla większych prądów znamionowych wyłączników. W tym czasie (tj. w ciągu 1 lub
2 godzin) człon przeciążeniowy musi spowodować niezawodne zadziałanie wyłącznika przy
wartości 1,45 prądu znamionowego. Wyłączniki instalacyjne o nienastawialnych charakterystykach
maja prąd zadziałania równy 1,45 prądu znamionowego. Oznacza to optymalne wykorzystanie
obciążalności przewodów oraz zazwyczaj bardziej skuteczną ich ochronę przed przeciążeniem,
a obciążalność długotrwała przewodu musi być większa lub w granicznym przypadku równa
prądowi znamionowemu. Zabezpieczenie przeciążeniowe przewodów bezpiecznikami jest znacznie
mniej doskonałe. W przybliżeniu wartość prądu niezawodnie powodującego zadziałanie
bezpiecznika w umownym czasie (zwykle 1 godzina, ale i 2, 3 a nawet 4 godziny) wynosi 1,6 prądu
znamionowego. Zabezpieczenie przewodu – prąd znamionowy bezpiecznika powinien być tak
dobrany, aby obciążalność długotrwała kabla wynosiła ok.110% znamionowego prądu wkładki
bezpiecznikowej (1,6/1,45 = 1,103). Matematycznie można to przedstawić następująco:

I
2
s 1,45·I
z


gdzie: I
2
……prąd zadziałania wyłącznika w określonym czasie[A].
Prąd I
2
zapewniający właściwe działanie urządzeń zabezpieczających jest określony
w normie wyrobu lub może być określony przez producenta.
I
z
…….obciążalność prądowa długotrwała przewodu [A].




Ochrona kabla przed
przeciążeniem JEST dla
wszystkich prądów zapewniona
(wyłącznik zadziała przed
przegrzaniem się kabla)

Charakterystyka
czasowo-prądowa
kabla
Charakterystyka
wyzwalania
wyłącznika
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 22
- dla wyłączników instalacyjnych wynosi:
I
2
s 1,45·I
n


gdzie: I
n
……prąd znamionowy wyłącznika [A], dodatkowo:

1,45 · I
n
s 1,45 · I
z


wynika z tego, że I
n
s I
z
czyli obciążalność prądowa długotrwała przewodu musi być
większa niż znamionowy prąd wyłącznika.

- dla bezpieczników wynosi:
I
2
s 1,6·I
n


gdzie: I
n
……prąd znamionowy bezpiecznika [A],dodatkowo:

1,6 · I
n
s 1,45 · I
z


wynika z tego, że 1,1 · I
n
s I
z
czyli obciążalność prądowa długotrwała przewodu musi być
większa niż 110% znamionowego prądu bezpiecznika.


Dlaczego przedstawiony sposób doboru został nieznacznie zmodyfikowany w programie PAJĄK?
Ponieważ obliczenia przeprowadzone wg PN-IEC 60364-4-43:1999 są w pewnym stopniu
uproszczone. Uwzględnia się jedynie typowe rozwiązania narzucające się jako pierwsze. Norma
zakłada jako stałe niektóre wartości. Pierwszą z nich jest założona temperatura otoczenia, przy
której przewód może być obciążony swoim maksymalnym prądem roboczym, druga jest
maksymalna dozwolona temperatura izolacji przy przeciążeniu i trzecią jest założony przebieg
nagrzewania przewodu, który miałby być przybliżony do wykresu charakterystyki elementu
zabezpieczającego (patrz rysunki powyżej). Podstawowa norma zakłada, że ochrona przeciw
przeciążeniowa jest zapewniona we wszystkich przypadkach, ale nie musi być zawsze
najekonomiczniejsza. Chociaż dobór przewodów i zabezpieczeń według programu PAJĄK nie daje
absolutnie dokładnych wyników pozwala jednak dobrać przewód przy uwzględnieniu czynników
odmiennych od typowych (jak temperatura otoczenia, maksymalna dopuszczalna temperatura
izolacji itp.) założonych w normie.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 23
3. Zachowanie się sieci podczas zwarcia
________________________________________________
3.1 Rodzaje zakłóceń zwarciowych
Połączenie dwóch lub więcej punktów systemu elektroenergetycznego o różnych napięciach
nieprzewidziane w normalnym stanie pracy nazywamy zwarciem. Połączenie to może nastąpić
poprzez łuk elektryczny lub przewodnik o bardzo małej impedancji. Pod pojęciem zwarcia w sieci
rozumie się, więc elektromagnetyczny, przejściowy proces, powstający w wyniku nagłego
zmniejszenia impedancji między przewodami fazowymi, ew. między fazą a przewodem zerowym
lub ochronnym. Zwarcie powstaje w wyniku uszkodzenia lub zniszczenia izolacji oddzielającej
różne punkty układu elektroenergetycznego między sobą oraz ziemią. Powodem tego rodzaju
zakłóceń mogą być pomyłki łączeniowe, długotrwałe przeciążenia, przepięcia atmosferyczne
i łączeniowe oraz, uszkodzenie mechaniczne izolacji, uszkodzenie kabla w trakcie robót ziemnych,
naturalne uszkodzenie izolacji przez wilgoć etc. W wyniku zwarcia powodującego zmniejszenie
impedancji następuje chwilowy wzrost wartości prądu. Prąd zwarciowy osiąga wartości w zakresie
od tysięcy do kilkudziesięciu tysięcy amperów i jego skutki dynamiczne i termiczne zagrażają
wszystkim elementom instalacji oraz układu zasilającego, przez które prąd ten płynie.

Zwarcia można klasyfikować wg różnych kryteriów, np. liczby zwartych punktów, liczby zwartych
faz systemu, położenia zwarcia względem konkretnego elementu systemu, istnienia w trakcie
zwarcia połączenia z ziemią itp. W zależności od sposobu obciążania w trakcie zwarcia
poszczególnych przewodów układu trójfazowego (ew. jego źródła) rozróżnia się: zwarcia
symetryczne (trójfazowe, ew. trójfazowe z ziemią) oraz zwarcia niesymetryczne (dwufazowe,
dwufazowe z ziemią, jednofazowe). Obrazują to rysunki.



trójfazowe zwarcie dwufazowe zwarcie dwufazowe zwarcie jednofazowe zwarcie
symetryczne niesymetryczne z ziemią z ziemią

Duże znaczenie z punktu widzenia obliczeń sieci elektrycznych ma trójfazowe zwarcie
symetryczne, w trakcie, którego powstaje największy prąd zwarciowy oraz jednofazowe zwarcie
doziemne z dużą impedancją pętli zwarciowej, gdzie dzięki niskiemu prądowi zwarciowemu czas
do momentu odłączenia zakłócenia może być bardzo długi i przez ten okres na elementach nie
będących pod napięciem obecne jest napięcie niebezpieczne. Zwarcia trójfazowe stanowią jedynie
ok. 5% wszystkich zwarć. Ponieważ prądy zwarciowe przy takich zwarciach są na ogół największe,
dlatego przekroje przewodów i parametry aparatów elektrycznych dobiera się i sprawdza na
warunki zwarciowe występujące przy zwarciach trójfazowych.
3.2 Przebieg prądu zwarciowego
Zwarcie jest związane z nagłą zmianą parametrów obwodu elektrycznego, a przede wszystkim,
z wielokrotnym zmniejszeniem się impedancji obwodu zewnętrznego względem źródeł energii.
Konsekwencją nagłego skoku impedancji przy zwarciu jest proces przejściowy. W wyniku
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 24
wysokiego prądu zwarciowego w układzie przewodzącym prąd elektryczny następuje naruszenie
równowagi między polem magnetycznym a elektrycznym i w kolejny stan równowagi układ
wchodzi poprzez przejściowe składowe prądu i napięcia. Przebieg czasowy prądu zwarciowego
uzależniony jest od momentu powstania zakłócenia powodującego zwarcie. Przebieg ten może
wykazywać niesymetryczność wobec osi czasu, w obecności składowej stałej. Prąd zwarciowy
obrazuje poniższy rysunek.



W celu doboru parametrów urządzeń elektrycznych i zapewnienia wymagań ochrony, dla prądu
zwarciowego zdefiniowane są następujące wartości charakterystyczne, oznaczone symbolami.

I
k
‟‟
Początkowy prąd zwarciowy: tj. wartość skuteczna składowej okresowej prądu
zwarciowego, w momencie powstania zwarcia.
I
km

(i
p
)
Udarowy prąd zwarciowy: tj. pierwsza amplituda (wartość szczytowa) niesymetrycznego
prądu zwarciowego ze składową nieokresową. Stanowi on kryterium decydujące podczas
kontroli obciążenia dynamicznego urządzeń w sieci. Uwaga: w przepisach najnowszych dla
I
km
stosowany jest symbol i
p
(wg IEC).
I
tr

Prąd wyłączeniowy symetryczny i jego składowa nieokresowa i
atr
(i
dc
). Stanowi on
kryterium kontroli wymiarowania włączników i wyłączników ochronnych.
I
ke
Prąd zwarciowy cieplny: tj. prąd zastępczy o stałej wartości skutecznej, który w czasie
trwania zwarcia t
k
wydzieli w torze prądowym taką samą ilość ciepła jak prąd zwarciowy
o rzeczywistym przebiegu. Uwaga: w przepisach najnowszych dla I
ke
stosowany jest
symbol I
th
(wg IEC).
I
k
Ustalony prąd zwarciowy: tj. wartość skuteczna prądu zwarciowego (symetrycznego) po
wygaśnięciu wszystkich składowych przejściowych. W zwarciach pod względem
elektrycznym odległych (większość spotykanych w praktyce przypadków) odpowiada on
początkowemu prądowi zwarciowemu I
k
‟‟
. W zwarciach pod względem elektrycznym
bliskich, tj. w pobliżu źródeł z dużymi generatorami synchronicznymi, I
k
< I
k
‟‟
ze względu
na wpływ rosnącej reaktancji wewnętrznej urządzenia synchronicznego w trakcie okresu
zwarcia.
3.3 Konfiguracja sieci
W praktyce spotykamy różne konfiguracje sieci, o różnych wymogach w stosunku do
kolejności obliczeń. Ogólnie rozróżnia się następujące typy sieci:

Przebieg prądu zwarciowego:
I
km
– wartość udarowa prądu zwarciowego
i
k
– wartość chwilowa prądu zwarciowego
iss (i
a
) – składowa nieokresowa prądu zwarciowego
I
km
– udarowy prąd zwarciowy.
(i
a
)
1.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 25


linia magistralna z zasilaniem jednostronnym



sieć promieniowa sieć pierścieniowa sieć mieszana, z dużą ilością węzłów
(z wieloma węzłami)

W przypadku sieci zasilanej jednostronnie lub sieci promieniowej, do obliczenia prądów
zwarciowych wystarczającymi są proste metody obliczeniowe oraz proste środki obliczeniowe. Do
efektywnego rozwiązania sieci przestrzennej należy stosować komputer. Zaletą programu PAJĄK
jest możliwość dokonania obliczeń sieci przestrzennych przy praktycznie dowolnym
wprowadzaniem źródeł, linii i obciążeń.
3.4 Obliczanie prądów zwarciowych
Analiza ilościowa zjawisk towarzyszących zwarciom jest złożona i wymaga tworzenia opisu
matematycznego elektromagnetycznych stanów nieustalonych zachodzących w maszynach
elektrycznych. Opracowanie uproszczonych metod prowadzenia obliczeń zwarciowych było
spowodowane koniecznością uwzględniania wartości prądów zwarciowych i innych związanych
z nimi wielkości przy podejmowaniu codziennej praktyce eksploatacyjnej i projektowej. Obliczania
wykonywane przez system PAJĄK oparte są na normie PN-EN 60909-0:2002. W obliczeniach
można wykorzystać wartości względne (procentowe) impedancji lub wartości rzeczywiste.
Kolejność obliczeń z wykorzystaniem wartości rzeczywistych jest następująca:
1. Sieć, dla której należy określić warunki zwarcia, należy ująć w formie schematu
wyjściowego, w którym ujęte zostaną wszystkie stany eksploatacyjne.
2. Należy oznaczyć miejsca dokonywania obliczeń warunków zwarcia.
3. Określić (obliczyć) impedancje poszczególnych elementów układu. Impedancje
poszczególnych elementów układu należy następnie przeliczyć na napięcie odniesienia,
zwykle odpowiadające napięciu znamionowemu w miejscu zwarcia. Napięcie odniesienia
jest dla całego układu jednolite.
4. Celem dokonania obliczeń zwarć symetrycznych (trójfazowych) koniecznym jest
wyznaczenie składowych zgodnych impedancji, zaś celem obliczenia zwarć
niesymetrycznych (dwufazowych, jednofazowych) należy znać także składowe przeciwne
oraz składowe zerowe impedancji elementów układu elektrycznego.
5. Opracować schemat zastępczy dla układu składowych zgodnych, przeciwnych i zerowych.
6. Za pomocą metod obliczeniowych – w przypadku sieci o prostej konfiguracji przez
stopniowe upraszczanie, w przypadku sieci skomplikowanej z kilkoma węzłami
z zastosowaniem komputera – wyznaczyć w określonym miejscu zwarcia końcową
impedancję zwarciową.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 26
7. Obliczyć prąd zwarciowy jako prąd równoważnego źródła napięcia i impedancji
zwarciowej.

I
k



Dla użytkowników interesujących się szczegółowo obliczeniami stosowanymi w algorytmach
programu PAJĄK podajemy następujące stosunki:

Impedancję obliczeniową dla:

Części zasilającej (prostokąt
zakreskowany):
Qt Qt Qt
jX R Z + =

oblicza się z mocy zwarciowej w węźle
zasilającym
Transformatora:
T T T
jX R Z + =

oblicza się z napięcia zwarcia i ze strat
zwarciowych transformatora
Linii kablowej:
L L L
jX R Z + =

oblicza się z wartości katalogowych
oporności i indukcyjności kabla

Impedancja zwarciowa:
k k k
jX R Z + = gdzie:
L T Qt k
R R R R + + =
L T Qt k
X X X X + + =
Impedancje obliczeniowe posiadają charakter kompleksowy (zawierają składową rzeczywistą
i urojoną) i w trakcie obliczeń postępujemy z nimi według zasad dotyczących liczb zespolonych.
Wartość bezwzględna impedancji zwarciowej:
2 2
k k k
X R Z + =
Początkowy prąd zwarciowy podczas zwarcia trójfazowego:
k
n
k
Z
U c
I
3
.
' '
=
przy czym
3
.
n
U c
jest napięciem źródła zastępczego; c jest współczynnikiem
dobieranym w zależności od napięcia znamionowego sieci, w której rozważa się zwarcie oraz od
tego czy rozpatrywane jest maksymalny czy minimalny prąd zwarcia. ( wg PN-EN60909-0:2002).

W przypadku zwarć jednofazowych i dwufazowych sytuacja nieco komplikuje się, gdyż
w obliczeniach należy ująć składową impedancji zgodną Z
(1)
, przeciwną Z
(2)
i zerową Z
(0)
.





Definicja składowej zerowej
impedancji zwarciowej:
Z
(0)
= U
(0)
/ I
(0)

Definicja składowej Przeciwnej
impedancji zwarciowej:
Z
(2)
U
(2)
I
(2)

Definicja składowej zgodnej
impedancji zwarciowej:
Z
(1)
=U
(1)
/I
(1)
Miejsce zwarcia F (ang.
Fault= zakłócenie
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 27
W praktyce obowiązuje: Z
(1)
, = Z
(2)
, czyli początkowy prąd przy zwarciu jednofazowym (mający
wpływ dla obliczenia czasu odłączenia zwarcia) określony jest następująco:

) 0 ( ) 1 (
' '
2
3
Z Z
U c
I
n
k
+ ·
· ·
=

Impedancję pętli zwarciowej (dla potrzeb PN-HD 60364-4-41: 2009) można obliczyć ze wzoru:

Z
s
= (2· Z
(1)
+ Z
(0)
) / 3

Ze względu na to, że program PAJĄK dokonuje bezpośredniego obliczenia czasu wyłączenia
użytkownik nie musi dokonywać obliczenia impedancji. Obliczone impedancje Z
(0)
, Z
(1)
i Z
s
można
ująć w formie wartości bezwzględnych lub liczb zespolonych.

Uwaga: Pracownicy często domagają się zobrazowania impedancji Z
s
w formie jednej liczby.
Wbrew pewnym różnicom w interpretowaniu wartości stwierdzonych na drodze pomiarów (zwykle,
bowiem nie mierzy się impedancji, lecz opór czynny pętli - patrz R
s
, co jest pod względem błędu
pomiarowego uproszczeniem możliwym do przyjęcia), wyniki porównać można z wartościami Z
s

obliczonymi przez program Pająk.
3.5 Kolejności obliczeń
Program PAJĄK opracowano w celu dokonywania obliczeń sieci, z siecią energetyczną
o skomplikowanej konfiguracji i dużą ilością węzłów włącznie. Sieć można poddać analizie
w normalnych stanach eksploatacji, a także podczas zakłóceń spowodowanych zwarciem.
Obliczenie realizowane jest za pomocą metod macierzowych, czyli przez opracowanie macierzy
admitancyjnej dla wykreślonej konfiguracji sieci i przez jej inwersję do macierzy impedancyjnej.
Z uzyskanych impedancji, za pomocą odpowiednich obliczeń wyszczególnionych w normie PN-EN
60909-0:2002, wyznacza się wartości charakterystyczne prądów zwarciowych, czyli początkowy
prąd I
k
‟‟
, udarowy prąd zwarciowy I
km
(i
p
), prąd wyłączeniowy I
tr
oraz cieplny prąd zastępczy I
ke
(I
th
). Wyświetlany jest przebieg prądu zwarciowego obliczony na drodze rozwiązania równań
różniczkowych. W trakcie obliczeń ciągle pracuje się z całkowicie opracowanym schematem sieci
energetycznej, na którym można w formie graficznej, w każdym momencie obliczania kształtować
różne układy konfiguracyjne sieci, np. zmiany źródeł i obciążeń przez przyłączanie lub odłączanie
odbiorów itp.
3.6 Dobór przekroju przewodów i kabli ze względu na wytrzymałość zwarciową
Przewody elektryczne powinny być tak zwymiarowane, aby wytrzymać prąd zwarciowy, który
może wystąpić w linii. Jest to prąd powstający w wyniku zwarcia na początku linii, czyli
uwzględniana jest jej minimalna oporność elektryczna. Na te maksymalne prądy zwarciowe,
różniące się w zależności od tego, w jakim punkcie sieci są one obliczane, sprawdzane są linie oraz
urządzenia. Oprócz tego należy sprawdzić, czy urządzenia zabezpieczające zdolne są do zadziałania
nawet przy minimalnych, powstających w obwodzie prądach zwarciowych. W tym miejscu należy
zwrócić uwagę na to:

- że funkcjonowanie urządzeń zabezpieczających zależne jest od powstałego prądu
zwarciowego. Zbyt mały prąd zwarciowy nie spowoduje zadziałania urządzenia
zabezpieczającego;
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 28
- że nawet te „małe“, jednak występujące przez dłuższy czas prądy zwarciowe mogą
uszkodzić urządzenia, przewody, kable oraz odbiory elektryczne podłączone do obwodu, w
którym wystąpiło zwarcie.

W bazie danych programu PAJĄK dla każdego kabla podana jest wartość prądu znamionowego
0,1-sekundowego, czyli I
cw(0,1 s)
. Jest to wielkość prądu zwarciowego, który może płynąć kablem
przez 0,1 s bez jego nagrzania do temperatury przekraczającej temperaturę dopuszczalną
krótkotrwale przy zwarciu. Dlaczego wartość ta określana jest dla czasu zwarcia wynoszącego 0,1
s? Jest to, bowiem czas maksymalny, ujęty w normach produkcyjnych dla wyłączników (np. PN EN
60947-2), w którym wyłączniki muszą dokonać odłączenia miejsca zwarcia, czyli jest to także
najdłuższy czas przepływu zakładanego prądu zwarciowego kablem. Zwykle jednak okresy trwania
zwarcia są krótsze. Normalnie stosowane wyłączniki wyłączają zwarcie znacznie wcześniej niż po
0,1 s (małe wyłączniki instalacyjne w ciągu kilku milisekund, wyłączniki mocy w ciągu
kilkudziesięciu milisekund). Podana wielkość wynika z założenia, że całe ciepło powstające przy
przepływie prądu zwarciowego absorbowane jest przez przewód, który się w ten sposób nagrzewa.
Założenie to jest właściwe, dlatego, że w krótkim okresie przepływu prądu zwarciowego nie
dojdzie do odprowadzenia ciepła do otoczenia. W każdym jednak przypadku błąd powstały w
wyniku zaniedbania odprowadzenia ciepła do otoczenia jest związany z bezpieczeństwem.
W warunkach rzeczywistych skuteczna wartość prądu byłaby niewiele wyższa od prądu
obliczonego. W programie początkowy prąd zwarcia I
k

przelicza się na równoważny prąd
nagrzewania przewodu dla 0,1 s I
ke(0.1s)
. Jest to prąd, który przepływałby przewodem przez czas 0,1
s i którego efekty byłyby takie jak efekty rzeczywistego prądu zwarciowego, przepływającego
przez przewód w czasie t
v
(od początku zwarcia do momentu wyłączenia). Prąd ten porównywany
jest do I
cw(0,1s)
i jego wartość musi być mniejsza od I
cw(0,1s)
., czyli I
ke(0.1s)
s I
cw(0,1s)
. Wartość I
cw
dla
czasu 0,1s można łatwo obliczyć znając rodzaj materiału i przekroju przewodu.

Uwaga: Z ust. 434.3.2 PN-IEC-60364-4-43 wynika stosunek: I
2
× t = k
2
× S
2
, gdzie I jest skuteczną
wartością prądu zwarciowego (tj. I
k
), S jest przekrojem rdzenia kabla w [mm
2
] i k jest stałą zależną
od materiału przewodu oraz od jego izolacji. Z powyższego stosunku wyprowadzić można I
cw(0,1 s)
,
podstawiając na miejsce czasu t wartość 0,1 s. Wynika stąd nierówność: I
k
2
× T
tr
s I
cw
2
× 0,1.
3.7 Dobór urządzeń zabezpieczających z uwagi na zwarcie
W przypadku zwarcia należy sprawdzić czy urządzenia zabezpieczające wytrzymają maksymalne
prądy zwarciowe, jak również sprawdzić ich zachowanie przy minimalnych prądach zwarciowych,
(czy takie zwarcie spowoduje zadziałanie urządzeń). Szczegółowe informacje dotyczące
zabezpieczeń zawiera rozdział „Właściwości urządzeń zabezpieczających” (część I, rozdz. 5).

Sprawdzenie ze względu na maksymalne prądy zwarciowe.

Urządzenia przyłączone do obwodu, w którym wystąpiło zwarcie, muszą zwarcie to wytrzymać.
W przypadku wyłączników ważnym jest to, by na prąd ten odpowiednio zareagowały. Z drugiej zaś
strony ważnym jest, by zdolne były do wyłączenia zwarcia. Z tego powodu urządzenia sprawdzane
są na przepływ prądu zwarciowego. W przypadku małych wyłączników instalacyjnych (MCB)
wprowadzany jest jeden parametr – znamionowa zdolność wyłączania I
cn
, dla wyłączników mocy
wprowadzane są dwie zdolności wyłączania, a mianowicie znamionowa graniczna zdolność
wyłączania I
cu
oraz znamionowa \ eksploatacyjna zdolność wyłączania I
cs
. W pierwszym wypadku,
gwarantowane jest wytrzymanie przez wyłącznik przepływu prądu zwarciowego I
cu
oraz jego
wyłączenie. Nie jest jednak zagwarantowane, że wyłącznik prąd taki wyłączy po raz drugi.
Odnośnie prądu I
cs
, zagwarantowane jest to, że wyłącznik nie tylko wyłączony, lecz także po takim
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 29
wyłączeniu może ponownie zadziałać, spełniając jednocześnie wszystkie wymagane parametry.
Zatem nie zachodzi konieczność jego wymiany.

Wyłączający prąd zwarciowy I
tr
, czyli prąd zwarciowy w momencie wyłączenia, składający się ze
składowej okresowej I
k
oraz składowej nieokresowej I
a
(I
ss
), porównywany jest do wartości I
cu
i I
cs

wyłącznika ochronnego lub do wartości I
cn
bezpiecznika (do jego znamionowej zdolności
wyłączania). Prąd zwarciowy I
tr
musi być niższy od I
cu.
Jeżeli jednak zachodzi konieczność, by
wyłącznik po zwarciu dalej pełnił swoją funkcję, prąd zwarciowy I
tr
nie może przekroczyć I
cs
.
Jeżeli obwód chroniony jest przez bezpiecznik, brany jest pod uwagę I
tr
o wartości równej
udarowemu prądowi zwarciowemu I
km
(i
p
), gdyż do przerwania prądu zwarciowego dochodzi już w
połowie pierwszej fali jego przebiegu. Czyli przy ochronie za pomocą bezpiecznika musi być
spełniony warunek, że I
km
(i
p
) w obwodzie nie może przekroczyć I
cn
bezpiecznika.

Sprawdzenie ze względu na minimalne prądy zwarciowe - ochrona przy uszkodzeniu (ochrona
przed dotykiem pośrednim)

Do najszerzej stosowanych sposobów ochrony przy uszkodzeniu należy ochrona przez samoczynne
odłączenie źródła. W przypadku zwarcia (przebicie izolacji między elementem pod napięciem,
a obudową) urządzenie zabezpieczające odłącza obwód.

Wersja 2.8 programu PAJĄK pozwala na stosowanie ochrony przez samoczynne wyłączenie
zasilania we wszystkich, zwykle stosowanych sieciach niskiego napięcia, czyli w sieciach TN, TT
i IT. Warunki dla ochrony w sieciach TT, TN i IT podaje norma PN-HD 60364-4-41: 2009 -
Ochrona dla zapewniania bezpieczeństwa - ochrona przeciwporażeniowa. Ze względu na to, że
chodzi o powszechnie znane informacje, podajemy tylko najważniejsze fakty;


Sieci TN są najbardziej rozpowszechnione,
z tego powodu ich właściwości opisane są
bardziej szczegółowo. Układ sieci TN ma
jeden punkt bezpośrednio uziemiony, a części
przewodzące dostępne instalacji są
przyłączone do tego punktu za pomocą
przewodów ochronnych.
W zależności od związku przewodu
neutralnego z przewodem ochronnym,
wyróżnia się następujące układy sieci:

- Układ TN-S: w całym układzie sieci jest stosowany oddzielny przewód ochronny;
- Układ TN-C-S: w części układu sieci funkcję przewodu neutralnego i przewodu ochronnego
pełni jeden wspólny przewód;
- Układ TN-C: w całym układzie sieci funkcję przewodu neutralnego i przewodu ochronnego
pełni jeden wspólny przewód;

Podstawowe kryteria skutecznego samoczynnego wyłączenia zasilana to w przypadku zwarcia
pomiędzy przewodem fazowym, a przewodem ochronnym lub częścią przewodząca dostępną,
impedancja powstałej pętli zwarciowej, która powinna umożliwić przepływ prądu zwarciowego I
k

o wartości większej od wartości prądu I
a
powodującego samoczynne zadziałanie urządzenia
wyłączającego. Dla zapewnienia funkcjonowania tego typu ochrony, wszystkie części przewodzące
dostępne instalacji powinny być przyłączone do uziemionego punktu sieci zasilającej za pomocą
uziemionych przewodów ochronnych PE (patrz rysunek). Dla zapewnienia niezawodnej funkcji
ochrony i wyłączenia w odpowiednio krótkim okresie czasu, wartość prądu zakłóceniowego musi
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 30
przekraczać minimalny prąd konieczny do zadziałania urządzenia zabezpieczającego.
Termin „w odpowiednio krótkim okresie czasu“ oznacza, że jest to minimalny okres czasu dla
bezpiecznego kontaktu człowieka z częścią przewodzącą, na której wystąpiło napięcie w skutek
awarii. Stwierdzono, że w trakcie zakłócenia w prawidłowo uziemionych sieciach TN o napięciu
fazowym 230 V na częściach bez napięcia obecne jest napięcie maksymalne o wartości 90 V, które
nie zagraża zdrowiu człowieka przez okres 0,45 s. Dlatego (zgodnie z PN-HD 60364-4-41: 2009)
dla konwencjonalnych obwodów odbiorczych do 32A, gdzie Uo = 230V obowiązuje maksymalny
czas wyłączenia wynoszący 0,4 s. Dla rozdzielczych i odbiorczych powyżej 32A, maksymalny czas
wyłączenia wynosi nawet 5s. Dopuszczalne napięcie dotykowe rażeniowe U
L
przy czasach
wyłączania do 0,4 s i 5 s wynosi 50 V. W pomieszczeniach szczególnie zagrożonych oraz w
przypadkach wyjątkowych (np. służba zdrowia) wartość maksymalna U
L
wynosi 25 V. W takich
przypadkach jako urządzenie wyłączające (element uzupełniający) stosuje się wyłączniki
różnicowoprądowe wysokoczułe o I
An
s 30mA. Ponadto (zgodnie z PN-IEC 60364-4-41: 2000 (PN-
HD 60364-4-41: 2009)) w obwodach odbiorczych z gniazdami wtyczkowych o prądzie
znamionowym nie przekraczającym 20A a.c przeznaczonych do powszechnego użytku, oraz
obwodach odbiorczych przeznaczonych do zasilania urządzeń ruchomych o prądzie znamionowym
nie przekraczającym 32A, użytkowanych na zewnątrz należy zastosować ochronę uzupełniającą w
postaci wysokoczułych wyłączników różnicowoprądowych.

W przypadku zwarcia między przewodem fazowym i przewodem ochronnym lub częścią
przewodzącą dostępną w jakimkolwiek miejscu instalacji prąd zwarciowy w obwodzie, w skład,
którego wchodzi źródło, przewód fazowy do miejsca usterki oraz przewód ochronny z miejsca
usterki do źródła (w tzw. pętli zwarciowej) musi przekraczać wartość minimalnego prądu
zwarciowego (w PN-HD 60364-4-41: 2009 oznaczonego symbolem I
a
), zapewniającego
samoczynne wyłączenie zasilania w określonym czasie.

Stąd wynika znany warunek dla impedancji pętli zwarcia Z
s
:

Z
s
s U
o
/I
a


gdzie:
Z
s
impedancja pętli zwarcia obejmująca źródło zasilania, przewód czynny aż do punktu
zwarcia i przewód ochronny między punktem zwarcia i źródłem [O]
U
o
wartość skuteczna napięcia znamionowego prądu przemiennego względem ziemi
(napięcie fazowe) [V]
I
a
prąd powodujący samoczynne zadziałanie urządzenia wyłączającego w czasie
zależnym od napięcia znamionowego U
0
[A]

Maksymalne czasy wyłączania w sieci TN są dużo dłuższe niż te w sieci TT gdzie jako urządzenie
zabezpieczające stosuje się wyłączniki samoczynne lub bezpieczniki .

Z warunków dla samoczynnego zadziałania urządzenia wyłączającego oraz prądu zwarciowego
w instalacjach rzeczywistych wynika, że brana jest pod uwagę impedancja w temperaturze
eksploatacyjnej, (czyli wyższa od impedancji w stanie bezprądowym) oraz, że napięcie fazowe pod
wpływem prądu zwarciowego obniża się. Warunki te (wyszczególnione w PN-IEC 60364-4-41:
2000 (PN-HD 60364-4-41: 2009)) włącznie ze wzorem obliczającym impedancje pętli zwarcia w
temperaturze 20
0
C, uwzględniają możliwy wzrost temperatury przewodu/kabla w związku z
zaistniałym uszkodzeniem:
Z
s
s
a
I
U
×
×
3
2
0

Po podstawieniu odpowiednich danych otrzymujemy informację, czy obwód jest odpowiedni nawet
w najbardziej niekorzystnych warunkach awaryjnych. Program oblicza bezpośrednio czas
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 31
wyłączania, czyli nie ma konieczności zajmowania się obliczaniem impedancji (szczegóły – patrz
także część I, rozdz. 14.5).

Na rysunkach pokazano, że punkt wyznaczony przez współrzędne obliczonego prądu zwarciowego
i nastawionego czasu wyłączenia musi znajdować się po prawej stronie względem charakterystyki
bezpiecznika lub wyłącznika ochronnego od prawej linii granicznej charakterystyki wyłączania
(ew. musi znajdować się powyżej tej charakterystyki).


Ochrona za pomocą bezpieczników Ochrona za pomocą wyłączników ochronnych



Sieć TT układ sieci TT ma jeden punkt
bezpośrednio uziemiony, a części
przewodzące dostępne instalacji są połączone
do uziomu niezależnego elektrycznie od
uziomu układu sieci. W razie powstania
zwarcia doziemnego (zwarcie pomiędzy fazą a
obudową odbiornika), prąd zakłóceniowy I
F

przepływa przez ziemię do źródła i jego
wielkość zależna jest od rezystancji
uziemienia odbiornika (R
A
) oraz uziemienia
źródła (R
B
). Do momentu odłączenia przez
czas zakłócenia, na częściach przewodzących
dostępnych pojawia się napięcie, do którego
wartość nie może przekroczyć wartości
napięcia dotykowego rażeniowego
dopuszczalnego długotrwale U
L
(50 lub 25 V).

Te wymagania powodują, że praktycznie jedynym urządzeniem mogącym zapewnić ochronę w
przypadku uszkodzenia izolacji i zwarcia do części przewodzącej dostępnej w sieci TT jest
wyłącznik różnicowo-prądowy.
prąd prąd
I
m
I
p

A
B
A
B
I
p

t
1

t
0

t
1

t
0

czas
wyłącznik
bezpiecznik
czas
strefa
niezawodnego
wyłączania
strefa
niezawodnego
wyłączania
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 32
Dla wyłącznika różnicowoprądowego należy spełnić warunek:

R
A
s U
L
/ I
An

gdzie: R
A
suma rezystancji uziemienia uziomu i przewodu ochronnego części przewodzących
dostępnych [O],
U
L
napięcie graniczne dopuszczalne [V],
I
An
znamionowy prąd wyzwalający wyłącznika różnicowoprądowego [A].

W przypadku gdy R
A
nie jest znane może zostać zastąpione przez Z
S
(impedancje pętli zwarcia).

Aby odłączenie zasilania nastąpiło w odpowiednio krótkim okresie czasu, prąd powodujący
zadziałanie urządzenia zabezpieczającego musi mieć wielokrotnie większą wartość niż IΔn (prąd
różnicowy urządzenia). Wartość 5IΔn jest wartością typową, która powoduje bezproblemowe
spełnienie warunku dla rezystancji obciążenia RA ≤ UL / (5IΔn). W sytuacjach gdy konwencjonalne
urządzenie odbiorcze jest małej mocy, możliwe jest stosowanie bezpieczników czy wyłączników
nadprądowych. Zabezpieczenia te podlegają innym warunkom niż wyłączniki różnicowoprądowe.
Podobnie jak przy automatycznym wyłączaniu w sieci TN, warunek ten oparty jest na koncepcji
pętli prądowej, która jest zamykana przez prąd zwarciowy w momencie wystąpienia uszkodzenia
(zwarcie pomiędzy fazą i częścią przewodzącą dostępną). Prąd ten musi zostać wyłączony na tyle
szybko, aby napięcie na części przewodzącej dostępnej, które w sieci TT może osiągnąć nawet
napięcie fazowe, zostało wyłączone w odpowiednim czasie. Warunek ten można sformułować
podobnie do warunku automatycznego wyłączania w sieci TN:

Zs ≤ Uo/Ia

gdzie: Zs

impedancja pętli zwarcia[Ω]
Uo

napięcie fazowe[V]
Ia

prąd zadziałania (w wymaganym czasie) urządzenia zabezpieczającego [A]

Oprócz źródła zasilania, przewodu czynnego, przewodu ochronnego, pętla zwarciowa zawiera
również rezystancje uziemienia części przewodzących dostępnych oraz rezystancję uziemienia
punktu neutralnego sieci. Przy uproszczonych obliczeniach powinno się wziąć pod uwagę
rezystancję tych połączeń z odpowiednią rezerwą. Jednakże, prąd zadziałania urządzenia
zabezpieczającego w sieci TT nie jest taki sam jak w sieci TN. Biorąc pod uwagę fakt, że
uszkodzenie w sieci TT objawia się o wiele większym napięciem na części przewodzącej dostępnej
niż w sieci TN, wymagane czasy wyłączania zasilania dla sieci TT są dużo krótsze niż w sieci TN.
Dla Uo = 230V jest to 0.2s w przypadku konwencjonalnych obwodów odbiorczych do 32A
włącznie, oraz 1s w przypadku obwodów rozdzielczych i odbiorczych powyżej 32A. W
przeciwieństwie do sieci TN zwiększenie impedancji pętli zwarcia, na skutek termicznego działania
prądu zwarciowego, nie jest brane pod uwagę ponieważ rezystancja przewodów występuje w sieci
TT tylko w pomijalnej części impedancji pętli zwarcia.

Uwaga:
Im wyłącznik jest bardziej czuły, tzn. reagujący na mniejszy prąd doziemny, tym rezystancja
uziemienia może być większa. Koszt wykonania uziemienia może być wtedy również niższy.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 33



Sieci IT Układ sieci IT ma wszystkie części
czynne odizolowane od ziemi (lub gdy punkt
neutralny albo inna część czynna jest uziemiona
poprzez dużą impedancję), a części przewodzące
dostępne instalacji elektrycznej są uziemione
niezależnie od siebie albo wspólnie. W układach
sieci IT prąd pojedynczego doziemienia jest
bardzo mały, dlatego układ ten jest stosowany
wtedy, gdy ze względu na odbiorniki w całej
instalacji lub niektórych jej obwodach konieczne
jest utrzymanie zasilania przez określony czas
także w razie awarii, która w sieciach TN i TT
spowodowałaby zadziałanie urządzenia zabezpieczającego. Ochronę elementów bez napięcia,
podobnie jak w sieci TT, zapewnia podłączenie nie będących pod napięciem części odbiornika do
uziemienia. Sieć IT ma tę właściwość, że przy powstaniu pojedynczego doziemienia nie zadziałają
urządzenia zabezpieczające, gdyż prąd uszkodzenia ogranicza się tylko do prądów upływowych
i pojemnościowych instalacji. W takiej sytuacji można sieć, w której wystąpiło pojedyncze zwarcie
traktować jak sieć TN lub TT (zależnie od zakresu i wykonania uziomu odbiorników). Możliwe jest
zastosowanie samoczynnego wyłączenia zasilania nawet przy pojedynczych doziemieniach. Można
to zrealizować przez zastosowanie urządzeń do kontroli stanu izolacji lub wyłączników
różnicowoprądowych.

Pojawienie się w układzie sieciowym IT doziemienia podwójnego zwiększa zagrożenie
porażeniowe, gdyż prąd podwójnego uszkodzenia jest znacznie większy od prądu pojedynczego
uszkodzenia doziemnego. Wielkość prądu uszkodzeniowego w trakcie podwójnego doziemienia
jest określona przez wielkość impedancji pętli zwarcia.

Wymieniony stan można traktować jak pewną analogię sieci TN, oczywiście z tą różnicą, że usterka
pierwsza i druga w przypadku najbardziej niekorzystnym wystąpić może w najodleglejszych
miejscach instalacji i z tego powodu należy przyjąć podwójną długość instalacji (patrz 2
w mianowniku).

Dla sieci IT gdy nie jest stosowany przewód neutralny obowiązuje:

Z
s
s
a
I
U
× 2


Dla sieci IT gdy jest stosowany przewód neutralny obowiązuje:


s
s U
0
/ 2x I
a


gdzie: Z
s
impedancja pętli zwarciowej obejmująca przewód fazowy i ochronny obwodu,

s
impedancja pętli zwarcia obejmująca przewód neutralny i przewód ochronny
obwodu,
U
0
napięcie znamionowe między fazą i punktem neutralnym,
U napięcie nominalne międzyfazowe,
I
a
prąd powodujący samoczynne zadziałanie urządzenia ochronnego, w określonym
czasie (dla 230/400 V, czas wyłączania w sieci bez przewodu neutralnego wynosi 0,4
s, zaś w sieci z przewodem neutralnym czas ten wynosi 0,8 s). W miejscach
szczególnie niebezpiecznych stosowane są krótsze czasy wyłączania.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 34

Jeżeli części przewodzące dostępne w sieci IT są uziemione indywidualnie lub grupowo, to dla
wyłączników różnicowoprądowych oraz wyłączników nadprądowych obowiązuje poniższy
warunek dla samoczynnego wyłączenia zasilania:

RA ≤ UL / Ia

gdzie: RA

rezystancja uziemienia części przewodzących dostępnych[Ω],
UL

napięcie graniczne dopuszczalne [V],
Ia

prąd zapewniający samoczynne zadziałanie urządzenia ochronnego[A].


Sieci IT, ze względu na właściwości instalowane są w szczególnie trudnych warunkach,
w zakładach o eksploatacji ciągłej (kopalniach, hutach itp.), w których jednocześnie pracuje się
z napięciem 500 V. Szczególnym rodzajem sieci IT, instalowanym w placówkach służby zdrowia
jest izolowany system zasilania (ZIS), który spotyka się w szczególności na salach operacyjnych
(napięcie 230 V). Wymagania dotyczące ZIS ujęte są w oddzielnych normach. Cechą specjalną ZIS
jest to, że do kształtowania układu izolowanego stosowane są specjalne, ochronne transformatory
separacyjne, które muszą spełniać wymogi normy VDE 0107 (w bazie danych – oferta firmy Eaton
Moeller) i których uzwojenie pierwotne podłączone jest do sieci TN. Składowe wejściowe
impedancji dla transformatora separacyjnego (przekładnia zwykle 230 V / 230 V) można w sposób
prosty uzyskać bezpośrednio z sieci TN, w określonym punkcie podłączenia.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 35
4. Spadki napięcia, rozpływ mocy, wybiórczość
________________________________________________
4.1 Dobór przekroju ze względu na dopuszczalny spadek napięcia
Przez każdy obwód odbiorczy, do którego przyłączone są odbiorniki energii elektrycznej lub
gniazdka płynie prąd elektryczny. Jego przepływ powoduje spadki napięcia w liniach, czyli
napięcie doprowadzone do odbiornika nie jest równe napięciu na zaciskach źródła, jest ono niższe.
Dla poszczególnych części sieci rozprowadzającej prąd elektryczny wyznaczone są różne spadki
napięcia.

Ustalając spadek napięcia na odcinku od źródła do miejsca odbioru można bazować na przepisach
pozwalających na odchyłki napięcia w granicach ±10%.

W instalacjach elektrycznych w wielu przypadkach ostrzejsze warunki przy doborze przekroju
przewodów stawia kryterium nieprzekroczenia dopuszczalnego spadku napięcia. Wartości
dopuszczalnych spadków napięcia określały odpowiednie przepisy lub wytyczne projektowe. I tak
w odniesieniu do instalacji nieprzemysłowych wymagania odnośnie do dopuszczalnych spadków
napięcia w poszczególnych elementach instalacji elektrycznej (tzn. w wewnętrznych liniach
zasilających i w instalacji odbiorczej) w warunkach normalnych określało zamieszczone w PBUE
rozporządzenie MEiEA oraz MAGTiOŚ z 1977 r w sprawie warunków technicznych, jakim
powinny podlegać instalacje elektroenergetyczne i urządzenia oświetlenia elektrycznego. Wyma-
gania te przedstawiono w tabeli poniżej.

Lp.
R
o
d
z
a
j

i
n
s
t
a
l
a
c
j
i

e
l
e
k
t
r
o
e
n
e
r
g
e
t
y
c
z
n
e
j

Dopuszczalne spadki napięć w %
dla wewnętrznych linii
zasilających
dla instalacji odbiorczych
p
r
z
y

z
a
s
i
l
a
n
i
u

b
e
z
p
o
ś
r
e
d
n
i
o

z

s
i
e
c
i

e
l
e
k
t
r
o
e
n
e
r
g
e
t
y
c
z
n
e
j

o

n
a
p
i
ę
c
i
u

z
n
a
m
i
o
n
o
w
y
m

1
k
V

i

n
i
ż
s
z
y
m

w
y
p
r
o
w
a
d
z
o
n
y
c
h

b
e
z
p
o
ś
r
e
d
n
i
o

z

g
ł
ó
w
n
e
j

r
o
z
d
z
i
e
l
n
i
c
y

s
t
a
c
j
i

t
r
a
n
s
f
o
r
m
a
t
o
r
o
w
e
j

u
ż
y
t
k
o
w
a
n
e
j

w

o
b
i
e
k
c
i
e

b
u
d
o
w
l
a
n
y
m

p
r
z
y

z
a
s
i
l
a
n
i
u

z

w
e
w
n
ę
t
r
z
n
y
c
h

l
i
n
i
i

z
a
s
i
l
a
j
ą
c
y
c
h

p
r
z
y

z
a
s
i
l
a
n
i
u

b
e
z
p
o
ś
r
e
d
n
i
o

z

s
i
e
c
i

e
l
e
k
t
r
o
e
n
e
r
g
e
t
y
c
z
n
e
j

o

n
a
p
i
ę
c
i
u

z
n
a
m
i
o
n
o
w
y
m

1
k
V

i

n
i
ż
s
z
y
m

p
r
z
y

z
a
s
i
l
a
n
i
u

b
e
z
p
o
ś
r
e
d
n
i
o

z

g
ł
ó
w
n
y
c
h

r
o
z
d
z
i
e
l
n
i
c

t
r
a
n
s
f
o
r
m
a
t
o
r
o
w
y
c
h

l
u
b

i
n
n
y
c
h

ź
r
ó
d
e
ł

e
n
e
r
g
i
i

1 2 3 4 5 6 7
1
Instalacje o napięciu znamionowym
wyższym od 42V, wspólne dla
odbiorników oświetleniowych,
grzejnych oraz siłowych
2 3 2 4 7
2
Instalacje o napięciu znamionowym
wyższym od 42V, wspólne lub
oddzielne dla odbiorników grzejnych
oraz siłowych
3 4 3 6 9
3
Instalacje o napięciu znamionowym
42V niższym
- - - - 10
4
Instalacje oddzielne dla odbiorników
oświetleniowych
zgodnie z przepisami dotyczącymi oświetlenia elektrycznego

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 36
Spadki napięć w instalacjach odbiorczych mogą być większe od wartości podanych w kol. 5, jeżeli
nie są wykorzystane dopuszczalne spadki napięć w wewnętrznych liniach zasilających, podanych
kol. 3 lub 4, z tym zastrzeżeniem, że suma spadków napięć w instalacjach odbiorczych i
wewnętrznych liniach zasilających nie może przekroczyć sumy dopuszczalnych spadków podanych
w tabeli.

Dopuszczalne spadki napięć w instalacjach dla odbiorników oświetleniowych, według wyżej
wymienionych Wytycznych przedstawiały się następująco:

Rodzaj sieci

Opis

Dopuszczalne
spadki napięć
w %

Sieci oświetlenia
wnętrzowego

1)W razie zasilania sieci oświetleniowej
bezpośrednio z transformatora największy spadek
napięcia od szyn dolnego napięcia transformatora do
oprawy oświetleniowej nie powinien być większy
niż...
2)W sieciach oświetleniowych budynków zasilanych
napięciem do 1 kV bezpośrednio ze wspólnej sieci
elektrycznej lub z sieci ogólnej w zakładzie
przemysłowym największy spadek napięcia od
złącza lub głównej rozdzielnicy w budynku do
oprawy oświetleniowej nie powinien być większy
niż...
3) W sieciach oświetleniowych o napięciu do 42V
spadek napięcia nie powinien być większy niż ...
4) W warunkach pracy zakłóceniowej odchylenie
napięcia w miejscu przyłączenia oprawy
oświetleniowej do obwodu nie powinno
przekraczać wartości dopuszczalnych dla
zastosowanych źródeł światła i nie powinno być
większe od .....




5%







4%.


10%


12%
Sieci oświetlenia
zewnętrznego

1) Dopuszczalne spadki napięcia należy przyjmować
jak dla sieci oświetlenia wnętrzowego.
2) Zezwala się na czasowe stosowanie spadku
napięcia % w sieciach oświetlenia zewnętrznego
zasilanych bezpośrednio z transformatora do...
pod warunkiem, że:
a) odchylenie napięcia w miejscu przyłączenia
oprawy oświetleniowej do obwodu nie będzie
przekraczać wartości dopuszczalnych dla
zastosowanych źródeł światła oraz
b) w ciągu najbliższych 5 lat od rozpoczęcia
inwestycji przewidziana jest budowa nowych
stacji transformatorowych umożliwiających
doprowadzenie sieci do stanu zapewniającego
dopuszczalny spadek napięcia do...




8%








5%

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 37
W odniesieniu do sieci zakładów przemysłowych zasilanych z własnych stacji transformatorowych
wartości dopuszczalnych spadków napięć dla odbiorników siłowych i oświetleniowych określały
wskazówki projektowania, których zalecenia podano na rys.


Zaznacza się, że w tym przypadku nie chodzi o spadek napięcia w poszczególnych odcinkach linii
zasilającej, lecz o to, o ile może się napięcie obniżyć w stosunku do napięcia znamionowego. Na
zaciskach transformatora może być obecne np. napięcie równe 110% napięcia znamionowego, zaś
spadki napięcia na wyprowadzeniach zacisków mogą wynosić 15%, ewentualnie 13%. Czyli w tym
przypadku projektant ma pewną swobodę w rozłożeniu spadków napięcia na odcinku od źródła do
odbiornika.

Podane na rysunku wartości dopuszczalnych spadków napięcia nie powinny być przekraczane przy
przepływie prądów o wartości obliczeniowej w liniach zasilających odbiorniki w ruchu ciągłym. W
czasie rozruchu silników dopuszcza się znacznie większe wartości spadków napięć, zależne od
rodzaju rozruchu, wynoszące:
1) dla rozruchu lekkiego - 35%,
2) dla rozruchu ciężkiego i rzadkiego - 15%,
3) dla rozruchu ciężkiego i częstego - 10%.
W instalacji zasilającej silniki wyznacza się spadek napięcia dla silników o największym prądzie
rozruchowym w całym układzie zasilania, tj. od zacisków rozpatrywanego silnika do zacisków
transformatora w stacji zasilającej.

Z powyższego wynika, że po zsumowaniu wszystkich dopuszczalnych spadków napięcia (w sieci
rozdzielczej oraz w instalacji odbiorczej można osiągnąć wartość graniczną niezbędna do
prawidłowej pracy niektórych przyrządów i urządzeń (np. dla przekaźników i styczników
wymagane jest napięcie o wartościach przekraczający 85% napięcia znamionowego a dla silników
elektrycznych powyżej 90% napięcia znamionowego).
Prawo Budowlane wprowadzone w 1995 r. spowodowało utratę ważności Rozporządzenia z 1977 r.
Do czasu ustanowienia normy PN-IEC 60364-5-52:2002 nie było regulacji prawnych odnośnie
dopuszczalnych spadków napięcia w instalacjach.

Wprowadzona w 2002 roku norma PN-IEC 60364-5-52:2002 podała wstępną propozycję
rozwiązania tego zagadnienia, polegającą na tym, że dla instalacji odbiorczych łączny spadek
napięcia między złączem instalacji a urządzeniami odbiorczymi nie może przekroczyć 4% napięcia
nominalnego (napięcia znamionowego) instalacji. Złączem instalacji elektrycznej w myśl definicji
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 38
przedstawionej przez normę nazywany jest punkt połączenia instalacji odbiorczej z siecią
rozdzielczą. Zalecenie to jest sprzeczne z wymogami cytowanego powyżej rozporządzenia.

Norma PN-IEC 60364-5-52:2002 nie określiła natomiast wymagań w odniesieniu do
poszczególnych elementów instalacji, np. dla wewnętrznych linii zasilających, co nie jest bez
znaczenia m.in. dla zapewnienia odpowiedniej jakości dostarczanej energii elektrycznej.
Zagadnienie to znalazło rozwiązanie w opracowanych w 2002 r. Wytycznych dotyczących
wymiarowania i wyposażania instalacji COSiW SEP 2002, zgodnie, z którymi dopuszczalny spadek
napięcia w instalacji WLZ, tj. od złącza do dowolnego licznika energii elektrycznej powinien być
zgodny z wartościami podanymi w tabeli poniżej. Wartości te są zgodne z zaleceniami przepisów
niemieckich.

Graniczne dopuszczalne spadki napięcia w wewnętrznych liniach zasilających w budynkach
mieszkalnych wg ww. Wytycznych:

Lp. Moc przesyłana linią WLZ [kVA] ΔU
wlz
[%]
1
2
3
4
do 100
od 100 do 250
od 250 do 400
powyżej 400
0,50
1,00
1,25
1,50

Użyteczną, nową funkcją programu PAJĄK 2.8 jest możliwość lokalnego nastawienia spadków
granicznych dla poszczególnych węzłów i odgałęzień sieci (wersja 1.0 umożliwiała tylko globalne
wprowadzenie spadków granicznych dla całej sieci),
4.2 Uwagi do obliczeń spadków napięcia
Należy opisać sposób obliczania spadków napięcia oraz ich sumowania. Dla odbiorników
rezystancyjnych, np. odbiorników z grzaniem elektrycznym oraz dla przewodów o małych
przekrojach sytuacja jest prosta. Spadki napięcia są iloczynem prądów i rezystancji linii, które
można zsumować w sposób prosty. Gdy natomiast chodzi o odbiorniki, np. silniki o czynnym
i indukcyjnym charakterze odbioru oraz o impedancje ogólne linii Z, składające się ze składowej
rzeczywistej (rezystancji) R i składowej biernej (indukcji) X, powyższe wielkości zespolone należy
wzajemnie pomnożyć. Iloczynem jest ponownie wielkość zespolona, czyli zespolony spadek
napięcia. Opisuje ona spadki napięcia na rzeczywistej i urojonej osi współrzędnych. Wartości
bezwzględnych tych spadków w poszczególnych częściach linii od źródła do odbiornika nie wolno
sumować w sposób zwykły, lecz znów tylko jak wielkości zespolone, (czyli oddzielnie składowe
rzeczywiste i oddzielnie składowe urojone). Dlatego użytkownika programu nie może zaskoczyć to,
że sumy wartości bezwzględnych spadków napięcia często nie odpowiadają dokładnej sumie ich
wartości bezwzględnych na poszczególnych, powiązanych ze sobą liniach. Analogicznie dzieje się
przy sumowaniu impedancji i prądów. Według prawa Kirchhoffa, suma prądów w węzłach musi
być równa zeru, lecz suma wartości bezwzględnych jest inna.
4.3 Obliczanie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci
Program PAJĄK 2.8 umożliwia również obliczenie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci
(przewodów i kabli) przy różnym rozpływie mocy sieci. W tym przypadku w obliczeniach
ponownie pracuje on z wartościami zespolonymi prądów i impedancji. Tak jak w przypadku
poprzednim, nie istnieje, więc możliwość prostego zsumowania obciążenia prądowego
poszczególnych odgałęzień z wyznaczeniem średniej arytmetycznej wartości bezwzględnych
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 39
prądów, lecz koniecznym jest oddzielne sumowanie wartości rzeczywistej i urojonej.
Uwzględniając powyższe zasady można wyznaczyć obciążenie sieci o dowolnej konfiguracji.
Analogiczne zasady obowiązują także podczas obliczania prądów zwarciowych. Również
w przypadku zwarcia do obliczeń wprowadza się impedancję sieci ujętą w formie zespolonej.
4.4 Wybiórczość
Wybiórczość zabezpieczeń (ang. discrimination, selectivity) polega na tym, że reagują one tylko na
określone bodźce z pominięciem innych i że -w razie pobudzenia - wywołują przewidziane dzia-
łanie, zwłaszcza przerwanie obwodu przez urządzenie wyłączające:
1. w miejscu najwłaściwszym - wyłączając tylko obwód dotknięty uszkodzeniem, nie pozba-
wiając niepotrzebnie zasilania inne obwody,
2. w sposób najwłaściwszy - pobudzając urządzenie wyłączające, które ma potrzebną zdolność
wyłączania i czynności wyłączania dokona poprawnie.

Prądy probiercze i wartości graniczne I
2
t wkładek bezpiecznikowych gG i gM w próbie
wybiórczości (PN-IEC 60269-2-1)

Prąd
znamionowy
A
Minimalne I
2
t
przedłukowe
Minimalne I
2
t
wyłączania
Stosunek
wybiórczości
prąd
spodziewany
kA
I
2
t
A
2
s
prąd
spodziewany
kA
I
2
t
A
2
s
2 0,013 0,67 0,064 16,4
nie jest
określony
4 0,035 4,9 0,13 67,6
6 0,064 . 16,40 0,22 193,6
8 0,1 40 0,31 390
10 0,13 67,6 0,4 640
12 0,18 130 0,45 820
16 0,27 291 0,55 1210.0
1:1,6
20 0,4 640 0,79 2500
25 0,55 1210.00 1 4000
32 0,79 2500 1,2 5750
40 1 4000 1,5 9000
50 1,2 5750 1,85 13700
63 1,5 9000 2,3 21200
80 1,85 13700 3 36000
100 2,3 21200 4 64000
125 3 36000 5,1 104000
160 4 64000 6,8 185000
200 5,1 104000 8,7 302000
250 6,8 185000 11,8 557000
315 8,7 302000 15 900000
400 11,8 557000 20 1600000
500 15 900000 26 2700000
630 20 1600000 37 5470000
800 26 2700000 50 10000000
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 40
W przypadku kaskadowych układów wyłączników uważa się, że wybiórczość jest zachowana,
jeżeli po wyłączeniu zwarcia przez dwa lub trzy szeregowo (kaskadowo) połączone wyłączniki,
pozostaje otwarty wyłącznik strefy dotkniętej zwarciem, a samoczynnie ponownie zamykają się
wyłączniki usytuowane bliżej zasilania.

Za wybiórczość się płaci, może ona wymagać zmiany układu instalacji dla zmniejszenia liczby
stopni zabezpieczeń, a także kosztowniejszych zabezpieczeń oraz przewodów i urządzeń o większej
obciążalności zwarciowej, jeśli wprowadza się zwłokę działania zabezpieczeń. Trzeba rozważyć,
czy dodatkowe koszty i utrudnienia poniesione z myślą o wybiórczości równoważą korzyści ocze-
kiwane dzięki uniknięciu niektórych przerw w zasilaniu wywołanych niewybiórczym zadziałaniem
zabezpieczeń.

Normy IEC wymagają, aby działały wybiórczo kolejne wkładki o prądzie znamionowym rosnącym
w kierunku zasilania w stosunku 1,6 (różniącym się o dwa stopnie ciągu R10). Dotyczy to jednak
tylko wybiórczości zwarciowej i tylko wkładek gG o prądzie znamionowym większym niż 16 A
i napięciu znamionowym nie przekraczającym 690 V. Warunek wybiórczości zwarciowej jest
wtedy spełniony bez nadmiaru, bo największa całka Joule'a wyłączania wkładki wyłączającej B jest
równa najmniejszej całce Joule'a przedłukowej wkładki przetrzymującej A. Dla wyłączników
obowiązują, podobne jak dla bezpieczników, zasady wybiórczości przeciążeniowej: pasmowe
charakterystyki I-t nie powinny przecinać się, a pozioma odległość między nimi powinna być
większa niż różnica prądów płynących w rozpatrywanym czasie przez oba wyłączniki (patrz
rysunek). Odległość tę należy sprawdzać dla różnych czasów, zwłaszcza w miejscach największego
zbliżenia charakterystyk. Pamiętać przy tym trzeba, że charakterystyki I-t są wykreślone w układzie
współrzędnych z podziałką logarytmiczną na obu osiach i odcinek o tej samej długości (wyrażonej
w milimetrach) przesuwany w poziomie nie oznacza tej samej wartości prądu, lecz oznacza ten sam
stosunek skrajnych wartości prądu wyznaczonych przez końce tego odcinka. Znak zapytania na
rysunku oznacza prądy w zakresie których nie można określić czy spełniony jest warunek
wybiórczości czy nie.

W zakresie prądów zwarciowych, kiedy w obu wyłącznikach są pobudzane wyzwalacze zwarciowe,
nie można liczyć na wybiórczość zwykłych wyłączników o bezzwłocznych wyzwalaczach.
Wybiórczość jest zapewniona tylko do prądu równego prądowi niezadziałania (w tabeli poniżej)
wyzwalacza zwarciowego wyłącznika usytuowanego od strony zasilania. Aby uzyskać wybiórczość
całkowitą, należałoby tak dobrać prąd niezadziałania tego wyzwalacza, aby był on nie mniejszy niż
spodziewany prąd zwarciowy.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 41
Typ
charakterystyki
Prąd
niezadziałania
I
3

Prąd
zadziałania I
4

Prąd nastawczy
4 3
I I ×
(A) 2 x I
n
3 x I
n
2,45 x I
n

B 3 x I
n
5 x I
n
3,9 x I
n

C 5 x I
n
10 x I
n
7,1 x I
n

1)

10 x I
n
20 x I
n
14 x I
n

10 x I
n
50 x I
n
-
1)
1)
Norma określa wymagania, co do prądu niezadziałania 10In i prądu zadziałania 50 I
n
, a
wytwórcy wyłączników wykorzystują najczęściej część tego zakresu, zwykle (10- 20)I
n


Celem wybiórczości jest to, by dane zakłócenie lub przeciążenie wyłączone zostało tylko przez
jeden element zabezpieczający, zainstalowany najbliżej miejsca, w którym zakłócenie to lub
przeciążenie wystąpiło. Dlatego dla zachowania selektywności pomiędzy dwoma, połączonymi
szeregowo elementami zabezpieczającymi, ich charakterystyki nie mogą przecinać się w żadnym
punkcie, zaś jeżeli w miejsce jednoznacznie określonej charakterystyki za pomocą jednej linii
wprowadzone są pasma charakterystyk, również one nie mogą się przecinać. Przecinanie
charakterystyk lub pokrywanie się ich pasm nie może występować ani dla prądów odpowiadających
przeciążeniu, ani też dla prądów zwarciowych. Ma rysunkach przedstawiono różne przypadki
zapewnienia selektywności: dla wszystkich prądów rys. a) i b) lub tylko w pewnym paśmie rys. c).

a) Ochrona za pomocą dwóch bezpieczników: b) Ochrona za pomocą dwóch wyłączników
selektywność zapewniona dla wszystkich prądów. ochronnych: selektywność zapewniona dla
wszystkich prądów.

c) Ochrona za pomocą dwóch wyłączników i bezpiecznika: selektywność w pełni zapewniona dla zakresu
prądów poniżej I
1
; dla zakresu prądów pomiędzy I
1
i I
2
nie można zapewnić selektywności między
wyłącznikami; w przypadku prądów powyżej I
2
zadziała bezpiecznik.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 42
Rysunek poniżej przedstawia przykład zapewnienia selektywności pomiędzy wyłącznikami
ochronnymi FA1 i FA8. Wyłącznik FA1 znajduje się najbliżej elementu lub obwodu chronionego
przed przetężeniem, wyłącznik FA8 jest od tego elementu lub obwodu bardziej oddalony. Czyli
wyłącznik FA8 stanowi element dodatkowy dla wyłącznika FA1. Typowym przykładem takiego
układu jest sytuacja, gdy wyłącznik ochronny FA1 chroni np. odbiór 63 A, zaś wyłącznik ochronny
FA8 zabezpiecza cztery takie odbiory, dla których zakłada się, że ich prąd obliczeniowy przy
uwzględnieniu współczynnika jednoczesności wyniesie 125 A. Najkorzystniej byłoby, gdyby
w momencie przetężenia jednego z odbiorów zadziałał tylko wyłącznik FA1. Oznaczałoby to, że
zasilanie pozostałych odbywałoby się bez zakłóceń. Jak wynika z rysunku, wyłącznik ochronny
FA1 przy jakimkolwiek przetężeniu (w przeciążeniu, lub w zwarciu) zadziała wcześniej od
wyłącznika FA8. Na przykład: odczytujemy czas odłączenia dla 197 A. W pierwszej kolejności, po
czasie ok. 17s, zadziała wyłącznik FA1, a dopiero o wiele później, po upływie ok. 141 s, zadziała
wyłącznik FA8. Podobnie można stwierdzić, że wyłącznik ochronny FA8 zadziałałby później od
wyłącznika FA1 w przypadku każdego większego od znamionowego prądu w rozpatrywanym
obwodzie. Wyłącznik ochronny FA8 w takim przypadku stanowi dla wyłącznika ochronnego FA1
wyłącznik awaryjny Zadziała on także wówczas, gdy suma prądów we wszystkich obwodach
zasilanych za pośrednictwem linii zabezpieczanej przez wyłącznik ochronny FA8 przekroczy prąd
wyłączeniowy. Wystąpić to może wówczas, gry przekroczona zostanie założona jednoczesność lub
podczas korzystania z wymienionych obwodów, w trakcie, którego wszystkie cztery obwody
zabezpieczane przez wyłącznik ochronny FA1 pobierać będą jednocześnie swój całkowity prąd
obliczeniowy. Informacje szczegółowe dotyczące urządzeń zabezpieczających zawiera rozdział
„Właściwości urządzeń zabezpieczających“ (patrz część I rozdz. 5).



W programie Pająk zaimplementowano funkcję, która pozwala na określenie selektywności
pomiędzy dwoma wyłącznikami w oparciu o tabele opublikowane w katalogu wyłączników. Dane
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 43
zostały zebrane jako wyniki prób zwarciowych, w standardowych warunkach oferują one dokładne
i precyzyjne wyniki. Wynikiem badania może być jedna z sytuacji:
- Pełna selektywność (T): wyłącznik wychodzący z węzła (2)
zadziała, podczas gdy wyłącznik wchodzący (1) pozostanie
załączony.
- Częściowa selektywność: selektywność między aparatami jest
zapewniona jedynie do określonej wartości prądu zwarciowego
I
k
‟‟
. W tym wypadku wyłącznik wychodzący z węzła (2) zadziała,
podczas gdy wyłącznik wchodzący (1) pozostanie załączony.
- Brak selektywności: zadziałają oba aparaty.
- Nie można określić selektywności; badanie należy wykonać w oparciu o charakterystyki
czasowo-prądowe, wg opisu powyżej.


4.5 Układ kaskadowy elementów zabezpieczających (dobezpieczenie)
W układzie kaskadowym elementy zabezpieczające włączają się w określonej kolejności, pod
wpływem efektów wywołanych prądami zwarciowymi Dla wszystkich chyba wystarczająco
zrozumiałą jest zasada prawidłowego włączania się elementów zabezpieczających tak, by prąd
zwarcia został przerwany przed uszkodzeniem dowolnego elementu ochrony. Jednak dla pewności
podajemy kilka wyjaśnień.

Wczesniej wyjaśniono, że element zabezpieczający winien przerwać przepływ takiego prądu, który
zagrażałby chronionej linii zasilającej. Po streszczeniu i uproszczeniu obowiązuje, że im większy
prąd, tym wcześniej powinno nastąpić jego przerwanie przez element zabezpieczający. Czy element
zabezpieczający przerwie jednak przepływ każdego prądu przetężeniowego? Taka sytuacja byłaby,
oczywiście, sytuacją idealną. Jednak w rzeczywistości tak nie jest. Nie rozpatrywaliśmy sytuacji, co
nastąpi, gdy prąd przetężeniowy będzie zbyt duży. W takim przypadku element zabezpieczający
może nie przerwać takiego prądu i ulegnie zniszczeniu, co nie jest efektem pożądanym. Celem
uniknięcia takiej sytuacji należy przeprowadzać odpowiednie obliczenia i próby. Z jednej strony
elementy zabezpieczające sprawdzane są na ich wytrzymałość na prąd zwarciowy. Z drugiej zaś
strony projektant oblicza wielkość maksymalnego zwarcia w miejscu instalacji elementu
zabezpieczającego. W przypadku pierwszym w grę wchodzi kwestia konstrukcji elementów
zabezpieczających, w przypadku drugim wykonanie i rozmieszczenie obwodów, w których
elementy te zainstalowano.
W konfiguracji bezpiecznik przed wyłącznikiem kryteria wybiórczości są jednoznaczne i łatwe do
sprawdzenia:
a) w zakresie prądów przeciążeniowych pasmowe charakterystyki t-I nie powinny przecinać
się, a pozioma odległość między nimi powinna być większa niż różnica prądów płynących
w rozpatrywanym czasie przez oba aparaty,
b) w zakresie spodziewanych prądów zwarciowych pasmowe charakterystyki I
2
t-I obu
aparatów nie powinny przecinać się.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 44



Porównanie charakterystyk I
2
t
w
(wyłączania) wyłącznika instalacyjnego B16 oraz charakterystyk I
2
t
p

(przedłukowe) wkładek bezpiecznikowych gG 35, 50 l 63 A

Istnieje oczywiście jeszcze inna możliwość- dobezpieczenie.

Dobezpieczanie (ang. back-up protection) polega na tym, że świadomie instaluje się zabezpieczenie
i/lub urządzenie wyłączające, które nie jest w stanie wytrzymać skutków przepływu i/lub wyłączyć
prądów o określonym zakresie wartości (np. największych prądów zwarciowych) i obarcza się tym
obowiązkiem inne urządzenie, spełniające rolę zabezpieczenia wspomagającego. Element
zabezpieczający, zainstalowany w większej odległości, co prawda nie wytrzyma założonego prądu
zwarciowego, lecz przed nim zamontowany jest element zabezpieczający, który ten prąd ograniczy.
Ograniczenie polega na tym, że do przerwania prądu zwarciowego dojdzie wcześniej, niż pierwsza
połowa fali zakładanego prądu zwarciowego (tj. prądu, który płynąłby przez obwód bez elementu
zabezpieczającego) osiągnie swoje maksimum. Wynika to z rysunku obrazującego przebieg
założonego prądu zwarciowego i
k
w czasie oraz przebieg prądu ograniczonego i
o
w czasie. Wartości
maksymalne takiego ograniczonego prądu zwarciowego I
o
zależne są od wielkości zakładanego
prądu zwarciowego i
k
. Chociaż prąd zwarciowy ograniczony jest przez element zabezpieczający w
pierwszej połowie fali, wielkość tak ograniczonego prądu wzrasta wraz ze wzrostem szybkości
narastania prądu zwarciowego. Dlatego też wielkość ograniczonego prądu zwarciowego I
o
wzrasta
ze wzrostem wielkości założonego prądu zwarciowego (czas trwania pierwszej połowy fali wynosi
zawsze 10 ms). Zakładanego prądu zwarciowego nie opisuje jednak przebieg jego wartości
chwilowej, lecz jego wartość skuteczna, i to w stanie ustabilizowanym. Wartość ta oznaczana jest
symbolem I
k
. Wartość maksymalna prądu zwarciowego (na wierzchołku sinusoidy) wynosi I
km
=
2 ×
k
I . Symbolem I
k
oznacza się prąd zwarciowy, ew. jego wartość skuteczną w stanie
ustabilizowanym Na wykresach obrazujących zależność wartości maksymalnej prądu
ograniczonego I
o
od założonego prądu zwarciowego I
k
tego typu prąd zwarciowy oznacza się
zwykle symbolem I
p
. Przykład takiej zależności w przypadku, gdy elementem ograniczającym jest
bezpiecznik o prądzie znamionowym 63 A, ew. 100A obrazuje kolejny rysunek.
Wynika z niego, że prąd zwarciowy o wartości skutecznej 10 kA, (co oznacza, że jego wartość
maksymalna wynosi ok. 14 kA) ograniczony jest przez bezpiecznik 63 A do wartości 4 kA, zaś
przez bezpiecznik 100 A do wartości 7 kA. Te tzw. charakterystyki ograniczające dostarczane są
przez producenta przyrządów i w programie PAJĄK ujęte są w formie cyfrowej.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 45
Dla osiągnięcia tego, by element
znajdujący się za elementem
ograniczającym prąd zwarciowy był
elementem dla tego ograniczonego prądu
zwarciowego odpowiednim, wartość
maksymalna prądu zwarciowego, która
jest dla tego elementu wartością
dopuszczalną, musi przekraczać wartość
maksymalną ograniczonego prądu
zwarciowego I
o
. Drugim elementem
ograniczającym jest zwykle wyłącznik
ochronny. Dla wyłącznika ochronnego
podaje się wartość wyłączanego przez
niego prądu zwarciowego. Jest to tzw.
zdolność wyłącznika ochronnego do
wyłączenia zwarcia (a mianowicie
graniczna I
cu
lub eksploatacyjna I
cs

patrz poniżej). Właśnie te wartości
należy porównać do wartości
ograniczonego prądu zwarciowego I
o
,
pamiętając jednak o jednym szczególe.
Zdolność wyłączników ochronnych do
wyłączenia podawana jest w wartościach
skutecznych, zaś wartość ograniczonego
prądu zwarciowego I
o
stanowi
rzeczywistą wartość maksymalną prądu
ograniczonego. Dla porównania obu liczb
należy wartość skuteczną zdolności do
wyłączenia zwarcia I
c
przeliczyć na
wartość maksymalną I
cmax
. Jest ona
równa I
cmax
= Ic ×\2. Musi obowiązywać, że: I
c
× \2 > I
o
. Przy tym w miejsce I
c
należy podstawić
zdolność wyłącznika do wyłączenia zwarcia: eksploatacyjną I
cs
lub graniczna I
cu
.

Wybór zależy od
tego, czy koniecznym jest, by wyłącznik ochronny w dalszym ciągu działał – wówczas podstawia
się I
cs
, czy też wystarczającym jest bezpieczne przetrzymanie przez wyłącznik ochronny prądu
zwarciowego – podstawia się I
cu
. Do tradycyjnych elementów ograniczających duże prądy
zwarciowe należą bezpieczniki. Dla wyłączników ochronnych zdolności do ograniczania prądu
wcześniej nie zakładano. Liczono się z tym, że nawet przy prądzie zwarciowym najpierw
przepłynie kilka cykli prądu zwarciowego, a dopiero wówczas zadziała wyłącznik ochronny.
Obecnie instalowane wyłączniki ochronne, (MCB) posiadają zdolność do ograniczenia prądu i prąd
zwarciowy wyłączają przed osiągnięciem przez jego pierwszą połowę fali wartości szczytowej.

Na podstawie powyższych informacji można zalecić kolejność kontroli elementów
zabezpieczających ze względu na wytrzymałość na prądy zwarcia.

1. Obliczyć wartość maksymalnego prądu zwarciowego I
k
, mogącego płynąć przez element
zabezpieczający. Jest to zwykle prąd powstający przy zwarciu trójfazowym przy elemencie
zabezpieczającym.
2. Sprawdzić, czy element zabezpieczający obliczony prąd zwarciowy wytrzyma. Zdolność
zwarciowa elementu zabezpieczającego musi przekraczać wartość prądu zwarciowego. Dla
pewności przyjmuje się udarowy prąd zwarciowy I
km
, którego wartość Ik
m
= K × I
k
, gdzie K
zwykle nie przekroczy wartości 1,6. Czyli zdolność do wyłączania (tj. dla wyłączników

Przebieg ograniczenia zakładanego prądu zwarciowego i
k

Charakterystyki ograniczające bezpieczników
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 46
mocy albo I
cs
, albo I
cu
) musi przekraczać 1,6 I
k
. Jeżeli wybrany element zabezpieczający tego
warunku nie spełni, można dobrać element o wyższej wytrzymałości zwarciowej.
3. Sprawdzić, czy element dobezpieczający ograniczy prąd zwarciowy do tego stopnia, by
wartość ograniczonego prądu zwarciowego I
o
(tj. jego wartość maksymalna) była niższa od
wartości maksymalnej prądu, odpowiadającej zdolności do wyłączania dla określonego
elementu zabezpieczającego, tj. niższa od I
c
× \2 > I
o
(po podstawieniu w miejsce I
c

zdolności zwarciowej elementu zabezpieczającego.

W razie niespełnienia powyższego warunku można dobrać albo element zabezpieczający o wyższej
zdolności do wyłączania, albo zainstalować element zabezpieczający ograniczający prąd zwarciowy
(z reguły zawsze można zastosować bezpiecznik).

4.6 Kompensacja mocy biernej
Urządzenia elektryczne, np. silniki elektryczne, transformatory, dławiki świetlówek i inne nie
pobierają z sieci wyłącznie energii czynnej, lecz także energię bierną, konieczną dla ich
prawidłowej pracy. Problem stanowi to, że sieć przesyłowa obciążana jest przez sumę obu tych
energii. Celem zredukowania energii biernej w układzie, do odbiornika lub punktu z nim
sąsiadującego podłącza się kondensator kompensacyjny, przekazujący energię bierną o charakterze
pojemnościowym bezpośrednio do odbiornika. W ten sposób obniża się wielkość energii biernej
przenoszonej przez sieć. Jakość kompensacji energii biernej określana jest przez współczynnik
mocy cos ¢, stanowiący stosunek pomiędzy mocą czynną P a mocą pozorną S. Po pewnym
uproszczeniu obowiązuje stosunek:

cos¢ = P / S

Moc pozorna S składa się ze składowej mocy czynnej i biernej:

S P Q = +
2 2


gdzie: cos ¢ współczynnik mocy (kosinus kąta przesunięcia fazowego między
napięciem a prądem – dla 50 Hz)
P moc czynna [W]
S moc pozorna [VA]
Q moc bierna [var]
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 47

Idealnym jest osiągnięcie współczynnika mocy maksymalnie zbliżonego do jedności. Jeżeli
współczynnik mocy jest zbyt niski, odbiorca ponosi koszty odbioru energii biernej.
W zależności od zakresu i stabilności odbioru stosuje się różne rodzaje kompensacji: indywidualną,
grupową i centralną. W kompensacji indywidualnej kondensator włączany jest wraz z
odbiornikiem, kompensację grupową i centralną stosuje się dla dużych systemów
elektroenergetycznych o obciążeniu zmiennym. W tego rodzaju układach włączaniem
kondensatorów steruje regulator automatyczny, zapewniający osiągnięcie odpowiedniego
współczynnika mocy. We wszystkich wymienionych wyżej przypadkach jednak obowiązuje to, że
kompensacja w dowolnym punkcie sieci wpływa na cały układ.

Rysunek po stronie prawej przedstawia uproszczony
schemat podłączenia równoległego kondensatora
kompensacyjnego. Przy tym wielkość I´ zmienia się do
I
K.
Prąd całkowity w przewodach zmienia się po
kompensacji do I
K
= I´+I
C
.

Stosując kondensator C osiągniemy następującą moc
kompensacyjną:

Q
I
C
C
=
·
2
e


gdzie: Q
C
moc kondensatora [var]
I

wartość skuteczna prądu [A]
e

pulsacja
(e = 2· t · f dla 50 Hz jest to 314)
C

pojemność kondensatora [F]

W sieciach trójfazowych dla kondensatorów stosuje się prawie wyłącznie połączenie w trójkąt (C
D
).
Program PAJĄK 2.8 umożliwia połączenie kondensatorów także w gwiazdę, co jest
wykorzystywane oczywiście tylko dla odbiorników jednofazowych. Po podłączeniu kondensatora
można wyznaczyć prąd przez niego płynący i w zależności od niego dobrać styczniki
kondensatorowe (firma Eaton Moeller oferuje cały szereg tego typu styczników). Wymagany
współczynnik mocy osiągnie się przez dobór odpowiedniego kondensatora, jednak należy zwrócić
uwagę na fakt, że program nie realizuje automatycznego obliczenia wynikowego (końcowego)
współczynnika mocy w oparciu o współczynnik mocy pierwotny, lecz uwzględnia stan dla
konkretnego kondensatora. W trakcie takiej kontroli można np. sprawdzić moc maksymalną baterii
kompensacyjnych, tak, aby nie przekompensować sieci, Obniżanie mocy podłączanych
kondensatorów jest wówczas zadaniem układu automatycznego, stanowiącego część
automatycznych baterii kondensatorów.

Program PAJĄK wersja. 2.8 umożliwia także porównanie spadku napięcia przed kompensacją do
spadku napięcia po kompensacji, gdyż wraz z obniżeniem mocy pozornej obniża się także prąd.
Wiadomym jest, że obniżanie strat w trakcie przesyłu energii elektrycznej jest bardzo korzystne,
gdyż sposoby pozostałe, np. zwiększenie przekrojów przewodów, wartości napięcia znamionowego
i in. są nieekonomiczne i ich zrealizowanie często jest bardzo trudne. Na drodze obliczeń często
można sprawdzić, że w niektórych przypadkach istnieje nawet możliwość obniżenia przekrojów
zastosowanych przewodów.



______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 48
Uwaga (cyt. z publikacji: „Kompensacja mocy biernej w praktyce“):
„Problemowi roli mocy biernej poświęcono w ostatnim wieku ogromną ilość artykułów i rozpraw
doktorskich. Problem mocy biernej omawiano także na wielu konferencjach naukowych. Jednak, jak
dotychczas, wyniki badań nad istotą fizyczną mocy biernej nie przyniosły żadnych efektów. Jedyna
teza, zaakceptowana przez specjalistów z całego świata zawiera tylko stwierdzenie, że moc bierna
jest odmienna od mocy czynnej i z tego powodu musi być ujęta w kosztach w sposób oddzielny..“
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 49
5. Właściwości urządzeń zabezpieczających
________________________________________________
Dla prawidłowego wykorzystania urządzenia zabezpieczającego w obwodach elektrycznych
konieczna jest znajomość parametrów podstawowych obwodu (wielkości zwarciowych, rodzaju
obciążenia itp.), a także właściwości urządzenia zabezpieczającego (typu charakterystyki
wyłączania, zdolności wyłączeniowe itp.). Przydatność urządzenia zabezpieczającego do ochrony
określonego obwodu określają parametry zagwarantowane przez producenta w dokumentacji
katalogowej. Należy wiedzieć, który parametr urządzenia zabezpieczającego (np. I
cn
, I
cu
, I
cs,
I
cw
)
można przyporządkować określonemu parametrowi prądu zwarciowego (np. I
k
‟‟
, I
km
) obwodu.

Uwaga: wszystkie prądy o wartości większej od wartości prądu znamionowego obwodu noszą
nazwę prądów przetężeniowych. Pojęcie przetężenie obejmuje „prądy przeciążeniowe“ (prądy,
kilkukrotności I
n
) oraz „prądy zwarciowe“.
5.1 Bezpieczniki
Bezpieczniki topikowe są najstarszymi zabezpieczeniami stosowanymi w urządzeniach
elektrycznych. Głównie zabezpieczają przed przetężeniami; przede wszystkim przed skutkami
zwarć, bo ich przydatność jako zabezpieczeń przeciążeniowych jest ograniczona.
Wymagania dotyczące bezpieczników zostały opisane w normie IEC/EN 60269. Bezpieczniki
mogą być klasyfikowane ze względu m.in. na:

- Napięcie znamionowe bezpiecznika U
n
– które nie powinno być mniejsze niż napięcie
znamionowe instalacji U
N
.


- Klasa bezpiecznika - typ charakterystyki czasowo-prądowej wkładki bezpiecznikowej.
Zawiera ona dwie lub trzy litery, z których pierwsza oznacza zakres zdolności wyłączania:
1. g - wkładka dla ogólnego zastosowania. Niskonapięciowa wkładka g jest wkładką o
pełnozakresowej zdolności wyłączania zdolną wyłączyć każdy prąd przetapiający topik.
2. a - wkładka o niepełnozakresowej zdolności wyłączania.

- Drugi człon symbolu oznacza kategorię użytkowania:
1. G - wkładka ogólnego przeznaczenia,
2. F - wkładka o charakterystyce szybkiej.
3. M - wkładka do zabezpieczania silników i urządzeń rozdzielczych.
4. R - wkładka do zabezpieczania urządzeń półprzewodnikowych.
5. Tr - wkładka do zabezpieczania transformatorów.
6. B - wkładka do zabezpieczania urządzeń w podziemiach kopalń
- Rodzaj budowy bezpiecznika wkrętkowe, rozłączniki bezpiecznikowe z wkładkami
instalacyjnymi etc.

- Prąd znamionowy ciągły wkładki bezpiecznikowej I
n


Dokładne rozróżnienie i typy stosowanych aparatów różnią się także w zależności od praktyki
stosowanej w danym kraju.

Przeciążenie: Przy przeciążeniu, czyli przy prądach przetężeniowych powstałych w
nieuszkodzonym obwodzie elektrycznym, w przypadku bezpieczników należy liczyć się z
dłuższymi czasami wyłączania niż w przypadku wyłączników. Np. z definicji charakterystyki
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 50
wyłączającej bezpiecznika wynika, że przy przepływie prądu o wartości 1,6 I
n
bezpiecznik może
zadziałać dopiero po upływie 1 godziny, natomiast dla wyłączników ochronnych ustalone prądy
wyłączalne są niższe.

W zakresie najkrótszych czasów, dla których nie podaje się charakterystyk t-I, miarodajną
informacją jest przedłukowa całka Joule'a (I
2
t)p wkładki bezpiecznikowej.

Kolejną możliwość opisania właściwości bezpieczników stanowi liczbowe ujęcie energii
wchodzącej w obwód (czyli energii powodującej nagrzewanie się przewodów) określonej przez
parametr I
2
t (całka Joule„a). Wyznaczany jest on z charakterystyk ograniczających zamieszczonych
w dokumentacji katalogowej. Ograniczenie prądu zwarciowego wpływa dodatnio na nagrzewanie
się linii oraz obniżenie obciążenia dynamicznego przewodów i tablic rozdzielczych..

- Prąd znamionowy wyłączalny wkładki bezpiecznikowej I
cn
oznacza zwarciową zdolność
wyłączania w obwodzie o określonym napięciu.

Prądy zwarciowe: Najważniejszą właściwość bezpieczników stanowi wysoka zdolność wyłączania
w zwarciu, która, przy jednocześnie niewielkich wymiarach bezpiecznika, priorytetowo przeznacza
go do głównej lub awaryjnej ochrony przeciwzwarciowej obwodów i przyrządów. Znamionowa
zdolność wyłączania bezpieczników podawana jest w formie jednej wartości I
cn
mieszczącej się
zwykle w zakresie od 50 kA do 120 kA (zależnie od rodzaju bezpiecznika, współczynnika mocy,
napięcia itd.).

Kryterium doboru bezpiecznika w obwodzie o znanych warunkach zwarciowych:

I
cn
> I
k



gdzie: I
cn
znamionowa zdolność bezpiecznika do wyłączenia zwarcia
I
k

początkowy, udarowy prąd zwarciowy


W przypadku prądów od ok. 20 I
n
można liczyć na właściwości ograniczające bezpieczników
wtedy, gdy prąd zwarciowy ograniczony jest przed osiągnięciem przez niego wartości maksymalnej
(przy częstotliwości 50 Hz wyłączenie musi nastąpić najpóźniej do 5 ms). Prąd ograniczony
(oznaczany zwykle symbolem I
o
), ujęty jest w wartości maksymalnej. Typowy przebieg
charakterystyk ograniczających ilustruje rysunek w rozdziale 4.5. Zawiera on dwie linie
równoległe:
- linia dolna wyznacza wartość szczytową (ograniczoną) symetrycznego prądu zwarciowego
(zakładanego),
- linia górna wyznacza wartość szczytową (ograniczoną) niesymetrycznego prądu
zwarciowego, czyli wartość najmniej korzystną.
Wybór linii zależy od stanu obwodu, którego zwarcie jest rozpatrywane.
5.2 Wyłączniki
W zależności od celu zastosowanie, należy rozpatrywać dwie obowiązujące normy dla
wyłączników:

- PN-IEC 60898:2000 Sprzęt elektroinstalacyjny - Wyłączniki do zabezpieczeń
przetężeniowych instalacji domowych i podobnych
- PN-EN 60947:2001/2002 Aparatura rozdzielcza i sterownicza niskonapięciowa- zbiór norm

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 51
Wyłączniki - stosowane są do samoczynnego wyłączania prądów zwarciowych. W odróżnieniu od
bezpiecznika wyłącznik służy nie tylko do samoczynnego wyłączania obwodu, lecz również do
innych czynności łączeniowych: do zamierzonego wyłączania i załączania obwodu.

Przeciążenie w obwodzie: charakterystyka wyzwalania zgodnie z PN-EN 60947 określana jest tylko
przez dwie wartości obligatoryjne; przez wyznaczoną wartość prądu niewłączania 1,05 I
n
oraz przez
wyznaczoną wartość prądu wyłączania 1,3 I
n
. Wyznaczony czas zadziałania wynosi 1 godz. dla I
n
s
63 A, a następnie 2 godz. dla I
n
> 63 A. Temperatura odniesienia dla otoczenia wynosi priorytetowo
30 °C, jeżeli nie postanowiono inaczej.
Prądy probiercze l-godzinne wyzwalacza przeciążeniowego zgodnie z PN-EN 60898 są jednakowe
dla wszystkich nowszych charakterystyk: dolny I
1
= 1,13In i górny I
2
= 1,45In. W katalogach Eaton
Moeller zamieszczone są charakterystyki czasowo-prądowe dla obu przypadków.

Zwarcie w obwodzie: norma EN 60898 opisuje podział na 3 typy charakterystyk wyzwalania: od 3
do 5 krotności prądu In typ B, od 5 do 10 In dla C i od 10 do 20 dla D. Charakterystyka wyzwalania
ma znaczenie szczególnie podczas wypełniania założeń związanych z wymaganym czasem
zadziałania aparatu. Jest również powiązane z wymaganiem co do wartości impedancji pętli w
układzie sieci TN. Dla tego układu problem rozwiązuje się m.in. poprzez zapewnienie takiego
poziomu impedancji, przy którym najmniejszy spodziewany prąd zwarciowy zapewni odpowiedź
zabezpieczenia w określonym czasie. Każdy większy prąd będzie powodował szybsze wyzwolenie.
Norma PN-EN 60947 nie określa specjalnych parametrów dla charakterystyk wyzwalania. Jednak
część wytwórców samodzielnie dodaje nowe zakresy dla ich wyłączników (np. ch-ki R, S etc.).
Jedną z najważniejszych cech opisywanych aparatów jest zdolność do powtarzalnego wyłączania
prądów zwarciowych. Wyłączniki rozważane zgodnie z normą 60947 najczęściej określane są jako
wyłączniki mocy i są parametryzowane za pomocą opisywanych niżej wielkości.


Dobór wyłącznika i jego wyposażenia powinien uwzględniać m.in. następujące parametry i
charakterystyki:
1. Napięcie znamionowe wyłącznika U
n
dotyczące torów głównych wyłącznika, które musi
być nie mniejsze niż napięcie znamionowe instalacji.
2. Napięcie znamionowe sterownicze U
s
, dotyczące obwodów pomocniczych wyłącznika.
3. Prąd znamionowy ciągły wyłącznika I
n
, który nie powinien być mniejszy niż obliczeniowy
prąd szczytowego obciążenia obwodu I
b
(I
n
≥I
b
).
4. Prąd znamionowy wyłączalny wyłącznika I
c
określający zwarciową zdolność wyłączania w
obwodzie o podanym napięciu łączeniowym.
a) znamionowy prąd wyłączalny eksploatacyjny I
cs
, jaki wyłącznik potrafi wyłączyć
w cyklu wył-t-zał-wył-t-zał-wył (t - czas przerwy między kolejnymi łączeniami)
będąc zdolnym do ciągłego przewodzenia prądu znamionowego. Dobór ze względu
na znamionowy prąd wyłączalny eksploatacyjny I
cs
charakteryzuje wyłączniki,
którym stawia się wysokie wymagania co do niezawodności działania. Wartość
prądu zwarciowego, podana na wyłączniku przy odpowiednim napięciu
znamionowym. Określana jest przez wartość zakładanego prądu wyłączania (w kA)
odpowiadającą jednej z wartości wyznaczonych w normie, ujętą z reguły w
procentach (25, 50, 75 i 100% I
cu
) w odniesieniu do wartości I
cu
. Np. dla wyłącznika
ochronnego z I
cs
= 75% I
cu
i I
cu
= 100 kA, I
cs
= 75 kA. Wyłączniki muszą przy
wartości I
cs
wyłączanie powtarzać i tylko od projektanta zależy, jaką miarę
długookresowej niezawodności eksploatacji chce on zastosować – czy zaprojektuje
on wyłączniki ochronne pod względem wartości I
cs
, czy też pod względem I
cu
.
Rzutuje to również na cenę wyłączników ochronnych.
b) znamionowy prąd wyłączalny graniczny I
cu
, jaki wyłącznik potrafi wyłączyć w
cyklu wył-t-zal-wył, po tym może być już jednak niezdolny do dalszej pracy. Podane
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 52
przez wytwórcę wartości obu prądów wyłączalnych powinny pozostawać we
wzajemnym stosunku określonym przez normę. Wartość prądu zwarciowego
powodująca bezpieczne zadziałanie wyłącznika ochronnego i podana na wyłączniku
przy odpowiednim napięciu znamionowym. Po takim wyłączeniu może jednak
nastąpić zmiana jego charakterystyk, czyli wyłączenie prądu zwarciowego o
wartości I = I
cu
zagwarantowane jest tylko raz. Chociaż na pierwszy rzut oka dobór
wyłączników ochronnych na wartość I
cu
wydaje się nieuzasadniony technicznie
(wyłącznik do jednego zastosowania?), to jednak praktyka potwierdziła, że
zakłócenia nie powstają bezpośrednio na zaciskach wyjściowych wyłączników oraz
że względnie niewielka impedancja linii za wyłącznikiem ochronnym w pełni
wystarcza do efektywnego obniżenia prądu zwarciowego poniżej wartości I
cu.
.
5. Prąd znamionowy załączalny wyłącznika I
cm
. Ma być nie mniejszy niż spodziewany w
obwodzie prąd zwarciowy udarowy, aby zapobiec uszkodzeniu wyłącznika w sytuacji
przypadkowego załączenia na zwarcie. Prąd znamionowy załączalny wyłącznika jest równy
jego prądowi znamionowemu szczytowemu, tzn. największej chwilowej wartości prądu,
której przepływ wytrzymuje zamknięty wyłącznik. Wartość prądu zwarciowego podana na
wyłączniku ochronnym przy odpowiednim napięciu znamionowym, częstotliwości
nominalnej i wyznaczonym współczynniku mocy. Wyznaczana jest przez maksymalny,
zakładany prąd dynamiczny (wartość maksymalna pierwszej połowy fali z uwzględnieniem
składowej stałej prądu zwarciowego). Wartość nominalnej, zwarciowej zdolności do
włączania (I
cm
) jest zawsze większa od wartości nominalnej, zwarciowej zdolności do
wyłączania (I
cu
, ew. I
cs
) i stosunek minimalny pomiędzy powyższymi wartościami
wyznaczony jest przez normę w zakresie od 1,5 do 2,2.
6. Prąd znamionowy krótkotrwały wyłącznika I
cw
lub prąd znamionowy n-sekundowy. Jest
to maksymalny prąd zwarciowy zastępczy cieplny, jaki zamknięty wyłącznik potrafi
przewodzić w określonym czasie (n = 0,5†3 s).
7. Prąd nastawczy wyzwalacza lub przekaźnika przeciążeniowego I
r
, to prąd, którego
przepływ wyłącznik znosi dowolnie długo.
8. prąd nastawczy wyzwalacza lub przekaźnika zwarciowego I
i
, prąd którego osiągnięcie (z
określoną tolerancją rzędu ± 25%), powoduje otwarcie wyłącznika bezzwłoczne bądź z
określoną niewielką zwłoką członu zwarciowego.
9. charakterystyka prądów ograniczonych io-I, identycznie jak w przypadku bezpieczników,
dotyczy tylko wyłączników ograniczających,
10. charakterystyka I
2
t-I ilustruje zależność całki Joule'a od wartości skutecznej składowej
okresowej prądu spodziewanego.

Uwaga: Problem prądów zwarciowych interesuje projektanta szczególnie w pobliżu źródła, gdzie
obok składowej zmiennej prądu I
k
występuje także składowa stała prądu zwarciowego I
a
. W tym
miejscu nie można pominąć efektów dynamicznych zwarć I
dyn
, bowiem jest to ważne szczególnie
przy ocenie odporności przeciwzwarciowej tablic rozdzielczych (do oceny I
dyn
stosuje się parametr
I
km
).

Kryteria doboru wyłącznika mocy w obwodzie o znanych warunkach zwarciowych:

a) według znamionowej zwarciowej zdolności wyłącznika ochronnego do wyłączania

I
c
> I
k
’’


gdzie: I
c
znamionowy prąd wyłączalny wyłącznika
I
k

początkowy, udarowy prąd zwarciowy
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 53
*) Dla szczególnych wymagań eksploatacyjnych, kiedy zachodzi konieczność pracy z
odpowiednią rezerwą parametrów, wyłączniki ochronne można wymiarować na parametr
I
cs
,. Tego typu działanie wspomagane jest przez program PAJĄK.

b) według znamionowej zwarciowej zdolności wyłącznika do włączania:

I
cm
> I
km


gdzie I
cm
znamionowy prąd załączalny wyłącznika
I
km
udarowy prąd zwarciowy (oznaczany także symbolem i
p
)

Kryterium doboru wyłącznika ochronnego dla instalacji (MCB) w obwodzie o znanych warunkach
zwarciowych:

I
cn
> I
k



gdzie: I
cn
znamionowy prąd wyłączalny wyłącznika ochronnego zdolność do
wyłączenia zwarcia
I
k

początkowy udarowy prąd zwarciowy

Uwaga: Dla uproszczenia, w bazie danych programu PAJĄK dla małych wyłączników ochronnych
stosowano wartość I
cn
w kolumnie I
cs
. (wyłączniki CLS6, FAZ, PLHT, wyłączniki nadprądowe
z modułem różnicowoprądowym PKNM).
5.3 Selektywność wyłączników i bezpieczników
Selektywność bezpieczników:
Jeżeli producent nie postanawia inaczej, selektywność dwóch, szeregowo podłączonych
bezpieczników zwykle zagwarantowana jest przy stosunku prądów znamionowych 1: 1.6.
Warunkiem są, oczywiście, identyczne typy charakterystyk wyłączających (patrz rozdz. 4.4, rys. a).

Selektywność wyłączników ochronnych dla instalacji:
Norma PN-IEC 60898:2000 wyznacza dla wyłączników ochronnych do 32 A trzy klasy
ograniczenia energii w czasie zwarcia. Większość wyłączników ochronnych należy do klasy
trzeciej (klasa ograniczenia 3, także klasa selektywności 3) i właściwie należą do niej także
wyłączniki ochronne dla prądów wyższych (np. również wyłączniki ochronne LH i AZ do 125 A).
Zaletą takich wyłączników ograniczających jest duże ograniczanie przepływającej energii,
porównywalne do bezpieczników oraz spowodowane tym nieznaczne nagrzewanie się przewodów
w trakcie zwarcia (tylko w jednostkach, wyjątkowo w dziesiątkach
o
C). Wadą jest brak możliwości
selekcyjnego stopniowania dwóch szeregowo podłączonych wyłączników ochronnych należących
do identycznej, czyli trzeciej klasy selektywności. Takie wyłączniki ograniczające, podłączone
szeregowo zadziałają właściwie w identycznym czasie. Selektywność w pełnym zakresie prądów
roboczych byłaby teoretycznie możliwa dopiero przy dużym odstępie od prądów znamionowych (w
przybliżeniu od dziesięciokrotności I
n
), czego w praktyce zastosować nie można. Dlatego należy
uważać na powszechny błąd określający, że problem selektywności dwóch wyłączników ochrony
instalacji można rozwiązać przez proste stopniowanie charakterystyk typu B, C i D! Oba wyłączniki
ograniczające (np. wyłącznik 32 A o charakterystyce C oraz wyłącznik 10 A o charakterystyce B)
zadziałają w zwarciu w przybliżeniu w jednakowym czasie i ich energia przepływu jest
porównywalna. Problem selektywności można rozwiązać dopiero przez zastosowanie dwóch
wyłączników ochronnych o bardzo różnych wartościach energii przepływu, czyli o różnych
prędkościach zadziałania w czasie zwarcia, np. przez zastosowanie wyłącznika mocy dla prądu
wyższego (wg PN-EN 60947) na miejscu pierwszym i przez podłączenie wtórnego, wyłącznika
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 54
zabezpieczającego instalację o charakterystyce B, C lub D (wg PN-IEC 60898). Graficznie
przedstawiono przykład takiej sytuacji na rys. b) w rozdziale 4.4.

Uwaga: do ochrony przeciwprzetężeniowej za pomocą kombinacji prądowych wyłączników bezpieczeństwa z
wyłącznikami ochronnymi stosowane są prądowe wyłączniki bezpieczeństwa z wbudowaną ochroną
przeciążeniową, które można zastosować w warunkach obowiązujących dla ochronnych wyłączników
instalacyjnych, określonych w normie PN-IEC 60898. Dla wyłącznika ochronnego o prądzie znamionowym
do 40 A mamy do dyspozycji typoszereg PKNM, ew. CKN6.

Selektywność wyłączników mocy:
Kwestia selektywności dwu lub kilku szeregowo połączonych wyłączników mocy rozwiązana
została w ten sposób, że norma PN-IEC 60974-2 wyznacza dwie grupy wyłączników ochronnych, a
mianowicie: kategorię użytkową A (zwykle wyłączniki ochronne nieselektywne), a następnie
kategorię B obejmującą selekcyjne wyłączniki ochronne ze zwłoką nastawialną (min. 50 ms;
wartościami priorytetowymi są: 0,05 – 0,1 – 0,25 –0,5 – 1s).

Dla wyłączników ochronnych kategorii B, czyli w wersji selekcyjnej, wprowadzono analogiczny
parametr jak w przypadku kabli, a mianowicie nominalną, krótkookresową odporność
przeciwprądową I
cw
, odzwierciedlającą zdolność wyłącznika ochronnego do przenoszenia, przez
cały okres wymuszonej zwłoki, prądu zwarciowego o wartości nawet do I
cw
. Producenci
wyłączników mocy podają najczęściej spotykane zwłoki krótkookresowe wynoszące 0,1 s; 0,3 s; 1
s lub 3 s. Wyłącznik ochronny, usytuowany najbliżej miejsca zakłócenia nie jest z reguły
wyłącznikiem selekcyjnym (kategoria użytkowa A) i zakłócenie odłączone zostaje w krótkim czasie
– maksymalnie po kilkudziesięciu milisekundach. W takim przypadku parametr I
cw
selektywnego
wyłącznika ochronnego nie musi być w pełni wykorzystany.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 55
6. Literatura
________________________________________________

Rudolph W.: Safety of Electrical Installations up to 1000 Volts VDE Verlag gmbh - Berlin -
Offenbach 1990
Kacejko P.; Machowski J.: Zwarcia w systemach elektroenergetycznych. WNT, Warszawa, 2002.
Markiewicz H.: Urządzenia elektroenergetyczne. WNT, Warszawa 2005.
Praca zbiorowa: Poradnik inżyniera elektryka. WNT, Warszawa 1996
Klajn A.,Markiewicz H.: Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Instalacje elektryczne w
budynkach mieszkalnych. Podstawy planowania. Wytyczne dotyczące wymiarowania i
wyposażania instalacji. COSiW SEP, Warszawa 2002
Praca zbiorowa pod redakcją dr. inż. J. Strzałki – Instalacje elektryczne i teletechniczne – Poradnik
montera i inżyniera elektryka, Verlag Dashöfer , Warszawa 2008
Prof. Dr. Roland Zeise: The Computer-Aided Dimensioning of Low-Voltage Networks Moeller
GmbH, Bonn
IEC 60364-4-41:2000 (PN-HD 60364-4-41:2007) Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.
Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona przeciwporażeniowa.
PN-IEC 60364-4-43:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych - Ochrona dla
zapewnienia bezpieczeństwa - Ochrona przed prądem przetężeniowym.
PN-IEC 60364-5-523:2001 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Dobór
i montaż wyposażenia elektrycznego. Obciążalności prądowe długotrwałe przewodów.
PN-IEC 60364-5-53:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Dobór i montaż
wyposażenia elektrycznego. Aparatura łączeniowa i sterownicza
PN-EN 60947- :2002 Aparatura rozdzielcza i sterownicza niskonapięciowa – Zbiór norm
PN-IEC 60898:2000 Sprzęt elektroinstalacyjny - Wyłączniki do zabezpieczeń przetężeniowych
instalacji domowych i podobnych
PN-EN 60865-1:2002 (U) Obliczanie skutków prądów zwarciowych - Część 1: Definicje
i metody obliczania
PN-EN 60909-0:2002 (U) Prądy zwarciowe w sieciach trójfazowych prądu przemiennego - Część
0: Obliczanie prądów
PN-EN 61660-1:2002 (U) Prądy zwarciowe w obwodach pomocniczych prądu stałego
w elektrowniach i stacjach elektroenergetycznych - Część 1: Obliczanie prądów zwarciowych
PN-EN 61660-2:2002 (U) Prądy zwarciowe w obwodach pomocniczych prądu stałego
w elektrowniach i stacjach elektroenergetycznych - Część 2: Obliczanie skutków
Rozporządzenie MEiEA oraz MAGTiOŚ z 9.04.1977 w sprawie warunków technicznych, jakim
powinny podlegać instalacje elektryczne i urządzenia oświetlenia elektrycznego.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 56
NOTATKI:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 57
NOTATKI:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 58
CZĘŚĆ II.: Obsługa programu PAJĄK
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 59
7. Wstęp
________________________________________________
Program PAJĄK jest graficznym systemem projektowania i obliczeń sieci niskiego napięcia
wyposażonym w urządzenia zabezpieczające firmy Eaton Moeller. Dla sieci promieniowych oraz
wielowęzłowych program wykonuje obliczenia spadków napięć, rozpływu mocy i prądów
zwarciowych; następnie program wykonuje kontrolę przydatności zastosowanych kabli oraz
urządzeń zabezpieczających. Procedury obliczeniowe oparte są na normie PN-IEC. Jest to
samodzielny program wymagający jedynie systemu operacyjnego Microsoft Windows. Program
przeznaczony jest głównie dla projektantów oraz pracowników wykonujących obliczenia.

Informacje ogólne:
- Projektowanie sieci TN/TT/IT o różnych systemach napięciowych do 1000 V (przykładowo
230/400V, 400/690V...).
- Projektowanie sieci promieniowych i wielowęzłowych.
- Projektowanie sieci zasilanych z jednego źródła lub wielu różnych źródeł (sieć nadrzędna,
transformator, generator), projektowanie sieci zasilanych równolegle z różnych źródeł.
- Możliwość symulowania różnych stanów roboczych sieci poprzez odłączanie źródeł i
obciążeń.
- Definiowanie współczynnika jednoczesności i współczynnika zapotrzebowania.
- Baza danych elementów z przejrzystą strukturą drzewa z możliwością uzupełnienia przez
użytkownika.
- Wszystkie obliczenia (spadki napięć, rozpływ mocy, impedancja, zwarcia) oparte są na
normie PN-IEC.
- Przyjazny interfejs użytkownika, umożliwiający łatwą i szybką pracę przy zachowaniu
maksymalnej zmienności oraz otwartości. Sposób sterowania podobny do standardowych
systemów CAD (AutoCAD).
- Program wykorzystuje możliwości systemu operacyjnego Windows95/98/NT/2000/XP.

Topologia sieci
- Zastosowanie interfejsu MDI – możliwość równoległego przetwarzania wielu projektów.
- Schemat sieci (topologia) definiowany jest poprzez składanie poszczególnych elementów
(źródła, transformatory, przewody, łączniki, urządzenia zabezpieczające, odbiorniki,
kondensatory kompensacyjne). Możliwe jest również szybkie wstawianie całych grup
urządzeń (zasilanie, rozdział, odbiory…).
- Do dyspozycji dostępne są standardowe funkcje dla edycji grafiki (KOPIUJ, PRZESUŃ,
USUŃ, ROZCIĄGNIJ). Standardowe funkcje dla sterowania wizualizacją (ZOOM, PAN).
- Węzły sieci tworzone są automatycznie na bieżąco. Kontrola logiki połączeń.
- Możliwość przenoszenia obiektu między projektami z wykorzystaniem schowka.
- Możliwość uzupełnienia o elementy własne (odcinek, koło, prostokąt, tekst).

Parametry elementów sieci, baza danych elementów
- Parametry elementów zdefiniowanych (tzn. tych elementów, których nie można w ramach
programu parametryzować – źródła, odbiorniki, transformatory) muszą być wprowadzone
bezpośrednio po wstawieniu elementu do schematu sieci.
- Parametry pozostałych elementów (urządzenia zabezpieczające, łączniki, kable) mogą
również być wstawiane albo mogą być automatycznie parametryzowane przez program.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 60
- Do dyspozycji dostępna jest baza danych elementów standardowych Generatory,
Transformatory, Przewody-Kable, Wyłączniki, Wyłączniki automatyczne, Bezpieczniki,
Silniki, Kondensatory kompensacyjne.
- Baza danych zbudowana jest jako baza otwarta; oznacza to, że użytkownik może dowolnie
uzupełniać bazę danych o elementy, które wykorzystuje w swoich projektach. Możliwe jest
tworzenie drzewa bazy danych oraz tabel danych.
- Możliwość uzupełnienia bazy danych przez użytkownika jest istotna głównie w przypadku
tych elementów, które nie są dostarczane przez firmę Eaton Moeller (Transformatory,
Kable, Silniki, Kondensatory kompensacyjne).
- Parametry elementów przejętych z bazy danych można poddawać edycji lokalnie po
wprowadzeniu do sieci.

Obliczenia
- Obliczenia oparte są na normie PN-IEC. Pod uwagę brana jest alternatywnie sieć TN, IT
lub TT - według wyboru użytkownika; wybierane są systemy napięciowe do 1000V a
zwarcia są odległe.
- Spadki napięć węzłowych punktów sieci (kontrola, czy spadek nie przekracza maksymalnej
wartości ustawionej przez użytkownika lokalnie dla każdego elementu sieci). W każdej
sytuacji uwzględniany jest współczynnik zapotrzebowania, dla sieci promieniowych brany
pod uwagę jest również współczynnik jednoczesności.
- Obciążenia w gałęziach sieci, kontrola prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających
oraz przewodów według warunków normy PN-IEC 60364-5-523:2001, kontrola
zabezpieczenia przewodów w przypadku przeciążenia i zwarcia według normy PN-IEC
60364-4-43:1999. Obliczenie współczynnika mocy.
- Trójfazowe zwarcie symetryczne, obliczenia według normy PN-EN 60865-1:2002 oraz PN-
EN 60909-0:2002 – obliczenie prądu zwarciowego w wybranym punkcie sieci, rozpływ
prądów zwarciowych w sieci (kontrola prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających
oraz przewodów). Uwzględniany jest również wpływ silników.
- Obliczanie obwodu kaskadowego – kontrola obszaru selektywności wyłącznika
nadrzędnego w stosunku do wyłączników w polach odbiorczych kaskady.
- Badanie selektywności na podstawie tabel opublikowanych w katalogach, w konfiguracji
wyłącznik/wyłącznik.
- Dwufazowe zwarcie niesymetryczne, obliczenia według normy PN-EN 60865-1:2002 oraz
PN-EN 60909-0:2002 – obliczenie prądu zwarciowego pomiędzy fazami oraz prądu
doziemnego w miejscu zwarcia oraz rozpływu prądów zwarciowych w sieci (kontrola
prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających i przewodów).
- Jednofazowe zwarcie niesymetryczne w stosunku do ziemi, obliczenia według normy PN-
EN 60865-1:2002 oraz PN-EN 60909-0:2002 - obliczenie prądu zwarciowego w wybranym
punkcie sieci oraz strumienia prądów zwarciowych w sieci, obliczenie impedancji w
miejscu zwarcia oraz napięcia dotykowego rażeniowego na częściach nie będących pod
napięciem. Obliczenie czasu wyłączenia zwarcia oraz kontrola spełnienia wymagań normy
PN-IEC 60364-4-41:2000 (PN-HD 60364-41-1: 2007).
- Obliczenie składowej zgodnej oraz zerowej impedancji w węźle sieci (możliwość
późniejszego wykorzystania np. dla zaprojektowania dołączanej sieci IT), jest możliwość
obliczenia impedancji pętli zakłócenia Z
sv
według normy PN-IEC 60364-4-41:2000 (PN-
HD 60364-41-1: 2007). Wyniki obliczeń można przedstawić albo jako wartości
bezwzględne, albo jako liczby zespolone; obliczane impedancje nie są modyfikowane
żadnymi współczynnikami.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 61
Przedstawienie (wizualizacja) wyników
- Bezpośrednio po wykonaniu obliczeń wyświetlany jest wykaz elementów nie spełniających
potrzeb. Wykaz ten można wydrukować.
- Po wykonaniu obliczeń pokazywane są obliczone wartości dla poszczególnych elementów
na schemacie sieci. Schemat z wynikami można wydrukować. Druk możliwy jest na
dowolnym urządzeniu wyjściowym, dla którego dostępne są sterowniki w systemie
Windows (drukarka, ploter).
- Możliwość drukowania tabel – wykaz elementów sieci z podaniem wyników obliczeń.
- Możliwość drukowania tabel – wykaz kabli (lista kablowa).
- Eksport grafiki do formatu DXF (format oprogramowania typu CAD).
- Eksport tabel danych do formatu TXT, TAB, XLS (Microsoft Excel).

Praca z charakterystykami czasowo-prądowymi
- Wybór urządzeń zabezpieczających z bazy danych oraz narysowanie ich charakterystyki
wyłączania.
- Wybór urządzeń ze schematu sieci oraz nakreślenie ich charakterystyki – możliwość oceny
selektywności.
- Możliwość wstawienia opisu symbolu przyporządkowanego do charakterystyki, ustawienie
koloru krzywej. Możliwość odmierzania na wykresie.
- W przypadku, jeżeli element zabezpieczający posiada ustawiane wyzwalacze, istnieje
możliwość modyfikowania wszystkich dostępnych parametrów. Zmiana któregokolwiek z
parametrów wyzwalacza powoduje zmianę w opisie elementu zamieszczonego na
schemacie.
- Wydruk wykresu na urządzeniu wyjściowym (wydruk czarno-biały lub kolorowy).
- Archiwizacja zestawu charakterystyk w pliku danych (dla jednego projektu można stworzyć
dowolną ilość zestawień charakterystyk).

Wymagania sprzętowe i programowe (minimalna konfiguracja):
- Komputer PC, procesor Pentium III, 64 MB RAM i więcej (zaleca się 64 MB), karta grafiki
pracująca z rozdzielczością min. 1024x768, napęd CD, urządzenie wyjściowe dla druku
(drukarka laserowa, ploter itp.).
- Min. 20 MB wolnego miejsca na dysku twardym,
- Zainstalowany system operacyjny Windows95 lub wyższy, WindowsNT 4.0 i wyższy,
Windows 2000 Professional (zainstalowany ServicePack 1), WindowsXP, Windows Vista.

Uwagi:
- Program PAJĄK nie jest programem sieciowym. Musi być zawsze instalowany na dysku
lokalnym każdego użytkownika.
- Licencja na korzystanie z systemu oprogramowania udzielana jest na ograniczony okres
czasu. Licencji udziela wyłączny posiadacz praw do programu firma Eaton Electric Sp. z o.o.
z siedzibą w Gdańsku.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 62
8. Instalacja
________________________________________________
8.1 Instalacja z dysku CD
1. Włóż dysk instalacyjny CD do stacji dysków (przykładowo napęd D:).
2. Wykonaj uruchomienie z programu CD \SPIDER_SETUP\SETUP.EXE. Kliknij na przycisk
Start i wybierz Uruchom, bądź kliknięcie na ikonę programu SETUP.EXE. W otwartym
teraz oknie dialogowym wpisz tekst: D:\SPIDER_SETUP\SETUP.EXE (litera D oznacza
napęd CD). Kliknij na przycisk OK.


3. Wybierz język używany podczas instalacji – wybór z rozwijanej listy proponowanych
języków




4. Wyświetlane jest żądanie zamknięcia wszystkich uruchomionych aplikacji (programów).
Zaleca się również odłączenie sterowników sieciowych oraz programów antywirusowych,
pracujących w tle. Po naciśnięciu na przycisk Dalej należy kontynuować instalację.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 63


5. W następnym oknie dialogowym przeczytaj warunki umowy licencyjnej, a następnie
akceptując wszystkie punkty zaznacz opcję Akceptuje warunki… i naciśnij przycisk Dalej
aby kontynuować instalacje




6. Wybierz katalog , w którym program ma zostać zainstalowany. Program PAJĄK nie jest
aplikacją działająca w sieci, musi być zainstalowany na dysku lokalnym każdego użytkownika.
Jeśli domyślna lokalizacja nie jest odpowiednia, można ją zmienić klikając na pole
Przeglądaj… i wybrać miejsce instalacji wskazując katalog w otwartym oknie dialogowym.
Klikając na przycisk Dalej instalacja jest kontynuowana.
Po zapoznaniu się ze
wszystkimi punktami umowy
licencyjnej wybierz pole
akceptacji warunków, aby
kontynuować instalacje.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 64


7. W przypadku, jeżeli w podanym katalogu docelowym istnieje już starsza instalacja programu
PAJĄK, system pyta, czy ma przenieść zmodyfikowane przez użytkownika pliki z poprzedniej
instalacji. Klikając na przycisk Dalej instalacja jest kontynuowana



Zwróć uwagę na następujący komunikat:



Pierwotna instalacja została
usunięta, baza danych elementów
użytkownika nie zostanie
przeniesiona.
Domyślny adres, do którego
program ma zostać
zainstalowany. Zmianę
lokalizacji można dokonać
poprzez edycję ścieżki w oknie
wyboru, bądź po kliknięciu
klawisza Przeglądaj… .
Jeżeli podany katalog już
istnieje, należy powtórzyć
lokalizację. Program należy
instalować bezpośrednio na
dysku, nigdy w folderze
systemu. Po wyborze
lokalizacji należy kliknąć
przycisk Dalej.
Jeśli istniała pierwotna instalacja
zostanie zmodyfikowana poprzez
dodanie nowej bazy elementów
(generatory, silniki, transformatory…)
po zaznaczeniu tej opcji .
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 65
8. Wprowadź nazwę grupy, do której zostanie dodana ikona startu programu (nazwa nowej
pozycji w menu Start - Programy). Zaleca się pozostawienie wstępnie wybranej nazwy oraz
zamknięcie panelu dialogowego poprzez kliknięcie na przycisk Dalej.



9. Jeżeli chcesz dokonać zmian we wcześniejszych ustawieniach instalacji możesz cofnąć się do
dowolnego miejsca klikając przycisk Wstecz. Jeżeli wszystkie ustawienia są właściwe
rozpocznij instalację klikając klawisz Instaluj .
10. Program wykonuje kopiowanie plików na twardy dysk komputera oraz rozpakowanie plików
instalacyjnych
11. Instalacja programu dobiegła końca. Oznacza to, że została przeprowadzona prawidłowo a
program został poprawnie zainstalowany. Zakończ instalacje zamykając okno dialogowe
przyciskiem Zakończ. Plik instalacyjny automatycznie utworzył ikonę na pulpicie oraz trwale
przypisał rozszerzenie projektu .SPI do programu PAJĄK ( klikając podwójnie na plik z tym
rozszerzeniem zostanie otwarty przez program).
12. Program można usunąć przy pomocy pliku deinstalacyjnego. Kliknij przycisk Start na pasku
poleceń, następnie wybierz zakładkę Programy – PAJĄK – Deinstalacja. Zostanie
uruchomiony, który całkowicie usunie program z Twojego komputera.
8.2 Ręczne wykonanie instalacji klienta w przypadku awarii programu SETUP
Na niektórych komputerach może wystąpić problem przy instalowaniu programu z instalacyjnego
dysku CD w oparciu o standardowy sposób postępowania oparty na programie SETUP.EXE
(przykładowo Windows2000 Professional, w których nie został zainstalowany moduł ServicePack1,
w niektórych wersjach WindowsNT 4.0 itp.). Alternatywnym rozwiązaniem jest możliwość
wykonywania instalacji „ręcznej“ bez wykorzystania programu instalacyjnego.

Uwaga: wykonanie ręcznej instalacji wymaga określonej wiedzy i umiejętności w zakresie obsługi
komputera. W przypadku, jeżeli niektóre kroki podanej poniżej procedury nie będą dla Ciebie
całkowicie jasne albo zrozumiałe, proponujemy zlecenie zainstalowania programu Waszemu
administratorowi systemu albo specjaliście w tej dziedzinie.

1. Utwórz na dysku twardym katalog C:\SPIDER (przy pomocy programów systemu
operacyjnego, przykładowo Explorer Windows, Windows Commander itp.).
2. Skopiuj wszystkie pliki z katalogu \SPIDER_SETUP\CUSTOM na dysku instalacyjnym CD
do tego nowo utworzonego katalogu.
3. Wykonaj uruchomienie programu UnPack.BAT w katalogu na dysku twardym – następuje
rozpakowanie instalacji klienta programu PAJĄK
Wykaz istniejących grup programowych
(pozycji w menu Start - Programy).
Nazwa nowo utworzonej grupy
programowej (pozycje w menu Start -
Programy) w której zostanie umieszczona
ikona startu programu.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 66
4. Utwórz ikonę startu programu PAJĄK na pulpicie oraz nową pozycję w Start-Programy.
5. Wykonaj uruchomienie programu poprzez wybranie ikony utworzonej w poprzednim kroku.
Jeżeli programu nie daje się uruchomić, skopiuj pliki z katalogu \SPIDER_SETUP\WinSys na
dysku instalacyjnym CD do katalogu systemowego Windows, zazwyczaj
C:\Windows\System (uwaga: nie może dojść do przepisania nowszej wersji tych bibliotek,
które mogą już występować w systemie Windows!!).
6. Wykonaj start programu i podaj licencję (patrz rozdz. 9.1).
8.3 Kopia bezpieczeństwa instalacji
Przy stosowaniu programu niektóre pliki są na bieżąco modyfikowane. Chodzi o pliki z
konfiguracją programu, z bazami danych użytkownika itp. Wskazane jest wykonanie kopii
zapasowej tych plików:

Plik Uwaga Od wersji
SPIDER\SPIDER.INI
Konfiguracja programu 1.0
SPIDER\DATA\...
Baza danych elementów użytkownika (silniki, generatory,
transformatory, kable,...)
1.0


Kopia rezerwowa całej instalacji:

Warunkiem wykonania kopii bezpieczeństwa (rezerwowej) istniejącej instalacji jest obecność
programu pakującego RAR.EXE w głównym katalogu programu. Program RAR nie stanowi części
instalacji standardowej; chodzi o program typu shareware części pakietu WINRAR.

1. Skopiuj program RAR.EXE do głównego katalogu nadbudowy (zazwyczaj C:\SPIDER).
2. Wykonaj uruchomienie programu PACK.BAT z głównego katalogu programu (zazwyczaj
C:\SPIDER). Kliknij na przycisk Start i wybierz pozycję Uruchom... W oknie dialogowym
wpisz tekst: C:\SPIDER\PACK.BAT (gdzie C:\SPIDER jest ścieżką do katalogu głównego
programu). Kliknij na przycisk OK.
3. Następuje spakowanie programu. W głównym katalogu, powstają pliki archiwalne
SPIDER.RAR, SPIDER.R00, ... Pliki te wraz z plikami UNRAR.EXE oraz UnPack.BAT
skopiuj na dyskietki.
4. Ponowne rozpakowanie plików archiwalnych możliwe jest przy pomocy programu
UnPack.BAT.
5. Podczas instalacji - program standardowo tworzy pierwszą kopie bezpieczeństwa.

Uwaga:
W przypadku napotkania problemów przy instalacji lub podczas korzystania z programu prosimy
o kontakt z:
Pomoc techniczna (PL):
Eaton Electric Sp. z o.o.
ul. Krakowska 19-23, 50-424 Wrocław
tel./faks: 71 781 23 74, 71 781 23 21
e-mail: pl-pajak@eaton.com
www.moeller.pl

Prosimy również o zgłaszanie na w.w. adres wszelkich uwag i propozycji usprawnień programu
PAJĄK.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 67
8.4 Aktualizacja ze strony internetowej
Program posiada moduł automatycznej aktualizacji, oprogramowanie łączy się z serwerem firmy
Eaton Moeller w celu sprawdzenia dostępności nowej wersji. W opcjach programu można ustawić
odstęp czasowy między kolejnymi łączeniami.



W razie akceptacji, program sprawdzi czy istnieje nowa wersja, jeżeli tak, to zostanie ona pobrana
i zainstalowana automatycznie. Do poprawnego działania wymagane jest połączenie z Internetem.

Uwagi:

- Ilość dni między kolejnym sprawdzaniem dostępności
nowych wersji może być definiowane w zakładce
Narzędzia/Opcje/System (patrz rozdz. 21.1).
- Data ostatniego sprawdzania wyświetlana jest w
zakładce Narzędzia/Opcje/Licencja (patrz rozdz.
21.6).
- Istnieje możliwość ręcznego sprawdzenia osiągalności poprzez wybranie opcji
„Aktualizacja ze strony internetowej” z menu Pomoc.
8.5 Aktualizacja programu z katalogu
Jeżeli na stanowisku brak połączenia z Internetem, wówczas
możliwe jest zaktualizowanie oprogramowania za pomocą
plików aktualizacyjnych (np. przesłanych tradycyjną pocztą
na nośniku CD)

1. Pliki aktualizacyjne należy pobrać na stanowisku z
Internetem lub skontaktować z dystrybutorem
programu w celu przesłania nośnika CD (każda
aktualizacja zawiera dwa pliki: kontrolny plik *.XML i plik z danymi .ZIP).
2. Załadować pliki do dowolnego katalogu na dysku, istotne jest, aby znalazły się tam
wszystkie wersje plików aktualizujących dostępnych do danej wersji programu (nie tylko
pliki dostępne w ostatniej aktualizacji).
3. Uruchomić Pająka.
4. Wybrać Pomoc/Aktualizacja z katalogu
5. W oknie dialogowym (podobnym do tego z funkcji Otwórz – rozdz. 20.2) należy wybrać
kontrolny plik aktualizacji *.XML i nadusić Otwórz.
6. Uruchomiony zostanie moduł automatycznej aktualizacji (PAJĄK zostanie zamknięty).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 68
9. Uruchomienie programu PAJĄK
________________________________________________
Po pomyślnym zainstalowaniu programu PAJĄK w Twoim komputerze zgodnie z procedurą
podaną w rozdziale 8, możesz przystąpić do uruchamiania programu.
9.1 Pierwsze uruchomienie
1. Kliknij na przycisk Start; następnie kolejno
wybierz pozycje Programy - PAJĄK - PAJĄK.
W przypadku, jeżeli utworzyłeś ikonę na pulpicie,
możliwe jest łatwe uruchomienie programu poprzez
podwójne kliknięcie na tą ikonę.

2. Wyświetlane jest okno dialogowe z tekstem umowy
licencyjnej:




W przypadku, jeżeli akceptujesz powyższy tekst, kliknij na przycisk Akceptuję. W ten
sposób zobowiązujesz się do przestrzegania wszystkich postanowień umowy licencyjnej. W
przypadku, jeżeli nie zaakceptujesz tekstu umowy, uruchomienie programu będzie
niemożliwe. Tekst umowy licencyjnej można później wyświetlić przy pomocy funkcji O
aplikacji PAJĄK (patrz rozdz. 23).

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 69


3. Następnie otwierane jest okno dialogowe z żądaniem podania nr licencji:



Wprowadź potrzebne dane; ewentualnie zwróć się do dostawcy programu z prośbą o
przekazanie potrzebnych danych licencyjnych. Uprzejmie prosimy o poświęcenie
maksymalnej uwagi w celu dokładnego wypełnienia wszystkich pozycji; głównie chodzi o
prawidłowe wprowadzenie daty ważności licencji oraz numeru licencji. W przypadku
wprowadzenia błędnych danych program nie zostanie uruchomiony.
4. Po prawidłowym wprowadzeniu informacji następuje uruchomienie programu. Program
pamięta warunki licencji i przy drugim oraz kolejnym uruchomieniu nie wymaga już ich
wprowadzenia. Dane licencyjne można dodatkowo zmienić przy pomocy funkcji Opcje z
menu Narzędzia (patrz rozdz. 21.6). Wyświetlenie danych licencyjnych możliwe jest przy
pomocy funkcji O aplikacji PAJĄK (patrz rozdz. 23).
5. Po uruchomieniu programu wyświetlane jest automatycznie okno Podpowiedź dnia, podające
wskazówki do pracy z programem. Po kliknięciu na przycisk Zamknij program jest gotowy
do pracy.
9.2 Drugie i kolejne uruchomienia
1. Kliknij na przycisk Start; następnie kolejno wybieraj pozycje Programy - PAJĄK
- PAJĄK. W przypadku, jeżeli utworzyłeś ikonę programu na pulpicie, możesz w
łatwy sposób uruchomić program poprzez podwójne kliknięcie na tej ikonie.
2. System kontroluje ważność licencji; jeżeli wszystko jest prawidłowe uruchamia
program.
3. Po uruchomieniu programu następuje automatycznie wyświetlenie okna Podpowiedź dnia.
Proponujemy przeczytanie wskazówek i zamknięcie okna dialogowego poprzez kliknięcie na
przycisk Zamknij. Program jest gotowy do pracy.
Uwagi:
- Jeżeli chcesz obecnie utworzyć nowy projekt, kliknij na ikonę Nowy projekt (patrz
rozdz. 20.3).
- Jeżeli chcesz otworzyć jeden z demonstracyjnych przykładów kliknij na ikonę
Otwórz przykład demonstracyjny (patrz rozdz. 20.2.1).
- Jeżeli chcesz kontynuować edycję utworzonego już wcześniej projektu, wykonaj
otwarcie pliku poprzez kliknięcie na ikonę Otwórz istniejący projekt (patrz rozdz.
20.2.).
Dane identyfikacyjne klienta. W
każdej pozycji wymagany jest
przynajmniej jeden znak.
Data ważności licencji. Konieczne jest
bardzo staranne wypełnienie tych
pozycji zgodnie z informacjami
podanymi przez dostawcę programu
Numer licencji. Konieczne jest bardzo
staranne wypełnienie tego pola w
oparciu o informacje podane przez
dostawcę programu.

Adres dostawcy zależny jest od
krajowej wersji programu.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 70
- Możliwe jest zablokowanie wyświetlania okna Podpowiedź dnia po uruchomieniu
programu. Możliwe jest również przeglądanie kolejno wszystkich podpowiedzi (więcej
szczegółów – patrz rozdz. 22.1).
- W przypadku, jeżeli przy uruchomieniu programu pojawi się komunikat:



oznacza to, że okres użytkowania określonej wersji programu wygasł. W celu uzyskania nowej
wersji oprogramowania należy skontaktować się z dostawcą (każdą nową wersję można uzyskać
również poprzez serwis internetowy).

W przypadku, jeżeli przy uruchomieniu programu pojawi się komunikat:



oznacza to, że termin ważności Twojej licencji zakończył się. Skontaktuj się ze swoim
dostawcą systemu PAJĄK w celu podania nowego numeru licencji (ewentualnie złóż wizytę
na stronach internetowych dostawcy programu, gdzie można wykonać on-line
przerejestrowanie, związane z dostarczeniem nowego numeru licencji, ewentualnie można
ściągnąć aktualizację programu). Następnie kliknij na przycisk Tak i wprowadź nowe dane
licencyjne w panelu dialogowym, tak jak przy pierwszym uruchomieniu (patrz rozdz. 9.1).

W przypadku, jeżeli w chwili uruchomienia programu pojawi się komunikat:



oznacza to, że doszło do naruszenia pliku SPIDER.INI, zawierającego dane licencyjne.
Kliknąć na przycisk Tak i wprowadzić nowy numer licencyjny w panelu dialogowym,
postępując w taki sam sposób jak przy pierwszym uruchomieniu (patrz rozdz. 9.1). W
przypadku utrzymujących się kłopotów skontaktuj się ze swoim dostawcą programu PAJĄK




Konkretny adres dostawcy
zależny jest od krajowej
wersji programu.
Konkretny adres dostawcy
zależny jest od krajowej
wersji programu.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 71
10. Wprowadzenie do systemu PAJĄK
________________________________________________
10.1 Ekran podstawowy oraz sterowanie programem
Po uruchomieniu programu (patrz rozdz. 9.1, 9.2) uruchamia się ekran podstawowy. Program
korzysta z interfejsu użytkownika MDI (Multiple Display Interface) umożliwiającego równoległe
przetwarzanie kilku projektów sieci (podobnie jak przykładowo edytor tekstowy Word umożliwia
równoległą edycję wielu dokumentów). Po uruchomieniu programu następuje automatyczne
otwarcie (aktywacja) nowego projektu. Pracę można rozpocząć na jeden z kilku sposobów:
- Rozpoczęcie tworzenia schematu nowej sieci albo utworzenie kolejnego nowego
projektu sieci poprzez kliknięcie na ikonę Nowy projekt (patrz rozdz. 20.3),
- Otwarcie jeden z demonstracyjnych przykładów kliknij na ikonę Otwórz przykład
demonstracyjny (patrz rozdz. 20.2.1).
- Otwarcie istniejącego już projektu sieci i kontynuacja jego edycji po kliknięciu na
ikonę Otwórz istniejący projekt (patrz rozdz. 20.2),
- Zastosowanie jednego z samodzielnych modułów dla pracy z charakterystykami
czasowo-prądowymi (patrz rozdz. 15), albo dla zarządzania bazą danych
użytkownika (patrz rozdz. 16).

Podstawowy ekran programu – nie jest otwarty żaden projekt:











Aktywacja modułu dla zarządzania bazą.
Otwarcie nowego projektu sieci.
Otwarcie istniejącego projektu sieci dla dalszej edycji.
Otwarcie przykładu demonstracyjnego
Aktywacja modułu dla pracy z charakterystykami.
Narzędzia dla manipulacji
oknem głównym programu
(minimalizacja,
maksymalizacja, zamknięcie)
Wiersz stanu z aktualnie
prowadzonymi operacjami
Obszar do projektowania
Poprzez ciągnięcie za
brzeg można zmieniać
rozmiary głównego okna
programu.
.
Aktualna data i godzina.
Stan przycisku NumLock

Stan przycisku CapsLock.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 72
Podstawowy ekran programu - okno z projektem sieci w postaci maksymalnej:






Podstawowy ekran programu – dwa równolegle otwarte projekty


Wiersz stanu, informacja
dotycząca aktualnie
wykonywanych operacji
Poprzez ciągnięcie za
brzeg można zmieniać
rozmiary głównego okna
programu.
Nazwa pliku z
aktualnie edytowanym
projektem
Pasek narzędziowy, do
pracy z projektem
Narzędzia dla manipulacji
oknem projektu (minimalizacja,
maksymalizacja, zamknięcie).
Narzędzia dla manipulacji
oknem projektu (minimaliz.,
maksymalizja, zamknięcie).
Nazwa pliku z
aktualnie
edytowanym
projektem.
Projekt aktywny- górny
pasek niebieski.
Wszystkie funkcje
dotyczą tego projektu.
Nieaktywny projekt
– górny pasek szary.
Poprzez ciągnięcie za
górnybrzeg można
zmieniać położenie okna
z projektem
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 73
Funkcje dla układu poszczególnych okien z projektami na ekranie podstawowym znajdują się w
menu rozwijanym Okno (równocześnie można otworzyć maksymalnie 10 okien z różnymi
projektami):









10.2 Uruchomienie funkcji programu
Poszczególne funkcje programu można uruchomić albo poprzez wybranie odpowiedniej pozycji z
menu rozwijanego (zawiera wszystkie funkcje programu) albo poprzez kliknięcie na ikonę na pasku
narzędzi (zawiera tylko najważniejsze funkcje). W podręczniku tym preferuje się uruchamianie
funkcji przy pomocy ikon.

Funkcję stosowaną ostatnio oraz często stosowane funkcje dla sterowania wyświetleniem Zoom
można uruchomić z menu kontekstowego, które pojawia się po kliknięciu prawym przyciskiem na
oknie z projektem.




Skróty klawiszowe
F1 Pomoc (patrz rozdz. 22) Ctrl+N Nowy projekt (patrz rozdz. 20.3)
F3 Grupa (patrz rozdz. 11.14) Ctrl+O Otwórz projekt (patrz rozdz. 20.2)
F4 Obliczenia (patrz rozdz. 14) Ctrl+S Zapisz projekt (patrz rozdz. 20.1)
F5 Charakterystyki czas-prąd. (patrz rozdz. 15) Ctrl+E Eksportuj (patrz rozdz. 19)
F6 Baza Danych (patrz rozdz. 16) Ctrl+P Drukuj (patrz rozdz. 18)
F7 Siatka (patrz rozdz. 11.16) Ctrl+Z Cofnij (Undo) (patrz rozdz. 10.3)
F8 Orto (patrz rozdz. 11.16) Ctrl+Y Powtórz (Redo) (patrz rozdz. 10.3)
F9 Krok (patrz rozdz. 11.16) Ctrl+F Znajdź (patrz rozdz. 12.7)
Ctrl+X Wytnij do schowka (patrz rozdz. 12.6.1)
Ctrl+C Kopiuj do schowka (patrz rozdz. 12.6.2)
Ctrl+V Wklej ze schowka (patrz rozdz. 12.6.3)
Kaskadowy układ okien:
Podział okna w poziomie:
Podział okna w pionie:
Wykaz wszystkich otwartych okien z projektami sieci. Poprzez
kliknięcie na pozycję okno staje się oknem aktualnym.
Identyfikacja okna aktualnego.
Ułożenie ikon zminimalizowanych okien w
dolnej części ekranu podstawowego
Zamknięcie okna z aktualnie opracowywanym projektem (podobnie
jak po kliknięciu na krzyżyk w prawym górnym rogu okna).
Zamknięcie wszystkich otwartych okien z projektami – ustawienie
stanu wyjściowego jak po uruchomieniu programu.
Nazwa ostatnio stosowanej funkcji (w tym przypadku umieszczanie
elementu Transformator). Poprzez wybór tej pozycji wykorzystywana
ostatnio funkcja jest ponownie aktywowana.
Funkcja sterowania wyświetlaniem (patrz rozdz. 13).
Regeneracja wyświetlenia grafiki (patrz rozdz. 13.1).
Menu kontekstowe uruchamiane prawym przyciskiem myszy.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 74
10.3 Krok do tyłu – Cofnij, powrót – Powtórz
Skutek wszystkich funkcji programu (poza zmianami wyświetlenia funkcji Zoom), tak jak
były stopniowo wywoływane, można odwrócić (anulować) poprzez kliknięcie na przycisk
Cofnij (Ctrl+Z). Program zapamiętuje wszystkie wykonane kroki od początku edycji
projektu sieci. Funkcję Cofnij należy stosować ostrożnie, ponieważ niektóre operacje nie pojawiają
się bezpośrednio optycznie w schemacie połączeń (przykładowo zmiana parametrów przewodu).

Działanie ostatnio wykonanej funkcji Cofnij można anulować poprzez kliknięcie na
Powtórz (Ctrl+Y). Możliwe jest jednak tylko jednokrotne cofnięcie kroku funkcji Cofnij.
10.4 Praca z programem
Pierwszym krokiem przy rozpoczęciu projektu sieci jest narysowanie schematu połączeń
(topologia). Schemat połączeń sieci definiowany jest poprzez składanie poszczególnych elementów
(źródła, transformatory, przewody, urządzenia zabezpieczające, odbiorniki). Rysunek można
uzupełnić o elementy własne (odcinek, prostokąt, okrąg, tekst). Program przeznaczony jest do
projektowania sieci, w układzie TN/IT/TT różnych systemów napięciowych. Pierwszym krokiem
przed rozpoczęciem projektu nowej sieci jest, więc wybór rodzaju sieci oraz systemu napięciowego
(patrz rozdz. 11.1).

Dla sporządzania schematów połączeń, dostępne są ogólnie dwa typy elementów:

- Elementy stałe, tzn. elementy, których parametry zostały uprzednio wprowadzone, bez
możliwości ich parametryzowania w ramach programu (źródła, transformatory, odbiorniki,
silniki, kondensatory kompensacyjne),
- Elementy zmienne, tzn. te elementy, których parametry stanowią przedmiot badań i
optymalizacji (przewody – kable, systemy szyn zbiorczych, elementy zabezpieczające –
wyłączniki ochronne, bezpieczniki).

Zadawanie parametrów do elementów parametryzowanych uzależnione jest od tego, w jakim trybie
program jest używany. Program umożliwia pracę w dwóch następujących trybach podstawowych:

- Tryb automatyczny, w którym parametry elementów zmiennych, wymagane przez
użytkownika, wyznaczone zostaną w sposób automatyczny oraz nastawione tak, by
spełniały wymogi bezpieczeństwa; zaprojektowane w ten sposób rozwiązanie nie musi być
jednak rozwiązaniem w pełni optymalnym;
- Tryb ręczny, w którym parametry wszystkich elementów (zmiennych i stałych) wyznaczone
są przez użytkownika (na podstawie jego doświadczenia); po dokonaniu obliczeń następuje
kontrola kryteriów bezpiecznej eksploatacji sieci. Użytkownik dokona oceny wyników, a
następnie może przeprowadzić optymalizację projektu.

Tryb pracy automatyczny (AutoParametryzowanie)

1. Rysowanie schematu sieci poprzez graficzne składanie poszczególnych elementów.
- Parametry elementów stałych muszą być zdefiniowane (zadane) dokładnie (możliwość
wyboru elementów z bazy danych).
- Parametry elementów zmiennych nie muszą być zadane, ale przy każdym elemencie musi
być zaznaczone pole przełącznika Dobrać automatycznie. Ponadto w menu
Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako
opcji domyślnej dla każdego nowego elementu.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 75
- W ramach sieci mogą być również elementy zmienne, które są już określone (poprzez
wybór z bazy danych) i nie ma potrzeby ich wymiarowania – w przypadku tych
elementów przełącznik Dobrać automatycznie musi być wyłączony. Bliższe szczegóły
podane są w rozdz. 11.2 - 11.14, 12.1.1.
2. Ustawienie parametrów automatycznego doboru przy pomocy funkcji
Opcje/AutoParametryzowanie z menu Narzędzia: określenie typu przewodów – materiału,
izolacji; określenie typu elementów zabezpieczających –preferowana kolejność w doborze
produktów (bliższe szczegóły podane są w rozdz. 21.5).
3. Uruchomienie doboru automatycznego przy pomocy funkcji Oblicz. Po wykonaniu obliczeń
wykonywana jest kompleksowa kontrola całej sieci i wyświetlane są wyniki (patrz rozdz.
14.1).
4. Korekta, ewentualnie optymalizacja projektu, wyeliminowanie kolizji oraz błędów (tryb
automatyczny rozwiązuje jedynie typowe przypadki w taki sposób, aby były poprawne z
punktu widzenia bezpieczeństwa; nie jest to jednak optymalizacja ani studia nad techniczną
wykonalnością projektu), (bliższe szczegóły podane są w rozdz. 11., 12).
5. Druk wyników projektu - funkcja Drukuj (patrz rozdz. 18), lub Eksportuj (patrz rozdz. 19).

Tryb pracy w Ręczny:

1. Wrysowanie schematu sieci poprzez graficzne połączenie poszczególnych elementów.
- Parametry elementów stałych muszą być dokładnie zadane.
- Parametry elementów zmiennych muszą być dokładnie zadane; przełącznik Dobór
automatyczny musi być wyłączony (nie zaznaczony),
- Bliższe szczegóły - patrz rozdz. 11.2 - 11.14, 12.1.1.
2. Obliczenie zachowania się sieci w stanie roboczym oraz przy przeciążeniu: wykonanie
obliczeń (Spadków napięć oraz Rozpływu mocy) przy pomocy funkcji Oblicz. W dalszej
kolejności wykonywane jest sprawdzenie obliczonych parametrów – czy spełnione są
wymagania norm (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 14.3).
3. Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 2 do momentu, kiedy wszystkie elementy będą
spełniały wymagania. Do oceny zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem wskazane jest
użycie modułu Charakterystyki czasowo-prądowa (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 15).
4. Określenie zachowania się sieci przy maksymalnym zwarciu (odporność elementów na prądy
zwarciowe): przeprowadzenie obliczenia Kontrola całej sieci: 3-fazowe zwarcie symetryczne
przy pomocy funkcji Oblicz. Następnie wykonywane jest sprawdzenie obliczonych
parametrów czy spełnione są wymagania norm (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 14.4).
5. Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 4 do momentu, kiedy wszystkie elementy będą
spełniały wymagania. W przypadku projektowania jedynie części sieci można wykorzystać
obliczenie Prądy zwarciowe: 3-fazowe zwarcie symetryczne – zwarcie tylko w jednym
wybranym węźle sieci (bliższe szczegóły -patrz rozdz. 14.4).
6. Określenie zachowania się sieci przy minimalnym zwarciu (kontrola czasu wyłączenia:
wykonanie obliczenia Kontrola całej sieci: 1-fazowe zwarcie niesymetryczne przy pomocy
funkcji Oblicz. Następnie wykonywane są kontrole obliczanych parametrów – czy spełnione są
wymagania norm (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 14.4).
7. Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 6 do momentu, kiedy wszystkie elementy są
odpowiednie. Przy projektowaniu jedynie części sieci można wykorzystać obliczenie Prądy
zwarciowe: 1-fazowe zwarcie niesymetryczne – zwarcie tylko w jednym wybranym węźle
sieci (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 14.4).
8. Ocena selektywności z wykorzystaniem modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (bliższe
szczegóły - patrz rozdz. 15) lub poprzez funkcję Selektywność (badanie selektywności między
dwoma wyłącznikami na podstawie tabel zamieszczonych w katalogach).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 76
9. Ocena zachowania się sieci w różnych stanach roboczych - możliwość odłączania
poszczególnych gałęzi (konieczne w przypadku sieci wielowęzłowych zasilanych z wielu
źródeł, przykładowo sieci w budynkach służby zdrowia).
10. Druk wyników obliczeń - funkcja Drukuj (patrz rozdz. 18), lub Eksportuj (patrz rozdz. 19).

Uwaga: kolejność poszczególnych punktów w trybie ręcznym można dowolnie zmieniać; podany
sposób postępowania ma jedynie charakter zalecenia. Szczegóły odnośnie teorii projektu oraz
wymiarowania sieci niskiego napięcia (patrz rozdz. 1. – 4).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 77
11. Schemat połączenia sieci (topologia)
________________________________________________
Pierwszym krokiem przy opracowywaniu projektu sieci jest narysowanie schematu połączeń
(topologii). Schemat sieci definiowany jest poprzez graficzne składanie poszczególnych elementów.
Wykres można uzupełnić o własne symbole. W ramach programu można stosować następujące
elementy:


Sieć zasilająca

Element stały, patrz
rozdz.. 11.2

Generator

Element stały, patrz
rozdz.. 11.3

Transformator

Element stały, patrz
rozdz.. 11.4

Szyna zbiorcza w rozdzielnicy – logiczne rozgałęzienie
sieci (szyny zbiorcze, listwy zaciskowe itp.) element o
pomijalnej impedancji

Element stały, patrz
rozdz.. 11.5

Przewód – kabel
Element zmienny,
patrz rozdz.. 11.7

Rozłącznik (stan roboczy elementu przełącznikowego
można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób
odłączać poszczególne gałęzie sieci)

Element zmienny,
patrz rozdz.. 11.8

Wyłącznik mocy, wyłącznik instalacyjny (stan roboczy
elementu można ustawić: załączony/wyłączony i w ten
sposób odłączać poszczególne gałęzie sieci)

Element zmienny,
patrz rozdz.. 11.9

Bezpiecznik (stan roboczy elementu zabezpieczającego
można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób
odłączać poszczególne gałęzie sieci)

Element zmienny,
patrz rozdz.. 11.10

Silnik

Element stały, patrz
rozdz. 11.11

Odbiornik ogólnie

Element stały, patrz
rozdz.. 11.12

Kondensator kompensacyjny

Element stały, patrz
rozdz.. 11.13

Grupa (wprowadzanie typowych grup elementów –
układ zasilania, wyprowadzenie silnikowe z
wyłącznikiem samoczynnym, wyprowadzenie ogólne z
wyłącznikiem samoczynnym i bezpiecznikiem,...)

Grupa elementów
zmiennych i stałych
patrz rozdz.. 11.14




Elementy własne – podstawowe obiekty geometryczne
(odcinek, obwód koła, prostokąt, tekst)

Element stały, patrz
rozdz.. 11.15
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 78
11.1 Układ sieci oraz system napięciowy
rzed przystąpieniem do kreślenia schematu połączeń
konieczne jest podanie układu sieci (TN, IT, lub TT) oraz
systemu napięciowego. Układ sieci ma wpływ na obliczenie
zwarć niesymetrycznych. System napięciowy wpływa na
prądy w sieci oraz na zdolności wyłączania urządzeń
zabezpieczających. Przy wprowadzaniu elementu do
schematu system sprawdza, czy element jest odpowiedni dla
wybranego napięcia sieci. Układ sieci oraz system napięciowy
można w dowolnej chwili dodatkowo zmienić; należy jednak
pamiętać, że zmiana ta zazwyczaj pociąga za sobą
konieczność zmiany szeregu elementów w schemacie
połączeń. Wyjściowy układ sieci oraz system napięciowy dla
nowego projektu można ustawić przy pomocy funkcji Opcje, zakładka Obliczenia (patrz rozdz..
21.4).

1. Z rozwijanego menu Narzędzia należy wybrać pozycję Sieć: układ, napięcie.
2. W otwartym następnie oknie dialogowym należy ustawić układ sieci oraz system napięciowy
odpowiednio do potrzeb.



3. Zamknąć okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Ustawione nowe wartości
zostaną zapamiętane w projekcie sieci i mogą one być w każdej chwili zmienione przy
pomocy tej samej funkcji. Aktualnie ustawione wartości pokazywane są nad polem opisu
(tabelka w rogu) w projekcie sieci:





Ustawienie układu sieci poprzez wybór z oferowanych
możliwości.
Należy zwrócić uwagę na te informacje.

Ustawienie systemu napięciowego poprzez wybór
standardowych systemów napięciowych zdefiniowanych
przez normę. W przypadku wyboru Inne można
wyspecyfikować dowolny inny system poprzez
wprowadzenie napięcia międzyfazowego oraz fazowego.

Wypełnianie poszczególnych pozycji
pola opisu (patrz rozdz. 17).

Układ sieci
Napięcie międzyfazowe/
fazowe.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 79
11.2 Sieć zasilająca
Element ten reprezentuje nadrzędną sieć zasilającą, dostarczającą energię do projektowanego
układu. Może chodzić o sieć SN (średniego napięcia) zasilającą transformator albo o sieć n.n.
(niskiego napięcia). Każda sieć musi zawierać przynajmniej jedno źródło zasilania. Program
umożliwia zaprojektowanie sieci zasilanej z jednego lub wielu źródeł równolegle. Poza siecią
zasilającą możliwe jest jeszcze zasilanie z generatora (patrz rozdz.. 11.3).

1. Kliknij na ikonę Sieć zasilająca. Kursor myszy zmienia swój kształt. Kształt kursora
określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest
do góry nad wprowadzanym punktem).
2. Kliknij w miejscu wstawienia symbolu przestrzeni okna z rysunkiem. Punkt
wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na powierzchni
rysunku).
3. W otwartym następnie oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące
element (chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane):


















Moc zwarciowa dla zwarcia 1-faz (nie jest
wymagana). Jeżeli nie zostanie wprowadzona
obliczenie zwarć niesymetrycznych będzie
mniej dokładne.
Zadanie ilości przyłączonych faz 3-fazowe,
albo 1 konkretna faza.
Napięcie sieci zasilającej musi odpowiadać
wybranemu systemowi napięciowemu (patrz
rozdz. 11.1) (automatycznie jest wstawiona
wartość domyślna) oraz musi odpowiadać
przyłączanym gałęziom(napięcie
międzyfazowe dla przyłącza 3-faz., napięcie
fazowe dla przyłącza 1-faz.).
Opis elementu identyfikuje element w
projekcie; oznaczenie to musi być
niepowtarzalne w ramach całego projektu;
przy wprowadzaniu nowego elementu, numer
w symbolu zwiększa się automatycznie.
Zakładka Grafika - zmiana położenia
symbolu w projekcie (patrz rozdz..
12.1.1).

Moc zwarciowa oraz prąd zwarciowy są
wartościami związanymi; wystarcza podanie
jednej z nich a druga wartość zostanie
obliczona automatycznie. Pod ikoną ze
znakiem zapytania kryją się typowe,
orientacyjne dane. Dokładne dane powinny
być dostarczone przez właściwą spółkę
dystrybucyjną.
Zamiast mocy zwarciowej można
bezpośrednio zadawać składowe impedancji
zastępczej (wykorzystywane jest to np. w
sieciach IT zasilanych z nadrzędnej sieci
TN). Po przełączeniu przełącznika uzyskuje
się dostęp do odpowiadających pozycji.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 80


4. Zamknąć okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element wprowadzany jest do
projektu sieci.

Uwagi:
- Sieć zasilająca może być podłączona bezpośrednio do transformatora lub do szyny
zbiorczej w rozdzielnicy.
- Sieć zasilająca może być podłączona poprzez kabel (uwzględnienie warunków pomiędzy
siecią zasilającą a pierwszą rozdzielnicą).
- W przypadku równoległego zasilania z wielu źródeł na jedną rozdzielnicę, wszystkie
napięcia sieci zasilającej muszą być podłączone poprzez kabel.
- Podane wartości mocy zwarciowych maja charakter orientacyjny, zaleca się kontakt z
właściwą spółką dystrybucyjną w celu uzyskania konkretnych danych.
- Moc zwarciowa 1-fazowa dla sieci 3-fazowych wysokich napięć nie musi być podana.
Natomiast dla 3-faz. sieci nn. powinna być podana, w przeciwnym wypadku obliczenia
zwarć asymetrycznych będą mniej dokładne.
- Istnieje możliwość bezpośredniego wpisania parametrów impedancji dla sieci
zasilającej. Dane mogą być pozyskane za pomocą pomiarów lub obliczeń.
Parametryzacja tego typu może mieć zastosowanie np. w przypadku projektowania sieci
IT zasilanej z nadrzędnej sieci TN – w tym wypadku dane początkowe można uzyskać za
pomocą osobnej symulacji przeprowadzonej w programie Pająk.




Prawidłowo Błędnie
Połączenie dwóch równoległych
sieci zasilających do jednej
rozdzielnicy.
Zasilanie z sieci WN (SN)
Zasilanie z sieci NN
Można uwzględnić warunki na stronie SN tuż przed
transformatorem (kable i łączniki wysokiego
napięcia nie znajdują się w bazie programu).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 81
11.3 Generator
Element ten reprezentuje generator (typowe zasilanie awaryjne), dostarczający energię do
projektowanego obwodu. Program umożliwia zaprojektowanie sieci zasilanej z jednego lub więcej
źródeł równolegle. Poza generatorem możliwe jest jeszcze zasilanie z sieci nadrzędnych (patrz
rozdz.. 11.2).

1. Kliknij na ikonę Generator. Kursor myszy zmienia kształt. Kształt kursora określa
położenie symbolu w stosunku do punktów wstawienia (symbol skierowany jest ku
górze nad punktem wstawienia).
2. Kliknij pozycję symbolu na rysunku z projektem. Punkt wstawienia jest
automatycznie dociągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące
element (element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Częścią
programu jest baza danych generatorów standardowych z możliwością uzupełnienia przez
użytkownika o własne typy. Baza danych uruchamiana jest poprzez kliknięcie na przycisk
Baza Danych. Opis sterownika bazy danych podany jest w rozdz.. 16.1.










4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element stały jest do projektu
sieci.

Uwagi:
- Wskazane jest podłączanie generatora za pośrednictwem przewodu z wyłącznikiem.
Program umożliwia zmianę stanu roboczego wyłącznika (załączony – wyłączony); w ten
sposób można analizować różne stany robocze sieci (przy zasilaniu z generatora, albo przy
zasilaniu z sieci nadrzędnej).
- Program umożliwia jedynie obliczenie zwarć elektrycznie odległych (brak jest możliwości
obliczenia zwarcia bezpośrednio na zaciskach generatora).
Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
symbolu w projekcie (patrz rozdz.. 12.1.1).
Opis elementu identyfikuje urządzenie w
projekcie; musi być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu. Przy
wprowadzaniu nowego elementu, numer w
oznaczeniu jest automatycznie
podwyższany.
Dokładne określenie układu fazowego
Ustawienie parametrów elementu poprzez
wybór z bazy danych; sterowanie bazą
danych - patrz rozdz. 16.1.
Zadanie parametrów elementów „ręcznie“,
ewentualnie poprzez lokalną edycję
poszczególnych elementów przejętych z
bazy danych Napięcie elementu musi
odpowiadać wybranemu systemowi
napięciowemu (patrz rozdz.. 11.1), oraz
gałęziom dołączonym (napięcie
międzyfazowe dla przyłącza 3-fazowego,
napięcie fazowe dla przyłącza 1-fazowego).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 82






11.4 Transformator
Element ten reprezentuje albo transformator transformujący napięcie sieci SN oraz projektowanej
sieci NN, albo separacyjny transformator ochronny zastosowany dla utworzenia sieci IT
(przykładowo dla obiektów służby zdrowia).

1. Kliknij na ikonę Transformator. Kursor myszy zmienia kształt. Kształt kursora określa
położenie symbolu w stosunku do punktów wstawienia (symbol skierowany jest do
dołu pod punktem wstawienia).
2. Kliknij pozycję symbolu powierzchni rysunku z projektem. Punkt wstawienia jest
automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element
(chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Częścią
programu jest baza danych transformatorów typowych z możliwością uzupełnienia przez
użytkownika o własne typy. Baza danych uruchamiana jest poprzez kliknięcie na przycisk
Baza Danych. Opis sterownika bazy danych podany jest w rozdz.. 16.1.






Zasilanie z generatora: Generator odłączony:
Prawidłowo Błędnie
Błędne połączenie generatora oraz sieci
bezpośrednio do rozdzielnicy.
Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
symbolu w projekcie (patrz rozdz. 12.1.1).
Opis elementu identyfikuje element w
projekcie; musi on być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu; przy
wprowadzaniu nowego elementu, numer w
oznaczeniu jest automatycznie podwyższany.
Określenie układu fazowego.
Ustawienie parametrów elementu poprzez
wybór z bazy danych; sterowanie bazą
danych (patrz rozdz. 16.1).
Zadanie parametrów elementów
„ręcznie“, ewentualnie poprzez lokalną
edycję poszczególnych wartości
przejętych z bazy danych (bez wstecznego
wpływu na bazę danych).
Obliczenie prądu znamionowego transf.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 83
4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element stały jest do projektu
sieci.

Uwagi:
- Na stronie SN transformatora może być podłączona albo sieć zasilająca, albo kabel.
- Na stronie NN transformatora może być podłączony tylko kabel, albo system szyny
zbiorczej. Transformator nie może być podłączony bezpośrednio na element „Szyny
rozdzielcze w rozdzielnicy“, albo „Wyłącznik“.
- Węzeł obliczeniowy znajduje się zawsze na stronie NN transformatora; wyniki obliczenia
podane dla transformatora odnoszą się zawsze do strony NN.
- Napięcie pierwotne Ur1 musi dokładnie odpowiadać napięciu nadrzędnej sieci zasilającej.
Napięcie wtórne Ur2 musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz..
11.1) oraz układowi faz dołączanych gałęzi (napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3-
fazowego, napięcie fazowe dla przyłącza 1-fazowego).




11.5 Szyny zbiorcze w rozdzielnicy
Szyny zbiorcze w rozdzielnicy reprezentują dowolne rozgałęzienie sieci zrealizowane
przykładowo jako szyny zbiorcze albo listwy zaciskowe, listwa łącząca itp. Chodzi o element o
pomijalnej impedancji. Rozgałęzienie sieci jest możliwe tylko na tym elemencie. Element nie może
być elementem końcowym sieci – muszą być do niego podłączone przynajmniej dwa dalsze
elementy.

1. Kliknąć na ikonę Szyny rozdzielcze. Kursor myszki zmienia swój kształt i przyjmuje
kształt krzyżyka.
2. Kliknąć na pierwszy punkt linii reprezentującej na schemacie element szyny zbiorczej.
Punkt, na którym kliknąłeś jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na
rysunku).
3. Teraz przeciągnij wektor rysując – linię reprezentującą na schemacie element szyny
rozdzielczej. Linia może być jedynie pozioma. Zakłada się kreślenie ze stronie lewej na
prawą. Kliknij na końcowy punkt linii reprezentujący na schemacie element szyny zbiorczej.
Punkt, na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na
rysunku) w taki sposób, aby linia była równoległa do osi X.
4. W otwartym obecnie oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element
(chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane).
Prawidłowo Błędnie Prawidłowo Prawidłowo Błędnie
Można uwzględnić warunki na stronie na WN (SN) tuż przed
transformatorem (kable i łączniki wysokiego napięcia nie znajdują
się w bazie programu).
Wyniki obliczenia odnoszą się
do strony NN transformatora.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 84













5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element wprowadzany jest do
projektu sieci.

Uwagi:
- Współczynnik jednoczesności opisuje jednoczesność konsumpcji z danego węzła. Przykład:
3 odbiory podłączone do węzła = 3 odbiory o prądzie znamionowym: 100A, 500A, 1000A i
współczynniku jednoczesności Ks=0.5 co daje 0.5x(100+500+1000)=800A.
- Uwzględniany jedynie w sieciach promieniowych.
- Nie jest uwzględniany w sieciach pierścieniowych.







Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
oraz wielkości (wymiarów) linii,
reprezentującej na schemacie element szyny
rozdzielczej, (patrz rozdz.. 12.1.1).
Opis elementu identyfikuje urządzenie w
projekcie; musi być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu; przy
wprowadzaniu nowego elementu, numer jest
automatycznie zwiększany.
Napięcie sieci zasilającej musi odpowiadać
wybranemu systemowi napięciowemu (patrz
rozdz.. 11.1) (wypełnia się wstępnie
domyślnie) oraz podłączonym gałęziom
(napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3-faz.,
napięcie fazowe dla przyłącza 1-faz.)./
Dokładne określenie układu fazowego.
Oznaczenie szyn rozdzielczych. Oznaczenie to umieszczane jest
automatycznie dla pierwszego klikniętego punktu; jego położenie można
dodatkowo zmieniać (patrz rozdz. 12.5).
Niebieska linia reprezentująca na schemacie szyny rozdzielcze.
Położenie oraz długość linii można dodatkowo zmieniać (patrz
rozdz. 12.5). Linia może być tylko pozioma
2. kliknąć na końcowy punkt (zakłada się kreślenie ze strony lewej na
prawą). Długość linii musi być większa niż odległość dwóch sąsiadujących
punktów siatki.
1. kliknąć na początkowy punkt.
Współczynnik jednoczesności opisuje
jednoczesność konsumpcji z danego węzła
(stosunek jednocześnie załączonych
odbiorów do ogólnej liczby
zainstalowanych).

Maksymalny dozwolony spadek napięcia w tym węźle
sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego; można
wybierać z wartości określonych przez normę (patrz
rozdz.. 4.1), albo można zadać dowolną wartość.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 85






11.6 Przewód szynowy
Ten element reprezentuje przewód szynowy wprowadzany jako instalacja rozdzielcza
przyłączeniowa. Energia przesyłana jest z punktu początkowego do końcowego. Nie ma
możliwości wykonania odgałęzień bezpośrednio od linii (do rozgałęziania sieci służy element
„Szyny rozdzielcze” - patrz rozdz.. 11.5).

1. Kliknąć na ikonę Przewód szynowy. Kursor myszy zmienia się i przyjmuje kształt
krzyżyka.
2. Kliknij na pierwszy punkt linii reprezentującej na schemacie początek przewodu szynowego.
Punkt, na który kliknąłeś, automatycznie przyciągany jest do siatki (kolorowe kropki na
rysunku).
3. Teraz przeciągnij wektor wrysowując – linię reprezentującą na schemacie element przewodu
szynowego. Linia może być tylko pozioma albo pionowa. Zakłada się kreślenie ze strony
lewej na prawą oraz z góry do dołu. Kliknąć na punkt załamania przewodu. Punkt, na który
kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągany jest do siatki (kolorowe kropki na rysunku) tak,
aby linia była równoległa z osią X lub Y.
4. Powtarzaj punkt 3 dopóki nie narysujesz całej trasy przewodu szynowego (przewód szynowy
może zawierać maks. 5 załamań). Każdy odcinek przewodu musi być dłuższy niż odległość
dwóch kolejnych znaków siatki. Szynoprzewód musi mieć przynajmniej dwa punkty
(początek i koniec), na które kliknąłeś lewym przyciskiem.
5. Zakończ zadawanie linii przewodu szynowego poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.
6. W otwartym teraz oknie dialogowym podaj wszystkie parametry definiujące element. Chodzi
o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być podane.
- W przypadku, jeżeli program pracuje jest w trybie automatycznym, należy podać jedynie
długość przewodu oraz sposób ułożenia (gdzie wymagane także materiał przewodnika i
sposób montażu - opcje dostępne w ustawieniach programu); włączyć przełącznik Dobór
automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane; uzupełnią się
automatycznie po uruchomieniu obliczenia (Dobór kabli i zabezpieczeń) (patrz rozdz..
14.1).
Prawidłowe rozgałęzianie
na elemencie szyny
zbiorczej
Niedopuszczalne
rozgałęzianie poza
elementem szyny zbiorczej
Niedopuszczalne rozgałęzianie
sieci na stronie WN
(wysokiego napięcia).
Prawidłowo Błędnie Błędnie
Do każdego elementu
szyny zbiorczej w
rozdzielnicy musi być
dołączonych
przynajmniej 2 dalsze
elementy.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 86
- Uwaga: w menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia
Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz.
21.2).
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, należy wprowadzić
długość przewodu szynowego, sposób ułożenia oraz liczbę gałęzi równoległych.
Następnie kliknij na przycisk Baza Danych i wybierz wymagany system przewodów
szynowych (obsługa sterownika bazy danych - patrz rozdz.. 16.1.). Przełącznik Dobór
automatyczny musi być wyłączony.













Dobrać automatycznie-parametry zostaną
automatycznie ustawione, jeżeli funkcja ta
jest załączona, wtedy po uruchomieniu
obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń.
Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
oraz rozmiarów linii reprezentującej na
schemacie przewód szynowy, (patrz rozdz.
12.1.1).
Opis elementu identyfikuje urządzenie w
projekcie; musi być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu; przy
wprowadzaniu nowego elementu, numer na
oznaczeniu jest automatycznie zwiększany.
Długość przewodu szynowego oraz sposób
ułożenia należy podać zawsze be względu na
położenie przełącznika „Dobrać
automatycznie“; sposób ułożenia ogranicza
obciążalność prądową przewodu szynowego
w niektórych typach przewodów szynowych.
Nastawienie układu fazowego.
Wprowadzenie parametrów elementu
poprzez wybór z Bazy Danych. Obsługa bazy
danych patrz rozdz. 16.1.
Maks. dozwolony spadek
napięcie na tym przewodzie
szynowym; można wybierać z
wartości określonych normą
(patrz rozdz. 4.1); albo można
zadać dowolną wartość.
Należy nastawić
przy pracy w
trybie doboru
ręcznego.
W trybie
automatycznym
ilość zostanie
wyliczona.
Temperatury otoczenia nie można zmieniać – nie przewiduje się pracy
przy wyższych temperaturach.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 87


7. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do
projektu sieci.



Uwagi:
- Przewód szynowy nie może być końcowym elementem sieci – do każdego końca musi być
dołączony jeden dalszy element. Brak jest możliwości tworzenia odgałęzień (do
rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze patrz rozdz.. 11.5).

















Materiał przewodnika i sposób budowy
dla przewodów szynowych może być
wybrany z listy. W takim wypadku
program uwzględni to podczas procesu
autoparametryzacji. Jeżeli pola pozostaną
puste, wówczas pobrane zostaną filtry z
opcji programu (zakładka
Autoparametryzowanie).
Napięcie znamionowe podaje maksymalne
możliwe napięcie, dla elementu.
Na początku znajduje się element zabezpieczający (w tym przypadku wyłącznik).
1. punkt – początek przewodu (kliknąć lewym przyciskiem).
2. punkt – załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem).
3. punkt – załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem).
4. punkt – koniec przewodu - po kliknięciu na tym punkcie zakończyć
kreślenie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.
Na końcu przewodu znajduje się w tym przypadku odbiornik.
Opis obiektu umieszczany jest automatycznie przy pierwszym punkcie, na którym
nastąpiło kliknięcie (początek przewodu szynowego), jego położenie można dodatkowo
zmieniać (patrz rozdz. 12.5).
Przewód szynowy – pokazany na schemacie kolorem
ciemnozielonym.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 88




11.7 Przewód - kabel
Element ten reprezentuje połączenie zrealizowane kablem, wiązką przewodów jednożyłowych albo
przewodem gołym w powietrzu. Energia przesyłana jest z punktu początkowego do punktu
końcowego. Brak jest możliwości tworzenia odgałęzień oraz rozgałęziania sieci wzdłuż elementu
(do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze patrz rozdz.. 11.5).

1. Kliknij na ikonę Przewód – kabel. Kursor myszy zmienia swój kształt na postać
krzyżyka.
2. Kliknij na pierwszym punkcie linii reprezentującej na schemacie element przewodu. Punkt,
na który kliknąłeś przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. Teraz przeciągnij linię wrysowując – element reprezentujący na schemacie przewód. Linia
może być tylko pozioma albo pionowa. Zakłada się kreślenie ze strony lewej na prawą oraz z
góry do dołu. Kliknąć na punkt załamania przewodu. Punkt, na który kliknąłeś zostaje
automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku) tak, aby linia była
równoległa z osią X lub Y.
4. Powtarzaj punkt 3 dopóki nie narysujesz całej linii przewodu (linia przewodu może zawierać
maks. 5 załamań). Każdy odcinek przewodu musi być dłuższy niż odległość dwóch
kolejnych znaków siatki. Przewód musi mieć przynajmniej dwa punkty (początek i koniec),
na które kliknąłeś lewym przyciskiem.
5. Zakończ rysowanie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.
6. W otwartym teraz oknie dialogowym podaj wszystkie parametry definiujące element. Chodzi
o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być podane.
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym, wtedy należy
podać jedynie długość przewodu oraz sposób ułożenia; należy również włączyć
przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane;
uzupełnią się automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń
(patrz rozdz.. 14.1).
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, wtedy należy wprowadzić
długość przewodu, sposób ułożenia oraz liczbę linii równoległych. Następnie kliknij na
przycisk Baza Danych i wybierz żądany kabel (obsługa sterownika bazy danych - patrz
rozdz.. 16.1). Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony.



Przewód nie jest zabezpieczony.
Na końcu przewodu nic nie przyłączono.
Niedopuszczalne rozgałęzienie bez
użycia elementu- szyny rozdzielcze.
Błędnie Błędnie
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 89









- Sposób ułożenia oraz temperatura otoczenia ograniczają obciążalność prądową kabla.
Zdefiniować sposób ułożenia można po kliknięciu na przycisk Określ sposób ułożenia.
- Wybierz podstawowy sposób ułożenia przewodów wg PN-IEC 60364-5-523 oraz sposób
zgrupowania przewodów w przypadku ich większej ilości( dla różnych sposobów
ułożenia są do dyspozycji różne sposoby grupowania przewodów: wpływ grupowania
uwzględnia się w przypadku większa ilości równoległych gałęzi lub, gdy ilość
pozostałych obwodów jest większa od zera).
- Ilość pozostałych obwodów jest ilością innych kabli, które znajdują się razem z
rozpatrywanym obwodem w jednej grupie. Całkowita ilość obwodów w grupie jest suma
ilości równoległych gałęzi i pozostałych obwodów. Jeżeli kabel jest prowadzony
samodzielnie pozostaw wartość 0.














Zakładka Grafika - modyfikacja położenia oraz
rozmiarów linii reprezentującej na schemacie
element przewodu,(patrz rozdz. 12.1.1).
Patrz tekst dalej
Liczbę kabli równoległych należy
podać w przypadku, jeżeli program
stosowany jest w trybie ręcznym.
Obliczenie oraz przedstawienie obciążalności prądowej
kabla z uwzględnieniem podanego sposobu ułożenia, ilości
kabli równoległych oraz temperatury otoczenia.
Automatyczne wymiarowanie – jeżeli funkcja
ta jest załączona, wtedy po uruchomieniu
obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz
rozdz. 14.1) zostaną automatycznie
ustawione parametry elementu;w innym
wypadku obowiązują wartości zadane w tym
miejscu.
Ustawienie parametrów elementu poprzez
wybór z bazy danych; sterowanie bazy danych
(patrz rozdz. 16.1).
Dokładne określenie układu fazowego.
Długość przewodu, rodzaj oraz sposób ułożenia
i temperaturę otoczenia należy zadać zawsze
bez względu na położenie przełącznika
„Dobrać automatycznie“; sposób ułożenia oraz
temperatura otoczenia ograniczają
obciążalność prądową kabla.
Opis elementu identyfikuje element w projekcie.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 90














- Wprowadź temperaturę otoczenia tzn. najwyższą temperaturę otaczającego powietrza lub
gruntu, dla nieobciążonego kabla, która rzeczywiście może wystąpić podczas eksploatacji
(szczegóły rozdz. 2.2). D la ułożenia w ziemi (D) można tez wprowadzić cieplną
rezystywność gruntu.
- Współczynnik korygujący (wsp. użytkownika) umożliwia uwzględnienie innych
warunków lub sposobów nie opisanych w normie. Za dobór tego współczynnika
odpowiada jedynie projektant.
- Program rozwiązuje typowe sposoby ułożenia przewodów opisane w normie PN-IEC
60363-5-523:2001 łącznie z możliwością grupowania kabli. Pomimo tego, program może
zapewniać cenną pomoc również dla tych przypadków, których bezpośrednio nie podaje.
Pozwala on na wybranie jednego z pobliskich wariantów i na jego podstawie pozwala
ocenić przypadek, którego rozwiązanie jest nam potrzebne.
- Jeżeli został już dobrany kabel, program przeprowadza wstępne wyliczenie
współczynnika korekcyjnego i długotrwałej obciążalności prądowej z uwzględnieniem
wszystkich wprowadzonych parametrów.
- W przypadku wyboru kombinacji ułożenie/temperatura/przekrój/materiał kabla
przekraczającej typowe granice, program zwróci uwagę na tą sytuację w czasie
obliczania. Rozwiązanie polega zazwyczaj na zastosowaniu większej liczby równoległych
linii o mniejszej średnicy. Bardziej szczegółowe uwagi – patrz wstęp teoretyczny –rozdz.
2.2.
Wybór sposobu prowadzenia kabli zgodnie z PN-IEC
60364-5-523:2001. (okno dialogowe można rozszerzyć do
żądanych rozmiarów ciągnąc za brzegi okna). Rysunki z
prawej obrazują wybrany sposób ułożenia.
Wybór sposobu układania kabli
w przypadku ich większej ilości
Pole informacyjne w
przypadku, gdy nie
można określić
obciążalności prądowej
przy wybranym sposobie
ułożenia
Wyliczenie współczynnika
korekcyjnego uwzględniającego
temp. otoczenia, ułożenie, ilość
przewodów itd. Wyliczenie
obciążalności prądowej kabla.
Obliczenia są wykonywane, jeżeli
już był wybrany kabel
Przedstawienie
sposobu
układania kabli
w przypadku ich
większej ilości.
Przedstawien
ie wybranego
sposobu
ułożenia
kabli
Ciągnąc za róg można zmienić
rozmiar okna dialogowego.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 91
- Po zamknięciu okna dialogowego poprzez kliknięcie na OK. wprowadzone dane zostaną
przedstawione w oknie Ułożenie. Rzeczywistą obciążalność prądową kabla można
przedstawić po kliknięciu na przycisk Obciążalność prądowa.






- Układowi fazowemu musi odpowiadać liczba przewodów (podłączenie 3-fazowe: 4 i
więcej przewodów; podłączenie 1-fazowe: 2 lub 3 przewody).
- Maksymalny, dozwolony spadek napięcia na przewodzie; można wybierać z wartości
określonych przez normę (patrz rozdz.. 4.1), albo można podać dowolną potrzebna
wartość. Po obliczeniu spadków napięć przeprowadzana jest kontrola, czy obliczony
spadek nie przekracza ustawionej tutaj granicy. Domyślnie proponowana jest wartość
określona przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia jako domyślna dla każdego
nowego elementu.
- Napięcie znamionowe podaje maksymalne dopuszczalne napięcie, dla wybranego
elementu.









Napięcie znamionowe podaje
maksymalne możliwe napięcie.
Tekst nie musi być widoczny w całości. Do jego
przeglądania użyj pasków przewijania
Wybrany podstawowy sposób ułożenia
oznaczenie i opis widoczny jest zawsze
Całkowita liczba zgrupowanych obwodów
oraz opis sposobu zgrupowania. Widoczny
zawsze, gdy łączna liczba w grupie jest
większa od 1
Po przewinięciu paska przewijania w oknie
widoczna jest jeszcze temperatura otoczenia
i wsp. korygujący.
Liczba żył musi odpowiadać układowi faz
dołączanych przewodów (przyłącze 3-
fazowe: 4 i więcej przewodów; przyłącze
1-fazowe: 2 lub 3 przewody).
Poszczególne parametry kabla
przejmowane są zazwyczaj z bazy danych;
w tym miejscu istnieje możliwość ich
lokalnej edycji (bez oddziaływania
zwrotnego na bazę danych).
Prąd znamionowy kabli ułożonych w
powietrzu. Dla kabli z parametrami
podanymi przez producenta, wartość ta
jest zdefiniowana w standaryzowanych
tabelach, opartych na parametrach
materiału przewodzącego i izolacji. Jeśli
użytkownik sam zdefiniuje kabel lub
dokona zmian tej wartości w oknie, to
zostanie użyta wartość użytkownika.
Daje to możliwość definiowania kabli o
większym I
dd
(dopuszczalnym
długotrwale).Za zmiany parametrów
odpowiada użytkownik .
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 92
7. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK.
Element wprowadzany jest do projektu sieci.
Uwagi:
- Przewód nie może być elementem końcowym sieci – do każdego końca musi być dołączony
jeden dalszy element. Nie ma możliwości prowadzenia odgałęzień ani rozgałęzień sieci
wzdłuż elementu (do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze - patrz rozdz..
11.5).
- W zakładce Szczegóły podana jest wartość obciążalności prądowej dla ułożenia w powietrzu,
podaną wielkość można modyfikować. Współczynniki wpływające na obciążalność prądową
będą stosowane dla nowej wartości prądu (podobnie jak dla kabli zdefiniowanych
samodzielnie przez użytkownika). Za poprawność wprowadzonych danych odpowiada
projektant. Wartości obciążalności prądowej długotrwałej dla kabli znajdujących się w bazie
programu, zostały wpisane na podstawie obowiązujących norm.
- W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako
opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. 21.2).
- Materiał żył i izolacja żył dla kabli może być wybrana z listy. W takim wypadku program
uwzględni to podczas procesu autoparametryzacji. Jeżeli pola pozostaną puste, wówczas
pobrane zostaną filtry z opcji programu (zakładka Autoparametryzowanie). Podczas procesu
doboru program może jednocześnie obliczać parametry dla kabli miedzianych
i aluminiowych.












Przewód nie jest zabezpieczony.
Na końcu przewodu nic nie przyłączono.
Niedopuszczalne rozgałęzienie poza
elementem szyny zbiorczej
Błędnie
Błędnie
Na początku przewodu znajduje się element zabezpieczający.
1. punkt – początek przewodu (kliknąć lewym przyciskiem).
2. punkt – załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem).
3. punkt – załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem).
4. punkt – koniec przewodu - po kliknięciu na tym punkcie zakończyć
kreślenie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.
Na końcu przewodu znajduje się w tym przypadku odbiornik.
Opis kabla umieszczany jest automatycznie przy pierwszym punkcie, na którym
nastąpiło kliknięcie (początek przewodu), jego położenie można dodatkowo
zmieniać (patrz rozdz. 12.5).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 93
11.8 Rozłącznik
Element wyłączający – rozłącznik służy do odłączania poszczególnych gałęzi sieci oraz kontroli
zachowania się sieci w różnych stanach roboczych. Rozłącznik stosowany jest wszędzie tam, gdzie
nie ma konieczności stosowania zabezpieczenia. Rozłącznik nie będzie wyłączał zwarcia, ale musi
wytrzymać prąd zwarciowy do czasu zanim dojdzie do jego wyłączenia. Przy obliczeniach
kontrolowany jest prąd znamionowy I
n
oraz krótkotrwały, jednosekundowy prąd udarowy I
cw
.

1. Kliknij na ikonę Rozłącznik. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa
położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do
dołu pod punkt wstawienia).
2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia
przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące
element. Chodzi o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być
zadane.
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym, wtedy należy
włączyć przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być
zadawane, są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i
zabezpieczeń (patrz rozdz.. 14.1).
- Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia
Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz.
21.2).
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, wtedy należy kliknąć na
przycisk wyłączony. Baza Danych oraz należy wybrać żądany typ rozłącznika (obsługa
sterownika bazy danych - patrz rozdz.. 16.1). Przełącznik Dobór automatyczny musi być
wyłączony.










Opis elementu identyfikuje urządzenie w
projekcie; musi być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu.
Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
symbolu w projekcie, (patrz rozdz. 12.1.1).
Ustawienie parametrów elementu poprzez
wybór z bazy danych; sterowanie bazy
danych (patrz rozdz.16.1).
Wprowadzenie parametrów elementów
„ręcznie”, ewent. lokalna edycja
poszczególnych wartości przejętych z bazy
danych (bez wpływu na baz danych).
„Dobrać automatycznie“ – jeżeli funkcja ta
jest załączona, wtedy po uruchomieniu
obliczenia. Dobór kabli i zabezpieczeń
(patrz rozdz.. 14.1) zostaną automatycznie
ustawione parametry elementu; w
przeciwnym przypadku obowiązująwartości
zadane w tym miejscu.
Ustawienie stanu roboczego elementu przełączającego załączone/wyłączone;
możliwość odłączania gałęzi oraz kontroli różnych stanów roboczych sieci.
Układ fazowy: 3-fazowy albo jedna
konkretna faza.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 94
- Liczba biegunów urządzenia musi odpowiadać liczbie podłączonych faz.
- Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie, dla którego element można
zastosować.

4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do
projektu sieci.

Uwagi:
- Z jednej strony rozłącznika musi być zawsze podłączony przewód (jak w przypadku wyłącznika,
patrz rozdz.. 11.9).
11.9 Wyłącznik
Element zabezpieczający – wyłącznik, służy do zabezpieczenia przewodów. Element
zabezpieczający powinien być umieszczony na jednym z końców każdego przewodu. Stan pracy
wyłącznika można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób można odłączać poszczególne
gałęzie sieci i kontrolować zachowanie się sieci w różnych stanach roboczych sieci.

1. Kliknij na ikonę Wyłącznik. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa
położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu
pod punkt wstawienia).
2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia
przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące
element. Chodzi o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być
zadane.
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym, wtedy należy
włączyć przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być
zadawane, są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i
zabezpieczeń (patrz rozdz.. 14.1).
- Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia
Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz.
21.2).
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, wtedy należy kliknąć na
przycisk Baza Danych oraz należy wybrać wymagany wyłącznik (obsługa sterownika
bazy danych - patrz rozdz.. 16.1). Przełącznik Dobór automatyczny musi być
wyłączony.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 95











- Liczba biegunów urządzenia musi być zgodne z przyjętym układem faz.
- Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie, dla którego element można
zastosować.
- Zdolność wyłączania niektórych typów wyłączników uzależniona jest od napięcia sieci,
w którym element jest włączony. Przy wyborze elementu z bazy danych system
automatycznie ustawia zdolność wyłączania odpowiednio do wybranego systemu
napięciowego (patrz rozdz.. 11.1). Pozostałe wartości można przeglądać po rozwinięciu
pola (w nawiasach podane jest napięcie, do którego dana wartość się odnosi). W
przypadku, jeżeli wykaz wartości jest pusty, wtedy podana liczba obowiązuje dla całego
zakresu napięcia aż do U
n
. W przypadku edycji ręcznej możliwe jest wprowadzenie
dowolnej wartości. Zadana wartość odnosi się w takim przypadku do aktualnej wartości
U
n
.
- Maksymalny czas wyłączenia wyłącznika z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu
według normy PN-IEC 60364-4-41:2000 (PN-HD 60364-4-41:2007) (patrz rozdz.. 3.7). Z
wykazu należy wybrać jedną z wartości proponowanych przez normę; możliwe jest
również podanie dowolnej liczby. Po obliczeniu zwarcia 1-fazowego wykonywana jest
kontrola, czy wyłącznik wyłączy usterkę wcześniej, aniżeli upłynie ustawiony tutaj czas
graniczny. Domyślnie wpisywana jest wartość określona przez funkcję Opcje w zakładce
Obliczenia; wartość ta przyjmowana jest jako wartość domyślna dla każdego nowo
wprowadzanego elementu.
- W przypadku, jeżeli wyłącznik posiada ustawiane wyzwalacze, możliwa jest modyfikacja
ich ustawienia w zakładce Wyzwalacz. Domyślnie wszystkie nastawy wyzwalacza
ustawione są na wartość maksymalną.
Oznaczenie projerktowe dentyfikujące
eleement na schemacie,nie może się
powtarzać w ramach całego projektu
Zakładka Grafika - modifikacja położenia
symboli w projekcie, patrz rozdz. 12.1.1.
Wybór układu fazowego: albo przyłącze
3-fazowe albo jedna konkretna faza.
Ustawienie parametrów elementu poprzez
wybór z bazy danych; sterowanie bazy
danych (patrz rozdz.16.1).
Dobór automatyczny – jeżeli funkcja ta
jest załączona, wtedy po uruchomieniu
funkcji Oblicz „Dobór kabli i
zabezpieczeń (patrz rozdz. 14.1) zostaną
automatycznie ustawione parametry
elementu.
Określenie jak należy dobierać wyłącznik:
Ics – zdol. eksploatacyjna – wyłącza
skutecznie prąd zwarciowy w sposób
powtarzalny bez powstawania uszkodzeń.
Icu - zdol. graniczna – wyłącza skutecznie
prąd zwarciowy, ale może ulec uszkodzeniu.
Zadanie parametrów elementów
„ręcznie”, ewent. lokalna edycja
poszczególnych wartości przejętych z
bazy danych (bez wstecznego wpływu na
bazę danych).
Ustawienie stanu roboczego wyłącznika
załączony/wyłączony; możliwość
odłączania gałęzi oraz kontroli różnych
stanów roboczych sieci.
Przedstawienie charakterystyki wyłącznika możliwe jest przy pomocy
modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 15).
Maks. czas wyłączenia z punktu widzenia ochrony
przed niebezpiecznym napięciem na częściach
nieprzewodzących.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 96
- Edycja charakterystyki czasowo-prądowej, łącznie z uwzględnieniem wpływu ustawienia
wyzwalacza (dla oceny wybiórczości lub zabezpieczenia przed przeciążeniem) możliwe
jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz.. 15).
- Ocena selektywności może się również odbyć poprzez funkcję Selektywność (badanie
selektywności między dwoma wyłącznikami na podstawie tabel zamieszczonych w
katalogach, szczegóły rozdz. 14.4.2).



4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do
projektu sieci.


Uwagi:
- Z jednej strony wyłącznika musi być zawsze przyłączony przewód.
- Możliwe jest rozwiązanie poprzez układ kaskadowy wyłącznik/bezpiecznik (zabezpieczenie
rezerwowe wyłącznika).
- Realizowane jest również połączenie wyłącznik/wyłącznik – patrz rozdz. 14.4.1.











Prawidłowo
Błędnie
Prawidłowe rozwiązanie
połączenia szyn zbiorczych
Niedopuszczalne połączenie wyłącznika
między szynami rozdzielczymi.
Kabel – nawet o dużym
przekroju oraz
minimalnej długości
musi być wprowadzony
do rysunku
Ustawienie parametrów wyzwalacza.
Dostępne w zależności od typu
wyłącznika.
Konkretna wartość, na jaką wyzwalacz
jest ustawiony.
Przedstawienie charakterystyki
czasowo-prądowej (uwzględniającej
ustawienie wyzwalacza) możliwe jest
przy pomocy modułu Charakterystyki
czasowo-prądowe (patrz rozdz.. 15).
Wyłącznik załączony.
Wyłącznik wyłączony
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 97



11.10 Bezpiecznik
Element zabezpieczający – bezpiecznik służy do zabezpieczenia obwodu elektrycznego. Element
zabezpieczający powinien być umieszczony na jednym z końców każdego przewodu. Stan pracy
bezpiecznika można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób można odłączać poszczególne
gałęzie sieci i kontrolować zachowanie się sieci w różnych stanach roboczych sieci.

1. Kliknij na ikonę Bezpiecznik. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa
położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do
dołu pod punkt wstawienia).
2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia
przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące
element. Chodzi o element zmienny, którego parametry mogą, ale nie muszą być
zadane.
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym, wtedy należy
włączyć przełącznik Dobór automatyczny. Pozostałe parametry nie muszą być
zadawane, są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i
zabezpieczeń (patrz rozdz.. 14.1).
- Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia
Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz.
21.2).
-
- W przypadku, jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym, wtedy należy kliknąć na
przycisk Baza Danych oraz należy wybrać wymagany wyłącznik samoczynny (obsługa
sterownika bazy danych - patrz rozdz.. 16.1). Przełącznik Dobór automatyczny musi być
wyłączony.
- Liczba biegunów urządzenia musi odpowiadać liczbie podłączonych faz.
- Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie, dla którego element można
zastosować.
- Zdolność wyłączania obowiązuje dla całego zakresu napięć aż do U
n
.


Kaskada wyłącznik - bezpiecznik
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 98










- Maksymalny czas wyłączenia bezpiecznika z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu
według normy PN-IEC 60364-4-41:2000 (PN-HD 60364-4-41:2007) (patrz rozdz.. 3.7). Z
wykazu należy wybrać jedną z wartości proponowanych przez normę; możliwe jest
również podanie dowolnej wartości. Po obliczeniu zwarcia 1-fazowego wykonywana jest
kontrola, czy bezpiecznik wyłączy zwarcie wcześniej, aniżeli upłynie ustawiony tutaj
czas. Domyślnie proponowana jest wartość określona przez funkcję Opcje na zakładce
Obliczenia. Wartość ta przyjmowana jest jako wartość domyślna dla nowo
wprowadzanego elementu.

4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do
projektu sieci.

Uwagi:
- Z jednej strony bezpiecznika musi być zawsze dołączony przewód (podobnie jak w
przypadku wyłącznika, patrz rozdz.. 11.9).
- Możliwy jest układ kaskadowy wyłącznik/bezpiecznik (bezpiecznik jako dobezpieczenie).
11.11 Silnik
Ten element reprezentuje obciążenie typu silnikowego pobierające energię z projektowanego
obwodu (typowo jest to silnik asynchroniczny). Ten typ obciążenia przejawia się w przypadku
zwarć w taki sposób, że dostarcza energię do zwieranego obwodu i w ten sposób wpływa na
zwiększenie prądu zwarciowego. Chodzi o końcowy element sieci, który musi być zawsze
podłączony na końcu przewodu.

Charakterystyka ograniczająca stosowana jest przy obliczeniu zwarć 3-fazowych
– określenie ograniczonego prądu zwarciowego za bezpiecznikiem.
Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
symbolu w projekcie, (patrz rozdz. 12.1.1).
Zadanie parametrów elementów „ręcznie”,
ewent. lokalna edycja poszczególnych
wartości przejętych z bazy danych (bez
zmiany bazy danych).
Opis elementu identyfikuje urządzenie w
projekcie; musi być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu.
Wybrany układ fazowy: albo 3-fazowy
albo jedna konkretna faza.
Ustawienie parametrów elementu poprzez
wybór z bazy danych; sterowanie bazy
danych (patrz rozdz.16.1).
Dobór automatyczny – jeżeli funkcja ta jest
załączona, wtedy po uruchomieniu
obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń
(patrz rozdz.. 14.1) zostaną automatycznie
ustawione parametry elementu; w
przeciwnym przypadku obowiązują
wartości zadane w tym miejscu.
Przedstawienie charakterystyki możliwe jest przy pomocy modułu
Charakterystyki czasowo-prądowej (patrz rozdz. 15).
Ustawienie stanu roboczego elementu
zabezpieczającego załączone/wyłączone; możliwość
odłączania gałęzi oraz kontroli różnych stanów
roboczych sieci.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 99
1. Kliknij na ikonę Silnik. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie
symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod
punktem wstawienia).
2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia
przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element
(chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Częścią
programu jest baza danych silników standardowych z możliwością uzupełnienia przez
użytkownika o jego własne typy. Baza danych aktywowana jest poprzez kliknięcie na
przycisk Baza Danych. Opis sterownika bazy danych - patrz rozdz.. 16.1.





- Napięcie znamionowe elementu musi być zgodne z wybranym układem fazowym
(przyłącze 3-fazowe – napięcie międzyfazowe, przyłącze 1-fazowe – napięcie fazowe)
oraz wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz.. 11.1).
- Maksymalny spadek napięcia: największy dozwolony spadek napięcia w tym węźle sieci
w stosunku do napięcia źródła zasilającego; możliwość wyboru z wartości określonych
przez normę (patrz rozdz.. 4.1), możliwe jest również podanie dowolnej wartości. Po
obliczeniu spadków napięć wykonywana jest kontrola, czy obliczony spadek nie
przekracza ustawionej tutaj granicy. Domyślnie proponowana jest wartość określona
przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia; wartość ta traktowana jest jako wartość
domyślna dla nowo wprowadzanego elementu.
- Kontrolowana jest zgodność pomiędzy zadanymi wartościami prądu i mocy. W
przypadku niezgodności na ekranie pojawia się komunikat błędu. Komunikat ten możemy
zignorować w przypadku, jeżeli potrzebujemy rozwiązać stan sieci w chwili startu silnika
i chwilowo podwyższamy prąd znamionowy do poziomu wartości prądu rozruchowego;
komunikat ten możemy również zignorować w przypadku niewielkiej niezgodności,
spowodowanej zaokrąglaniem.

4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element zostanie wprowadzony do
projektu sieci.

Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
symbolu w projekcie, (patrz rozdz. 12.1.1).
Opis elementu identyfikuje urządzenie w
projekcie; musi być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu.
Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo
jedna konkretna faza.
Ustawienie parametrów elementu poprzez
wybór z bazy danych; sterowanie bazy
danych patrz rozdz.16.1.
Zadanie parametrów elementów „ręcznie”,
ewent. lokalna edycja poszczególnych
wartości przejętych z bazy danych (bez
wstecznego wpływu na bazę danych)
Współczynnik zapotrzebowania obrazuje
stopień obciążenia silnika podczas
normalnej pracy.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 100


Uwagi:
- Silnik jest końcowym elementem sieci, który musi być zawsze podłączony na końcu przewodu.
- Do silnika może być podłączony tylko jeden przewód (do rozgałęziania sieci służy element
„Szyny rozdzielcze“ patrz rozdz.. 11.5).
- Współczynnik zapotrzebowania oznacza poziom obciążenia podczas normalnej pracy
(domyślna wartość 1 oznacza, że obciążenie to 100%). Przykład: dla odbioru typu silnik: moc
znamionowa 7,5 kW, przy maksymalnym obciążeniu w warunkach normalnej pracy na
poziomie 80% daje współczynnik Ku=0.8; wielkość uwzględniania jest zarówno w sieciach
promieniowych jak i pierścieniowych.







11.12 Odbiornik ogólny
Element ten reprezentuje ogólne niesilnikowe obciążenie pobierające energię z systemu (np. o
oświetlenie, grzejniki, obwody gniazdek itp.). Chodzi o końcowy element sieci, który może być
zawsze podłączony na końcu przewodu albo bezpośrednio na szynę zbiorczą w rozdzielnicy.

1. Kliknij na ikonę Odbiór ogólny. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa
położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do
dołu pod punktem wstawienia).
2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia
przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi
o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane).
- Napięcie znamionowe elementu musi odpowiadać zadanemu układowi faz (przyłącze 3-
fazowe – napięcie międzyfazowe, przyłącze 1-fazowe – napięcie fazowe) oraz
wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz.. 11.1).
- Maksymalny spadek napięcia: największy dozwolony spadek napięcia w tym węźle sieci
w stosunku do napięcia źródła zasilającego; możliwość wyboru z wartości określonych
przez normę (patrz, rozdz. 4.1), możliwe jest również podanie dowolnej wartości. Po
obliczeniu spadków napięć wykonywana jest kontrola, czy obliczony spadek nie
przekracza ustawionej tutaj granicy. Domyślnie proponowana jest wartość określona
Błędne podłączenie silników bez
zastosowania przewodu.
Prawidłowe podłączenie
silników na końcu przewodu.
Prawidłowo Błędnie Błędnie Błędnie
Niedopuszczalne rozgałęzienie sieci
poza elementem szyny zbiorczej.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 101
przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia; wartość ta traktowana jest jako wartość
domyślna dla nowo wprowadzanego elementu.
- Współczynnik zapotrzebowania oznacza poziom obciążenia podczas normalnej pracy
(domyślna wartość 1 oznacza, że obciążenie to 100%). Przykład dla odbioru typu
ogólnego: grupa 10 gniazd wtyczkowych o prądzie 16A każde czyli In=10x16A=160A
przyjmując założenie 10% zapotrzebowania współczynnik Ku=0.1.





4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do
projektu sieci.


Uwagi:
- Obciążenie jest końcowym elementem sieci, który może być przyłączony na końcu przewodu
albo bezpośrednio na szynie zbiorczej w rozdzielnicy.
- Do odbioru może być doprowadzony tylko jeden przewód (do rozgałęziania sieci służy
element „Szyny rozdzielcze patrz rozdz.. 11.5).









Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
symbolu w projekcie, (patrz rozdz. 12.1.1).
Opis elementu identyfikuje urządzenie w
projekcie; musi być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu.
Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo
jedna konkretna faza.
Ustawienie parametrów elementu.
Obciążenie można definiować przy pomocy
prądu znamionowego lub znamionowego
poboru mocy. W pierwszej kolejności należy
ustawić przełącznik odpowiednio do tego,
który parametr jest znany a następnie
należy zadać wartość w okienku.. Drugi
parametr obliczany jest automatycznie.
Współczynnik zapotrzebowania.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 102







11.13 Kondensator kompensacyjny
Element ten reprezentuje obciążenie tworzone przez kondensator kompensacyjny. Chodzi o element
końcowy sieci, który może być zawsze podłączony na końcu przewodu lub bezpośrednio na szynę
zbiorczą w rozdzielnicy.
1. Kliknij na ikonę Kompensacja. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa
położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do
dołu pod punktem wstawienia).
2. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia
przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące
element (chodzi o element stały, którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane).




- Napięcie znamionowe elementu musi odpowiadać liczbie dołączonych faz (przyłącze 3-
fazowe – napięcie międzyfazowe, przyłącze 1-fazowe – napięcie fazowe) oraz
wybranemu systemowi napięciowemu.
Błędne połączenie
odbioru bezpośrednio do
zabezpieczenia.
Prawidłowe połączenie
odbioru bezpośrednio na
szynę zbiorczą.
Prawidłowe
połączenie odbioru
na końcu przewodu.
Prawidłowo Prawidłowo Błędnie Błędnie
Niedozwolone
rozgałęzianie sieci bez
elementu- szyny.
rozdzielcze.
Zakładka Grafika - modyfikacja położenia
symbolu w projekcie, (patrz rozdz. 12.1.1).
Opis elementu identyfikuje urządzenie w
projekcie; musi być niepowtarzalny w
ramach jednego projektu.
Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo
jedna konkretna faza.
Ustawienie parametrów elementu poprzez
wybór z bazy danych; sterowanie bazy
danych (patrz rozdz.16.1).
Zadanie parametrów elementów „ręcznie”,
ewent. lokalna edycja poszczególnych
wartości przejętych z bazy danych (bez
wpływu na bazę danych).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 103
- Podłączenie kondensatorów musi odpowiadać liczbie podłączonych faz (przyłącze 3-
fazowe – gwiazda lub trójkąt, przyłącze 1-fazowe – gwiazda).
- Kontrolowana jest zgodność pomiędzy wartościami mocy oraz pojemności. W przypadku
niewielkiej niezgodności spowodowanej zaokrąglaniem komunikat ostrzegawczy można
zignorować.

4. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do
projektu sieci.

Uwagi:
- Kondensator kompensacyjny jest końcowym elementem sieci, który może być zawsze
podłączony na końcu przewodu lub bezpośrednio do szyn rozdzielczych w rozdzielnicy
(podobnie jak odbiornik ogólnie, patrz rozdz.. 11.12).
- Do kondensatora kompensacyjnego może być podłączony tylko jeden przewód (do
rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze patrz rozdz.. 11.5). Pomiędzy
zabezpieczeniem i kondensatorem kompensacyjnym musi być umieszczony przewód (podobnie
jak dla odbiornika ogólnie, patrz rozdz.. 11.12).
- Po obliczeniu spadku napięcia oraz rozpływu mocy prezentowany jest współczynnik mocy w
3-fazowych węzłach sieci tworzonych przez element „Szyny rozdzielcze. Program nie
umożliwia zdefiniowania docelowego współczynnika mocy; wymaganą wielkość
kondensatora kompensacyjnego należy określić eksperymentalnie, poprzez stopniowe
załączanie kondensatorów o różnej wielkości. Z powodzeniem można wykorzystać możliwość
zmiany stanu roboczego elementów łącznikowych oraz zabezpieczających i w ten sposób
kolejno podłączać poszczególne kondensatory.

11.14 Grupa
Funkcja Grupa umożliwia wprowadzanie typowych grup elementów tworzących część schematu
połączenia. Za jednym kliknięciem myszy możliwe jest w ten sposób utworzenie grupy elementów
tworzących zasilanie (sieć, transformator, kabel, zabezpieczenie), albo gałąź sieci do odbiornika
(zabezpieczenie, kabel, odbiornik) itd.

1. Kliknij na ikonę Grupa.
2. W otwartym teraz oknie dialogowym wybierz grupę elementów do wprowadzenia
i kliknij na przycisk Wstaw.
3. Kursor myszy zmienia się. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu
wstawienia (symbol skierowany jest do dołu poniżej punktu wstawienia).
4. Kliknij na pozycji punktu wstawienia grupy na graficznej powierzchni okna z projektem. Na
rysunku w oknie dialogowym punkt wstawienia zaznaczony został fioletowym krzyżykiem.
Punkt wstawienia jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
Grupa elementów zostaje wprowadzona.
5. Powtarzaj poprzedni punkty 1-4 dopóki nie wprowadzisz wymaganej liczby grup.






______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 104







6. Zakończ wprowadzanie grupy poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.
7. Obecnie ustaw właściwości poszczególnych elementów grupy. Do edycji właściwości
najszybciej przechodzi się poprzez podwójne kliknięcie na element (patrz rozdz.. 12.1).

Uwaga:
- Funkcja Grupa umożliwia wprowadzanie jedynie typowej kombinacji elementów. Każdą inną
kombinację należy zestawić poprzez indywidualne wprowadzanie poszczególnych elementów
(patrz rozdz.. 11.2-11.13).
- W przypadku powtarzania grup elementów, których parametry różnią się jedynie w
niewielkim stopniu (przykładowo kilka wyprowadzeń silnikowych różniących się jedynie
długością kabla) korzystniejsze jest wprowadzenie jednej tylko grupy, nastawienie
parametrów wszystkich elementów, a następnie wykonanie ich kopiowania (patrz rozdz.
12.3).
11.15 Elementy własne
Pod pojęciem elementy własne rozumiana jest grupa funkcji umożliwiających uzupełnienie
schematu połączeń sieci o podstawowe komponenty graficzne, takie jak odcinek, prostokąt, okrąg i
tekst. W ten sposób możliwe jest uzupełnianie uwag odnośnie połączenia sieci, oddzielenie
poszczególnych tablic rozdzielczych, zaznaczenie przepływu energii w różnych stanach roboczych
sieci itp. Podstawowe atrybuty (właściwości) elementów własnych (kolor, grubość oraz typ linii)
zadane są w opcjach programu (patrz rozdz.. 21.3) i można je później zmieniać (patrz rozdz..
12.1.2) tak samo jak położenie oraz rozmiary elementu. Funkcja dla wstawienia elementów
własnych znajduje się w menu rozwijanym Rysuj albo w postaci ikon na pasku narzędzi.




Wykaz grup do wprowadzenia.
Obraz przedstawiający elementy zawarte
w grupie oraz sposób ich połączenia.
Włączenie dowolnej liczby wybranej
grupy do schematu połączeń.
Umieszczanie należy zakończyć poprzez
naciśnięcie prawego przycisku myszy.
Krzyżyk pokazuje położenie punktu
wprowadzania grupy. Kliknij
przyciskiem myszy na powierzchni okna
z projektem w miejscu wstawienia.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 105
11.15.1 Odcinek
1. Kliknij na ikonę Odcinek.
2. Kliknij na początkowym punkcie odcinka (punkt B1). Punkt, na którym kliknąłeś
zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. Obecnie przeciągnij wektor rysując – linię reprezentującą przyszły odcinek.
Kliknij na końcowym punkcie odcinka (punkt B2). Punkt, na którym
kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na
rysunku).
4. Odcinek został włączony do schematu. Domyślne atrybuty (parametry) (kolor, grubość oraz typ
linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz.. 21.3) i można je później zmieniać
(patrz rozdz.. 12.1.2) tak samo jak można zmienić położenie i rozmiary elementu.
11.15.2 Prostokąt
1. Kliknij na ikonę Prostokąt.
2. Kliknij na punkt narożny prostokąta (punkt B1). Punkt, na który kliknąłeś zostaje
automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. Teraz przeciągnij kształt reprezentujący przyszły prostokąt. Kliknij na
przeciwległy róg prostokąta (punkt B2). Punkt, na który kliknąłeś zostaje
automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
4. Prostokąt wprowadzony jest do schematu. Domyślne atrybuty (parametry)
(kolor, grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz
rozdz.. 21.3) i można je później zmienić (patrz rozdz.. 12.1.2) tak samo jak można zmienić
położenie i rozmiary elementu.
11.15.3 Okrąg
1. Kliknij na ikonę Koło/Okrąg.
2. Kliknij na punkt środkowy okręgu (punkt B1). Punkt, na który kliknąłeś zostaje
automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. Obecnie przeciągnij kształt reprezentujący przyszły okrąg. Kliknij na punkt
określający promień okręgu (punkt B2). Punkt, na który kliknąłeś zostaje
automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
4. Okrąg zostanie włączony do schematu. Domyślne atrybuty (parametry) (kolor, grubość oraz
typ linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz.. 21.3) i można je później zmienić
(patrz rozdz.. 12.1.2) tak samo jak można zmienić położenie i rozmiary elementu.

Uwaga:
- Przy wprowadzaniu okręgu może dojść do uszkodzenia widoku. Wady widoku można
wyeliminować przy pomocy funkcji Regeneracja z rozwijanego menu Widok (patrz rozdz..
13.1).



______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 106
11.15.4 Tekst
1. Kliknij na ikonę Tekst.
2. Kliknij na lewy dolny róg tekstu (punkt B1). Punkt, na który kliknąłeś zostaje
automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
3. W otwartym obecnie oknie dialogowym wprowadź żądany tekstowy oraz jego
wysokość.
4. Po naciśnięciu przycisku OK. tekst zostanie wstawiony do schematu.
Domyślne właściwości zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz.. 21.3) i można je
później zmienić (patrz rozdz.. 12.1.2); tak samo jak można zmienić położenie, wysokość
tekstu oraz sam tekst. Styl pisma nie może być zmieniany w tej wersji.


11.16 Pomoce dla kreślenia
Przy tworzeniu schematu połączeń oraz wprowadzaniu elementów
własnych stosowane są następujące pomoce:

- Siatka – sieć kropek wypełniających powierzchnię kreślenia i
ułatwiających orientację. Wyświetlenie siatki można
włączyć/wyłączyć przy pomocy funkcji Siatka z menu
Narzędzia, albo przy pomocy klawisza F7. Ustawienie gęstości
siatki (odległości kropek) można wykonać przy pomocy funkcji
Opcje, zakładka Strona (patrz rozdz.. 21.1).
Wskazówka: Wyłączenie siatki jest korzystne w przypadku
dużych formatów( przyśpieszenie funkcji Zoom) oraz przy
eksporcie grafiki do formatu BMP (obraz rastrowy dla edytorów tekstu).
- Orto - zamknięcie ruchu kursora w kierunku osi współrzędnych. Jeżeli funkcja ta jest
załączona, wtedy można kreślić przykładowo odcinki jedynie poziomo lub pionowo. Przy
kreśleniu przewodów (patrz rozdz.. 11.6, 11.7) funkcja ta jest załączana automatycznie. W
pozostałych przypadkach funkcję Orto można załączyć/wyłączyć z menu Narzędzia, albo
klawiszem F8.
- Krok – automatyczne wychwytywanie punktu, na którym nastąpiło kliknięcie na
wierzchołkach niewidocznej siatki z danym rozstawem. Kroku nie można wyłączyć ani
zmienić jego wielkości (odpowiada on wielkości znaków schematu połączeń). Domyślnie
wielkość kroku jest taka sama jak odległość kropek rastra.
Pole dla wprowadzenia ciągu znaków. Na jedno
wywołanie funkcji można wprowadzić jedynie
jeden wiersz tekstu.
Wysokość tekstu w punktach.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 107
12. Edycja schematów sieci
________________________________________________
12.1 Edycja właściwości (atrybutów)
Pod pojęciem edycji atrybutów (właściwości) rozumiana jest zmiana wszystkich atrybutów
geometrycznych (położenie, rozmiary) oraz niegeometrycznych (kolor, grubość oraz typ linii,
parametry elektryczne) elementów tworzących schemat sieci. Wybór elementu do edycji możliwy
jest na dwa sposoby:

Przy pomocy ikony Właściwości:
1. Kliknij na ikonę Właściwości na pasku narzędzi.
2. Kursor zmienia swój kształt i przyjmuje postać kwadratu wyboru. Następnie
system zwraca się z żądaniem wybrania elementu do edycji (żądanie wyświetlane jest w
wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu - patrz rozdz.10.1).
3. Kliknij na dowolną linię tworzącą element, którego właściwości chcesz zmienić (w taki
sposób, aby kwadrat wyboru był w obrębie linii). W odpowiedzi wyświetlane jest okno
dialogowe umożliwiające edycję wszystkich właściwości wybranego elementu. Wygląd okna
dialogowego uzależniony jest od typu elementu poddawanego do edycji.

Podwójne kliknięcie na element:
1. Możliwe jest po upewnieniu się, że nie jest aktywne żadne polecenie (wiersz stanu w dolnej
części głównego okna programu jest pusty i kursor myszy posiada kształt strzałki).
2. Kliknij dwukrotnie na dowolną linię tworzącą element, którego atrybuty chcesz zmienić. W
odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe umożliwiające edycję wszystkich atrybutów
wybranego elementu.




Okno dialogowe
umożliwiające edycję
wszystkich właściwości
wybranego elementu.
Wygląd okna dialogowego
uzależniony jest od typu
elementu poddawanego
edycji (pokazany element –
obciążenie ogólne).
Ikona Właściwości.
Element wybrany do edycji
Miejsce kliknięcia na element (dowolna linia tworząca element).
Pasek stanu
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 108
12.1.1 Edycja parametrów elementów sieci
1. Wybierz element ze schematu połączenia sieci przewidziany do edycji atrybutów (patrz
rozdz.12.1)
2. W odpowiedzi otwiera się okno dialogowe takie same, jak przy wprowadzaniu elementu do
schematu (patrz rozdz.11.1-11.10). W tym oknie dialogowym masz możliwość modyfikacji
wszystkich parametrów elektrycznych elementu w zależności od jego typu.
3. Każde okno dialogowe, bez względu na typ elementu zawiera zakładkę Grafika; zakładka ta
umożliwia edycję położenia, ewentualnie rozmiarów symbolu przedstawiającego element na
schemacie połączenia sieci.
Uwaga: edycję grafiki można łatwiej wykonywać przy pomocy funkcji Rozciągnij - patrz
rozdz.12.4:

- Zakładka Grafika dla elementów tworzonych jedynie przez symbol (sieć, generator,
transformator, silnik, bezpiecznik wyłącznik,...):





- Zakładka Grafika dla elementu typu przewód (szynoprzewody, kable, szyny
rozdzielcze):


Odległość oznaczenia projektowego od
wprowadzanego punktu symbolu elementu.
Współrzędne początkowego punktu przewodu
(pierwszego punktu, na którym nastąpiło kliknięcie).
Początek systemu współrzędnych znajduje się w
lewym górnym rogu ekranu, kierunkiem dodatnim
osi Y jest kierunek w dół.
Współrzędne poszczególnych punktów załamania na
przewodzie. Ostatni punkt w tabeli jest końcowym
punktem przewodu.
Odległość od punktu wprowadzania symbolu
elementu, tzn. od początkowego punktu przewodu).
Zadanie nowych współrzędnych dla wybranego
załamania przewodu (zaznaczonego w tabelce).
Zapamiętanie współrzędnych dla nowo
wybranego załamania przewodu do listy.
Rozmiary oraz obrót symbolu
nie mogą być zmieniane.
Lewy górny róg rysunku
Wspólrzędne punktu wstawienia. Początek
układu współrzędnych w lewym górnym rogu
rysunku, dodatni kierunek osi Y do dołu.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 109
- Przy edycji położenia punktów załamania na przewodzie należy najpierw wybrać z tabeli
załamanie, dla którego chcemy wykonać edycję; następnie należy zmodyfikować
współrzędne X i Y w polach pod tabelą a na koniec należy kliknąć na przycisk Zapisz do
listy. Należy pamiętać, że element Szyny rozdzielcze może być jedynie równoległy do osi
X a poszczególne odcinki przewodu powinny być równoległe z osiami X i Y.
- Początek systemu współrzędnych znajduje się w lewym górnym rogu ekranu; kierunkiem
dodatnim osi X jest kierunek w prawo, kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół.
- Wszystkie zadane współrzędne są automatycznie zaokrąglane do wielokrotności 5 (krok
rastra).



- Kolor elementów schematu określony jest w ustawieniach programu (patrz rozdz.21.2).
Grubości linii elementów schematu, tak samo jak wysokości tekstu oznaczenia
elementów na projekcie nie można ustawiać.

4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane zmiany zapisywane są
do systemu. W przypadku zmian na zakładce Grafika, schemat połączeń zostaje kreślony
ponownie. W przypadku, jeżeli przed wywołaniem tej funkcji pokazane już zostały na
schemacie wyniki jakiegoś obliczenia, wtedy po wykonaniu edycji wyniki te znikają, ponieważ
nie odpowiadałyby już nowo skonfigurowanej sieci; konieczne jest wykonanie nowego
obliczenia (patrz rozdz.14).
12.1.2 Edycja atrybutów elementów własnych
1. Wybierz element własny przewidziany do edycji atrybutów (patrz rozdz.12.1).
2. Otwiera się okno dialogowe w zależności od typu elementu:
Wybrany odcinek:



Punkt wprowadzenia – początkowy punkt przewodu
(pierwszy punkt, na który kliknąłeś).
Położenie oznaczenia projektowego w stosunku do punktu
wprowadzenia
Krzyżyki oznaczają punkty załamania na przewodzie.
Linie przewodu
Kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół!!
Ustawienie niegeometrycznych atrybutów
elementu. Po kliknięciu na odpowiedni
przycisk wybierz atrybuty z wykazu
proponowanych możliwości. Linie
przerywane mogą mieć jedynie grubość 1
(najcieńszą).
Modyfikacja geometrii elementu – możliwe
jest zadanie dowolnej współrzędnej. Początek
systemu współrzędnych znajduje się w lewym
górnym rogu ekranu, kierunkiem dodatnim osi
Y jest kierunek w dół. Modyfikację geometrii
można łatwiej wykonywać przy pomocy funkcji
Rozciągnij ( patrz rozdz.12.4).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 110
- Wybrany został prostokąt:



- Wybrany został okrąg:



- Wybrany został tekst:



3. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Element własny zostanie
narysowany w nowym położeniu.
12.1.3 Zbiorcza edycja atrybutów – dopuszczalne spadki napięć oraz czas
wyłączenia
Atrybuty: maksymalny spadek napięcia w węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego,
maksymalny spadek napięcia w gałęzi oraz maksymalny czas wyłączenia urządzenia
zabezpieczającego, ustawiane są lokalnie dla każdego elementu. Ich edycja możliwa jest albo w
ramach edycji każdego indywidualnego elementu (patrz rozdz.12.1) albo zbiorczo. W ten sposób
możliwe jest łatwe ustawienie przykładowo jednolitego maksymalnego czasu wyłączenia dla grupy
10 wyłączników, umożliwiających wyprowadzenia w jednym oknie.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 111
1. Z menu rozwijanego Modyfikacja wybierz pozycję Właściwości
dUmax, TtrMax (funkcja ta nie jest dostępna za pośrednictwem
ikon).
2. Kursor zmienia swój kształt i przyjmuje kształt kwadratu wyboru.
Obecnie wyświetlane jest żądanie wyboru elementów do edycji
właściwości dUmax (graniczny spadek napięcia w węźle, lub na
przewodzie) oraz Ttrmax (maksymalny czas wyłączenia urządzenia
zabezpieczającego).
3. Wybierz wszystkie elementy, których właściwości chcesz zmieniać. Możesz kliknąć na
dowolną linię tworzącą element; wygodniejsze jest jednak zastosowanie skrzyżowanego
okna wyboru:
- Kliknij na miejsce, w którym nie ma żadnego elementu (punkt B1) – w ten sposób
aktywujesz okno wyboru.
- Jeżeli przesuwasz myszą w lewo od pierwszego punktu, na którym kliknąłeś, wtedy
ciągnie się krzyż okna wyboru (zostaną wybrane wszystkie elementy położone wewnątrz
okna, albo sięgające do okna).
- Kliknij na przeciwległy róg okna (punkt B2). Wybrane elementy zostaną podświetlone.
- Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje można modyfikować sterowanie oknami
wyboru (podobnie jak w systemie AutoCAD klik-klik – ustawienie wyjściowe, albo jak w
systemie Windows klik-przytrzymać).






4. Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. W otwartym obecnie oknie
dialogowym ustaw wymaganą wartość (dostępność pozycji zależy od typu wybranych
elementów; np., jeżeli wybierzesz jedynie wyłączniki samoczynne, dostępne będzie jedynie
ustawienie czasu wyłączenia urządzenia zabezpieczającego):

Wybór grupy wyłączników, dla których
chcemy ustawić taki sam maksymalny
czas wyłączenia przy pomocy
skrzyżowanego okna wyboru.
Pierwszy róg okna wyboru: musi
znajdować się po prawej stronie w
stosunku do wybieranych obiektów.
Poprzez przesunięcie myszą w
kierunku na lewo od pierwszego
punktu, na którym nastąpiło
kliknięcie, ciągniemy krzyżem okno
wyboru (zostaną wybrane wszystkie
elementy położone wewnątrz okna,
albo przynajmniej częściowo do okna
sięgające)
Przeciwległy róg okna wyboru.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 112


5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na OK. Nowe wprowadzone wartości zostaną
zapisane do aktualnego schematu. Po zakończeniu obliczeń wykonana zostanie kontrola, czy
obliczone wartości spadków napięcia i czasów wyłączenia nie przekraczają ustawionych
wartości (bliższe szczegóły patrz rozdz.14.3 oraz 14.4). Podgląd ustawionych wartości na
schemacie połączeń z możliwością wydruku (patrz rozdz.14.6).
12.1.4 Zbiorcza edycja atrybutów – oznaczenia projektowe
Własności oznaczeń projektu są ustalane indywidualnie dla każdego z elementów przy jego
wstawianiu do okna projektu. Można je zmieniać w ramce edycji pojedynczego elementu (patrz
rozdz.12.1) lub kompleksowo – z automatyczną zmianą końcowej cyfry. Można łatwo zmienić
numery elementów np. grupy wyłączników przenosząc przy pomocy schowka z innego projektu
(patrz rozdz.12.6).

1. Z głównego menu Modyfikacja wybierz zakładkę Oznaczenia
projektowe (funkcja niedostępna w postaci ikony).
2. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Obecnie
wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do zmiany oznaczeń
projektowych.
3. Wybierz wszystkie elementy, których oznaczenia chcesz zmienić
(elementy zostaną edytowane w kolejności ich zaznaczania). Każde kliknięcie na dowolny
element nie otwiera okna, lecz dodaje do listy zaznaczonych (podobnie przy funkcji Przesuń,
rozdz. 12.2 lub 3). W przypadku użycia okna wyboru należy odznaczyć kolejny element w
wybranej grupie. Możliwy jest wybór elementów różnego typu (np. wyłączniki i kable);
wybrane elementy można następnie filtrować.
4. Po ukończeniu wyboru elementów kliknij prawym przyciskiem myszy. W pojawiającym się
oknie dialogowym możesz dokonać zmian oznaczeń.










Ustawienie dopuszczalnych spadków
napięcia oraz czasu wyłączenia dla
wybranych elementów. Dostępność
pozycji uzależniona jest od typu
wybranych elementów.
Poprzez rozwinięcie wykazu wybierz
jedną z wartości wymaganych przez
normę (teoretyczna analiza, kiedy
określoną wartość można wykorzystać
- patrz rozdz.3.7, 4.1); można również
wprowadzić dowolną wartość.
Filtr typu elementów. Po wyborze typu
zmiana oznaczeń obejmie tylko wybrane
wyłączniki, bez względu na pozostałe z
wybranych elementów.
Tekst przed liczbą, liczba pierwszego z
wybranych elementów, krok
numerowania. Oznaczenia projektowe
wybranych elementów (tylko wyłączników)
będą zmienione na F12.1, F12.2, F12.3,
F12.4,..
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 113
5. Zamknij okno dialogowe klikając OK. Nowe oznaczenia zostały przypisane do wybranych
elementów. Funkcja uniemożliwia dublowanie oznaczeń, wykluczając powstanie
przypadkowych błędów.
12.2 Zmiana położenia elementów
1. Kliknij na ikonę Przesuń na pasku narzędzi.
2. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Obecnie wyświetlane jest
żądanie wybrania elementów do przesunięcia (żądanie wyświetlania jest w wierszu
stanu w dolnej części głównego okna programu - patrz rozdz.10.1).
3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz przesunąć klikając na dowolną linię elementu
(kliknij na dowolny punkt (B1) lub zastosuj okna wyboru):
- Kliknij na miejsce, w którym nie ma żadnego elementu (punkt B2) – w ten sposób
aktywowane jest okno wyboru.
- W przypadku, jeżeli przesuwasz mysz w lewo od pierwszego punktu, na który kliknąłeś,
krzyż ciągnie okno wyboru (zostaną wybrane wszystkie elementy położone wewnątrz
okna, albo wchodzące do okna).
- W przypadku, jeżeli przesuwasz mysz w prawo od pierwszego punktu, na który kliknąłeś,
ciągnie się okno wyboru typu (zostaną wybrane jedynie te elementy położone całkowicie
wewnątrz okna).
- Kliknij na przeciwległy róg okna (punkt B3). Wybrane elementy zostaną podświetlone.
- Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje można modyfikować sterowanie okien wyboru
(albo podobnie jak w systemie AutoCAD klik-klik – ustawienie wyjściowe, albo
podobnie jak w systemie Windows kliknięcie- przytrzymanie).
4. Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.
5. Kliknij na dwa punkty definiujące wektor przesunięcia - B4, B5 na rysunku. Punkty, na
które kliknąłeś zostaną automatycznie przyciągnięte do siatki. Wybrane obiekty przesunięte
zostaną do nowego położenia.



12.3 Kopiowanie elementów
1. Kliknij na ikonę Kopiuj na pasku narzędzi.
2. Kursor zmienia się i przyjmuje kształt kwadratu wyboru. Następnie wyświetlane jest
żądanie wybrania elementów do kopiowania (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w
dolnej części głównego okna programu - patrz rozdz.10.1).
Po edycji: Przed edycją:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 114
3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz kopiować (kliknij na dowolną linię tworzącą
element) - punkty B1, B2, B3 na rysunku. Wybrany element zostanie podświetlony. Można
również stosować okno wyboru (bardziej szczegółowe informacje - patrz funkcja Przesuń
rozdział 12.2, punkt 3 podręcznika).
4. Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.
5. Kliknij na dwa punkty definiujące wektor przesunięcia - B4, B5 na rysunku. Punkty, na które
kliknąłeś są automatycznie przyciągane do siatki. Wybrane obiekty zostają skopiowane do
nowego położenia. W przypadku kopiowania elementów tworzących schemat połączeń
dochodzi do zmiany projektowego oznaczenia kopiowanych elementów w taki sposób, aby
nie doszło do niepożądanych przypadków podwójnych elementów (oznaczenia projektowe
można poprawić edytując pojedynczy element – patrz rozdz. 12.1 lub całą grupę przy
pomocy funkcji Oznaczenia projektowe – patrz rozdz. 12.1.4).
6. Kliknij na dalszy punkt określający położenie dalszej kopii - punkt B6.
7. Powtarzaj punkt 5 do momentu uzyskania wymaganej liczby kopii. Zakończ reżim
kopiowania poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.




12.4 Zmiana geometrii elementu - rozciąganie
1. Kliknij na ikonę Rozciągnij na pasku narzędzi.
2. Kursor zmienia swój kształt na postać kwadratu wyboru. Następnie wyświetlane jest
żądanie wybrania elementów do rozciągania (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w
dolnej części głównego okna programu – patrz rozdz.10.1).
3. Wybierz element w pobliżu punktu, który chcesz przeciągnąć (końcowy punkt odcinka, róg
prostokąta, początkowy, końcowy, punkt przewodu, lub punkt załamania, oznaczenie
projektowe itp.), punkt B1 na rysunku. Obecnie następuje przeciągnięcie wektora wodzącego
z wybranego punktu definicji i wyświetlane jest żądanie wprowadzenia jego nowego
położenia.
4. Kliknij w punkcie nowego położenia wybranego punktu - punkt B2. Punkt, na który kliknąłeś
pozostaje automatycznie przyciągnięty do siatki. Kształt obiektu ulegnie odpowiedniej
zmianie.





Po edycji: Przed edycją:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 115


12.5 Usuwanie elementów
1. Kliknij na ikonę Usuń na pasku narzędzi.
2. Kursor zmienia swój kształt na postać kwadratu wyboru. Następnie wyświetlane jest
żądanie wybrania elementów do usunięcia (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w
dolnej części głównego okna programu – patrz rozdz.10.1).
3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz wykluczyć (kliknij na dowolna linię tworzącą
element). Wybrany element zostanie podświetlony. Można również zastosować okna wyboru
(bardziej szczegółowe informacje - patrz funkcja Przesuń, rozdz. 12.2, punkt 3 podręcznika).
4. Zakończ wybieranie poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. Wybrane elementy zostaną
usunięte.
12.6 Edycja elementów z użyciem schowka
Schowek programu Pająk służy do przenoszenia i kopiowania obiektów
między otwartymi oknami projektowymi, jak również w obrębie jednego
projektu. Możliwość przenoszenia elementów programu oraz własnych
bloków. Funkcja działa podobnie do opcji schowka Windows
(clipboard) w innych programach. Funkcja dostępna po rozwinięciu pola
Edycja z menu głównego. Do dyspozycji są standardowe ikony i
klawiszowe skróty Ctrl+X, Ctrl+C, Ctrl+V.

Uwagi:
- Schowek nie umożliwia przenoszenia obiektów do innych programów (np. do przenoszenia
grafiki do systemu CAD jak np. AutoCAD lub Worda). Do tego celu służy funkcja Export (patrz
rozdz. 19.2, 19.3).
- Schowek nie umożliwia również przenoszenia obiektu z innych programów. Obiekty (grafiki) z
innych programów nie mogą być importowane.
12.6.1 Wycinanie elementów z użyciem schowka
1. Kliknij ikonę Wytnij do schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu
Ctrl+X.
2. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Obecnie wyświetlane jest żądanie
wybrania elementów do wycięcia do schowka.
Po edycji: Przed edycją:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 116
3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz wyciąć do schowka (klikając w dowolny punkt
elementu). Wybrany element zostanie wyszczególniony. Możliwe jest również zastosowanie
okna wyboru (podobnie jak w funkcji Przesuń, patrz rozdz.12.2).
4. Zakończenie wyboru po kliknięciu prawego przycisku myszy. Wybrane elementy zostaną
wycięte z projektu do schowka programu Pająk. Wklejenie elementów do projektu – patrz
rozdz. 12.6.3.
12.6.2 Kopiowanie elementów z użyciem schowka
1. Kliknij ikonę Kopiuj do schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu
Ctrl+C.
2. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Obecnie wyświetlane jest żądanie
wybrania elementów do kopiowania do schowka.
3. Wybierz wszystkie elementy, które chcesz kopiować do schowka (klikając w dowolny punkt
elementu). Wybrany element zostanie wyszczególniony. Możliwe jest również zastosowanie
okna wyboru (podobnie jak w funkcji Przesuń, patrz rozdz.12.2).
4. Zakończenie wyboru po kliknięciu prawego przycisku myszy. Wybrane elementy zostaną
kopiowane z projektu do schowka programu Pająk (zostaną zachowane w projekcie).
Wklejenie elementów do projektu – patrz rozdz. 12.6.3.
12.6.3 Wklejanie elementów z użyciem schowka
1. Kliknij ikonę Wklej ze schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu
Ctrl+V.
2. Jeżeli schowek nie zawiera żadnego elementu program Pająk wyświetli informacje w postaci
okna informacyjnego (skrzynka nie umożliwia przenoszenia elementów z innych programów;
obiekty (grafiki) z innych programów można przenieść za pomocą funkcji Import). Dodawanie
elementów do schowka patrz rozdz. 12.6.1, 12.6.2 .
3. Jeśli schowek zawiera przynajmniej jeden element programu Pająk, kursor zmieni swój kształt
podobnie jak przy wstawianiu elementu z bazy danych. Wymagane jest określenie miejsca
wstawienia elementu.
4. Kliknięcie lewym przyciskiem myszy wywołuje elementy ze schowka i umieszcza we
wskazanym miejscu projektu. Aby przenieść obiekt w inne miejsce użyj funkcji Przenieś
(patrz rozdz. 12.2). Wstawiane elementy posiadają zmienione oznaczenia, tak aby nie doszło do
dublowania skopiowanych elementów (zmiana oznaczeń projektowych elementów możliwa
pojedynczo – patrz rozdz.12.1 lub w całej grupie przy pomocy funkcji Oznaczenia projektowe
– patrz rozdz. 12.1.4).













______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 117











12.7 Wyszukiwanie elementów schematu wg oznaczenia projektowego

Funkcja Znajdź (Ctrl+F) dostępna z rozwijanego menu Edycja
umożliwia wyszukiwanie elementów schematu według oznaczenia
projektowego. Szukać można konkretnego oznaczenia lub
wykorzystać: * zamiast grupy znaków, ? zamiast pojedynczego znaku.
Znaleziony element jest wyróżniony obramowaniem i może być
przybliżony po użyciu opcji Pokaż.



Domyślna ramka
ograniczająca obiekt
w schowku
Punkt zaczepienia – lewy
górny róg ramki
ograniczającej obiekt w
schowku
B1
B2
B3
Projekt źródłowy

Kopiowanie obiektu do schowka:
1. Naciśnij Ctrl+C
2. Wybierz obiekty prostokątem wyboru
(zaznacz obiekty B1 i B2)
3. Zakończ wybór klikając prawym
przyciskiem myszy.
Projekt docelowy
Wklejanie elementu ze schowka
1. Uaktywnij okno projektu docelowego
(kliknij na okno lub naciśnij klawisze
Ctrl+F6).
2. Naciśnij Ctrl+V
3. Kliknij aby wkleić (obiekt B3).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 118
13. Sterowanie widokami (Zoom)
________________________________________________
Sterowanie widokami (powiększenie, zmniejszenie rysunku) oparte jest na
zasadzie pracy w systemach CAD. Program kreśli na powierzchni o rozmiarach
nieskończoność x nieskończoność. Ekran Twojego monitora jest jedynie lupą,
wziernikiem, przy pomocy, którego patrzysz na część nieskończonej powierzchni
kreślenia. Odpowiednio do tego, czy lupa znajduje się dalej czy też bliżej od
powierzchni, widzimy w niej mniejszą lub większą część projektu. Poszczególne
funkcje można wywoływać z menu rozwijanego Widok, albo poprzez kliknięcie
na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi, lub z ruchomego menu kontekstowego,
które wyświetlane jest po kliknięciu prawym przyciskiem myszy na rysunku.
13.1 Regeneracja (odświeżenie) prezentacji
1. Wybierz pozycję Regeneracja z rozwijanego menu Widok.
2. Wykonywana jest operacja odświeżenia obrazu – usunięcie usterek wyświetlanej informacji.
Zaleca się stosowanie tej funkcji po zmianie rozmiarów okna głównego programu poprzez
ciągnięcie za brzeg, albo w przypadku błędnego wyświetlenia schematu po niestandardowym
zakończeniu jednej z operacji edycji.
13.2 Przesunięcie widoku
1. Wybierz pozycję Przesuń widok z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na
odpowiednią ikonę na pasku narzędzi.
2. Aktywowane jest przesuwanie widoku. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj
strzałka) zmienia się na znak przesuwania (strzałki do góry/do dołu, w lewo/w prawo).
Kliknij myszką na rysunek, przytrzymaj naciśnięty lewy przycisk i pomału poruszaj myszką.
Rysunek przesuwa się równocześnie z ruchem myszki. Podczas ruchu nie są wyświetlone
niektóre teksty. Uwaga: na komputerach o mniejszej szybkości oraz w przypadku
skomplikowanych i dużych schematów ruch może być „szarpany“ albo rysunek nie przesuwa
się wcale. W tym przypadku zastosuj paski przewijania z boku rysunku.
3. Puść lewy przycisk myszki – rysunek zostanie w nowym położeniu.
4. Zakończ pracę z przesuwaniem widoku poprzez naciśnięcie przycisku Esc (albo kliknij
prawym przyciskiem myszki i z ruchomego menu kontekstowego wybierz pozycję Zakończ
Zoom/Pan.

Wskazówka: funkcję przesunięcia widoku można również wywołać poprzez naciśnięcie środkowego
przycisku myszki (przewijacza) a to również równolegle z innym wykonywanym rozkazem
(przykładowo przy wprowadzaniu elementu do schematu albo w trakcie wyboru obiektów do edycji,
jaką jest przesunięcie):

1. Naciśnij środkowy przycisk myszki i przytrzymaj go naciśnięty przy jednoczesnym wolnym
przesuwaniu myszką. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak
przesuwania (strzałki do góry/do dołu, w lewo/w prawo). Aktywowane jest przesuwanie
widoku - rysunek przesuwa się równocześnie z ruchem myszki. Podczas ruchu nie są
wyświetlane niektóre teksty.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 119
2. Zwolnij środkowy przycisk myszki – rysunek zostanie wyświetlony w nowym położeniu. W
przypadku, jeżeli operacja wywołana została równolegle do innej funkcji, można ją obecnie
kontynuować.






13.3 Powiększenie/pomniejszenie (szybki Zoom)
1. Wybierz pozycję Zoom z rozwijanego menu Widok, lub kliknij na odpowiednią
ikonę na pasku narzędzi.
2. Uruchamiany jest Szybki Zoom. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia
się na znak Szybki Zoom (strzałka do góry/do dołu). Kliknij myszką na rysunku, przytrzymaj
naciśnięty lewy przycisk i powoli przesuwaj myszkę. Podczas przesuwu w kierunku do góry
obraz powiększa się, przy przesuwaniu w kierunku do dołu obraz zmniejsza się. W trakcie
przesuwu nie są wyświetlane niektóre teksty. Uwaga: na komputerach o mniejszej szybkości
ruch może być „szarpany“, albo grafika może być nieruchoma. W takim przypadku dla
powiększenia należy zastosować funkcję Zoom okno (patrz rozdz.13.4) a w celu
zmniejszenia należy zastosować funkcję Zoom Wszystko (patrz rozdz.13.6). Czułość funkcji
(stosunek pomiędzy odcinkiem ciągniętym myszką a wielkością obrazu) można
modyfikować przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia, zakładka System (patrz
rozdz.21.1).
3. Zwolnij lewy przycisk myszki – grafika przerysowana zostanie w nowym położeniu.
4. Zakończ pracę z Szybkim Zoom poprzez naciśnięcie przycisku Esc (albo kliknij prawym
przyciskiem myszki i z ruchomego menu kontekstowego wybierz pozycję Zakończ
Zoom/Pan.
Po edycji: Przed edycją:
Kształt kursora myszki przy przesuwaniu widoku. Paski przewijania dla
przesuwania widoku na
ekranie
Ciągnięcie myszki z naciśniętym lewym (lub środkowym) przyciskiem.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 120








Wskazówka: funkcję Zoom można również wywołać poprzez obracanie przewijaczem myszy typu
Intellimouse. Właściwość tą należy najpierw załączyć i ustawić jej czułość przy pomocy funkcji
Opcje z menu Narzędzia, zakładka System (patrz rozdz.21.1). Uwaga: obsługiwane są jedynie
niektóre sterowniki niektórych typów myszek.
13.4 Powiększenie części widoku (Zoom Okno)
1. Wybrać pozycję Zoom Okno z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na właściwą
ikonę na pasku narzędziowym.
2. Uruchamiany zostaje tryb Zoom Okno. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka)
zmienia się na znak Zoom Okno (krzyżyk). Określ obszar, który chcesz powiększyć: kliknij
na pierwszym rogu prostokąta i przesuwaj myszkę – powoduje to przeciąganie prostokąta
określającego obszar do powiększenia. Kliknij na przeciwległy róg prostokąta.
3. Następuje powiększenie zdefiniowanego przez ciebie obszaru. Powrót do poprzedniej
widoku możliwy jest przy pomocy funkcji Zoom Poprzedni (patrz rozdz.13.5).






Kształt kursora myszki w trybie
Szybki Zoom.
Ciągnięcie myszką z przyciśniętym
lewym przyciskiem.
Po edycji: Przed edycją:
Kształt kursora myszki w
trybie Zoom Okno (krzyżyk).
Dwa kliknięte punkty – przeciwległe rogi
prostokąta wyboru określającego obszar do
powiększenia.
Po edycji: Przed edycją:
Przesunięcie widoku na
schemacie w oknie
możliwe jest przy
pomocy funkcji Przesuń
Widok, patrz rozdz.13.2.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 121
Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.1) można modyfikować sterowanie
funkcji Zoom Okno (albo tak samo jak w AutoCAD: klik-klik – ustawienia wyjściowe, albo jak w
przypadku systemu Windows: klik-przytrzymaj).
13.5 Powrót do poprzedniego widoku (Zoom Poprzedni)
1. Wybierz pozycję Zoom Poprzedni z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na
odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym.
2. Następuje powrót do poprzedniego widoku, (jeżeli taki istniał). Można powrócić
tylko o jeden krok wstecz.
13.6 Wizualizacja widoku na powierzchni kreślenia (Zoom wszystko)
1. Wybierz pozycję Zoom Wszystko z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na
odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym.
2. Wyświetlana jest cała powierzchnia kreślenia. Wykonywane jest zmniejszenie albo
powiększenie w taki sposób, aby cały rysunek sieci był widoczny w aktualnym oknie.
13.7 Ukrywanie wyników obliczenia
1. Wybierz pozycję Ukryj wyniki obliczeń z rozwijanego menu Widok, albo kliknij na
odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym.
2. Wyniki wykonanego ostatnio obliczenia pokazane na schemacie sieci dla
poszczególnych elementów zostaną usunięte. W celu ich ponownego wyświetlenia konieczne
jest wykonanie nowego obliczenia (szczegóły - patrz rozdz.14).








Po edycji: Przed edycją:
Wyświetlone wyniki ostatnio
wykonanego obliczenia (w tym
przypadku obliczenie spadków
napięć oraz rozkładu obciążenia.
Dokonano ukrycia wyników
obliczeń. W celu ich ponownego
wyświetlenia konieczne jest
wykonanie nowego obliczenia
(patrz rozdz.14).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 122
14. Obliczenia parametrów sieci
________________________________________________
Po wyrysowaniu schematu połączeń (topologii) sieci, można przystąpić do obliczeń parametrów
sieci. Dostępnych jest szereg algorytmów obliczeniowych; dostępne są zarówno algorytmy
kompleksowe (odnoszące się do sieci jako całości) jak i algorytmy lokalne, ukierunkowane jedynie
na określony odcinek sieci (przykładowo zwarcie w jednym wybranym węźle).

Poszczególne algorytmy obliczeniowe uruchamiane są przy pomocy funkcji Oblicz z
rozwijanego menu Narzędzia; możliwe jest również kliknięcie na ikonę Oblicz na pasku
narzędziowym. W odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe z listą procedur
obliczeniowych:
- Obliczenia podstawowe (najczęściej wykonywane).
- Wszystkie obliczenia (opcja aktualna do tej wersji - wszystkie dostępne kalkulacje – opcja
dla użytkowników zaawansowanych).
- Ustaw parametry dla obliczeń (funkcja dla zaawansowanych użytkowników).

Wybór poprzez podwójne kliknięcie na wybranej opcji:



14.1 Dobór kabli i zabezpieczeń
W przypadku stosowania programu PAJĄK w trybie automatycznym, funkcja ta realizuje
automatyczny dobór urządzeń zabezpieczających oraz przewodów, w przypadku, których załączony
był przełącznik Dobrać automatycznie. Parametry pozostałych elementów w sytuacji, kiedy
przełącznik Dobrać automatycznie jest wyłączony, muszą już być wprowadzone ręcznie i funkcja
ta nie powoduje ich zmiany.

Algorytm doboru automatycznego realizuje przyporządkowanie typów przewodów oraz urządzeń
zabezpieczających z tabel bazy danych. Zakładka AutoParametryzowanie okna dialogowego
Opcje (można je wywołać z rozwijanego menu Narzędzia) jest przeznaczona do kontrolowania
Realizuje kolejno obliczenia spadków
napięć oraz rozkład obciążenia (patrz
rozdz. 14.3), 3-fazowe zwarcia
symetryczne oraz zwarcia 1-fazowe
(patrz rozdz. 14.4).
.
Patrz rozdz.. 14.1
Patrz rozdz. 14.2
Zmiana wielkości okna
Patrz rozdz. 14.3
Patrz rozdz. 14.4
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 123
procesu automatycznego doboru (bardziej szczegółowe informacje – patrz rozdz. 21.5):
- dla kabli/przewodów: jeżeli materiał żył i izolacja została określona podczas wstawiania na
schemat (szczegóły rozdz. 11.7), wartości wybrane wcześniej będą uwzględniane; w
przypadku, gdy nie dokonano żadnego wyboru program będzie działał według ustawień
zapisanych w menu Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. Ilość żył będzie wyznaczona
automatycznie z uwzględnieniem ilości przyłączonych faz.
- dla przewodów szynowych: jeżeli materiał przewodu i budowa została określona podczas
wstawiania na schemat (patrz rozdz. 11.6), wartości wybrane wcześniej będą uwzględniane;
w przypadku, gdy nie dokonano żadnego wyboru program będzie działał według ustawień
zapisanych w menu Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. Ilość żył będzie wyznaczona
automatycznie z uwzględnieniem ilości przyłączonych faz.
- dla wyłączników: w programie można wymiarować wszystkie wyłączniki (zarówno
modułowe jak i wyłączniki mocy). Charakterystyki i typy wyzwalaczy są dobierane na
podstawie sprawdzenia zainstalowanego obciążenia. Ilość biegunów jest ustalana na
podstawie liczby przyłączonych faz, a także z uwzględnieniem ustawień w oknie
dialogowym Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. W wymienionym miejscu można
również wybrać preferowane typy wyłączników, przykład:
- preferowane serie produktów: CLS6, FAZ, PLHT… z czego wynika, że CLS6
(I
cn
=6kA) będzie wykorzystywany wszędzie, gdzie będzie taka możliwość, jedynie
w wypadku braku dopasowania zdolności łączeniowej nastąpi zamiana na aparat
typu FAZ (I
cn
=15kA) lub PLHT (I
cn
=25kA).
- preferowane serie produktów: FAZ, PLHT, CLS6… z czego wynika, że aparaty typu
FAZ (I
cn
=15kA) będą używane w różnych wariantach wszędzie, gdzie to będzie
możliwe, nawet jeżeli prąd zwarciowy będzie niższy niż 6kA. Jedynie w wypadku
zbyt małej zdolności łączeniowej zostanie użyty kolejny aparat PLHT (I
cn
=25kA).
- dla bezpieczników: ilość biegunów jest ustalana na podstawie liczby przyłączonych faz.
Ustawienie preferowanych serii produktów przebiega w identyczny sposób jak w przypadku
opisanych wyżej wyłączników.
- dla rozłączników: w programie można wymiarować wszystkie rozłączniki (zarówno
modułowe jak i wyłączniki mocy). Ilość biegunów i preferowane serie produktów ustawiane
są w taki sam sposób jak w przypadku parametryzacji wyłączników.


Okno dialogowe można wywołać przy
pomocy funkcji Opcje z menu
Narzędzia.
Wybór parametrów dla kabli
i przewodów, które będą używane
w procesie autoparametryzowania
w przypadku, gdy została wybrana
funkcja „dobrać automatycznie”
i wyszczególnione parametry nie zostały
ustawione lokalnie dla elementu.
Preferowana kolejność w
doborze aparatów w procesie
autoparametryzacji.
Ilość biegunów dla wstawianych
aparatów.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 124
Elementy dobierane są tak, aby spełnione były wymagania odpowiednich norm (rozdział 1-4).
Wybrane urządzenia mogą nie być optymalne dla konkretnego przypadku i poprawność doboru
powinna być skontrolowana .
1. Utwórz schemat sieci (topologia).
- Parametry elementów stałych (źródła, odbiorniki) muszą być dokładnie zadane.
- Parametry elementów zmiennych (przewody, elementy zabezpieczające) nie muszą być
zadane, ale dla każdego elementu musi być załączony przełącznik Dobrać
automatycznie.
- W ramach sieci mogą być również ujęte elementy zmienne, które są już określone
(poprzez wybór z bazy danych) i nie jest wymagane ich dobór – w przypadku tych
elementów przełącznik Dobrać automatycznie musi być wyłączony.
2. Ustaw parametry doboru automatycznego przy pomocy funkcji Opcje. Bliższe szczegóły
(patrz rozdz. 21.5).
3. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W wykazie algorytmów
obliczeniowych, w grupie obliczenia podstawowe należy kliknąć dwukrotnie na
wiersz Dobór kabli i zabezpieczeń.
4. Obecnie wykonywane jest obliczenie. W przypadku braku możliwości znalezienia
odpowiedniego elementu w tabeli danych określonych w funkcji Opcje algorytm nie da
dobrych wyników. W tym przypadku konieczne jest ręczne wykonanie procedury doboru
elementu, wyłączenie przełącznika Dobrać automatycznie i powtórzenie punktu 3.
5. Na końcu obliczenia wykonywana jest kompleksowa kontrola całej sieci, wszystkich
elementów bez względu na to, czy były czy też nie były dobierane. Wyniki poszczególnych
obliczeń pokazywane są w oknach dialogowych (każde okno zamykane jest krzyżykiem w
prawym górnym rogu, albo naciśnięciem przycisku Esc):
6. Na podstawie wyników obliczeń można dokonać modyfikacji projektu sieci z
wykorzystaniem podanych poniżej algorytmów; dla maksymalnej optymalizacji.



Uwagi:
- Przed rozpoczęciem obliczeń należy sprawdzić ustawienia maksymalnego czasu zadziałania z
punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu dla wszystkich urządzeń zabezpieczających.
Nieuzasadnione wybory zbyt niskich wartości mogą spowodować brak możliwości
przeprowadzenia autoparametryzacji dla danego przypadku.
- Autoparametryzowanie sprzęgła w sieciach pierścieniowych jest niezalecane.
- W sieciach pierścieniowych ignorowany jest współczynnik jednoczesności.
14.2 Kontrola logiki połączenia sieci
Funkcja sprawdza powiązania logiczne pomiędzy elementami sieci. W przypadku problemu
wypisywany jest komunikat błędu z opisem błędu oraz instrukcją jego usunięcia. Funkcja
wywoływana jest automatycznie przed każdym obliczeniem. Zaleca się jej niezależne uruchamianie
Wydruk wykazu elementów
błędnych, jako podstawy
dla dalszego działania.
Opis wykonanych kontroli
Wykaz elementów błędnych
łącznie ze specyfikacją
problemu..
Poprzez ciągnięcie za rogi
można zmienić wielkość
okna dialogowego.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 125
po zakończeniu rysowania nowego schematu; służy to do usunięcia błędów zaistniałych podczas
kreślenia.

Przykłady najczęstszych błędów logicznych z instrukcją ich usunięcia podane są na końcu
rozdziałów opisujących wprowadzanie poszczególnych elementów sieci (patrz rozdz. 11.1 - 11.10).
14.3 Spadki napięcia oraz rozpływ mocy
Funkcja realizuje obliczenie zachowania się sieci przy pracy normalnej w warunkach
znamionowych oraz w warunkach przeciążenia. Funkcję można stosować w sytuacji, kiedy
program PAJĄK wykorzystywany jest w trybie ręcznym. Do dyspozycji są dwa algorytmy:

Algorytm z pominięciem wpływu spadku napięcia: w wyniku impedancji przewodów znajdujących
się pomiędzy źródłem zasilania a odbiornikiem, napięcie na zaciskach odbiornika jest niższe niż
napięcie źródła. Prąd pobierany przez obciążenie nie uwzględnia jednak tego spadku. Inaczej
mówiąc, prądy obciążenia są stałe. Chodzi o klasyczne obliczenie; osiągnięte wyniki są
porównywalne z wynikami uzyskiwanymi z metod tradycyjnych. Algorytm jest dostępny dla
następujących przypadków:
- Dla sieci promieniowych – współczynniki jednoczesności są uwzględnianie (opcja
dostępna w grupie Obliczenia podstawowe).

Algorytm uwzględniający wpływ spadku napięcia: w wyniku impedancji przewodów znajdujących
się pomiędzy źródłem zasilania a odbiornikiem, napięcie na zaciskach odbiornika jest niższe niż
napięcie źródła. Ponieważ jednak odbiorniki pracują z mocą stałą, spadek napięcia powoduje wzrost
odbieranego prądu. Wzrost odbieranego prądu powoduje wzrost spadków napięcia. Inaczej mówiąc,
moce obciążenia są stałe. W oparciu o metodę iteracyjną znaleziony został równoważny stan sieci.
Obliczenie to jest w prawdzie dokładniejsze, jest jednak ono bardziej czasochłonne i wyniki mogą
różnić się w niewielkim stopniu od wyników osiągniętych w oparciu o metody tradycyjne.

1. Zakładamy, że schemat połączenia sieci (topologia) jest zdefiniowany, i dobrane są
wszystkie elementy sieci.
2. Kliknąć na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W wykazie algorytmów
obliczeniowych w grupie Obliczenia podstawowe kliknąć dwukrotnie na wiersz
Spadki napięcia i rozpływ mocy.
3. Typ zaprojektowanej sieci rozpoznawany jest automatycznie. Algorytm, który uwzględnia
współczynniki jednoczesności jest opcją domyślną dla sieci promieniowych. Dla sieci
pierścieniowych informacje dotyczące współczynników jednoczesności są ignorowane.
W przypadku kontynuowania obliczeń program będzie używał algorytmu opartego na
wykorzystaniu macierzy admitancyjnej. Istnieje również możliwość przerwania obliczeń
i zmiany układu sieci poprzez dokonanie odpowiedniej modyfikacji i zmianę konfiguracji
sieci na układ promieniowy.
4. Wykonywane jest obliczenie, któremu towarzyszą poszczególne etapy sprawdzenia:
- Kontrola spadków napięcia w węzłach w stosunku do napięcia źródła. Jako źle dobrane
traktowane są te węzły, gdzie spadek napięcia przekracza granicę ustawioną przy
wprowadzaniu elementów.
- Kontrola spadków napięcia w gałęziach. Jako źle dobrane traktowane są te gałęzie, gdzie
spadek napięcia przekracza granicę ustawioną przy wprowadzaniu elementów.
- Kontrola wyłączników oraz bezpieczników pod kątem prądu znamionowego. Jako źle
dobrane traktowane są te elementy, gdzie prąd w gałęzi przekracza znamionowy prąd
elementu (dochodzi do wyłączenia już w stanie znamionowym).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 126
- Kontrola rozłączników pod kątem prądu znamionowego i dodatkowego zabezpieczenia.
- Kontrola przewodów szynowych pod względem obciążenia prądem znamionowym. Jako
źle dobrane traktowane są te elementy, gdzie prąd w gałęzi przekracza prąd znamionowy
elementu. Prąd znamionowy elementu określany jest z uwzględnieniem ułożenia
(sposobu poprowadzenia).
- Kontrola kabli pod względem obciążenia prądem znamionowym. Jako źle dobrane
traktowane są te elementy, gdzie prąd w gałęzi przekracza znamionowy prąd elementu
(ustalony z uwzględnieniem ułożenia, temperatury otoczenia, zgrupowania kabli, itp.).
- Kontrola zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem. Prąd znamionowy elementu
zabezpieczającego musi być mniejszy od obciążalności prądowej kabli, ustalonej z
uwzględnieniem ułożenia oraz temperatury otoczenia. Wg normy IEC spełniony
powinien być również warunek 1,45*Iz≥I2 (gdzie I2 to obciążalność długotrwała
przewodu I2 jest najmniejszym prądem powodującym zadziałanie zabezpieczenia nad
prądowego). Charakterystyka cieplna kabli czasowo-prądowa musi być większa od
charakterystyki wyłącznika (ten etap nie jest ściśle wymagany przez normę IEC –
rozdział 21.4). Bardziej szczegółowe informacje – patrz wprowadzenie teoretyczne,
rozdział 2.3. edycja charakterystyk czasowo-prądowych kabla w stosunku do
odpowiedniego elementu zabezpieczającego możliwa jest przy pomocy modułu
Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 15).
- Kontrola transformatora i generatora pod kontem obciążenia i zabezpieczenia.
- Elementy znajdujące się bezpośrednio za transformatorem sprawdzane są pod kątem
prądu znamionowego transformatora niezależnie od prądu obciążenia.

Wyniki każdego z obliczeń wyświetlane są w oknie dialogowym (okna zamykane jest przy pomocy
krzyżyka w prawym górnym rogu, albo poprzez naciśnięcie przycisku Esc):









5. Na podstawie wyników można dokonać modyfikacji projektu sieci i powtórzyć obliczenia.
Wyniki obliczeń pokazane są na schemacie połączenia sieci. Schemat ten można wydrukować
(patrz rozdz. 18), można też utworzyć wykaz elementów z wynikami obliczeń a następnie go
wydrukować (patrz rozdz. 18), można też wykonać eksport do pliku danych (patrz rozdz. 19).
Wydruk wykazu błędnych elementów
jako podstawa dla dalszej edycji.

Opis wykonywanych
obliczeń.
Wykaz błędnych
elementów łącznie ze
specyfikacją problemu
Poprzez ciągnięcie za rogi
można zmienić wielkość
okna dialogowego.
Zamknięcie okna
dialogowego oraz
przejście do dalszej
kontroli (taką samą rolę
pełni klawisz Esc).
Zamknięcie okna dialogowego oraz przejście do dalszej kontroli (taką samą funkcję posiada
krzyżyk w prawym górnym rogu, albo Esc)Funkcja pomocnicza wyświetlenia dopuszczalnych
spadków, dopuszczalnych czasów wyłączenia oraz układu faz.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 127
Uwagi:
- W przypadku, jeżeli w sieci znajduje się przynajmniej jeden odbiór 1-fazowy, wtedy
obliczenie wykonywane jest oddzielnie dla każdej fazy. Spadki napięć oraz prądy pokazane są
dla każdej fazy osobno w kolejności L1, L2, L3 i N. W taki sposób można sprawdzić rozpływ
mocy w poszczególnych fazach. Wszystkie obliczenia wykonywane są z uwzględnieniem
najbardziej obciążonej fazy.
- Wyświetlenie podłączonych faz z poszczególnych elementów (patrz rozdz. 14.6).
- W 3-fazowych węzłach sieci, tworzonych przez element szyny rozdzielczej, jest automatycznie
określany cosFi współczynnik mocy (jeżeli używany jest algorytm korzystający z macierzy
admitancyjnej) . Program nie pozwala na zadanie wymaganego współczynnika mocy;
odpowiednią wielkość kondensatora kompensacyjnego należy określić metodą prób, poprzez
stopniowe dołączanie kondensatorów o różnej wielkości. Z powodzeniem można wykorzystać
możliwość zmiany stanu roboczego elementów przełączających, zabezpieczających i w ten
sposób stopniowo podłączać poszczególne kondensatory. Sposób wprowadzania elementu
kondensator kompensacyjny (patrz rozdz. 11.13).
- Program uwzględnia współczynnik jednoczesności jedynie w przypadku sieci promieniowej.
W sieciach pierścieniowych można zmieniać konfigurację sieci poprzez zmianę stanu
roboczego wyłączników (załączone/wyłączone) i w taki sposób testować zachowanie sieci w
różnych stanach roboczych.
- W przypadku niezbalansowanych sieci z 1-fazowymi odbiorami, napięcie w mało obciążonej
lub w wyłączonej fazie, może być wyższe niż napięcie zasilania. Wyniki obliczeń mogą różnić
się nieznacznie od siebie w zależności od wybranego algorytmu obliczeniowego.
- Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz. 21.4) możliwe jest:
- Załączanie wyświetlania czynnej i biernej składowej prądów (można pokazywać prądy
jako liczby zespolone),
- Wyłączanie podświetlenia elementów błędnych na schemacie,
- Załączanie wyświetlania macierzy admitancji oraz dalszych obliczeń wyników
przejściowych.

Sieć 3-fazowa pierścieniowa (współczynniki jednoczesności są ignorowane, współczynnik mocy
w węzłach sieci jest obliczany); brak odbioru 1-fazowego:

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 128


Sieć 3-fazowa promieniowa (współczynnik jednoczesności jest uwzględniany); brak odbioru 1-
fazowego:

Symbol
Typ
Określenie elementu błędnego, który nie spełnił wymagań
przy jednym z obliczeń (tutaj spadek napięcia dUwl jest
większy niż założono dla danej linii).
Inode oznacza prąd pobierany przez odbiór z uwzględnieniem
współczynnika zapotrzebowania Ku.
Unode oznacza napięcie w węźle – w tym
przypadku na zaciskach odbiornika.
dUnode oznacza spadek napięcia w stosunku do
napięcia źródła zasilającego.
Napięcie źródła zasilającego
ustalone na stałe (napięcie
międzyfazowe)
dUwl oznacza spadek
napięcia w danej gałęzi
(identyczny we wszystkich
fazach)
Iwl oznacza prąd płynący
przez daną gałąź.
Unode oznacza
napięcie w węźle
(napięcie
międzyfazowe),
dUnode oznacza
spadek napięcia w
węźle w stosunku do
napięcia źródła
zasilającego.
cos¢ obliczany jest
automatycznie.
.

Uu oznacza napięcie
w węźle (napięcie
międzyfazowe), dU
oznacza spadek
napięcia w węźle w
stosunku do napięcia
źródła zasilającego.
cos¢ obliczany jest
automatycznie.
.
Napięcie transformatora
ustalone na stałe
(transformator jako element
idealny)
Napięcie źródła zasilającego i
transformatora jest ustalone; spadek
napięcia ma wartość zerową.
Prąd transformatora (w nawiasie podana
procentowa wartość obciążenia).
Iwl jest prądem płynącym w danej gałęzi z
uwzględnieniem współczynnika
jednoczesności w węźle:
Iwl(W1)=Ks*(Iwl(W2)+ Iwl(W3)+Iwl(W4).
Uwaga: suma wektorowa.

dUwl oznacza spadek
napięcia w danej gałęzi
(identyczny we wszystkich
fazach).
Iwl oznacza prąd płynący
przez daną gałąź.
Inode oznacza prąd pobierany przez odbiór z uwzględnieniem
współczynnika zapotrzebowania Ku.
dUnode oznacza spadek napięcia w stosunku do napięcia
źródła zasilającego.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 129
Sieć zawierająca przynajmniej jeden odbiór jednofazowy:



14.4 Prądy zwarciowe
Program dysponuje kilkoma algorytmami dla obliczenia prądów zwarciowych. Pierwsza grupa
algorytmów liczy się z tym, że zwarcie nastąpi w jednym tylko wybranym węźle sieci – jest to
korzystne, jeżeli rozpatrujemy jeden konkretny odbiór. Druga grupa kontroluje kompleksowo całą
sieć – zwarcie następuje stopniowo w każdym z węzłów sieci. Obliczenie zwarć niesymetrycznych
w stosunku do ziemi uzależnione jest od wybranego rodzaju sieci (patrz rozdz. 11.1)

- Prądy zwarciowe: 3-fazowe zwarcie symetryczne Ik3p analiza zachowania
sieci w przypadku zwarcia w jednym wybranym węźle sieci, kontrola
obciążenia elementów sieci prądem zwarciowym (zwarcie maksymalne).
- Prądy zwarciowe: 2-fazowe zwarcie asymetryczne Ik2p – problem
„szkolny“, ten typ obliczenia nie jest zazwyczaj wymagany.
- Prądy zwarciowe: 2-fazowe zwarcie asymetryczne w stosunku do ziemi
Ik2PE - problem „szkolny“, ten typ obliczenia nie jest zazwyczaj wymagany.
- Prądy zwarciowe: 1-fazowe zwarcie asymetryczne Ik1p analiza
zachowania się sieci w przypadku zwarcia w jednym wybranym węźle sieci,
kontrola obciążenia elementów sieci prądem zwarciowym oraz kontrola czasu
wyłączenia miejsca zwarcia.
- Kontrola całej sieci: 3-fazowe zwarcie symetryczne Ik3p zwarcie następuje
stopniowo w każdym z węzłów sieci, kontrola obciążenia elementów sieci
prądem zwarciowym (zwarcie maksymalne).
Określenie elementu błędnego, który
nie spełnił wymagań przy jednym
z obliczeń (tutaj prąd w gałęzi Iwl
jest większy od prądu
znamionowego wyłącznika In).
Inode prąd odbiornika w
poszczególnych fazach (wartość
bezwzględna) z uwzględnieniem wsp.
Ku.
dUnode oznacza napięcie w węźle –tutaj
na zaciskach obciążenia dla
poszczególnych faz.

Napięcie źródła zasilającego i
transformatora jest ustalone; spadek
napięcia ma wartość zerową.

Iwl oznacza prąd płynący przez daną gałąź w
poszczególnych fazach i przewodzie N
(wartość bezwzględna).
dUwl oznacza spadek napięcia w danej
gałęzi w poszczególnych fazach (tutaj
spadek na kablu CAB8).
Ks – współczynnik
jednoczesności dUnode
oznacza spadek
napięcia w stosunku do
napięcia źródła
zasilania.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 130
- Kontrola całej sieci: 1-fazowe zwarcie asymetryczne Ik1p zwarcie następuje stopniowo
w każdym z węzłów sieci, kontrola obciążenia elementów sieci prądem zwarciowym oraz
kontrola czasu odłączenia miejsca awarii od źródła (zwarcie minimalne).
1. Zakładamy, że schemat sieci jest zdefiniowany i wszystkie elementy sieci są dobrane.
2. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W wykazie algorytmów
obliczeniowych w grupie Obliczenia podstawowe kliknąć dwukrotnie wymaganą
operację (wykaz – patrz powyżej).
3. Jeżeli wybierzesz algorytm obliczający zwarcie w jednym tylko węźle, musisz teraz wybrać
węzeł, w którym nastąpi zwarcie. Kliknij dwa razy na symbolu projektowym elementu
tworzącego węzeł ze zwarciem.
4. Pojawia się okno dialogowe z definiowaniem kaskad (patrz rozdz.14.4.1); zamknij je
klawiszem Esc.
5. Obliczenia- w przypadku jednofazowego zwarcia symetrycznego w wybranym węźle sieci,
wyświetlany jest przebieg czasowy prądu zwarciowego (okno zamykane jest krzyżykiem w
prawym górnym rogu, albo naciśnięciem przycisku Esc; w ten sposób następuje przejście do
dalszych obliczeń; edycję wykresu można wyłączyć w punkcie Opcje - patrz rozdz. 21.4):




6. Następnie wykonywane są poszczególne obliczenia:
- Sprawdzenie wyłączników oraz bezpieczników pod względem zdolności łączeniowej.
Jako źle dobrane traktowane są te elementy, w przypadku, których prąd zwarciowy w
gałęzi przekracza zdolność wyłączalną elementu. Zdolność wyłączalna w przypadku
wyłączników określona jest przez wartości I
cs

[L1]
lub I
cu
– odpowiednio do ustawienia
przełącznika „Dobrać dla...“ (patrz rozdz. 11.7), albo na podstawie wartości I
cn
w
przypadku bezpieczników. Jeśli kolejność zabezpieczeń została zdefiniowana (tj. przy
każdym węźle, stworzonym za pomocą przycisku „Szyny rozdzielcze”, zostały
określone - przypisane wyłączniki zasilające szyny zbiorcze oraz wyłączniki w polach
odbiorczych – patrz rozdz. 14.4.1), wtedy można badać zakres odbezpieczenia i
selektywnego działania zabezpieczeń.
- Kontrola wyłączników pod względem obciążenia prądem zwarciowym. Wyłącznik nie
będzie wyłączać zwarcia, ale musi przez krótki okres czasu wytrzymać prąd zwarciowy.
Jako źle dobrane traktowane są te elementy, w przypadku, których efektywny prąd
cieplny w gałęzi w ciągu 1s przekroczy wymagany krótkotrwały prąd Icw(1s) elementu.
- Ochrona przy uszkodzeniu (przed pojawieniem się niebezpiecznego napięcia na
częściach nie przewodzących) - sprawdzenie czasu wyłączenia zwarcia. Ochrona ta
realizowana jest tylko w przypadku zwarć 1-fazowych. Jako niespełniający wymagań
traktowany jest element położony najbliżej miejsca zwarcia, w przypadku, którego czas
wyłączenia jest większy niż wartość graniczna ustawiona przy wprowadzaniu elementu.
- Kontrola kabli/szyn przyłączeniowych pod względem obciążenia prądem zwarciowym.
Jako źle dobrane traktowane są te elementy, w przypadku, których efektywny prąd
Wartości czasu, względnie prądu odpowiadające
aktualnemu położeniu kursora myszki.
Udarowy prąd zwarciowy – wysokość pierwszej
półfali prądu zwarciowego po zaistnieniu
zwarcia (wartość I
km
).
Zamykając okno dialogowe przechodzimy do
następnego kroku obliczeń ( podobną rolę pełni
klawisz Esc.
Ustalony prąd zwarciowy; jego wartość
skuteczna jest zazwyczaj oznaczana jako I
k
’’
.
Poprzez ciągnięcie za rogi można
zmienić wielkość panelu dialogowego..
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 131
cieplny w gałęzi w ciągu 0.1s przekroczy krótkotrwały prąd wytrzymania I
cw(0.1s)

elementu zabezpieczającego. Bardziej szczegółowe informacje – patrz wstęp
teoretyczny, rozdział 3.6.
- Kontrola przewodu PEN pod względem obciążenia prądem zwarciowym. Kontrola ta
wykonywana jest jedynie w przypadku zwarć 1-fazowych w sytuacji, kiedy przekrój
przewodu PEN jest mniejszy od przekroju przewodu fazowego. Jako źle dobrane
traktowane są te elementy, w przypadku, których efektywny prąd cieplny w gałęzi w
ciągu 0.1s przekroczy krótkotrwały prąd 0.1s I
cw(0.1s)
przewodu PEN kabla.
- Wyniki każdej z kontroli wyświetlane są w oknie dialogowym. Zamykając okno
klawiszem Esc lub krzyżykiem w prawym górnym rogu przechodzimy do kolejnych
obliczeń. Opis sterowania oknem - patrz rozdz. 14.3 punkt 3 instrukcji.

7. Na podstawie wyników możliwe jest dokonanie modyfikacji projektu sieci oraz powtórzenie
obliczeń. Wyniki obliczeń pokazywane są na schemacie sieci. Schemat ten można wydrukować
(patrz rozdz. 18), można też utworzyć wykaz elementów z wynikami obliczeń, następnie można
go wydrukować (patrz rozdz. 18); możliwy jest również eksport do pliku danych (patrz rozdz.
19).

Uwagi:

 W przypadku sieci IT, zwarcie niesymetryczne doziemne obliczane jest przy drugiej awarii
(usterce).
 W przypadku sieci TT konieczne jest podanie oporności uziemienia węzła transformatora R
t

oraz oporności uziemienia w węźle sieci, gdzie nastąpiło zwarcie R
a
.
 Przy obliczaniu czasu wyłączenia zwarcia (dla zwarcia 1-fazowego), zastosowany jest
określony w normie współczynnik bezpieczeństwa 1.25, zwiększający impedancję pętli
zwarciowej.
 W przypadku, jeżeli czas wyłączenia jest źle dobrany możliwa jest zmiana ustawienia
wyzwalacza elementu zabezpieczającego (o ile element to umożliwia); możliwe jest również
zwiększenie przekroju przewodu w gałęzi.

 Nowe rozwiązanie obliczania natężenia prądu zwarciowego dla urządzeń zabezpieczających
przyłączonych do szyn rozdzielczych. Nowa funkcja przyjmuje, że zwarcie, które ma za
zadanie wyłączyć urządzenie zabezpieczające, może wystąpić nie tylko na końcu przewodu
chronionego przez to urządzenie, lecz również tuż za wyłącznikiem. W nowej wersji
programu zdolność zwarciowa urządzenia musi obejmować prąd zwarciowy w miejscu
przyłączenia urządzenia ( Szyny rozdzielcze).

 Wyświetlenie charakterystyk czasowo-prądowych urządzeń zabezpieczających w celu
oceny selektywności możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-
prądowe (patrz rozdz. 15).
 Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz. 21.4) możliwe:
- Wyłączenie podświetlania elementów błędnych na schemacie,
- Załączenie wyświetlania macierzy admitancji oraz dalszych obliczeń wyników
przejściowych.
Wyświetlenie wyników obliczeń na schemacie połączeń: wykonanie obliczenia „Sprawdzanie
całej sieci: 3-fazowe zwarcie symetryczne Ik3p (stopniowe wywołanie zwarcia w poszczególnych
węzłach sieci; wyświetlenie obliczonych wartości dla poszczególnych węzłów):




______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 132
















W każdym węźle podany jest prąd
zwarciowy, który będzie płynął w
chwili wystąpienia zwarcia.
Wskazanie elementu niespełniającego wymagań. W
tym przypadku prąd wyłączalny wyłącznika Itrip jest
większy niż wytrzymałość zwarciowa wyłącznika Ics.

Symbol projektowy
Typ.
I
km
- udarowy prąd zwarciowy – wysokość pierwszej półfali prądu
zwarciowego po zaistnieniu zwarcia; prąd powodujący skutki
dynamiczne podawany jest tylko w węźle, gdzie następuje zwarcie.
I
k3p
’’
- Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 3-
fazowego (skuteczna wartość proporcjonalnej składowej
okresowej w chwili zaistnienia zwarcia w przypadku
zwarć odległych wartość ta jest identyczna ze skuteczną
wartością ustalonego prądu zwarciowego).
W przypadku, jeżeli element nie jest dostatecznie zdefiniowany, nie można wykonać kontroli
i element oznaczany jest jako błędny. W przypadku rozłącznika S1 nie został podany,( prąd
Icw (1 s); w związku z tym nie ma możliwości skontrolowania wytrzymałości zwarciowej.
Selektywność kaskady wył. samoczynny/bezpiecznik wg.
tabel selektywności dla danego typu urządzeń. W
przypadku, jeżeli prąd zwarciowy będzie mniejszy niż prąd
podany tutaj (w tym przyp.. 4.2 kA), wyłącznik samoczynny
będzie wyłączać zwarcie. W przeciwnym wypadku wyłącza
bezpiecznik.
Węzeł, w którym nastąpi zwarcie; prądy zwarciowe
obliczono tak, jak gdyby bezpiecznika tam nie było.
Nastawa parametrów
wyzwalacza
Identyfikacja kolejności
zabezpieczeń; zakres
wyzwalania elementu jest
porównywany z krzywą
wyzwalania elementu
nadrzędnego
Połączenie zabezpieczeń nie jest
zdefiniowane, brak elementu
nadrzędnego do porównania z tym
elementem
Io – Ograniczony prąd zwarciowy płynący przez bezpiecznik;
wartość szczytowa prądu zwarciowego, który przepływał
będzie przez bezpiecznik. W przypadku gdyby bezpiecznika
tam nie było, udarowy prąd zwarciowy wynosiłby tutaj
Ikm=27 kA. Dzięki zdolnościom ograniczającym
bezpiecznika, prąd zostanie ograniczony do poziomu jedynie
6.49 kA. Dla ochrony wył. samoczynnego, prąd I
o
musi być
mniejszy od zdolności wyłączania wył. samoczynnego,
Io<Ics(Icu)* 2 ; (patrz rozdz. 4.5).

Io – Ograniczony prąd zwarciowy płynący przez bezpiecznik;
wartość szczytowa prądu zwarciowego, który przepuszczany
będzie przez bezpiecznik. W przypadku gdyby bezpiecznika
tam nie było, udarowy prąd zwarciowy wynosiłby tutaj
Ikm=27 kA. Dzięki zdolnościom ograniczającym
bezpiecznika, prąd zostanie ograniczony do poziomu jedynie
6.49 kA. Dla ochrony wył. samoczynnego, prąd I
o
musi być
mniejszy od zdolności wyłączania wył. samoczynnego,
Io<Ics(Icu)* 2 ; (patrz rozdz. 4.5).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 133
Pokazanie wyników obliczenia na schemacie połączeń: wykonana została procedura obliczenia
Prądy zwarciowe: 1-fazowe zwarcie asymetryczne Ik1p w węźle M3:


14.4.1 Kaskada
Połączenie szeregowe zabezpieczeń jest przypadkiem, gdy wchodzący wyłącznik lub bezpiecznik
zapewnia ograniczenie prądu zwarciowego do takiej wartości, którą wyłącznik wychodzący jest w
stanie bezpiecznie wyłączyć. W określonych kombinacjach wyłączników oraz ich prądów
znamionowych zapewniono, iż jest możliwość zastosowania w polach odbiorczych wyłączników o
niższej zdolności łączeniowej od spodziewanych prądów zwarciowych – patrz rozdz. 4.5.
Funkcja Definiuj kaskady umożliwia tworzenie przy każdym węźle, za pomocą ikony „Szyny
rozdzielcze”, układu np. wyłącznik (na wejściu) - wyłącznik (na wyjściu). Definiując aparat
"nadrzędny" zasilający układ szyn rozdzielczych oraz aparaty zabezpieczające pola odbiorcze,
można badać zakres selektywnego działania zabezpieczeń. Układ szeregowego połączenia
zabezpieczeń można definiować przy pomocy funkcji Definiuj kaskady z rozwijanego menu
Narzędzia. Funkcja ta jest również automatycznie wywoływana przed każdym obliczaniem prądów
zwarciowych z wyjątkiem sprawdzenia całej sieci przy prądzie zwarciowym jednofazowym.
Definiowanie szeregowego połączenia zabezpieczeń bywa czasem mocno kłopotliwe ( w
skomplikowanych układach połączeń sieci czasem nawet niemożliwe); błędne zdefiniowanie
układu zabezpieczeń powoduje zaburzenie koordynacji działania
tych urządzeń.

Uwagi: Zwróć uwagę na definiowanie selektywności.
Niewłaściwe zdefiniowanie nadrzędnych urządzeń
zabezpieczających może powodować błędne wyniki.

1. Założono, że schemat połączeń sieci (topologia) jest
nakreślona prawidłowo.
Element zabezpieczający położony najbliżej
miejsca uszkodzenia. Ustalony czas odłączenia
usterki od źródła Ttr.
Wyznaczenie elementu błędnego, który
nie spełnił wymagań podczas jednej
z kontroli (tutaj nieodpowiedni okazał
się czas wyłączenia zwarcia
Przy obliczeniu czasu odłączenia miejsca
zwarcia od źródła, zastosowany został
określony przez normę współczynnik
bezpieczeństwa 1.5, zwiększający
impedancję pętli zwarciowej.
Ik1p’’ jest to początkowy prąd
zwarciowy dla zwarcia 1-fazowego.
Przez gałąź nie płynie żaden prąd
zwarciowy (nie jest podłączone
obciążenie silnikowe, gałąź nie
wpływa na zwarcie).
Wartości prądów
zwarciowych pokazane tylko
w węźle gdzie wystąpiło
zwarcie.
Ik1p’’ jest to początkowy
prąd zwarciowy płynący
przez gałąź; prąd ten
rozkłada się na całej sieci
aż do źródła
Ikm jest to udarowy prąd zwarciowy.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 134
2. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz zakładkę Definiuj kaskady (funkcja niedostępna
w postaci ikony).
3. Wyświetli się okno dialogowe, podobne do okna wynikowego z rozdz. 14.3, w którym przy
każdym elemencie „Szyny rozdzielcze” są przedstawione elementy wchodzące i
wychodzące. Widać, iż żaden element nie jest zdefiniowany jako zabezpieczenie na wejściu
(urządzenia zabezpieczające są wzajemnie niepowiązane).






















4. Wybierz typ (tj. węzeł za pomocą ikony „Szyny rozdzielcze”), dla którego chcesz
zdefiniować selektywność (zmienić ustawienia elementów wchodzących lub
wychodzących).
5. Kliknij na ikonę Edycja kaskad (lub 2 razy klikając na wybrany typ). W pojawiającym się
oknie dialogowym zdefiniuj elementy zabezpieczające - wchodzący i wychodzący :
Zestawienie oznaczeń
projektowych węzłów na
schemacie (element „Szyny
rozdzielcze) z przynajmniej
jednym urządzeniem
zabezpieczającym
Urządzenia zabezpieczające nadrzędne, funkcja
przypisuje im urządzenia z pól wyjściowych
Urządzenia zabezpieczające wychodzące (oznaczenia
projektowe). Zdolność łączeniowa tych elementów jest
porównywana ze zdolnością elementu nadrzędnego.
Pociągając
za róg okna
można
zmienić
jego
wielkość
Zwróć uwagę na wskazówkę w
ramce
Edycja połączenia zabezpieczeń dla wybranego węzła
(zmiana ustawień zabezpieczeń na wejściu i wyjściu)
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 135


6. Powtórz punkt 4 i 5 dla wszystkich węzłów (elementów „Szyny rozdzielcze”).
7. Zamknij okno dialogowe Kaskada kliknięciem na ikonę Dalej (lub klawiszem
Esc). Wprowadzane zmiany są zawsze zapisywane (niedostępna opcja Anuluj).
Przykłady (1 = element na wejściu, 2 = element na wyjściu):
- Bezpiecznik jako ochrona dodatkowa (ochrona uzupełniająca) - dobezpieczenie
wyłącznika:


Oznaczenie projektowe węzła (elementu
„Szyny rozdzielcze”), dla którego definiujemy
selektywność
Przesuń wybrane urządzenia zabezpieczające
do elementów nadrzędnych (lub kliknij 2 razy na
wybrany typ).
Przesuń wybrany wyłącznik z powrotem do
elementów wychodzących (lub kliknij 2 razy na
wybrany typ).

Wyłączniki FA3 i FA4 mogą być obciążone
prądem zwarciowym Ik3p’’=14.6kA (przy ich
Ics=6kA); bezpiecznik na wejściu ograniczy
wartość prądu zwarciowego do wartości
skutecznej 6,5kA , co daje mniej niż Ics* 2
1
2 2
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 136

- Układ wyłącznik – wyłącznik:









Wyłącznik nadrzędny FA3 służy jako dodatkowa
ochrona wyłączników w polach odbiorczych FA4, FA5,
FA6 dopóki prąd zwarciowy nie przekroczy wartości
30kA (graniczna wartość wynikająca z obliczeń dla
danej dwójki elementów; warunek spełniony,
Ik3p''=27kA w węźle NOD1).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 137

- Element nadrzędny nie jest wyłącznikiem – połączenie nie jest zdefiniowane:









1
2 2 2
2 2 2 2
1
Dopóki nadrzędne urządzenie
zabezpieczające może współpracować z
urządzeniami w polach odbiorczych jest
kontrolowany spodziewany wyłączalny
prąd zwarciowy nie większy niż krańcowa
wartość określona przez producenta dla
danej dwójki zabezpieczeń. Fakt, że
wyłącznik jest rozważany przy badaniu
selektywności jest wyświetlony pod opisem
urządzenia
Dopóki urządzenie zabezpieczające
na wyjściu nie współpracuje z
urządzeniem na wejściu, jest zawsze
rozpatrywane indywidualnie bez
względu na ustawienia połączeń
szeregowych innych elementów ( np.
wyłączniki silnikowe FA2, FA3).
Dla węzła Rv2 nie można
zdefiniować selektywności (na
wejściu jest rozłącznik); żaden
wyłącznik nie może być
zdefiniowany jako nadrzędny,
każde urządzenie
zabezpieczające musi być
rozpatrywane indywidualnie
bez względu na resztę.
Niemożliwe jest powiązanie
urządzeń z innych węzłów.
Wszystkie elementy
przyłączone do tego węzła
muszą „wytrzymać” ten prąd
zwarciowy (tj. prąd
bezpośrednio za elementem, a
nie wyłącznie na końcu
przewodu).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 138

- Sieć pierścieniowa, wielowęzłowa:







Ocena koordynacji zabezpieczeń:
- Urządzenia zabezpieczające nadrzędne są bezpiecznikami lub bezpiecznikiem i
wyłącznikiem: wyliczony ograniczony prąd zwarciowy w obwodzie z bezpiecznikiem jest
zwiększony o całkowity prąd zwarciowy w obwodzie z wyłącznikiem. Tak obliczony prąd
przeciąża element w polu odbiorczym. Współpraca wyłącznika jest błędna.
- Urządzenia zabezpieczające nadrzędne są wyłącznikami (dwa lub więcej): Należy ocenić
współpracę wyłączników, każdy element jest rozpatrywany indywidualnie bez względu na
ustawienia selektywności.
- Urządzenie zabezpieczające nadrzędne jest wyłącznikiem: jak już sprawdzono współpraca
urządzeń na wejściu i na wyjściu jest dopuszczalna. Dopóki możliwa jest współpraca
przewidywany wyłączalny prąd zwarciowy nie jest większy od maksymalnego prądu
1
1
1 1
2 2
2 2 2 2 2 2
Węzeł Rv1: w tej konfiguracji możliwe jest założenie
dwóch wejść = dwa urządzenia nadrzędne. Realne
są również inne możliwości - konieczność
zastosowania dodatkowej ochrony.
Węzeł Rv1a : niemożliwe jest
określenie, który element jest na
wejściu a który na wyjściu – nie
ma zdefiniowanego elementu
nadrzędnego, każdy element
rozpatrywany jest
indywidualnie.
Węzeł Rv2 : dwa wejścia
= dwa urządzenia
nadrzędne.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 139
przewidzianego dla dwójki elementów. Jeśli współpraca jest niemożliwa, wtedy każdy z
elementów rozpatrywany jest osobno - nie wpływając wzajemnie na siebie.
- Uwagi: Zwróć szczególna uwagę na definiowanie koordynacji zabezpieczeń w
skomplikowanych sieciach wielowęzłowych. Nieprawidłowe określenie elementów
nadrzędnych może powodować błędne wyniki. Nie są one brane pod uwagę, gdy żaden
element na wejściu nie został określony.
14.4.2 Selektywność
Urządzenia zabezpieczające powinny działać selektywnie tj. w przypadku
pojawienia się przetężenia powinno zadziałać zabezpieczenie znajdujące się
najbliżej miejsca uszkodzenia w kierunku zasilania. Aparat zabezpieczający, jego zadziałanie,
powinno wyeliminować uszkodzone elementy i zapewnić ciągłość zasilania pozostałych
fragmentów obwodów (więcej w rozdz. 4.4). Selektywność zadziałania dla dwóch aparatów –
wchodzącego do węzła (1) i wychodzącego z węzła (2) może być oceniona przy pomocy
charakterystyk czasowo-prądowych (rozdz. 15.) lub za pomocą funkcji, która bazując na tabelach
opublikowanych w katalogach, pozwala wyznaczyć zakresy selektywności. Druga opcja jest
opisana poniżej:

Badanie selektywności – porównanie dwóch wyłączników wybranych z bazy danych:

Opcja pozwala na ustalenie selektywności między dwoma wyłącznikami na podstawie tabel
katalogowych niezależnie od tworzonego schematu projektowego. Nie ma potrzeby umieszczania
elementów na schemacie projektowym, można je wybrać bezpośrednio z bazy danych. Wynik wraz
z odpowiednim komentarzem jest pokazywany w oknie dialogowym.

1. Kliknij na ikonę Oblicz w pasku narzędziowym. Z listy dostępnych należy wybrać
Wszystkie obliczenia, a następnie wybrać opcję Selektywność (porównanie dwóch
wyłączników wybranych z bazy danych).
2. W otwartym oknie dialogowym opcja Baza Danych służy do wybrania wyłącznika
wchodzącego dla danego węzła.
3. Przycisk Baza Danych znajdujący się poniżej służy do wyboru wyłącznika wychodzącego.




4. Kombinacja wybranych wyłączników jest wyszukiwana w tabelach selektywności, wynik
jest wyświetlany wraz z odpowiednim komentarzem (granice i warunki wystąpienia)
Wybór wyłącznika
wchodzącego z bazy
danych.
Wybór wyłącznika
wychodzącego.
Wynik – zakres selektywności na podstawie
tabel opublikowanych w katalogach produktów.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 140
5. Naduś Zamknij, aby zamknąć okno dialogowe.



Badanie selektywności – porównanie wyłączników umieszczonych w projekcie:

Opcja pozwala na ocenę selektywnego zadziałania wyłączników przyłączonych do konkretnego
węzła (element szyny zbiorcze).

1. Kliknij na ikonę Oblicz w pasku narzędziowym. Z listy dostępnych należy wybrać
Wszystkie obliczenia, a następnie wybrać opcję Selektywność (porównanie
wyłączników umieszczonych w projekcie).
2. Jeżeli nie zostały ustawione żadne kaskady, zostanie otwarte okno dialogowe, gdzie należy
zdefiniować wyłączniki wchodzące i wychodzące z poszczególnych węzłów (rozdz. 14.4.1).
Dla każdego węzła, gdzie następuje podział obwodu należy określić aparat nadrzędny. W
sieciach promieniowych kaskady ustalane są automatycznie.
3. Jeżeli kaskady zostały ustalone, zostanie wyświetlone okno dialogowe. Zestawienie
kombinacji aparatów wchodzących i wychodzących dla poszczególnych węzłów
4. Opcja zamknij lub przycisk Esc zamyka okno dialogowe.




Zamknięcie okna dialogowego
Wydruk listy z wynikami
Zadawanie wyłącznika
wchodzącego i wychodzącego
Komentarze do wyników (przedziały
i warunki wystąpienia)
Zmiana wielkości okna dialogowego
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 141
14.5 Impedancja w węzłach sieci
Funkcja umożliwia wyświetlanie impedancji w poszczególnych węzłach sieci: składową zgodną i
zerową oraz impedancję pętli zwarciowej Z
sv
dla zwarcia 1-fazowego. Pokazane są albo wskazane
wartości R i X, albo impedancja Z, odpowiednio do ustawienia w menu Opcje (patrz rozdz. 21.4).
Przedstawiane impedancje nie są modyfikowane przez żadne współczynniki i można je zastosować
jako dane wejściowe dla rozwiązania przyłączonych sieci IT.

1. Zakładamy, że schemat sieci jest zdefiniowany, a wszystkie elementy sieci są dobrane.
2. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. Na wykazie algorytmów
obliczeniowych kliknij 2x na wiersz Edycja impedancji w węzłach sieci w rozwinięciu
menu Wszystkie obliczenia.
3. Wykonywane jest obliczenie i wartości impedancji, pokazane zostaną na schemacie
połączeń. Schemat ten można wydrukować (patrz rozdz. 18), możliwe też jest utworzenie
listy zawierającej wyniki obliczenia; listę tę też można wydrukować (patrz rozdz. 18), albo
też można eksportować dane do pliku (patrz rozdz. 19).







Z1 – impedancja w danym węźle sieci, (składowa zgodna)
Z0 – impedancja w danym węźle sieci, (składowa zerowa).
Definicje– patrz rozdz. 3.4.
Zsv – impedancja pętli zwarcia 1-fazowego, tak jak jest to
zdefiniowane przez normę PN-IEC 60364-4-41:2000 (nie zostały
zastosowane żadne współczynniki).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 142
Załączona jest wizualizacja wartości czynnej i biernej impedancji (patrz rozdz. 21.4):



Uwagi:
- Podane wartości impedancji obowiązują dla temperatury przewodów, odpowiadającej
temperaturze otoczenia.
- Pokazane wartości impedancji reprezentują wartości ustalone na podstawie obliczeń, które nie
są modyfikowane przez żadne współczynniki.
- Podane wartości impedancji Z
(1)
i

Z
(0)
można wykorzystać dla dalszych obliczeń (np.
przyłączanej sieci IT– izolowany system dla służby zdrowia itp.).
- Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz. 21.4) można zrealizować następujące opcje:
- Włączyć wizualizację wartości rzeczywistej i urojonej impedancji lub wizualizację
impedancji jako liczby zespolonej.
- Załączyć wyświetlanie macierzy admitancji oraz dalszych wyników przejściowych obliczeń.
14.6 Edycja wartości dopuszczalnych spadków napięć, czasów wyłączenia oraz
układu faz
Wartości maksymalnego spadku napięcia w węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego,
maksymalnego spadku napięcia w gałęzi oraz maksymalnego czasu wyłączenia urządzenia
zabezpieczającego ustawiane są lokalnie dla każdego elementu. Ich edycja możliwa jest albo w
ramach edycji każdego elementu (patrz rozdz. 12.1) albo zbiorczo (patrz rozdz. 12.1.3). Dla lepszej
orientacji, zadane wartości można pokazać.

1. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. W wykazie algorytmów kliknij 2x na
wiersz Edycja maksymalnych spadków napięć dUmax, ... Opcja dostępna w menu
Wszystkie obliczenia.
2. Wymagane wartości pokazane zostaną na schemacie połączeń. Wyniki można wydrukować na
schemacie lub osobnym wykazie bądź wyeksportować do pliku (patrz rozdz. 18 i 19).

Składowa zgodna: wartość czynna, bierna i pozorna
Składowa zerowa: wartość czynna, bierna i pozorna

Pętla zwarcia 1-fazowego: wartość rzeczywista, urojona i pozorna
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 143





14.7 Zestawienie symboli związanych z obliczeniami
Parametry sieci i urządzeń

Ur V
Generator: Napięcie znamionowe
Sr kVA
Generator: Moc znamionowa
Xd‟‟ %
Generator: Reaktancja podprzejściowa
Un V
Wyłącznik: Napięcie znamionowe
Iu (Iw) A
Wyłącznik: Prąd znamionowy ciągły
Ics kA
Wyłącznik: Eksploatacyjna zdolność wyłączenia zwarcia
Maks. spadek napięcia
w węźle sieci.
Maks. spadek napięcia
na tym przewodzie.
Maks. czas wyłączenia
urządz. zabezpieczającego
Dokładne określenie
podłączonej fazy.
W przypadku, jeżeli odbiornik
podłączony jest 1-fazowo,
wtedy podłączona faza
wyświetlana jest standardowo
jako część oznaczenia typu.
Symbol kabla.
Typ kabla, liczba żył, przekrój fazy/przekrój PEN.
Długość kabla.
Sposób ułożenia kabla, kod przyjęty
przez normę (patrz rozdz. 2.2.3 - 2.2.4)
Oznaczenie podłączonej fazy w odgałęzieniu:
połączenie3-fazowe;4 kreski; połączenie1-fazowe;2 kreski
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 144
Icu kA
Wyłącznik: Graniczna zdolność wyłączenia zwarcia
Ir A
Wyłącznik: Wyzwalacz przeciążeniowy (rozdz. 15.1)
tr s
Wyłącznik: Czas wyłączenia wyrażony jako wielokrotność Ir (rozdz. 15.1)
Isd A
Wyłącznik: Wyzwalacz zwarciowy zwłoczny (rozdz. 15.1)
tsd ms
Wyłącznik: Opóźnienie wyzwalacza zwarciowego zwłocznego (rozdz. 15.1)
Ii A
Wyłącznik: Wyzwalacz zwarciowy bezzwłoczny (rozdz. 15.1)
L m
Przewód/Kabel: Długość
Un V
Kabel: Napięcie znamionowe
In A
Kabel: Prąd znamionowy (dla ułożenia w powietrzu, 30°C)
Tau s
Kabel: Cieplna stała czasowa
Icw (0.1s) kA
Kabel: Krótkotrwały prąd udarowy 0.1s
R1 mΩ/m
Kabel: Rezystancja, składowa zgodna
X1 mΩ/m
Kabel: Reaktancja, składowa zgodna
R0 mΩ/m
Kabel: Rezystancja, składowa zerowa
X0 mΩ/m
Kabel: Reaktancja, składowa zerowa
Ta °C
Kabel: Temperatura otoczenia
- K.m/W
Kabel: Rezystywność cieplna gruntu
k -
Kabel: Współczynnik korygujący
Un V
Kompensacja: Napięcie znamionowe
Qn kVA
Kompensacja: Moc pojemnościowa jałowa
Qcal kVA
Kompensacja: Obliczona moc pojemnościowa
Cn mF
Kompensacja: Pojemność (na 1 fazę)
Un V
Silnik: Napięcie znamionowe
Pn kW
Silnik: Moc znamionowa
eta -
Silnik: Sprawność
In A
Silnik: Prąd znamionowy
Is/In -
Silnik: Prąd rozruchowy/ prąd znamionowy
cosfi
(cos phi)
-
Silnik: Współczynnik mocy
Ku -
Silnik: Współczynnik zapotrzebowania
dUmax
Silnik: Maksymalny spadek napięcia (w węźle gdzie został zainstalowany silnik)
Un V
Bezpiecznik: Napięcie znamionowe
In A
Bezpiecznik: Prąd znamionowy
Icn kA
Bezpiecznik: Zdolność wyłączająca (zwarciowa)
L M
Przewód szynowy: Długość
Ta °C
Przewód szynowy: Temperatura otoczenia
Un V
Przewód szynowy: Napięcie znamionowe
In A
Przewód szynowy: Prąd znamionowy
Tau s
Przewód szynowy: Cieplna stała czasowa
Icw (0.1s) kA
Przewód szynowy: Krótkotrwały prąd udarowy 0.1s
R1 mΩ/m
Przewód szynowy: Rezystancja, składowa zgodna
X1 mΩ/m
Przewód szynowy: Reaktancja, składowa zgodna
R0 mΩ/m
Przewód szynowy: Rezystancja, składowa zerowa
X0 mΩ/m
Przewód szynowy: Reaktancja, składowa zerowa
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 145
Un V
Sieć zasilająca: Napięcie znamionowe
Sk‟‟ MVA
Sieć zasilająca: Moc zwarciowa (3f)
Ik‟‟ kA
Sieć zasilająca: Początkowy prąd zwarciowy
Sk1‟‟ MVA
Sieć zasilająca: Moc zwarciowa (1f zwarcie)
R1 Ω
Sieć zasilająca: Rezystancja, składowa zgodna
X1 Ω
Sieć zasilająca: Reaktancja, składowa zgodna
R0 Ω
Sieć zasilająca: Rezystancja, składowa zerowa
X0 Ω
Sieć zasilająca: Reaktancja, składowa zerowa
Un V
Odbiór ogólny: Napięcie znamionowe
In A
Odbiór ogólny: Prąd znamionowy
Pn kW
Odbiór ogólny: Moc znamionowa
cosPhi -
Odbiór ogólny: Współczynnik mocy
Ku -
Odbiór ogólny: Współczynnik zapotrzebowania
dUmax %
Odbiór ogólny: Maksymalny spadek napięcia (w węźle z odbiorem)
Ur1 V
Transformator: Napięcie znamionowe pierwotne
Ur2 V
Transformator: Napięcie znamionowe wtórne
Sr kVa
Transformator: Moc znamionowa
Intr A
Transformator: Prąd znamionowy
Pk kW
Transformator: Straty w miedzi
uk %
Transformator: Napięcie zwarcia
Un V
Rozłącznik: Napięcie znamionowe
In A
Rozłącznik: Prąd znamionowy
Icw (1s) kA
Rozłącznik: Prąd znamionowy 1-sekundowy
Uph/Ud V/V
Sieć: Napięcie (napięcie fazowe/napięcie międzyfazowe)
Uph V
Sieć: Napięcie fazowe
UphCal V
Sieć: Wyliczone napięcie fazowe
Ud V
Sieć: Napięcie międzyfazowe
RA Ω
Sieć TT: Suma rezystancji uziemienia uziomu i przewodu ochronnego części
przewodzących
RB Ω
Sieć TT: Rezystancja uziemienia źródła

Obliczenie spadków napięć oraz rozpływu mocy

Unode
Napięcie w węźle sieci (wartość bezwzględna)
dUnode
Spadek napięcia w węźle sieci w [%] w stosunku do napięcia źródła zasilania
dUnodeMax
Maksymalny spadek napięcia w węźle sieci w [%]w stosunku do napięcia źródła
zasilania (wartość dopuszczalna zadana przez użytkownika)
dUwl
Spadek napięcia w [%] w gałęzi sieci, tzn. spadek napięcia na danym odcinku
przewodu
dUwlMax
Maksymalny spadek napięcia w [%] w gałęzi sieci, tzn. spadek napięcia na danym
odcinku przewodu – linii (wartość dopuszczalna zadana przez użytkownika)
Inode
Prąd pobierany w węźle sieci (wartość bezwzględna)
Inoder
Prąd czynny (składowa czynna prądu) pobierany w węźle sieci *)
Inodex
Prąd bierny pobierany w węźle sieci *)
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 146
Iwl
Prąd płynący przez gałąź sieci (wartość skuteczna)
Iwlr
Prąd czynny płynący przez gałąź sieci *)
Iwlx
Prąd bierny płynący przez gałąź sieci *)
In
Prąd znamionowy elementu sieci ogólnie
Inf
Prąd znamionowy elementu zabezpieczającego (wyłączniki, bezpieczniki)
I2, I2f
Prąd wyłączający wyłącznik/bezpiecznik
Inc
Prąd znamionowy przewodu – linii (kabla, systemu szyny zbiorczej)
InInst
Prąd znamionowy przewodu z uwzględnieniem sposobu ułożenia
CosFi
(cosphi)
Współczynnik mocy w węźle sieci
TetaA
Temperatura otoczenia
TetaOp
Maksymalna temperatura otoczenia

Obliczenie zwarć

Ik3p‟‟
Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 3-fazowego (skuteczna wartość
proporcjonalnej składowej okresowej w chwili zaistnienia zwarcia; w przypadku
zwarć odległych wartość ta jest identyczna ze skuteczną wartością ustalonego
prądu zwarciowego)
Ik2p‟‟
Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 2-fazowego
Ik
2PE
‟‟
Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 2-fazowego z ziemią, prąd płynący do
ziemi
Ik
2L
‟‟
Początkowy prąd zwarciowy dla zwarcia 2-fazowego z ziemia, prąd płynący
pomiędzy fazami
Ik1p‟‟
Początkowy prąd zwarciowy dla doziemnego zwarcia 1-fazowego
Ik
Początkowy prąd zwarciowy (ogólnie)
Ikm
Udarowy prąd zwarciowy (maksymalna możliwa chwilowa wartość prądu
zwarciowego – wysokość pierwszej półfali prądu zwarciowego)
Itr
Prąd wyłączalny
Ike1
Prąd zwarciowy cieplny 1s
Ike01
Prąd zwarciowy cieplny 0.1s
Ttr
Czas wyłączenia elementu zabezpieczającego (odłączenie miejsca zwarcia)od
źródła zasilania)
TtrMax
Maksymalny czas wyłączenia elementu zabezpieczającego (wartość dopuszczalna
zadana przez użytkownika)
Ics
Znamionowy prąd wyłączalny eksploatacyjny (element może w sposób
powtarzany wyłączać ten prąd bez uszkodzenia)
Icu
Znamionowy prąd wyłączalny graniczny (element spowoduje wyłączenie
podanego prądu, może jednak dojść do jego uszkodzenia)
Icn
Zdolność wyłączalna bezpiecznika
Ikcas
Zdolność wyłączania kaskady
Icw01s
Znamionowy krótkotrwały prąd wytrzymywany tzn. prąd, który urządzenie jest
zdolne przenosić przez okres 0.1 sekundy bez uszkodzenia
Icw1s
Znamionowy krótkotrwały prąd wytrzymywany, tzn. prąd, który urządzenie jest
zdolne przetrzymać przez okres 1 sekundy bez uszkodzenia

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 147
Io
Ograniczony prąd zwarciowy za bezpiecznikiem. Szczytowa wartość prądu
zwarciowego, która będzie przepuszczana przez bezpiecznik

Impedancja

R1
Rezystancja –składowa zgodna, widziana z miejsca zwarcia *)
X1
Reaktancja –składowa zgodna, widziana z miejsca zwarcia *)
Z1
Impedancja- składowa zgodna, widziana z miejsca zwarcia
R0
Rezystancja –składowa zerowa, widziana z miejsca zwarcia *)
X0
Reaktancja –składowa zerowa, widziana z miejsca zwarcia *)
Z0
Impedancja –składowa zerowa, widziana z miejsca zwarcia
Rsv
Rezystancja pętli zwarcia dla zwarcia jednofazowego *)
Xsv
Reaktancja pętli zwarcia dla zwarcia jednofazowego *)
Zsv
Impedancja pętli zwarcia dla zwarcia jednofazowego

*) Aby wyświetlać zaznaczone zmienne należy załączyć tę opcję w menu Narzędzia (szczegóły w
rozdziale 21.4)





______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 148
15. Charakterystyki czasowo-prądowe
________________________________________________
Moduł dla pracy z charakterystykami czasowo-prądowymi jest modułem pomocniczym do
programu PAJĄK. Moduł ten może być stosowany zarówno całkowicie niezależnie od projektu
sieci, jak i w połączeniu z projektem, którego edycja jest aktualnie realizowana.
Moduł umożliwia:

- Wybór urządzeń z bazy danych, wyświetlanie charakterystyk czasowo-prądowych urządzeń
zabezpieczających z uwzględnieniem ustawienia wyzwalaczy, ustawienie czasu wyłączania,
ocena selektywności;
- Wyświetlanie prądowo-czasowych charakterystyk cieplnych kabli z uwzględnieniem
sposobu poprowadzenia kabli oraz temperatury otoczenia; przyporządkowanie urządzenia
zabezpieczającego do kabla w taki sposób, aby zapewnione było zabezpieczenie kabla przy
pracy znamionowej oraz w warunkach przeciążenia;
- Wyświetlenie charakterystyk prądowo-czasowych urządzeń zabezpieczających i kabli z
projektu, który jest aktualnie poddawany edycji; możliwość zmiany nastaw parametrów
wyzwalacza, zmiany są przenoszone z powrotem do projektu.
- Zapamiętywanie zestawów charakterystyk niezależnie od projektu sieci, wydruk na
drukarce.

Uruchamianie modułu: wybierz pozycję Charakterystyki czasowo-prądowe z rozwijanego
menu Narzędzia, albo kliknij na ikonę Charakterystyki czasowo-prądowe na pasku
narzędziowym. Moduł można uruchomić również w takim przypadku, kiedy nie jest aktywny
żaden projekt sieci. Podstawowy ekran modułu:






Wartości prądu, wzgl. czasu
odpowiadające aktualnemu
położeniu kursora myszki.
Ciągnąc za rogi
można zmienić
wielkość okna.
Wartości
odpowiadające
klikniętym punktom
na wykresie oraz
różnica pomiędzy
punktami (usunięcie
punktów poprzez
kliknięcie prawym
przyciskiem)
Charakterystyka
czasowo-prądowa
zabezpieczenia
Charakterystyka
czasowo-prądowa
kabla
Punkty kliknięte
lewym przyciskiem
dla ustalenia
wartości
Pasek narzędziowy – komplet
funkcji dla sterowania modułu
Do dyspozycji są 3 wiersze nad
wykresem do opisu krzywych
Narzedzia do manipulacji oknem
(maksymalizacja, zamknęcie).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 149

15.1 Edycja charakterystyki wyłącznika z bazy danych
Moduł Charakterystyki czasowo-prądowej umożliwia wybór urządzenia zabezpieczającego z
bazy danych, całkowicie niezależnie od projektu sieci, który jest aktualnie poddawany edycji;
moduł umożliwia również narysowanie jego Charakterystyki czasowo-prądowej z uwzględnieniem
ustawienia wyzwalaczy.

1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej jest aktywny (patrz rozdz. 15).
2. Kliknij na ikonę Wstaw wyłącznik z Bazy Danych na pasku narzędziowym.
3. Uruchamiany jest sterownik bazy danych wyłączników. Opis sterownika bazy danych
(patrz rozdz. 16.1). Wybierz element, którego charakterystykę chcesz narysować i kliknij na
przycisk Wstaw.
4. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź symbol elementu, kolor krzywej oraz
ustawienie wyzwalaczy:





5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Charakterystyka zostaje
wprowadzona na wykresie. Kolor krzywej, symbol oraz ustawienie wyzwalacza można
później zmieniać (patrz rozdz. 15.5).

Uwagi:
- Dla wszystkich wyłączników podane są charakterystyki liniowe w zakresie 75%.
- Dla dużych wyłączników przebieg charakterystyk po zadziałaniu wyzwalacza I
rmv
,
względnie I
rm
jest nieco uproszczony i zastąpiony jest linią łamaną.
- Oznaczenia parametrów wyzwalacza :


Ustawienie wyzwalacza, można
ustawiać tylko te parametry, które
dany typ wyzwalacza pozwala
zmieniać.
Konkretna wartość, na którą
odpowiedni wyzwalacz zostanie
ustawiony.
Ustawienie koloru krzywej.
Aktualnie ustawiony kolor krzywej
Symbol elementu identyfikujący krzywą
na wykresie. Można wprowadzić dowolny
tekst
Położenie symbolu elementu; numer
wiersza nad wykresem, w którym
oznaczenie będzie umieszczone.
Zmiany nastawienia nie są
przeniesione do schematu
zasilania sieci
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 150

Parametr
Poprzednie oznaczenia
( wyłączniki NZM 7,10)
Nowe oznaczenia
(wyłączniki NZM 1-4, IZM,…)
Wyzwalacz przeciążeniowy
(zabezpieczenie przed przeciążeniem), krzywa L
I
r
I
r

Nastawiana zwłoka czasowa t
r
t
r
Zabezpieczenie zwarciowe z krótką zwłoką czasową
I
sd
, krzywa S
I
mv
I
sd
Nastawiana zwłoka czasowa członu zwarciowego t
v
t
sd
Zabezpieczenie zwarciowe bezzwłoczne I
rm
I
i

- Wybór wyłączenia t
r
i funkcji I
2
t:

Wybór Opis
L: tr=ON
tr = do wyboru
krzywa L – wyzwalacz przeciążeniowy (zabezpieczenie przed przeciążeniem) załączony;
wartość t
r
(czas wyzwolenia dla wielokrotności I
r
) nastawa do wyboru
L: tr=OFF
tr = nieograniczony
krzywa L – wyzwalacz przeciążeniowy wyłączony (zabezpieczenie przed przeciążeniem);
wartość t
r
(czas wyzwolenia dla wielokrotności I
r
) ignorowana (t
r
= · )
L: I2t krzywa L – wyzwalacz przeciążeniowy załączony (zabezpieczenie przed przeciążeniem);wartość t
r

(czas wyzwolenia dla wielokrotności I
r
) nastawa do wyboru, nachylenie krzywej dla funkcji I
2
t
L: I4t krzywa L – wyzwalacz przeciążeniowy załączony (zabezpieczenie przed przeciążeniem);wartość t
r

(czas wyzwolenia dla wielokrotności I
r
) nastawa do wyboru, nachylenie krzywej dla funkcji I
4
t
S: I2t = OFF krzywa S – wyzwalacz zwarciowy, funkcja I2t wyłączona
S: I2t = ON krzywa S – wyzwalacz zwarciowy, funkcja I2t włączona









L: I4t; S: I2t=OFF

Wyłączniki NZM, wyzwalacz -VE Wyłączniki IZM, wyzwalacze -U, -D
L: tr=OFF; S: I2t=OFF

L: tr=ON; S: I2t=OFF

L: tr=ON; S: I2t=ON

L: I2t; S: I2t= OFF

L: I2t; S: I2t=ON

L: I2t; S: I2t=OFF

L: tr=OFF; S: I2t=OFF

krzywa S
(wyzwalacz zwarciowy)
krzywa L-
wyzwalacz
przeciążeniowy
(zabezpieczenie
przed przeciążeniem)
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 151
15.2 Edycja charakterystyki bezpiecznika z bazy danych
1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowe jest aktywowany (patrz
rozdz. 15).
2. Kliknij na ikonę Wstaw bezpiecznik z Bazy Danych na pasku narzędziowym.
3. Uruchamiany jest sterownik bazy danych bezpieczników. Opis sterownika bazy danych
(patrz rozdz. 16.1). Wybierz przyrząd, którego charakterystykę chcesz narysować i kliknij na
przycisk Wstaw.
4. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź symbol elementu oraz kolor krzywej:



5. Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK. Charakterystyka zostaje wykreślona.
Kolor krzywej oraz oznaczenie projektowe można później zmieniać (patrz rozdz. 15.5).
15.3 Edycja charakterystyk kabli z bazy danych
Moduł Charakterystyki czasowo-prądowej umożliwia wybór kabla z bazy danych, całkowicie
niezależnie od projektu sieci, który jest aktualnie poddawany edycji; moduł ten pozwala na
narysowanie cieplnej charakterystyki czasowo-prądowej z uwzględnieniem sposobu ułożenia oraz
temperatury otoczenia. W połączeniu z charakterystykami elementów zabezpieczających, możliwa
jest, więc ocena zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem.

1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej jest już aktywowany (patrz
rozdz. 15).
2. Kliknij na ikonę Wstaw kabel z Bazy Danych na pasku narzędziowym.
3. Uruchamiany jest sterownik bazy danych kabli. Opis sterownika bazy danych (patrz rozdz.
16.1). Wybierz kabel, którego charakterystykę chcesz narysować i kliknij na przycisk
Wstaw.
4. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź symbol kabla, kolor krzywej oraz sposób
ułożenia kabla (ułożenie kabla ogranicza obciążalność prądową kabla; do dyspozycji
dostępne są typowe sposoby ułożenia):
Ustawienie koloru krzywej.
Aktualnie ustawiony kolor krzywej
Symbol elementu identyfikujący
krzywą na wykresie. Można
wprowadzić dowolny tekst
Położenie symbolu elementu; numer
wiersza nad wykresem, w którym
oznaczenie będzie umieszczone.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 152



5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Charakterystyka zostaje
nakreślona na wykresie. Kolor krzywej, oznaczenie projektowe oraz ułożenie kabla można
później zmieniać (patrz rozdz. 15.5).





Uwaga: Dla wszystkich wyłączników podane są charakterystyki liniowe w paśmie 75%.
Ustawienie sposobu poprowadzenia
kabla, zgrupowania, temperatury
otoczenia i wsp. korygującego. Dane
te ograniczają obciążalność prądową
kabla. (Szczegóły patrz rozdz.11.7)
Ustawienie koloru krzywej.
Aktualnie ustawiony kolor krzywej
Symbol elementu identyfikujący
krzywą na wykresie. Można
wprowadzić dowolny tekst.
Położenie symbolu elementu;
numer wiersza nad wykresem, w
którym oznaczenie będzie
umieszczone.
Kabel NIE JEST zabezpieczony przed przeciążeniem (bliższe
szczegóły – patrz wstęp teoretyczny rozdz. 2.3)
Kabel JEST zabezpieczony przed przeciążeniem
Opis aktualnie wybranego
sposobu ułożenia kabla,
zgrupowania, temperatury
otoczenia i wsp. korygującego
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 153
15.4 Edycja charakterystyk wyłącznika/bezpiecznika/kabla przejętego z projektu
sieci
Moduł do pracy z charakterystykami czasowo-prądowymi umożliwia przejęcie informacji o
elementach schematu z projektu sieci, który jest aktualnie edytowany; moduł ten pozwala na
wyświetlenie dowolnej kombinacji charakterystyk czasowo-prądowymi. W taki sposób możliwa
jest ocena selektywności oraz zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem; możliwe jest również
dopasowanie wymaganych ustawień.

1. Zakładamy, że projekt, z którego chcemy przejąć charakterystyki jest otwarty i
ustawiony jest jako projekt aktualny (patrz rozdz. 20.2 oraz 10.1).
2. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej został już uruchomiony (patrz
rozdz. 15).
3. Kliknij na ikonę Wstaw element/kabel z projektu sieci na pasku narzędziowym.
4. Wyświetlany jest wykaz urządzeń zawartych w aktualnym projekcie sieci. Kliknij 2x na
wiersz z elementem, którego charakterystykę chcesz pokazać.



5. W otwartym teraz oknie dialogowym podaj kolor krzywej oraz położenie oznaczenia
projektowego; najpierw dla elementu zabezpieczającego a następnie dla kabla. Możliwa jest
również modyfikacja ustawienia wyzwalacza wyłącznika i sposobu poprowadzenia kabla;
Uwaga: Zmiany te nie zostaną przeniesione zwrotnie do schematu połączeń.
Oznaczenie typu kabla
Oznaczenie typu: wyłącznika lub
bezpiecznika
Symbol kabla w projekcie
Symbol urządzenia w projekcie
Za tym wyłącznikiem nie jest dołączony
kabel, ale system szyn zbiorczych; dla
systemów szyn zbiorczych nie można
wyświetlać cieplnej charakterystyki
czasowo-prądowej; w związku z tym
podany jest tylko symbol wyłącznika.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 154













6. Krzywe zostaną narysowane na wykresie. Ponownie wyświetlony zostanie wykaz par:
przyrząd zabezpieczający / kabel, zawartych w aktualnym projekcie sieci.
7. Powtarzaj punkty 4 i 5 dopóki nie wprowadzisz wszystkich wymaganych charakterystyk. Ze
względu na przejrzystość nie zaleca się wprowadzanie większej ilości krzywych do jednego
wykresu.
Oznaczenia identyfikujące krzywą na
wykresie. Przejęte z projektu sieci; nie
zaleca się zmieniać.
Okno dialogowe dla kabla
Oznaczenia identyfikujące krzywą na
wykresie. Przejęte z projektu sieci; nie
zaleca się zmieniać
Ustawienie koloru krzywej
Ustawienie koloru krzywej.
Aktualnie ustawiony kolor krzywej
Aktualnie ustawiony kolor krzywej.
Automatycznie proponowany kolor jest
dla elem. zabezpieczającego. Zaleca się
zmienić.
Położenie oznaczenia elementu; numer
wiersza nad wykresem, w którym oznaczenie
zostanie umieszczone. Jest automatycznie
zwiększane w stosunku do elementu
zabezpieczającego.
Położenie oznaczenia elementu; numer
wiersza nad wykresem, w którym
oznaczenie zostanie umieszczone
Ustawienie wyzwalacza elem. zabezpiecz.
przejęte z projektu sieci. Można wykonać
korektę ustawienia, ale zmiany nie zostaną
przeniesione wstecznie do schematu
połączenia sieci. Patrz również Uwagi na
końcu rozdz. 15.1.
Wybrane ułożenie oraz temp. otoczenia
przejęte z projektu sieci. Można wykonać
korektę ustawienia (patrz rozdz.11.7), ale
zmiany nie zostaną przeniesione wstecz do
schematu połączenia sieci.
Anuluj oznacza, że charakterystyka nie
zostanie wprowadzona (może jednak być
wprowadzona charakterystyka wyłącznika
samoczynnego, ustawiona w poprzednim
kroku).
Anuluj oznacza, że Charakterystyka nie
zostanie wprowadzona (ale może być
wprowadzona char. kabla, ustawiana w
kolejnym kroku).

Okno dialogowe dla elementu
zabezpieczającego
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 155
8. Zamknij wykaz par przyrząd / kabel poprzez kliknięcie na przycisk Koniec.

Uwagi:
- Kolor krzywej oraz oznaczenie projektowe można później zmieniać (patrz rozdz. 15.5).
- Ustawienie wyzwalacza wyłączników, względnie poprowadzenie kabli można później
zmieniać (patrz rozdz. 15.5), z tym, że zmiany te nie zostaną przeniesione zwrotnie do
schematu połączeń.
- Krzywą można usunąć z wykresu (patrz rozdz. 15.6).
- Zestawienie charakterystyk można zapamiętać całkowicie niezależnie od projektu sieci
(patrz rozdz. 15.8.1). Dla jednej sieci można utworzyć dowolną liczbę zestawień
charakterystyk.
- Zestaw charakterystyk utworzonych poprzez przejęcie z projektu sieci można uzupełnić
charakterystykami z bazy danych dotyczącymi urządzeń zabezpieczających oraz dowolnie
poprowadzonych kabli (patrz rozdz. 15.1-15.3).
15.5 Edycja atrybutów wykreślonej już charakterystyki
1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej został już uruchomiony
(patrz rozdz. 15) a na wykresie narysowana jest przynajmniej jedna krzywa.
2. Wybierz pozycję Właściwości z rozwijanego menu Elementy, albo kliknij na
właściwą ikonę na panelu narzędzi.
3. W odpowiedzi wyświetlany jest wykaz elementów, których charakterystyki pokazane są na
wykresie. Kliknij 2x na wiersz zawierający element, którego charakterystykę chcesz
zmieniać (charakterystykę wybierz na podstawie symbolu lub typu elementu, do którego
charakterystyka jest przyporządkowana).



4. Pokaże się takie samo okno dialogowe, jak przy wprowadzaniu elementu z bazy danych
(patrz rozdz. 15.1-15.3). wygląd okna dialogowego uzależniony jest od typu elementu. Dla
wszystkich elementów można zmieniać oznaczenie projektowe, położenie oznaczenia oraz
kolor krzywej. W przypadku elementów zabezpieczających można zmieniać ustawienie
wyzwalacza (tam, gdzie element to umożliwia), następnie dzięki opcji Zastosuj można
obserwować wynik zmian bez opuszczania okna dialogowego; w przypadku kabli można
zmieniać sposób poprowadzenia oraz temperaturę otoczenia; uwaga – w przypadku, jeżeli
Kolor linii na wykresie
Zakończenie edycji właściwości
Edycja właściwości wybranego elementu.
Otwieranie okna dialogowego jak przy
wprowadzaniu nowego elementu do schematu
( patrz rozdz. 15.1-15.3)
Wybrany element do dalszej edycji. Kliknij dwa
razy na wybrany wiersz
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 156
element został przejęty z projektu sieci, zmiany te nie zostaną przeniesione zwrotnie do
schematu połączeń.
5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Dokonane zmiany
wyświetlone zostaną natychmiast na wykresie. Obecnie powróć do wykazu elementów.
6. Punkty 3-5 powtarzaj do momentu zakończenia edycji wszystkich wymaganych
charakterystyk.
7. Zamknij wykaz elementów, których charakterystyki pokazane są na wykresie, poprzez
kliknięcie na przycisk Koniec.
15.6 Usunięcie charakterystyki z wykresu
1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej został już uruchomiony (patrz
rozdz. 15) a na wykresie wykreślona jest przynajmniej jedna krzywa.
2. Wybierz pozycję Usuń z rozwijanego menu Elementy, albo kliknij na odpowiednią
ikonę na panelu narzędzi.
3. W odpowiedzi wyświetlany jest wykaz elementów, których charakterystyki są już pokazane
na wykresie. Kliknij 2x na wiersz zawierający element, którego charakterystykę chcesz
usunąć (charakterystykę wybierz na podstawie Opisy symbolu lub typu projektowanego
elementu, do którego charakterystyka jest przyporządkowana).
4. Charakterystyka zostanie usunięta z wykresu. Obecnie powróć do wykazu elementów.
5. Punkty 3-4 powtarzaj do momentu usunięcia wszystkich wymaganych charakterystyk.
6. Zamknij wykaz elementów, których charakterystyki pokazane są na wykresie, poprzez
kliknięcie na przycisk Koniec.
15.7 Wydruk wykazu charakterystyk
1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej został już uruchomiony (patrz
rozdz. 15) a na wykresie nakreślona jest przynajmniej jedna krzywa.
2. Zakładamy, że informacje dotyczące pola opisu projektu są już wcześniej ustawione przy
pomocy funkcji Informacja o projekcie (patrz rozdz. 17).
3. Wybierz pozycję Drukuj z rozwijanego menu Plik, albo kliknij na odpowiednią
ikonę na panelu narzędzi
4. Na otwartym teraz oknie dialogowym ustaw ilość kopii. Można też modyfikować
ustawienia parametrów druku (np. druk w kolorze).



5. Po naciśnięciu OK. otwierane jest okno dialogowe, w którym wybieramy typ drukarki oraz
format papieru (zakładany jest druk na formacie A4). Wygląd okna dialogowego
uzależniony jest od zastosowanej wersji systemu operacyjnego Windows (bliższe szczegóły
– patrz podręcznik systemu operacyjnego Windows).
Ustawienie parametrów ( np. wybranie wydruku w
kolorze), szczegóły patrz rozdz. 21.1.
Ustawienie ilości kopii do druku. Ilość nie zostaje
zapamiętana i musi być nastawiana za każdym razem
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 157

15.8 Praca z plikami
Zestaw charakterystyk można na bieżąco zapamiętywać w pliku danych na dysku w celu
zapamiętania danych dla późniejszej edycji. Powstające pliki są całkowicie niezależne od aktualnie
edytowanego projektu sieci. Wszystkie informacje zawarte są w jednym pliku, którego nazwę
nadaje użytkownik dołączając standardowe rozszerzenie *.SPC. Wszystkie operacje na plikach
można wykonywać przy pomocy funkcji z rozwijanego menu Plik, ewentualnie przy pomocy ikon
z panelu narzędzi.
15.8.1 Zapisanie zestawu charakterystyk do pliku
Funkcja Zapisz oraz Zapisz jako... z rozwijanego menu Plik realizuje
zapamiętanie aktualnego stanu zestawu charakterystyk do pliku na dysku
twardym.

Funkcja Zapisz wymaga podania nazwy pliku oraz katalogu, w
którym plik jest zapamiętany tylko przy pierwszym wywołaniu, o
ile nie została jeszcze nadana żadna nazwa. Przy drugim i kolejnym
wywołaniu funkcja automatycznie zapamiętuje zmiany w projekcie do
pliku danych, którego nazwa podana była przy pierwszym wywołaniu. Aktualna nazwa
edytowanego pliku wyświetlana jest w górnej części okna dialogowego Charakterystyki czasowo-
prądowej.


Informacja o aktualnie ustawionym typie
urządzenia wyjściowego, na który będzie
drukowane
Zmiana właściwości aktualnie ustawionej
drukarki (zmiana typu, portu, wielkości
papieru, orientacji papieru,...)
Wydruk na aktualnie ustawionym typie
drukarki.
Wymuszone przerwanie funkcji bez wydruku.
Wymagana liczba kopii
Wybór typu plików
Pliki jednego typu w aktualnym
katalogu).
Wybranie katalogu do którego
zostanie zapisany plik
Nazwa pliku pod która zostanie
zapisana charakterystyka.
Rozszerzenie.SPC snadawane jest
automatycznie
Przejście o w górę o jeden poziom
Utworzenie nowego Folderu
Wybranie widoku przedstawiania
w oknie plików
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 158
Funkcja Zapisz jako... wymaga podania nazwy pliku oraz katalogu, w którym plik zapamiętany
jest zawsze przy każdym wywołaniu tej funkcji. W ten sposób możliwe jest przykładowo
zapamiętanie aktualnego projektu do pliku o innej nazwie dokonując w ten sposób skopiowania
projektu, który będzie dalej poddawany edycji. Aktualna nazwa edytowanego pliku wyświetlana
jest w górnej części okna dialogowego Charakterystyki czasowo-prądowej.

Nazwa pliku poddawanego edycji wyświetlana jest w górnej części okna dialogowego
Charakterystyki czasowo-prądowej:


15.8.2 Wczytanie pliku z zestawem charakterystyk
Funkcja Otwórz z rozwijanego menu Plik realizuje odczyt utworzonego wcześniej pliku
danych z zestawem charakterystyk. System wykonuje w pierwszej kolejności ustawienie
stanu wyjściowego – kontroluje czy aktualnie otwarty projekt został zapamiętany. W
przypadku, jeżeli tak nie jest, wyświetlane jest zapytanie dotyczące jego zapisania (patrz rozdz.
15.8.3). następnie użytkownik otrzymuje pytanie dotyczące katalogu oraz nazwy pliku.





Przeczytany plik można poddawać dowolnej edycji w oparciu o możliwości modułu
Charakterystyki czasowo-prądowej programu PAJĄK.
15.8.3 Tworzenie nowego zestawu charakterystyk
Jeżeli chcesz rozpocząć edycję nowego zestawu charakterystyk tzn. ustawić moduł
Charakterystyki czasowo-prądowej w stanie wyjściowym, zastosuj polecenie Nowy z
rozwijanego menu Plik. System w pierwszej kolejności sprawdza, czy aktualnie otwarty
projekt został zapisany. Jeżeli nie, wyświetla pytanie dotyczące jego zapamiętania:


Nazwa edytowanego pliku.
Ustawienie struktury –
formatu otwieranego pliku.
Pliki z istniejącymi projektami w
aktualnym katalogu. Kliknij na
nazwę pliku, który chcesz otworzyć.
Ustawienie katalogu, z którego
plik ma zostać odczytany
Nazwa pliku, który chcesz otworzyć;
przyrostka SPC nie musisz podawać.
Przejście o jeden poziom wyżej
w drzewie katalogów.
Ustawienie sposobu wyświetlenia
plików w aktualnie otwartym katalogu
– albo jako ikony albo jako wykaz.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 159





W zależności od odpowiedzi, system wykonuje ustawienie stanu wyjściowego programu
(identyczna sytuacja, jak w przypadku zakończenia modułu Charakterystyki - patrz rozdz. 15.8.5 a
następnie ponownie go uruchamia - patrz rozdz. 15).
15.8.4 Eksport zestawu charakterystyk do formatu BMP
Obraz, pokazujący aktualny stan zestawu charakterystyk czasowo-prądowych, można eksportować
do pliku w formacie BMP (mapa bitowa). Obraz w tym uniwersalnym formacie można następnie
importować przykładowo do pliku tekstowego Microsoft Word i innych.

1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej jest
już uruchomiony (patrz rozdz. 15) a na wykresie nakreślona jest
przynajmniej jedna krzywa.
2. Ustaw rozmiary okna z wykresem na właściwą wielkość ciągnąc za
jego obrzeża. Obraz w pliku BMP będzie miał taki sam rozmiar,
jak wielkość okna z wykresem w chwili eksportu.
3. Wybierz pozycję Eksportuj z rozwijanego menu Plik.
4. W otwartym następnie oknie dialogowym (podobnie jak w
przypadku funkcji Zapisz, patrz rozdz. 15.8.1) z dostępnych opcji,
wybierz format pliku wynikowego „Obraz rastrowy (*.BMP)”
5. Wprowadź nazwę pliku i podaj katalog docelowy
6. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport obrazu z
zestawem charakterystyk do pliku danych.




Nazwa i rozszerzenie
pliku wyjściowego.
Nazwa pliku, w którym obraz
zostanie zapamiętany.
Wstępnie proponowana jest
nazwa pliku z zestawem
charakterystyk.
Automatycznie wywołuje funkcję Zapisz (patrz rozdz.
20.1) w celu zapamiętania aktualnego stanu projektu.
Następnie kontynuuje funkcję Nowy.
Nie zapamiętuje aktualnego stanu projektu i
bezpośrednio kontynuuje funkcję Nowy.
Wymuszone przerwanie funkcji; nie dzieje się nic i
można kontynuować edycję aktualnego projektu.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 160
15.8.5 Eksport zestawu charakterystyk do formatu DXF
Program umożliwia eksport grafiki do formatu DXF (standardowy wśród programów typu CAD).
Tym samym istnieje możliwość importu i obróbki obrazu w innych aplikacjach obsługujących
format DXF (np. AutoCAD). Uzyskany obraz rozłożony jest na warstwy, barwy i różne typy linii.
Zawarte są również podstawowe informacje o projekcie. Została również zachowana możliwość
eksportu to formatu BMP (mapa bitowa)- patrz rozdz. 15.8.4.

1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-prądowej jest już uruchomiony (patrz
rozdz. 15) a na wykresie nakreślona jest przynajmniej jedna krzywa.
2. Wybierz pozycję Eksportuj z rozwijanego menu Plik.
3. W otwartym następnie oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz, patrz
rozdz. 15.8.1) z dostępnych opcji, wybierz format pliku wynikowego „plik DXF (*.DXF)”.
Format DXF ustawiony jest jako domyślny.
4. Wprowadź nazwę pliku i podaj katalog docelowy
5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport obrazu z
zestawem charakterystyk do pliku danych.



Uwagi:
- W opcji Ustawienia programu w zakładce System można ustawić kompatybilność pliku
DXF z różnymi wersjami AutoCADa (patrz rozdz. 21.1). Nastawione opcje każdorazowo
używane są do utworzenia pliku DXF.
- W programie PAJĄK istnieje możliwość używania pełniej palety barw systemu RGB. W
trakcie eksportu do formatu DXF barwy konwertowane są do systemu ACI. Przy pracy z
wyeksportowanymi plikami, barwy uzyskane w programie docelowym mogą nieco różnić
się od tych, nastawionych w PAJĄKu.
15.8.6 Zakończenie pracy z modułem charakterystyk
W celu zakończenia pracy z modułem Charakterystyki czasowo-prądowej, zastosuj polecenie
Koniec z rozwijanego menu Plik; możesz również ewentualnie zamknąć główne okno modułu
poprzez kliknięcie na krzyżyk w prawym górnym rogu. System najpierw sprawdza, czy aktualnie
otwarty projekt został zapamiętany. W przypadku, jeżeli tak nie jest, wyświetla pytanie dotyczące
jego zapamiętania (patrz rozdz. 15.8.3). Następnie system zamyka moduł Charakterystyki czasowo
- prądowej i wraca do środowiska programu PAJĄK
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 161
16. Baza danych elementów
_______________________________________________
Częścią programu jest baza danych elementów standardowych (generatorów, transformatorów,
wyłączników, bezpieczników, rozłączników, przewodów silników, itp.). Przy tworzeniu
schematu połączeń (topologii) możliwe jest przejmowanie parametrów elementów z bazy
danych. Wszystkie bazy danych budowane są jako bazy otwarte z możliwością zmian oraz
uzupełnień dokonywanych przez użytkownika. Sterownik bazy danych może być uruchamiany
na dwa sposoby:

Z okna dialogowego, na którym ustawiane są parametry elementu:
1. W oknie dialogowym, którym ustawiasz parametry elementu przy jego wprowadzaniu lub
edycji, kliknij na przycisk Baza Danych. Automatycznie uruchamiany jest sterownik bazy
danych, odpowiadający danemu typowi elementu.

Z niezależnej funkcji:
1. Wybierz pozycję Baza Danych z rozwijanego menu Narzędzia, albo kliknij na
odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. Ta opcja wyboru dostępna jest również wtedy,
gdy nie jest jeszcze uruchomiony projekt sieci.
2. W otwartym teraz oknie dialogowym wybierz bazę danych do edycji i kliknij na przycisk
OK (bazy danych są różne odpowiednio do typu elementu).


16.1 Obsługa bazy danych – wybór elementu
Elementy podzielone są na grupy i podgrupy logiczne odpowiednio do funkcji i właściwości;
posiadają one układ bazy danych ze strukturą drzewa. Bazy danych tworzone są na podstawie
dostępnych dokumentów (PN, dane producentów) i nie muszą spełniać wymagań wszystkich
użytkowników. Dla tych przypadków oferowana jest możliwość zmian baz danych przez
użytkownika (patrz rozdz. 16.2).

Zasadę poszukiwania urządzenia w bazie danych wyjaśnimy sobie na przykładzie. Chcemy
znaleźć urządzenie: wyłącznik samoczynny, charakterystyka. B, 16 A, 3-biegunowy, zdolność
wyłączania 6 kA.

1. Zakładamy, że uruchomiony jest projekt sieci (patrz rozdz. 10.1). Do tego projektu
chcemy wprowadzić element Wyłącznik z danymi parametrami.
2. Kliknij na ikonę Wyłącznik na pasku narzędzi. Kliknij na położenie symbolu wyłącznika
na schemacie sieci (bliższe szczegóły - patrz rozdz. 11.9) w otwartym teraz oknie
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 162
dialogowym wyświetlane jest żądanie wprowadzenia parametrów wyłącznika. Kliknij na
przycisk Baza Danych. Powoduje to uruchomienie sterownika bazy danych wyłączników.
3. W strukturze drzewa bazy danych znajdziesz wymagany typ urządzenia. Zasady
poruszania się w strukturze drzewa są takie same jak w drzewie katalogów w Windows
Explorer:
- Pozycja rozpoczynająca się od znaku + jest pozycją zwiniętą (znajdują się w niej
dalsze gałęzie, które nie są pokazane). Poprzez podwójne kliknięcie na pozycji (albo
poprzez kliknięcie na znak +) pozycja ta rozwija się (pokazują się gałęzie za nią).
- Pozycja rozpoczynająca się od znaku – jest rozwinięta (wyświetlone są wszystkie
gałęzie znajdujące się za nią). Poprzez podwójne kliknięcie na pozycję rozwiniętą
(albo poprzez kliknięcie na znak -), pozycja ta zostaje zwinięta.
- Poprzez pojedyncze kliknięcie na dowolną gałąź wyświetlane są bliższe szczegóły
dotyczące gałęzi w pozycjach znajdujących się po prawej stronie od drzewa.

Obecnie chcemy znaleźć– wyłącznik instalacyjny (charakterystyka B, 16 A, 3-biegunowy,
zdolność wyłączania 6 kA):
- 2x kliknąć na gałąź „Wyłączniki“ – dochodzi do rozwinięcia drzewa za gałęzią.
- 2x kliknąć na gałąź „Wyłączniki instalacyjne”
- 2x kliknąć na gałąź „Wyłączniki, zdolność zwarciowa 6 kA, typ CLS6”
- 2x kliknąć na gałąź „Charakterystyka B“
- 1x kliknąć na gałąź „3-biegunowe“– obecnie znajdujemy się już na końcowej gałęzi
drzewa; wyświetlana jest lista możliwych aparatów.
- Z tabeli po prawej stronie wybierz odpowiedni typ (16 A) – przy pomocy poziomych i
pionowych pasków przesuwu można wyświetlić ukryte części tabeli.
- Kliknij prawym przyciskiem myszki na tabelę danych. Z ruchomego menu
kontekstowego wybierz pozycję Objaśnienie skrótów- pojawia się okno dialogowe z
wyjaśnieniem znaczenia skrótów zmiennych w nagłówku tabeli danych.
- Ciągnąc za obrzeża oraz dzielącą linię poprzeczną można zmieniać wielkości okna
dialogowego oraz jego okien.







Wybór typu elem. z drzewa możliwości.
Sterowanie drzewem:
2x kliknąć na gał. = rozwinięcie/zwinięcie
1x kliknąć na gał. = wybranie gałęzi
Zakończenie pracy z bazą
danych bez wprowadzania
elementu do projektu sieci.
Zmiany tabeli danych
wprowadzane przez
użytkownika,(patrz
rozdz.16.2).
Poziomy i pionowy pasek
przewijania dla
wyświetlania ukrytych
części tabeli danych.
2x kliknąć na wybrany
wiersz = Wprowadź.
Tabela danych
wybranych typów
elementów w danej
gałęzi.
Wybrany element,
działania pozostałych
przycisków odnoszą
się do tego elementu.
Zmiany drzewa danych
wprowadzane przez
użytkownika( patrz
rozdz.16.2).
Wprowadzenie wybranego
elementu do projektu sieci
Ciągnąc za poprzeczkę
dzielącą można zmienić
wielkość okien.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 163


- Kliknięcie prawym przyciskiem na drzewo bazy danych albo na tabelę danych
powoduje wywołanie menu kontekstowego; w menu tym znajduje się pozycja
Objaśnienie skrótów- chodzi o wyjaśnienie znaczenia skrótów znajdujących się w
nagłówku tabeli danych

Kliknij 2x na wybrany wiersz – powoduje to wprowadzenie aparatu z bazy danych do projektu
sieci (wszystkie pozycje w oknie dialogowym ustawiane są odpowiednio do właściwości
wybranego urządzenia). Alternatywnie, można zastosować przycisk Wstaw, albo przycisk Wklej
z menu kontekstowego, wywołanego poprzez kliknięcie prawym przyciskiem w tabeli danych.
16.2 Zmiany bazy danych przez użytkownika
Wszystkie bazy danych tworzone są jako bazy otwarte z możliwością wprowadzania przez
użytkownika zmian i uzupełnień. Edycja możliwa jest zarówno w odniesieniu do drzewa bazy
danych jak i w odniesieniu do pozycji w tabeli danych. Edycja nie jest możliwa w odniesieniu do
tej części bazy danych, która dostarczana jest standardowo wraz z programem (tzw. podstawowa
baza danych). Można ją jednak przekopiować do części użytkownika bazy danych (gałąź
„Własne dane“ i tutaj można wykonać własną modyfikację. Dostawca programu nie odpowiada
za prawidłowość danych dostarczonych przez użytkownika oraz za prawidłowość obliczeń
opartych na tych danych.

Bazy danych są niezależne od aktualnie otwartego projektu sieci i zmiany w bazie danych
zachowane zostaną również po zakończeniu programu. Przed rozpoczęciem tworzenia własnej
bazy danych wskazane jest staranne przemyślenie jej struktury. Obowiązują przy tym
następujące zasady:
- Elementy tego samego rodzaju oraz o tych samych właściwościach należy umieszczać w
jednej gałęzi.
- W jednej gałęzi nie należy „mieszać“ elementów różnych typów (przykładowo
wyłączniki samoczynne i wyłączniki bezpieczeństwa).
- Przy definicji drzewa bazy danych wskazane jest uwzględnienie drzewa podstawowej
bazy danych.
- Drzewo bazy danych może zawierać maksymalnie 10 poziomów.
- Baza danych użytkownika nie zawiera żadnej grafiki; nie można dołączyć szkiców,
schematów itp.

1. Wybierz pozycję Baza Danych z rozwijanego menu Narzędzia, albo kliknij na
odpowiednią ikonę na pasku narzędzi.
2. W otwartym teraz oknie dialogowym wybierz bazę danych do edycji i kliknij na
przycisk OK. Przedstawiony niżej przykład odnosi się do bazy danych wyłączników.
Obowiązuje on jednak dla wszystkich baz danych.
3a. Utworzenie nowej gałęzi w drzewie bazy danych:
Przykładowo.: gałąź drzewa Własne dane chcemy
uzupełnić w taki sposób, aby drzewo miało
konfigurację jak na rysunku obok.

a) Wprowadzenie gałęzi „Wyłączniki, typu S“,, na
takim samym poziomie jak gałąź „Wyłączniki
typu A“. Rozwijamy drzewo podwójnym
kliknięciem na „Własne dane”. Wybieramy
gałąź „Wyłączniki, typu A”, poprzez jednokrotne
Nowe
gałęzie
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 164
kliknięcie – nowe gałęzie wprowadzane są zawsze za aktualną gałęzią.
b) W grupie Edytuj gałąź klikamy na przycisk Dodaj. W otwieranym oknie dialogowym
wpisujemy nazwę gałęzi (tzn. „Wyłączniki, typu S” i ustawiamy poziom nowo
wprowadzanej gałęzi na poziom Taki sam (tzn. taki sam poziom jak aktualnie wybranej
gałęzi):



Zamykamy okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wprowadzona zostaje
nowa gałąź.
c) Obecnie uzupełniamy gałęzie niższego rzędu „Prąd znamionowy...“, znajdujące się na
poziomie niższym o jeden. Wybieramy nową wprowadzoną gałąź „„Wyłączniki, typu
S“ (kliknąć 1x).
d) W grupie Edytuj gałąź klękamy na przycisk Dodaj. W otwartym teraz oknie
dialogowym zapisujemy nazwę gałęzi „Prąd znamionowy do 64 A “ i ustawiamy
poziom nowo wprowadzanej gałęzi O jeden niżej (tzn. kolejny poziom za aktualnie
wybraną gałęzią). Zamykamy okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK.
Wprowadzona zostaje nowa gałąź.
e) Wybieramy nową wprowadzoną gałąź „Prąd znamionowy do 64 A “ (kliknij 1x).
f) W grupie Edytuj gałąź klikamy na przycisk Dodaj. W otwartym teraz oknie
dialogowym zapisujemy nazwę gałęzi „Prąd znamionowy do 120 A “ i ustawiamy
poziom nowo wprowadzanej gałęzi na Taki sam (tzn. taki sam poziom jak aktualnie
wybranej gałęzi). Zamykamy okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK.
Wprowadzona zostaje nowa gałąź.



Nazwa (opis) nowej wprowadzanej
gałęzi, dowolny tekst – maks.50 znaków.
Poziom nowej wprowadzanej gałęzi w
stosunku do aktualnie wybranej gałęzi.
Podstawowa baza
danych; nie można
wykonywać edycji
drzewa ani danych.
Własna baza
danych, można
dołączać dalsze
gałęzie, do każdej
gałęzi można
wprowadzać
danych.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 165













3b. Zmiana nazwy gałęzi w drzewie bazy danych: chcemy zmienić nazwę gałęzi „Własne
dane“ na „Przełączniki“:

a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, której nazwę chcesz zmieniać.
b) W grupie Edycja gałęzi kliknij na przycisk Zmień. W otwartym oknie dialogowym
wpisz nową nazwę gałęzi. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK.
Nazwa gałęzi zmienia się. Uwaga: poziomu gałęzi nie można zmienić; gałąź musi
zostać usunięta i ponownie utworzona na nowym poziomie.

3c. Usunięcie gałęzi w drzewie bazy danych: Przykładowo: chcemy usunąć gałąź „Własne
dane - przykład 1” łącznie ze wszystkimi gałęziami niższego rzędu oraz łącznie ze
wszystkimi danymi, zawartymi w gałęzi oraz w gałęziach niższego rzędu.

a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, którą chcesz usunąć.
b) W grupie Edycja gałęzi kliknij na przycisk Usuń. Ze względu na ostateczny charakter
wykonywanej operacji system pyta się:



W przypadku, jeżeli odpowiesz poprzez kliknięcie na przycisk Tak, wybrana gałąź
zostanie usunięta łącznie ze wszystkimi gałęziami niższego rzędu, łącznie ze wszystkimi
danymi zawartymi w gałęzi oraz w gałęziach niższego rzędu. Skutku tej operacji nie
można w żaden sposób cofnąć.

4a. Wprowadzenie nowego elementu bazy danych do danej gałęzi: przykładowo, do gałęzi
„Wyłączniki, typu S“ - „Prąd znamionowy do 64A“ chcemy wprowadzić aparat
„Wyłącznik typu S, 3+N, In=40 A, Oznaczenie typu S40/3+N.

a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, do której chcesz wprowadzić nowe
urządzenie. W przypadku, jeżeli gałąź nie istnieje, musi ona być utworzona w oparciu
o procedurę według punktu 3a. Jest rzeczą korzystną, aby gałąź stanowiła końcową
gałąź drzewa, z tym, że nie jest to niezbędne.
Kopiowanie aktualnie wybranego wiersza z tabeli danych do schowka.
Sortowanie tabeli danych wg różnych kryteriów (opis, oznaczenie typu,...).
Wprowadzenie ze schowka do tabeli danych za wybrany wiersz.
Usunięcie wybranego wiersza danych z bazy danych.
Edycja wybranego wiersza danych (zmiana danych).
Wprowadzenie nowego wiersza danych do bazy
danych na wybranej gałęzi.
Usunięcie wybranej gałęzi z bazy danych; poprzez usunięcie gałęzi niszczone są
również wszystkie dane zawarte w gałęzi.
Wprowadzenie nowej gałęzi do drzewa bazy danych. Nowa gałąź zostanie
wprowadzona za wybraną gałąź i może mieć poziom taki sam lub niższy.
Zmiana opisu wybranej gałęzi bazy danych.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 166
b) W grupie Edytuj tabele danych kliknij na przycisk Dodaj. W otwartym oknie
dialogowym wprowadź wszystkie potrzebne dane, definiujące element.



c) Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Nowy przyrząd
dołączany jest na koniec tabeli danych.

4b. Wprowadzenie nowego urządzenia do bazy danych na daną gałąź w oparciu o metodę
skopiowania istniejącego urządzenia: przykładowo. do gałęzi „Wyłączniki, typu S” -
Prąd znamionowy do 64 A” chcemy dodać kolejny przyrząd „Wyłączniki, typu S, 3+N,
In=63 A, oznaczenie typuS63/3+N. Widoczne jest, że wszystkie parametry urządzenia
są identyczne z przyrządem wprowadzonym w punkcie 6, różni się jedynie prąd
znamionowy. W ten sposób można również kopiować pozycje z podstawowej bazy
danych do gałęzi „Własne dane”.

a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, do której chcesz wprowadzić nowy przyrząd
(w naszym przykładzie „Wyłączniki, typu S” - Prąd znamionowy do 63 A”. W tabeli
danych wyświetlony zostanie wykaz zdefiniowanych już elementów.
b) Wybierz element w tabeli danych, który chcesz skopiować.
c) W grupie Edycja tabeli danych, kliknij na przycisk Kopiuj. Wybrany wiersz
zostanie skopiowany do schowka.
d) Wybierz urządzenie w tabeli danych, za który chcesz wprowadzić kopię wiersza.
e) W grupie Edycja tabeli danych kliknij na przycisk Wstaw. Wiersz ze schowka
wprowadzany jest do tabeli danych za wiersz, na który aktualnie kliknąłeś.
f) Wykonaj modyfikację danych w wprowadzonym wierszu – patrz operacja wg punktu
4c.

4c. Korekta danych istniejącego już urządzenia w bazie danych: przykładowo, chcemy
zmodyfikować kopię utworzoną w operacji podanej w punkcie 4b:

a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, w której znajduje się przyrząd, który chcesz
modyfikować.
b) Wybierz przyrząd w tabeli danych, który chcesz modyfikować.
Liczba parametrów różni się
odpowiednio do typu
elementu (patrz rozdz. 16.3);
należy wypełnić pola, w
których poszczególne dane
są podawane (V, A, kA,...).
W przypadku właściwości
(atrybutu), które są
kodowane w bazie danych,
należy wybrać jedną z
proponowanych
możliwości. Inne
możliwości nie mogą
zostać dodane ze
środowiska programu.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 167
c) W grupie Edycja tabeli danych, kliknij na przycisk Zmień. Pojawia się takie samo
okno dialogowe, jak przy definicji nowego urządzenia (patrz operacja wg punktu 4a),
przy czym w poszczególnych pozycjach wypełnione są wstępnie aktualne dane
dotyczące zmienionego urządzenia. Pozycje można w dowolny sposób edytować.
Wykonaj modyfikację danych. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na
przycisk OK. Dane wpisywane są do bazy danych .
UWAGA: następuje zmiana danych w bazie danych, ale nie zmieniają się dane w
wprowadzonych już ilościach elementów w projekcie sieci!

4d. Usunięcie elementu z bazy danych:

a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, w której znajduje się element, który chcesz
usunąć.
b) Wybierz element w tabeli danych, który chcesz usunąć.
c) W grupie Edycja tabeli danych, kliknij na przycisk Usuń. System pyta się, czy
naprawdę chcesz usunąć wybrany element z bazy danych. W przypadku, jeżeli
potwierdzisz, następuje usunięcie elementu z bazy danych (UWAGA, ale nie z
projektu sieci!!).

4e. Sortowanie aktualnie wyświetlonych tabel bazy danych. Sortowanie zawartości bazy
danych wykonywane jest alfabetycznie wg różnych kryteriów. Stosowany jest
wewnętrzny algorytm systemu Windows, rozróżniający małe i duże litery.

a) W drzewie bazy danych wybierz gałąź, zawierającą tabelę danych, którą chcesz
posortować, (aby funkcja ta miała sens, tabela musi zawierać przynajmniej dwa
elementy).
b) W grupie Edycja tabeli danych kliknij na przycisk Sortuj. System pyta, wg, jakiego
kryterium tabela ma zostać posortowana.
c) Wybierz wymagane kryterium, zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na
przycisk OK. Następuje posortowanie tabeli. Posortowanie zostaje zachowane na
stałe.
Uwaga: sortowanie dużych tabel może na wolniejszych komputerach trwać dłużej.

5. Zakończ pracę z bazą danych obcych elementów poprzez kliknięcie na przycisk Koniec.

Uwaga: Pliki danych bazy danych użytkownika obcych przyrządów znajdują się w katalogu
\DATA\. Zaleca się wykonanie kopii bezpieczeństwa, aby uniknąć utraty danych w przypadku
awarii systemu. Sposób tworzenia kopii bezpieczeństwa całej instalacji systemu PAJĄK (patrz
rozdz. 8.5).
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 168
16.3 Struktura tabel danych dla poszczególnych typów elementów
Dla poszczególnych typów elementów należy podać następujące dane:

Generatory





Transformatory



Kable



_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 169
- W przypadku właściwości, które są zapisane polu wyboru, należy wybrać jedną z
proponowanych możliwości. Innych możliwości nie można dodać ze środowiska
programu.

Przewody szynowe



Bezpieczniki



- Nazwa pliku z charakterystyką wyłączania: plik musi istnieć, albo musi zostać utworzony
w oparciu o zasoby systemu Windows (plik tekstowy, w jednej kolumnie czas, w drugiej
prąd, kolumny mają stałą szerokość).
- Nazwa pliku z charakterystyką ograniczającą: plik musi istnieć, albo musi zostać
utworzony w oparciu o zasoby systemu Windows (plik tekstowy, w jednej kolumnie
zakładany prąd zwarciowy Ik, w drugiej ograniczony prąd zwarciowy Io, kolumny mają
stałą szerokość). O ile nie jest to podane, nie można obliczyć ograniczonego prądu
zwarciowego.







_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 170

Rozłączniki



Wyłączniki



- W przypadku parametrów, które są do wyboru w polu wyboru, należy wybrać jedną z
proponowanych możliwości. Innych możliwości nie można dodać ze środowiska
programu.
- Kod wykazu Ics/Icu dla różnych napięć: odwołanie do numeru tabeli zdolności
wyłączania dla różnych napięć w pliku Ic.DAT. Jeżeli nie jest podane inaczej, wtedy
zadane wartości Icu, Ics obowiązują dla wszystkich poziomów napięciowych aż do Un.
- Nazwa pliku z tabelą selektywności: plik musi istnieć, albo należy go utworzyć przy
pomocy zasobów systemu Windows (plik tekstowy). Jeżeli nie jest podane inaczej, nie
można określić selektywności kaskady wyłącznik / bezpiecznik. Może również istnieć
plik dla opisania kaskady wyłącznik/wyłącznik z dodanym przedrostkiem.
- Nazwa pliku z charakterystyką czasowo-prądową: plik musi istnieć, albo konieczne jest
jego utworzenie w oparciu o zasoby systemu Windows (plik tekstowy, w jednej
kolumnie czas, w drugiej prąd; kolumny maja stałą szerokość).

_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 171
Silniki



Kondensatory kompensacyjne

_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 172
17. Informacje o projekcie, pole opisu
________________________________________________
Przy pomocy funkcji Informacje o projekcie można ustawić podstawowe informacje o
opracowywanym projekcie; informacje te będą następnie wyświetlane w polu opisu dołączonym
do schematu połączeń sieci oraz do drukowanych zestawień.

Procedura:

1. Z rozwijanego menu Plik wybierz pozycję Informacje o
Projekcie.
2. W otwartym oknie dialogowym wprowadzaj stopniowo dane do
pozycji:



3. Naciśnij przycisk OK. Wpisane dane zostają zapamiętane w projekcie. Podczas wydruku
schematu (patrz rozdz.18), zestawienia elementów (patrz rozdz.18) oraz charakterystyk
czasowo-prądowych (patrz rozdz.15.7) na drukarce, na dolnym brzegu każdej strony
drukowane jest pole opisu wypełnione wprowadzonymi danymi. Podczas eksportu
zestawień do pliku danych (patrz rozdz.19) podane informacje wyświetlane są w
nagłówku pliku.

Uwagi:
- Modyfikację wprowadzonych danych można wykonać poprzez ponowne wywołanie funkcji
Informacje o Projekcie.
- Funkcja jest automatycznie wywoływana przed pierwszym zapisaniem projektu w pliku na
dysku, tzn. po pierwszym wywołaniem funkcji Zapisz (rozdz. 20.1) oraz po każdym
wywołaniem funkcji Zapisz jako (rozdz. 20.1).

Przykład tabelki opisu drukowanego w prawym dolnym rogu schematu sieci:





Nazwa projektu.
Numer projektu.
Data sporządzenia projektu.
Nazwisko autora projektu
Uwaga odnośnie projektu, można podać dowolny tekst.
Wyświetlana jest nazwa firmy, która uzyskała
licencję na stosowanie programu. Modyfikacja
tekstu możliwa jest przy pomocy funkcji Opcje
(patrz rozdz.21.6).
Identyfikacja układu sieci oraz poziomu
napięcia (patrz rozdz.11.1).
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 173
18. Wydruk wyników na drukarce
________________________________________________
Program umożliwia wydruk zarówno schematu połączeń (topologii) łącznie z wynikami ostatnio
wykonanych obliczeń jak i zestawień elementów sieci. Ogólne ustawienie wyjść na drukarkę
narzucone jest przez funkcję Opcje (patrz rozdz.21.1).
18.1 Podgląd wydruku
1. Wybierz pozycję Podgląd wydruku z rozwijanego menu Plik, albo kliknij na
odpowiednią ikonę na pasku narzędzi.
2. W otwartym oknie dialogowym określ, jaki wydruk (zestawienie elementów, rysunek)
chcesz zobaczyć w podglądzie i kliknij na przycisk OK. Wybrane zestawienie zostanie
wyświetlone w odrębnym oknie.















Wyświetlany zostaje wykaz wszystkich elementów w
projekcie sieci z podaniem ich głównych parametrów
(opis elementu, typ/nazwa, oraz główne parametry
elektryczne definiujące element).
Wyświetlany zostaje spis wszystkich elementów w
projekcie z wynikami wykonanych obliczeń.
Podgląd schematu.
Ustawienie parametrów generowania zestawień
oraz druku, bardziej szczegółowe informacje
(patrz rozdz.21.1).
Informacja o ostatnio wykonanym obliczeniu,
którego wyniki pokazane są na schemacie sieci.
Zamknięcie
okna lub
klawisz Esc
Ciągnięciem za obrzeże
można zmieniać
wielkość okna.
Ciągnięciem za linię
dzielącą można zmieniać
szerokość kolumn.
Na czerwono wskazano elementy nie
spelniające wymagań, szczegóły patrz
rozdz.. 14.3, 14.4).
Identyfikacja wykonanego
ostatnio obliczenia.
Wyniki obliczenia, albo główne parametry elektryczne
elementu; objaśnienia symboli ( patrz rozdz. 14.6).

Ustawienie ilość kopii do wydruku. Ilość
nie jest zapamiętywana, należy nastawić
za każdym razem

Wyświetlana zostaje lista kablowa użytych w
projekcie kabli z opisem parametrów (początek,
koniec, przekrój, ułożenie, specyfikacja)
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 174



















Zamknij okno z zestawieniem, poprzez kliknięcie na krzyżyk w prawym górnym rogu okna,
albo poprzez naciśnięcie przycisku Esc.





Spis wszystkich elementów projektu z
wynikami ich obliczeń
Podstawowe zestawienie elementów sieci z
ich parametrami
Dla każdego wyłącznika z nastawą
wyzwalacza przedstawiono aktualne
wartości nastawy
Lista kablowa projektu ze
wszystkimi parametrami
Liczba obwodów
równoległych (jeżeli liczba
kabli jest większa niż jeden)
wraz z pozostałymi
obwodami w grupie
Kod sposobu
ułożenia kabla wg.
normy PN-IEC
60364-5-523
Typ oznaczenia kabla,
liczba przed nawiasem
oznacza liczbę
obwodów
równoległych (jeżeli
jest więcej niż 1)
Oznaczenie projektowe elementu
przypadające na koniec kabla
Oznaczenie projektowe
elementu przypadające
na początek kabla
Oznaczenie
projektowe kabla
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 175
Uwaga:
- Spis elementów może być sortowany według typu elementów (patrz powyżej) lub według
elementów gałęzi (w taki sposób, że będą sklasyfikowane w kolejności połączenia na
schemacie, np.: gałąź – 1: szyny rozdzielcze – wyłącznik – kabel – odbiornik, gałąź – 2:
szyny rozdzielcze – wyłącznik – kabel – szyny rozdzielcze, …) – patrz funkcja Opcje,
rozdz. 21.
18.2 Wydruk zestawień na drukarce
1. Wybierz pozycję Drukuj z rozwijanego menu Plik, albo kliknij na odpowiednią
ikonę na pasku narzędzi.
2. W otwartym oknie dialogowym określ, jakie zestawienie chcesz drukować
(podobnie jak w przypadku podglądu przed wydrukiem - patrz rozdz.18.1, pierwsze dwie
opcje wyboru u góry) i kliknij na przycisk OK.
3. W otwartym oknie dialogowym ustaw typ drukarki oraz format papieru - zakłada się
format A4. Wygląd okno dialogowego zależny jest od zastosowanej wersji systemu
operacyjnego Windows (szczegóły – patrz podręcznik systemu operacyjnego Windows).






Uwagi:
- Zestawienia drukowane są zawsze jako czarno – białe.
- Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.1) możliwa jest realizacja następujących
opcji:
- Modyfikacja długości strony (ilość wierszy na stronę), wielkość lewego marginesu strony
oraz wysokość pisma dla drukowania zestawienia,
- Modyfikacja posortowania elementów na zestawieniach.
- Na dolnej stronie każdej kartki wyświetlane jest pole opisu (tabelka w rogu). Dane do
tego pola muszą być zadane przed rozpoczęciem druku przy pomocy funkcji Informacja o
Projekcie (patrz rozdz.17).
18.3 Druk schematu połączeń
1. Wybierz pozycję Drukuj z rozwijanego menu Plik, albo kliknij na odpowiednią
ikonę w pasku narzędzi.
Informacja dotycząca aktualnie ustawionego typu urządzenia
wyjściowego, na którym wykonywany będzie wydruk.
Zmiana właściwości aktualnie
ustawionego typu urządzenia
wyjściowego, na którym realizowany
będzie wydruk (zmiana typu, portu,
wielkości papieru, orientacji papieru,...).
Wymagana ilość kopii zestawienia
elementów.
Wykonanie druku na aktualnie ustawionym
typie urządzenia wyjściowego.
Wymuszone przerwanie funkcji bez
drukowania.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 176
2. Następnie w otwartym panelu określ, jaki wydruk chcesz uzyskać – wybierz pozycję
Schemat połączenia sieci z wynikami obliczeń (patrz również rozdział 18.1, - trzecia
opcja wyboru od góry) i kliknij na przycisk OK.
3. Ustaw format papieru, na którym chcesz drukować oraz określ, w jaki sposób
wydrukowany zostanie na tym formacie schemat połączenia. Sposób ustawienia jest
podobny jak w przypadku standardowych systemów CAD:







- Cała powierzchnia robocza na żądany format – funkcja ta wykonuje automatyczne
zmniejszenie – powiększenie w taki sposób, aby powierzchnia kreślenia (powierzchnia
wypełniona siatką) została cała narysowana na papierze o wybranym formacie; przykład
wydruku pokazany zostanie po kliknięciu na pozycję Podgląd:







Powierzchnia kreślenia A3 drukowana na
papierze o formacie A4 na wysokość
(wykonuje się potrzebne zmniejszenie).
Powierzchnia kreślenia A4 drukowana
na papierze o formacie A4.
Aktualnie podłączone urządzenie wyjściowe
(drukarka, ploter); rozmiar papieru, na którym
realizowany będzie wydruk (fizycznie obecny w
urządzeniu wyjściowym).
Zmiana atrybutów (właściwości) aktualnie
ustawionego typu urządzenia wyjściowego, na
którym realizowany będzie wydruk (zmiana typu,
wielkości papieru, orientacja papieru itp.). wygląd
panelu dialogowego uzależniony jest od
zastosowanej wersji systemu operacyjnego
Windows oraz od rodzaju sterownika. Uwaga: w
miejscu tym wykonujemy modyfikację sterownika
urządzenia wyjściowego. Wykonane ustawienia
pozostają zachowane nawet po zakończeniu
programu i mogą wpływać na druk z innych
programów.
Specyfikacja obszaru dla wydruku, tzn. określenie,
jaka część schematu będzie drukowana na
wybranym formacie oraz w jaki sposób zmieniona
zostanie skala. Bliższe szczegóły – patrz dalej.
Podgląd – przykład wydruku wybranego obszaru.
Ustawienie ilość kopii do wydruku.
Ilość nie jest zapamiętywana, należy
nastawić za każdym razem
Wielkość papieru w
drukarce
Linia przerywana – granica obszaru
kreślenia na wybranym papierze
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 177

- Automatyczny podział powierzchni roboczej na żądany format – funkcja ta
powoduje podział powierzchni kreślenia na kilka części odpowiadających rozmiarom
papieru założonego do drukarki. Następnie można określić numer strony, która będzie
drukowana (po kliknięciu na przycisk Podgląd wyświetlona zostanie pierwsza strona z
wybranego zbioru). Funkcja ta jest przydatna w tych wypadkach, kiedy na powierzchni
kreślenia o formacie przykładowo A2, narysowany jest duży schemat, ale podłączona
drukarka umożliwia jedynie wydruk na formacie A4.












- Ekran – obszar wydruku pokazany jest na ekranie (ustawiony przy pomocy funkcji
Zoom - patrz rozdz.13). W przypadku, jeżeli załączony jest przełącznik Maksymalna
powierzchnia, wtedy skala zmieniona jest w taki sposób, aby wyspecyfikowany obszar
wypełniał dostępny papier; w przeciwnym wypadku realizowany jest wydruk 1:1.

Powierzchnia kreślenia
o formacie A2.
Do drukarki założony jest
fizycznie papier A4 na wysokość.
Powierzchnia kreślenia
podzielona zostanie na ten format.
Podział powierzchni kreślenia na
poszczególne arkusze papieru, w tym
przypadku formatu A4. początek znajduje
się w lewym górnym rogu.
Numer strony.
W przypadku, jeżeli podział powierzchni na
strony nie spełnia oczekiwań, konieczne jest
wyspecyfikowanie obszaru dla wydruku przy
pomocy okna (patrz dalej).
Specyfikacja, które strony
zostaną wydrukowane.
Po kliknięciu na przycisk Podgląd
wyświetlona zostanie pierwsza strona
ze wskazanych do druku.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 178








- Okno - po kliknięciu na przycisk Okno można wyspecyfikować obszar dla wydruku
(podobnie jak dla funkcji Zoom okno, patrz rozdz.13.4). Jeżeli załączony jest przełącznik
Maksymalna powierzchnia, wtedy skala zmieniona jest w taki sposób, aby
wyspecyfikowany obszar wypełniał całą powierzchnię papieru; w przeciwnym wypadku
realizowany jest wydruk w skali 1:1. Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje można
modyfikować sterowanie oknem wyboru (albo jak w systemie AutoCAD klik-klik –
ustawienie wyjściowe, albo jak w systemie Windows klik-przytrzymać).



Do drukarki włożony jest papier o formacie
A4 pionowo, przełącznik „Maksymalna
powierzchnia“ jest załączony.
Do drukarki włożony jest papier o formacie
A4 pionowo, przełącznik „Maksymalna
powierzchnia“ jest wyłączony.
Aktualne wyświetlenie nastawione przy pomocy
funkcji Zoom wszystko (patrz rozdz.13.6).
Okno z projektem sieci zmniejszone
Drugi zaznaczony róg.
Pierwszy zaznaczony róg okna wyboru,
określający obszar dla wydruku.
Aktualny obraz ustawiony przy pomocy
funkcji Zoom (patrz rozdz.13).
Wszystkie informacje pokazane w oknie
z projektem zostaną wydrukowane.
Skala uzależniona jest od ustawienia
przełącznika Maksymalna
powierzchnia.
W tym przypadku okno z projektem
sieci jest zmniejszone.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 179




4. Kliknij na przycisk Podgląd i upewnij się, czy postać wydruku spełnia twoje wymagania.
Zamknij okno z podglądem poprzez kliknięcie na przycisk OK.
5. Zamknij okno dialogowe dla drukowania schematu połączeń poprzez kliknięcie na OK.
Wykonywany jest wydruk schematu w wybranym formacie tak, jak było to pokazane w
oknie z podglądem.

Uwagi:
- Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.1) możliwe jest:
- Ustawienie druku czarno – białego lub kolorowego.
- Ustawienie koloru poszczególnych części schematu połączeń, ustawienie wysokości
tekstów.
- Dane do pola opisu (tabelki) muszą być wprowadzone przed rozpoczęciem druku przy
pomocy funkcji Informacje o Projekcie (patrz rozdz.17).
- W przypadku druku małego wycinka, wyspecyfikowanego przy pomocy okna, przy
włączonym przełączniku maksymalna powierzchnia w przypadku niektórych przełączników
może dojść do błędu wydruku; przejawia się to „wydrukiem“ bardzo dużej ilości pustych
kartek papieru. W przypadku przepełnienia podajnika papieru drukarki, wyświetlany jest
komunikat błędu z możliwością anulowania wydruku:



Pomimo tego niekiedy konieczne jest anulowanie druków „ręcznie“ poprzez opróżnienie
podajnika papieru oraz poprzez restart drukarki.
Przełącznik „Maksymalna
powierzchnia“ jest załączony.
Anulowanie wydruku
Przełącznik „Maksymalna
powierzchnia jest wyłączony.
Kontynuacja zadania drukowania,
prawdopodobnie wydrukowanych
zostanie 17 pustych kartek.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 180
18.4 Ustawienie wyglądu strony
Funkcja ta umożliwia ustawienie rozmiaru strony, na którym będzie kreślony schemat połączenia
sieci. Ustawienie to określa wielkość powierzchni kreślenia dla schematu połączenia sieci w
oknie z projektem.

1. Wybierz pozycję Ustawienia strony z rozwijanego menu Plik.
2. W otwartym oknie dialogowym ustaw właściwą wielkość powierzchni kreślenia:






3. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wymiary powierzchni
kreślenia zmienią się. Położenie wprowadzonych już elementów należy następnie zmienić
przy pomocy funkcji Przesuń (patrz rozdz.12.2).



Standardowe formaty papieru tzn.
zalecane rozmiary powierzchni
kreślenia.
Powierzchnia
kreślenia w
formacie A4.
Możliwość modyfikacji przez użytkownika
wymiarów powierzchni kreślenia; można
zadać dowolny rozmiar.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 181


Powierzchnia
kreślenia w
formacie A3 (po
zmianie
ustawienia
wyglądu strony).
Powierzchnia
kreślenia
w formacie A3
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 182
19. Eksport danych
________________________________________________
Funkcja Eksportuj umożliwia eksportowanie zestawienia elementów
do pliku danych w formacie odpowiednim dla edytorów tekstu lub dla
procesorów tabel. Eksport grafiki realizowany jest do formatu DXF
(podstawowego rozszerzenia AutoCada) lub formatu BMP (bitmapa).
Eksport tabel danych możliwy jest w formacie TXT (uniwersalny
format dla procesorów tekstowych), TAB (uniwersalny format dla
procesorów tabel), albo w formacie XLS (dla Excela).
19.1 Eksport zestawień elementów
1. Wybierz pozycję Eksportuj z rozwijanego menu Plik (skrót
klawiszowy CTRL+E).
2. W otwartym oknie dialogowym podaj, jakie zestawienie chcesz eksportować (podobnie jak
w przypadku podglądu przed wydrukiem - patrz rozdz.18.1, pierwsze dwie opcje wyboru od
góry) i kliknij na przycisk OK.
3. W otwartym oknie dialogowym podaj format pliku wyjściowego:







4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. W przypadku, jeżeli wymagany
jest eksport do formatu XLS, przy którym wykorzystywany jest program Excel, wyświetlony
zostaje tekst informacyjny:



W otwartym oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz, patrz rozdz.20.1)
podaj nazwę pliku oraz katalog, w którym eksportowany plik zostanie zapisany.
Typ pliku przydatny dla procesorów
tabel. Poszczególne kolumny wykazu
oddzielone są tabulatorami. Plik ma
standardowe rozszerzenie TAB.
Typ pliku przydatny dla procesorów
tekstowych, np. T602, ewentualnie
Word itp. Poszczególne kolumny
wykazu oddzielone są spacjami. Plik
ma standardowe rozszerzenie TXT.
Bezpośredni eksport do procesora
tabel Microsoft Excel; na
komputerze musi być zainstalowany
program Microsoft Excel.
Jeżeli masz zainstalowany program Excel
kliknij na przycisk Tak.. Jeżeli Excel aktualnie
pracuje, musisz go najpierw zamknąć a
następnie kliknąć na przycisk Tak.
Jeżeli program Excel nie został dotychczas
zainstalowany, kliknij na przycisk Nie.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 183





5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport zestawień
do pliku. Jeżeli eksport zrealizowany został pomyślnie, wyświetla się komunikat końcowy:



Uwagi:
- Przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz.21.1) można modyfikować posortowanie
elementów w zestawieniach.
- Częścią eksportowanego pliku są informacje o projekcie. Dane te muszą być podane przed
rozpoczęciem eksportu przy pomocy funkcji Informacje o projekcie (patrz rozdz.17).
19.2 Eksport schematu połączenia sieci do formatu BMP
1. Ustaw rozmiary okna z projektem na odpowiednią wielkość poprzez ciągnięcie za jego
brzeg. Ustaw odpowiedni zoom (patrz rozdz.13). Obraz w pliku BMP będzie posiadał taką
samą wielkość jak wielkość okna z projektem w chwili eksportu i będzie zawierał jedynie
grafikę widoczną w tym oknie.
2. Z rozwijanego menu Plik wybierz pozycję Eksportuj (skrót klawiszowy CTRL+E).
3. W otwartym następnie oknie dialogowym podaj, że chcesz wykonać operację eksportu
schematu połączeń sieci (podobnie jak w przypadku podglądu przed drukiem - patrz
rozdz.18.1) i kliknij na przycisk OK.
4. W otwartym następnie oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz,
patrz rozdz. 20.1) z dostępnych opcji, wybierz format pliku wynikowego „Obraz
rastrowy (*.BMP)”
5. Wprowadź nazwę pliku i podaj katalog docelowy

Typ oraz rozszerzenie pliku wyjściowego.
Pliki tego samego typu w aktualnym
katalogu.
Ustawienie katalogu, do którego plik
zostanie zapisany.
Nazwa pliku, do którego wykaz będzie
eksportowany. Jako wartość preselekcji
proponowana jest nazwa pliku z
projektem.
Przejście o jeden poziom wyżej
Utworzenie nowego katalogu.
Ustawienie sposobu pokazania
(prezentacji) plików w aktualnie otwartym
katalogu – albo jako ikon, albo jako listy.
Nazwa pliku łącznie ze ścieżką, do którego
wykaz został wyeksportowany.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 184









6. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport obrazu
do pliku danych.







Kodowanie oraz rozszerzenie
pliku wyjściowego.
Pliki tego samego typu w
aktualnym katalogu.
Ustawienie katalogu, do
którego plik zostanie
zapisany.
Nazwa pliku, do którego
wykaz będzie eksportowany.
Jako wartość preselekcji
proponowana jest nazwa pliku
z projektem.
Przejście o jeden poziom wyżej
Utworzenie nowego katalogu.
Ustawienie sposobu
prezentacji plików w aktualnie
otwartym oknie – ikony, albo
lista.
Okno z projektem. Obraz w pliku BMP
będzie tak samo duży jak wielkość okna z
projektem w chwili eksportu i będzie
zawierał jedynie grafikę widoczną w tym
oknie.
Zawartośc pliku BMP
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 185
19.3 Eksport schematu połączenia sieci do formatu DXF
Program umożliwia eksport grafiki do formatu DXF
(standardowy wśród programów typu
CAD). Tym samym istnieje możliwość importu i obróbki
obrazu w innych aplikacjach
obsługujących format DXF (np. AutoCAD). Uzyskany obraz
rozłożony jest na warstwy, barwy i
różne typy linii. Zawarte są również podstawowe informacje o
projekcie. Została również zachowana możliwość eksportu to
formatu BMP (mapa bitowa)- patrz rozdz. 19.2

1. Zakładamy, że moduł Charakterystyki czasowo-
prądowej jest już uruchomiony (patrz rozdz. 15) a na
wykresie nakreślona jest przynajmniej jedna krzywa.
2. Wybierz pozycję Eksportuj z rozwijanego menu Plik
(skrót klawiszowy CTRL+E).
3. W otwartym następnie oknie dialogowym (podobnie jak w przypadku funkcji Zapisz,
patrz rozdz. 15.8.1) z dostępnych opcji, wybierz format pliku wynikowego „plik DXF
(*.DXF)”. Format DXF ustawiony jest jako domyślny.
4. Wprowadź nazwę pliku i podaj katalog docelowy



5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk Zapisz. Następuje eksport obrazu
z zestawem charakterystyk do pliku danych.






Nazwa pliku, do którego
wykaz będzie eksportowany.
Jako wartość preselekcji
proponowana jest nazwa
pliku z projektem.

Kodowanie oraz rozszerzenie
pliku wyjściowego. Format
DXF ustawiony jest jako
domyślny.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 186

Uwagi:
- W opcji Ustawienia programu w zakładce System można ustawić kompatybilność
pliku DXF z różnymi wersjami AutoCADa (patrz rozdz. 21.1). Nastawione opcje
każdorazowo używane są do utworzenia pliku DXF.
- W programie PAJĄK istnieje możliwość używania pełniej palety barw systemu RGB. W
trakcie eksportu do formatu DXF barwy konwertowane są do systemu ACI. Przy pracy z
wyeksportowanymi plikami, barwy uzyskane w programie docelowym mogą nieco
różnić się od tych, nastawionych w PAJĄKu.

_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 187
20. Praca z plikami
________________________________________________
Projekt sieci można na bieżąco zapisywać w pliku danych na dysku twardym w celu
zachowania danych dla późniejszej edycji. Wszystkie informacje o projekcie znajdują się w
jednym tylko pliku, którego nazwę podaje użytkownik ze standardowym rozszerzeniem *.SPI.
Wszystkie operacje z plikami można wykonywać przy pomocy funkcji z rozwijanego menu Plik,
ewentualnie przy pomocy ikon z panelu narzędzi.
20.1 Zapisanie projektu w pliku na dysku
Funkcja Zapisz oraz Zapisz jako z rozwijanego menu Plik zapewnia
zapisanie do pliku aktualnego stanu projektu sieci na dysku twardym.

Funkcja Zapisz wymaga podania nazwy pliku oraz katalogu, w
którym plik jest zapamiętany jedynie przy pierwszym
wywołaniu, o ile nie została jeszcze podana żadna nazwa. Przy
następnym wywołaniu funkcja ta automatycznie zapisuje zmiany w
projekcie do pliku danych, którego nazwa została podana przy
pierwszym wywołaniu. Aktualna nazwa pliku poddawanego edycji
wyświetlana jest w górnej części głównego okna programu PAJĄK,
albo w górnej części okna z projektem.

Funkcja Zapisz jako wymaga podania nazwy oraz katalogu, w którym plik będzie zapisany W
ten sposób możliwe jest przykładowo zapisanie aktualnego projektu do pliku o innej nazwie a
tym samym sporządzenie kopii projektu, która będzie następnie poddawana edycji. Aktualna
nazwa edytowanego pliku wyświetlana jest w górnej części okna z projektem.







Nazwa edytowanego pliku w górnej części
głównego okna programu PAJĄK (okno
z projektem jest maksymalizowane).
Pliki tego samego typu w
aktualnym katalogu.
Ustawienie katalogu, do
którego plik zostanie zapisany.
Przejście o jeden poziom wyżej
Utworzenie nowego katalogu.
Ustawienie sposobu
prezentacji plików w
aktualnie otwartym oknie –
ikony albo lista.
Nazwa edytowanego pliku w
górnej części okna z projektem.
Ustawienie formatu
zapisywanego pliku.
Nazwa pliku, który chcesz
zapisać, rozszerzenia SPI nie
musisz podawać.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 188
20.2 Otwarcie pliku z projektem
Szybki dostęp do ostatnio edytowanych plików jest możliwy poprzez wybór z listy w menu Plik.

Funkcja Otwórz z rozwijanego menu Plik realizuje odczyt utworzonego wcześniej pliku
danych z projektem sieci. Następnie użytkownik otrzymuje pytanie dotyczące katalogu
oraz nazwy pliku.




Zapisany plik otwierany jest w oddzielnym oknie projektu i można wykonywać dowolnie jego
edycję przy pomocy narzędzi programu PAJĄK.
20.2.1.Otwrcie pliku z przykładem DEMO
Funkcja Otwórz Demo z rozwijanego menu Plik powoduje wyświetlenie jednego z
przykładów demonstracyjnych dostarczonych razem z programem. Przykład
demonstracyjny można wykorzystać do stworzenia własnego schematu. Poszczególne
przykłady są opisane w rozdz. 25.3. Po kliknięciu na ikonę Otwórz przykład demonstracyjny
otwiera się okno dialogowe takie jak przy funkcji Otwórz (patrz rozdz. 20.2) z tą różnicą, że
zawsze jest otwierany katalog z przykładami demonstracyjnymi. Wybrany przykład jest
otwierany we własnym oknie i można go dowolnie zmieniać za pośrednictwem programu
PAJĄK. Radzimy zapisywać dokonane zmiany w pliku o innej nazwie w nowym katalogu ( np.
DOKUMENTY) – funkcja Zapisz patrz rozdz. 20.1- aby zawsze można było wrócić do
niezmienionych przykładów demonstracyjnych.

Pliki tego samego typu w
aktualnym katalogu.
Ustawienie katalogu, z którego
plik zostanie pobranyy.
Przejście o jeden poziom wyżej
Utworzenie nowego katalogu.
Ustawienie sposobu
prezentacji plików w
aktualnie otwartym oknie –
ikony albo lista.
Ustawienie formatu
otwieranego pliku.
Nazwa pliku, który chcesz
otworzyć, rozszerzenia SPI
nie musisz podawać.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 189

20.3 Rozpoczęcie edycji nowego projektu
W celu rozpoczęcia edycji nowego projektu zastosuj polecenie Nowy projekt z
rozwijanego menu Plik. W odpowiedzi otwierany jest nowy projekt w osobnym oknie i
można wykonywać dowolnie jego edycję przy pomocy narzędzi programu PAJĄK.
Ustawienie wyjściowe dla nowego projektu dane jest funkcją Opcje (patrz rozdz.21.1).
20.4 Zakończenie edycji projektu
W celu zakończenia edycji projektu, kliknij na krzyżyk w prawym górnym rogu okna z
projektem albo zastosuj funkcję Zamknij z rozwijanego menu Plik. System najpierw kontroluje,
czy aktualnie otwarty projekt był zapisany. Jeżeli nie, wyświetlane jest pytanie dotyczące jego
zapamiętania:



20.5 Zakończenie pracy z programem

W celu zakończenia pracy z programem PAJĄK, zastosuj rozkaz
Koniec z rozwijanego menu Plik, ewentualnie zamknij główne okno
programu poprzez kliknięcie na krzyżyk w prawym górnym rogu.
System najpierw kontroluje, czy wszystkie otwarte projekty zostały
zapamiętane. Jeżeli nie wyświetlane jest pytanie dotyczące
zapamiętania projektów (patrz rozdz.20.4). Następnie działanie
programu PAJĄK zostaje zakończone.



Automatycznie wywołana funkcja Zapisz (patrz
rozdz.20.1) w celu zapisania aktualnego stanu
projektu na dysk twardy. Następnie kończona
jest funkcja Zamknij.
Nie zapisuje aktualnego stanu projektu i
bezpośrednio kontynuuje funkcję Zamknij.
Wymuszone przerwanie funkcji, nie dzieje się
nic i możliwa jest kontynuacja edycji
aktualnego projektu.
Automatycznie ustawiony
katalog DEMO z
przykładami
Pliki z przykładami ( opis
patrz rozdz. 25. Kliknij na
nazwę wybranego pliku do
edycji
Otwieranie wybranego pliku
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 190




Zakończenie
programu PAJĄK
poprzez zamknięcie
głównego okna
programu – kliknięcie
na krzyżyk.
Zakończenie edycji
projektu DEMO-
sieć poprzez
zamknięcie okna
z projektem -
kliknięcie na
krzyżyk.
Okno z projektem sieci maksymalizowane.
Na mniejszych monitorach z niską rozdzielczością ikony na pasku
narzędzi mogą być ustawione w dwóch rządkach..
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 191
21. Opcje
________________________________________________
Funkcja Opcje umożliwia w łatwy sposób ustawienie
globalnych zmiennych wpływających na zachowanie się
programu jako całości przy pomocy panelu dialogowego.
Poszczególne ustawienia wykonywane w ramach tej funkcji
wpisywane są do systemu i pozostają zachowane aż do
kolejnej zmiany, niezależnie od edytowanego projektu.
Poszczególne ustawienia zapamiętane są w pliku SPIDER.INI
w katalogu głównym programu. Plik nie może być
zabezpieczony przed zapisem.
21.1 Środowisko graficzne
1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje.
2. W otwieranym następnie oknie dialogowym kliknij na zakładkę System. Wyświetlane jest
okno dialogowe dla konfiguracji interfejsu użytkownika.











Zachowanie się programu
bezpośrednio po
uruchomieniu
Ustawienie sterowania
okien wyboru w funkcjach
edycji PRZESUŃ, KOPIUJ,
USUŃ - albo jak w
AutoCAD (klik-klik), albo
jak w Windows (klik-
przytrzymać).
Ustawienia kompatybilności
z kolejnymi wersjami
AutoCADa.
Ustawienie obsługi funkcji
Zoom Okno jak w Auto Cad
(klik-klik) lub jak w
Windows( kliknij - trzymaj)
Ustawienie czułości funkcji
Szybki Zoom
Program AcrobatReader jest konieczny do wyświetlania
Pomocy.Po kliknięciu otwiera się standardowe okna jak przy
funkcji Otwórz. Należy znaleźć lokalizację programu
AcroRd32.Exe. Program można zainstalować z dysku
instalacyjnego programu PAJĄK lub ściągnąć instalację z
Internetu.
Ustawienie interwału
czasowego miedzy kolejnymi
łączeniami ze stroną
Moeller’a w celu sprawdzenia
dostępności nowych wersji
programu. Sprawdzenie
można wymusić również
ręcznie (rozdz 8.3 i 8.4).
Przywracanie
domyślnych ustawień
dla pływających okien
(np. w przypadku
kiedy okno z wynikami
obliczeń jest
niewidoczne lub gdy
został odłączony
dodatkowy monitor).
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 192
- Na obrazie pokazane są zalecane ustawienia wyjściowe elementów sterujących.

3. Kliknij na zakładkę Strona. Wyświetlany jest okno dialogowe dla konfiguracji środowiska
graficznego.




Wydruk zestawień:
- Ilość linii na stronie – oznacza liczbę elementów zestawienia, które zostaną
wydrukowane na jednej stronie; oznacza to, więc całkowitą ilość wierszy na stronie
minus ilość wierszy nagłówka i stopki.
- Szerokość lewego marginesu w znakach – podaje ilość spacji, które będą umieszczone od
lewego marginesu papieru do początku pierwszego drukowanego znaku w wierszu.
- Wysokość tekstu w punktach – podaje wysokość pisma w drukowanej wersji zestawień.
Zalecaną wartością jest 8. Nie zaleca się stosowanie wartości mniejszej. W przypadku
zastosowania innej wartości wysokości pisma konieczne jest analogiczne przystosowanie
liczby wierszy na stronie oraz szerokości lewego marginesu w taki sposób, aby wszystkie
dane zostały wydrukowane na arkuszu. Wielkość papieru, format oraz orientacja
ustawiane są dopiero przy modyfikacji atrybutów drukarki (przycisk Ustawienie
parametrów generowania zestawienia i druku na oknie dialogowym Drukuj - patrz
rozdz.18.2 oraz 15.7). Przykłady zalecanych ustawień podane są w poniższej tabeli:

Format Orientacja Wierszy na str. Lewy margines Wysokość pisma
A4 na wysokość 80 4 8
A4 na szerokość 18 2 12
A3 na wysokość 36 2 12

Wyjściowy (domyślny) wygląd
strony (rozmiar powierzchni
kreślenia) dla nowego projektu.
Patrz również rozdz.. 18.3.
Wielkości kroku nie można
zmieniać (odpowiada
rozmiarom symboli schematu)
Wielkość rastra nie powinna być
zmieniana – za wyjątkiem dużych
powierzchni kreślenia A1, A0.
Wygląd strony dla aktualnie
edytowanego projektu, patrz
rozdz.18.3.1
Ustawienie parametrów dla
druku zestawień oraz
charakterystyk wyłączania. Patrz
poniżej.
Kolory tła okna z projektem, kolor
ramek i pieczęci.
Załączenie wyświetlania rastru
(korzystne jest wyłączenie przy
eksporcie grafiki do formatu
BMP).
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 193

- Sortuj elementy według gałęzi – jeżeli wybrana jest ta pozycja, wtedy zestawienie
elementów sieci z wynikami obliczenia oraz zestawienie elementów sieci z jej
parametrami będą posortowane w taki sposób, że kolejno za sobą będą następowały
elementy w każdej gałęzi (przykładowo: gałęź-1; szyna zbiorcza – wyłącznik – kabel -
odbiór, gałęź-2; szyna zbiorcza – wyłącznik – kabel - szyna zbiorcza,...). Jeżeli pozycja
nie jest wybrana, wtedy zestawienia posortowane są odpowiednio do typów elementów
(najpierw wszystkie źródła, potem wszystkie wyłączniki, potem kable,...).
- Drukowanie w kolorze – jeżeli wybrana jest ta pozycja, wtedy schemat połączenia sieci
oraz charakterystyki wyłączania będą drukowane na drukarce kolorowej w układzie
zachowania kolorów. Jeżeli pozycja nie jest wybrana, wtedy wszystkie wydruki na
drukarce będą zawsze czarno-białe. Zestawienia elementów są zawsze drukowane jako
czarno-białe, bez względu na ustawienie przełącznika.
- Ustawienia parametrów generowania zestawień i wydruku – jeżeli wybrano tą opcję
istnieje możliwość dołączenia ścieżki dostępu do projektu przy eksporcie tabel oraz przy
drukowaniu charakterystyk. Po odznaczeniu tej opcji tworzone pliki nie są powiązane z
projektem.

4. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb.
5. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia
wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu.
21.2 Schemat połączeń
1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje.
2. W otwartym obecnie oknie dialogowym kliknij na zakładkę Schemat. Wyświetlane jest
okno dialogowe dla ustawienia wyglądu schematu połączenia sieci:





Ustawienie kolorów
poszczególnych części
schematu sieci. Pojawi się
na wszystkich projektach –
zarówno istniejących jak i
na nowych.
Ustawienie wyjściowego
położenia oznaczenia
projektowego w stosunku do
punktu wprowadzania
elementu. Początek systemu
współrzędnych znajduje się w
lewym górnym rogu obrazu,
dodatni kierunek osi Y jest do
dołu.
Podawanie parametrów –
patrz dalej.
Ustawienie wysokości tekstów na schemacie sieci. Pojawi się na
wszystkich projektach, zarówno istniejących jak i nowych.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 194

- Parametry pojedynczych elementów ustaw bezpośrednio po wstawieniu ich do schematu.
W przypadku wybrania tej opcji, wtedy bezpośrednio po wprowadzeniu symbolu
elementu (przykładowo wyłącznika samoczynnego) do schematu wyświetlane będzie
żądanie podania parametrów elektrycznych elementu. Jeżeli opcja ta nie została wybrana,
wtedy wprowadzony zostanie tylko symbol elementu a parametry elektryczne będą
musiały być uzupełnione dopiero później, poprzez edycję atrybutów.
- Autoparametryzowanie jako opcja domyślna – w przypadku załączenia tej opcji program
domyślnie zaznacza pole Dobrać automatycznie w przypadku wyboru elementów takich
jak: wyłączniki, bezpieczniki, przewody, przewody szynowe, rozłączniki. Oznacza to, że
element będzie dobierany automatycznie po podłączeniu to tworzonego układu (program
pracuje w trybie automatycznym). W przypadku nieaktywnej opcji
autoparametryzowania program pracuje w trybie ręcznym, wymienione wyżej elementy
powinny być wymiarowane przez użytkownika.

3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb.
4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia
wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu.
21.3 Symbole własne
1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje.
2. W otwartym następnie oknie dialogowym kliknij na zakładkę Symbole własne. W
odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe dla ustawień wyjściowych atrybutów dla
wprowadzanej grafiki (odcinek, prostokąt, okrąg, tekst).


3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb.
4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia
wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu.
Ustawione tutaj parametry
określają wyjściowe właściwości
nowych wprowadzanych
elementów; przykładowo, każdy
nowy odcinek będzie czarny,
ciągły, grubszy (narysowane
wcześniej odcinki pozostaną bez
zmiany).
Prosimy o zapamiętanie tych
informacji.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 195
21.4 Obliczenia
1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje.
2. W otwartym oknie dialogowym kliknij na zakładkę Obliczenia. Wyświetla się okno
dialogowe dla ustawienia algorytmów obliczeniowych:



- Pokaż czynną i bierną wartość prądu i impedancji. W przypadku załączenia tej opcji, po
obliczeniu spadków napięcia oraz rozpływu mocy, prądy w węzłach oraz prądy w
gałęziach pokazywane są jako liczby zespolone. W przeciwnym wypadku pokazywane są
tylko wartości skuteczne. Ustawienie odnosi się również do impedancji.
- Pokaż macierz admitancyjną i wyniki obliczeń. Jeżeli opcja ta jest załączona, wtedy dla
wszystkich obliczeń będą pokazywane macierze admitancji oraz dalsze wyniki
przejściowe obliczeń. W przeciwnym wypadku wyniki te nie będą pokazywane.
- Pokaż czasowy przebieg czasowy prądu zwarciowego dla zwarcia 3-fazowego. W
przypadku załączenia tej opcji, przy obliczeniu 3-fazowego zwarcia symetrycznego
prezentowany będzie wykres z czasowym przebiegiem prądu zwarciowego. W
przeciwnym wypadku wykres nie będzie pokazywany.
- Wskaż nieodpowiednie elementy na schemacie. W przypadku załączenia tej opcji,
wszystkie elementy, które nie spełniają określonych wymagań, zostaną podświetlone na
schemacie oraz w zestawieniu elementów z wynikami obliczeń. W przeciwnym
wypadku, elementy nie spełniające wymagań nie zostaną podświetlone.

3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb.
4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia
wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu.
Ustawienie granicznych
spadków napięcia,
ustawione tutaj wartości
będą zastosowane jako
wyjściowe, przy
wprowadzaniu nowego
elementu do schematu.
Opis skutków ustawienia
przełączników – patrz dalszy
tekst.
Ustawienie układu sieci
oraz napięcia; podane tutaj
wartości zostaną
wykorzystane jako wartości
wyjściowe dla nowego
projektu.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 196
21.5 Automatyczny dobór parametrów
1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje.
2. W otwartym oknie dialogowym kliknij na zakładkę AutoParametryzowanie.
Wyświetlane jest okno dialogowe dla ustawienia algorytmu automatycznego
parametryzowania właściwych elementów:







- preferowane serie produktów określane są dla wyłączników, bezpieczników
i rozłączników. W przypadku gdy spełnione są warunki dla kilku różnych typów
aparatów wybierany jest ten, który umieszczony jest wyżej w drzewie preferencji.
Przykład:

Wybór opcji standardowej,
zakresu typowych produktów,
spośród których program
będzie wybierał odpowiednie
podczas procesu
automatycznego doboru.
Preferowane serie
produktów – określają
kolejność doboru
poszczególnych serii
produktów w procesie
autoparametryzacji. Dane
dotyczące urządzeń firmy
Eaton Moeller dostępne w
katalogach produktowych.
Wybór ogólny parametrów
dla przewodów, opcje będą
uwzględniane dla elementów
które mają zaznaczoną opcję
Dobór automatyczny i gdzie
nie zostały dokonane
ustawienia w momencie gdy
element był umieszczany na
schemacie.
Wybór wymaganej ilości
biegunów dla dobieranych
łączników.
Ustawienia preferowanej
kolejności doboru urządzeń.
Wyższy priorytet.
Niższy priorytet.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 197
- preferowane serie produktów: CLS6, FAZ, PLHT… z czego wynika, że CLS6
(I
cn
=6kA) będzie wykorzystywany wszędzie, gdzie będzie taka możliwość,
jedynie w wypadku braku dopasowania zdolności łączeniowej nastąpi zamiana na
aparat typu FAZ (I
cn
=15kA) lub PLHT (I
cn
=25kA).
- preferowane serie produktów: FAZ, PLHT, CLS6… z czego wynika, że aparaty
typu FAZ (I
cn
=15kA) będą używane w różnych wariantach wszędzie, gdzie to
będzie możliwe, nawet jeżeli prąd zwarciowy będzie niższy niż 6kA. Jedynie w
wypadku zbyt małej zdolności łączeniowej zostanie użyty kolejny aparat PLHT
(I
cn
=25kA).

3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb.
4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia
wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu.
21.6 Zmiana danych licencyjnych
1. Z rozwijanego menu Narzędzia wybierz pozycję Opcje.
2. W otwartym oknie dialogowym kliknij na zakładkę Licencja. W odpowiedzi wyświetlany
jest okno dialogowe dla podania informacji licencyjnych:
3. Ustaw poszczególne pozycje według potrzeb.
4. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wykonane ustawienia
wpisywane są do systemu i zostaną zachowane również po zakończeniu programu.


Możliwość wpisywania
nowych informacji
licencyjnych (identyfikacja
użytkownika, numer licencji
oraz data upływu ważności
licencji), przy pomocy panelu
dialogowego, identycznego jak
przy pierwszym uruchomieniu
programu (patrz rozdz.9.1).
Aktualne dane
licencyjne.
Data ostatniego
sprawdzania
dostępności nowej
wersji programu.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 198
22. Pomoc
________________________________________________

Funkcja Tematy pomocy z rozwijanego menu Pomoc
uruchamia zwięzłą instrukcję stosowania poszczególnych funkcji
programu. System korzysta ze standardowego programu Pomoc
systemu Windows. Informacje na temat pracy z programem Pomoc
zawarte są w dokumentacji systemu Windows.
22.1 Podpowiedź dnia

Podpowiedź dnia jest to nazwa pliku propozycji (pomysłów) dla pracy z
programem. Po zainstalowaniu okno zawierające „Podpowiedź dnia“
wyświetlane jest automatycznie po uruchomieniu programu; przy każdym
uruchomieniu pokazywana jest inna podpowiedź. Okienko zawierające
podpowiedzi można w każdej chwili wywołać przy pomocy funkcji
Podpowiedź dnia z menu Pomoc.













Zamknięcie okna z propozycjami.
Przejście do kolejnej propozycji. Po wyświetleniu
ostatniej propozycji, cała seria powtarza się.
Przełącznik określający, czy okno zawierające wskazówki ma być
wyświetlane automatycznie po uruchomieniu programu. Właściwość tą
można ustawić również przy pomocy funkcji Opcje - zakładka System.
Tekst podpowiedzi
Otwieranie przykładów demonstracyjnych- patrz
rozdz. 20.2.1;opis przykładów patrz rozdz. 25
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 199
23. O aplikacji PAJĄK
________________________________________________

Funkcja O aplikacji PAJĄK z rozwijanego menu Pomoc służy do
wyświetlenia informacji o aplikacji - systemie PAJĄK. Funkcję można
wykorzystać dla ustalenia informacji licencyjnych.


_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 200
24. Historia wersji
________________________________________________
24.1 Wersja 1.0, Listopad 2001

- Pierwsza wersja beta systemu zaprezentowana na targach MSV Brno „01.
- Pierwsza wersja robocza systemu - sprzedawana od listopada 2001.
24.2 Wersja 2.0, Kwiecień 2002

- Wersja beta systemu zaprezentowana na targach AMPER „02.
- Robocza wersja systemu sprzedawana od maja 2002.

Nowe funkcje oraz możliwości obliczeniowe:
- Wprowadzono nową możliwość projektowania sieci IT oraz TT.
- Wprowadzono nową możliwość projektowania sieci o różnych systemach napięciowych
do 1000V (przykładowo 400/230V, 690/400V i inne).
- Nowe rozwiązania sieci 3-fazowych oraz 1-fazowych, dokładne zadawanie fazy,
obliczanie obciążenia poszczególnych faz. Oznaczanie faz na schemacie połączeń.
- Nowe elementy Rozłącznik oraz Kondensator kompensacyjny; bezpiecznik
wprowadzany jako rozłącznik bezpiecznikowy. Obliczenie współczynnika mocy w
węzłach sieci.
- W przypadku zasilania z sieci nadrzędnej możliwość alternatywnego zadawania wartości
impedancji zamiast mocy zwarciowej.
- Nowe podawanie granicznych spadków napięć dU oraz czasu odłączenia miejsca zwarcia
od źródła – lokalnie dla każdego elementu. Możliwość zbiorowej edycji zadanych
wartości.
- Nowa możliwość prezentacji impedancji pętli zwarciowej dla zwarcia 1-fazowego.


Interfejs użytkownika:
- Ogólnie: uproszczenie zadawania prostych typowych przypadków przy zachowaniu
maksymalnej różnorodności oraz otwartości. Sterowanie przystosowane maksymalnie do
standardowych systemów CAD (AutoCAD).
- Nowa funkcja Cofnij, oraz nowa funkcja Powtórz.
- Powtarzanie ostatnio wywołanej funkcji z menu kontekstowego, uruchamiane prawym
przyciskiem myszki.
- Nowa funkcja Grupa: wprowadzanie typowych grup elementów (przykładowo zasilanie
poprzez transformator, wyjście silnikowe z wyłącznikiem samoczynnym...).
- Nowa funkcja Rozciągnij: edycja kształtu oraz położenia obiektów liniowych, edycja
położenia symbolu elementu.
- Możliwość wyboru elementów do edycji (kopiuj, przesuń, anuluj) przy pomocy okien
wyboru. Możliwość wariantowego ustawienia zachowania się okien wyboru według
standardu AutoCAD, albo Windows.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 201
- Możliwość wielokrotnego kopiowania obiektów z następującą po tym automatyczną
modyfikacją symbolu elementu w taki sposób, aby nie powstawały duplikaty w ramach
schematu połączeń.
- Zmiana oznaczenia domyślnego przewodu na W (kable) oraz W-BUS (systemy szyn
zbiorczych).
- Wydruk oznaczenia typu elementu na schemacie sieci.
- Możliwość ustawienia koloru oraz wysokości tekstu na schemacie sieci.
- Możliwość wyłączania/załączania opcji Siatka, Orto.
- Możliwość ustawienia charakterystyki funkcji Zoom (opcja AutoCAD, lub Windows,
ustawienie czułości)
- Symbole własne dostępne są obecnie poprzez ikony w pasku narzędzi.
- Udoskonalony sterownik bazy danych (prezentacja jednostek w nagłówku tabeli danych,
wyjaśnienie znaczenia zmiennych w tabeli danych – aktywacja prawym przyciskiem,
możliwość zmiany wymiarów okien z drzewem oraz tabelą danych).
- Automatyczna aktywacja nowego projektu po uruchomieniu programu.
- Uzupełniona Podpowiedź dnia.

Baza danych:
- Rozszerzenie bazy danych transformatorów – uzupełniony asortyment najważniejszych
dostawców (BEZ, ELIN, ESB, SGB).
- Rozszerzenie bazy danych generatorów - uzupełniony asortyment najważniejszych
dostawców (Caterepillar, MEZ)
- Rozszerzenie bazy danych kabli – uzupełnione czeskie kable 5-przewodowe,
uzupełnienie wartości Tau dla kabli niemieckich..
- Nowa baza danych wyłączników Moeller, zmiany w bazie danych wyłączników
samoczynnych.
- Nowa baza danych kondensatorów kompensacyjnych (ZEZ Silko).

Druk:
- Wyraźne rozszerzenie możliwości druku schematu połączenia (podział dużego formatu
na kilka mniejszych, możliwość specyfikacji obszaru dla druku, podgląd przed
wydrukiem).

Korekty błędów:
- Naprawa błędów w programie instalacyjnym – instalację można obecnie wykonać bez
problemów również do katalogów zawierających w nazwie spacje (przykładowo
‘Program Files‟).
- Wyeliminowanie zasygnalizowanych problemów.

24.3 Wersja 2.1, Czerwiec 2003
Aktualna wersja
- Wersja 2.1 z założenia jest lepsza od wersji 2.0. Główną zmianą jest rozszerzenie bazy
danych oraz rozszerzenie obliczeń obciążalności prądowej przewodów ze względu na
sposób ułożenia zgodnie z PN-IEC-60364-5-523:2001.
Nowe funkcje i możliwości obliczeń
- Zmieniono sposób wprowadzania sposobu układania kabli i wyliczenia obciążalności
prądowej przewodów i kabli.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 202
- Można wprowadzać sposób prowadzenia przewodów zgodnie z tabelami
przedstawionymi ww. normie. Do dyspozycji są wszystkie opisane w normie sposoby.
- Po wybraniu sposobu ułożenia można wybrać sposób grupowania przewodów w
przypadku prowadzenia więcej niż jednego obwodu przewodów zgodnie z tabelami
przedstawionymi ww. normie. Do dyspozycji są wszystkie opisane w normie sposoby.
- Można wprowadzać ilość kolejnych obwodów oraz temperaturę otoczenia
- Można wprowadzić dodatkowy współczynnik korygujący (użytkownika), którym można
korygować obliczenia obciążalności prądowej i rozwiązywać przykłady, które nie są
uwzględnione w normie PN-IEC-60364-5-523:2001 (np. kable o przekroju większym niż
800 mm
2
, ułożenia niestandardowe lub wpływ wyższych harmonicznych).
- Możliwość wprowadzenia żądanej ilości kopii do druku. Bez zmiany na stałe
parametrów drukowania w innych programach.

Usunięte błędy
- Drukuj: naprawa problemów przy druku dużych formatów na poszczególne mniejsze
formaty.
- Drukuj: naprawa problemów przy druku na drukarkach kolorowych formaty.
- Drukuj: po wydrukowaniu schematu połączeń można natychmiast bez problemów
drukować charakterystyki czasowo-prądowe
- Instalacja: naprawa problemów przy przenoszeniu istniejących plików ze schematami i
danymi do reinstalowanego programu.
24.4 Wersja 2.2, Czerwiec 2004

Aktualna wersja
- Dodanie opcji eksportu grafiki do formatu DXF (standardowy wśród programów typu
CAD). Tym samym istnieje możliwość importu i obróbki obrazu w innych aplikacjach
obsługujących format DXF (np. AutoCAD). Uzyskany obraz rozłożony jest na warstwy,
barwy i różne typy linii. Oznaczenia występujące w projekcie eksportowane są jako
bloki. Zawarte są również podstawowe informacje o projekcie.
- Zbiory węzłów do obliczeń wyświetlanie są w kolejności alfabetycznej, co ułatwia
wybór konkretnego węzła (np. do obliczeń 3-fazowych lub 1-fazowych zwarć w węźle).
- Zbiory elementów sieci zilustrowanych na charakterystykach czasowo-prądowych
również ułożone są w kolejności alfabetycznej (wg. oznaczeń elementów na schemacie).
Ułatwia to wybór par wyłącznik / kabel potrzebnych do prześledzenia charakterystyk.
- Niedostępne funkcje dotyczące przewodów szynowych. Brak możliwości wstawienia do
schematu tego elementu, pozycja usunięta z bazy danych. Istnieje możliwość pracy z
projektami zawierającymi przewody szynowe ( wykonanymi za pomocą poprzednich
wersji programu). Powodem jest zmiana oferty handlowej.

Baza danych wyłączników
- Zmiana typowych oznaczeń wyłączników FAZ dla produktów Moellera.
- Uzupełnienie mocy zwarciowych wyłączników NZM1,2,3,4 dla 690V.
- Aktualizacja bazy danych dla wyłączników silnikowych PKZ – zmiana mocy
zwarciowych PKZM0, nowy rząd wyłączników silnikowych PKZM01.




_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 203
Baza danych kabli
- Korekta wielkości R0 (wartość czynna rezystancji, składowa zerowa) dla niektórych
kabli o przekroju 35...300mm2, dzięki czemu uzyskiwane są dokładniejsze wyniki
obliczeń zwarć niesymetrycznych.

Usunięte błędy
- Zmiana sposobu zadawania napięcia zasilania, poprzednio najpierw występowało
napięcie międzyfazowe, a następnie fazowe.
- Zmiana tekstu w tabelce projektowej, poprzednio najpierw występowało napięcie
międzyfazowe, a następnie fazowe.
- Nie dochodzi do zawieszenia programu w przypadku przekroczenia maksymalnej ilości
elementów między dwoma węzłami (maksymalna ich ilość wynosi 5).
- Po kliknięciu na przycisk „Obciążalność prądowa” w oknie dialogowym edycji
właściwości kabla wyliczana jest wartość obciążalności prądowej z uwzględnieniem
ułożenia również w przypadkach gdy wybrane ułożenie jest nietypowe, użyte jest więcej
równoległych linii (np. 2 równoległe linie kablowe 240 mm2 przy ułożeniu B2).
- Zwiększenie dokładności obliczeń spadków napięć.
- Zwiększenie dokładności obliczeń zwarć1-fazowych w 1-fazowych sieciach IT
zasilanych z 1-fazowych transformatorów separacyjnych.
24.5 Wersja 2.3, Czerwiec 2005
Aktualna wersja

- Podstawową zmianą w wersji 2.3 jest ulepszenie kontroli przy wykonywaniu obliczeń
połączeń kaskadowych. Nowa wersja to również aktualizacja bazy danych aparatury
zabezpieczającej oraz możliwość przenoszenia elementów między projektami przy
wykorzystaniu schowka.

Bardziej przejrzysty i użyteczny interfejs użytkownika

Nowością wersji 2.3 jest automatyczne powiązanie rozszerzenia projektu *.SPI z programem
PAJĄK z automatycznym stworzeniem ikony na pulpicie.
- Nowe funkcje, umożliwiające kopiowanie, wycinanie i wklejanie do schowka
pojedynczego obiektu lub grupy elementów. Przenoszenie odbywa się między otwartymi
jednocześnie projektami ( dotyczy standardowych obiektów oraz własnych bloków).
Opcje dostępne są pod klawiszami skrótu Ctrl+X , Ctrl+C, Ctrl+V.
- Nowa funkcja Oznaczenia projektowe umożliwia kompleksową zmianę domyślnych
oznaczeń obiektów w projekcie.
- Dodano wizualizację nastaw parametrów aparatów o zmiennych wartościach wyzwalaczy.
- Nastawy parametrów znamionowych aparatów są przenoszone z okna projektu do modułu
„Charakterystyki czasowo-prądowe”, jak również z modułu do okna projektu.
- Zmiana oznaczeń parametrów znamionowych wyzwalaczy; dotychczasowe oznaczenia
przystosowane były do wyłączników starej serii NZM 7,10,14: (Ir, t
r
, Irm, Irmv,t
v
); nowe
oznaczenia przystosowane są do wyłączników nowej serii NZM 1-4 oraz IZM: (Ir, t
r
, Ii,
Isd, t
sd
).
- Poprawienie pracy z bazą danych. Przeorganizowana konstrukcja z funkcją
zapamiętywania ostatnio wybranych elementów.
- Ulepszenie przedstawienia wyniku obliczeń spadku napięcia w sieci z przewodami
jednofazowymi.

_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 204
Nowe funkcje i możliwości obliczeniowe

- Wprowadzono innowację dotyczącą obliczeń zwarciowych. W nowej wersji programu
zdolność łączeniowa aparatu, w sposób automatyczny jest porównywana do wielkości prądu
zwarciowego występującego na końcu zabezpieczanego odcinka (podobnie jak do tej pory), a
także, (co jest nowością) do prądu zwarcia obliczonego bezpośrednio za aparatem.

- Poprawione rozwiązania połączenia kaskadowego aparatów: nowa funkcja Definiuj kaskady
umożliwia tworzenie układu kaskadowego przy każdym węźle sieci za pomocą ikony „Szyny
rozdzielcze”. Definiując aparat „nadrzędny” zasilający układ szyn rozdzielczych oraz aparaty
zabezpieczające pola odbiorcze, można badać zdolność wyłączania oraz zakres
selektywności wyłącznika „nadrzędnego” z każdym aparatem w polu odbiorczym.
- Poprawione rozwiązanie układu kaskadowego „wyłącznik-wyłącznik” dla pary wyłączników
NZM1(2)- A i FAZ
- Uzupełnienie charakterystyk wyłączników: rozszerzono możliwość symulacji funkcji I
2
t
ON/OFF dla wyłączników z wyzwalaczem elektronicznym oraz funkcję I
4
t dla wyłączników
z wyzwalaczem cyfrowym.

Baza danych

Aktualizacja bazy wyłączników:
poprawa struktury bazy
- uzupełnienie o nowe typy wyłączników instalacyjnych CLS6
- uzupełnienie o nowe typy wyłączników nadprądowych z członem różnicowym CKN6
- aktualizacja charakterystyk czasowo-prądowych wyłączników PLHT
- aktualizacja zdolności zwarciowych wyłączników silnikowych PKZ
- Aktualizacja i uzupełnienie bazy o nowe wyłączniki instalacyjne dla przemysłu serii
FAZ
- aktualizacja asortymentu – dodano nowe aparaty
- aktualizacja charakterystyk czasowo-prądowych
- dodano nowe rodzaje charakterystyk wyzwalania S, K i Z

- Aktualizacja i uzupełnienie bazy o nowe wyłączniki kompaktowe serii PMC 1,2,3 oraz
NZM 1,2,3,4
- dodano nowe zakresy prądowe (bardzo szeroki wachlarz prądów znamionowych
dla kompaktowych wersji aparatów)
- aktualizacja zdolności zwarciowych wyłączników
- aktualizacja wyboru nastaw wyzwalaczy
- dodano funkcje t
r
OFF (wyłączenie członu przeciążeniowego) dla wyzwalaczy -ME
i –VE
- dodano funkcje I
2
t ON/OFF dla wyzwalacza –VE
- Aktualizacja bazy wyłączników IZM
- aktualizacja zakresu nastaw wyzwalaczy
- odseparowanie nastawy L (członu przeciążeniowego, warianty: I
2
t , I
4
t, t
r
OFF) oraz
S (członu zwarciowego z krótkotrwałą zwłoką czasową, warianty: I
2
tON/OFF) dla
wyzwalaczy –U i –D
- zmieniono maksymalną nastawioną wartość parametrów wyzwalacza Ii s 0,8 Ics dla
wyzwalacza –D
- zmieniono maksymalną nastawioną wartość parametru wyzwalacza Isd oraz t
sd

tak aby był spełniony warunek Isd s 0,8 Icw dla wyzwalacza –D

_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 205
- Usunięto z bazy wyłączniki z serii NZM14 - wycofano z rynku

Aktualizacja bazy rozłączników
- poprawiona struktura bazy
- dodano nowe wielkości prądowe dla typu ZP-A
- dodano rozłączniki IS które zastąpiły rozłączniki główne Z-SE
- dodano nowe wielkości prądowe dla rozłączników typu PSC
- Usunięto z bazy rozłączniki NZM14 i P14 – wycofano z rynku
- Aktualizacja bazy wkładek bezpiecznikowych
- poprawa struktury bazy
- aktualizacja asortymentu wkładek nożowych z charakterystyce .gG (zmiana asortymentu
oraz zmiana charakterystyk czasowo-prądowych)
- dodanie wkładek nożowych o charakterystyce gF

Drukowanie i export

- nowa funkcja exportu danych do tabeli kablowej
- możliwość pokazania ścieżki dostępu do plików dokumentacji

Zalecane czynności – Informacje ogólne

- zachowana zgodność z poprzednimi wersjami Pająka od wersji 2.0
- zalecane jest dodanie ponowne w starszych projektach wyłączników typu PKZ,
NZM1...4 oraz IZM (aktualizacja zdolności łączeniowych oraz nastaw wyzwalaczy)
- zalecane jest ponowne dodanie w starszych projektach wyłączników instalacyjnych FAZ
( uzupełnienie danych po korekcie kaskady wyłącznik – wyłacznik)
- zalecane jest zastąpienie nie używanych typów aparatów, bezpieczników nowymi
odpowiednikami

24.6 Wersja 2.4, Czerwiec 2006
Aktualna wersja

- Wersja 2.4 w dziedzinie działania programu nie różni się zasadniczo od wersji 2.3. W
głównej mierze skupiono się na aktualizacji bazy danych, zarówno aparatów jak i kabli
zasilających.

Obliczenia

- Poprawa obliczeń spadku napięcia w sieciach z przewodami jednofazowymi
przedstawienie prądu w przewodzie neutralnym(N).

Baza danych

- Dodano nowe wyłączniki taryfowe Z-TS rozwiązujące problem ograniczenia mocy dzięki
nastawnemu wyzwalaczowi przeciążeniowemu, powodującemu wyłączenie przepływu
prądu przy przekroczeniu zadanej wartości.
- Zakończenie wsparcia technicznego wyłączników typu NZM7,10,14. Nie można
wstawić tych aparatów do nowych projektów. Przy otwieraniu projektu z poprzednich
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 206
wersji użytkownik wzywany jest do zamiany wyłączników typu NZM7,10,14, aktualnie
dodawane są wyłączniki typu NZM1,2,3,4.
- Usunięto z bazy niepopularne wyłączniki NZMB2-A125 a NZMN2-A125.
- Usunięto z bazy niepopularne wyłączniki NZML.-....(zdolność łączeniowa 150kA)
- Usunięto z bazy niepopularne wyłączniki NZMB1-M.. oraz NZMN1-M.. dla In=20-32 A.
- Usunięto z bazy niepopularne wyłączniki NZM..-S(wyłączniki bez wyzwalacza
przeciążeniowego).
- Zakończono wsparcie techniczne rozłączników typu P7,10 NZM7,10.
- Poprawiono błąd związany z parametryzowaniem wyzwalacza dla wyłączników
IZMN2-A*.
- Dodano bezpieczniki SN (średniego napięcia)wraz z charakterystykami wyzwalania
przełożonymi na stronę nn. Bezpieczniki SN należy wstawić do projektu sieci, by
następnie użyć je w module 'Charakterystyki czasowo-prądowe' celem określenia
selektywności zabezpieczeń po stronie SN i nn.(nastawy wyzwalacza wyłącznika po
stronie nn).
- Zmodernizowano bazę kabli/przewodów zasilających po przewodów aluminiowych w
izolacji XLPE.

Demo

- Dodano nowe demo prezentujące różne sposoby równoległego prowadzenia kabla.

Korekty

- Korekta błędnego obliczenia spadku napięcia w gałęziach bezpośrednio za
transformatorem i błędnych wartości napięcia w węzłach transformatorowych (spadki
napięcia w węźle i spadki napięcia na pozostałych gałęziach zostaja bez zmian).
- Korekta błędu: jeśli w projekcie wstawiony był niezdefiniowany wyłącznik (wyłącznik
wstawiony przy pomocy funkcji "Grupa (...)", którego parametry nie zostały
zdefiniowane), niemożliwe było ponowne otwarcie projektu.
- Zdolność łączeniowa 1-fazowych urządzeń zabezpieczających jest kontrolowana jedynie
na prąd 1-fazowy.

24.7 Wersja 2.5, Wrzesień 2007
Aktualna wersja:

- Wersja 2.5 w zakresie działania i obsługi programu nie różni się istotnie od poprzednich
wersji. Duży nacisk położono na aktualizację bazy danych.

Interfejs użytkownika:

- Nowa funkcja Znajdź – wyszukuje i wyświetla element znajdujący się na schemacie
połączeń trując elementy wg oznaczeń projektowych. Opcja usprawni orientację w
rozbudowanych schematach

Obliczenia:

- Możliwość kontroli doboru urządzeń zabezpieczających kable zasilające opartej na
porównaniu charakterystyk czasowo-prądowych w układzie połączeń kabel -
zabezpieczenie.
_____________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 207

Baza danych:

- Dodanie wyłączników typu LZM zastępujących wyłączniki typu PMC.
- Dodanie rozłączników LN zastępujących rozłączniki typu PSC.
- Uzupełnienie bazy danych o wyłączniki dla aplikacji silnikowych bez członu
przeciążeniowego NZM..- S.
- Wprowadzenie oznaczeń kabli według IEC.
- Aktualizacja bazy danych generatorów Caterpillar.
- Uzupełnienie bazy danych baterii kondensatorów o produkty firmy Frako.
- Dodanie nowych aparatów do bazy danych wyłączników nadprądowych z modułem
różnicowoprądowym CKN6 i PKNM.
- Uzupełnienie bazy danych wyłączników nadpąrdowych CLS6 i PLHT.
- Implementacja wyłączników mocy NZM o charakterystyce "C".

Korekty:

- Wyeliminowanie „pustych pól” powstających w wyniku niewłaściwego przyłączenia
wyłącznika do kabla po wstawieniu elementów schematu ze schowka.


24.8 Wersja 2.6, Wrzesień 2008
Aktualna wersja:

- Wersja 2.6 w zakresie działania i obsługi programu nie różni się istotnie od poprzednich
wersji. Aktualizacja dotyczy bazy danych, programie uwzględniono także aktualizację normy
PN-IEC 60364-4-41 (PN-HD 60364-4-41).

Obliczenia:

- Podczas obliczeń zwarciowych prowadzonych w celu oceny skuteczności działania urządzeń
ochrony przeciwporażeniowej uaktualniono współczynnik stosowany do wyznaczenia
impedancji obwodu zwarciowego do 1,5 zgodnie z PN-IEC 60364-4-41 (PN-HD 60364-4-
41).
- Dla nowowstawionych urządzeń zabezpieczających domyślna wartość czasu zadziałania
z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu (ochrona przy dotyku pośrednim) jest
domyślnie ustawiona na 0.4s. Wartość ta jest wymagana dla obwodów odbiorczych do 32A
w sieciach typu TN (zgodnie PN-HD 60364-4-41). Zachowana została funkcjonalność
pozwalająca na zmianę czasu zadziałania (np. zadanie 5s. dla obwodów rozdzielczych).
- Dla zmodyfikowanych przez użytkownika kabli, wpisana wartość odnosi się do
obciążalności prądowej dla kabla ułożonego w powietrzu w 30°C. Dotychczas wartość była
wyliczana wg normy zależnie od materiału przewodnika i rodzaju izolacji. Funkcja daje
możliwość zaprojektowania własnych kabli z większą wartością obciążalności prądowej
długotrwałej. Użytkownik jest odpowiedzialny za poprawność wprowadzonych danych.

Baza danych:

- Aktualizacja bazy danych:
- Ujednolicenie zdolności łączeniowych dla wyłączników modułowych:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 208
- Dla aparatów CLS6, PLHT, CKN6, PKNM z przeznaczeniem dla instalacji domowych i
podobnych. Zdolność łączeniowa Icn=Icu=Ics zgodnie z EN 60898
- Dla wyłączników typu FAZ przeznaczonych do przemysłowych zastosowań, zdolność
łączeniowa Icu i Ics podana zgodnie z EN 60947-2
- Wyłączniki typu NZM:
- Dodano wyłączniki NZMB2-A300, NZMN2-A300.
- Dodano NZM3-A (ochrona instalacji i kabli, z wyzwalaczem termomagnetycznym).
- Dodano wyłączniki NZM3-S (ochrona silników, wyłączniki bez wyzwalacza
przeciążeniowego).
- Dodano brakujące typoszeregi dla NZMC (Icu=Ics=36kA).
- Nowe możliwości konfigurowania kaskad wyłącznik/wyłącznik. Nowe warianty to:
- NZMB(N)(H)1(2) - PLHT-B(C)(D),
- NZMB(N)(H)1(2) - FAZ-B(C).
- Poprawiono opisy dotyczące rozłączników N1, PN1.


24.9 Wersja 2.7, Wrzesień 2009
Nowości:

- Wersja 2.7 wprowadza szeroki zakres zmian dotyczących interfejsu użytkownika i
automatycznego doboru urządzeń, ponadto wprowadzono możliwość zadawania
współczynników jednoczesności i zapotrzebowania. Zmiany mają sprawić, że program będzie
łatwiejszy w obsłudze szczególnie dla nowych użytkowników i dla korzystających z niego
okazjonalnie. Algorytmy obliczeniowe zostały zoptymalizowane poprawiając komfort pracy,
szczególnie w przypadku projektowania złożonych aplikacji.

Interfejs użytkownika:

- Zmiana w opcji Grupa:
- Nowa ikona Grupa w pasku narzędziowym programu, w związku z rozszerzeniem
funkcjonalności opcja została podkreślona użyciem koloru;
- Zmieniono sposób wyboru elementów, zaznaczenia dokonuje się poprzez wybór
odpowiedniej grafiki, w odróżnieniu od dotychczasowego, tekstowego sposobu wyboru;
- Dodano nowe rozwiązania, gotowe do użycia w projekcie, korzystając z nowego rozwiązania
można utworzyć prosty projekt w 3 krokach, w przypadku prostych, standardowych
rozwiązań nie ma potrzeby używania osobnych elementów schematu (np. transformatora,
wyłącznika, kabla etc.).
- Zmiany w konfiguracji elementu Sieć zasilająca:
- Zmiana ikony i uwagi w oknie dialogowym przy definiowaniu mocy zwarciowej.
- Dodano nowe okno dialogowe – wpisano przykładowe dane (napięcie znamionowe i
odpowiednią moc zwarciową) dotyczące elementu wraz z komentarzami.
- Zmiany w opcji Obliczenia sieci:
- Nowa ikona w pasku narzędziowym programu.
- Zmiana w oknie dialogowym, obliczenia zostały pogrupowane:
- Obliczenia podstawowe (najczęściej wykonywane);
- Wszystkie obliczenia (opcja aktualna do tej wersji - wszystkie dostępne kalkulacje – opcja
dla użytkowników zaawansowanych);
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 209
- Ustaw parametry dla obliczeń (funkcja dla zaawansowanych użytkowników).
- Dodanie grafiki przy obliczeniach w celu łatwiejszej orientacji.
- Wielkość okna i jego pozycja mogą być dowolnie ustalane. Zmiany zachowane są również po
ponownym uruchomieniu aplikacji.
- Zmiana w sposobu prezentacji Wyników obliczeń w programie:
- Po zakończeniu obliczeń, wyniki są wyświetlane w pojedynczym oknie dialogowym,
ułatwiono tym samym szybki dostęp do wyników.
- Wielkość okna i jego pozycja mogą być dowolnie ustalane. Zmiany zachowane są również po
ponownym uruchomieniu aplikacji.
- Wielkość i pozycja okna Baza danych są zapisywane. Zmiany zachowane są również po
ponownym uruchomieniu aplikacji.
- Charakterystyki czasowo-prądowe:
- Wielkość okna głównego i jego pozycja mogą być dowolnie ustalane.
- Wielkości i pozycje okien z typu pop-up z poszczególnymi wyborami mogą być mogą być
dowolnie ustalane, tym samym można uniknąć nakładania się kolejnych pól dialogowych.
- Okno z właściwościami wyłączników zostało wyposażone w przycisk Zastosuj, dzięki tej
opcji można wprowadzać zmiany w wybranych nastawach wyzwalaczy bez konieczności
zamykania okna dialogowego.
- Udostępniono możliwość wstawienia aparatu zabezpieczającego również w momencie gdy
charakterystyka kabla zabezpieczanego jest już na schemacie. Umożliwia to zilustrowanie na
charakterystyce sytuacji kiedy jedna linia jest zabezpieczona z obu stron, z jednej zwarciowe,
z drugiej zabezpieczanie przeciążeniowe.
- Porównanie charakterystyki kabla i elementu zabezpieczającego jest wyłączone jeżeli nie
można wyświetlić charakterystyki czasowo-prądowej kabla.
- Zmiana w oknie Podglądu: szerokość kolumn dopasowuje się automatycznie to zmian
szerokości okna.
- Pojawiła się lista ostatnio otwieranych plików.
- Dodatkowe skróty klawiszowe dla najczęściej używanych opcji.


Obliczenia:


- Dodanie współczynnika zapotrzebowania Ku (utilization factor):
- Może być definiowany dla poszczególnych grup charakterystycznych odbiorników (silnik,
odbiór ogólny);
- Współczynnik jest uwzględniany zarówno dla obliczeń w sieciach promieniowych jak i w
mieszanych;
- Przykład dla odbioru typu silnik: moc znamionowa 7,5 kW, przy maksymalnym obciążeniu
w warunkach normalnej pracy na poziomie 80% daje współczynnik Ku=0.8;
- Przykład dla odbioru typu ogólnego: grupa 10 gniazd wtyczkowych o prądzie 16A każde
czyli In=10x16A=160A przyjmując założenie 10% zapotrzebowania współczynnik Ku=0.1.
- Dodanie współczynnika zapotrzebowania Ks (simultaneous factor):
- Może być definiowany dla poszczególnych węzłów gdzie następuje podział sieci (element
szyny zbiorcze w rozdzielnicy).
- Opisuje jednoczesność konsumpcji z danego węzła (stosunek jednocześnie załączonych
odbiorów do ogólnej liczby zainstalowanych).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 210
- Przykład: 3 odbiory podłączone do węzła = 3 odbiory o prądzie znamionowym: 100A,
500A, 1000A i współczynniku jednoczesności Ks=0.5 co daje 0.5x(100+500+1000)=800A.
- Uwzględniany jedynie w sieciach promieniowych.
- Nie jest uwzględniany w sieciach pierścieniowych.
- Nowy algorytm obliczeniowy dla obliczania spadków napięć i rozpływów mocy:
- Dla sieci promieniowych - znacząco szybsze działanie;
- Uwzględnianie współczynnika jednoczesności Ks;
- Automatyczne wykrywanie sieci promieniowych i używanie nowego algorytmu;
- Dotychczasowy algorytm używany jest w sieciach mieszanych, obliczenia z
wykorzystaniem macierzy admitancyjnej, współczynnik Ku nie jest uwzględniany;
- Zachowano możliwość używania oryginalnego algorytmu również dla sieci promieniowych.
- Zmiana w działaniu opcji autoparametryzowania w celu rozszerzenia funkcjonalności, opcja
przydatna szczególnie dla niezaawansowanych użytkowników:
- Wszystkie nowowstawione urządzenia na schemacie mogą mieć włączoną opcje
automatycznego doboru. Domyślnie funkcja wyłączona, może zostać aktywowana w opcjach
programu.
- Możliwość automatycznego doboru jednocześnie w sieciach 1 i 3-fazowych:
- Ilość żył w dobieranych kablach/przewodach wybierana jest automatycznie w zależności
od ilości przyłączonych faz;
- Ilość biegunów w dobieranych aparatach określana jest na podstawie ilości
przyłączonych faz i wybranych wcześniej;
- Możliwość jednoczesnej autoparametryzacji:
- Kabli/przewodów Cu/Al, PVC/XLP;
- Przewody szynowe Cu/Al, izolacja powietrzna/wykonanie kanapkowe;
- Wybór materiału żył lub izolacji dla każdego elementu może być zdefiniowany po jego
wstawieniu na schemat lub ustawiony wcześniej w opcjach programu.
- Aparaty zabezpieczające są dobierane zgodnie z kolejnością urządzeń w opcjach program. W
przypadku, gdy więcej niż jeden typ aparatu spełnia warunki projektowe preferowany jest ten,
który ma wyższą pozycję na liście dostępnej w ustawieniach programu.
- Linie z transformatorem/generatorem parametryzowane są ze względu na
transformator/generator, w pozostałych wypadkach linie parametryzowane są ze względu na
odbiory.
- Dodano nowe badania dla elementów typu transformator i generatory:
- Sprawdzanie przeciążenia;
- Sprawdzanie zabezpieczenia przed przeciążeniem;
- Elementy przyłączone bezpośrednio za transformatorem powinny być dobrane w oparciu o
znamionowy prąd transformatora.
- Dodano opcje wyliczania prądu znamionowego transformatora.
- Brak obliczeń spadku napięcia wyliczanego na transformatorze, transformator pracuje jako
urządzenie idealne, napięcie na kolejnym elemencie jest równe nominalnemu dla
projektowanej sieci, niezależnie od jego obciążenia.
- Obsłużono sytuację gdy kabel jest zabezpieczony z obu stron:
- Zabezpieczenie zwarciowe jest uwzględnione z jednej strony (z reguły przy pomocy
bezpiecznika);
- Zabezpieczenie przeciążeniowe jest uwzględnione z drugiej strony (z reguły wyłącznik
pełniący również funkcję łącznika głównego);
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 211
- Oba zabezpieczenia są uwzględniane w obliczeniach, błąd jest wyświetlany, gdy żaden
elementów nie zapewnia ochrony przed przeciążeniem;
- Jednocześnie, oba urządzenia są uwzględniane podczas obliczeń czasu zadziałania z pkt.
widzenia ochrony przy uszkodzeniu ponieważ inaczej niż przy przeciążeniu zwarcie może
nastąpić również na długości linii.
- Rozwiązanie sytuacji gdy obok siebie zainstalowany jest rozłącznik i inny element
zabezpieczający, rozłącznik jest sprawdzany jako ochrona dodatkowa.
- Wpływ silników na obliczenia jest ignorowany podczas obliczeń 1-fazowych prądów zwarcia
(w przypadku obliczeń 3-fazowych przebieg obliczeń jest taki sam jak w poprzednich
wersjach).
- Zmieniono nazwy zmiennych w programie – wszystkie są zgodne z językiem angielskim.
- Nowa opcja – Selektywność – pozwala na ocenę selektywności wyłączników w oparciu o
dostępne w katalogach charakterystyki selektywnego zadziałania aparatów, możliwe są dwa
wybory:
- Badanie selektywności – porównanie dwóch wyłączników wybranych z bazy danych:
aparaty mogą być wybrane niezależnie od schematu projektowego, aparaty definiuje się w
oknie dialogowym. Wyniki, wyznaczane w oparciu o tabele selektywności, uzupełniane są o
odpowiednie komentarze.
- Badanie selektywności – porównanie wyłączników umieszczonych w projekcie: wymagane
jest zdefiniowanie kaskady dla każdego węzła sieci. Na zestawieniu wyników wyświetlane
są selektywności dla aparatu wchodzącego i aparatów wychodzących z danego węzła,
ponadto wyświetlane są odpowiednie komentarze. Zestawienie może być drukowane.


Obliczenia Zmiany w oprogramowaniu - system:

- Implmenetacja modułu aktualizacji – automatyczne sprawdzanie i ewentualnie pobieranie
aktualizacji oprogramowania ze strony internetowej firmy Moeller;
- Możliwość powrotu do ustawień pierwotnych dla pływających okien (np. w wypadku
odłączenia dodatkowego monitora);
- Modyfikacja nazwy .exe pokazywanej w Windows;
- Zmiana nazw katalogów dla instalacji programu (pomocne w łatwiejszej orientacji w
różnych wersjach językowych);
- Poprawiono obsługę strony kodowej dla eksportu schematu do formatu .dxf w wersji
Rosyjskiej (poprawne wyświetlanie cyrylicy we wszystkich wersjach językowych programu
AutoCAD).


Obliczenia Zmiany w oprogramowaniu - system:

- Niewielkie zmiany w bazie wyłączników mocy:
- NZMH1-M40…M100 (dla ochrony silników, zdolność łączeniowa Icu=100kA);
- W wersjach EN/RO, EN/INT rozszerzono możliwość zdefiniowania kaskady
wyłącznik/wyłącznik dla aparatów typu LZM, wchodzący wyłącznik stanowi dodatkowe
zabezpieczenie dla wyłącznika wychodzącego z danego węzła.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 212
CZĘŚĆ III.: Program PAJĄK – przykłady
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 213
25. PAJĄK – przykłady
________________________________________________
Tutaj przykłady pokazują podstawy pracy z programem PAJĄK. Założono, że użytkownik ma już
program zainstalowany i w pełni funkcjonujący oraz, że jest zaznajomiony z obsługą i
właściwościami aplikacji Windows (praca z myszą, praca z plikami itp.) Równocześnie założono
znajomość doboru elementów sieci i wykonywania obliczeń sieci. Dokładnie przedstawiono
podstawy obliczeń w części I - PAJĄK, Podręcznik Użytkownika
25.1 Schemat połączeń – utworzenie, edycja
W tym przykładzie pokazano, w jaki sposób budowany jest nowy schemat sieci (topologia sieci) i
jak używane są narzędzia do pracy z grafiką. Na zakończenia przeprowadzono szybkie sprawdzenie
logiki połączeń w sieci (problematyka obliczeń dokładnie zostanie przedstawiona w dalszych
przykładach). Ćwiczenie jest zawarte w pliku DEMO-sieć.SPI. Na zapoznanie się z przykładem
należy zarezerwować ok. 2.0 godz.

Zadanie: Przy pomocy programu PAJĄK opracować schemat zasilania obiektu przemysłowego.
Przeprowadzić sprawdzenie wykreślonej topologii sieci i kontrolę poprawności doboru używanych
komponentów.



Parametry poszczególnych elementów sieci:

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 214
NET1 Napięcie zasilania SN sieć 22 kV, Sk‟‟=500MVA
TR1 Transformator SGB, olejowy, 22/0.4 kV, 250 kVA, Pk=4.1kW, uk=4%
W1 Przewód pomiędzy transformatorem i główną rozdzielnicą technologiczną
kabel NYY 3x240/120, 5m, 1 przewód ułożony w powietrzu (E)
FA1 Wyłącznik główny 400 A, wyłącznik Eaton Moeller, Icu=50kA, typ NZM,
wyzwalacz elektroniczny selektywny
TECH1 Odbiór technologiczny nr 1, Pn=40 kW, cosFi=0.9, 100% zapotrzebowania (Ku=1)
W2 Przewód do odbioru nr 1
kabel YKY 4x25, 50m, 1 przewód ułożony na ścianie (C)
FA2 Zabezpieczenie odbioru nr 1
Zabezpieczenie 80 A, wyłącznik Eaton Moeller, Icu=25kA, typ NZM, wyzwalacz
termomagnetyczny
TECH2 Odbiór technologiczny nr 2, Pn=80 kW, cosFi=0.9, 100% zapotrzebowania (Ku=1)
W3 Przewód do odbioru nr 2
kabel YKY 4x70, 120m, 1 przewód ułożony na ścianie (C)
FA3 Zabezpieczenie odbioru nr 2
Zabezpieczenie 160 A, wyłącznik Eaton Moeller, Icu=25kA, typ NZMB2,
wyzwalacz termomagnetyczny, wyzwalacz przeciążeniowy na 85% (Ir=136A)
M1 Odbiór technologiczny - pompa, silnik Pn=30 kW, 100% zapotrzebowania (Ku=1)
W4 Przewód do pompy
kabel YKY 4x16, 30m, 1 przewód ułożony w ziemi (D)
FA4 Zabezpieczenie pompy
Zabezpieczenie 63 A, wyłącznik Eaton Moeller, Icu=25kA, typ NZMB1-M (do
zasilania silników), wyzwalacz przeciążeniowy ustawiony na 90% (Ir=56A)

Uruchomienie programu praca z nowym projektem

1. Uruchom program PAJĄK (Patrz rozdz. 9.2).
2. Po uruchomieniu otworzy się okno Podpowiedź dnia. Przeczytaj podpowiedź i
zamknij okno poprzez naciśnięcie przycisku Zamknij. Otwieranie okna z
podpowiedzią można zablokować.(Patrz rozdz. 22.1).
3. Po uruchomieniu programu automatycznie aktywuje się nowy
projekt z domyślnymi ustawieniami. Aktywację nowego projektu po
uruchomieniu można zablokować. Dopóki żaden projekt nie jest
aktywny wyświetlany jest jedynie ekran początkowy (Patrz rozdz.
10.1)), aby otworzyć nowy projekt kliknij na ikonę Nowy (Patrz
rozdz. 20.3).
4. Ustaw parametry strony – np. format A4 (Patrz rozdz. 18.4). Format
A4 jako najczęściej używany jest ustawiony jako domyślny dla
wszystkich nowych projektów. Jeżeli konieczne jest ustawienie
innego formatu wykonaj następujące kroki:
- Wybierz Ustawienie strony z rozwiniętego menu Plik.
- W otwartym oknie dialogowym wybierz jeden ze
standardowych formatów.
- Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK. Widok
Kreślonej strony dostosuje się do wybranego formatu.
5. Wprowadź układ sieci i napięcie (Patrz rozdz. 11.1). W naszym
przykładzie jest to sieć TN 230/400 V. Takie ustawienie jest
również ustawieniem domyślnym. Jeżeli konieczne jest
ustawienie innych parametrów wykonaj następujące kroki:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 215
- Wybierz Sieć: układ, napięcie z rozwiniętego menu Narzędzia.
- W otwartym oknie dialogowym wybierz Układ sieci TN (pole wyboru) i napięcie 230/400
V (pole wyboru)
- Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK. Wybrane parametry są pokazane w
górnym rogu tabelki.

6. Zapisz nowe ustawienia projektu do pliku danych (Patrz rozdz. 20.1).
- Kliknij na ikonę Zapisz.
- W otwartym oknie dialogowym wpisz informacje o projekcie (Patrz rozdz. 17).
Wprowadzone dane zostaną wpisane do tabelki na rysunku. Wpisz dane projektu na
przykład takie:


- Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK.
- Po zamknięciu okna pojawi się standardowe okno Zapisz, znane z innych programów
(szczegółowy opis patrz rozdz. 20.1), wybierz katalog i wpisz nazwę pliku, w którym
projekt będzie zapamiętany (np. katalog DOKUMENTY, plik PRZYKŁAD.SPI). Twój projekt
będzie wyglądał następująco:



______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 216
Wykreślenie schematu sieci (topologia)

1. Wstaw grupę zasilającą (sieć zasilająca, transformator, wyłącznik główny)
- Kliknij na ikonę Grupa (Patrz rozdz. 11.14).
- Wybierz „Źródło zasilania”.
- Ze zbioru rozwiązań wybierz „Źródło zasilania z sieci wysokiego napięcia, transformator
przyłączony kablem”. Grupa zawiera wszystkie wymagane elementy, kursor pokazuje
miejsce wstawienia elementów.
- Kliknij na przycisk Wstaw.
- Kursor myszy zmieni się w krzyżyk wskazujący miejsce wstawienia grafiki
- Kliknij lewym przyciskiem na płaszczyźnie rysunku w oknie z projektem. Grupa zostanie
wstawiona.
- Zakończ wstawianie grupy poprzez kliknięcie prawym przyciskiem myszy.

2. Wstawione zostały jedynie symbole, należy teraz uzupełnić parametry elektryczne elementów.
- Kliknij 2x na element Sieć (Patrz rozdz. 11.2), opis elementu NET1. W otwartym oknie
dialogowym wpisz żądane parametry. Zamknij okno poprzez kliknięcie na przycisk OK.





- Kliknij 2x na element Transformator (Patrz rozdz. 11.4), opis elementu TR1. Prosimy
wstawić typowy transformator produkcji SGB, znajdujący się w bazie danych dostarczanej z
programem
Kliknij punkt wstawienia grupy.
Zdefiniowanie sieci przy pomocy
impedancji w przypadku braku
informacji o mocy zwarciowej.
Nie jest wymagane podanie mocy
zwarciowej dla zwarcia
1-fazowego, (jeżeli nie jest znana),
obliczenia zwarć niesymetrycznych
będą mniej dokładne.
Prąd zwarciowy wyliczany jest
automatycznie.
Moc zwarciowa może być podana
poprzez wybór z listy typowych
wartości. Dokładne dane mogą być
uzyskane od odpowiedniej spółki
dystrybucyjnej.
Opis elementu, pozostawiono
nazwę domyślną.
Zasilanie 3-fazowe
Napięcie znamionowe sieci
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 217
- Kliknij na przycisk Baza Danych. Aktywuje się okno bazy danych z transformatorami
(Patrz rozdz. 16.1). Rozwiń gałąź „Transformatory SGB“ (kliknięciem na znak +, lub 2x na
gałąź), „Transformatory SGB olejowe“, „20 kV“ i kliknij na gałąź „20/0.400 kV“. Z tabeli
danych wybierz typ „DOT 250/20 (10) (22/0.42kV)“ Sr=250 kVA i kliknij na przycisk
Wstaw.
- Wszystkie parametry transformatora zostaną wprowadzone.
- Przycisk Prąd znam. ?? otwiera okno dialogowe gdzie wyliczany jest prąd znamionowy
transformatora, w tym wypadku Intr = 361A. Wartość ta jest użyteczna przy późniejszym
wyborze odpowiedniego kabla i wyłącznika.
- Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK.
- Kliknij 2x na element Kabel (Patrz rozdz. 11.7), opis elementu W1.
- Wprowadź długość kabla - 5 metrów, rodzaj przewodu „kabel wielożyłowy“; sposób
ułożenia „(E) Kabel prowadzony w powietrzu “; temperaturę otoczenia - 30°C; układ
fazowy: 3-fazowe zasilanie; maksymalny spadek napięcia w tym przewodzie 5% (Patrz
rozdz. 4.1) – w przypadku, gdy spadek napięcia przekroczy wskazaną tu wartość element
zostanie uznany za źle dobrany.
- Wstaw typowy kabel NYY z bazy danych dostarczonych z programem.
- Kliknij na przycisk Baza Danych. Aktywuje się okno bazy danych z kablami (Patrz rozdz.
16.1). Rozwiń gałąź przewody miedziane (Cu)“ (kliknięciem na znak +, lub 2x na gałąź),
„Typ NYY“ i kliknij na gałąź „Ilość przewodów 4 (L1 L2 L3 0.5PE)“. Z tabeli danych
wybierz typ „3x240/120“ (jak widać w dalszych kolumnach żyła fazowa przewodu 240
mm2, żyła PEN 120 mm2, obciążalność długotrwała w powietrzu (E, F) wynosi 430 A) i
kliknij na przycisk Wstaw.
- Uwaga: pomimo, że suma prądów odbiorów to 247A to kabel przyłączony do
transformatora wymiarowany jest z uwzględnieniem prądu transformatora (Intr = 361).
- Wszystkie parametry przewodu zostaną wprowadzone. Zamknij okno dialogowe
kliknięciem na OK.
- Kliknij 2x na element Wyłącznik (Patrz rozdz. 11.9), opis elementu FA1.
- Ustaw układ fazowy: 3-fazowe zasilanie; maksymalny czas wyłączenia 5 s (Patrz rozdz.
3.7); Ustaw stan wyłącznika „Zamknięty“.
- Wstaw wyłącznik firmy Eaton Moeller, typ NZMN3 z elektronicznym wyzwalaczem, z
bazy danych dostarczonej z programem.
- Uwaga: w tym miejscu projektowanej sieci zaleca się użycie wyłącznika z elektronicznym
wyzwalaczem ze względu na łatwiejsze uzyskanie selektywnego zadziałania z aparatami
ochronnymi przyłączonymi na wyjściu z węzła (rozdzielnicy). Więcej informacji - rozdział
4.4 i 14.4.2.
- Kliknij na przycisk Baza Danych. Aktywuje się okno Bazy danych, z wyłącznikami (Patrz
rozdz. 16.1). Rozwiń gałąź, „Wyłączniki mocy typ NZM…“, „Ochrona instalacji i
generatorów z selektywnością…” „Prąd znamionowy In=Iu=250…630A(typ NZM3),
kliknij na gałąź „Wyłącznik, wyzwalacz elektron., selektywny Icu=50kA..“. Z tabeli danych
wybierz typ „NZMN3-VE400“ i kliknij na przycisk Wstaw.
- W zakładce wyzwalacz należy ustawić wyzwalacz przeciążeniowy Ir = 90% (Ir=360A) by
zapewnić ochronę transformatora przed przeciążeniem (Intr=361A).
- Wszystkie parametry wyłącznika zostaną wprowadzone. Zamknij okno dialogowe
kliknięciem na OK.
- Wstaw element „Szyny rozdzielcze”, reprezentujący szyny w rozdzielnicy głównej.
Jest to element o pomijalnej impedancji. Kliknij na ikonę Szyny rozdzielcze (Patrz
rozdz. 11.5).
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 218
- Kliknij pierwszy punkt linii reprezentującej na schemacie szyny rozdzielcze. Kliknięty
punkt jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku).
- Przeciągnij linię - linia musi być rysowana w poziomie. Kliknij końcowy punkt linii
reprezentującej na schemacie szyny rozdzielcze. Kliknięty punkt jest automatycznie
przyciągany do siatki tak, aby linia była równoległa do osi X.
- W otwartym oknie dialogowym zmień opis elementu na RTH1. Napięcie w węźle sieci i
układ fazowy już są nastawione automatycznie. Ustaw maksymalny spadek napięcia węźle
na 5% (Patrz rozdz., 4.1). – Jeżeli spadek napięcia względem napięcia źródła przekroczy
nastawioną wielkość - element zostanie oznaczony jako zły.
- Ustaw współczynnik jednoczesności Ks = 1
- Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK.



3. Funkcje pomocnicze Zoom Okno wybierz górna połowę rysunku napisy będą bardziej czytelne:
- Kliknij na ikonę Zoom Okno (Patrz rozdz. 13.4).
- Kliknij myszą w górnej lewym rogu. Pokaże się prostokąt pokazujący wybraną
część rysunku do powiększenia. Prostokąt musi zawierać cały żądany przez nas
obszar. Kliknij prawy dolny róg okna. Rysunek się powiększy.
- Operację można cofnąć przy pomocy funkcji Zoom Poprzedni (Patrz rozdz. 13.5),
lub wrócić do pokazania całej płaszczyzny rysunku przy pomocy funkcji Zoom
Wszystko (Patrz rozdz. 13.6). Używajcie funkcji Zoom Okno dopóki nie uzyskacie
żądanego przez Was widoku.

4. Wstaw grupę, reprezentującą odbiór technologiczny nr 1:
- Kliknij na ikonę Grupa (Patrz rozdz. 11.14).
- Wybierz zakładkę Odbiory – Odbiór ogólny z wyłącznikiem
- Wybierz pozycję „Odbiór ogólny z wyłącznikiem“.
- Kliknij na przycisk Wstaw.
- Kliknij lewym przyciskiem punkt wstawienia grupy na szynie rozdzielczej (niebieska linia
– w pobliżu lewego końca). Grupa zostanie wstawiona.
- Zakończ wstawianie grupy prawym przyciskiem myszy.
- Jeżeli operacja nie powiodła się można użyć funkcję Cofnij (Patrz rozdz. 10.3).



Typ elementu.
Oznaczenie obwodu 3-fazowego
Typ przewodu, długość, sposób ułożenia (E
– prowadzony w powietrzu).
Opis elementu identyfikuje element na
schemacie; kolejny numer nadawany
automatycznie
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 219


5. Zmniejsz widok tak, aby dobrze było widać cały nakreślony schemat:
- Kliknij na ikonę Szybki Zoom (Patrz rozdz. 13.3).
- Standardowy kursor myszy (zwykle strzałka) zmieni się w kursor „szybkiego
zoomu” (strzałka w górę w dół). Kliknij na polu rysunku, trzymając lewy przycisk myszy
pomału przesuwaj mysz. Przy ruchu w górę rysunek się powiększa, w dół zmniejsza.
Podczas ruchu nie są wyświetlane niektóre teksty. Uwaga: przy dużych zmianach funkcja
może działać w zbyt małym zakresie. W takim przypadku użyj funkcji Zoom Okno (Patrz
rozdz. 13.4) Zoom Wszystko (Patrz rozdz. 13.6).
- Zakończ działanie funkcji klawiszem Esc.
- Kliknij na ikonę Przesuń Widok (Patrz rozdz. 13.2).
- Standardowy kursor myszy (zwykle strzałka) zmieni się w kursor przesuwania
(strzałka w górę w dół, w lewo w prawo). Kliknij na polu rysunku, trzymając lewy przycisk
myszy pomału przesuwaj mysz. Grafika przesuwa się zgodnie z ruchem myszy. Podczas
ruchu nie są wyświetlane niektóre teksty. Uwaga: w przypadku dużych przesunięć i
rozbudowanych schematów funkcja może działać zbyt wolno. W takim przypadku użyj
pasków przewijania na brzegach rysunku.
- Zakończ działanie funkcji klawiszem Esc.
Podpowiedź: funkcję przesuń widok wygodniej jest wywołać środkowym kółkiem myszy
(mysz z przewijaczem).

6. Ustal parametry elektryczne odgałęzienia:
- Kliknij 2x na element Wyłącznik (Patrz rozdz. 11.9), opis elementu FA2. Znanym już
sposobem wybierz z bazy danych wyłącznik Eaton Moeller typu „NZMB1-A80“.
- Kliknij 2x na element Kabel (Patrz rozdz. 11.7), opis elementu W2. Wprowadź długość 5
metrów, rodzaj przewodu „wielożyłowy“; sposób ułożenia „(C) Kabel na ścianie“;
temperaturę otoczenia - 30°C; układ fazowy: 3-fazowe połączenie; maksymalny spadek
napięcia na tym przewodzie 5%. Znanym już sposobem wybierz z bazy danych kabel typu
„YKY 4x25“.
- Kliknij 2x na element Odbiór (Patrz rozdz. 11.12), opis elementu LOAD1.
- W otwartym oknie dialogowym wpisz wielkości jak wskazano i zamknij okno dialogowe
kliknięciem na OK:


Punkt wstawienia
grupy
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 220





7. Ponieważ odpływ reprezentujący zasilanie odbioru technologicznego nr 2 na bardzo podobne
parametry, wykorzystaj funkcje kopiuj.
- Kliknij na ikonę Kopiuj (Patrz rozdz. 12.3).
- Wybierz kopiowane elementy. Wykorzystaj okno wyboru.: Kliknij lewym
przyciskiem myszy na prawo od wyłącznika FA2, poza symbolem i opisem elementu (punkt
B1 na rysunku). Przesuń mysz w lewo tak, aby wszystkie kopiowane elementy znajdowały
się w oknie wyboru, (Wybrane zostaną wszystkie obiekty wewnątrz okna i te, które okno
przecina). Kliknij przeciwległy róg okna na lewo od odbioru TECH1 (punkt B2). Wybrane
elementy zostaną zaznaczone.
- W przypadku błędnego zaznaczenia, skasuj funkcję klawiszem Esc, przeprowadź
Regenerację z menu Widok (Patrz rozdz. 13.1) i powtórz polecenie Kopiuj i wybór
elementów do kopiowania.
- Zakończ wybór elementów prawym przyciskiem myszy.
- Kliknij początkowy punkt wektora przesunięcia - górny punkt wyłącznika FA2 (pkt B3).
- Kliknij końcowy punkt wektora przesunięcia - na szynie rozdzielczej w prawo od FA2
(pkt. B4).
- Zakończ kopiowanie kliknięciem prawym przyciskiem myszy.
Napięcie musi odpowiadać
napięciu sieci
Połączenie 3-fazowe.
Oznaczenie projektowe (Symbol)
można wprowadza dowolny
Wprowadź moc znamionową, prąd
zostanie wyliczony przez program,
Maksymalny spadek napięcia na
zaciskach odbiornika względem
napięcia źródła W przypadku, gdy
spadek napięcia przekroczy
ustaloną wartość element zostanie
oznaczony jako nieprawidłowy
Zakłada się, że zapotrzebowanie na
moc będzie wynosiło 100% - wsp.
zapotrzebowania = 1
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 221


8. Wprowadź parametry elektryczne przekopiowanego odpływu. (opis elementu podczas
kopiowania został automatycznie zmieniony, aby nie doszło do powtarzania się oznaczeń):
- Kliknij 2x na element Wyłącznik (Patrz rozdz. 11.9), opis elementu FA3. Wybierz z bazy
danych wyłącznik Eaton Moeller typu „NZMB2-A160“. W zakładce Wyzwalacz ustaw
wyzwalacz przeciążeniowy na 85% (Ir

=136A).
- Kliknij 2x na element Kabel (Patrz rozdz. 11.7), opis elementu W3. Wprowadź długość
kabla - 120 m. Z Bazy Danych wybierz typ „YKY 4x70“.
- Kliknij 2x na element Odbiór (Patrz rozdz. 11.12), opis elementu TECH2. Wprowadź moc
znamionową 80 kW.

9. Wstaw odbiór silnikowy reprezentujący pompy technologiczne.
- Kliknij na ikonę Grupa (Patrz rozdz. 11.14).
- Zaznacz zakładkę Odbiory
- Wybierz „Odbiór silnikowy z wyłącznikiem“ spośród przedstawionych do wyboru.
- Kliknij na przycisk Wstaw.
- Kliknij lewym przyciskiem miejsce wstawienia grupy na szynach rozdzielczych. Grupa
zostanie wstawiona.
- Zakończ kopiowanie kliknięciem prawym przyciskiem myszy.
- Jeżeli operacja nie powiodła się można użyć funkcję Cofnij (Patrz rozdz. 10.3).

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 222
10. Wprowadź parametry elektryczne nowego odpływu:
- Kliknij 2x na element Wyłącznik (Patrz rozdz. 11.9), opis elementu FA4. Z Bazy Danych
wstaw wyłącznik Eaton Moeller dla ochrony silników typu „NZMB1-M63“. Przejdź do
zakładki Wyzwalacz i ustaw wyzwalacz przeciążeniowy na 90% (I
r
=56.7A).
- Kliknij 2x na element Kabel (Patrz rozdz. 11.7), opis elementu W4. Wpisz długość kabla -
30 m, rodzaj przewodu „wielożyłowy“; sposób ułożenia „(D) Kabel w ziemi “; temperaturę
otoczenia - 20°C; układ fazowy: 3-fazowe połączenie; maksymalny spadek napięcia na tym
przewodzie 5%. Znanym już sposobem wybierz z bazy danych kabel typu „YKY 4x16“.
- Kliknij 2x na element Silnik (Patrz rozdz. 11.12), opis elementu M1. Znanym już sposobem
wybierz z bazy danych typowy silnik 30 kW, Ku = 1.

11. Zapisz wprowadzone zmiany do pliku - Kliknij na ikonę Zapisz.




Przeprowadzenie obliczeń kontrolnych

1. Przed uruchomieniem obliczeń należy sprawdzić poprawność połączeń w sieci (czy
wszystkie elementy są połączone prawidłowo).
- Kliknij na ikonę Oblicz (Patrz rozdz. 14.2).
- W otwartym oknie dialogowym, w zakładce „Obliczenia podstawowe”, wybierz
„Sprawdzenie układu połączeń sieci“ i zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK.
- Przeprowadzona zostaje kontrola logiki połączeń; w przypadku błędu drukowany jest
komunikat. W takim przypadku najlepiej jest błędny element usunąć (funkcja Usuń, Patrz
rozdz. 12.5) i wstawić nowy wg wskazówek. Jeżeli wszystko jest w porządku wyświetlany
jest komunikat:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 223



2. Przeprowadź kompleksową kontrolę całej sieci. Kontrola ta obejmuje:
- Obliczenie spadku napięć i rozpływu mocy z kontrolą poprawności doboru elementów sieci
do założonych znamionowych wielkości oraz zabezpieczenia przewodów przed
przeciążeniem,
- Obliczenia 3-fazowego symetrycznego zwarcia kolejno we wszystkich węzłach sieci ze
sprawdzeniem zabezpieczeń zwarciowych (na maksymalny prąd zwarciowy),
- Obliczenia 1-fazowego niesymetrycznego zwarcia kolejno we wszystkich węzłach sieci ze
sprawdzeniem czasów wyłączenia (czy zabezpieczenia będą odpowiednio reagować na
minimalny prąd zwarcia).
- Kliknij na ikonę Oblicz.
- W otwartym oknie dialogowym, w zakładce „Obliczenia podstawowe”, wybierz
pozycję „Kompleksowa kontrola całej sieci...” Zamknij okno dialogowe kliknięciem
na OK.
- Po przeprowadzeniu obliczeń pokaże się okno dialogowe z wynikami. Zamknij okno
klawiszem Esc, lub kliknięciem na ikonę Dalej.
- Przed rozpoczęciem obliczania prądów zwarciowych pokaże się okno dialogowe
umożliwiające zdefiniowanie kolejności urządzeń zabezpieczających, tj. zadeklarowanie
urządzenia nadrzędnego (zasilającego szyny rozdzielcze) oraz urządzeń znajdujących się w
polach odbiorczych (patrz rozdz. 14.4.1).
- W podanym przykładzie istnieje 1 węzeł przedstawiony w jednym wierszu. Przykład to
promieniowa sieć i kaskady są ustawione automatycznie.



- Przejście do kolejnego okna przy pomocy klawisza Esc lub kliknięcie ikony Dalej.
- Jak widać wszystkie wymagania są spełnione.



______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 224
3. Aby otrzymać wyniki obliczeń należy wykonać oddzielnie każde obliczenie Oblicz (Patrz
rozdz. 14.3, 14.4) i odczytać wyniki ze schematu sieci (Patrz rozdz. 18.3), lub tabeli – danych
elementu sieci z wynikami obliczeń (Patrz rozdz. 18.2). Działanie to zostało dokładnie opisane
w następnym przykładzie(Patrz rozdz. 25.2.)
4. Zapisz wszystko do pliku danych - Kliknij na ikonę Zapisz.
5. Zakończ pracę z programem PAJĄK kliknięciem na krzyżyk v prawym górnym rogu okna z
programem
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 225
25.2 Opracowanie schematu połączeń i podstawowe obliczenia – sieć promieniowa
W tym przykładzie pokazano jak utworzyć schemat sieci z elementów pojedynczych i
przeprowadzić obliczenia indywidualnie (spadki napięć, rozpływ mocy i zwarcia). W przykładzie
zostanie wykorzystany schemat DEMO-sieć promieniowa.SPI, dostarczany w raz z
programem instalacyjnym PAJĄK. Do już istniejącego schematu sieci dodamy nowy odpływ
przeprowadzimy podstawowe obliczenia. Następnie skorygujemy parametry elementów tak, aby
spełniały nasze wymagania. Czas potrzebny do prześledzenia przykładu ok. 1 godz.

1. Uruchom program PAJĄK (patrz rozdz. 9.2).
2. Otwórz plik z projektem DEMO-sieć promieniowa.SPI. Plik znajduje się
w katalogu...\SPIDER\DEMO. Użyj funkcji Otwórz Demo (patrz rozdz. 20.2).
Plik ten zawiera już wrysowany schemat sieci promieniowej dwustopniowej.
Modyfikując dane będziemy demonstrować podstawowe operacje wykonywane
w programie.



3. Przy pomocy funkcji Zapisz jako z rozwijanego menu Plik (patrz rozdz. 20.1.) zapisz plik
pod innym adresem (np. w katalogu DOKUMENTY, pod nazwą PRIKłAD1.SPI). Radzimy
zmianę nazwy pliku, aby pliki przykładowe zostały zachowane bez zmian i można by się do
nich wrócić w razie potrzeby.
4. Przy pomocy funkcji Zoom Okno (patrz rozdz. 13.4) powiększ szyny Rw2 ze
wszystkimi odpływami.
Zoom
Okno
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 226
- Aktywuj funkcję Zoom Okno.
- Kliknij myszą w lewym dolnym rogu, wybierz żądany obszar. Twoje okno powinno
wyglądać następująco:




Jeżeli operacja wyboru się nie powiodła, możesz wrócić przy pomocy funkcji Zoom
Poprzedni (patrz rozdz. 13.5), lub (w przypadku wykonania kilku kolejnych zmian)
Zoom Wszystko (patrz rozdz. 13.6). Używaj funkcji Zoom Okno dopóki nie otrzymasz
wymaganego widoku okna.

5. Usuń wszystkie elementy tworzące odpływ silnikowy M4-1f
- Aktywuj funkcję Usuń (patrz rozdz. 12.5).
- Wybierz elementy oznaczone M4-1f, CAB10, FA10. Użyj okna wyboru: kliknij
lewym przyciskiem myszy z prawej strony wyłącznika FA1, tak, aby nie kliknąć
na tekst (pkt. B1). Przesuń mysz w lewo, aby okno zawierało bądź przecinało
wybierane elementy. Kliknij przeciwległy róg okna w lewo od silnika M4-1f
(pkt. B2). Wybrane elementy zostaną zaznaczone.
- W przypadku błędnego zaznaczenia, skasuj funkcję klawiszem Esc, przeprowadź
Regenerację z menu Widok (patrz rozdz. 13.1) i ponownie użyj funkcji Usuń.
- Zakończ wybór elementów prawym przyciskiem myszy. Wybrane elementy będą
usunięte.

Zoom
Poprzedni
Zoom
Wszystko
Usuń
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 227



Twój rysunek powinien wyglądać następująco:



6. Wstaw nowy odpływ silnikowy przyłączony do szyn Rw2, wybierz typowy asynchroniczny
3-fazowy silnik 7.5 kW.

7. Jako pierwszy wprowadź silnik.
- Aktywuj funkcję Silnik (patrz rozdz. 11.11).
- Kliknij myszą w miejscu wstawienia silnika na schemacie (z prawej strony mniej
więcej na wysokości elementu LOAD2. Symbol zostanie wprowadzony poniżej wybranego
punktu.
- W otwartym oknie dialogowym zadaj parametry silnika. Silnik jest tzw. elementem stałym i
konieczne jest wprowadzenie wszystkich jego parametrów.
Silnik
Wybór elementów przy pomocy
przecinającego okna. Wybrane będą
wszystkie elementy zawarte w oknie oraz te,
które okno przecina.
Pierwszy wskazany punkt okna wyboru
Drugi wskazany punkty okna wyboru.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 228
- Wstaw typowy silnik z bazy danych. Kliknij na
przycisk Baza Danych. Otworzy się okno dialogowe
Bazy danych silników ( patrz rozdz. 16.1). Baza
danych zawiera typowe elementy, ale można ją
modyfikować i rozszerzać (patrz rozdz. 16.2). z Bazy
Danych Wybierz silnik „7.5 kW“ i kliknij na przycisk
Wstaw.
- Wszystkie parametry silnika zostaną wprowadzone.
Współczynnik zapotrzebowania Ku = 1. Zamknij okno
dialogowe kliknięciem na OK - element Silnik będzie
wprowadzony do schematu.

8. Teraz wprowadź wyłącznik. Dla odpływów silnikowych używane są wyłączniki silnikowe
PKZM produkcji Eaton Moeller, w ochrona zwarciowa i przeciążeniowa silnika.
- Aktywuj funkcję Wyłącznik (patrz rozdz. 11.9).
- Kliknij myszą w miejscu wstawienia (na szynach rozdzielczych nad symbolem
silnika). Symbol zostanie wprowadzony poniżej wybranego punktu.
- W otwartym oknie dialogowym zadaj parametry wyłącznika. Wyłącznik jest to tzw. element
zmienny (patrz rozdz. 1.2), czyli jego parametry mogą, ale nie muszą być wprowadzone w
zależności od trybu pracy programu. W tym przykładzie będziemy używać program w
trybie ręcznym (patrz rozdz. 1.2), musisz wszystkie parametry wyłącznik. Wykorzystaj
ponownie Bazę Danych elementów.
- Kliknij na przycisk Baza Danych. Otwiera się Baza
Danych wyłącznikami (patrz rozdz. 16.1). Rozwiń gałąź
„Wyłączniki silnikowe PKZ“ (kliknij na znak +, lub 2x na
gałąź), kliknij na gałąź „PKZM (0.16-25A)“. Z tabeli
danych Wybierz wyłącznik „PKZM 0-16“ (zabezpieczenie
do silnika 7.5 kW) i kliknij na przycisk Wstaw.
- Wszystkie parametry wyłącznika zostaną wprowadzone.
Zwróć uwagę, że stan wyłącznika jest „Załączony“.
Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK - element
Wyłącznik będzie wprowadzony do schematu.

9. Wstaw połączenie pomiędzy wyłącznikiem i silnikiem. Użyj typowego kabla CYKY 4x1.5.
Długość przewodu - 50m, prowadzony na drabinkach.
- Aktywuj funkcję Przewód/kabel(patrz rozdz. 11.7).
- Należy wprowadzić trasę kabla. Kliknij pierwszy punkt kabla - należy kliknąć na
dolny koniec wyłącznika, aby zapewnić połączenie.
- Kliknij drugi punkt kabla - należy kliknąć górny koniec symbolu silnika. Jeżeli
symbole nie są bezpośrednio nad sobą konieczne będzie wprowadzenie punktów
załomu. W przypadku błędnego zaznaczenia, skasuj funkcję klawiszem Esc, przeprowadź
Regenerację z menu Widok (Patrz rozdz. 13.1) i powtórz polecenie Przewód/kabel.
- W otwartym oknie dialogowym wprowadź parametry kabla. Kabel jest to tzw. element stały
i należy wprowadzić wszystkie jego parametry.
- Wprowadź długość kabla - 50 m.
- Wykorzystaj typowy kabel z bazy danych. Kliknij na przycisk Baza Danych. Aktywuje się
Baza Danych dla kabli (patrz rozdz. 16.1). Baza Danych zawiera typowe elementy, istnieje
możliwość jej modyfikowania i rozszerzania(patrz rozdz. 16.2). Rozwiń gałąź „Przewody
miedziane (Cu)“, „Typ CYKY“ i kliknij na gałąź „Ilość żył 4 (L1, L2, L3, PEN)“ Z tabeli
danych wybierz kabel „CYKY 4x1.5/1.5“ (przewody fazowe i PEN 1.5 mm2, obciążalność
Ka
bel
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 229
długotrwała w powietrzu (E, F) wynosi 18.5A, wstępnie wystarczająca dla silnika 7.5 kW) i
kliknij na przycisk Wstaw.
Podpowiedź: element można wstawić również dwukrotnie klikając na pozycję w tabeli danych.
- Naciśnij przycisk Wybierz Ułożenie - wprowadź sposób ułożenia kabla – z oferowanych
możliwości wybierz „(E) Wielożyłowy kabel na drabinkach “ (opis sposobów ułożenia patrz
rozdz. 2.2.3), Ilość kolejnych obwodów w grupie 0, temp. otoczenia 30
o
C, współczynnik
korygujący 1. Wytrzymałość prądową dla dowolnego sposobu ułożenia można odczytać
naciskając na przycisk Obciążalność prądowa??.
- Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK - element Przewód/kabel będzie
wprowadzony do schematu.




Uwaga:
W plikach utworzonych w starszych wersjach programu PAJĄK funkcjonują oznaczenia CAB1,
CAB2 itd. Nowo wprowadzane kable posiadają oznaczenia W1, W2 itd. Oznaczania projektowe
(symbole) mogą być dowolnie zmieniane i stosowane zamiennie przez użytkownika pod warunkiem,
że nie będą się powtarzać.

10. Przy pomocy funkcji Zapisz (patrz rozdz. 20.1) zapisz wprowadzone zmiany do
pliku na dysku, aby były zachowane na wypadek awarii lub innych potrzeb
11. Nowe wprowadzenie nie ma wartości domyślnych. Dalsze wprowadzenia stałych lub
podobnych parametrów można wykonać przy pomocy funkcji Kopiuj (patrz, rozdz. 12.3) a
następnie edycji (patrz rozdz. 12.1).
12. Przed uruchomieniem obliczeń dobrze jest przeprowadzić kontrolę logiki połączeń,
patrz rozdz. 14.2. Aktywuj funkcję Oblicz (patrz rozdz. 14). W otwartym oknie
dialogowym wybierz pozycję „Sprawdzenie układu połączeń sieci“ z menu „Obliczenia
podstawowe” i zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. W przypadku błędów w
połączeniu ukazuje się informacja o błędach - w takim przypadku najlepiej jest nową gałąź
usunąć i powtórzyć czynności - od pkt. 5 do 10. Jeżeli wszystko jest w porządku wyświetlone
zostanie okno:



13. Następnie oblicz spadki napięcia i rozpływ mocy (patrz rozdz. 14.3):
- Uruchom funkcję Oblicz (patrz rozdz. 14).
Identyfikacja 3-fazowego obwodu
Oznaczenia kabla; nadawane
automatycznie
Identyfikacja sposobu ułożenia dla PN-IEC (patrz
rozdz. 2.2.3).
długość kabla.
Oznaczenie typu kabla
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 230
- W otwartym oknie dialogowym, z menu „Obliczenia podstawowe” wybierz pozycję
„Spadki napięcia i rozpływ mocy” Prosimy zapoznać się z informacjami na temat wpływu
spadków napięć w rozdz. 14.3. Po wykonaniu obliczeń sprawdź wyniki:
- Kontrola spadków napięć w węzłach względem napięcia źródła. Nieprawidłowe
węzły to te, gdzie spadek napięcia przekracza wartości zadane przy
wprowadzaniu elementów sieci. Dla wprowadzanej przez nas gałęzi założyliśmy (5% dla
gałęzi, 10% dla węzła). W naszym przykładzie, żaden ze spadków nie jest przekroczony.
- Kontrola spadków napięć w gałęziach. Nieprawidłowe gałęzie to te, gdzie spadek napięcia
przekracza wartości zadane przy wprowadzaniu elementów sieci.. W naszym przykładzie
wszystkie elementy są dobrane poprawnie. W naszym przykładzie, żaden ze spadków nie
jest przekroczony. Kontrola wyłączników i bezpieczników na prąd znamionowy.
Nieprawidłowe elementy, to te gdzie prąd w gałęzi jest większy niż prąd znamionowy
elementu (dojdzie do wyłączeń już w warunkach znamionowych). Widać, że wyłącznik
FA1 i rozłącznik S1 są źle dobrane. Na pytanie: czy jest to naprawdę błąd? Odpowiedź nie
musi być twierdząca. Dlatego, ze przyłączone do szyn Rw2 odbiory nie muszą być
włączone jednocześnie. W programie PAJĄK można zadać współczynnik jednoczesności
na szynach Rv2 lub można wyłączyć niektóre wyłączniki. Dokładnie omówiono to w części
I podręcznika - patrz rozdz. 2.1. Jeszcze raz widać, że program PAJĄK nie jest
„automatycznym projektantem“, jest to jedynie narzędzie i projektant musi interpretować
wyniki samodzielnie. Należy przyjąć, że wyłącznik FA1 będzie dobrze dobrany, w
przypadku wyłączenia niektórych odbiorów lub w przypadku zadania odpowiedniej
wielkości współczynnika jednoczesności.
- Kontrola kabli ze względu na obciążalność długotrwałą. Elementy nieprawidłowe to takie,
gdzie prąd w gałęzi przekracza prąd dopuszczalny elementu (uzależniony od sposobu
ułożenia, temperatury otoczenia, ilości kabli równoległych itd.). Podobna jak w poprzednim
przypadku.
- Kontrola zabezpieczenia kabla ze względu na przeciążenie. Znamionowy prąd urządzenia
zabezpieczającego musi być mniejszy niż obciążalność prądowa kabla obliczona przy
uwzględnieniu sposobu ułożenia temperatury otoczenia. Charakterystyka czasowo-prądowa
cieplna kabla musi znajdować się nad charakterystyką wyłącznika.
- Powinien być również spełniony warunek zgodny z IEC: 1,45*Iz ≥ I2 . Dokładnie omówiono
to w części I podręcznika patrz rozdz. 2.3. Przedstawienie charakterystyk jest możliwe przy
pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 15). Widać, że źle dobrana
jest para FA6/CAB6 - w następnym kroku wytłumaczymy dlaczego.
- Listę błędnych elementów można wydrukować aby potem łatwiej przeprowadzić zmiany w
diagramie łączeniowym etc. Ciągnąc za rogi okna można zmieniać jego wielkość.

Opis przeprowadzanych działań
Lista błędnie dobranych
elementów wraz opisem błędów
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 231
- W węzłach i gałęziach sieci edytowane są napięcia i ich spadki oraz elementy źle
dobrane. Ponieważ sieć zawiera 1-fazowy odbiór, przedstawione są wielkości
fazowe. Przy pomocy funkcji Zoom Okno (patrz rozdz. 13.4) powiększ schemat
tak, aby wyniki były czytelne. Wykorzystaj też funkcję Przesuń Zoom (patrz
rozdz. 13.2) i Zoom szybki (patrz, rozdz. 13.3) Przejrzyj cały schemat.
Interpretacja wyników została przedstawiona na końcu rozdziału 14.3.





14. Wydrukuj schemat z wynikami obliczeń za pomocą funkcji Drukuj (patrz, rozdz.
18.3).
- Kliknij na ikonę Drukuj.
- W otwartym oknie dialogowym 2x kliknij na pozycję „Schemat połączeń sieci z wynikami
obliczeń“.
- W otwartym oknie dialogowym ustaw drukarkę i włóż papier (preferowany format A4) i
Wybierz pozycję „Cała pow. na żądany format “. Rysunek zostanie
zwiększony/zmniejszony tak, aby cały schemat został wydrukowany na papierze założonym
do drukarki (A4).
- Kliknij na przycisk Podgląd – zostanie przedstawiony wygląd rysunku do wydruku.
Zamknij okno z podglądem poprzez naciśnięcie na OK.
- Kliknij na przycisk OK – i rozpocznij drukowanie.
15. Następnie sprawdź charakterystyki dla pary 4). FA6/CAB6.
- Uruchom moduł Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 15).
- Wprowadź charakterystyki dla pary FA6/CAB6 (patrz rozdz. 15.4).
- Aktywuj funkcję Wstaw element/ kabel z projektu sieci.
- W otwartym zbiorze 2x kliknij na wiersz z parą FA6/CAB6.
- Charakterystyka dla wyłącznika będzie koloru niebieskiego (Zamknij okno dialogowe
kliknięciem na OK nic nie zmieniaj).
- Charakterystyka czasowo-prądowa kabla będzie miała kolor zielony. Kliknij na przycisk
Kolor i z palety wybierz żądany kolor. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK.
- Zamknij okno dialogowe z zestawieniem elementów poprzez naciśnięcie na przycisk
Koniec.
Widać, że charakterystyki kabla i wyłącznika przecinają się – Warunek PN-IEC zabezpieczania
kabla przed przeciążeniem nie jest spełniony - szczegóły patrz rozdz. 2.3.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 232


16. Przeprowadź modyfikację kabla CAB6 tak, aby spełnione zostały wymagania normy - należy
zwiększyć przekrój kabla.
- Zamknij okno modułu Charakterystyki czasowo-prądowe funkcją Koniec z menu plik, lub
kliknięciem na prawem rogu okna (patrz rozdz. 15.8.5).
- Zmień widok tak, aby widać było CAB6 (funkcja Zoom Wszystko, Zoom Okno, Przesuń
Widok).
- Kliknij 2x na kabel CAB6 – edycja właściwości(patrz rozdz. 12.1). otworzy się okno
dialogowe jak przy wprowadzaniu kabla.
- Kliknij na przycisk Baza Danych i z tabeli danych Wybierz kabel „CYKY 4x10/10“ (patrz
rozdz. 16.1) zwiększamy tym samym kable o 2 stopnie.
- Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Wyniki obliczeń znikną jako nieaktualne.
- Ponownie wykonaj pkt., 15 aby wyświetlić charakterystyki. Widać, że charakterystyki są
dostatecznie oddalone i warunek normy został spełniony.
- Zamknij okno modułu Charakterystyki czasowo-prądowe
- Ponownie wykonaj pkt. 13 - Oblicz spadki napięcia: błąd z niedostatecznym
zabezpieczeniem kabla CAB6 wyłącznikiem FA6 już nie występuje.
17. Przy pomocy funkcji Zapisz (patrz rozdz. 20.1) zapamiętaj plik pod inna nazwą.
18. Przeprowadź obliczenia dla zwarcia 3-fazowego:
- Uruchom funkcję Oblicz (patrz rozdz. 14).
- W otwartym oknie dialogowym Wybierz pozycję „Prąd zwarcia: 3-fazowe
symetryczne zwarcie Ik3p“ z grupy „Wszystkie obliczenia”.
- Wybierz węzeł we, którym dojdzie do zwarcia, w naszym przypadku węzeł M4.
- Teraz określ kolejność połączenia urządzeń zabezpieczających, tj. zdefiniuj urządzenia na
wejściu i wyjściu każdego węzła sieci, stworzonego za pomocą ikony „Szyny rozdzielcze”
(patrz rozdz. 14.4.1). W projekcie przykładowym określona już została kolejność: dla węzła
Rv1 urządzeniem nadrzędnym jest wyłącznik FA8 (wyłącznik na wejściu) oraz kilka
aparatów w polach odbiorczych (na wyjściu). Zdolność łączeniowa elementów na wyjściu
będzie porównywana ze zdolnością łączeniową elementu na wejściu. Dla węzła Rv2
definiowane są tylko urządzenia na wyjściu, gdyż na wejściu zamontowano rozłącznik.

Charakterystyka kabla i
wyłącznika przecinają się
- konieczność
zastosowania kabla o
większej obciążalności
prądowej
Charakterystyka
czasowo – prądowa
wyłącznika
Charakterystyka
czasowo – prądowa
kabla
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 233


- Zamknij oko dialogowe za pomocą klawisza Esc lub przycisku Dalej
- Rozpocznij obliczenia jako pierwszy pokazuje się wykres prądu zwarcia. Jest
widoczne, że prąd bardzo szybko się ustala - udarowy prąd zwarcia nie będzie zbyt duży.
Zamknij okno z wykresem klikając na krzyżyk w prawym rogu, lub naciśnięciem klawisza
Esc. Uwaga: wyświetlenie okna wykresu może być wyłączone w ustawieniach programu; w
tym przypadku wykres nie został wyświetlony (patrz rozdz.21.4).
- Następnie zostają sprawdzone poszczególne elementy:
- Kontrola wyłączników i bezpieczników ze względu na zdolność wyłączalną. Elementy
nieprawidłowe to takie, gdzie wyłączany prąd zwarciowy w gałęzi przekracza zdolność
wyłączania elementu. Zdolność wyłączania jest określana wielkością Ics lub Icu w
wyłącznikach – według nastawionych przełączników „Dobrać dla...“ (patrz rozdz. 11.7), lub
wielkości Icn dla bezpieczników. W naszym przykładzie wszystkie elementy są dobrane
poprawnie.
- Kontrola wyłączników na obciążenie prądem zwarciowym. Wyłącznik nie będzie wyłączał
zwarcia, ale musi wytrzymać krótkotrwały prąd zwarcia. Elementy nieprawidłowe to takie,
gdzie prąd w gałęzi w ciągu 1s przekracza krótkotrwały prąd 1s Icw(1s) elementu.
- Kontrola kabli/przewodów szynowych na obciążenie prądem zwarciowym. Elementy
nieprawidłowe to takie, gdzie efektywny cieplny prąd w gałęzi w ciągu 0.1s przekracza
krótkotrwały prąd 0.1s Icw(0.1s) elementu. Szczegóły w rozdz. 3.6.
- W naszym przykładzie wszystkie elementy są
dobrane poprawnie. Zamknij okno klawiszem
Esc, lub kliknij na ikonę Dalej.
- W węźle, gdzie powstało zwarcie przedstawione są
wielkości Ik‟‟ i Ikm; Prąd Ik‟‟ jest pokazany jak się
„rozpływa“ po całej sieci (patrz rozdz. 3.2). Przy
pomocy funkcji Zoom Okno (patrz rozdz. 13.4)
powiększ schemat tak, aby wyniki obliczeń były
czytelne. Wykorzystaj funkcje Przesuń Widok (patrz
rozdz. 13.2) oraz Zoom (patrz rozdz. 13.3) i przeglądnij
cały schemat. Program liczy rozpływ zaczynając od
silnika.

19. Wykonaj poprzedni punkt z tym, że zwarcie zostanie wywołane w węźle Rv1 – w tym
przypadku wyłącznik FA3 nie spełnia warunku wyłączenia, podczas gdy reszta urządzeń
spełnia warunki. Dlaczego? Jaka jest nastawa zdolności łączeniowej tego aparatu w
połączeniu z urządzeniem nadrzędnym?

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 234






20. Wykonaj obliczenia 1-fazowego zwarcia:
- Aktywuj funkcję Oblicz (patrz rozdz. 14).
- W otwartym oknie dialogowym Wybierz pozycję „Prąd zwarciowy: zwarcie 1-
fazowe Ik1p“ z grupy Wszystkie obliczenia.
- Wybierz węzeł, w którym dojdzie do zwarcia, w naszym przypadku węzeł M4.
- Nie jest konieczne ponowne definiowanie połączenia szeregowego zabezpieczeń – jeśli w
poprzednim kroku dokonano parametryzacji, w tym celu wyłącz pojawiające się okno
klawiszem Esc lub kliknij ikonę Dalej.
- Kolejno następuje sprawdzenie poszczególnych elementów sieci

- Kontrola wyłączników i bezpieczników na zdolność wyłączeniową. W naszym przykładzie
wszystkie obliczenia są poprawne, jest to logiczne, dlatego że były dobre już przy zwarciu
3-fazowym.
- Kontrola zdolności wyłączającej wyłączników i bezpieczników. Wyłącznik nie wyłączy
zwarcia, ale musi krótkotrwale wytrzymać prąd zwarcia. Elementy nieprawidłowe to takie,
gdzie efektywny prąd cieplny w gałęzi w ciągu 1s przekracza krótkotrwały prąd 1s I
cw(1s)

elementu. W naszym przykładzie nie można określić zdolności wyłączania rozłącznika S1,
dlatego, że nie została zadana wielkość I
cw
– Było to założenie w projekcie, można też
wprowadzić inny element.
- Ochrona przy uszkodzeniu (kontrola czasu wyłączenia zwarcia). Kontrola ta jest
przewidziana dla zwarć 1-fazowych. Element, najbliższy miejsca zwarcia nie spełnia
wymagań, czas wyłączenia jest większy od ustawionego przy wprowadzaniu elementu. Przy
wstawianiu nowego odpływu została wprowadzona wymagana wielkość (0.4s). Widać, że
błędny jest wprowadzony nowy odpływ. Należy zastosować kabel o większym przekroju,
aby zmniejszyć impedancję pętli zwarcia.

Wszystkie elementy przyłączone do tego węzła
(szyn rozdzielczych Rv1) muszą wytrzymać
obliczoną wartość prądu zwarciowego (tj. prąd
zwarciowy bezpośrednio za elementem, a nie tylko
wartość przy odbiorze.
Wyłącznik nadrzędnyFA8 służy jako rezerwa
ochronna urządzeń w polach odbiorczych
przyłączonych do szyn rozdzielczych (węzła
sieci) Rv1.
W przypadku, gdy nadrzędny
wyłącznik współpracuje z
podporządkowanym, połączenie jest
prawidłowe, jeśli przypuszczalny prąd
zwarciowy nie jest większy niż
graniczna wartość zdolności
zwarciowej obydwu aparatów.
W przypadku, gdy nadrzędny aparat nie
współpracuje z podporządkowanym jest
zawsze rozpatrywany indywidualnie bez
względu na nastawę innych
zabezpieczeń (np. wyłączniki silnikowe
FA2, FA3
Wyłącznik silnikowy FA3
musi posiadać wyższą
zdolność łączeniową, np.
PKZM4-16
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 235
- Kontrola kabli i przewodów szynowych na obciążenie prądem zwarcia. Wymagań nie
spełnia kabel w nowym odpływie (prąd
zwarciowy będzie płyną kablem zbyt długo i
kabel się przegrzeje).
- Kontrola przewodów PEN na obciążenie
prądem zwarcia. Jest przewidziana w przypadku
zwarć 1-fazowych a przekrój PEN jest mniejszy
niż przekrój przewodu fazowego. Elementy
nieprawidłowe to takie, gdzie efektywny
cieplny prąd w gałęzi w czasie 0.1s przekracza
krótkotrwały prąd 0.1s I
cw(0.1s)
dla przewodów
PEN w kablu.
- Zamknij okno klawiszem Esc, lub kliknij na
ikonę Dalej.

21. Zmodyfikuj kabel W10 tak, aby spełniał wymagania normy ze względu na czas wyłączenia
zwarcia - należy zwiększyć przekrój kabla.
- Powiększ rysunek tak, aby kabel W10 był widoczny
- Kliknij 2x na kabel W10 – edycja właściwości (patrz rozdz. 12.1). Wyświetlone zostanie
okno jak przy wstawianiu kabla.
- Kliknij na przycisk Baza Danych i z tabeli danych Wybierz kabel „CYKY 4x4/4“ (patrz
rozdz. 16.1) przekrój zostanie zwiększony o 2 stopnie.
- Zamknij okno dialogowe kliknięciem na OK. Wyniki obliczeń znikną jako nieaktualne.
- Wykonaj ponownie - obliczenia 1-fazowego zwarcia w węźle M4: błąd przy sprawdzaniu
czasu wyłączenia już nie występuje, do wyłączenia dojdzie w czasie 0.0108s, oznacza to, że
kabel jest przewymiarowany.
- Wydrukuj schemat razem z wynikami obliczeń przy pomocy funkcji Drukuj (patrz rozdz.
18.3).
- Porównaj wyniki przy zwarciu 3-fazowym (prąd zwarciowy wzrośnie) - wszystko jest OK.
- Wydrukuj schemat razem z wynikami obliczeń przy pomocy funkcji Drukuj (patrz rozdz.
18.3). Wydrukować można również listę elementów razem z wynikami obliczeń (patrz
rozdz. 18.1, 18.2).

22. Zapisz wszystko do pliku danych - Kliknij na ikonę Zapisz.

Zakończ pracę z programem PAJĄK kliknięciem na krzyżyk v prawym górnym rogu okna z
programem.
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 236
25.3 Przegląd demonstracyjnych przykładów dostarczanych razem z programem
Pliki z przykładami demonstracyjnymi znajdują się w katalogu...\SPIDER\DEMO. Służą jedynie do
prezentacji możliwości programu oraz jako inspiracja i punkt wyjściowy do rozwiązywania
konkretnych problemów

Pracę z plikami demonstracyjnymi rozpocznij używając funkcji Otwórz Demo (patrz rozdz.
20.2.1). Przed wprowadzaniem zmian radzimy zapisać plik pod inną nazwą Zapisz jako
funkcja z rozwijalnego menu Plik (patrz rozdz. 20.1.) Radzimy zapisywanie przykładów w
jednym katalogu pod inną nazwą (np. do katalogu DOKUMENTY, nazwa pliku PRZYKŁAD-
x.SPI). Zachowane niezmienione pliki przykładów demonstracyjnych mogą się przydać w
przyszłości.

Uwaga:
W przykładach przeniesionych ze starszej wersji programu \używano oznaczeń projektowych dla
kabli i przewodów CAB1, CAB2, itd. W nowych przykładach używane są już oznaczenia wg normy
w1, W2, itd. Oznaczenia projektowe elementów można używać dowolnie i służą one jedynie do
jednoznacznej identyfikacji elementów sieci na schemacie; różne oznaczenia projektowe w ramach
jednego projektu nie są błędem.
25.3.1 DEMO-sieć promieniowa
Plik: DEMO-sieć promieniowa.SPI. Przykład promieniowej wielostopniowej sieci zasilanej z
nadrzędnej sieci n.n.. Początkowe parametry przykładu celowo nie są poprawne, aby było można
demonstrować niektóre błędne wyniki. Przykład jest opisany w rozdz. 25.2.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 237
25.3.2 DEMO-węzeł
Plik: DEMO-węzeł.SPI. Przykład sieci zasilanej z dwóch niezależnych źródeł. Początkowe
parametry przykładu celowo nie są poprawne, aby było można demonstrować niektóre błędne
wyniki. Na początek przeprowadź obliczenia spadków napięć i rozpływ mocy (patrz rozdz. 14.3)
przy wyłączonym wyłączniku FA22 (odłączenie gałęzi); Zmiana stanu wyłączników patrz rozdz.
12.1, 11.9. Wyniki pokazują, że połączenie szyn Rv1-Rv1a jest niedostatecznie zwymiarowane,
także gałąź FA1, W0, TR1 będzie przeciążona.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 238
25.3.3 DEMO-współczynnik jednoczesności i zapotrzebowania
Plik: DEMO-wsp-jednoczesnosci-i-zapotrzebowania.SPI. Przykład prostej sieci
promieniowej, gdzie wykorzystano współczynnik jednoczesności (szyny rozdzielcze)
i współczynnik zapotrzebowania (odbiory).



25.3.4 DEMO-przewód szynowy
Plik: DEMO-przewód szynowy.SPI. Przykład przedstawia zasilanie obiektu przemysłowego za
pomocą przewodów szynowych, gdzie odpływy wyprowadzone są ze skrzynek odpływowych z
wyłącznikami nadprądowymi. Celem obliczeń jest prawidłowe dobranie zabezpieczeń dla
odpływów. Projekt przygotowany został w poprzedniej wersji.
Uwaga: od wersji 2.2 funkcja niedostępna, istnieje możliwość pracy z projektami zawierającymi
przewody szynowe (wykonanymi za pomocą poprzednich wersji programu).

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 239

25.3.5 DEMO-magistrala
Plik: DEMO-magistrala.SPI. Przykład rozwiązania zasilania magistralą: prowadzona jedna trasa
kablowa z zabezpieczonymi odpływami do poszczególnych odbiorów. Odcinki kabla magistralnego
nie są zabezpieczone. Celem obliczeń jest prawidłowe dobranie zabezpieczeń dla odpływów i
sprawdzenie spadków napięcia. Projekt przygotowany został w poprzedniej wersji.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 240
25.3.6 DEMO-kaskada
Plik: DEMO-kaskada.SPI. Przykład rozwiązania dobezpieczenia, połączenie bezpiecznik/wyłącznik.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 241
Plik: DEMO-kaskada-wyłącznik-wylacznik.SPI. Przykład połączenia wyłącznik/wyłącznik












______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 242
25.3.7 DEMO-Sieć
Plik: DEMO-Sieć.SPI. Przykład sieci promieniowej – zasilanie zakładu przemysłowego z
odbiorami silnikowymi. Przykład omówiono szczegółowo w rozdz. 25.1.



______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 243
25.3.8 DEMO-Sieć-1F
Plik: DEMO-Sieć-1F.SPI. Przykład sieci promieniowej z odbiorami jednofazowymi. Zapoznaj się
ze sposobem obliczeń spadków napięć opisanym w podręczniku użytkownika (patrz rozdz. 14.3)
jest określone obciążenie każdej z poszczególnych faz (prąd w fazach i spadki napięć). Początkowe
parametry przykładu celowo nie są poprawne, aby było można demonstrować niektóre błędne
wyniki.


______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 244
25.3.9 DEMO-Sieć-TN690
Plik: DEMO-Sieć-TN690.SPI. Przykład sieci TN 690 V. Pokazuje wpływ wielkości napięcia
zdolność wyłączającą wyłączników (patrz rozdz. 11.9). Początkowe parametry przykładu celowo
nie są poprawne, aby było można demonstrować niektóre błędne wyniki.

______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 245
25.3.10 DEMO-Sieć-IT
Plik: DEMO-Sieć-IT.SPI. Przykład sieci IT. Zasilanie z nadrzędnej sieci TN, Zadane są wielkości
impedancji w miejscu przyłączenia (wyliczone dla sieci TN w osobnym projekcie patrz rozdz.
14.5). przedstawia prawidłowy sposób podłączenia transformatora separacyjnego.




______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 246
25.3.11 Kable równoległe
Plik: DEMO-KableRownolegle.SPI. Przykład demonstruje różne sposoby połączenia i symulacji
równoległych gałęzi kablowych (każda gałąź istnieje samoistnie, wszystkie równoległe gałęzie
zabezpieczone są jednym wspólnym urządzeniem zabezpieczającym).




______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 247
Notatki:
______________________________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________________________
PAJĄK Podręcznik użytkownika 248
Notatki:

______________________________________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________

PAJĄK wersja 2.8, Podręcznik użytkownika
© Ing. Petr Slavata, Doc. Ing. Jiří Rez, CSc., Ing. Michal Kříž, Ing. František Štěpán, 2010 Prawa autorskie: Eaton Electric Sp. z o.o. 80-299 Gdańsk ul. Galaktyczna 30

Pomoc techniczna (PL): Eaton Electric Sp. z o.o. ul.Krakowska19/23, 50-424 Wrocław Tel./fax.:71-781-23-21, 71-781-23-74 e-mail: pl-pajak@eaton.com http://www.moeller.pl Niniejsza dokumentacja jest integralną częścią programu obliczeniowego PAJĄK i może być rozprowadzana tylko wraz z programem. Autor dostarcza system wraz z dokumentacją, z zastrzeżeniem możliwości wystąpienia błędów. Autor nie jest odpowiedzialny za celowe bądź przypadkowe albo pośrednie szkody wynikłe z korzystania z tych materiałów. Podręcznik opisuje stan programu w chwili wydania obecnej wersji i nie uwzględnia zmian wprowadzonych w przyszłości. Programu PAJĄK można używać tylko w wersji zarejestrowanej do celów, do których jest on przeznaczony. Bez uprzedniej pisemnej zgody producenta, program ani jego części nie mogą być użyte jako element innych programów, lub podobnych produktów.
Pliki: SPID_mTI.DOC, SPID_mOB.DOC, SPID_m**.DOC, where ** means 00 - 09 SPID_tTI.DOC, SPID_t**.DOC, where ** means 01 - 03

______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 2

______________________________________________________________________________________________________________________

CZĘŚĆ I.: Obliczenia w sieciach niskiego napięcia – wstęp teoretyczny ..................................... 7 1. Wstęp ............................................................................................................................................... 8 1.1 Dlaczego podczas doboru i zabezpieczania należy korzystać z komputera? ......................... 8 1.2 Do czego służy program PAJĄK 2.8? ................................................................................... 9 1.3 Kolejność czynności podczas projektowania sieci niskiego napięcia ................................. 10 2. Zachowanie się sieci w trakcie eksploatacji i w przeciążeniu ....................................................... 11 2.1 Obliczeniowy prąd szczytowy obwodu- IB , znamionowy prąd elementu zabezpieczającego- In ................................................................................................................. 11 2.2 Dobór linii ze względu na obciążalność prądową ................................................................ 12 2.2.1 Cieplne oddziaływanie prądów roboczych i zwarciowych ........................................... 12 2.2.2 Dopuszczalna temperatura przewodu w warunkach normalnych i przy przeciążeniu . 13 2.2.3 Od czego zależy obciążalność długotrwała przewodów? ............................................. 13 2.2.4 Uwaga dotycząca wprowadzania wartości do programu PAJĄK ................................ 16 2.3 Dobieranie i sprawdzanie urządzeń zabezpieczających ....................................................... 17 3. Zachowanie się sieci podczas zwarcia ........................................................................................... 23 3.1 Rodzaje zakłóceń zwarciowych ........................................................................................... 23 3.2 Przebieg prądu zwarciowego ............................................................................................... 23 3.3 Konfiguracja sieci ................................................................................................................ 24 3.4 Obliczanie prądów zwarciowych ......................................................................................... 25 3.5 Kolejności obliczeń .............................................................................................................. 27 3.6 Dobór przekroju przewodów i kabli ze względu na wytrzymałość zwarciową ................... 27 3.7 Dobór urządzeń zabezpieczających z uwagi na zwarcie ..................................................... 28 4. Spadki napięcia, rozpływ mocy, wybiórczość ............................................................................... 35 4.1 Dobór przekroju ze względu na dopuszczalny spadek napięcia .......................................... 35 4.2 Uwagi do obliczeń spadków napięcia .................................................................................. 38 4.3 Obliczanie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci ........................................................ 38 4.4 Wybiórczość......................................................................................................................... 39 4.5 Układ kaskadowy elementów zabezpieczających (dobezpieczenie) ................................... 43 4.6 Kompensacja mocy biernej .................................................................................................. 46 5. Właściwości urządzeń zabezpieczających ..................................................................................... 49 5.1 Bezpieczniki ......................................................................................................................... 49 5.2 Wyłączniki ........................................................................................................................... 50 5.3 Selektywność wyłączników i bezpieczników ...................................................................... 53 6. Literatura ........................................................................................................................................ 55 CZĘŚĆ II.: Obsługa programu PAJĄK ........................................................................................ 58 7. Wstęp ............................................................................................................................................. 59 8. Instalacja ........................................................................................................................................ 62 8.1 Instalacja z dysku CD .......................................................................................................... 62 8.2 Ręczne wykonanie instalacji klienta w przypadku awarii programu SETUP ..................... 65 8.3 Kopia bezpieczeństwa instalacji .......................................................................................... 66 8.4 Aktualizacja ze strony internetowej ..................................................................................... 67 8.5 Aktualizacja programu z katalogu ....................................................................................... 67 9. Uruchomienie programu PAJĄK ................................................................................................... 68 9.1 Pierwsze uruchomienie ........................................................................................................ 68 9.2 Drugie i kolejne uruchomienia ............................................................................................. 69 10. Wprowadzenie do systemu PAJĄK ............................................................................................. 71 10.1 Ekran podstawowy oraz sterowanie programem ............................................................... 71 10.2 Uruchomienie funkcji programu ........................................................................................ 73 10.3 Krok do tyłu – Cofnij, powrót – Powtórz .......................................................................... 74 10.4 Praca z programem............................................................................................................. 74 11. Schemat połączenia sieci (topologia) ........................................................................................... 77 11.1 Układ sieci oraz system napięciowy .................................................................................. 78
______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 3

______________________________________________________________________________________________________________________

11.2 Sieć zasilająca .................................................................................................................... 79 11.3 Generator ............................................................................................................................ 81 11.4 Transformator..................................................................................................................... 82 11.5 Szyny zbiorcze w rozdzielnicy .......................................................................................... 83 11.6 Przewód szynowy .............................................................................................................. 85 11.7 Przewód - kabel .................................................................................................................. 88 11.8 Rozłącznik.......................................................................................................................... 93 11.9 Wyłącznik .......................................................................................................................... 94 11.10 Bezpiecznik ...................................................................................................................... 97 11.11 Silnik ................................................................................................................................ 98 11.12 Odbiornik ogólny ........................................................................................................... 100 11.13 Kondensator kompensacyjny ......................................................................................... 102 11.14 Grupa .............................................................................................................................. 103 11.15 Elementy własne ............................................................................................................ 104 11.15.1 Odcinek ................................................................................................................... 105 11.15.2 Prostokąt.................................................................................................................. 105 11.15.3 Okrąg ....................................................................................................................... 105 11.15.4 Tekst ........................................................................................................................ 106 11.16 Pomoce dla kreślenia ..................................................................................................... 106 12. Edycja schematów sieci ............................................................................................................. 107 12.1 Edycja właściwości (atrybutów) ...................................................................................... 107 12.1.1 Edycja parametrów elementów sieci ......................................................................... 108 12.1.2 Edycja atrybutów elementów własnych .................................................................... 109 12.1.3 Zbiorcza edycja atrybutów – dopuszczalne spadki napięć oraz czas wyłączenia ..... 110 12.1.4 Zbiorcza edycja atrybutów – oznaczenia projektowe ............................................... 112 12.2 Zmiana położenia elementów .......................................................................................... 113 12.3 Kopiowanie elementów.................................................................................................... 113 12.4 Zmiana geometrii elementu - rozciąganie ........................................................................ 114 12.5 Usuwanie elementów ....................................................................................................... 115 12.6 Edycja elementów z użyciem schowka ............................................................................ 115 12.6.1 Wycinanie elementów z użyciem schowka .................................................................. 115 12.6.2 Kopiowanie elementów z użyciem schowka ................................................................ 116 12.6.3 Wklejanie elementów z użyciem schowka ................................................................... 116 13. Sterowanie widokami (Zoom) ................................................................................................... 118 13.1 Regeneracja (odświeżenie) prezentacji ............................................................................ 118 13.2 Przesunięcie widoku ........................................................................................................ 118 13.3 Powiększenie/pomniejszenie (szybki Zoom) ................................................................... 119 13.4 Powiększenie części widoku (Zoom Okno) ..................................................................... 120 13.5 Powrót do poprzedniego widoku (Zoom Poprzedni) ....................................................... 121 13.6 Wizualizacja widoku na powierzchni kreślenia (Zoom wszystko) .................................. 121 13.7 Ukrywanie wyników obliczenia....................................................................................... 121 14. Obliczenia parametrów sieci ...................................................................................................... 122 14.1 Dobór kabli i zabezpieczeń .............................................................................................. 122 14.2 Kontrola logiki połączenia sieci ....................................................................................... 124 14.3 Spadki napięcia oraz rozpływ mocy ................................................................................ 125 14.4 Prądy zwarciowe .............................................................................................................. 129 14.4.1 Kaskada ..................................................................................................................... 133 14.4.2 Selektywność ............................................................................................................ 139 14.5 Impedancja w węzłach sieci ............................................................................................. 141 14.6 Edycja wartości dopuszczalnych spadków napięć, czasów wyłączenia oraz układu faz 142 14.7 Zestawienie symboli związanych z obliczeniami ............................................................ 143 15. Charakterystyki czasowo-prądowe ............................................................................................ 148
______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 4

..... 193 21.......... Czerwiec 2003 .....................5 Automatyczny dobór parametrów ............ Eksport danych ......................... 161 16...................6 Usunięcie charakterystyki z wykresu ...............4 Wersja 2................................................................................. 175 18............... 182 19............................................................................................................................................................ 160 15.................................................... 202 24.......................................................................................... 198 22...................... 172 18............................. 155 15......... 158 15....................2 Otwarcie pliku z projektem .............1......... 191 21........................................................Otwrcie pliku z przykładem DEMO ..........................................2 Wydruk zestawień na drukarce ...... 200 24........ 185 20...................................... pole opisu ............................................................................. 158 15....................................... Pomoc... 173 18........................................................................................... O aplikacji PAJĄK.................................................................................1........................2 Schemat połączeń ..... Informacje o projekcie.......... Listopad 2001 ................................... Praca z plikami ......... Wydruk wyników na drukarce ................... Czerwiec 2006 .....................3 Tworzenie nowego zestawu charakterystyk ..............................................................................6 Wersja 2.........2 Zmiany bazy danych przez użytkownika ............5 Zakończenie pracy z programem ....................8 Praca z plikami ........... 183 19....... 156 15.................................................0........................................................................... 151 15..................... 189 20.............. 189 20.............................................. 188 20..............................................2 Wersja 2........................................______________________________________________________________________________________________________________________ 15.......1 Środowisko graficzne .........8..............................................3 Eksport schematu połączenia sieci do formatu DXF ........ 189 21...... Baza danych elementów.................1 Wersja 1...6 Zmiana danych licencyjnych ........ 201 24.......... 159 15..................1 Edycja charakterystyki wyłącznika z bazy danych ................................... 173 18.......8...........5 Eksport zestawu charakterystyk do formatu DXF ...4 Eksport zestawu charakterystyk do formatu BMP .................3 Wersja 2................... 191 21......4 Edycja charakterystyk wyłącznika/bezpiecznika/kabla przejętego z projektu sieci ..............................0.............2 Wczytanie pliku z zestawem charakterystyk ......................................................................................................................................................................8...........................................................................................8.................................................................... 194 21.................... 188 20...... 197 22...................3 Edycja charakterystyk kabli z bazy danych ..1 Zapisanie zestawu charakterystyk do pliku ........................ 163 16...........................................................1 Obsługa bazy danych – wybór elementu ............................................................................................3 Struktura tabel danych dla poszczególnych typów elementów ........................4............................... 149 15...... 175 18................................................................................................ 157 15.............................................................4 Zakończenie edycji projektu ....5 Edycja atrybutów wykreślonej już charakterystyki ............................................................................... 156 15................................................ 198 23...................................................................................................................................................................................... Historia wersji ......................... 203 24....2 Eksport schematu połączenia sieci do formatu BMP...... 182 19............................................................................ 157 15.................................. 151 15............................................................................. 168 17............................................................5 Wersja 2...........................................8............... 205 ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 5 .............................................................1 Zapisanie projektu w pliku na dysku ........ Kwiecień 2002 ......................... Opcje .4 Obliczenia ..........................................................................................................................7 Wydruk wykazu charakterystyk...............1 Eksport zestawień elementów ........ 195 21...................................................................................3 Symbole własne .............................................................................. 187 20........................................................2.......................................... 199 24........................................................................................................................ 161 16.8.1 Podgląd wydruku ..............................4 Ustawienie wyglądu strony ..............................................................1 Podpowiedź dnia .............................. 200 24................................................................................ Czerwiec 2004 ...........2 Edycja charakterystyki bezpiecznika z bazy danych .................................................................................................. 187 20............................ Czerwiec 2005 .....6 Zakończenie pracy z modułem charakterystyk ................ 153 15..........3 Druk schematu połączeń .......................3 Rozpoczęcie edycji nowego projektu ............ 160 16..... 196 21................ 200 24..................................................3...............................................2........................................... 180 19......................................................................................................

.................................................. 242 25.3................................... 240 25........6.................................3................... 239 25...............................................................................10 DEMO-Sieć-IT........ 238 25.................................. 244 25...................................................................................................................9 DEMO-Sieć-TN690 ........................................6 DEMO-kaskada ..................... 237 25............................................ 246 ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 6 ....2 DEMO-węzeł ......................... 236 25.............................4 DEMO-przewód szynowy...................................................3..............7 DEMO-Sieć ...............5........................1 DEMO-sieć promieniowa ...........3................. edycja ....8 DEMO-Sieć-1F .................3.........................................................3.........3..................................................... PAJĄK – przykłady .........................................: Program PAJĄK – przykłady ................1 Schemat połączeń – utworzenie..... 245 25....5 DEMO-magistrala .....3...................................................................................3 Demo-współczynnik jednoczesności i zapotrzebowania ..................................................... 225 25....... Wrzesień 2007 ......... 236 25....................................... Wrzesień 2008 ....................... 238 25.............................7.......... 213 25........................................................................................................9 Wersja 2..................................................7 Wersja 2.....3................ 213 25........ 206 24................................................3 Przegląd demonstracyjnych przykładów dostarczanych razem z programem ....................................3..........3..................................................................................................... 243 25....................2 Opracowanie schematu połączeń i podstawowe obliczenia – sieć promieniowa ..8 Wersja 2......................................... Wrzesień 2009 ................. 207 24. 208 CZĘŚĆ III.......................... 212 25............11 Kable równoległe ...................______________________________________________________________________________________________________________________ 24.............

: Obliczenia w sieciach niskiego napięcia – wstęp teoretyczny ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 7 .______________________________________________________________________________________________________________________ CZĘŚĆ I.

Z drugiej zaś strony. 1. przy jednoczesnym sprawdzaniu przewodów i elementów zabezpieczających pod kątem różnych wymagań. że urządzenie w trakcie przeciążenia nie może ulec nadmiernemu nagrzaniu. obliczony przekrój nie jest odpowiedni z powodu spadku napięcia. Zawsze. że przez właściwy dobór urządzenia i zasilania spełnione zostaną wszelkie wymogi bezpieczeństwa. w praktyce nie zwraca się na niego należytej uwagi. Projektowanie nie powinno i nie może zostać przekształcone w mechaniczne składanie typowych elementów i seryjnej produkcji obiektów. Musi wiedzieć. do optymalizacji jego kosztów i minimalizowania zajmowanej przez niego przestrzeni. że każdy typ przeznaczony jest do innego celu. Bezpieczeństwo urządzeń elektrycznych regulują przepisy elektrotechniczne określając. często męczące. Błędny dobór dowolnego elementu instalacji może poważnie zagrozić bezpieczeństwu urządzenia oraz otoczeniu. lecz przy ich doborze należy uwzględnić odmienną charakterystykę każdego z nich. przy czym miejsce pierwsze zajmuje konieczność zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa eksploatowanego urządzenia w połączeniu z możliwie dużą ekonomicznością jego wykonania. Do nich należy prawidłowy dobór przewodów. by nawet w warunkach skrajnie niekorzystnych i powodujących zakłócenia. Awaria spowodowana przez jeden element urządzenia nie może stać się przyczyną wyłączenia całego obiektu z eksploatacji. Jeżeli np. Różnorodnym. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 8 . a także prawidłowy dobór zabezpieczeń. co oznacza. możliwości finansowe zmuszają nas do unikania przewymiarowania całego urządzenia. dlatego. Chociaż powyższy problem odłączania selekcyjnego poruszany jest w kilku normach. w jakich warunkach.1 Dlaczego podczas doboru i zabezpieczania należy korzystać z komputera? Przede wszystkim nie. spadki napięcia na przewodzie zasilającym nie mogą w jakichkolwiek warunkach eksploatacyjnych przekroczyć dopuszczalnej granicy. Obok niezbędnych zasad bezpieczeństwa należy także uwzględnić niezawodność eksploatacji. co i czym należy zasilać. w którym wystąpiło zakłócenie. Nie wolno zapomnieć także o fakcie. na co w trakcie eksploatacji może być narażone urządzenie elektryczne itp. Obecnie mamy do dyspozycji szeroki asortyment tych elementów. zabezpieczenie samoczynnie odłączające źródło musi w razie zakłócenia zadziałać w odpowiednio krótkim czasie itd. że powinno zadziałać odpowiednie zabezpieczenie odłączające tylko element. W związku z powyższym wydaje się. Wstęp ________________________________________________ Prawidłowe i jednocześnie optymalne zabezpieczanie urządzeń elektrycznych nie jest łatwe. powinien on dokonać ponownej weryfikacji projektu uwzględniając wszystkie wykonane wcześniej wyliczenia. bowiem należy skoordynować cały szereg wymagań.______________________________________________________________________________________________________________________ 1. Przed przystąpieniem do opracowywania każdego projektu projektant musi zapoznać się z całym szeregiem danych. W niektórych przypadkach projektant powinien cały szereg czynności powtórzyć nawet kilkakrotnie. Zawsze chodzi o to. urządzenie oraz przewody zasilające nie zagrażały otoczeniu. Obie te cechy są z zasady przeciwstawne. że w trakcie awarii mogą powstać prądy zwarciowe o wartościach przekraczających wartości dopuszczalne i właśnie tym prądom zwarciowym muszą sprostać wszystkie elementy urządzenia. sieci rozdzielczych i instalacji całkowicie zmechanizować i zautomatyzować. wartości i parametrów. Z drugiej zaś strony cały szereg czynności w trakcie projektowania stanowią czynności rutynowe. wymienionym wyżej wymogom można sprostać dokonując właściwego doboru urządzeń. by pracę projektanta urządzeń elektrycznych. przewodów i elementów zabezpieczających. oczywiste jest. które to obliczenie powinno być zrealizowane dopiero pod koniec projektowania.

8 przeznaczony jest do projektowania instalacji niskiego napięcia i do ich zabezpieczenia w sieciach TN. wymaganych przez projektantów przypadków. gdyż komputer sam wykonuje właściwe czynności. transformatory. nawet do 1000 V.  Elementy zmienne. czyli elementy. by spełniały wymogi bezpieczeństwa. Program PAJĄK umożliwia pracę w następujących trybach pracy:  W trybie automatycznym. czy zastosować jeden przewód magistralny z wyprowadzeniami do poszczególnych odbiorników. że powtarzanie wszystkich czynności jest w niektórych przypadkach zbędne. Przy wspieranym komputerowo doborze urządzeń pracujących w sieci niskiego.2 Do czego służy program PAJĄK 2. stosujemy ogólnie dwa typy elementów:  Elementy stałe. których parametry zostały uprzednio wprowadzone. co właściwie komputer wykonuje i dlaczego.8? Program PAJĄK w wersji 2. Praca w sieciach TT i IT poszerza możliwość zastosowania programu praktycznie do wszystkich. których parametry stanowią przedmiot prób i optymalizacji (przewody – kable. Projektant jednak musi wiedzieć. bez możliwości ich zmiany w ramach programu (źródła. w którym wymagane przez użytkownika parametry elementów zmiennych wyznaczone zostaną automatycznie oraz nastawione tak. W zależności od tego projektant decyduje o wyglądzie sieci. by nie pominąć niektórych pracochłonnych kroków. ewentualnie kombinację obu poprzednich rozwiązań. lecz wszystkie poważne decyzje musi podjąć sam projektant.______________________________________________________________________________________________________________________ Powszechnie wiadomo. czy też zaprojektować sieć promieniową z rozgałęzieniem bezpośrednio przy transformatorze. w którym parametry wszystkich elementów (zmiennych i stałych) wprowadzone są przez użytkownika na podstawie jego doświadczenia. a następnie może przeprowadzić optymalizację projektu. jak również. by niczego nie pozostawić przypadkowi. Korzystanie z komputera jest pożądane również. kondensatory kompensacyjne). elementy. których napięcie nominalne (napięcie znamionowe) można wybrać w polu wyboru ze zwykle stosowanych napięć. odbiorniki. systemy szyn zbiorczych. silniki. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 9 . TT i IT. bezpieczniki). że komputer stanowi użyteczną pomoc. Musi być świadomy tego. wiele trudności i rozważań zostaje wyeliminowanych. Właściwy układ sieci uzależniony jest od miejsca zainstalowania źródła oraz rozmieszczenia urządzeń odbiorczych. Gdy jednak korzysta on z komputera. po dokonaniu obliczeń następuje sprawdzenie warunków bezpiecznej eksploatacji sieci. Kolejną zaletę programu PAJĄK stanowi możliwość rozwiązania sieci okrężnych i przestrzennych. by dokonać obliczeń w sposób szybki i precyzyjny. Program umożliwia szybką weryfikację zaprojektowanego układu sieci i optymalizację różnych jej konfiguracji.  W trybie ręcznym. tj. Decyzję o konieczności takiej weryfikacji podejmuje projektant po skrupulatnym rozważeniu. Użytkownik dokonuje oceny wyników. ewentualnie wprowadzić można napięcie inne. dlatego. w ten sposób zaprojektowane rozwiązanie nie musi być jednak zawsze rozwiązaniem optymalnym. Poniżej opisana zostanie problematyka związana z wymiarowaniem poszczególnych elementów zmiennych. 1. elementy zabezpieczające – wyłączniki ochronne.

W przypadku optymalnym całe rozprowadzenie prądu projektowane jest jednocześnie i właśnie taki przypadek opisany jest w tekście instrukcji dla użytkownika.3 Kolejność czynności podczas projektowania sieci niskiego napięcia Kolejność opisanych poniżej kroków. przeprowadzając tylko odpowiednią weryfikację i ewentualne przystosowanie. jest wyłącznie kolejnością zalecaną. Zwykle projektuje on sieć jako całość. W przypadku awarii część urządzeń zostaje odłączona i reszta instalacji zasilana jest ze źródła awaryjnego.______________________________________________________________________________________________________________________ 1. realizowanych podczas projektowania sieci niskiego napięcia. Zgodnie z przepisami elektrotechnicznymi. co zostało już zgodnie z projektem zrealizowane lub zainstalowane. Projektant może ją dostosować do swoich potrzeb. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 10 . Przy tym nie ma już możliwości dokonania zmiany tego. co w praktyce jest rzeczą normalną. Zasada analogiczna dotyczy zmiany zasilania pewnej części urządzeń. w czasie pracy obiektu należy liczyć się z koniecznością uzupełniania urządzeń elektrycznych. lecz dodatkowo często stwierdza się. że koniecznym jest jej uzupełnienie. W takiej sytuacji projektant pracuje z już wyznaczonymi parametrami sieci.

jeżeli użytkownik wprowadzi prądy wszystkich zasilanych odbiorników. Przy zasilaniu urządzeń o jednakowym charakterze należy sumę prądów znamionowych pomnożyć przez współczynnik jednoczesności i współczynnik zapotrzebowania (współczynnik jednoczesności stanowi stosunek mocy zapotrzebowanej dla odbiorników do sumy mocy wszystkich odbiorników jakie mogą być zainstalowane w rozpatrywanej części instalacji elektrycznej.1 Obliczeniowy prąd szczytowy obwodu. 10.IB . czyli musi obowiązywać: IB  In gdzie: IB In prąd obliczeniowy [A] prąd znamionowy elementu zabezpieczającego [A] Wynika to z wymagania. w oparciu o znane wyposażenie określonego punktu odbioru (obiektu.In W pierwszej kolejności. Określi tylko jego wielkość znamionową. Dla tego prądu projektant dobiera prąd znamionowy elementu zabezpieczającego In. Ponadto program pozwala na odłączanie poszczególnych odbiorów. nazwaną prądem obliczeniowym IB. współczynnik zapotrzebowania jest uwzględniany dla każdej konfiguracji sieci. więc uwzględnić już w swoim założeniu moce zapotrzebowane i współczynniki jednoczesności. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na pewne trudności. Program PAJĄK umożliwia zadawanie obu współczynników. by element zabezpieczający nie zadziałał w trakcie normalnej pracy urządzenia. Np. Zachowanie się sieci w trakcie eksploatacji i w przeciążeniu ________________________________________________ 2. lecz obliczeniowym prądem szczytowym koniecznym do zasilania wszystkich urządzeń. Z informacji o urządzeniach odbiorczych projektant otrzymuje wartość maksymalnego prądu linii. ale nie z mocą maksymalną. W takim przypadku użytkownik musi. które w założeniu mogą być eksploatowane jednocześnie. w obliczeniach uwzględniona będzie suma tych prądów. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 11 . Takie postępowanie jest oczywiście błędne. Jego wartość musi zawsze przekraczać wartość prądu obliczeniowego IB. lecz zapotrzebowaną. dla jednego obwodu gniazdkowego z dziesięcioma gniazdami wtykowymi otrzymujemy prąd obliczeniowy równy IB = 10x16 = 160A. jednoczesności jedynie w sieciach promieniowych. współczynnik zapotrzebowania grupy odbiorników określa procentowy stopień wykorzystania urządzeń).) projektant wyznacza maksymalny prąd. warsztatu. hali produkcyjnej etc. Gdyby przez kogoś wprowadzone jedno wyjście gniazdkowe stanowiło jeden odbiornik. natomiast wsp.______________________________________________________________________________________________________________________ 2. planowaną eksploatację urządzeń elektrycznych. 6. by zagwarantować prawidłową. co jest oczywiście błędem. Bowiem w trakcie oceny mocy zapotrzebowanej i mocy zainstalowanej należy postępować bardzo ostrożnie. W ten sposób umożliwia modelowanie stanów rzeczywistych występujących w trakcie eksploatacji urządzenia elektrycznego oraz uwzględnianie w szczególności najbardziej znaczących obciążeń. W tym momencie projektant nie będzie zastanawiał się nad kolejnymi właściwościami elementu zabezpieczającego. Wielkość ta jest dzisiaj dla wyłączników ochronnych i bezpieczników jednakowa i można ją dobrać z typoszeregu 2. który należy za pośrednictwem linii do tego miejsca doprowadzić. 4. znamionowy prąd elementu zabezpieczającego. Nie jest on jednak prostą sumą prądów znamionowych wszystkich urządzeń.

630 A itd. by nawet w trakcie wyjątkowo trudnej eksploatacji urządzenia lub w trakcie jego przeciążenia nie wystąpiło przeciążenie linii. elementów ochronnych i urządzeń (obciążenie konieczne do funkcjonowania urządzenia). Przy przepływie dowolnego prądu o ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 12 . Jeżeli tak powstające ciepło nie zostałoby odprowadzane do otoczenia. 200.2. 50. 20. Wynika z tego również ujęte na poniższym rysunku. 160.1 Cieplne oddziaływanie prądów roboczych i zwarciowych Przy przepływie prądu elektrycznego przez przewód powstaje ciepło. 80. 100. Jednocześnie wymagane jest.______________________________________________________________________________________________________________________ 16. odpowiednie przyporządkowanie charakterystyk linii (maksymalnego obciążenia dopuszczalnego). 250. dlaczego to jednak nie jest takie proste. Dlatego dopuszczalna obciążalność długotrwała linii musi przekraczać wartość prądu znamionowego zabezpieczenia. ewentualnie jeszcze 35 A dla bezpieczników i 13 A dla wyłączników ochronnych). przewód nagrzewałby się do momentu stopienia. 2. a następnie z wartości prądu znamionowego urządzenia zabezpieczającego In wynika wartość obciążalności prądowej długotrwałej przewodów Iz. Dopiero wówczas nastąpiłaby przerwa w przepływie prądu. Musi być spełniony następujący warunek: In  Iz gdzie: In Iz prąd znamionowy elementu zabezpieczającego [A] obciążalność prądowa długotrwała linii [A] Podstawę wymienionego wyżej warunku stanowi wymóg. któremu przyporządkowuje się wartość prądu znamionowego zabezpieczenia można przypisać taką samą lub większą wartość prądu nominalnego przewodów lub kabli. Dlaczego więc po prostu nie zastosować najkorzystniejszego cenowo przewodu lub kabla. (różnica dotyczy tylko wartości znamionowych 12 A. Kolejny rozdział wyjaśnia. 40. 400. którego (prąd znamionowy) dopuszczalne obciążenie prądowe długotrwałe Iz minimalnie przekracza wartość prądu znamionowego zabezpieczenia In? Przecież producenci podają obciążalności prądowe kabli. 25. 32. by urządzenie ochronne nie wyłączało przeciążeń. 63. 2. Analogicznie jak w przypadku prądu obliczeniowego.2 Dobór linii ze względu na obciążalność prądową Z wartości prądu obliczeniowego IB. krótkookresowo pojawiających się w trakcie eksploatacji. 225. Norma PN-IEC 60364-5-523:2001 rzeczywiście podaje terminy „obciążalność prądowa długotrwała”. 315. W przeciwnym razie linia musi być odłączona od zasilania. a wzór do wyznaczania całego ich szeregu podaje załącznik do normy PN-IEC 60364-5-523:2001. 125.

tym więcej ciepła przechodzi z przewodu do otoczenia (patrz kolejny rysunek). gdyż dla takich przypadków zakłada się. że graniczna dopuszczalna temperatura żył przewodu (kabla) w warunkach obciążenia długotrwałego wynosi 70oC dla przewodów o izolacji z polichlorku winylu (PVC) i 90oC dla przewodów o izolacji z polietylenu usieciowanego (XLPE) lub gumy etylenowo-prpopylenowej (EPR).2. Różne materiały izolacyjne odporne są na temperatury o różnych wartościach. Niewiele wyższa temperatura żyły przewodu dopuszczalna jest przy przeciążeniu i zwarciu. Ciepło powstające w trakcie przepływu prądu przez przewód jest proporcjonalne do oporności przewodu i wzrasta z drugą potęgą wielkości prądu. że ze wzrostem temperatury wrasta opór przewodów.______________________________________________________________________________________________________________________ wartości mniejszej od wartości prądu powodującego stopienie przewodu. co w konsekwencji powoduje zwiększenie mocy cieplnej powyżej wartości drugiej potęgi (dokładnie 2. Należy również pamiętać o tym. do wartości granicznej dopuszczalnej długotrwale. 2. W przypadku przeciążenia przewodu zabezpieczonego tak. Maksymalna dopuszczalna temperatura żyły uzależniona jest więc od izolacji otaczającej przewód. Im bardziej ograniczona jest możliwość przepływu ciepła z przewodu do otoczenia (izolacja. że będą one w odpowiednio krótkim czasie przerwane przez zabezpieczenie. 2. Przyjęto. Jednak im wyższa temperatura przewodu.495). tym mniejszy prąd potrzebny jest do nagrzania przewodu do temperatury ustabilizowanej. Temperatura dopuszczalna krótkotrwale przy zwarciu wynosi odpowiednio 160oC i 250oC. aby prąd został wyłączony w odpowiednio krótkim czasie temperatura przewodu (kabla) wynosi 120oC dla przewodów w izolacji PVC i 160oC dla przewodów w izolacji XLPE.2. który przepływając w czasie nieskończenie długim spowoduje podwyższenie się temperatury przewodu pozostającego w ustalonych warunkach chłodzenia.2 Dopuszczalna temperatura przewodu w warunkach normalnych i przy przeciążeniu Z momentem ustabilizowania się temperatury następuje równowaga pomiędzy ciepłem powstającym w żyle przewodu (kabla) w trakcie przepływu prądu. temperatura w końcu stabilizuje się na pewnym poziomie. które przewód ten przekazuje do otoczenia. usytuowanie przewodu). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 13 . a ciepłem. Określone przez normę dopuszczalne temperatury dla eksploatacji normalnej i przeciążenia uzależnione są od rodzaju izolacji.3 Od czego zależy obciążalność długotrwała przewodów? Obciążalnością prądową długotrwałą (Iz) nazywamy skuteczna wartość prądu o niezmiennym natężeniu.

równą najwyższej powtarzającej się okresowo temperaturze otoczenia. Jeszcze mniejsza wartość prądu nominalnego wynika stąd. mogą być (i przeważnie są) układane w sposób inny. czyli będzie wynosił w przybliżeniu 1000 A.35 mm2.5 A. Stąd prąd dopuszczalny powinien wynosić 226 A. Przykład ten potwierdza. Dla kabli ułożonych bezpośrednio w gruncie lub w osłonach kablowych – obliczeniowa temperatura otoczenia wynosi +20oC. że prąd znamionowy tego samego przewodu CY o przekroju 35 mm2. Każdorazowe ustalenie dopuszczalnego obciążenia od chwilowej temperatury otoczenia jest praktycznie niemożliwe. że obciążenie prądowe linii nie można w sposób ogólny porównać z obciążalność prądową długotrwałą. Powierzchnia nie wzrosła 100-krotnie tak jak przekrój. Warunki nominalne jednak osiągane są w praktyce tylko wyjątkowo. Kolejna ważna właściwość. Można oczekiwać. lecz tylko 21. będzie 100-krotnie wyższy. Warunki rzeczywiste różnią się zwykle od warunków znamionowych.5-krotnie. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 14 . że nominalna obciążalność prądowa przewodu lub kabla określana jest przez producenta dla warunków znamionowych. że przewód o przekroju 35 mm2 posiada izolację grubszą od przewodu 0. czyli 100-krotnie większym. lecz proporcjonalnie do powierzchni przewodu. wpływająca na dopuszczalne obciążenie prądowe przewodu.______________________________________________________________________________________________________________________ Obciążalność długotrwała urządzeń elektroenergetycznych jest zależna od dopuszczalnych przyrostów temperatury. niezależnie od sposobu ułożenia – obliczeniowa temperatura otoczenia wynosi +30oC. oprócz ułożenia podstawowego. więc dokonać przeliczenia uwzględniając stan rzeczywisty. Dlatego ogólnie można stwierdzić. dlatego. Przewody i kable. Podczas projektowania należy mieć na uwadze to. Odprowadzenie ciepła do otoczenia jednak nie wzrosło proporcjonalnie do przekroju. o ile wzrośnie odprowadzenie ciepła z przewodu do otoczenia. a mianowicie:   Dla przewodów w powietrzu. będących różnicą granicznej temperatury dopuszczalnej i temperatury otoczenia. że wraz ze wzrostem odprowadzania ciepła z przewodu do otoczenia wzrasta możliwość obciążania przewodu. należy. Jednak tak nie jest. Podobnie obniża się również obciążalność przewodów układanych w wiązkach. Prąd znamionowy przewodu CY o przekroju 35 mm2 wynosi tylko 181 A. że przewody o małych przekrojach mogą być na jednostkę przekroju obciążane bardziej od przewodów o przekrojach dużych.35 mm2 wynosi 10. Izolacja ta utrudnia odprowadzenie ciepła do otoczenia przewodu. omówiona zostanie na poniższym przykładzie. Obciążalność prądowa długotrwała przewodu jednożyłowego CY o przekroju 0. Dlaczego tylko tyle? Obciążenie może bowiem wzrosnąć tylko o tyle. Dlatego normy i przepisy określają obliczeniową temperaturę otoczenia υo stałą dla danych warunków eksploatacji. Temperatura otoczenia nie ma wartości stałej i ulega ciągłym zmianom. Z tego powodu przewody pracujące w otoczeniu o temperaturze niższej mogą być obciążane bardziej niż przewody w otoczeniu o temperaturze normalnej i na odwrót – mniej obciążane mogą być przewody pracujące w otoczeniu o temperaturze wyższej.

różniące się od wartości podanych skoki temperatury maksymalnej w górę lub w dół należy wprowadzić do programu. Takie sposoby ułożenia nie różnią się znacząco od ułożenia E i F i z tego powodu w większości wyprowadzane są z obciążalności E i F za pomocą współczynników przeliczeniowych obowiązujących dla przewodów zgrupowanych. dzień – noc lub lato-zima). dla obciążenia przewodów uzyskuje się pewną rezerwę. Krótkookresowych. w związku z różnymi możliwościami ułożenia. hakach lub o kable zawieszone. Dla takiej temperatury oblicza się obciążenie linii. Oprócz tego. że chodzi o kable. z których . Większa ilość przewodów w wiązce obniża obciążenie dopuszczalne. W wyniku tego. niewielkich wahań temperatury nie uwzględnia się. Z reguły temperatura otoczenia jest niższa od powyższych wartości. L itp. Przewody jedno i wielożyłowe w rurach instalacyjnych na ścianie B C Przewody jedno i wielożyłowe bezpośrednio na ścianie Kabel ułożony bezpośrednio w gruncie lub kabel ułożony w osłonie bezpośrednio w gruncie Przewody wielożyłowe w powietrzu Przewody jednożyłowe w powietrzu stykające się D E F G Przewody jednożyłowe w powietrzu oddalone od siebie Norma rozróżnia modyfikacje przedstawionych sposobów ułożenia przewodów.______________________________________________________________________________________________________________________ Zgodnie z normą PN-IEC 60364-5-523:2001 rozróżnia się następujące. Nie zakłada się przy tym. Dawniej używane symbole sposobów ułożenia H. Ułożenie A1 od A2 i B1 od B2 różnią się tym. podstawowe sposoby ułożenia: A Przewody jedno i wielożyłowe w rurach instalacyjnych izolowanej cieplnie ścianie. K. powstaje cały szereg wariantów. kable ułożone na perforowanych i nie perforowanych korytkach kablowych. że w przypadku A1 i B1 jest mowa o przewodach izolowanych jednożyłowych w rurze izolacyjnej. Obciążenie linii uzależnione jest także od zgrupowania przewodów i kabli. J. W obliczeniach uwzględnia się temperaturę maksymalną otoczenia. różniące się od ułożenia E i F lub G tym. Kable można zgrupować w różny sposób. Występujące długookresowe. temperatura otoczenia nie zawsze musi odpowiadać wartościom obliczeniowym ujętym w normie. a w przypadku A2 i B2 wielożyłowych w rurze izolacyjnej. Pomimo ograniczeń program stanowi użyteczną pomoc nawet dla przypadków. Temperatury wynoszące 30oC (temperatura powietrza) oraz 20oC (temperatura gruntu wokół przewodu) są dla większości przypadków temperaturami wystarczającymi. temperatura powietrza wokół przewodu nie przekracza 25oC i w obliczeniach przyjęto temperaturę 30oC. Jeżeli np..za pomocą programu – ze względów praktycznych rozwiązać można typowe sposoby opisane w normie. na drabinkach kablowych. by ktoś obciążał przewody ze względu na zmiany temperatury otoczenia (np. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 15 .

Uwzględnienia udziału wyższych harmonicznych prądów w przewodach 4. ochrony i zabezpieczenia przed przeciążeniem. 2. Załącznik C do ww. ułożenie.______________________________________________________________________________________________________________________ które nie są w nim bezpośrednio ujęte.4). Program nie uwzględnia także przekrojów powyżej 300 mm2. Rozwiązanie takie umożliwia program PAJĄK uwzględniając sposoby ułożenia i wszystkie współczynniki poprawkowe wg PN-IEC. Wynik wyświetlany jest w formie: Odpowiada / nie odpowiada. Za prawidłowy dobór współczynnika korygującego odpowiada projektant. normy podaje sposób doboru przewodów przy uwzględnieniu efektów cieplnych spowodowanych udziałem wyższych harmonicznych w przewodach żył fazowych obwodu. W większości przypadków.8. Np.2. nie uwzględnia on układania w pustych ściankach izolacyjnych lub rurkach i listwach przewodów o przekrojach większych od 120 mm2. którym można dowolnie obniżyć lub podwyższyć obciążalność prądową kabli.i 5-żyłowych należy dokonywać poprzez uwzględnienie współczynników zmniejszających podanych w tabel C. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 16 . 2. Wówczas włącza się funkcja AutoParametryzowanie i program sam dobiera kabel tak. to fakt ten należy uwzględnić przy wyznaczaniu obciążalności przewodu 4 lub 5 żyłowego. Wszystkie inne nieopisane przypadki można rozwiązywać wykorzystując współczynnik korygujący. Zawsze można wybrać wariant najbardziej zbliżony i na tej podstawie oszacować wyniki ( patrz też rozdz. Współczynnik zmniejszający Udział trzeciej harmonicznej w Dobór przekroju żył przewodu Dobór przekroju żył przewodu prądzie fazowym na podstawie wartości prądu na podstawie wartości prądu % fazowego przewodu neutralnego 0-15 1.86 33-45 0. dla tak dużych prądów bardziej opłaca się kłaść równolegle dwa lub większą ilość kabli. Jeżeli użytkownik korzysta z programu w wersji 2. temperaturę i włącza polecenie Dobrać automatycznie.52-1 wymienionej normy.2.4 Uwaga dotycząca wprowadzania wartości do programu PAJĄK Program nie rozwiązuje przypadków nie występujących w praktyce lub występujących w niej tylko wyjątkowo.86 >45 1.0 Współczynnik ten można uwzględnić samodzielnie przy określaniu współczynnika korygującego k przeznaczonego do samodzielnego ustalenia przez użytkownika programu. wprowadza długość kabla. Następnie uruchamia moduł Oblicz i program dokonuje sprawdzenia prawidłowości projektu pod względem założonych warunków roboczych. Jeżeli użytkownik korzysta z programu w trybie automatycznym. sposób ułożenia.0 15-33 0. to wprowadza długość kabla. Jeżeli przez przewody te może przepływać prąd o znacznej wartości. temperaturę i z bazy danych dobiera kabel o odpowiednim przekroju. niż układać jeden kabel o przekroju wykraczającym poza normę. Program zgodnie z normą PN-IEC 60364-5-523:2001 oblicza obciążalność prądową i nie uwzględnia w obwodach trójfazowych obciążenia przewodu neutralnego lub ochronno-neutralnego. by odpowiadał on wszystkim założonym warunkom.

002 0. zapewniającego wyłączanie dużych prądów występujących przy zwarciu.0005 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 B C D Int = 1.3 Dobieranie i sprawdzanie urządzeń zabezpieczających Do ochrony linii elektrycznych można stosować wyłączniki lub bezpieczniki. patrz rozdz. ze względu na możliwość ponownego zadziałania stosuje się nadprądowe wyłączniki instalacyjne.45 In o = 30°C 15 20 30 xIn 40 50 Charakterystyki wyzwalania dla wyłączników FAZ. 1 Takie wyłączniki instalacyjne. D przy prądach przekraczających 10 do 20-krotną wartość prądu nominalnego ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 17 .______________________________________________________________________________________________________________________ 2. Dla dużych wartości prądów można stosować wyłączniki z możliwością nastawienia prądów znamionowych.45 t [s] 1200 600 300 120 60 30 10 5 2 1 0. C.2 0. a mianowicie wyłączniki o charakterystykach czasowo-prądowych B. prądów wyzwalaczy oraz czasów wyłączania w poszczególnych częściach charakterystyki. zwane również miniaturowymi (MCB) według normy PN-IEC 60898:2000. Wyłączniki ochronne można nastawić tak.05 0.13 In It = 1. W wyłącznikach ochronnych o charakterystyce: B przy prądach przekraczających 3 do 5-krotną wartość prądu znamionowego. C przy prądach przekraczających 5 do 10-krotną wartość prądu nominalnego.1 0. D) Int ustalony prąd braku wyzwolenia przy t>1h It ustalony prąd wyzwolenia przy t<1h Charakterystyki wyłączania wyłączników gG z wyznaczeniem pól tolerancji.5 0. C. Różnica polega na nastawianiu wyzwalacza chwilowego (zwarciowego lub elektromagnetycznego). ewentualnie D1 (patrz rozdział 5).13 7200 3600 1. Wyzwalacz ten zadziała dopiero przy powstaniu prądów o określonej wartości. typ B. Na wejściu linii elektrycznych do obiektu stosowane są z reguły bezpieczniki.01 0. 1. Obecnie do ochrony przewodów o małych przekrojach (do 10 mm2).001 0. by ich charakterystyka w sposób optymalny odpowiadała charakterystyce zabezpieczanej linii.02 0.005 0. Dla przekrojów 16 mm2 i 25 mm2 stosuje się wyłączniki lub bezpieczniki. dla przewodów o przekrojach większych stosuje się przeważnie bezpieczniki o charakterystykach gG.2) lub ochronne wyłączniki instalacyjne posiadają identyczny wyzwalacz termiczny powodujący wyłączenie małych prądów przeciążeniowych. 5.

w których w razie wystąpienia w/w prądów nastąpić powinno wyłączenie przy nie przekroczeniu w razie przeciążenia temperatury 100oC. że nawet. lecz może być także większy nawet o 80%. linia wraz z innymi elementami instalacji (puszkami. umożliwiające nastawienie wyzwalaczy (patrz katalog Eaton Moeller – „Wyłączniki mocy” – charakterystyki wyzwalania) 1) Ir –wyzwalacz przeciążeniowy.______________________________________________________________________________________________________________________ Charakterystyki czasowo-prądowe wyłączników mocy. 1. Wynika to także z poniższych rysunków.4. gdy nie wystąpi inne. 5) Irm wyzwalacz zwarciowy bezzwłoczny W tym miejscu należy przypomnieć zasadę prawidłowego przyporządkowania elementu zabezpieczającego do linii. 2) tr czas bezwładności wyzwalacza zwarciowego. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 18 . Jednak w celu ograniczenia wzrostu temperatury w przewodzie zadziałać musi urządzenie zabezpieczające. Poniżej.8krotności prądu znamionowego. W przypadku pierwszym prawie na pewno nie wystąpi w trakcie przeciążenia nagrzanie się linii powyżej temperatury dopuszczalnej. Oprócz stwierdzenia. 1. że element zabezpieczający naprawdę działa. Dla przewodu obowiązuje maksymalna dopuszczalna temperatura długotrwała oraz maksymalna dopuszczalna temperatura krótkotrwała. wyłączające prądy przekraczające wartości dopuszczalne. Prąd powodujący wyłączanie elementu zabezpieczającego może być o 20% większy od jego prądu znamionowego. zaś w przypadku drugim do takiego niedopuszczalnego nagrzania linii kiedyś na pewno dojdzie (kable z izolacją z PCV mogą nagrzać się nawet do temperatury 200oC). IB  In. Bowiem bez znajomości charakterystyki wyłączania. 3) wyzwalacz zwarciowy zwłoczny. Spełnienie powyższej nierówności nie daje jednak gwarancji prawidłowego doboru zabezpieczenia przewodu. Prąd znamionowy elementu zabezpieczającego musi być większy lub co najmniej równy prądowi obliczeniowemu IB. należy wiedzieć także cokolwiek o tym. Jak już wspomniano powyżej. zależność temperatury od czasu) przy prądach przeciążeniowych odpowiadających 1. Uszkodzenie izolacji jest wówczas tak duże. sam prąd znamionowy elementu zabezpieczającego mówi nam niewiele o zdolności tego elementu do prawidłowej ochrony linii. Gwarancji tej nie daje nawet spełnienie warunku In  Iz. kiedy właściwie następuje wyłączenie. 1. linia powinna być obciążana prądem obliczeniowym IB. zaciskami itp. przykre następstwo (pożar).6. 4) czas opóźnienia wyzwalacza zwarciowego zwłocznego. 1. tj. Można to sprawdzić za pomocą programu PAJĄK.7.5. (na rysunku kolejnym) ujęto zależność między powyższymi czasami a prądem w przewodzie (podanym w krotności jego prądu dopuszczalnego). Z charakterystyk powyższych odczytywane są czasy. Na rysunku pierwszym pokazano charakterystyki wzrostu temperatury linii (tj.) musi być wymieniona.

Na pierwszym rysunku wyznaczono punkt o współrzędnych 40 A i 715 s. że gdy poprzez przewód lub kabel płynie prąd 40 A przez czas 715 s. po upływie. W ten sposób każdy punkt krzywej zakreślonej cienką linią wyznacza prąd przeciążeniowy oraz czas. że ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 19 . Oznacza to. Drugi rysunek odzwierciedla to samo dla prądu 60 A. Wykres idealnej charakterystyki linii (z zastosowaniem wartości względnych) Poniżej zamieszczono przykłady charakterystyk dostępnych w programie PAJĄK (moduł Charakterystyki czasowo-prądowe). jego rdzeń zostaje nagrzany do temperatury dopuszczalnej dla przeciążenia. że przy jakimkolwiek prądzie przetężeniowy element zabezpieczający musi zadziałać przed momentem osiągnięcia temperatury granicznej przy przeciążeniu. którego osiągnięta zostanie maksymalna temperatura dopuszczalna dla przeciążenia. Na charakterystyce zaznaczono cienką linią granicę. Co on oznacza? Po prostu tylko to. nim żyła przewodu nagrzeje się do temperatury eksploatacyjnej. Jak można sprawdzić.______________________________________________________________________________________________________________________ Zadziałanie elementu zabezpieczającego przy podanych prądach nie powinno nastąpić później niż w wyznaczonych na wykresie czasach. czy ochrona przewodu lub kabla dobrana została właściwie? Po prostu bazując na warunku. na której podczas przeciążenia nastąpi nagrzanie się żyły przewodu lub kabla do temperatury dopuszczalnej. Prąd ten może płynąć określonym kablem przez czas 715 s.

na którym obie krzywe przecinają się. Z charakterystyki wyłącznika ochronnego jednak wynika. że przy prądzie 40 A dopuszczalna temperatura maksymalna przy przeciążeniu osiągnięta zostanie po upływie 715 s. Ochrona kabla przed przeciążeniem nie jest dla tych prądów zapewniona (do przegrzania kabla dojdzie przed zadziałaniem wyłącznika ochronnego) Charakterystyka czasowo-prądowa kabla Charakterystyka wyzwalania wyłącznika ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 20 . że wyłączenie nastąpi (o ile nastąpi) dopiero po upływie 10000 s. Zostaje to spełnione w przypadku ujętym na rysunku drugim. że warunek w tym przypadku został całkowicie spełniony. chociaż rdzeń przewodu osiągnie maksymalną temperaturę dopuszczalną dopiero po 715 s.______________________________________________________________________________________________________________________ każdy punkt charakterystyki wyłącznika ochronnego – zaznaczonej na rysunku linią grubą – musi znajdować się poniżej linii cienkiej. Z rysunku wynika. gdyż rzędna (linia prostopadła do osi prądowej) dla 40 A w punkcie tym dotyka tylko charakterystyki wyłącznika ochronnego. Inna sytuacja jednak wystąpi w przypadku ujętym na rysunku poprzednim. Np. przy przetężeniu 60 A wyłączenie nastąpi w przybliżeniu po upływie 150 s. Wynika z tego.

45 prądu znamionowego. Iz……. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 21 .6/1. Zabezpieczenie przewodu – prąd znamionowy bezpiecznika powinien być tak dobrany. ale i 2. który jest zawarty w normie PN-IEC 60364-4-43:1999. My możemy przyjąć.45Iz gdzie: I2 ……prąd zadziałania wyłącznika w określonym czasie[A]. Wyłączniki instalacyjne o nienastawialnych charakterystykach maja prąd zadziałania równy 1. że dopuszczalna obciążalność długotrwała zabezpieczonego przewodu powinna być 1. a obciążalność długotrwała przewodu musi być większa lub w granicznym przypadku równa prądowi znamionowemu. W przybliżeniu wartość prądu niezawodnie powodującego zadziałanie bezpiecznika w umownym czasie (zwykle 1 godzina.45 prądu znamionowego.110% znamionowego prądu wkładki bezpiecznikowej (1. 3 a nawet 4 godziny) wynosi 1.obciążalność prądowa długotrwała przewodu [A]. aby obciążalność długotrwała kabla wynosiła ok. Oznacza to optymalne wykorzystanie obciążalności przewodów oraz zazwyczaj bardziej skuteczną ich ochronę przed przeciążeniem.______________________________________________________________________________________________________________________ Ochrona kabla przed przeciążeniem JEST dla wszystkich prądów zapewniona (wyłącznik zadziała przed przegrzaniem się kabla) Charakterystyka czasowo-prądowa kabla Charakterystyka wyzwalania wyłącznika Przedstawiony sposób wydaje się bardziej złożony niż ten. W tym czasie (tj. Norma ta mówi.6 prądu znamionowego. Zabezpieczenie przeciążeniowe przewodów bezpiecznikami jest znacznie mniej doskonałe.45 razy większa niż prąd zadziałania urządzenia zabezpieczającego w określonym czasie. Prąd I2 zapewniający właściwe działanie urządzeń zabezpieczających jest określony w normie wyrobu lub może być określony przez producenta. że dla małych wyłączników instalacyjnych (do 63A) umowny czas próby wynosi 1 godzinę lub 2 godziny dla większych prądów znamionowych wyłączników.103).45 = 1. Matematycznie można to przedstawić następująco: I2  1. Jak rozumieć „określony czas” norma tego nie precyzuje. w ciągu 1 lub 2 godzin) człon przeciążeniowy musi spowodować niezawodne zadziałanie wyłącznika przy wartości 1.

dodatkowo: 1.45  Iz wynika z tego.45  In 1. że ochrona przeciw przeciążeniowa jest zapewniona we wszystkich przypadkach.______________________________________________________________________________________________________________________  dla wyłączników instalacyjnych wynosi: I2  1. dodatkowo: 1. Dlaczego przedstawiony sposób doboru został nieznacznie zmodyfikowany w programie PAJĄK? Ponieważ obliczenia przeprowadzone wg PN-IEC 60364-4-43:1999 są w pewnym stopniu uproszczone. Norma zakłada jako stałe niektóre wartości.45  Iz wynika z tego. maksymalna dopuszczalna temperatura izolacji itp. Chociaż dobór przewodów i zabezpieczeń według programu PAJĄK nie daje absolutnie dokładnych wyników pozwala jednak dobrać przewód przy uwzględnieniu czynników odmiennych od typowych (jak temperatura otoczenia. Podstawowa norma zakłada.6  In 1. druga jest maksymalna dozwolona temperatura izolacji przy przeciążeniu i trzecią jest założony przebieg nagrzewania przewodu. że In Iz czyli obciążalność prądowa długotrwała przewodu musi być większa niż znamionowy prąd wyłącznika. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 22 . że 1. Pierwszą z nich jest założona temperatura otoczenia.45In gdzie: In……prąd znamionowy wyłącznika [A].1  In Iz czyli obciążalność prądowa długotrwała przewodu musi być większa niż 110% znamionowego prądu bezpiecznika.) założonych w normie. przy której przewód może być obciążony swoim maksymalnym prądem roboczym. ale nie musi być zawsze najekonomiczniejsza.  dla bezpieczników wynosi: I2  1. który miałby być przybliżony do wykresu charakterystyki elementu zabezpieczającego (patrz rysunki powyżej). Uwzględnia się jedynie typowe rozwiązania narzucające się jako pierwsze.6In gdzie: In……prąd znamionowy bezpiecznika [A].

Powodem tego rodzaju zakłóceń mogą być pomyłki łączeniowe. istnienia w trakcie zwarcia połączenia z ziemią itp.______________________________________________________________________________________________________________________ 3. którego powstaje największy prąd zwarciowy oraz jednofazowe zwarcie doziemne z dużą impedancją pętli zwarciowej. W wyniku zwarcia powodującego zmniejszenie impedancji następuje chwilowy wzrost wartości prądu. liczby zwartych faz systemu. np. z wielokrotnym zmniejszeniem się impedancji obwodu zewnętrznego względem źródeł energii. dwufazowe z ziemią. liczby zwartych punktów. jednofazowe). Zwarcia trójfazowe stanowią jedynie ok. powstający w wyniku nagłego zmniejszenia impedancji między przewodami fazowymi. trójfazowe zwarcie symetryczne dwufazowe zwarcie niesymetryczne dwufazowe zwarcie z ziemią jednofazowe zwarcie z ziemią Duże znaczenie z punktu widzenia obliczeń sieci elektrycznych ma trójfazowe zwarcie symetryczne. Zwarcia można klasyfikować wg różnych kryteriów.2 Przebieg prądu zwarciowego Zwarcie jest związane z nagłą zmianą parametrów obwodu elektrycznego. gdzie dzięki niskiemu prądowi zwarciowemu czas do momentu odłączenia zakłócenia może być bardzo długi i przez ten okres na elementach nie będących pod napięciem obecne jest napięcie niebezpieczne. ew. położenia zwarcia względem konkretnego elementu systemu. przez które prąd ten płynie. Konsekwencją nagłego skoku impedancji przy zwarciu jest proces przejściowy. między fazą a przewodem zerowym lub ochronnym. uszkodzenie kabla w trakcie robót ziemnych. a przede wszystkim. w trakcie. naturalne uszkodzenie izolacji przez wilgoć etc. długotrwałe przeciążenia. 3. Pod pojęciem zwarcia w sieci rozumie się. Prąd zwarciowy osiąga wartości w zakresie od tysięcy do kilkudziesięciu tysięcy amperów i jego skutki dynamiczne i termiczne zagrażają wszystkim elementom instalacji oraz układu zasilającego. dlatego przekroje przewodów i parametry aparatów elektrycznych dobiera się i sprawdza na warunki zwarciowe występujące przy zwarciach trójfazowych.1 Rodzaje zakłóceń zwarciowych Połączenie dwóch lub więcej punktów systemu elektroenergetycznego o różnych napięciach nieprzewidziane w normalnym stanie pracy nazywamy zwarciem. przepięcia atmosferyczne i łączeniowe oraz. Zachowanie się sieci podczas zwarcia ________________________________________________ 3. Ponieważ prądy zwarciowe przy takich zwarciach są na ogół największe. ew. więc elektromagnetyczny. W zależności od sposobu obciążania w trakcie zwarcia poszczególnych przewodów układu trójfazowego (ew. Zwarcie powstaje w wyniku uszkodzenia lub zniszczenia izolacji oddzielającej różne punkty układu elektroenergetycznego między sobą oraz ziemią. trójfazowe z ziemią) oraz zwarcia niesymetryczne (dwufazowe. W wyniku ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 23 . 5% wszystkich zwarć. przejściowy proces. Obrazują to rysunki. jego źródła) rozróżnia się: zwarcia symetryczne (trójfazowe. Połączenie to może nastąpić poprzez łuk elektryczny lub przewodnik o bardzo małej impedancji. uszkodzenie mechaniczne izolacji.

Udarowy prąd zwarciowy: tj. Prąd wyłączeniowy symetryczny i jego składowa nieokresowa iatr (idc). Ustalony prąd zwarciowy: tj. Ogólnie rozróżnia się następujące typy sieci: ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 24 . w pobliżu źródeł z dużymi generatorami synchronicznymi. Uwaga: w przepisach najnowszych dla Ike stosowany jest symbol Ith (wg IEC). Ik‟‟ Ikm (ip) Itr Ike Początkowy prąd zwarciowy: tj. wartość skuteczna składowej okresowej prądu zwarciowego. W celu doboru parametrów urządzeń elektrycznych i zapewnienia wymagań ochrony. o różnych wymogach w stosunku do kolejności obliczeń. Przebieg czasowy prądu zwarciowego uzależniony jest od momentu powstania zakłócenia powodującego zwarcie. Przebieg prądu zwarciowego: Ikm – wartość udarowa prądu zwarciowego ik – wartość chwilowa prądu zwarciowego iss (ia) – składowa nieokresowa prądu zwarciowego Ikm – udarowy prąd zwarciowy. Przebieg ten może wykazywać niesymetryczność wobec osi czasu. W zwarciach pod względem elektrycznym odległych (większość spotykanych w praktyce przypadków) odpowiada on początkowemu prądowi zwarciowemu Ik‟‟. Prąd zwarciowy obrazuje poniższy rysunek. wartość skuteczna prądu zwarciowego (symetrycznego) po wygaśnięciu wszystkich składowych przejściowych. który w czasie trwania zwarcia tk wydzieli w torze prądowym taką samą ilość ciepła jak prąd zwarciowy o rzeczywistym przebiegu. pierwsza amplituda (wartość szczytowa) niesymetrycznego prądu zwarciowego ze składową nieokresową.3 Konfiguracja sieci W praktyce spotykamy różne konfiguracje sieci.______________________________________________________________________________________________________________________ wysokiego prądu zwarciowego w układzie przewodzącym prąd elektryczny następuje naruszenie równowagi między polem magnetycznym a elektrycznym i w kolejny stan równowagi układ wchodzi poprzez przejściowe składowe prądu i napięcia. Stanowi on kryterium decydujące podczas kontroli obciążenia dynamicznego urządzeń w sieci. (ia) 1. Uwaga: w przepisach najnowszych dla Ikm stosowany jest symbol ip (wg IEC). Prąd zwarciowy cieplny: tj. Stanowi on kryterium kontroli wymiarowania włączników i wyłączników ochronnych. prąd zastępczy o stałej wartości skutecznej. tj. dla prądu zwarciowego zdefiniowane są następujące wartości charakterystyczne. w momencie powstania zwarcia. Ik < Ik‟‟ ze względu na wpływ rosnącej reaktancji wewnętrznej urządzenia synchronicznego w trakcie okresu zwarcia. W zwarciach pod względem elektrycznym bliskich. Ik 3. oznaczone symbolami. w obecności składowej stałej.

4 Obliczanie prądów zwarciowych Analiza ilościowa zjawisk towarzyszących zwarciom jest złożona i wymaga tworzenia opisu matematycznego elektromagnetycznych stanów nieustalonych zachodzących w maszynach elektrycznych. w przypadku sieci skomplikowanej z kilkoma węzłami z zastosowaniem komputera – wyznaczyć w określonym miejscu zwarcia końcową impedancję zwarciową. Celem dokonania obliczeń zwarć symetrycznych (trójfazowych) koniecznym jest wyznaczenie składowych zgodnych impedancji. W obliczeniach można wykorzystać wartości względne (procentowe) impedancji lub wartości rzeczywiste. 3. linii i obciążeń. należy ująć w formie schematu wyjściowego. Sieć. 6. zwykle odpowiadające napięciu znamionowemu w miejscu zwarcia. Opracować schemat zastępczy dla układu składowych zgodnych. dla której należy określić warunki zwarcia. Opracowanie uproszczonych metod prowadzenia obliczeń zwarciowych było spowodowane koniecznością uwzględniania wartości prądów zwarciowych i innych związanych z nimi wielkości przy podejmowaniu codziennej praktyce eksploatacyjnej i projektowej. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 25 . Określić (obliczyć) impedancje poszczególnych elementów układu. z dużą ilością węzłów W przypadku sieci zasilanej jednostronnie lub sieci promieniowej. Zaletą programu PAJĄK jest możliwość dokonania obliczeń sieci przestrzennych przy praktycznie dowolnym wprowadzaniem źródeł. Impedancje poszczególnych elementów układu należy następnie przeliczyć na napięcie odniesienia. zaś celem obliczenia zwarć niesymetrycznych (dwufazowych. 2. Za pomocą metod obliczeniowych – w przypadku sieci o prostej konfiguracji przez stopniowe upraszczanie. Należy oznaczyć miejsca dokonywania obliczeń warunków zwarcia. Napięcie odniesienia jest dla całego układu jednolite. Obliczania wykonywane przez system PAJĄK oparte są na normie PN-EN 60909-0:2002. jednofazowych) należy znać także składowe przeciwne oraz składowe zerowe impedancji elementów układu elektrycznego. Do efektywnego rozwiązania sieci przestrzennej należy stosować komputer. w którym ujęte zostaną wszystkie stany eksploatacyjne. 3. Kolejność obliczeń z wykorzystaniem wartości rzeczywistych jest następująca: 1.______________________________________________________________________________________________________________________ linia magistralna z zasilaniem jednostronnym sieć promieniowa (z wieloma węzłami) sieć pierścieniowa sieć mieszana. do obliczenia prądów zwarciowych wystarczającymi są proste metody obliczeniowe oraz proste środki obliczeniowe. 5. przeciwnych i zerowych. 4.

Wartość bezwzględna impedancji zwarciowej: Z k  Rk2  X k2 I k''  c.______________________________________________________________________________________________________________________ 7. ( wg PN-EN60909-0:2002).U n 3Z k Początkowy prąd zwarciowy podczas zwarcia trójfazowego: przy czym c. Obliczyć prąd zwarciowy jako prąd równoważnego źródła napięcia i impedancji zwarciowej. gdyż w obliczeniach należy ująć składową impedancji zgodną Z(1). w której rozważa się zwarcie oraz od tego czy rozpatrywane jest maksymalny czy minimalny prąd zwarcia. c jest współczynnikiem 3 dobieranym w zależności od napięcia znamionowego sieci. Definicja składowej zgodnej impedancji zwarciowej: Z(1)=U(1)/I(1) Definicja składowej Przeciwnej impedancji zwarciowej: Z(2)U(2)I(2) Definicja składowej zerowej impedancji zwarciowej: Z(0) = U(0) / I(0) ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 26 . Miejsce zwarcia F (ang. W przypadku zwarć jednofazowych i dwufazowych sytuacja nieco komplikuje się.U n jest napięciem źródła zastępczego. Fault= zakłócenie Ik” Dla użytkowników interesujących się szczegółowo obliczeniami stosowanymi w algorytmach programu PAJĄK podajemy następujące stosunki: Impedancję obliczeniową dla: Części zasilającej (prostokąt zakreskowany): Transformatora: Linii kablowej: Z Qt  RQt  jX Qt oblicza się z mocy zwarciowej w węźle zasilającym oblicza się z napięcia zwarcia i ze strat Z T  RT  jX T zwarciowych transformatora oblicza się z wartości katalogowych Z L  RL  jX L oporności i indukcyjności kabla Impedancja zwarciowa: Z k  Rk  jX k gdzie: Rk  RQt  RT  RL X k  X Qt  X T  X L Impedancje obliczeniowe posiadają charakter kompleksowy (zawierają składową rzeczywistą i urojoną) i w trakcie obliczeń postępujemy z nimi według zasad dotyczących liczb zespolonych. przeciwną Z(2) i zerową Z(0).

czyli początkowy prąd przy zwarciu jednofazowym (mający wpływ dla obliczenia czasu odłączenia zwarcia) określony jest następująco: I k''  c  3 U n 2  Z (1)  Z ( 0) Impedancję pętli zwarciowej (dla potrzeb PN-HD 60364-4-41: 2009) można obliczyć ze wzoru: Zs = (2 Z(1) + Z(0)) / 3 Ze względu na to. a także podczas zakłóceń spowodowanych zwarciem. w jakim punkcie sieci są one obliczane. 3. 3. np. który może wystąpić w linii. że program PAJĄK dokonuje bezpośredniego obliczenia czasu wyłączenia użytkownik nie musi dokonywać obliczenia impedancji. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na to:  że funkcjonowanie urządzeń zabezpieczających zależne jest od powstałego prądu zwarciowego. z siecią energetyczną o skomplikowanej konfiguracji i dużą ilością węzłów włącznie. co jest pod względem błędu pomiarowego uproszczeniem możliwym do przyjęcia). Sieć można poddać analizie w normalnych stanach eksploatacji. Uwaga: Pracownicy często domagają się zobrazowania impedancji Zs w formie jednej liczby. Z uzyskanych impedancji. czy urządzenia zabezpieczające zdolne są do zadziałania nawet przy minimalnych. czyli przez opracowanie macierzy admitancyjnej dla wykreślonej konfiguracji sieci i przez jej inwersję do macierzy impedancyjnej. różniące się w zależności od tego. Na te maksymalne prądy zwarciowe. udarowy prąd zwarciowy Ikm (ip). aby wytrzymać prąd zwarciowy. w każdym momencie obliczania kształtować różne układy konfiguracyjne sieci. Obliczenie realizowane jest za pomocą metod macierzowych. Wbrew pewnym różnicom w interpretowaniu wartości stwierdzonych na drodze pomiarów (zwykle. W trakcie obliczeń ciągle pracuje się z całkowicie opracowanym schematem sieci energetycznej. Zbyt mały prąd zwarciowy nie spowoduje zadziałania urządzenia zabezpieczającego. sprawdzane są linie oraz urządzenia. zmiany źródeł i obciążeń przez przyłączanie lub odłączanie odbiorów itp. czyli początkowy prąd Ik‟‟. bowiem nie mierzy się impedancji. za pomocą odpowiednich obliczeń wyszczególnionych w normie PN-EN 60909-0:2002. powstających w obwodzie prądach zwarciowych. lecz opór czynny pętli . ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 27 . Oprócz tego należy sprawdzić.5 Kolejności obliczeń Program PAJĄK opracowano w celu dokonywania obliczeń sieci. Obliczone impedancje Z(0).6 Dobór przekroju przewodów i kabli ze względu na wytrzymałość zwarciową Przewody elektryczne powinny być tak zwymiarowane. Wyświetlany jest przebieg prądu zwarciowego obliczony na drodze rozwiązania równań różniczkowych. wyznacza się wartości charakterystyczne prądów zwarciowych. czyli uwzględniana jest jej minimalna oporność elektryczna.______________________________________________________________________________________________________________________ W praktyce obowiązuje: Z(1). Jest to prąd powstający w wyniku zwarcia na początku linii. Z(1) i Zs można ująć w formie wartości bezwzględnych lub liczb zespolonych. wyniki porównać można z wartościami Zs obliczonymi przez program Pająk. = Z(2). prąd wyłączeniowy Itr oraz cieplny prąd zastępczy Ike (Ith).patrz Rs. na którym można w formie graficznej.

w którym wystąpiło zwarcie. dla wyłączników mocy wprowadzane są dwie zdolności wyłączania. że wyłącznik prąd taki wyłączy po raz drugi. Normalnie stosowane wyłączniki wyłączają zwarcie znacznie wcześniej niż po 0. W bazie danych programu PAJĄK dla każdego kabla podana jest wartość prądu znamionowego 0. PN EN 60947-2). Prąd ten porównywany jest do Icw(0. ujęty w normach produkcyjnych dla wyłączników (np. by na prąd ten odpowiednio zareagowały. przepływającego przez przewód w czasie tv (od początku zwarcia do momentu wyłączenia). W programie początkowy prąd zwarcia Ik” przelicza się na równoważny prąd nagrzewania przewodu dla 0. 5). Podana wielkość wynika z założenia.2 PN-IEC-60364-4-43 wynika stosunek: I2 × t = k2 × S2. dlatego.1. Z drugiej zaś strony ważnym jest. Urządzenia przyłączone do obwodu.7 Dobór urządzeń zabezpieczających z uwagi na zwarcie W przypadku zwarcia należy sprawdzić czy urządzenia zabezpieczające wytrzymają maksymalne prądy zwarciowe. jednak występujące przez dłuższy czas prądy zwarciowe mogą uszkodzić urządzenia. kable oraz odbiory elektryczne podłączone do obwodu. że wyłącznik nie tylko wyłączony. (czy takie zwarcie spowoduje zadziałanie urządzeń). Uwaga: Z ust. czyli Ike(0. Wynika stąd nierówność: Ik2 × Ttr  Icw2 × 0.______________________________________________________________________________________________________________________  że nawet te „małe“.1 s).1s). który się w ten sposób nagrzewa. zagwarantowane jest to.1 s). W każdym jednak przypadku błąd powstały w wyniku zaniedbania odprowadzenia ciepła do otoczenia jest związany z bezpieczeństwem.1 s (małe wyłączniki instalacyjne w ciągu kilku milisekund. lecz także po takim ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 28 . że w krótkim okresie przepływu prądu zwarciowego nie dojdzie do odprowadzenia ciepła do otoczenia.. S jest przekrojem rdzenia kabla w [mm2] i k jest stałą zależną od materiału przewodu oraz od jego izolacji.1 s. który może płynąć kablem przez 0. Z tego powodu urządzenia sprawdzane są na przepływ prądu zwarciowego. czyli Icw(0. przewody.1 s bez jego nagrzania do temperatury przekraczającej temperaturę dopuszczalną krótkotrwale przy zwarciu. Dlaczego wartość ta określana jest dla czasu zwarcia wynoszącego 0.1s) i jego wartość musi być mniejsza od Icw(0. Jest to prąd. Wartość Icw dla czasu 0. W warunkach rzeczywistych skuteczna wartość prądu byłaby niewiele wyższa od prądu obliczonego. Zwykle jednak okresy trwania zwarcia są krótsze.1 s i którego efekty byłyby takie jak efekty rzeczywistego prądu zwarciowego.3. wyłączniki mocy w ciągu kilkudziesięciu milisekund). Sprawdzenie ze względu na maksymalne prądy zwarciowe.1-sekundowego. Nie jest jednak zagwarantowane. w którym wyłączniki muszą dokonać odłączenia miejsca zwarcia. Założenie to jest właściwe. Z powyższego stosunku wyprowadzić można Icw(0. a mianowicie znamionowa graniczna zdolność wyłączania Icu oraz znamionowa \ eksploatacyjna zdolność wyłączania Ics. bowiem czas maksymalny.1s). gdzie I jest skuteczną wartością prądu zwarciowego (tj. że całe ciepło powstające przy przepływie prądu zwarciowego absorbowane jest przez przewód. 434. w którym wystąpiło zwarcie. jak również sprawdzić ich zachowanie przy minimalnych prądach zwarciowych. 3. W przypadku małych wyłączników instalacyjnych (MCB) wprowadzany jest jeden parametr – znamionowa zdolność wyłączania Icn.1s). by zdolne były do wyłączenia zwarcia. który przepływałby przewodem przez czas 0.1 s Ike(0. muszą zwarcie to wytrzymać. Jest to wielkość prądu zwarciowego. W pierwszym wypadku. W przypadku wyłączników ważnym jest to. czyli jest to także najdłuższy czas przepływu zakładanego prądu zwarciowego kablem. podstawiając na miejsce czasu t wartość 0. Szczegółowe informacje dotyczące zabezpieczeń zawiera rozdział „Właściwości urządzeń zabezpieczających” (część I. Odnośnie prądu Ics.1s można łatwo obliczyć znając rodzaj materiału i przekroju przewodu. rozdz.1s)  Icw(0. gwarantowane jest wytrzymanie przez wyłącznik przepływu prądu zwarciowego Icu oraz jego wyłączenie.1 s? Jest to. Ik).

Jeżeli jednak zachodzi konieczność. z tego powodu ich właściwości opisane są bardziej szczegółowo. że Ikm (ip) w obwodzie nie może przekroczyć Icn bezpiecznika. gdyż do przerwania prądu zwarciowego dochodzi już w połowie pierwszej fali jego przebiegu. wszystkie części przewodzące dostępne instalacji powinny być przyłączone do uziemionego punktu sieci zasilającej za pomocą uziemionych przewodów ochronnych PE (patrz rysunek). by wyłącznik po zwarciu dalej pełnił swoją funkcję. brany jest pod uwagę Itr o wartości równej udarowemu prądowi zwarciowemu Ikm (ip).ochrona przy uszkodzeniu (ochrona przed dotykiem pośrednim) Do najszerzej stosowanych sposobów ochrony przy uszkodzeniu należy ochrona przez samoczynne odłączenie źródła. Układ sieci TN ma jeden punkt bezpośrednio uziemiony. wyróżnia się następujące układy sieci:    Układ TN-S: w całym układzie sieci jest stosowany oddzielny przewód ochronny. W zależności od związku przewodu neutralnego z przewodem ochronnym. czyli w sieciach TN. spełniając jednocześnie wszystkie wymagane parametry. impedancja powstałej pętli zwarciowej. Podstawowe kryteria skutecznego samoczynnego wyłączenia zasilana to w przypadku zwarcia pomiędzy przewodem fazowym. a obudową) urządzenie zabezpieczające odłącza obwód. która powinna umożliwić przepływ prądu zwarciowego Ik o wartości większej od wartości prądu Ia powodującego samoczynne zadziałanie urządzenia wyłączającego. Czyli przy ochronie za pomocą bezpiecznika musi być spełniony warunek. a przewodem ochronnym lub częścią przewodząca dostępną. TN i IT podaje norma PN-HD 60364-4-41: 2009 Ochrona dla zapewniania bezpieczeństwa .ochrona przeciwporażeniowa. Sieci TN są najbardziej rozpowszechnione. porównywany jest do wartości Icu i Ics wyłącznika ochronnego lub do wartości Icn bezpiecznika (do jego znamionowej zdolności wyłączania). Jeżeli obwód chroniony jest przez bezpiecznik. prąd zwarciowy Itr nie może przekroczyć Ics. Wyłączający prąd zwarciowy Itr. składający się ze składowej okresowej Ik oraz składowej nieokresowej Ia (Iss). Układ TN-C-S: w części układu sieci funkcję przewodu neutralnego i przewodu ochronnego pełni jeden wspólny przewód. czyli prąd zwarciowy w momencie wyłączenia. Zatem nie zachodzi konieczność jego wymiany. Ze względu na to. Dla zapewnienia niezawodnej funkcji ochrony i wyłączenia w odpowiednio krótkim okresie czasu. wartość prądu zakłóceniowego musi ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 29 . Sprawdzenie ze względu na minimalne prądy zwarciowe . podajemy tylko najważniejsze fakty. a części przewodzące dostępne instalacji są przyłączone do tego punktu za pomocą przewodów ochronnych. Dla zapewnienia funkcjonowania tego typu ochrony. TT i IT. W przypadku zwarcia (przebicie izolacji między elementem pod napięciem. Prąd zwarciowy Itr musi być niższy od Icu. Wersja 2.______________________________________________________________________________________________________________________ wyłączeniu może ponownie zadziałać.8 programu PAJĄK pozwala na stosowanie ochrony przez samoczynne wyłączenie zasilania we wszystkich. że chodzi o powszechnie znane informacje. Układ TN-C: w całym układzie sieci funkcję przewodu neutralnego i przewodu ochronnego pełni jeden wspólny przewód. zwykle stosowanych sieciach niskiego napięcia. Warunki dla ochrony w sieciach TT.

na której wystąpiło napięcie w skutek awarii. że jest to minimalny okres czasu dla bezpiecznego kontaktu człowieka z częścią przewodzącą. że napięcie fazowe pod wpływem prądu zwarciowego obniża się. Dla rozdzielczych i odbiorczych powyżej 32A. gdzie Uo = 230V obowiązuje maksymalny czas wyłączenia wynoszący 0. które nie zagraża zdrowiu człowieka przez okres 0. maksymalny czas wyłączenia wynosi nawet 5s.______________________________________________________________________________________________________________________ przekraczać minimalny prąd konieczny do zadziałania urządzenia zabezpieczającego. Termin „w odpowiednio krótkim okresie czasu“ oznacza. że brana jest pod uwagę impedancja w temperaturze eksploatacyjnej. (czyli wyższa od impedancji w stanie bezprądowym) oraz. przewód czynny aż do punktu zwarcia i przewód ochronny między punktem zwarcia i źródłem [] wartość skuteczna napięcia znamionowego prądu przemiennego względem ziemi (napięcie fazowe) [V] prąd powodujący samoczynne zadziałanie urządzenia wyłączającego w czasie zależnym od napięcia znamionowego U0 [A] Maksymalne czasy wyłączania w sieci TN są dużo dłuższe niż te w sieci TT gdzie jako urządzenie zabezpieczające stosuje się wyłączniki samoczynne lub bezpieczniki . Dopuszczalne napięcie dotykowe rażeniowe U L przy czasach wyłączania do 0. uwzględniają możliwy wzrost temperatury przewodu/kabla w związku z zaistniałym uszkodzeniem: Zs  2 U 0 3 Ia Po podstawieniu odpowiednich danych otrzymujemy informację. Warunki te (wyszczególnione w PN-IEC 60364-4-41: 2000 (PN-HD 60364-4-41: 2009)) włącznie ze wzorem obliczającym impedancje pętli zwarcia w temperaturze 200C. W takich przypadkach jako urządzenie wyłączające (element uzupełniający) stosuje się wyłączniki różnicowoprądowe wysokoczułe o In  30mA. przewód fazowy do miejsca usterki oraz przewód ochronny z miejsca usterki do źródła (w tzw.4 s. służba zdrowia) wartość maksymalna UL wynosi 25 V. W pomieszczeniach szczególnie zagrożonych oraz w przypadkach wyjątkowych (np. w skład.c przeznaczonych do powszechnego użytku. pętli zwarciowej) musi przekraczać wartość minimalnego prądu zwarciowego (w PN-HD 60364-4-41: 2009 oznaczonego symbolem Ia). zapewniającego samoczynne wyłączenie zasilania w określonym czasie. czy obwód jest odpowiedni nawet w najbardziej niekorzystnych warunkach awaryjnych. użytkowanych na zewnątrz należy zastosować ochronę uzupełniającą w postaci wysokoczułych wyłączników różnicowoprądowych. Dlatego (zgodnie z PN-HD 60364-4-41: 2009) dla konwencjonalnych obwodów odbiorczych do 32A. W przypadku zwarcia między przewodem fazowym i przewodem ochronnym lub częścią przewodzącą dostępną w jakimkolwiek miejscu instalacji prąd zwarciowy w obwodzie. że w trakcie zakłócenia w prawidłowo uziemionych sieciach TN o napięciu fazowym 230 V na częściach bez napięcia obecne jest napięcie maksymalne o wartości 90 V. Z warunków dla samoczynnego zadziałania urządzenia wyłączającego oraz prądu zwarciowego w instalacjach rzeczywistych wynika. Ponadto (zgodnie z PN-IEC 60364-4-41: 2000 (PNHD 60364-4-41: 2009)) w obwodach odbiorczych z gniazdami wtyczkowych o prądzie znamionowym nie przekraczającym 20A a.45 s. którego wchodzi źródło. Stąd wynika znany warunek dla impedancji pętli zwarcia Zs: Zs  Uo/Ia gdzie: Zs Uo Ia impedancja pętli zwarcia obejmująca źródło zasilania. Stwierdzono. oraz obwodach odbiorczych przeznaczonych do zasilania urządzeń ruchomych o prądzie znamionowym nie przekraczającym 32A. Program oblicza bezpośrednio czas ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 30 .4 s i 5 s wynosi 50 V.

Na rysunkach pokazano. do którego wartość nie może przekroczyć wartości napięcia dotykowego rażeniowego dopuszczalnego długotrwale UL (50 lub 25 V). W razie powstania zwarcia doziemnego (zwarcie pomiędzy fazą a obudową odbiornika).5). 14. czas bezpiecznik czas wyłącznik t0 A B strefa niezawodnego wyłączania t0 A strefa niezawodnego wyłączania t1 prąd t1 Im Ip B prąd Ip Ochrona za pomocą bezpieczników Ochrona za pomocą wyłączników ochronnych Sieć TT układ sieci TT ma jeden punkt bezpośrednio uziemiony. rozdz. czyli nie ma konieczności zajmowania się obliczaniem impedancji (szczegóły – patrz także część I. musi znajdować się powyżej tej charakterystyki). na częściach przewodzących dostępnych pojawia się napięcie. że praktycznie jedynym urządzeniem mogącym zapewnić ochronę w przypadku uszkodzenia izolacji i zwarcia do części przewodzącej dostępnej w sieci TT jest wyłącznik różnicowo-prądowy. Te wymagania powodują. prąd zakłóceniowy IF przepływa przez ziemię do źródła i jego wielkość zależna jest od rezystancji uziemienia odbiornika (RA) oraz uziemienia źródła (RB). Do momentu odłączenia przez czas zakłócenia. a części przewodzące dostępne instalacji są połączone do uziomu niezależnego elektrycznie od uziomu układu sieci. że punkt wyznaczony przez współrzędne obliczonego prądu zwarciowego i nastawionego czasu wyłączenia musi znajdować się po prawej stronie względem charakterystyki bezpiecznika lub wyłącznika ochronnego od prawej linii granicznej charakterystyki wyłączania (ew.______________________________________________________________________________________________________________________ wyłączania. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 31 .

tym rezystancja uziemienia może być większa. W przeciwieństwie do sieci TN zwiększenie impedancji pętli zwarcia. możliwe jest stosowanie bezpieczników czy wyłączników nadprądowych. W sytuacjach gdy konwencjonalne urządzenie odbiorcze jest małej mocy. W przypadku gdy RA nie jest znane może zostać zastąpione przez ZS (impedancje pętli zwarcia). Jednakże. na skutek termicznego działania prądu zwarciowego. która jest zamykana przez prąd zwarciowy w momencie wystąpienia uszkodzenia (zwarcie pomiędzy fazą i częścią przewodzącą dostępną). wymagane czasy wyłączania zasilania dla sieci TT są dużo krótsze niż w sieci TN. nie jest brane pod uwagę ponieważ rezystancja przewodów występuje w sieci TT tylko w pomijalnej części impedancji pętli zwarcia. która powoduje bezproblemowe spełnienie warunku dla rezystancji obciążenia RA ≤ UL / (5IΔn). aby napięcie na części przewodzącej dostępnej. Dla Uo = 230V jest to 0. tzn. przewodu ochronnego. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 32 . oraz 1s w przypadku obwodów rozdzielczych i odbiorczych powyżej 32A. że uszkodzenie w sieci TT objawia się o wiele większym napięciem na części przewodzącej dostępnej niż w sieci TN. Warunek ten można sformułować podobnie do warunku automatycznego wyłączania w sieci TN: Zs ≤ Uo/Ia gdzie: Zs Uo Ia impedancja pętli zwarcia[Ω] napięcie fazowe[V] prąd zadziałania (w wymaganym czasie) urządzenia zabezpieczającego [A] Oprócz źródła zasilania.2s w przypadku konwencjonalnych obwodów odbiorczych do 32A włącznie.______________________________________________________________________________________________________________________ Dla wyłącznika różnicowoprądowego należy spełnić warunek: RA  UL / In gdzie: RA UL In suma rezystancji uziemienia uziomu i przewodu ochronnego części przewodzących dostępnych []. prąd powodujący zadziałanie urządzenia zabezpieczającego musi mieć wielokrotnie większą wartość niż IΔn (prąd różnicowy urządzenia). znamionowy prąd wyzwalający wyłącznika różnicowoprądowego [A]. reagujący na mniejszy prąd doziemny. Podobnie jak przy automatycznym wyłączaniu w sieci TN. Koszt wykonania uziemienia może być wtedy również niższy. prąd zadziałania urządzenia zabezpieczającego w sieci TT nie jest taki sam jak w sieci TN. Prąd ten musi zostać wyłączony na tyle szybko. pętla zwarciowa zawiera również rezystancje uziemienia części przewodzących dostępnych oraz rezystancję uziemienia punktu neutralnego sieci. zostało wyłączone w odpowiednim czasie. przewodu czynnego. Aby odłączenie zasilania nastąpiło w odpowiednio krótkim okresie czasu. Wartość 5IΔn jest wartością typową. warunek ten oparty jest na koncepcji pętli prądowej. Uwaga: Im wyłącznik jest bardziej czuły. Zabezpieczenia te podlegają innym warunkom niż wyłączniki różnicowoprądowe. napięcie graniczne dopuszczalne [V]. Biorąc pod uwagę fakt. które w sieci TT może osiągnąć nawet napięcie fazowe. Przy uproszczonych obliczeniach powinno się wziąć pod uwagę rezystancję tych połączeń z odpowiednią rezerwą.

dlatego układ ten jest stosowany wtedy. w której wystąpiło pojedyncze zwarcie traktować jak sieć TN lub TT (zależnie od zakresu i wykonania uziomu odbiorników). Wielkość prądu uszkodzeniowego w trakcie podwójnego doziemienia jest określona przez wielkość impedancji pętli zwarcia. gdy ze względu na odbiorniki w całej instalacji lub niektórych jej obwodach konieczne jest utrzymanie zasilania przez określony czas także w razie awarii. gdyż prąd uszkodzenia ogranicza się tylko do prądów upływowych i pojemnościowych instalacji. W miejscach szczególnie niebezpiecznych stosowane są krótsze czasy wyłączania. impedancja pętli zwarcia obejmująca przewód neutralny i przewód ochronny obwodu. Pojawienie się w układzie sieciowym IT doziemienia podwójnego zwiększa zagrożenie porażeniowe. że przy powstaniu pojedynczego doziemienia nie zadziałają urządzenia zabezpieczające. a części przewodzące dostępne instalacji elektrycznej są uziemione niezależnie od siebie albo wspólnie. Wymieniony stan można traktować jak pewną analogię sieci TN. która w sieciach TN i TT spowodowałaby zadziałanie urządzenia zabezpieczającego. Sieć IT ma tę właściwość. gdyż prąd podwójnego uszkodzenia jest znacznie większy od prądu pojedynczego uszkodzenia doziemnego. zaś w sieci z przewodem neutralnym czas ten wynosi 0. napięcie nominalne międzyfazowe. w określonym czasie (dla 230/400 V. Możliwe jest zastosowanie samoczynnego wyłączenia zasilania nawet przy pojedynczych doziemieniach.8 s). oczywiście z tą różnicą.______________________________________________________________________________________________________________________ Sieci IT Układ sieci IT ma wszystkie części czynne odizolowane od ziemi (lub gdy punkt neutralny albo inna część czynna jest uziemiona poprzez dużą impedancję). W układach sieci IT prąd pojedynczego doziemienia jest bardzo mały. W takiej sytuacji można sieć. Dla sieci IT gdy nie jest stosowany przewód neutralny obowiązuje: Zs  U 2 Ia Dla sieci IT gdy jest stosowany przewód neutralny obowiązuje: Z´s  U0 / 2x Ia gdzie: Zs Z´s U0 U Ia impedancja pętli zwarciowej obejmująca przewód fazowy i ochronny obwodu. czas wyłączania w sieci bez przewodu neutralnego wynosi 0. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 33 . zapewnia podłączenie nie będących pod napięciem części odbiornika do uziemienia. prąd powodujący samoczynne zadziałanie urządzenia ochronnego. Można to zrealizować przez zastosowanie urządzeń do kontroli stanu izolacji lub wyłączników różnicowoprądowych.4 s. Ochronę elementów bez napięcia. podobnie jak w sieci TT. napięcie znamionowe między fazą i punktem neutralnym. że usterka pierwsza i druga w przypadku najbardziej niekorzystnym wystąpić może w najodleglejszych miejscach instalacji i z tego powodu należy przyjąć podwójną długość instalacji (patrz 2 w mianowniku).

że do kształtowania układu izolowanego stosowane są specjalne. Szczególnym rodzajem sieci IT. hutach itp. Wymagania dotyczące ZIS ujęte są w oddzielnych normach. napięcie graniczne dopuszczalne [V]. w zakładach o eksploatacji ciągłej (kopalniach.). ochronne transformatory separacyjne.______________________________________________________________________________________________________________________ Jeżeli części przewodzące dostępne w sieci IT są uziemione indywidualnie lub grupowo. ze względu na właściwości instalowane są w szczególnie trudnych warunkach. który spotyka się w szczególności na salach operacyjnych (napięcie 230 V). w określonym punkcie podłączenia. instalowanym w placówkach służby zdrowia jest izolowany system zasilania (ZIS). Cechą specjalną ZIS jest to. Sieci IT. to dla wyłączników różnicowoprądowych oraz wyłączników nadprądowych obowiązuje poniższy warunek dla samoczynnego wyłączenia zasilania: RA ≤ UL / Ia gdzie: RA UL Ia rezystancja uziemienia części przewodzących dostępnych[Ω]. prąd zapewniający samoczynne zadziałanie urządzenia ochronnego[A]. w których jednocześnie pracuje się z napięciem 500 V. które muszą spełniać wymogi normy VDE 0107 (w bazie danych – oferta firmy Eaton Moeller) i których uzwojenie pierwotne podłączone jest do sieci TN. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 34 . Składowe wejściowe impedancji dla transformatora separacyjnego (przekładnia zwykle 230 V / 230 V) można w sposób prosty uzyskać bezpośrednio z sieci TN.

jest ono niższe. wybiórczość ________________________________________________ 4. I tak w odniesieniu do instalacji nieprzemysłowych wymagania odnośnie do dopuszczalnych spadków napięcia w poszczególnych elementach instalacji elektrycznej (tzn. Jego przepływ powoduje spadki napięcia w liniach. w wewnętrznych liniach zasilających i w instalacji odbiorczej) w warunkach normalnych określało zamieszczone w PBUE rozporządzenie MEiEA oraz MAGTiOŚ z 1977 r w sprawie warunków technicznych. Wartości dopuszczalnych spadków napięcia określały odpowiednie przepisy lub wytyczne projektowe.1 Dobór przekroju ze względu na dopuszczalny spadek napięcia Przez każdy obwód odbiorczy. Dopuszczalne spadki napięć w % Rodzaj instalacji elektroenergetycznej dla wewnętrznych linii zasilających przy zasilaniu bezpośrednio z sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym 1kV i niższym dla instalacji odbiorczych przy zasilaniu bezpośrednio z sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym 1kV i niższym 6 przy zasilaniu bezpośrednio z głównych rozdzielnic transformatorowych lub innych źródeł energii 7 Lp.______________________________________________________________________________________________________________________ 4. wspólne dla odbiorników oświetleniowych. W instalacjach elektrycznych w wielu przypadkach ostrzejsze warunki przy doborze przekroju przewodów stawia kryterium nieprzekroczenia dopuszczalnego spadku napięcia. rozpływ mocy. Wymagania te przedstawiono w tabeli poniżej. czyli napięcie doprowadzone do odbiornika nie jest równe napięciu na zaciskach źródła. Ustalając spadek napięcia na odcinku od źródła do miejsca odbioru można bazować na przepisach pozwalających na odchyłki napięcia w granicach 10%. do którego przyłączone są odbiorniki energii elektrycznej lub gniazdka płynie prąd elektryczny. grzejnych oraz siłowych Instalacje o napięciu znamionowym wyższym od 42V. Spadki napięcia. wspólne lub oddzielne dla odbiorników grzejnych oraz siłowych Instalacje o napięciu znamionowym 42V niższym Instalacje oddzielne dla odbiorników 3 2 wyprowadzonych bezpośrednio z głównej rozdzielnicy stacji transformatorowej użytkowanej w obiekcie budowlanym przy zasilaniu z wewnętrznych linii zasilających 4 5 3 2 4 7 3 - 4 - 3 - 6 - 9 10 4 oświetleniowych zgodnie z przepisami dotyczącymi oświetlenia elektrycznego ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 35 . 1 1 2 3 2 Instalacje o napięciu znamionowym wyższym od 42V. jakim powinny podlegać instalacje elektroenergetyczne i urządzenia oświetlenia elektrycznego. Dla poszczególnych części sieci rozprowadzającej prąd elektryczny wyznaczone są różne spadki napięcia.

______________________________________________________________________________________________________________________

Spadki napięć w instalacjach odbiorczych mogą być większe od wartości podanych w kol. 5, jeżeli nie są wykorzystane dopuszczalne spadki napięć w wewnętrznych liniach zasilających, podanych kol. 3 lub 4, z tym zastrzeżeniem, że suma spadków napięć w instalacjach odbiorczych i wewnętrznych liniach zasilających nie może przekroczyć sumy dopuszczalnych spadków podanych w tabeli. Dopuszczalne spadki napięć w instalacjach dla odbiorników oświetleniowych, według wyżej wymienionych Wytycznych przedstawiały się następująco: Rodzaj sieci Opis Dopuszczalne spadki napięć w%

Sieci oświetlenia wnętrzowego

1)W razie zasilania sieci oświetleniowej bezpośrednio z transformatora największy spadek napięcia od szyn dolnego napięcia transformatora do oprawy oświetleniowej nie powinien być większy niż... 2)W sieciach oświetleniowych budynków zasilanych napięciem do 1 kV bezpośrednio ze wspólnej sieci elektrycznej lub z sieci ogólnej w zakładzie przemysłowym największy spadek napięcia od złącza lub głównej rozdzielnicy w budynku do oprawy oświetleniowej nie powinien być większy niż... 3) W sieciach oświetleniowych o napięciu do 42V spadek napięcia nie powinien być większy niż ... 4) W warunkach pracy zakłóceniowej odchylenie napięcia w miejscu przyłączenia oprawy oświetleniowej do obwodu nie powinno przekraczać wartości dopuszczalnych dla zastosowanych źródeł światła i nie powinno być większe od .....

5%

4%.

10%

12%

Sieci oświetlenia zewnętrznego

1) Dopuszczalne spadki napięcia należy przyjmować jak dla sieci oświetlenia wnętrzowego. 2) Zezwala się na czasowe stosowanie spadku napięcia % w sieciach oświetlenia zewnętrznego 8% zasilanych bezpośrednio z transformatora do... pod warunkiem, że: a) odchylenie napięcia w miejscu przyłączenia oprawy oświetleniowej do obwodu nie będzie przekraczać wartości dopuszczalnych dla zastosowanych źródeł światła oraz b) w ciągu najbliższych 5 lat od rozpoczęcia inwestycji przewidziana jest budowa nowych stacji transformatorowych umożliwiających 5% doprowadzenie sieci do stanu zapewniającego dopuszczalny spadek napięcia do...

______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 36

______________________________________________________________________________________________________________________

W odniesieniu do sieci zakładów przemysłowych zasilanych z własnych stacji transformatorowych wartości dopuszczalnych spadków napięć dla odbiorników siłowych i oświetleniowych określały wskazówki projektowania, których zalecenia podano na rys.

Zaznacza się, że w tym przypadku nie chodzi o spadek napięcia w poszczególnych odcinkach linii zasilającej, lecz o to, o ile może się napięcie obniżyć w stosunku do napięcia znamionowego. Na zaciskach transformatora może być obecne np. napięcie równe 110% napięcia znamionowego, zaś spadki napięcia na wyprowadzeniach zacisków mogą wynosić 15%, ewentualnie 13%. Czyli w tym przypadku projektant ma pewną swobodę w rozłożeniu spadków napięcia na odcinku od źródła do odbiornika. Podane na rysunku wartości dopuszczalnych spadków napięcia nie powinny być przekraczane przy przepływie prądów o wartości obliczeniowej w liniach zasilających odbiorniki w ruchu ciągłym. W czasie rozruchu silników dopuszcza się znacznie większe wartości spadków napięć, zależne od rodzaju rozruchu, wynoszące: 1) dla rozruchu lekkiego - 35%, 2) dla rozruchu ciężkiego i rzadkiego - 15%, 3) dla rozruchu ciężkiego i częstego - 10%. W instalacji zasilającej silniki wyznacza się spadek napięcia dla silników o największym prądzie rozruchowym w całym układzie zasilania, tj. od zacisków rozpatrywanego silnika do zacisków transformatora w stacji zasilającej. Z powyższego wynika, że po zsumowaniu wszystkich dopuszczalnych spadków napięcia (w sieci rozdzielczej oraz w instalacji odbiorczej można osiągnąć wartość graniczną niezbędna do prawidłowej pracy niektórych przyrządów i urządzeń (np. dla przekaźników i styczników wymagane jest napięcie o wartościach przekraczający 85% napięcia znamionowego a dla silników elektrycznych powyżej 90% napięcia znamionowego). Prawo Budowlane wprowadzone w 1995 r. spowodowało utratę ważności Rozporządzenia z 1977 r. Do czasu ustanowienia normy PN-IEC 60364-5-52:2002 nie było regulacji prawnych odnośnie dopuszczalnych spadków napięcia w instalacjach. Wprowadzona w 2002 roku norma PN-IEC 60364-5-52:2002 podała wstępną propozycję rozwiązania tego zagadnienia, polegającą na tym, że dla instalacji odbiorczych łączny spadek napięcia między złączem instalacji a urządzeniami odbiorczymi nie może przekroczyć 4% napięcia nominalnego (napięcia znamionowego) instalacji. Złączem instalacji elektrycznej w myśl definicji
______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 37

______________________________________________________________________________________________________________________

przedstawionej przez normę nazywany jest punkt połączenia instalacji odbiorczej z siecią rozdzielczą. Zalecenie to jest sprzeczne z wymogami cytowanego powyżej rozporządzenia. Norma PN-IEC 60364-5-52:2002 nie określiła natomiast wymagań w odniesieniu do poszczególnych elementów instalacji, np. dla wewnętrznych linii zasilających, co nie jest bez znaczenia m.in. dla zapewnienia odpowiedniej jakości dostarczanej energii elektrycznej. Zagadnienie to znalazło rozwiązanie w opracowanych w 2002 r. Wytycznych dotyczących wymiarowania i wyposażania instalacji COSiW SEP 2002, zgodnie, z którymi dopuszczalny spadek napięcia w instalacji WLZ, tj. od złącza do dowolnego licznika energii elektrycznej powinien być zgodny z wartościami podanymi w tabeli poniżej. Wartości te są zgodne z zaleceniami przepisów niemieckich. Graniczne dopuszczalne spadki napięcia w wewnętrznych liniach zasilających w budynkach mieszkalnych wg ww. Wytycznych: Lp. 1 2 3 4 Moc przesyłana linią WLZ [kVA] do 100 od 100 do 250 od 250 do 400 powyżej 400 ΔUwlz [%] 0,50 1,00 1,25 1,50

Użyteczną, nową funkcją programu PAJĄK 2.8 jest możliwość lokalnego nastawienia spadków granicznych dla poszczególnych węzłów i odgałęzień sieci (wersja 1.0 umożliwiała tylko globalne wprowadzenie spadków granicznych dla całej sieci), 4.2 Uwagi do obliczeń spadków napięcia Należy opisać sposób obliczania spadków napięcia oraz ich sumowania. Dla odbiorników rezystancyjnych, np. odbiorników z grzaniem elektrycznym oraz dla przewodów o małych przekrojach sytuacja jest prosta. Spadki napięcia są iloczynem prądów i rezystancji linii, które można zsumować w sposób prosty. Gdy natomiast chodzi o odbiorniki, np. silniki o czynnym i indukcyjnym charakterze odbioru oraz o impedancje ogólne linii Z, składające się ze składowej rzeczywistej (rezystancji) R i składowej biernej (indukcji) X, powyższe wielkości zespolone należy wzajemnie pomnożyć. Iloczynem jest ponownie wielkość zespolona, czyli zespolony spadek napięcia. Opisuje ona spadki napięcia na rzeczywistej i urojonej osi współrzędnych. Wartości bezwzględnych tych spadków w poszczególnych częściach linii od źródła do odbiornika nie wolno sumować w sposób zwykły, lecz znów tylko jak wielkości zespolone, (czyli oddzielnie składowe rzeczywiste i oddzielnie składowe urojone). Dlatego użytkownika programu nie może zaskoczyć to, że sumy wartości bezwzględnych spadków napięcia często nie odpowiadają dokładnej sumie ich wartości bezwzględnych na poszczególnych, powiązanych ze sobą liniach. Analogicznie dzieje się przy sumowaniu impedancji i prądów. Według prawa Kirchhoffa, suma prądów w węzłach musi być równa zeru, lecz suma wartości bezwzględnych jest inna. 4.3 Obliczanie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci Program PAJĄK 2.8 umożliwia również obliczenie obciążeń poszczególnych odgałęzień sieci (przewodów i kabli) przy różnym rozpływie mocy sieci. W tym przypadku w obliczeniach ponownie pracuje on z wartościami zespolonymi prądów i impedancji. Tak jak w przypadku poprzednim, nie istnieje, więc możliwość prostego zsumowania obciążenia prądowego poszczególnych odgałęzień z wyznaczeniem średniej arytmetycznej wartości bezwzględnych
______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 38

______________________________________________________________________________________________________________________

prądów, lecz koniecznym jest oddzielne sumowanie wartości rzeczywistej i urojonej. Uwzględniając powyższe zasady można wyznaczyć obciążenie sieci o dowolnej konfiguracji. Analogiczne zasady obowiązują także podczas obliczania prądów zwarciowych. Również w przypadku zwarcia do obliczeń wprowadza się impedancję sieci ujętą w formie zespolonej. 4.4 Wybiórczość Wybiórczość zabezpieczeń (ang. discrimination, selectivity) polega na tym, że reagują one tylko na określone bodźce z pominięciem innych i że -w razie pobudzenia - wywołują przewidziane działanie, zwłaszcza przerwanie obwodu przez urządzenie wyłączające: 1. w miejscu najwłaściwszym - wyłączając tylko obwód dotknięty uszkodzeniem, nie pozbawiając niepotrzebnie zasilania inne obwody, 2. w sposób najwłaściwszy - pobudzając urządzenie wyłączające, które ma potrzebną zdolność wyłączania i czynności wyłączania dokona poprawnie. Prądy probiercze i wartości graniczne I2t wkładek bezpiecznikowych gG i gM w próbie wybiórczości (PN-IEC 60269-2-1) Minimalne I2t Minimalne I2t przedłukowe wyłączania Prąd Stosunek znamionowy prąd prąd wybiórczości I2t I2t A spodziewany spodziewany A2s A2s kA kA 2 0,013 0,67 0,064 16,4 4 0,035 4,9 0,13 67,6 6 0,064 . 16,40 0,22 193,6 nie jest określony 8 0,1 40 0,31 390 10 0,13 67,6 0,4 640 12 0,18 130 0,45 820 16 0,27 291 0,55 1210.0 20 0,4 640 0,79 2500 25 0,55 1210.00 1 4000 32 0,79 2500 1,2 5750 40 1 4000 1,5 9000 50 1,2 5750 1,85 13700 63 1,5 9000 2,3 21200 80 1,85 13700 3 36000 100 2,3 21200 4 64000 1:1,6 125 3 36000 5,1 104000 160 4 64000 6,8 185000 200 5,1 104000 8,7 302000 250 6,8 185000 11,8 557000 315 8,7 302000 15 900000 400 11,8 557000 20 1600000 500 15 900000 26 2700000 630 20 1600000 37 5470000 800 26 2700000 50 10000000

______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 39

jeśli wprowadza się zwłokę działania zabezpieczeń. może ona wymagać zmiany układu instalacji dla zmniejszenia liczby stopni zabezpieczeń. a pozioma odległość między nimi powinna być większa niż różnica prądów płynących w rozpatrywanym czasie przez oba wyłączniki (patrz rysunek). Trzeba rozważyć. a także kosztowniejszych zabezpieczeń oraz przewodów i urządzeń o większej obciążalności zwarciowej. że wybiórczość jest zachowana. Dotyczy to jednak tylko wybiórczości zwarciowej i tylko wkładek gG o prądzie znamionowym większym niż 16 A i napięciu znamionowym nie przekraczającym 690 V.6 (różniącym się o dwa stopnie ciągu R10). Aby uzyskać wybiórczość całkowitą. W zakresie prądów zwarciowych. Pamiętać przy tym trzeba. a samoczynnie ponownie zamykają się wyłączniki usytuowane bliżej zasilania. Dla wyłączników obowiązują. Znak zapytania na rysunku oznacza prądy w zakresie których nie można określić czy spełniony jest warunek wybiórczości czy nie. zasady wybiórczości przeciążeniowej: pasmowe charakterystyki I-t nie powinny przecinać się. Za wybiórczość się płaci. czy dodatkowe koszty i utrudnienia poniesione z myślą o wybiórczości równoważą korzyści oczekiwane dzięki uniknięciu niektórych przerw w zasilaniu wywołanych niewybiórczym zadziałaniem zabezpieczeń. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 40 . zwłaszcza w miejscach największego zbliżenia charakterystyk. Warunek wybiórczości zwarciowej jest wtedy spełniony bez nadmiaru. należałoby tak dobrać prąd niezadziałania tego wyzwalacza. aby działały wybiórczo kolejne wkładki o prądzie znamionowym rosnącym w kierunku zasilania w stosunku 1. nie można liczyć na wybiórczość zwykłych wyłączników o bezzwłocznych wyzwalaczach.______________________________________________________________________________________________________________________ W przypadku kaskadowych układów wyłączników uważa się. bo największa całka Joule'a wyłączania wkładki wyłączającej B jest równa najmniejszej całce Joule'a przedłukowej wkładki przetrzymującej A. jeżeli po wyłączeniu zwarcia przez dwa lub trzy szeregowo (kaskadowo) połączone wyłączniki. pozostaje otwarty wyłącznik strefy dotkniętej zwarciem. Normy IEC wymagają. podobne jak dla bezpieczników. że charakterystyki I-t są wykreślone w układzie współrzędnych z podziałką logarytmiczną na obu osiach i odcinek o tej samej długości (wyrażonej w milimetrach) przesuwany w poziomie nie oznacza tej samej wartości prądu. Wybiórczość jest zapewniona tylko do prądu równego prądowi niezadziałania (w tabeli poniżej) wyzwalacza zwarciowego wyłącznika usytuowanego od strony zasilania. lecz oznacza ten sam stosunek skrajnych wartości prądu wyznaczonych przez końce tego odcinka. Odległość tę należy sprawdzać dla różnych czasów. kiedy w obu wyłącznikach są pobudzane wyzwalacze zwarciowe. aby był on nie mniejszy niż spodziewany prąd zwarciowy.

połączonymi szeregowo elementami zabezpieczającymi. zaś jeżeli w miejsce jednoznacznie określonej charakterystyki za pomocą jednej linii wprowadzone są pasma charakterystyk. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 41 .20)In Celem wybiórczości jest to. w którym zakłócenie to lub przeciążenie wystąpiło. zwykle (10. ich charakterystyki nie mogą przecinać się w żadnym punkcie. zainstalowany najbliżej miejsca. w przypadku prądów powyżej I2 zadziała bezpiecznik. ani też dla prądów zwarciowych. b) Ochrona za pomocą dwóch wyłączników ochronnych: selektywność zapewniona dla wszystkich prądów. dla zakresu prądów pomiędzy I1 i I2 nie można zapewnić selektywności między wyłącznikami.9 x In C 5 x In 10 x In 7. c). c) Ochrona za pomocą dwóch wyłączników i bezpiecznika: selektywność w pełni zapewniona dla zakresu prądów poniżej I1.1 x In 10 x In 20 x In 14 x In 1) 10 x In 50 x In 1) 1) Norma określa wymagania. a) i b) lub tylko w pewnym paśmie rys. Ma rysunkach przedstawiono różne przypadki zapewnienia selektywności: dla wszystkich prądów rys. Dlatego dla zachowania selektywności pomiędzy dwoma. Przecinanie charakterystyk lub pokrywanie się ich pasm nie może występować ani dla prądów odpowiadających przeciążeniu.______________________________________________________________________________________________________________________ Prąd Prąd nastawczy Typ Prąd niezadziałania I3  I 4 charakterystyki zadziałania I4 I3 (A) 2 x In 3 x In 2. również one nie mogą się przecinać. by dane zakłócenie lub przeciążenie wyłączone zostało tylko przez jeden element zabezpieczający. a wytwórcy wyłączników wykorzystują najczęściej część tego zakresu. co do prądu niezadziałania 10In i prądu zadziałania 50 In. a) Ochrona za pomocą dwóch bezpieczników: selektywność zapewniona dla wszystkich prądów.45 x In B 3 x In 5 x In 3.

lub w zwarciu) zadziała wcześniej od wyłącznika FA8. że zasilanie pozostałych odbywałoby się bez zakłóceń. Wyłącznik FA1 znajduje się najbliżej elementu lub obwodu chronionego przed przetężeniem. W programie Pająk zaimplementowano funkcję. Oznaczałoby to. zaś wyłącznik ochronny FA8 zabezpiecza cztery takie odbiory. gry przekroczona zostanie założona jednoczesność lub podczas korzystania z wymienionych obwodów. odbiór 63 A. po czasie ok. wyłącznik FA8 jest od tego elementu lub obwodu bardziej oddalony. w trakcie. Na przykład: odczytujemy czas odłączenia dla 197 A. Jak wynika z rysunku. W pierwszej kolejności. Czyli wyłącznik FA8 stanowi element dodatkowy dla wyłącznika FA1. Typowym przykładem takiego układu jest sytuacja. 5). Dane ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 42 . zadziała wyłącznik FA1. którego wszystkie cztery obwody zabezpieczane przez wyłącznik ochronny FA1 pobierać będą jednocześnie swój całkowity prąd obliczeniowy. że ich prąd obliczeniowy przy uwzględnieniu współczynnika jednoczesności wyniesie 125 A.______________________________________________________________________________________________________________________ Rysunek poniżej przedstawia przykład zapewnienia selektywności pomiędzy wyłącznikami ochronnymi FA1 i FA8. gdyby w momencie przetężenia jednego z odbiorów zadziałał tylko wyłącznik FA1. po upływie ok. 17s. zadziała wyłącznik FA8. że wyłącznik ochronny FA8 zadziałałby później od wyłącznika FA1 w przypadku każdego większego od znamionowego prądu w rozpatrywanym obwodzie. dla których zakłada się. a dopiero o wiele później. wyłącznik ochronny FA1 przy jakimkolwiek przetężeniu (w przeciążeniu. Wyłącznik ochronny FA8 w takim przypadku stanowi dla wyłącznika ochronnego FA1 wyłącznik awaryjny Zadziała on także wówczas. Informacje szczegółowe dotyczące urządzeń zabezpieczających zawiera rozdział „Właściwości urządzeń zabezpieczających“ (patrz część I rozdz. która pozwala na określenie selektywności pomiędzy dwoma wyłącznikami w oparciu o tabele opublikowane w katalogu wyłączników. gdy wyłącznik ochronny FA1 chroni np. Wystąpić to może wówczas. Najkorzystniej byłoby. Podobnie można stwierdzić. gdy suma prądów we wszystkich obwodach zasilanych za pośrednictwem linii zabezpieczanej przez wyłącznik ochronny FA8 przekroczy prąd wyłączeniowy. 141 s.

Czy element zabezpieczający przerwie jednak przepływ każdego prądu przetężeniowego? Taka sytuacja byłaby.5 Układ kaskadowy elementów zabezpieczających (dobezpieczenie) W układzie kaskadowym elementy zabezpieczające włączają się w określonej kolejności.  Częściowa selektywność: selektywność między aparatami jest zapewniona jedynie do określonej wartości prądu zwarciowego Ik‟‟. sytuacją idealną. co nie jest efektem pożądanym. a pozioma odległość między nimi powinna być większa niż różnica prądów płynących w rozpatrywanym czasie przez oba aparaty. w przypadku drugim wykonanie i rozmieszczenie obwodów. podczas gdy wyłącznik wchodzący (1) pozostanie załączony. 4.  Brak selektywności: zadziałają oba aparaty. by prąd zwarcia został przerwany przed uszkodzeniem dowolnego elementu ochrony. że element zabezpieczający winien przerwać przepływ takiego prądu. wg opisu powyżej. tym wcześniej powinno nastąpić jego przerwanie przez element zabezpieczający. W przypadku pierwszym w grę wchodzi kwestia konstrukcji elementów zabezpieczających. Nie rozpatrywaliśmy sytuacji. Jednak dla pewności podajemy kilka wyjaśnień. Celem uniknięcia takiej sytuacji należy przeprowadzać odpowiednie obliczenia i próby. Po streszczeniu i uproszczeniu obowiązuje. który zagrażałby chronionej linii zasilającej. gdy prąd przetężeniowy będzie zbyt duży. Z jednej strony elementy zabezpieczające sprawdzane są na ich wytrzymałość na prąd zwarciowy. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 43 . że im większy prąd. W tym wypadku wyłącznik wychodzący z węzła (2) zadziała. Jednak w rzeczywistości tak nie jest. w których elementy te zainstalowano. b) w zakresie spodziewanych prądów zwarciowych pasmowe charakterystyki I2t-I obu aparatów nie powinny przecinać się.  Nie można określić selektywności. w standardowych warunkach oferują one dokładne i precyzyjne wyniki. Z drugiej zaś strony projektant oblicza wielkość maksymalnego zwarcia w miejscu instalacji elementu zabezpieczającego. Wczesniej wyjaśniono. co nastąpi. oczywiście. W takim przypadku element zabezpieczający może nie przerwać takiego prądu i ulegnie zniszczeniu. podczas gdy wyłącznik wchodzący (1) pozostanie załączony.______________________________________________________________________________________________________________________ zostały zebrane jako wyniki prób zwarciowych. badanie należy wykonać w oparciu o charakterystyki czasowo-prądowe. W konfiguracji bezpiecznik przed wyłącznikiem kryteria wybiórczości są jednoznaczne i łatwe do sprawdzenia: a) w zakresie prądów przeciążeniowych pasmowe charakterystyki t-I nie powinny przecinać się. Wynikiem badania może być jedna z sytuacji:  Pełna selektywność (T): wyłącznik wychodzący z węzła (2) zadziała. pod wpływem efektów wywołanych prądami zwarciowymi Dla wszystkich chyba wystarczająco zrozumiałą jest zasada prawidłowego włączania się elementów zabezpieczających tak.

jego wartość skuteczną w stanie ustabilizowanym Na wykresach obrazujących zależność wartości maksymalnej prądu ograniczonego Io od założonego prądu zwarciowego Ik tego typu prąd zwarciowy oznacza się zwykle symbolem Ip. że świadomie instaluje się zabezpieczenie i/lub urządzenie wyłączające. zaś przez bezpiecznik 100 A do wartości 7 kA. co prawda nie wytrzyma założonego prądu zwarciowego. Symbolem Ik oznacza się prąd zwarciowy. i to w stanie ustabilizowanym. Dobezpieczanie (ang. 50 l 63 A Istnieje oczywiście jeszcze inna możliwość. prądu. Element zabezpieczający.dobezpieczenie. Wynika z niego. który ten prąd ograniczy. Wartość ta oznaczana jest symbolem Ik. gdy elementem ograniczającym jest bezpiecznik o prądzie znamionowym 63 A. ew. Wynika to z rysunku obrazującego przebieg założonego prądu zwarciowego ik w czasie oraz przebieg prądu ograniczonego io w czasie.______________________________________________________________________________________________________________________ Porównanie charakterystyk I2tw (wyłączania) wyłącznika instalacyjnego B16 oraz charakterystyk I2tp (przedłukowe) wkładek bezpiecznikowych gG 35. Ograniczenie polega na tym. (co oznacza. Wartości maksymalne takiego ograniczonego prądu zwarciowego Io zależne są od wielkości zakładanego prądu zwarciowego ik. back-up protection) polega na tym. który płynąłby przez obwód bez elementu zabezpieczającego) osiągnie swoje maksimum. ew. Zakładanego prądu zwarciowego nie opisuje jednak przebieg jego wartości chwilowej. lecz przed nim zamontowany jest element zabezpieczający. że jego wartość maksymalna wynosi ok. 100A obrazuje kolejny rysunek. Przykład takiej zależności w przypadku. Chociaż prąd zwarciowy ograniczony jest przez element zabezpieczający w pierwszej połowie fali. zainstalowany w większej odległości. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 44 . że do przerwania prądu zwarciowego dojdzie wcześniej. Wartość maksymalna prądu zwarciowego (na wierzchołku sinusoidy) wynosi Ikm = I k  2 . lecz jego wartość skuteczna. że prąd zwarciowy o wartości skutecznej 10 kA. Te tzw. charakterystyki ograniczające dostarczane są przez producenta przyrządów i w programie PAJĄK ujęte są w formie cyfrowej. wielkość tak ograniczonego prądu wzrasta wraz ze wzrostem szybkości narastania prądu zwarciowego. które nie jest w stanie wytrzymać skutków przepływu i/lub wyłączyć prądów o określonym zakresie wartości (np. spełniające rolę zabezpieczenia wspomagającego. 14 kA) ograniczony jest przez bezpiecznik 63 A do wartości 4 kA. Dlatego też wielkość ograniczonego prądu zwarciowego Io wzrasta ze wzrostem wielkości założonego prądu zwarciowego (czas trwania pierwszej połowy fali wynosi zawsze 10 ms). największych prądów zwarciowych) i obarcza się tym obowiązkiem inne urządzenie. niż pierwsza połowa fali zakładanego prądu zwarciowego (tj.

Musi obowiązywać. Zdolność wyłączników ochronnych do wyłączenia podawana jest w wartościach skutecznych. kontroli elementów 1. że: Ic × 2  Io. (MCB) posiadają zdolność do ograniczenia prądu i prąd zwarciowy wyłączają przed osiągnięciem przez jego pierwszą połowę fali wartości szczytowej. by wyłącznik ochronny w dalszym ciągu działał – wówczas podstawia się Ics. czy element zabezpieczający obliczony prąd zwarciowy wytrzyma. dla wyłączników ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 45 . Przy tym w miejsce Ic należy podstawić zdolność wyłącznika do wyłączenia zwarcia: eksploatacyjną Ics lub graniczna Icu. Jest to tzw.______________________________________________________________________________________________________________________ Dla osiągnięcia tego. zaś wartość ograniczonego prądu zwarciowego Io stanowi rzeczywistą wartość maksymalną prądu ograniczonego. Dla pewności przyjmuje się udarowy prąd zwarciowy Ikm. Dla porównania obu liczb należy wartość skuteczną zdolności do wyłączenia zwarcia Ic przeliczyć na wartość maksymalną Icmax. Obliczyć wartość maksymalnego prądu zwarciowego Ik. Jest to zwykle prąd powstający przy zwarciu trójfazowym przy elemencie zabezpieczającym. musi przekraczać wartość maksymalną ograniczonego prądu zwarciowego Io. Właśnie te wartości należy porównać do wartości ograniczonego prądu zwarciowego Io. mogącego płynąć przez element zabezpieczający. Zdolność zwarciowa elementu zabezpieczającego musi przekraczać wartość prądu zwarciowego. Na podstawie powyższych informacji można zalecić kolejność zabezpieczających ze względu na wytrzymałość na prądy zwarcia. a dopiero wówczas zadziała wyłącznik ochronny. Liczono się z tym. Do tradycyjnych elementów ograniczających duże prądy zwarciowe należą bezpieczniki. 2. którego wartość Ikm = K × Ik. Drugim elementem ograniczającym jest zwykle wyłącznik ochronny. pamiętając jednak o jednym szczególe. Przebieg ograniczenia zakładanego prądu zwarciowego ik zdolność wyłącznika ochronnego do wyłączenia zwarcia (a mianowicie graniczna Icu lub eksploatacyjna Ics – patrz poniżej). czy też wystarczającym jest bezpieczne przetrzymanie przez wyłącznik ochronny prądu zwarciowego – podstawia się Icu. Obecnie instalowane wyłączniki ochronne.6. by element znajdujący się za elementem ograniczającym prąd zwarciowy był elementem dla tego ograniczonego prądu zwarciowego odpowiednim. Czyli zdolność do wyłączania (tj. Dla wyłączników ochronnych zdolności do ograniczania prądu wcześniej nie zakładano. gdzie K zwykle nie przekroczy wartości 1. że nawet przy prądzie zwarciowym najpierw przepłynie kilka cykli prądu zwarciowego. Dla wyłącznika ochronnego podaje się wartość wyłączanego przez niego prądu zwarciowego. wartość maksymalna prądu zwarciowego. czy koniecznym jest. Wybór zależy od tego. która jest dla tego elementu wartością dopuszczalną. Jest ona Charakterystyki ograniczające bezpieczników równa Icmax = Ic ×2. Sprawdzić.

stanowiący stosunek pomiędzy mocą czynną P a mocą pozorną S. Jeżeli wybrany element zabezpieczający tego warunku nie spełni.6 Ik. 4. czy element dobezpieczający ograniczy prąd zwarciowy do tego stopnia. albo Icu) musi przekraczać 1. że sieć przesyłowa obciążana jest przez sumę obu tych energii. dławiki świetlówek i inne nie pobierają z sieci wyłącznie energii czynnej. jego wartość maksymalna) była niższa od wartości maksymalnej prądu. odpowiadającej zdolności do wyłączania dla określonego elementu zabezpieczającego. Sprawdzić. silniki elektryczne. W ten sposób obniża się wielkość energii biernej przenoszonej przez sieć. tj. do odbiornika lub punktu z nim sąsiadującego podłącza się kondensator kompensacyjny.______________________________________________________________________________________________________________________ mocy albo Ics. by wartość ograniczonego prądu zwarciowego Io (tj. Jakość kompensacji energii biernej określana jest przez współczynnik mocy cos . przekazujący energię bierną o charakterze pojemnościowym bezpośrednio do odbiornika. 3. można dobrać element o wyższej wytrzymałości zwarciowej. Problem stanowi to. niższa od Ic × 2  Io (po podstawieniu w miejsce Ic zdolności zwarciowej elementu zabezpieczającego. albo zainstalować element zabezpieczający ograniczający prąd zwarciowy (z reguły zawsze można zastosować bezpiecznik). Celem zredukowania energii biernej w układzie.6 Kompensacja mocy biernej Urządzenia elektryczne. lecz także energię bierną. konieczną dla ich prawidłowej pracy. Po pewnym uproszczeniu obowiązuje stosunek: cos = P / S Moc pozorna S składa się ze składowej mocy czynnej i biernej: S  P 2  Q2 gdzie: cos  P S Q współczynnik mocy (kosinus kąta przesunięcia fazowego między napięciem a prądem – dla 50 Hz) moc czynna [W] moc pozorna [VA] moc bierna [var] ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 46 . np. W razie niespełnienia powyższego warunku można dobrać albo element zabezpieczający o wyższej zdolności do wyłączania. transformatory.

Przy tym wielkość I´ zmienia się do IK. wartości napięcia znamionowego i in. Stosując kondensator C osiągniemy następującą moc kompensacyjną: QC  gdzie: QC I I2  C  C moc kondensatora [var] wartość skuteczna prądu [A] pulsacja ( = 2   f dla 50 Hz jest to 314) pojemność kondensatora [F] W sieciach trójfazowych dla kondensatorów stosuje się prawie wyłącznie połączenie w trójkąt (CD). odbiorca ponosi koszty odbioru energii biernej. że kompensacja w dowolnym punkcie sieci wpływa na cały układ. np.8 umożliwia połączenie kondensatorów także w gwiazdę. Program PAJĄK wersja. zapewniający osiągnięcie odpowiedniego współczynnika mocy. zwiększenie przekrojów przewodów. Program PAJĄK 2. Prąd całkowity w przewodach zmienia się po kompensacji do IK = I´+IC . ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 47 . 2. że obniżanie strat w trakcie przesyłu energii elektrycznej jest bardzo korzystne. Wiadomym jest. We wszystkich wymienionych wyżej przypadkach jednak obowiązuje to. gdyż wraz z obniżeniem mocy pozornej obniża się także prąd. kompensację grupową i centralną stosuje się dla dużych systemów elektroenergetycznych o obciążeniu zmiennym. W tego rodzaju układach włączaniem kondensatorów steruje regulator automatyczny. Rysunek po stronie prawej przedstawia uproszczony schemat podłączenia równoległego kondensatora kompensacyjnego.______________________________________________________________________________________________________________________ Idealnym jest osiągnięcie współczynnika mocy maksymalnie zbliżonego do jedności. że w niektórych przypadkach istnieje nawet możliwość obniżenia przekrojów zastosowanych przewodów. Wymagany współczynnik mocy osiągnie się przez dobór odpowiedniego kondensatora. gdyż sposoby pozostałe. lecz uwzględnia stan dla konkretnego kondensatora. W kompensacji indywidualnej kondensator włączany jest wraz z odbiornikiem. sprawdzić moc maksymalną baterii kompensacyjnych. tak. W trakcie takiej kontroli można np. grupową i centralną.8 umożliwia także porównanie spadku napięcia przed kompensacją do spadku napięcia po kompensacji. Po podłączeniu kondensatora można wyznaczyć prąd przez niego płynący i w zależności od niego dobrać styczniki kondensatorowe (firma Eaton Moeller oferuje cały szereg tego typu styczników). stanowiącego część automatycznych baterii kondensatorów. są nieekonomiczne i ich zrealizowanie często jest bardzo trudne. że program nie realizuje automatycznego obliczenia wynikowego (końcowego) współczynnika mocy w oparciu o współczynnik mocy pierwotny. jednak należy zwrócić uwagę na fakt. aby nie przekompensować sieci. Na drodze obliczeń często można sprawdzić. Obniżanie mocy podłączanych kondensatorów jest wówczas zadaniem układu automatycznego. W zależności od zakresu i stabilności odbioru stosuje się różne rodzaje kompensacji: indywidualną. Jeżeli współczynnik mocy jest zbyt niski. co jest wykorzystywane oczywiście tylko dla odbiorników jednofazowych.

z publikacji: „Kompensacja mocy biernej w praktyce“): „Problemowi roli mocy biernej poświęcono w ostatnim wieku ogromną ilość artykułów i rozpraw doktorskich. że moc bierna jest odmienna od mocy czynnej i z tego powodu musi być ujęta w kosztach w sposób oddzielny..______________________________________________________________________________________________________________________ Uwaga (cyt. Jedyna teza. zaakceptowana przez specjalistów z całego świata zawiera tylko stwierdzenie. jak dotychczas. Problem mocy biernej omawiano także na wielu konferencjach naukowych.“ ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 48 . wyniki badań nad istotą fizyczną mocy biernej nie przyniosły żadnych efektów. Jednak.

Ikm) obwodu. Klasa bezpiecznika . Prąd znamionowy ciągły wkładki bezpiecznikowej In    Dokładne rozróżnienie i typy stosowanych aparatów różnią się także w zależności od praktyki stosowanej w danym kraju. Icw) można przyporządkować określonemu parametrowi prądu zwarciowego (np.wkładka do zabezpieczania urządzeń półprzewodnikowych.).wkładka ogólnego przeznaczenia. rodzaju obciążenia itp. 3. Przydatność urządzenia zabezpieczającego do ochrony określonego obwodu określają parametry zagwarantowane przez producenta w dokumentacji katalogowej. 2. Właściwości urządzeń zabezpieczających ________________________________________________ Dla prawidłowego wykorzystania urządzenia zabezpieczającego w obwodach elektrycznych konieczna jest znajomość parametrów podstawowych obwodu (wielkości zwarciowych. Głównie zabezpieczają przed przetężeniami. rozłączniki bezpiecznikowe z wkładkami instalacyjnymi etc. Należy wiedzieć.wkładka dla ogólnego zastosowania.). R . z definicji charakterystyki ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 49 . kilkukrotności In) oraz „prądy zwarciowe“. Niskonapięciowa wkładka g jest wkładką o pełnozakresowej zdolności wyłączania zdolną wyłączyć każdy prąd przetapiający topik.wkładka do zabezpieczania transformatorów. czyli przy prądach przetężeniowych powstałych w nieuszkodzonym obwodzie elektrycznym. a także właściwości urządzenia zabezpieczającego (typu charakterystyki wyłączania.wkładka do zabezpieczania silników i urządzeń rozdzielczych. 5. 2. g . Ik‟‟. 6. Icn.wkładka do zabezpieczania urządzeń w podziemiach kopalń Rodzaj budowy bezpiecznika wkrętkowe.in. 4. bo ich przydatność jako zabezpieczeń przeciążeniowych jest ograniczona.typ charakterystyki czasowo-prądowej wkładki bezpiecznikowej.1 Bezpieczniki Bezpieczniki topikowe są najstarszymi zabezpieczeniami stosowanymi w urządzeniach elektrycznych. Np. Bezpieczniki mogą być klasyfikowane ze względu m. B . Icu. 5.wkładka o charakterystyce szybkiej. na:   Napięcie znamionowe bezpiecznika Un – które nie powinno być mniejsze niż napięcie znamionowe instalacji UN. który parametr urządzenia zabezpieczającego (np. z których pierwsza oznacza zakres zdolności wyłączania: 1. Tr . Wymagania dotyczące bezpieczników zostały opisane w normie IEC/EN 60269. G . przede wszystkim przed skutkami zwarć.______________________________________________________________________________________________________________________ 5. Ics. Zawiera ona dwie lub trzy litery. a . Drugi człon symbolu oznacza kategorię użytkowania: 1. Pojęcie przetężenie obejmuje „prądy przeciążeniowe“ (prądy. F . w przypadku bezpieczników należy liczyć się z dłuższymi czasami wyłączania niż w przypadku wyłączników. zdolności wyłączeniowe itp. Przeciążenie: Przy przeciążeniu.wkładka o niepełnozakresowej zdolności wyłączania. M . Uwaga: wszystkie prądy o wartości większej od wartości prądu znamionowego obwodu noszą nazwę prądów przetężeniowych.

Kryterium doboru bezpiecznika w obwodzie o znanych warunkach zwarciowych: Icn Ik“ gdzie: Icn Ik“ znamionowa zdolność bezpiecznika do wyłączenia zwarcia początkowy. Znamionowa zdolność wyłączania bezpieczników podawana jest w formie jednej wartości Icn mieszczącej się zwykle w zakresie od 50 kA do 120 kA (zależnie od rodzaju bezpiecznika. priorytetowo przeznacza go do głównej lub awaryjnej ochrony przeciwzwarciowej obwodów i przyrządów. napięcia itd. gdy prąd zwarciowy ograniczony jest przed osiągnięciem przez niego wartości maksymalnej (przy częstotliwości 50 Hz wyłączenie musi nastąpić najpóźniej do 5 ms). że przy przepływie prądu o wartości 1. Typowy przebieg charakterystyk ograniczających ilustruje rysunek w rozdziale 4.6 In bezpiecznik może zadziałać dopiero po upływie 1 godziny. 5.______________________________________________________________________________________________________________________ wyłączającej bezpiecznika wynika. którego zwarcie jest rozpatrywane.. Wyznaczany jest on z charakterystyk ograniczających zamieszczonych w dokumentacji katalogowej. która. Kolejną możliwość opisania właściwości bezpieczników stanowi liczbowe ujęcie energii wchodzącej w obwód (czyli energii powodującej nagrzewanie się przewodów) określonej przez parametr I2t (całka Joule„a). udarowy prąd zwarciowy W przypadku prądów od ok.zbiór norm ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 50 . Wybór linii zależy od stanu obwodu. współczynnika mocy. Prądy zwarciowe: Najważniejszą właściwość bezpieczników stanowi wysoka zdolność wyłączania w zwarciu. czyli wartość najmniej korzystną. 20 In można liczyć na właściwości ograniczające bezpieczników wtedy.5.Wyłączniki do zabezpieczeń przetężeniowych instalacji domowych i podobnych PN-EN 60947:2001/2002 Aparatura rozdzielcza i sterownicza niskonapięciowa.linia górna wyznacza wartość szczytową (ograniczoną) niesymetrycznego prądu zwarciowego. W zakresie najkrótszych czasów. natomiast dla wyłączników ochronnych ustalone prądy wyłączalne są niższe. Prąd ograniczony (oznaczany zwykle symbolem Io). Zawiera on dwie linie równoległe: .  Prąd znamionowy wyłączalny wkładki bezpiecznikowej Icn oznacza zwarciową zdolność wyłączania w obwodzie o określonym napięciu. dla których nie podaje się charakterystyk t-I.2 Wyłączniki W zależności od celu zastosowanie. należy rozpatrywać dwie obowiązujące normy dla wyłączników:   PN-IEC 60898:2000 Sprzęt elektroinstalacyjny . Ograniczenie prądu zwarciowego wpływa dodatnio na nagrzewanie się linii oraz obniżenie obciążenia dynamicznego przewodów i tablic rozdzielczych.). ujęty jest w wartości maksymalnej. przy jednocześnie niewielkich wymiarach bezpiecznika. . miarodajną informacją jest przedłukowa całka Joule'a (I2t)p wkładki bezpiecznikowej.linia dolna wyznacza wartość szczytową (ograniczoną) symetrycznego prądu zwarciowego (zakładanego).

podana na wyłączniku przy odpowiednim napięciu znamionowym. Temperatura odniesienia dla otoczenia wynosi priorytetowo 30 °C. 2. Norma PN-EN 60947 nie określa specjalnych parametrów dla charakterystyk wyzwalania. Ics = 75 kA. dla In  63 A. Dla tego układu problem rozwiązuje się m.3 In. Określana jest przez wartość zakładanego prądu wyłączania (w kA) odpowiadającą jednej z wartości wyznaczonych w normie.czas przerwy między kolejnymi łączeniami) będąc zdolnym do ciągłego przewodzenia prądu znamionowego. lecz również do innych czynności łączeniowych: do zamierzonego wyłączania i załączania obwodu. po tym może być już jednak niezdolny do dalszej pracy. a) znamionowy prąd wyłączalny eksploatacyjny Ics. którym stawia się wysokie wymagania co do niezawodności działania.stosowane są do samoczynnego wyłączania prądów zwarciowych. Każdy większy prąd będzie powodował szybsze wyzwolenie. S etc. jaki wyłącznik potrafi wyłączyć w cyklu wył-t-zał-wył-t-zał-wył (t .in. 4.13In i górny I2= 1. Wyłączniki rozważane zgodnie z normą 60947 najczęściej określane są jako wyłączniki mocy i są parametryzowane za pomocą opisywanych niżej wielkości.45In. W odróżnieniu od bezpiecznika wyłącznik służy nie tylko do samoczynnego wyłączania obwodu. poprzez zapewnienie takiego poziomu impedancji. od 5 do 10 In dla C i od 10 do 20 dla D. Jednak część wytwórców samodzielnie dodaje nowe zakresy dla ich wyłączników (np. Jest również powiązane z wymaganiem co do wartości impedancji pętli w układzie sieci TN. Jedną z najważniejszych cech opisywanych aparatów jest zdolność do powtarzalnego wyłączania prądów zwarciowych. ch-ki R. b) znamionowy prąd wyłączalny graniczny Icu. Napięcie znamionowe sterownicze Us. dotyczące obwodów pomocniczych wyłącznika.). 3. ujętą z reguły w procentach (25. jeżeli nie postanowiono inaczej. a następnie 2 godz. Przeciążenie w obwodzie: charakterystyka wyzwalania zgodnie z PN-EN 60947 określana jest tylko przez dwie wartości obligatoryjne. czy też pod względem Icu. Wartość prądu zwarciowego. dla wyłącznika ochronnego z Ics = 75% Icu i Icu = 100 kA. Np. dla In > 63 A. jaki wyłącznik potrafi wyłączyć w cyklu wył-t-zal-wył. Zwarcie w obwodzie: norma EN 60898 opisuje podział na 3 typy charakterystyk wyzwalania: od 3 do 5 krotności prądu In typ B. które musi być nie mniejsze niż napięcie znamionowe instalacji. Prąd znamionowy ciągły wyłącznika In. 50. jaką miarę długookresowej niezawodności eksploatacji chce on zastosować – czy zaprojektuje on wyłączniki ochronne pod względem wartości Ics. Wyłączniki muszą przy wartości Ics wyłączanie powtarzać i tylko od projektanta zależy. Napięcie znamionowe wyłącznika Un dotyczące torów głównych wyłącznika.in. Dobór ze względu na znamionowy prąd wyłączalny eksploatacyjny Ics charakteryzuje wyłączniki. Dobór wyłącznika i jego wyposażenia powinien uwzględniać m.05 In oraz przez wyznaczoną wartość prądu wyłączania 1. Wyznaczony czas zadziałania wynosi 1 godz. Podane ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 51 . Rzutuje to również na cenę wyłączników ochronnych. następujące parametry i charakterystyki: 1. Charakterystyka wyzwalania ma znaczenie szczególnie podczas wypełniania założeń związanych z wymaganym czasem zadziałania aparatu. przez wyznaczoną wartość prądu niewłączania 1. W katalogach Eaton Moeller zamieszczone są charakterystyki czasowo-prądowe dla obu przypadków. Prądy probiercze l-godzinne wyzwalacza przeciążeniowego zgodnie z PN-EN 60898 są jednakowe dla wszystkich nowszych charakterystyk: dolny I1 = 1. 75 i 100% Icu) w odniesieniu do wartości Icu. który nie powinien być mniejszy niż obliczeniowy prąd szczytowego obciążenia obwodu Ib (In≥Ib).______________________________________________________________________________________________________________________ Wyłączniki . przy którym najmniejszy spodziewany prąd zwarciowy zapewni odpowiedź zabezpieczenia w określonym czasie. Prąd znamionowy wyłączalny wyłącznika Ic określający zwarciową zdolność wyłączania w obwodzie o podanym napięciu łączeniowym.

5. to prąd. Prąd znamionowy krótkotrwały wyłącznika Icw lub prąd znamionowy n-sekundowy. Jest to maksymalny prąd zwarciowy zastępczy cieplny. 10.5 do 2.5†3 s). Prąd znamionowy załączalny wyłącznika jest równy jego prądowi znamionowemu szczytowemu. charakterystyka I2t-I ilustruje zależność całki Joule'a od wartości skutecznej składowej okresowej prądu spodziewanego. identycznie jak w przypadku bezpieczników. Prąd znamionowy załączalny wyłącznika Icm . bowiem jest to ważne szczególnie przy ocenie odporności przeciwzwarciowej tablic rozdzielczych (do oceny Idyn stosuje się parametr Ikm).. Prąd nastawczy wyzwalacza lub przekaźnika przeciążeniowego Ir. 6. Wyznaczana jest przez maksymalny. jaki zamknięty wyłącznik potrafi przewodzić w określonym czasie (n = 0. zakładany prąd dynamiczny (wartość maksymalna pierwszej połowy fali z uwzględnieniem składowej stałej prądu zwarciowego). Ma być nie mniejszy niż spodziewany w obwodzie prąd zwarciowy udarowy. Wartość nominalnej. W tym miejscu nie można pominąć efektów dynamicznych zwarć Idyn. gdzie obok składowej zmiennej prądu Ik występuje także składowa stała prądu zwarciowego Ia. ew. prąd którego osiągnięcie (z określoną tolerancją rzędu ± 25%). czyli wyłączenie prądu zwarciowego o wartości I = Icu zagwarantowane jest tylko raz. udarowy prąd zwarciowy ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 52 . Wartość prądu zwarciowego podana na wyłączniku ochronnym przy odpowiednim napięciu znamionowym. dotyczy tylko wyłączników ograniczających. Wartość prądu zwarciowego powodująca bezpieczne zadziałanie wyłącznika ochronnego i podana na wyłączniku przy odpowiednim napięciu znamionowym. Chociaż na pierwszy rzut oka dobór wyłączników ochronnych na wartość Icu wydaje się nieuzasadniony technicznie (wyłącznik do jednego zastosowania?). że zakłócenia nie powstają bezpośrednio na zaciskach wyjściowych wyłączników oraz że względnie niewielka impedancja linii za wyłącznikiem ochronnym w pełni wystarcza do efektywnego obniżenia prądu zwarciowego poniżej wartości Icu. której przepływ wytrzymuje zamknięty wyłącznik. powoduje otwarcie wyłącznika bezzwłoczne bądź z określoną niewielką zwłoką członu zwarciowego.______________________________________________________________________________________________________________________ przez wytwórcę wartości obu prądów wyłączalnych powinny pozostawać we wzajemnym stosunku określonym przez normę. największej chwilowej wartości prądu. częstotliwości nominalnej i wyznaczonym współczynniku mocy. Po takim wyłączeniu może jednak nastąpić zmiana jego charakterystyk. którego przepływ wyłącznik znosi dowolnie długo. Kryteria doboru wyłącznika mocy w obwodzie o znanych warunkach zwarciowych: a) według znamionowej zwarciowej zdolności wyłącznika ochronnego do wyłączania Ic Ik’’ gdzie: Ic Ik“ znamionowy prąd wyłączalny wyłącznika początkowy. zwarciowej zdolności do włączania (Icm) jest zawsze większa od wartości nominalnej. 9. prąd nastawczy wyzwalacza lub przekaźnika zwarciowego Ii. zwarciowej zdolności do wyłączania (Icu. 7.2. tzn. Uwaga: Problem prądów zwarciowych interesuje projektanta szczególnie w pobliżu źródła. aby zapobiec uszkodzeniu wyłącznika w sytuacji przypadkowego załączenia na zwarcie. Ics) i stosunek minimalny pomiędzy powyższymi wartościami wyznaczony jest przez normę w zakresie od 1. charakterystyka prądów ograniczonych io-I. to jednak praktyka potwierdziła. 8.

FAZ.______________________________________________________________________________________________________________________ *) Dla szczególnych wymagań eksploatacyjnych. czyli o różnych prędkościach zadziałania w czasie zwarcia. 4. Zaletą takich wyłączników ograniczających jest duże ograniczanie przepływającej energii. b) według znamionowej zwarciowej zdolności wyłącznika do włączania: Icm km gdzie Icm Ikm znamionowy prąd załączalny wyłącznika udarowy prąd zwarciowy (oznaczany także symbolem ip) Kryterium doboru wyłącznika ochronnego dla instalacji (MCB) w obwodzie o znanych warunkach zwarciowych: Icn Ik“ gdzie: Icn znamionowy prąd wyłączalny wyłącznika ochronnego zdolność do wyłączenia zwarcia Ik“ początkowy udarowy prąd zwarciowy Uwaga: Dla uproszczenia. wyłącznika ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 53 . Warunkiem są.3 Selektywność wyłączników i bezpieczników Selektywność bezpieczników: Jeżeli producent nie postanawia inaczej. czyli trzeciej klasy selektywności. np. (wyłączniki CLS6. porównywalne do bezpieczników oraz spowodowane tym nieznaczne nagrzewanie się przewodów w trakcie zwarcia (tylko w jednostkach. PLHT.4. a). identyczne typy charakterystyk wyłączających (patrz rozdz. wyjątkowo w dziesiątkach oC). szeregowo podłączonych bezpieczników zwykle zagwarantowana jest przy stosunku prądów znamionowych 1: 1.6. Większość wyłączników ochronnych należy do klasy trzeciej (klasa ograniczenia 3. selektywność dwóch. że problem selektywności dwóch wyłączników ochrony instalacji można rozwiązać przez proste stopniowanie charakterystyk typu B. także klasa selektywności 3) i właściwie należą do niej także wyłączniki ochronne dla prądów wyższych (np. wyłącznik 32 A o charakterystyce C oraz wyłącznik 10 A o charakterystyce B) zadziałają w zwarciu w przybliżeniu w jednakowym czasie i ich energia przepływu jest porównywalna. kiedy zachodzi konieczność pracy z odpowiednią rezerwą parametrów. C i D! Oba wyłączniki ograniczające (np. również wyłączniki ochronne LH i AZ do 125 A). wyłączniki nadprądowe z modułem różnicowoprądowym PKNM). Problem selektywności można rozwiązać dopiero przez zastosowanie dwóch wyłączników ochronnych o bardzo różnych wartościach energii przepływu. rys. 5. Wadą jest brak możliwości selekcyjnego stopniowania dwóch szeregowo podłączonych wyłączników ochronnych należących do identycznej. Selektywność wyłączników ochronnych dla instalacji: Norma PN-IEC 60898:2000 wyznacza dla wyłączników ochronnych do 32 A trzy klasy ograniczenia energii w czasie zwarcia. Dlatego należy uważać na powszechny błąd określający. podłączone szeregowo zadziałają właściwie w identycznym czasie. w bazie danych programu PAJĄK dla małych wyłączników ochronnych stosowano wartość Icn w kolumnie Ics. przez zastosowanie wyłącznika mocy dla prądu wyższego (wg PN-EN 60947) na miejscu pierwszym i przez podłączenie wtórnego. Takie wyłączniki ograniczające. czego w praktyce zastosować nie można.. Tego typu działanie wspomagane jest przez program PAJĄK. Selektywność w pełnym zakresie prądów roboczych byłaby teoretycznie możliwa dopiero przy dużym odstępie od prądów znamionowych (w przybliżeniu od dziesięciokrotności In). oczywiście. wyłączniki ochronne można wymiarować na parametr Ics.

5 – 1s). krótkookresową odporność przeciwprądową Icw. Dla wyłączników ochronnych kategorii B. że norma PN-IEC 60974-2 wyznacza dwie grupy wyłączników ochronnych. Selektywność wyłączników mocy: Kwestia selektywności dwu lub kilku szeregowo połączonych wyłączników mocy rozwiązana została w ten sposób. 50 ms. W takim przypadku parametr Icw selektywnego wyłącznika ochronnego nie musi być w pełni wykorzystany.05 – 0. przez cały okres wymuszonej zwłoki. a mianowicie nominalną.25 –0. czyli w wersji selekcyjnej. ew.______________________________________________________________________________________________________________________ zabezpieczającego instalację o charakterystyce B. a następnie kategorię B obejmującą selekcyjne wyłączniki ochronne ze zwłoką nastawialną (min.4. Producenci wyłączników mocy podają najczęściej spotykane zwłoki krótkookresowe wynoszące 0. Wyłącznik ochronny. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 54 . 0.1 – 0. wprowadzono analogiczny parametr jak w przypadku kabli. a mianowicie: kategorię użytkową A (zwykle wyłączniki ochronne nieselektywne). CKN6. Graficznie przedstawiono przykład takiej sytuacji na rys. Uwaga: do ochrony przeciwprzetężeniowej za pomocą kombinacji prądowych wyłączników bezpieczeństwa z wyłącznikami ochronnymi stosowane są prądowe wyłączniki bezpieczeństwa z wbudowaną ochroną przeciążeniową. prądu zwarciowego o wartości nawet do Icw. b) w rozdziale 4. wartościami priorytetowymi są: 0.1 s. odzwierciedlającą zdolność wyłącznika ochronnego do przenoszenia. które można zastosować w warunkach obowiązujących dla ochronnych wyłączników instalacyjnych.3 s. Dla wyłącznika ochronnego o prądzie znamionowym do 40 A mamy do dyspozycji typoszereg PKNM. określonych w normie PN-IEC 60898. usytuowany najbliżej miejsca zakłócenia nie jest z reguły wyłącznikiem selekcyjnym (kategoria użytkowa A) i zakłócenie odłączone zostaje w krótkim czasie – maksymalnie po kilkudziesięciu milisekundach. 1 s lub 3 s. C lub D (wg PN-IEC 60898).

WNT. WNT.______________________________________________________________________________________________________________________ 6. Obciążalności prądowe długotrwałe przewodów. Verlag Dashöfer . Instalacje elektryczne w budynkach mieszkalnych. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego.: Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. PN-IEC 60364-5-53:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.Markiewicz H.: Urządzenia elektroenergetyczne. Dr. Warszawa 2002 Praca zbiorowa pod redakcją dr. WNT. jakim powinny podlegać instalacje elektryczne i urządzenia oświetlenia elektrycznego.: Zwarcia w systemach elektroenergetycznych. Machowski J.Część 1: Definicje i metody obliczania PN-EN 60909-0:2002 (U) Prądy zwarciowe w sieciach trójfazowych prądu przemiennego .Część 2: Obliczanie skutków Rozporządzenie MEiEA oraz MAGTiOŚ z 9. Aparatura łączeniowa i sterownicza PN-EN 60947. Warszawa 2005.Berlin Offenbach 1990 Kacejko P.Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa . Strzałki – Instalacje elektryczne i teletechniczne – Poradnik montera i inżyniera elektryka.Część 1: Obliczanie prądów zwarciowych PN-EN 61660-2:2002 (U) Prądy zwarciowe w obwodach pomocniczych prądu stałego w elektrowniach i stacjach elektroenergetycznych . Podstawy planowania. Warszawa 1996 Klajn A. 2002.1977 w sprawie warunków technicznych.Ochrona przed prądem przetężeniowym. Ochrona przeciwporażeniowa. Roland Zeise: The Computer-Aided Dimensioning of Low-Voltage Networks Moeller GmbH. Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa.:2002 Aparatura rozdzielcza i sterownicza niskonapięciowa – Zbiór norm PN-IEC 60898:2000 Sprzęt elektroinstalacyjny . Markiewicz H.: Safety of Electrical Installations up to 1000 Volts VDE Verlag gmbh . PN-IEC 60364-4-43:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych .Wyłączniki do zabezpieczeń przetężeniowych instalacji domowych i podobnych PN-EN 60865-1:2002 (U) Obliczanie skutków prądów zwarciowych . inż. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. COSiW SEP. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 55 . Wytyczne dotyczące wymiarowania i wyposażania instalacji.. Praca zbiorowa: Poradnik inżyniera elektryka. Literatura ________________________________________________ Rudolph W.. Warszawa 2008 Prof. Bonn IEC 60364-4-41:2000 (PN-HD 60364-4-41:2007) Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.04. Warszawa. J. PN-IEC 60364-5-523:2001 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych.Część 0: Obliczanie prądów PN-EN 61660-1:2002 (U) Prądy zwarciowe w obwodach pomocniczych prądu stałego w elektrowniach i stacjach elektroenergetycznych .

______________________________________________________________________________________________________________________ NOTATKI: ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 56 .

______________________________________________________________________________________________________________________ NOTATKI: ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 57 .

: Obsługa programu PAJĄK ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 58 .______________________________________________________________________________________________________________________ CZĘŚĆ II.

 Parametry pozostałych elementów (urządzenia zabezpieczające. urządzenia zabezpieczające.  Wszystkie obliczenia (spadki napięć. Kontrola logiki połączeń. Sposób sterowania podobny do standardowych systemów CAD (AutoCAD).. Wstęp ________________________________________________ Program PAJĄK jest graficznym systemem projektowania i obliczeń sieci niskiego napięcia wyposażonym w urządzenia zabezpieczające firmy Eaton Moeller. transformatory) muszą być wprowadzone bezpośrednio po wstawieniu elementu do schematu sieci. Dla sieci promieniowych oraz wielowęzłowych program wykonuje obliczenia spadków napięć.______________________________________________________________________________________________________________________ 7.  Program wykorzystuje możliwości systemu operacyjnego Windows95/98/NT/2000/XP. tych elementów. Jest to samodzielny program wymagający jedynie systemu operacyjnego Microsoft Windows.. rozpływu mocy i prądów zwarciowych. koło. Procedury obliczeniowe oparte są na normie PN-IEC.  Projektowanie sieci zasilanych z jednego źródła lub wielu różnych źródeł (sieć nadrzędna.  Schemat sieci (topologia) definiowany jest poprzez składanie poszczególnych elementów (źródła. których nie można w ramach programu parametryzować – źródła. PRZESUŃ. prostokąt. Parametry elementów sieci. tekst). 400/690V. impedancja.). ROZCIĄGNIJ).  Definiowanie współczynnika jednoczesności i współczynnika zapotrzebowania. projektowanie sieci zasilanych równolegle z różnych źródeł.  Projektowanie sieci promieniowych i wielowęzłowych. generator). następnie program wykonuje kontrolę przydatności zastosowanych kabli oraz urządzeń zabezpieczających. baza danych elementów  Parametry elementów zdefiniowanych (tzn. transformatory.  Możliwość uzupełnienia o elementy własne (odcinek. kondensatory kompensacyjne).  Przyjazny interfejs użytkownika.  Do dyspozycji dostępne są standardowe funkcje dla edycji grafiki (KOPIUJ. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 59 . rozpływ mocy. USUŃ.  Możliwość symulowania różnych stanów roboczych sieci poprzez odłączanie źródeł i obciążeń. transformator. Informacje ogólne:  Projektowanie sieci TN/TT/IT o różnych systemach napięciowych do 1000 V (przykładowo 230/400V. odbiorniki. przewody.  Baza danych elementów z przejrzystą strukturą drzewa z możliwością uzupełnienia przez użytkownika.  Możliwość przenoszenia obiektu między projektami z wykorzystaniem schowka. rozdział.  Węzły sieci tworzone są automatycznie na bieżąco. Program przeznaczony jest głównie dla projektantów oraz pracowników wykonujących obliczenia. Możliwe jest również szybkie wstawianie całych grup urządzeń (zasilanie. odbiory…). zwarcia) oparte są na normie PN-IEC. PAN). umożliwiający łatwą i szybką pracę przy zachowaniu maksymalnej zmienności oraz otwartości. łączniki. odbiorniki. Standardowe funkcje dla sterowania wizualizacją (ZOOM. kable) mogą również być wstawiane albo mogą być automatycznie parametryzowane przez program. Topologia sieci  Zastosowanie interfejsu MDI – możliwość równoległego przetwarzania wielu projektów. łączniki.

IT lub TT . Uwzględniany jest również wpływ silników.  Obliczanie obwodu kaskadowego – kontrola obszaru selektywności wyłącznika nadrzędnego w stosunku do wyłączników w polach odbiorczych kaskady. Baza danych zbudowana jest jako baza otwarta. obliczane impedancje nie są modyfikowane żadnymi współczynnikami. Parametry elementów przejętych z bazy danych można poddawać edycji lokalnie po wprowadzeniu do sieci.obliczenie prądu zwarciowego w wybranym punkcie sieci oraz strumienia prądów zwarciowych w sieci. Wyłączniki. oznacza to. że użytkownik może dowolnie uzupełniać bazę danych o elementy. kontrola prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających oraz przewodów według warunków normy PN-IEC 60364-5-523:2001. Możliwość uzupełnienia bazy danych przez użytkownika jest istotna głównie w przypadku tych elementów. obliczenia według normy PN-EN 60865-1:2002 oraz PNEN 60909-0:2002 – obliczenie prądu zwarciowego w wybranym punkcie sieci. Kondensatory kompensacyjne. Przewody-Kable. Pod uwagę brana jest alternatywnie sieć TN. Obliczenia  Obliczenia oparte są na normie PN-IEC. Kable.  Obciążenia w gałęziach sieci.  Trójfazowe zwarcie symetryczne. Silniki.______________________________________________________________________________________________________________________     Do dyspozycji dostępna jest baza danych elementów standardowych Generatory. dla sieci promieniowych brany pod uwagę jest również współczynnik jednoczesności. albo jako liczby zespolone. dla zaprojektowania dołączanej sieci IT). rozpływ prądów zwarciowych w sieci (kontrola prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających oraz przewodów). Bezpieczniki. jest możliwość obliczenia impedancji pętli zakłócenia Zsv według normy PN-IEC 60364-4-41:2000 (PNHD 60364-41-1: 2007).  Jednofazowe zwarcie niesymetryczne w stosunku do ziemi. Obliczenie współczynnika mocy. które wykorzystuje w swoich projektach.według wyboru użytkownika. Transformatory. Możliwe jest tworzenie drzewa bazy danych oraz tabel danych. Wyłączniki automatyczne. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 60 . obliczenie impedancji w miejscu zwarcia oraz napięcia dotykowego rażeniowego na częściach nie będących pod napięciem. które nie są dostarczane przez firmę Eaton Moeller (Transformatory. w konfiguracji wyłącznik/wyłącznik. wybierane są systemy napięciowe do 1000V a zwarcia są odległe. Kondensatory kompensacyjne).  Spadki napięć węzłowych punktów sieci (kontrola. Silniki. kontrola zabezpieczenia przewodów w przypadku przeciążenia i zwarcia według normy PN-IEC 60364-4-43:1999.  Badanie selektywności na podstawie tabel opublikowanych w katalogach. czy spadek nie przekracza maksymalnej wartości ustawionej przez użytkownika lokalnie dla każdego elementu sieci). obliczenia według normy PNEN 60865-1:2002 oraz PN-EN 60909-0:2002 . W każdej sytuacji uwzględniany jest współczynnik zapotrzebowania.  Dwufazowe zwarcie niesymetryczne. obliczenia według normy PN-EN 60865-1:2002 oraz PN-EN 60909-0:2002 – obliczenie prądu zwarciowego pomiędzy fazami oraz prądu doziemnego w miejscu zwarcia oraz rozpływu prądów zwarciowych w sieci (kontrola prawidłowego doboru urządzeń zabezpieczających i przewodów). Wyniki obliczeń można przedstawić albo jako wartości bezwzględne. Obliczenie czasu wyłączenia zwarcia oraz kontrola spełnienia wymagań normy PN-IEC 60364-4-41:2000 (PN-HD 60364-41-1: 2007).  Obliczenie składowej zgodnej oraz zerowej impedancji w węźle sieci (możliwość późniejszego wykorzystania np.

0 i wyższy. Musi być zawsze instalowany na dysku lokalnym każdego użytkownika. Schemat z wynikami można wydrukować. Uwagi:  Program PAJĄK nie jest programem sieciowym.  Możliwość drukowania tabel – wykaz elementów sieci z podaniem wyników obliczeń.______________________________________________________________________________________________________________________ Przedstawienie (wizualizacja) wyników  Bezpośrednio po wykonaniu obliczeń wyświetlany jest wykaz elementów nie spełniających potrzeb. XLS (Microsoft Excel). Możliwość odmierzania na wykresie.  Wybór urządzeń ze schematu sieci oraz nakreślenie ich charakterystyki – możliwość oceny selektywności.  Wydruk wykresu na urządzeniu wyjściowym (wydruk czarno-biały lub kolorowy).  Licencja na korzystanie z systemu oprogramowania udzielana jest na ograniczony okres czasu. z siedzibą w Gdańsku. Wymagania sprzętowe i programowe (minimalna konfiguracja):  Komputer PC. Zmiana któregokolwiek z parametrów wyzwalacza powoduje zmianę w opisie elementu zamieszczonego na schemacie. Wykaz ten można wydrukować. WindowsNT 4. 1024x768.  W przypadku.  Eksport grafiki do formatu DXF (format oprogramowania typu CAD). ploter). jeżeli element zabezpieczający posiada ustawiane wyzwalacze. 20 MB wolnego miejsca na dysku twardym. karta grafiki pracująca z rozdzielczością min. istnieje możliwość modyfikowania wszystkich dostępnych parametrów. Windows Vista. Licencji udziela wyłączny posiadacz praw do programu firma Eaton Electric Sp.  Możliwość wstawienia opisu symbolu przyporządkowanego do charakterystyki.). Druk możliwy jest na dowolnym urządzeniu wyjściowym.  Po wykonaniu obliczeń pokazywane są obliczone wartości dla poszczególnych elementów na schemacie sieci.o. ustawienie koloru krzywej. Praca z charakterystykami czasowo-prądowymi  Wybór urządzeń zabezpieczających z bazy danych oraz narysowanie ich charakterystyki wyłączania.  Min. 64 MB RAM i więcej (zaleca się 64 MB). TAB.  Eksport tabel danych do formatu TXT. WindowsXP. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 61 .  Zainstalowany system operacyjny Windows95 lub wyższy. napęd CD. urządzenie wyjściowe dla druku (drukarka laserowa. ploter itp.  Archiwizacja zestawu charakterystyk w pliku danych (dla jednego projektu można stworzyć dowolną ilość zestawień charakterystyk). dla którego dostępne są sterowniki w systemie Windows (drukarka. z o.  Możliwość drukowania tabel – wykaz kabli (lista kablowa). Windows 2000 Professional (zainstalowany ServicePack 1). procesor Pentium III.

pracujących w tle. Instalacja ________________________________________________ 8. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 62 . Kliknij na przycisk Start i wybierz Uruchom.1 Instalacja z dysku CD 1.EXE (litera D oznacza napęd CD). Po naciśnięciu na przycisk Dalej należy kontynuować instalację. Zaleca się również odłączenie sterowników sieciowych oraz programów antywirusowych. 3.EXE. Wybierz język używany podczas instalacji – wybór z rozwijanej listy proponowanych języków 4. Włóż dysk instalacyjny CD do stacji dysków (przykładowo napęd D:). bądź kliknięcie na ikonę programu SETUP. Kliknij na przycisk OK.EXE. Wyświetlane jest żądanie zamknięcia wszystkich uruchomionych aplikacji (programów).______________________________________________________________________________________________________________________ 8. Wykonaj uruchomienie z programu CD \SPIDER_SETUP\SETUP. W otwartym teraz oknie dialogowym wpisz tekst: D:\SPIDER_SETUP\SETUP. 2.

6. Program PAJĄK nie jest aplikacją działająca w sieci. musi być zainstalowany na dysku lokalnym każdego użytkownika.______________________________________________________________________________________________________________________ 5. w którym program ma zostać zainstalowany. można ją zmienić klikając na pole Przeglądaj… i wybrać miejsce instalacji wskazując katalog w otwartym oknie dialogowym. Klikając na przycisk Dalej instalacja jest kontynuowana. a następnie akceptując wszystkie punkty zaznacz opcję Akceptuje warunki… i naciśnij przycisk Dalej aby kontynuować instalacje Po zapoznaniu się ze wszystkimi punktami umowy licencyjnej wybierz pole akceptacji warunków. aby kontynuować instalacje. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 63 . W następnym oknie dialogowym przeczytaj warunki umowy licencyjnej. Jeśli domyślna lokalizacja nie jest odpowiednia. Wybierz katalog .

do którego program ma zostać zainstalowany.______________________________________________________________________________________________________________________ Domyślny adres. 7. Zwróć uwagę na następujący komunikat: ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 64 . W przypadku. należy powtórzyć lokalizację. Klikając na przycisk Dalej instalacja jest kontynuowana Jeśli istniała pierwotna instalacja zostanie zmodyfikowana poprzez dodanie nowej bazy elementów (generatory. jeżeli w podanym katalogu docelowym istnieje już starsza instalacja programu PAJĄK. czy ma przenieść zmodyfikowane przez użytkownika pliki z poprzedniej instalacji. silniki. Po wyborze lokalizacji należy kliknąć przycisk Dalej. Program należy instalować bezpośrednio na dysku. nigdy w folderze systemu. system pyta. bądź po kliknięciu klawisza Przeglądaj… . Zmianę lokalizacji można dokonać poprzez edycję ścieżki w oknie wyboru. baza danych elementów użytkownika nie zostanie przeniesiona. Jeżeli podany katalog już istnieje. transformatory…) po zaznaczeniu tej opcji . Pierwotna instalacja została usunięta.

Windows Commander itp. następnie wybierz zakładkę Programy – PAJĄK – Deinstalacja. Utwórz na dysku twardym katalog C:\SPIDER (przy pomocy programów systemu operacyjnego.______________________________________________________________________________________________________________________ 8. 3. Wykonaj uruchomienie programu UnPack. Nazwa nowo utworzonej grupy programowej (pozycje w menu Start Programy) w której zostanie umieszczona ikona startu programu. Jeżeli chcesz dokonać zmian we wcześniejszych ustawieniach instalacji możesz cofnąć się do dowolnego miejsca klikając przycisk Wstecz. który całkowicie usunie program z Twojego komputera. 9. 2. 12. Wprowadź nazwę grupy. Jeżeli wszystkie ustawienia są właściwe rozpocznij instalację klikając klawisz Instaluj . 1. Zakończ instalacje zamykając okno dialogowe przyciskiem Zakończ. Zostanie uruchomiony. Alternatywnym rozwiązaniem jest możliwość wykonywania instalacji „ręcznej“ bez wykorzystania programu instalacyjnego.0 itp. przykładowo Explorer Windows.). w których nie został zainstalowany moduł ServicePack1.EXE (przykładowo Windows2000 Professional.SPI do programu PAJĄK ( klikając podwójnie na plik z tym rozszerzeniem zostanie otwarty przez program). 10. Kliknij przycisk Start na pasku poleceń. że została przeprowadzona prawidłowo a program został poprawnie zainstalowany.Programy).BAT w katalogu na dysku twardym – następuje rozpakowanie instalacji klienta programu PAJĄK ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 65 . w niektórych wersjach WindowsNT 4. Plik instalacyjny automatycznie utworzył ikonę na pulpicie oraz trwale przypisał rozszerzenie projektu .2 Ręczne wykonanie instalacji klienta w przypadku awarii programu SETUP Na niektórych komputerach może wystąpić problem przy instalowaniu programu z instalacyjnego dysku CD w oparciu o standardowy sposób postępowania oparty na programie SETUP. do której zostanie dodana ikona startu programu (nazwa nowej pozycji w menu Start . Wykaz istniejących grup programowych (pozycji w menu Start . 8. Oznacza to.). Program można usunąć przy pomocy pliku deinstalacyjnego. Zaleca się pozostawienie wstępnie wybranej nazwy oraz zamknięcie panelu dialogowego poprzez kliknięcie na przycisk Dalej. proponujemy zlecenie zainstalowania programu Waszemu administratorowi systemu albo specjaliście w tej dziedzinie. Skopiuj wszystkie pliki z katalogu \SPIDER_SETUP\CUSTOM na dysku instalacyjnym CD do tego nowo utworzonego katalogu. Instalacja programu dobiegła końca. jeżeli niektóre kroki podanej poniżej procedury nie będą dla Ciebie całkowicie jasne albo zrozumiałe. W przypadku. Program wykonuje kopiowanie plików na twardy dysk komputera oraz rozpakowanie plików instalacyjnych 11. Uwaga: wykonanie ręcznej instalacji wymaga określonej wiedzy i umiejętności w zakresie obsługi komputera.Programy).

Wykonaj uruchomienie programu poprzez wybranie ikony utworzonej w poprzednim kroku.. Utwórz ikonę startu programu PAJĄK na pulpicie oraz nową pozycję w Start-Programy. chodzi o program typu shareware części pakietu WINRAR.o. Wykonaj uruchomienie programu PACK.moeller.BAT.. Program RAR nie stanowi części instalacji standardowej. Uwaga: W przypadku napotkania problemów przy instalacji lub podczas korzystania z programu prosimy o kontakt z: Pomoc techniczna (PL): Eaton Electric Sp. kable. generatory..0 Kopia rezerwowa całej instalacji: Warunkiem wykonania kopii bezpieczeństwa (rezerwowej) istniejącej instalacji jest obecność programu pakującego RAR.EXE do głównego katalogu nadbudowy (zazwyczaj C:\SPIDER). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 66 . Ponowne rozpakowanie plików archiwalnych możliwe jest przy pomocy programu UnPack. Krakowska 19-23.______________________________________________________________________________________________________________________ 4. Następuje spakowanie programu.) Od wersji 1. Wykonaj start programu i podaj licencję (patrz rozdz.. Kliknij na przycisk Start i wybierz pozycję Uruchom. 6. 9.1).0 1. Chodzi o pliki z konfiguracją programu.. z o. powstają pliki archiwalne SPIDER. SPIDER. Jeżeli programu nie daje się uruchomić. 71 781 23 21 e-mail: pl-pajak@eaton. ul.w.pl Prosimy również o zgłaszanie na w. Podczas instalacji .. Wskazane jest wykonanie kopii zapasowej tych plików: Plik SPIDER\SPIDER. W oknie dialogowym wpisz tekst: C:\SPIDER\PACK. 2. z bazami danych użytkownika itp.R00. 3. Uwaga Konfiguracja programu Baza danych elementów użytkownika (silniki. transformatory.program standardowo tworzy pierwszą kopie bezpieczeństwa.INI SPIDER\DATA\. . 5.3 Kopia bezpieczeństwa instalacji Przy stosowaniu programu niektóre pliki są na bieżąco modyfikowane. 5.EXE oraz UnPack. 8./faks: 71 781 23 74..BAT z głównego katalogu programu (zazwyczaj C:\SPIDER).. W głównym katalogu.. adres wszelkich uwag i propozycji usprawnień programu PAJĄK. które mogą już występować w systemie Windows!!).BAT skopiuj na dyskietki. skopiuj pliki z katalogu \SPIDER_SETUP\WinSys na dysku instalacyjnym CD do katalogu systemowego Windows.com www.RAR. 50-424 Wrocław tel. 4.EXE w głównym katalogu programu. zazwyczaj C:\Windows\System (uwaga: nie może dojść do przepisania nowszej wersji tych bibliotek. Pliki te wraz z plikami UNRAR. 1. Skopiuj program RAR. Kliknij na przycisk OK.BAT (gdzie C:\SPIDER jest ścieżką do katalogu głównego programu).

program sprawdzi czy istnieje nowa wersja.5 Aktualizacja programu z katalogu Jeżeli na stanowisku brak połączenia z Internetem. W oknie dialogowym (podobnym do tego z funkcji Otwórz – rozdz. Uruchomiony zostanie moduł automatycznej aktualizacji (PAJĄK zostanie zamknięty). 4. przesłanych tradycyjną pocztą na nośniku CD) 1. 6. Uruchomić Pająka. Pliki aktualizacyjne należy pobrać na stanowisku z Internetem lub skontaktować z dystrybutorem programu w celu przesłania nośnika CD (każda aktualizacja zawiera dwa pliki: kontrolny plik *.XML i plik z danymi .XML i nadusić Otwórz. wówczas możliwe jest zaktualizowanie oprogramowania za pomocą plików aktualizacyjnych (np.  Data ostatniego sprawdzania wyświetlana jest w zakładce Narzędzia/Opcje/Licencja (patrz rozdz. 20.6).ZIP). 2. to zostanie ona pobrana i zainstalowana automatycznie. 3.2) należy wybrać kontrolny plik aktualizacji *.4 Aktualizacja ze strony internetowej Program posiada moduł automatycznej aktualizacji. 21. Wybrać Pomoc/Aktualizacja z katalogu 5. 21. jeżeli tak. poprzez wybranie opcji ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 67 . oprogramowanie łączy się z serwerem firmy Eaton Moeller w celu sprawdzenia dostępności nowej wersji. Uwagi:  Ilość dni między kolejnym sprawdzaniem dostępności nowych wersji może być definiowane w zakładce Narzędzia/Opcje/System (patrz rozdz.  Istnieje możliwość ręcznego sprawdzenia osiągalności „Aktualizacja ze strony internetowej” z menu Pomoc. W opcjach programu można ustawić odstęp czasowy między kolejnymi łączeniami. 8. aby znalazły się tam wszystkie wersje plików aktualizujących dostępnych do danej wersji programu (nie tylko pliki dostępne w ostatniej aktualizacji). Załadować pliki do dowolnego katalogu na dysku.1). Do poprawnego działania wymagane jest połączenie z Internetem. W razie akceptacji.______________________________________________________________________________________________________________________ 8. istotne jest.

możesz przystąpić do uruchamiania programu. możliwe jest łatwe uruchomienie programu poprzez podwójne kliknięcie na tą ikonę. W przypadku.1 Pierwsze uruchomienie 1. jeżeli akceptujesz powyższy tekst. uruchomienie programu będzie niemożliwe. jeżeli nie zaakceptujesz tekstu umowy. Uruchomienie programu PAJĄK ________________________________________________ Po pomyślnym zainstalowaniu programu PAJĄK w Twoim komputerze zgodnie z procedurą podaną w rozdziale 8. Tekst umowy licencyjnej można później wyświetlić przy pomocy funkcji O aplikacji PAJĄK (patrz rozdz. W przypadku. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 68 .______________________________________________________________________________________________________________________ 9. Kliknij na przycisk Start. jeżeli utworzyłeś ikonę na pulpicie.PAJĄK.PAJĄK . Wyświetlane jest okno dialogowe z tekstem umowy licencyjnej: 2. następnie kolejno wybierz pozycje Programy . W przypadku. kliknij na przycisk Akceptuję. 23). W ten sposób zobowiązujesz się do przestrzegania wszystkich postanowień umowy licencyjnej. 9.

Program jest gotowy do pracy. wykonaj otwarcie pliku poprzez kliknięcie na ikonę Otwórz istniejący projekt (patrz rozdz. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 69 . 20. Po prawidłowym wprowadzeniu informacji następuje uruchomienie programu. W przypadku wprowadzenia błędnych danych program nie zostanie uruchomiony.2. jeżeli utworzyłeś ikonę programu na pulpicie. głównie chodzi o prawidłowe wprowadzenie daty ważności licencji oraz numeru licencji. 9.PAJĄK. Po kliknięciu na przycisk Zamknij program jest gotowy do pracy. Wyświetlenie danych licencyjnych możliwe jest przy pomocy funkcji O aplikacji PAJĄK (patrz rozdz. System kontroluje ważność licencji.). Następnie otwierane jest okno dialogowe z żądaniem podania nr licencji: Adres dostawcy zależny jest od krajowej wersji programu. Dane licencyjne można dodatkowo zmienić przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia (patrz rozdz.2 Drugie i kolejne uruchomienia Kliknij na przycisk Start.2. W każdej pozycji wymagany jest przynajmniej jeden znak. Uprzejmie prosimy o poświęcenie maksymalnej uwagi w celu dokładnego wypełnienia wszystkich pozycji. Program pamięta warunki licencji i przy drugim oraz kolejnym uruchomieniu nie wymaga już ich wprowadzenia. 2. 3. jeżeli wszystko jest prawidłowe uruchamia program.  Jeżeli chcesz otworzyć jeden z demonstracyjnych przykładów kliknij na ikonę Otwórz przykład demonstracyjny (patrz rozdz. Konieczne jest bardzo staranne wypełnienie tego pola w oparciu o informacje podane przez dostawcę programu.3). Wprowadź potrzebne dane. kliknij na ikonę Nowy projekt (patrz rozdz.1). ewentualnie zwróć się do dostawcy programu z prośbą o przekazanie potrzebnych danych licencyjnych. 21.6).______________________________________________________________________________________________________________________ 3. Konieczne jest bardzo staranne wypełnienie tych pozycji zgodnie z informacjami podanymi przez dostawcę programu Numer licencji. Proponujemy przeczytanie wskazówek i zamknięcie okna dialogowego poprzez kliknięcie na przycisk Zamknij. 23). Uwagi:  Jeżeli chcesz obecnie utworzyć nowy projekt. 20.PAJĄK . 4.  Jeżeli chcesz kontynuować edycję utworzonego już wcześniej projektu. Dane identyfikacyjne klienta. następnie kolejno wybieraj pozycje Programy . Data ważności licencji. 5. 1. 20. W przypadku. Po uruchomieniu programu wyświetlane jest automatycznie okno Podpowiedź dnia. możesz w łatwy sposób uruchomić program poprzez podwójne kliknięcie na tej ikonie. Po uruchomieniu programu następuje automatycznie wyświetlenie okna Podpowiedź dnia. podające wskazówki do pracy z programem.

______________________________________________________________________________________________________________________   Możliwe jest zablokowanie wyświetlania okna Podpowiedź dnia po uruchomieniu programu. 9.1). że termin ważności Twojej licencji zakończył się.1). że okres użytkowania określonej wersji programu wygasł. Kliknąć na przycisk Tak i wprowadzić nowy numer licencyjny w panelu dialogowym. Następnie kliknij na przycisk Tak i wprowadź nowe dane licencyjne w panelu dialogowym. związane z dostarczeniem nowego numeru licencji. tak jak przy pierwszym uruchomieniu (patrz rozdz. że doszło do naruszenia pliku SPIDER. zawierającego dane licencyjne. Skontaktuj się ze swoim dostawcą systemu PAJĄK w celu podania nowego numeru licencji (ewentualnie złóż wizytę na stronach internetowych dostawcy programu. jeżeli przy uruchomieniu programu pojawi się komunikat: oznacza to. Możliwe jest również przeglądanie kolejno wszystkich podpowiedzi (więcej szczegółów – patrz rozdz. postępując w taki sam sposób jak przy pierwszym uruchomieniu (patrz rozdz. 9. 22. oznacza to. W przypadku utrzymujących się kłopotów skontaktuj się ze swoim dostawcą programu PAJĄK ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 70 . W przypadku. jeżeli przy uruchomieniu programu pojawi się komunikat: Konkretny adres dostawcy zależny jest od krajowej wersji programu.INI. jeżeli w chwili uruchomienia programu pojawi się komunikat: Konkretny adres dostawcy zależny jest od krajowej wersji programu. gdzie można wykonać on-line przerejestrowanie.1). W przypadku. W przypadku. oznacza to. ewentualnie można ściągnąć aktualizację programu). W celu uzyskania nowej wersji oprogramowania należy skontaktować się z dostawcą (każdą nową wersję można uzyskać również poprzez serwis internetowy).

20. 20. albo dla zarządzania bazą danych użytkownika (patrz rozdz.  Otwarcie jeden z demonstracyjnych przykładów kliknij na ikonę Otwórz przykład   demonstracyjny (patrz rozdz. Aktywacja modułu dla zarządzania bazą.1 Ekran podstawowy oraz sterowanie programem Po uruchomieniu programu (patrz rozdz. maksymalizacja. Pracę można rozpocząć na jeden z kilku sposobów:  Rozpoczęcie tworzenia schematu nowej sieci albo utworzenie kolejnego nowego projektu sieci poprzez kliknięcie na ikonę Nowy projekt (patrz rozdz. Program korzysta z interfejsu użytkownika MDI (Multiple Display Interface) umożliwiającego równoległe przetwarzanie kilku projektów sieci (podobnie jak przykładowo edytor tekstowy Word umożliwia równoległą edycję wielu dokumentów).2). Obszar do projektowania Stan przycisku NumLock Stan przycisku CapsLock. 20. 15). 9.3). Narzędzia dla manipulacji oknem głównym programu (minimalizacja. 16). Po uruchomieniu programu następuje automatyczne otwarcie (aktywacja) nowego projektu. Wprowadzenie do systemu PAJĄK ________________________________________________ 10. Wiersz stanu z aktualnie prowadzonymi operacjami Poprzez ciągnięcie za brzeg można zmieniać rozmiary głównego okna programu.1). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 71 . Otwarcie istniejącego już projektu sieci i kontynuacja jego edycji po kliknięciu na ikonę Otwórz istniejący projekt (patrz rozdz. Otwarcie przykładu demonstracyjnego Aktywacja modułu dla pracy z charakterystykami. Zastosowanie jednego z samodzielnych modułów dla pracy z charakterystykami czasowo-prądowymi (patrz rozdz.2.1. 9.2) uruchamia się ekran podstawowy.______________________________________________________________________________________________________________________ 10. zamknięcie) Podstawowy ekran programu – nie jest otwarty żaden projekt: Otwarcie nowego projektu sieci. Aktualna data i godzina. Otwarcie istniejącego projektu sieci dla dalszej edycji. .

zamknięcie). do pracy z projektem Narzędzia dla manipulacji oknem projektu (minimalizacja. zamknięcie). maksymalizja.. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 72 . Poprzez ciągnięcie za brzeg można zmieniać rozmiary głównego okna programu. Wszystkie funkcje dotyczą tego projektu. Nieaktywny projekt – górny pasek szary.górny pasek niebieski. Wiersz stanu.okno z projektem sieci w postaci maksymalnej: Nazwa pliku z aktualnie edytowanym projektem Pasek narzędziowy. informacja dotycząca aktualnie wykonywanych operacji Podstawowy ekran programu – dwa równolegle otwarte projekty Narzędzia dla manipulacji oknem projektu (minimaliz.______________________________________________________________________________________________________________________ Podstawowy ekran programu . Poprzez ciągnięcie za górnybrzeg można zmieniać położenie okna z projektem Projekt aktywny. maksymalizacja. Nazwa pliku z aktualnie edytowanym projektem.

6.1) Kopiuj do schowka (patrz rozdz.16) Orto (patrz rozdz. 16) Siatka (patrz rozdz. Menu kontekstowe uruchamiane prawym przyciskiem myszy.2) Wklej ze schowka (patrz rozdz. 12.7) Wytnij do schowka (patrz rozdz.6. 22) Grupa (patrz rozdz.2 Uruchomienie funkcji programu Poszczególne funkcje programu można uruchomić albo poprzez wybranie odpowiedniej pozycji z menu rozwijanego (zawiera wszystkie funkcje programu) albo poprzez kliknięcie na ikonę na pasku narzędzi (zawiera tylko najważniejsze funkcje).3) Powtórz (Redo) (patrz rozdz.3) Otwórz projekt (patrz rozdz. 20. Funkcję stosowaną ostatnio oraz często stosowane funkcje dla sterowania wyświetleniem Zoom można uruchomić z menu kontekstowego.______________________________________________________________________________________________________________________ Funkcje dla układu poszczególnych okien z projektami na ekranie podstawowym znajdują się w menu rozwijanym Okno (równocześnie można otworzyć maksymalnie 10 okien z różnymi projektami): Kaskadowy układ okien: Podział okna w pionie: Podział okna w poziomie: Ułożenie ikon zminimalizowanych okien w dolnej części ekranu podstawowego Zamknięcie okna z aktualnie opracowywanym projektem (podobnie jak po kliknięciu na krzyżyk w prawym górnym rogu okna). 18) Cofnij (Undo) (patrz rozdz. 20. 19) Drukuj (patrz rozdz.1).3) ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 73 . Funkcja sterowania wyświetlaniem (patrz rozdz.14) Obliczenia (patrz rozdz. 13. W podręczniku tym preferuje się uruchamianie funkcji przy pomocy ikon. 11. 11. Wykaz wszystkich otwartych okien z projektami sieci. 11. 10. Nazwa ostatnio stosowanej funkcji (w tym przypadku umieszczanie elementu Transformator). 12.1) Eksportuj (patrz rozdz. Regeneracja wyświetlenia grafiki (patrz rozdz. Skróty klawiszowe F1 F3 F4 F5 F6 F7 F8 F9 Pomoc (patrz rozdz.16) Ctrl+N Ctrl+O Ctrl+S Ctrl+E Ctrl+P Ctrl+Z Ctrl+Y Ctrl+F Ctrl+X Ctrl+C Ctrl+V Nowy projekt (patrz rozdz. Zamknięcie wszystkich otwartych okien z projektami – ustawienie stanu wyjściowego jak po uruchomieniu programu.3) Znajdź (patrz rozdz. 10. (patrz rozdz. 12. Poprzez wybór tej pozycji wykorzystywana ostatnio funkcja jest ponownie aktywowana. 12. 11.2) Zapisz projekt (patrz rozdz. Identyfikacja okna aktualnego.16) Krok (patrz rozdz. 20. 15) Baza Danych (patrz rozdz. Poprzez kliknięcie na pozycję okno staje się oknem aktualnym. 13).6. które pojawia się po kliknięciu prawym przyciskiem na oknie z projektem. 10. 14) Charakterystyki czas-prąd.

transformatory. ale przy każdym elemencie musi być zaznaczone pole przełącznika Dobrać automatycznie. by spełniały wymogi bezpieczeństwa. bezpieczniki). Możliwe jest jednak tylko jednokrotne cofnięcie kroku funkcji Cofnij. Dla sporządzania schematów połączeń. prostokąt. 10.3 Krok do tyłu – Cofnij. więc wybór rodzaju sieci oraz systemu napięciowego (patrz rozdz. te elementy.  Tryb pracy automatyczny (AutoParametryzowanie) 1. elementy. Działanie ostatnio wykonanej funkcji Cofnij można anulować poprzez kliknięcie na Powtórz (Ctrl+Y). których parametry stanowią przedmiot badań i optymalizacji (przewody – kable. urządzenia zabezpieczające. a następnie może przeprowadzić optymalizację projektu. można odwrócić (anulować) poprzez kliknięcie na przycisk Cofnij (Ctrl+Z). wymagane przez użytkownika.  Parametry elementów stałych muszą być zdefiniowane (zadane) dokładnie (możliwość wyboru elementów z bazy danych). Rysowanie schematu sieci poprzez graficzne składanie poszczególnych elementów. powrót – Powtórz Skutek wszystkich funkcji programu (poza zmianami wyświetlenia funkcji Zoom). Program umożliwia pracę w dwóch następujących trybach podstawowych:  Tryb automatyczny. odbiorniki. Program przeznaczony jest do projektowania sieci. w którym parametry wszystkich elementów (zmiennych i stałych) wyznaczone są przez użytkownika (na podstawie jego doświadczenia).______________________________________________________________________________________________________________________ 10. Ponadto w menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu. Użytkownik dokona oceny wyników. Program zapamiętuje wszystkie wykonane kroki od początku edycji projektu sieci. tekst). których parametry zostały uprzednio wprowadzone. po dokonaniu obliczeń następuje kontrola kryteriów bezpiecznej eksploatacji sieci. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 74 . w którym parametry elementów zmiennych. zaprojektowane w ten sposób rozwiązanie nie musi być jednak rozwiązaniem w pełni optymalnym. Tryb ręczny.  Parametry elementów zmiennych nie muszą być zadane. elementy zabezpieczające – wyłączniki ochronne. Schemat połączeń sieci definiowany jest poprzez składanie poszczególnych elementów (źródła. w jakim trybie program jest używany. ponieważ niektóre operacje nie pojawiają się bezpośrednio optycznie w schemacie połączeń (przykładowo zmiana parametrów przewodu). Zadawanie parametrów do elementów parametryzowanych uzależnione jest od tego. Rysunek można uzupełnić o elementy własne (odcinek. Pierwszym krokiem przed rozpoczęciem projektu nowej sieci jest. systemy szyn zbiorczych. przewody. kondensatory kompensacyjne).4 Praca z programem Pierwszym krokiem przy rozpoczęciu projektu sieci jest narysowanie schematu połączeń (topologia).1). Funkcję Cofnij należy stosować ostrożnie. 11. w układzie TN/IT/TT różnych systemów napięciowych. Elementy zmienne. silniki. tzn. dostępne są ogólnie dwa typy elementów:   Elementy stałe. tzn. tak jak były stopniowo wywoływane. transformatory. odbiorniki). bez możliwości ich parametryzowania w ramach programu (źródła. wyznaczone zostaną w sposób automatyczny oraz nastawione tak. okrąg.

4.11. 11. kiedy wszystkie elementy są odpowiednie.3). Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 2 do momentu. wyeliminowanie kolizji oraz błędów (tryb automatyczny rozwiązuje jedynie typowe przypadki w taki sposób. 4. Uruchomienie doboru automatycznego przy pomocy funkcji Oblicz. Do oceny zabezpieczenia kabli przed przeciążeniem wskazane jest użycie modułu Charakterystyki czasowo-prądowa (bliższe szczegóły . 11. przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony (nie zaznaczony). które są już określone (poprzez wybór z bazy danych) i nie ma potrzeby ich wymiarowania – w przypadku tych elementów przełącznik Dobrać automatycznie musi być wyłączony. Bliższe szczegóły podane są w rozdz.5). W przypadku projektowania jedynie części sieci można wykorzystać obliczenie Prądy zwarciowe: 3-fazowe zwarcie symetryczne – zwarcie tylko w jednym wybranym węźle sieci (bliższe szczegóły -patrz rozdz. Następnie wykonywane jest sprawdzenie obliczonych parametrów czy spełnione są wymagania norm (bliższe szczegóły . ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 75 . 14.patrz rozdz. 15) lub poprzez funkcję Selektywność (badanie selektywności między dwoma wyłącznikami na podstawie tabel zamieszczonych w katalogach). 12).14.14.1.. nie jest to jednak optymalizacja ani studia nad techniczną wykonalnością projektu). 14. aby były poprawne z punktu widzenia bezpieczeństwa.patrz rozdz. 12. 14. Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 4 do momentu. 2. 8. 19). 15). Po wykonaniu obliczeń wykonywana jest kompleksowa kontrola całej sieci i wyświetlane są wyniki (patrz rozdz. izolacji. ewentualnie optymalizacja projektu.11. kiedy wszystkie elementy będą spełniały wymagania.2 . 14. Przy projektowaniu jedynie części sieci można wykorzystać obliczenie Prądy zwarciowe: 1-fazowe zwarcie niesymetryczne – zwarcie tylko w jednym wybranym węźle sieci (bliższe szczegóły . Określenie zachowania się sieci przy minimalnym zwarciu (kontrola czasu wyłączenia: wykonanie obliczenia Kontrola całej sieci: 1-fazowe zwarcie niesymetryczne przy pomocy funkcji Oblicz.patrz rozdz. 14.1. określenie typu elementów zabezpieczających –preferowana kolejność w doborze produktów (bliższe szczegóły podane są w rozdz.patrz rozdz.  W ramach sieci mogą być również elementy zmienne.  Parametry elementów zmiennych muszą być dokładnie zadane. Korekta projektu oraz powtarzanie punktu 6 do momentu.1. 18). 5. 11. kiedy wszystkie elementy będą spełniały wymagania.  Parametry elementów stałych muszą być dokładnie zadane. Wrysowanie schematu sieci poprzez graficzne połączenie poszczególnych elementów.______________________________________________________________________________________________________________________ 2. Tryb pracy w Ręczny: 1. Ocena selektywności z wykorzystaniem modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (bliższe szczegóły . 7.patrz rozdz. 5. Obliczenie zachowania się sieci w stanie roboczym oraz przy przeciążeniu: wykonanie obliczeń (Spadków napięć oraz Rozpływu mocy) przy pomocy funkcji Oblicz. 12.4).4). 21.  Bliższe szczegóły .2 . (bliższe szczegóły podane są w rozdz. 3. Następnie wykonywane są kontrole obliczanych parametrów – czy spełnione są wymagania norm (bliższe szczegóły . Korekta.patrz rozdz.4). 3.funkcja Drukuj (patrz rozdz. Druk wyników projektu .patrz rozdz.1. Określenie zachowania się sieci przy maksymalnym zwarciu (odporność elementów na prądy zwarciowe): przeprowadzenie obliczenia Kontrola całej sieci: 3-fazowe zwarcie symetryczne przy pomocy funkcji Oblicz. Ustawienie parametrów automatycznego doboru przy pomocy funkcji Opcje/AutoParametryzowanie z menu Narzędzia: określenie typu przewodów – materiału. 6. 14.4). lub Eksportuj (patrz rozdz.1). W dalszej kolejności wykonywane jest sprawdzenie obliczonych parametrów – czy spełnione są wymagania norm (bliższe szczegóły .

funkcja Drukuj (patrz rozdz. Szczegóły odnośnie teorii projektu oraz wymiarowania sieci niskiego napięcia (patrz rozdz. – 4). lub Eksportuj (patrz rozdz.______________________________________________________________________________________________________________________ 9. podany sposób postępowania ma jedynie charakter zalecenia. 10. Druk wyników obliczeń . Ocena zachowania się sieci w różnych stanach roboczych . 19). przykładowo sieci w budynkach służby zdrowia). 1.możliwość odłączania poszczególnych gałęzi (konieczne w przypadku sieci wielowęzłowych zasilanych z wielu źródeł. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 76 . Uwaga: kolejność poszczególnych punktów w trybie ręcznym można dowolnie zmieniać. 18).

5 Element zmienny. 11.. patrz rozdz.. 11. Schemat sieci definiowany jest poprzez graficzne składanie poszczególnych elementów... Wykres można uzupełnić o własne symbole.. 11.... 11. patrz rozdz. patrz rozdz.) element o pomijalnej impedancji Przewód – kabel Rozłącznik (stan roboczy elementu przełącznikowego można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób odłączać poszczególne gałęzie sieci) Wyłącznik mocy.13 Grupa elementów zmiennych i stałych patrz rozdz. 11.. patrz rozdz.. wyłącznik instalacyjny (stan roboczy elementu można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób odłączać poszczególne gałęzie sieci) Bezpiecznik (stan roboczy elementu zabezpieczającego można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób odłączać poszczególne gałęzie sieci) Silnik Odbiornik ogólnie Kondensator kompensacyjny Grupa (wprowadzanie typowych grup elementów – układ zasilania. prostokąt. obwód koła. 11.11 Element stały.9 Element zmienny. patrz rozdz. patrz rozdz. 11.12 Element stały.14 Element stały.. patrz rozdz. 11. W ramach programu można stosować następujące elementy: Sieć zasilająca Generator Transformator Szyna zbiorcza w rozdzielnicy – logiczne rozgałęzienie sieci (szyny zbiorcze.10 Element stały. 11.7 Element zmienny. patrz rozdz. 11. 11.8 Element zmienny. patrz rozdz.2 Element stały. wyprowadzenie silnikowe z wyłącznikiem samoczynnym. patrz rozdz. tekst) Element stały.) Elementy własne – podstawowe obiekty geometryczne (odcinek. patrz rozdz... listwy zaciskowe itp. wyprowadzenie ogólne z wyłącznikiem samoczynnym i bezpiecznikiem. 11.4 Element stały.15 ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 77 .3 Element stały. Schemat połączenia sieci (topologia) ________________________________________________ Pierwszym krokiem przy opracowywaniu projektu sieci jest narysowanie schematu połączeń (topologii). patrz rozdz.. 11..______________________________________________________________________________________________________________________ 11.

17). 1. lub TT) oraz systemu napięciowego. Aktualnie ustawione wartości pokazywane są nad polem opisu (tabelka w rogu) w projekcie sieci: Układ sieci Napięcie międzyfazowe/ fazowe. IT. Układ sieci ma wpływ na obliczenie zwarć niesymetrycznych. należy jednak pamiętać. Ustawione nowe wartości zostaną zapamiętane w projekcie sieci i mogą one być w każdej chwili zmienione przy pomocy tej samej funkcji. Należy zwrócić uwagę na te informacje. W przypadku wyboru Inne można wyspecyfikować dowolny inny system poprzez wprowadzenie napięcia międzyfazowego oraz fazowego. 3. Wypełnianie poszczególnych pozycji pola opisu (patrz rozdz. napięcie. Z rozwijanego menu Narzędzia należy wybrać pozycję Sieć: układ. System napięciowy wpływa na prądy w sieci oraz na zdolności wyłączania urządzeń zabezpieczających. Wyjściowy układ sieci oraz system napięciowy dla nowego projektu można ustawić przy pomocy funkcji Opcje. czy element jest odpowiedni dla wybranego napięcia sieci. Ustawienie układu sieci poprzez wybór z oferowanych możliwości..4). 21. Układ sieci oraz system napięciowy można w dowolnej chwili dodatkowo zmienić. 2. Ustawienie systemu napięciowego poprzez wybór standardowych systemów napięciowych zdefiniowanych przez normę. Zamknąć okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK.1 Układ sieci oraz system napięciowy rzed przystąpieniem do kreślenia schematu połączeń konieczne jest podanie układu sieci (TN. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 78 . zakładka Obliczenia (patrz rozdz. że zmiana ta zazwyczaj pociąga za sobą konieczność zmiany szeregu elementów w schemacie połączeń. W otwartym następnie oknie dialogowym należy ustawić układ sieci oraz system napięciowy odpowiednio do potrzeb. Przy wprowadzaniu elementu do schematu system sprawdza.______________________________________________________________________________________________________________________ 11.

wystarcza podanie jednej z nich a druga wartość zostanie obliczona automatycznie.zmiana położenia symbolu w projekcie (patrz rozdz.. dostarczającą energię do projektowanego układu. albo 1 konkretna faza. Moc zwarciowa oraz prąd zwarciowy są wartościami związanymi.).1). przy wprowadzaniu nowego elementu.. Program umożliwia zaprojektowanie sieci zasilanej z jednego lub wielu źródeł równolegle. (niskiego napięcia). Każda sieć musi zawierać przynajmniej jedno źródło zasilania. Może chodzić o sieć SN (średniego napięcia) zasilającą transformator albo o sieć n. Kliknij w miejscu wstawienia symbolu przestrzeni okna z rysunkiem.n.2 Sieć zasilająca Element ten reprezentuje nadrzędną sieć zasilającą. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do góry nad wprowadzanym punktem).1. 1.______________________________________________________________________________________________________________________ 11. Jeżeli nie zostanie wprowadzona obliczenie zwarć niesymetrycznych będzie mniej dokładne. Po przełączeniu przełącznika uzyskuje się dostęp do odpowiadających pozycji. 12. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 79 . W otwartym następnie oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały. Moc zwarciowa dla zwarcia 1-faz (nie jest wymagana). 11. Opis elementu identyfikuje element w projekcie. Kliknij na ikonę Sieć zasilająca. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na powierzchni rysunku). w sieciach IT zasilanych z nadrzędnej sieci TN). oznaczenie to musi być niepowtarzalne w ramach całego projektu. Napięcie sieci zasilającej musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz. 2. 3. Zadanie ilości przyłączonych faz 3-fazowe. Zamiast mocy zwarciowej można bezpośrednio zadawać składowe impedancji zastępczej (wykorzystywane jest to np.3).1) (automatycznie jest wstawiona wartość domyślna) oraz musi odpowiadać przyłączanym gałęziom(napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3-faz. numer w symbolu zwiększa się automatycznie.. którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane): Zakładka Grafika . Pod ikoną ze znakiem zapytania kryją się typowe. Kursor myszy zmienia swój kształt. orientacyjne dane. napięcie fazowe dla przyłącza 1-faz. Dokładne dane powinny być dostarczone przez właściwą spółkę dystrybucyjną. 11. Poza siecią zasilającą możliwe jest jeszcze zasilanie z generatora (patrz rozdz.

Zasilanie z sieci WN (SN) Prawidłowo Błędnie ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 80 . Podane wartości mocy zwarciowych maja charakter orientacyjny. Natomiast dla 3-faz. powinna być podana. Istnieje możliwość bezpośredniego wpisania parametrów impedancji dla sieci zasilającej. zaleca się kontakt z właściwą spółką dystrybucyjną w celu uzyskania konkretnych danych. Uwagi:       Sieć zasilająca może być podłączona bezpośrednio do transformatora lub do szyny zbiorczej w rozdzielnicy. Połączenie dwóch równoległych sieci zasilających do jednej Zasilanie z sieci NN rozdzielnicy. W przypadku równoległego zasilania z wielu źródeł na jedną rozdzielnicę. wszystkie napięcia sieci zasilającej muszą być podłączone poprzez kabel. w przypadku projektowania sieci IT zasilanej z nadrzędnej sieci TN – w tym wypadku dane początkowe można uzyskać za pomocą osobnej symulacji przeprowadzonej w programie Pająk. Zamknąć okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. Można uwzględnić warunki na stronie SN tuż przed transformatorem (kable i łączniki wysokiego napięcia nie znajdują się w bazie programu).______________________________________________________________________________________________________________________ 4. Moc zwarciowa 1-fazowa dla sieci 3-fazowych wysokich napięć nie musi być podana. Element wprowadzany jest do projektu sieci. sieci nn. Dane mogą być pozyskane za pomocą pomiarów lub obliczeń. Parametryzacja tego typu może mieć zastosowanie np. w przeciwnym wypadku obliczenia zwarć asymetrycznych będą mniej dokładne. Sieć zasilająca może być podłączona poprzez kabel (uwzględnienie warunków pomiędzy siecią zasilającą a pierwszą rozdzielnicą).

______________________________________________________________________________________________________________________ 11. 11. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktów wstawienia (symbol skierowany jest ku górze nad punktem wstawienia).1.modyfikacja położenia symbolu w projekcie (patrz rozdz. Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie. napięcie fazowe dla przyłącza 1-fazowego). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 81 . sterowanie bazą danych .1). Uwagi:  Wskazane jest podłączanie generatora za pośrednictwem przewodu z wyłącznikiem.3 Generator Element ten reprezentuje generator (typowe zasilanie awaryjne). 16. Program umożliwia zmianę stanu roboczego wyłącznika (załączony – wyłączony). Kursor myszy zmienia kształt.. musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu.1. 2. Częścią programu jest baza danych generatorów standardowych z możliwością uzupełnienia przez użytkownika o własne typy.. 16. Punkt wstawienia jest automatycznie dociągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku). numer w oznaczeniu jest automatycznie podwyższany.  Program umożliwia jedynie obliczenie zwarć elektrycznie odległych (brak jest możliwości obliczenia zwarcia bezpośrednio na zaciskach generatora). Baza danych uruchamiana jest poprzez kliknięcie na przycisk Baza Danych. 12. 11. Dokładne określenie układu fazowego Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych. w ten sposób można analizować różne stany robocze sieci (przy zasilaniu z generatora... Kliknij na ikonę Generator. W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (element stały. 1. którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). dostarczający energię do projektowanego obwodu.patrz rozdz. 3. albo przy zasilaniu z sieci nadrzędnej).2). ewentualnie poprzez lokalną edycję poszczególnych elementów przejętych z bazy danych Napięcie elementu musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz. Poza generatorem możliwe jest jeszcze zasilanie z sieci nadrzędnych (patrz rozdz. Zadanie parametrów elementów „ręcznie“. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. 4. Zakładka Grafika . Opis sterownika bazy danych podany jest w rozdz.1. Kliknij pozycję symbolu na rysunku z projektem.1). oraz gałęziom dołączonym (napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3-fazowego. Program umożliwia zaprojektowanie sieci zasilanej z jednego lub więcej źródeł równolegle. Przy wprowadzaniu nowego elementu. Element stały jest do projektu sieci.

______________________________________________________________________________________________________________________ Generator odłączony: Zasilanie z generatora: Błędne połączenie generatora oraz sieci bezpośrednio do rozdzielnicy. którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Prawidłowo Błędnie 11. sterowanie bazą danych (patrz rozdz.1). W otwartym teraz oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały. 12. musi on być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. Określenie układu fazowego.1. Obliczenie prądu znamionowego transf. 1. Kursor myszy zmienia kształt.1). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 82 . Baza danych uruchamiana jest poprzez kliknięcie na przycisk Baza Danych. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych. Zakładka Grafika . przy wprowadzaniu nowego elementu.. Opis sterownika bazy danych podany jest w rozdz. Punkt wstawienia jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku).modyfikacja położenia symbolu w projekcie (patrz rozdz. Częścią programu jest baza danych transformatorów typowych z możliwością uzupełnienia przez użytkownika o własne typy. 16.1. 2. Kliknij na ikonę Transformator. 16. albo separacyjny transformator ochronny zastosowany dla utworzenia sieci IT (przykładowo dla obiektów służby zdrowia). Kliknij pozycję symbolu powierzchni rysunku z projektem. numer w oznaczeniu jest automatycznie podwyższany. ewentualnie poprzez lokalną edycję poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wstecznego wpływu na bazę danych). 3.4 Transformator Element ten reprezentuje albo transformator transformujący napięcie sieci SN oraz projektowanej sieci NN. Opis elementu identyfikuje element w projekcie. Zadanie parametrów elementów „ręcznie“. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktów wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punktem wstawienia).

Element stały jest do projektu sieci. albo system szyny zbiorczej. Rozgałęzienie sieci jest możliwe tylko na tym elemencie.. albo „Wyłącznik“. Chodzi o element o pomijalnej impedancji. Uwagi:  Na stronie SN transformatora może być podłączona albo sieć zasilająca. Kliknąć na pierwszy punkt linii reprezentującej na schemacie element szyny zbiorczej.______________________________________________________________________________________________________________________ 4. Kliknąć na ikonę Szyny rozdzielcze. Element nie może być elementem końcowym sieci – muszą być do niego podłączone przynajmniej dwa dalsze elementy. Kliknij na końcowy punkt linii reprezentujący na schemacie element szyny zbiorczej. 3. aby linia była równoległa do osi X. Teraz przeciągnij wektor rysując – linię reprezentującą na schemacie element szyny rozdzielczej. 2. 11. na którym kliknąłeś jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku). napięcie fazowe dla przyłącza 1-fazowego). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 83 .  Węzeł obliczeniowy znajduje się zawsze na stronie NN transformatora. Zakłada się kreślenie ze stronie lewej na prawą. Można uwzględnić warunki na stronie na WN (SN) tuż przed transformatorem (kable i łączniki wysokiego napięcia nie znajdują się w bazie programu). 4. Wyniki obliczenia odnoszą się do strony NN transformatora. Napięcie wtórne Ur2 musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz. Punkt. W otwartym obecnie oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały. Prawidłowo Prawidłowo Błędnie Prawidłowo Błędnie 11.  Na stronie NN transformatora może być podłączony tylko kabel. albo kabel. listwa łącząca itp. Transformator nie może być podłączony bezpośrednio na element „Szyny rozdzielcze w rozdzielnicy“. wyniki obliczenia podane dla transformatora odnoszą się zawsze do strony NN. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK.5 Szyny zbiorcze w rozdzielnicy Szyny zbiorcze w rozdzielnicy reprezentują dowolne rozgałęzienie sieci zrealizowane przykładowo jako szyny zbiorcze albo listwy zaciskowe. Punkt.  Napięcie pierwotne Ur1 musi dokładnie odpowiadać napięciu nadrzędnej sieci zasilającej. na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku) w taki sposób. Linia może być jedynie pozioma. którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). 1.1) oraz układowi faz dołączanych gałęzi (napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3fazowego. Kursor myszki zmienia swój kształt i przyjmuje kształt krzyżyka.

 Uwzględniany jedynie w sieciach promieniowych. 12..1). Przykład: 3 odbiory podłączone do węzła = 3 odbiory o prądzie znamionowym: 100A. Linia może być tylko pozioma 2. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Niebieska linia reprezentująca na schemacie szyny rozdzielcze. 4. 12. Oznaczenie szyn rozdzielczych.______________________________________________________________________________________________________________________ Zakładka Grafika . Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. albo można zadać dowolną wartość.). kliknąć na początkowy punkt. Położenie oraz długość linii można dodatkowo zmieniać (patrz rozdz.5). Długość linii musi być większa niż odległość dwóch sąsiadujących punktów siatki. Uwagi:  Współczynnik jednoczesności opisuje jednoczesność konsumpcji z danego węzła. 12. 1. musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu.1)./ Dokładne określenie układu fazowego.5). jego położenie można dodatkowo zmieniać (patrz rozdz.1.5 co daje 0.. 11. 500A. napięcie fazowe dla przyłącza 1-faz. Maksymalny dozwolony spadek napięcia w tym węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego. 1000A i współczynniku jednoczesności Ks=0.modyfikacja położenia oraz wielkości (wymiarów) linii. Napięcie sieci zasilającej musi odpowiadać wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz.. przy wprowadzaniu nowego elementu. Oznaczenie to umieszczane jest automatycznie dla pierwszego klikniętego punktu. 5. numer jest automatycznie zwiększany. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 84 . reprezentującej na schemacie element szyny rozdzielczej.  Nie jest uwzględniany w sieciach pierścieniowych.. Współczynnik jednoczesności opisuje jednoczesność konsumpcji z danego węzła (stosunek jednocześnie załączonych odbiorów do ogólnej liczby zainstalowanych). kliknąć na końcowy punkt (zakłada się kreślenie ze strony lewej na prawą). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie.5x(100+500+1000)=800A.1) (wypełnia się wstępnie domyślnie) oraz podłączonym gałęziom (napięcie międzyfazowe dla przyłącza 3-faz. (patrz rozdz. można wybierać z wartości określonych przez normę (patrz rozdz.

Zakończ zadawanie linii przewodu szynowego poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. 2. jeżeli program pracuje jest w trybie automatycznym. na który kliknąłeś. na które kliknąłeś lewym przyciskiem.opcje dostępne w ustawieniach programu). Kliknąć na punkt załamania przewodu. należy podać jedynie długość przewodu oraz sposób ułożenia (gdzie wymagane także materiał przewodnika i sposób montażu . którego parametry mogą. Każdy odcinek przewodu musi być dłuższy niż odległość dwóch kolejnych znaków siatki. aby linia była równoległa z osią X lub Y. elementem szyny zbiorczej Prawidłowe rozgałęzianie na elemencie szyny zbiorczej Do każdego elementu szyny zbiorczej w rozdzielnicy musi być dołączonych przynajmniej 2 dalsze elementy. ale nie muszą być podane.patrz rozdz. włączyć przełącznik Dobór automatyczny. W otwartym teraz oknie dialogowym podaj wszystkie parametry definiujące element. Punkt. Energia przesyłana jest z punktu początkowego do końcowego. 5 załamań).. 3.______________________________________________________________________________________________________________________ Niedopuszczalne rozgałęzianie Niedopuszczalne sieci na stronie WN rozgałęzianie poza (wysokiego napięcia). Błędnie Błędnie Prawidłowo 11. automatycznie przyciągany jest do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Kliknij na pierwszy punkt linii reprezentującej na schemacie początek przewodu szynowego. 4. Powtarzaj punkt 3 dopóki nie narysujesz całej trasy przewodu szynowego (przewód szynowy może zawierać maks. Szynoprzewód musi mieć przynajmniej dwa punkty (początek i koniec). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 85 .  W przypadku. Chodzi o element zmienny. na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągany jest do siatki (kolorowe kropki na rysunku) tak. uzupełnią się automatycznie po uruchomieniu obliczenia (Dobór kabli i zabezpieczeń) (patrz rozdz.1). Pozostałe parametry nie muszą być zadawane.. Punkt. 6. 11. Linia może być tylko pozioma albo pionowa. Kliknąć na ikonę Przewód szynowy. 1. Zakłada się kreślenie ze strony lewej na prawą oraz z góry do dołu. 5. Teraz przeciągnij wektor wrysowując – linię reprezentującą na schemacie element przewodu szynowego. 14.6 Przewód szynowy Ten element reprezentuje przewód szynowy wprowadzany jako instalacja rozdzielcza przyłączeniowa. Kursor myszy zmienia się i przyjmuje kształt krzyżyka.5). Nie ma możliwości wykonania odgałęzień bezpośrednio od linii (do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze” .

numer na oznaczeniu jest automatycznie zwiększany. przy wprowadzaniu nowego elementu. sposób ułożenia ogranicza obciążalność prądową przewodu szynowego w niektórych typach przewodów szynowych.1.modyfikacja położenia oraz rozmiarów linii reprezentującej na schemacie przewód szynowy. można wybierać z wartości określonych normą (patrz rozdz. Dobrać automatycznie-parametry zostaną automatycznie ustawione. 4.1. Następnie kliknij na przycisk Baza Danych i wybierz wymagany system przewodów szynowych (obsługa sterownika bazy danych . Wprowadzenie parametrów elementu poprzez wybór z Bazy Danych. 12. Obsługa bazy danych patrz rozdz. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 86 . Długość przewodu szynowego oraz sposób ułożenia należy podać zawsze be względu na położenie przełącznika „Dobrać automatycznie“. Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony. dozwolony spadek napięcie na tym przewodzie szynowym. jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym. sposób ułożenia oraz liczbę gałęzi równoległych. Maks. Temperatury otoczenia nie można zmieniać – nie przewiduje się pracy przy wyższych temperaturach.  W przypadku. należy wprowadzić długość przewodu szynowego.. (patrz rozdz.patrz rozdz.2). 16. 16.1). albo można zadać dowolną wartość.1). 21.1.______________________________________________________________________________________________________________________  Uwaga: w menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. W trybie automatycznym ilość zostanie wyliczona.). jeżeli funkcja ta jest załączona. Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie. Zakładka Grafika . musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. Nastawienie układu fazowego. wtedy po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń. Należy nastawić przy pracy w trybie doboru ręcznego.

W takim wypadku program uwzględni to podczas procesu autoparametryzacji. 2. dla elementu. Brak jest możliwości tworzenia odgałęzień (do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze patrz rozdz. Uwagi:  Przewód szynowy nie może być końcowym elementem sieci – do każdego końca musi być dołączony jeden dalszy element.5). Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 87 . punkt – załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem). punkt – załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem). punkt – początek przewodu (kliknąć lewym przyciskiem). 12.. wówczas pobrane zostaną filtry z opcji programu (zakładka Autoparametryzowanie). jego położenie można dodatkowo zmieniać (patrz rozdz. 11. na którym nastąpiło kliknięcie (początek przewodu szynowego). 1.______________________________________________________________________________________________________________________ Materiał przewodnika i sposób budowy dla przewodów szynowych może być wybrany z listy. Na początku znajduje się element zabezpieczający (w tym przypadku wyłącznik). Element wprowadzany jest do projektu sieci. Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie. 4. 7. Opis obiektu umieszczany jest automatycznie przy pierwszym punkcie. 3. punkt – koniec przewodu . Przewód szynowy – pokazany na schemacie kolorem ciemnozielonym. Jeżeli pola pozostaną puste. Na końcu przewodu znajduje się w tym przypadku odbiornik.5).po kliknięciu na tym punkcie zakończyć kreślenie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.

jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym. Kliknąć na punkt załamania przewodu. uzupełnią się automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz. Zakończ rysowanie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.1). którego parametry mogą. Powtarzaj punkt 3 dopóki nie narysujesz całej linii przewodu (linia przewodu może zawierać maks. Punkt.5).7 Przewód .patrz rozdz. Teraz przeciągnij linię wrysowując – element reprezentujący na schemacie przewód.  W przypadku. na który kliknąłeś przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony.szyny rozdzielcze. na które kliknąłeś lewym przyciskiem. 14. Kursor myszy zmienia swój kształt na postać krzyżyka. Energia przesyłana jest z punktu początkowego do punktu końcowego.______________________________________________________________________________________________________________________ Przewód nie jest zabezpieczony.. 3.. 6. 11. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane. 16. Zakłada się kreślenie ze strony lewej na prawą oraz z góry do dołu. należy również włączyć przełącznik Dobór automatyczny. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 88 . Punkt. 5 załamań). Każdy odcinek przewodu musi być dłuższy niż odległość dwóch kolejnych znaków siatki. Kliknij na pierwszym punkcie linii reprezentującej na schemacie element przewodu. Błędnie Błędnie 11..1). 4. Brak jest możliwości tworzenia odgałęzień oraz rozgałęziania sieci wzdłuż elementu (do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze patrz rozdz.  W przypadku. jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym. wtedy należy wprowadzić długość przewodu.kabel Element ten reprezentuje połączenie zrealizowane kablem. Linia może być tylko pozioma albo pionowa. Chodzi o element zmienny. aby linia była równoległa z osią X lub Y. Na końcu przewodu nic nie przyłączono. wiązką przewodów jednożyłowych albo przewodem gołym w powietrzu. 2. Kliknij na ikonę Przewód – kabel. Następnie kliknij na przycisk Baza Danych i wybierz żądany kabel (obsługa sterownika bazy danych . 1. 5. Niedopuszczalne rozgałęzienie bez użycia elementu. Przewód musi mieć przynajmniej dwa punkty (początek i koniec). sposób ułożenia oraz liczbę linii równoległych. ale nie muszą być podane. W otwartym teraz oknie dialogowym podaj wszystkie parametry definiujące element. wtedy należy podać jedynie długość przewodu oraz sposób ułożenia. na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku) tak.

wtedy po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz. Liczbę kabli równoległych należy podać w przypadku. rodzaj oraz sposób ułożenia i temperaturę otoczenia należy zadać zawsze bez względu na położenie przełącznika „Dobrać automatycznie“. Zdefiniować sposób ułożenia można po kliknięciu na przycisk Określ sposób ułożenia.1. Długość przewodu. Jeżeli kabel jest prowadzony samodzielnie pozostaw wartość 0.w innym wypadku obowiązują wartości zadane w tym miejscu. Patrz tekst dalej Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych.1) zostaną automatycznie ustawione parametry elementu.1). 16. ilości kabli równoległych oraz temperatury otoczenia. 14.(patrz rozdz. Dokładne określenie układu fazowego. sposób ułożenia oraz temperatura otoczenia ograniczają obciążalność prądową kabla.______________________________________________________________________________________________________________________ Zakładka Grafika . 12. Automatyczne wymiarowanie – jeżeli funkcja ta jest załączona.  Ilość pozostałych obwodów jest ilością innych kabli. Całkowita ilość obwodów w grupie jest suma ilości równoległych gałęzi i pozostałych obwodów. Opis elementu identyfikuje element w projekcie. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 89 .  Wybierz podstawowy sposób ułożenia przewodów wg PN-IEC 60364-5-523 oraz sposób zgrupowania przewodów w przypadku ich większej ilości( dla różnych sposobów ułożenia są do dyspozycji różne sposoby grupowania przewodów: wpływ grupowania uwzględnia się w przypadku większa ilości równoległych gałęzi lub. gdy ilość pozostałych obwodów jest większa od zera). sterowanie bazy danych (patrz rozdz. jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym. Obliczenie oraz przedstawienie obciążalności prądowej kabla z uwzględnieniem podanego sposobu ułożenia.modyfikacja położenia oraz rozmiarów linii reprezentującej na schemacie element przewodu.  Sposób ułożenia oraz temperatura otoczenia ograniczają obciążalność prądową kabla. które znajdują się razem z rozpatrywanym obwodem w jednej grupie.1).

Pole informacyjne w przypadku. użytkownika) umożliwia uwzględnienie innych warunków lub sposobów nie opisanych w normie.2. program zwróci uwagę na tą sytuację w czasie obliczania.2). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 90 . Wybór sposobu układania kabli w przypadku ich większej ilości Ciągnąc za róg można zmienić rozmiar okna dialogowego. Rozwiązanie polega zazwyczaj na zastosowaniu większej liczby równoległych linii o mniejszej średnicy.  Program rozwiązuje typowe sposoby ułożenia przewodów opisane w normie PN-IEC 60363-5-523:2001 łącznie z możliwością grupowania kabli. których bezpośrednio nie podaje. najwyższą temperaturę otaczającego powietrza lub gruntu. Bardziej szczegółowe uwagi – patrz wstęp teoretyczny –rozdz. dla nieobciążonego kabla. Obliczenia są wykonywane. 2. Rysunki z prawej obrazują wybrany sposób ułożenia. Przedstawien ie wybranego sposobu ułożenia kabli Przedstawienie sposobu układania kabli w przypadku ich większej ilości. Za dobór tego współczynnika odpowiada jedynie projektant.  W przypadku wyboru kombinacji ułożenie/temperatura/przekrój/materiał kabla przekraczającej typowe granice. program przeprowadza wstępne wyliczenie współczynnika korekcyjnego i długotrwałej obciążalności prądowej z uwzględnieniem wszystkich wprowadzonych parametrów.  Jeżeli został już dobrany kabel. gdy nie można określić obciążalności prądowej przy wybranym sposobie ułożenia Wyliczenie współczynnika korekcyjnego uwzględniającego temp. Pozwala on na wybranie jednego z pobliskich wariantów i na jego podstawie pozwala ocenić przypadek. Pomimo tego. otoczenia.______________________________________________________________________________________________________________________ Wybór sposobu prowadzenia kabli zgodnie z PN-IEC 60364-5-523:2001. (okno dialogowe można rozszerzyć do żądanych rozmiarów ciągnąc za brzegi okna). którego rozwiązanie jest nam potrzebne. Wyliczenie obciążalności prądowej kabla. ilość przewodów itd. jeżeli już był wybrany kabel  Wprowadź temperaturę otoczenia tzn. 2.  Współczynnik korygujący (wsp. ułożenie. która rzeczywiście może wystąpić podczas eksploatacji (szczegóły rozdz. program może zapewniać cenną pomoc również dla tych przypadków. D la ułożenia w ziemi (D) można tez wprowadzić cieplną rezystywność gruntu.

opartych na parametrach materiału przewodzącego i izolacji.Za zmiany parametrów odpowiada użytkownik . Liczba żył musi odpowiadać układowi faz dołączanych przewodów (przyłącze 3fazowe: 4 i więcej przewodów. Rzeczywistą obciążalność prądową kabla można przedstawić po kliknięciu na przycisk Obciążalność prądowa. Do jego przeglądania użyj pasków przewijania Wybrany podstawowy sposób ułożenia oznaczenie i opis widoczny jest zawsze Całkowita liczba zgrupowanych obwodów oraz opis sposobu zgrupowania.  Układowi fazowemu musi odpowiadać liczba przewodów (podłączenie 3-fazowe: 4 i więcej przewodów. dla wybranego elementu. Po obliczeniu spadków napięć przeprowadzana jest kontrola.1). gdy łączna liczba w grupie jest większa od 1 Po przewinięciu paska przewijania w oknie widoczna jest jeszcze temperatura otoczenia i wsp. wartość ta jest zdefiniowana w standaryzowanych tabelach. Domyślnie proponowana jest wartość określona przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia jako domyślna dla każdego nowego elementu. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 91 . podłączenie 1-fazowe: 2 lub 3 przewody). Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie. dozwolony spadek napięcia na przewodzie. 4. Prąd znamionowy kabli ułożonych w powietrzu. Dla kabli z parametrami podanymi przez producenta. to zostanie użyta wartość użytkownika. Poszczególne parametry kabla przejmowane są zazwyczaj z bazy danych. wprowadzone dane zostaną przedstawione w oknie Ułożenie. korygujący. Jeśli użytkownik sam zdefiniuje kabel lub dokona zmian tej wartości w oknie. Tekst nie musi być widoczny w całości.  Napięcie znamionowe podaje maksymalne dopuszczalne napięcie.. Widoczny zawsze. albo można podać dowolną potrzebna wartość. można wybierać z wartości określonych przez normę (patrz rozdz. w tym miejscu istnieje możliwość ich lokalnej edycji (bez oddziaływania zwrotnego na bazę danych).______________________________________________________________________________________________________________________  Po zamknięciu okna dialogowego poprzez kliknięcie na OK. czy obliczony spadek nie przekracza ustawionej tutaj granicy.  Maksymalny. przyłącze 1-fazowe: 2 lub 3 przewody). Daje to możliwość definiowania kabli o większym Idd (dopuszczalnym długotrwale).

punkt – koniec przewodu . Na początku przewodu znajduje się element zabezpieczający. 2. 1. Podczas procesu doboru program może jednocześnie obliczać parametry dla kabli miedzianych i aluminiowych. podaną wielkość można modyfikować. Niedopuszczalne rozgałęzienie poza elementem szyny zbiorczej Błędnie Błędnie ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 92 . Na końcu przewodu nic nie przyłączono. 11. Opis kabla umieszczany jest automatycznie przy pierwszym punkcie.5). W takim wypadku program uwzględni to podczas procesu autoparametryzacji.  W zakładce Szczegóły podana jest wartość obciążalności prądowej dla ułożenia w powietrzu. Za poprawność wprowadzonych danych odpowiada projektant. Współczynniki wpływające na obciążalność prądową będą stosowane dla nowej wartości prądu (podobnie jak dla kabli zdefiniowanych samodzielnie przez użytkownika). Na końcu przewodu znajduje się w tym przypadku odbiornik. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Wartości obciążalności prądowej długotrwałej dla kabli znajdujących się w bazie programu.. 21.patrz rozdz. Uwagi:  Przewód nie może być elementem końcowym sieci – do każdego końca musi być dołączony jeden dalszy element. jego położenie można dodatkowo zmieniać (patrz rozdz. Nie ma możliwości prowadzenia odgałęzień ani rozgałęzień sieci wzdłuż elementu (do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze . 3. 12. Przewód nie jest zabezpieczony.  Materiał żył i izolacja żył dla kabli może być wybrana z listy.  W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz.______________________________________________________________________________________________________________________ 7. punkt – załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem). na którym nastąpiło kliknięcie (początek przewodu).po kliknięciu na tym punkcie zakończyć kreślenie linii przewodu poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. punkt – załamanie na przewodzie (kliknąć lewym przyciskiem). zostały wpisane na podstawie obowiązujących norm. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Jeżeli pola pozostaną puste. 4. punkt – początek przewodu (kliknąć lewym przyciskiem). wówczas pobrane zostaną filtry z opcji programu (zakładka Autoparametryzowanie).2).5).

1) zostaną automatycznie ustawione parametry elementu.. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). wtedy po uruchomieniu obliczenia. ale nie muszą być zadane. jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym. Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz.modyfikacja położenia symbolu w projekcie.1).1). wtedy należy włączyć przełącznik Dobór automatyczny. jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym.  W przypadku. Wprowadzenie parametrów elementów „ręcznie”. Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie.  W przypadku. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 93 . Baza Danych oraz należy wybrać żądany typ rozłącznika (obsługa sterownika bazy danych .1. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punkt wstawienia). W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element..  Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych.. (patrz rozdz. Kursor myszy zmienia się. Rozłącznik nie będzie wyłączał zwarcia. 12. są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz. ale musi wytrzymać prąd zwarciowy do czasu zanim dojdzie do jego wyłączenia. musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. 3.2). lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wpływu na baz danych). Rozłącznik stosowany jest wszędzie tam. „Dobrać automatycznie“ – jeżeli funkcja ta jest załączona. 2. 16.1). Pozostałe parametry nie muszą być zadawane. w przeciwnym przypadku obowiązująwartości zadane w tym miejscu. Przy obliczeniach kontrolowany jest prąd znamionowy In oraz krótkotrwały. 1.______________________________________________________________________________________________________________________ 11.patrz rozdz. Ustawienie stanu roboczego elementu przełączającego załączone/wyłączone. 14. Zakładka Grafika . 21. sterowanie bazy danych (patrz rozdz.1). jednosekundowy prąd udarowy Icw. możliwość odłączania gałęzi oraz kontroli różnych stanów roboczych sieci. którego parametry mogą. gdzie nie ma konieczności stosowania zabezpieczenia. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. 14. ewent. Kliknij na ikonę Rozłącznik. Chodzi o element zmienny.8 Rozłącznik Element wyłączający – rozłącznik służy do odłączania poszczególnych gałęzi sieci oraz kontroli zachowania się sieci w różnych stanach roboczych. Układ fazowy: 3-fazowy albo jedna konkretna faza. Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony.16. wtedy należy kliknąć na przycisk wyłączony.

są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element.______________________________________________________________________________________________________________________  Liczba biegunów urządzenia musi odpowiadać liczbie podłączonych faz.patrz rozdz. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 94 .  Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. 16. służy do zabezpieczenia przewodów. ale nie muszą być zadane. Uwagi:  Z jednej strony rozłącznika musi być zawsze podłączony przewód (jak w przypadku wyłącznika. 1. Element wprowadzany jest do projektu sieci. wtedy należy włączyć przełącznik Dobór automatyczny. 4. Kliknij na ikonę Wyłącznik. 14. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK.  Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie. 3.  W przypadku. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punkt wstawienia). 11.. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony. 2. wtedy należy kliknąć na przycisk Baza Danych oraz należy wybrać wymagany wyłącznik (obsługa sterownika bazy danych . Kursor myszy zmienia się. 11. którego parametry mogą. Chodzi o element zmienny.. patrz rozdz. jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym. 21.  W przypadku.1). dla którego element można zastosować. jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym.2). Stan pracy wyłącznika można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób można odłączać poszczególne gałęzie sieci i kontrolować zachowanie się sieci w różnych stanach roboczych sieci. Element zabezpieczający powinien być umieszczony na jednym z końców każdego przewodu..9).9 Wyłącznik Element zabezpieczający – wyłącznik.1). Pozostałe parametry nie muszą być zadawane.

wtedy po uruchomieniu funkcji Oblicz „Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz.zdol. lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wstecznego wpływu na bazę danych).nie może się powtarzać w ramach całego projektu Wybór układu fazowego: albo przyłącze 3-fazowe albo jedna konkretna faza. Domyślnie wpisywana jest wartość określona przez funkcję Opcje w zakładce Obliczenia. do którego dana wartość się odnosi). Z wykazu należy wybrać jedną z wartości proponowanych przez normę. 12. Określenie jak należy dobierać wyłącznik: Ics – zdol. czy wyłącznik wyłączy usterkę wcześniej. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych. ale może ulec uszkodzeniu. Przy wyborze elementu z bazy danych system automatycznie ustawia zdolność wyłączania odpowiednio do wybranego systemu napięciowego (patrz rozdz. sterowanie bazy danych (patrz rozdz. Icu . Zadana wartość odnosi się w takim przypadku do aktualnej wartości Un. graniczna – wyłącza skutecznie prąd zwarciowy.1) zostaną automatycznie ustawione parametry elementu.1). dla którego element można zastosować.. w którym element jest włączony. Zadanie parametrów elementów „ręcznie”. 15).  Maksymalny czas wyłączenia wyłącznika z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu według normy PN-IEC 60364-4-41:2000 (PN-HD 60364-4-41:2007) (patrz rozdz. aniżeli upłynie ustawiony tutaj czas graniczny.  Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie. Dobór automatyczny – jeżeli funkcja ta jest załączona. patrz rozdz. 14. czas wyłączenia z punktu widzenia ochrony przed niebezpiecznym napięciem na częściach nieprzewodzących. wtedy podana liczba obowiązuje dla całego zakresu napięcia aż do Un.1).______________________________________________________________________________________________________________________ Zakładka Grafika .  W przypadku.1. Po obliczeniu zwarcia 1-fazowego wykonywana jest kontrola.7). ewent.1. Domyślnie wszystkie nastawy wyzwalacza ustawione są na wartość maksymalną. Przedstawienie charakterystyki wyłącznika możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. Oznaczenie projerktowe dentyfikujące eleement na schemacie.  Liczba biegunów urządzenia musi być zgodne z przyjętym układem faz. Maks.16. W przypadku. wartość ta przyjmowana jest jako wartość domyślna dla każdego nowo wprowadzanego elementu. możliwa jest modyfikacja ich ustawienia w zakładce Wyzwalacz. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 95 . Pozostałe wartości można przeglądać po rozwinięciu pola (w nawiasach podane jest napięcie.. jeżeli wykaz wartości jest pusty.  Zdolność wyłączania niektórych typów wyłączników uzależniona jest od napięcia sieci. W przypadku edycji ręcznej możliwe jest wprowadzenie dowolnej wartości. eksploatacyjna – wyłącza skutecznie prąd zwarciowy w sposób powtarzalny bez powstawania uszkodzeń.modifikacja położenia symboli w projekcie. możliwość odłączania gałęzi oraz kontroli różnych stanów roboczych sieci. Ustawienie stanu roboczego wyłącznika załączony/wyłączony. 11. jeżeli wyłącznik posiada ustawiane wyzwalacze. możliwe jest również podanie dowolnej liczby. 3.

 Możliwe jest rozwiązanie poprzez układ kaskadowy wyłącznik/bezpiecznik (zabezpieczenie rezerwowe wyłącznika). 15). na jaką wyzwalacz jest ustawiony. Prawidłowo Kabel – nawet o dużym przekroju oraz minimalnej długości musi być wprowadzony do rysunku ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 96 .  Ocena selektywności może się również odbyć poprzez funkcję Selektywność (badanie selektywności między dwoma wyłącznikami na podstawie tabel zamieszczonych w katalogach. Ustawienie parametrów wyzwalacza. Uwagi:  Z jednej strony wyłącznika musi być zawsze przyłączony przewód.4.______________________________________________________________________________________________________________________  Edycja charakterystyki czasowo-prądowej. Konkretna wartość.2).. Prawidłowe rozwiązanie połączenia szyn zbiorczych Błędnie Wyłącznik wyłączony Wyłącznik załączony.  Realizowane jest również połączenie wyłącznik/wyłącznik – patrz rozdz.4. 14.1. Przedstawienie charakterystyki czasowo-prądowej (uwzględniającej ustawienie wyzwalacza) możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. 4. łącznie z uwzględnieniem wpływu ustawienia wyzwalacza (dla oceny wybiórczości lub zabezpieczenia przed przeciążeniem) możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowe (patrz rozdz. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Element wprowadzany jest do projektu sieci. Dostępne w zależności od typu wyłącznika. 14. szczegóły rozdz. 15). Niedopuszczalne połączenie wyłącznika między szynami rozdzielczymi..

Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem.10 Bezpiecznik Element zabezpieczający – bezpiecznik służy do zabezpieczenia obwodu elektrycznego. Kursor myszy zmienia się.  Zdolność wyłączania obowiązuje dla całego zakresu napięć aż do Un.  Napięcie znamionowe podaje maksymalne możliwe napięcie. Chodzi o element zmienny. jeżeli program stosowany jest w trybie ręcznym. 2.1).1). Kliknij na ikonę Bezpiecznik.  W przypadku. 16.bezpiecznik 11. 1.. wtedy należy włączyć przełącznik Dobór automatyczny.patrz rozdz. ale nie muszą być zadane.   W przypadku. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element. Element zabezpieczający powinien być umieszczony na jednym z końców każdego przewodu. 21. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punkt wstawienia).______________________________________________________________________________________________________________________ Kaskada wyłącznik .2).. 3. jeżeli program stosowany jest w trybie automatycznym. Przełącznik Dobór automatyczny musi być wyłączony. 14. Pozostałe parametry nie muszą być zadawane. wtedy należy kliknąć na przycisk Baza Danych oraz należy wybrać wymagany wyłącznik samoczynny (obsługa sterownika bazy danych .  Liczba biegunów urządzenia musi odpowiadać liczbie podłączonych faz. są one uzupełniane automatycznie po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz. dla którego element można zastosować. Stan pracy bezpiecznika można ustawić: załączony/wyłączony i w ten sposób można odłączać poszczególne gałęzie sieci i kontrolować zachowanie się sieci w różnych stanach roboczych sieci. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 97 .  Uwaga: W menu Narzędzia/Opcje/System istnieje możliwość włączenia Autoparametryzowania jako opcji domyślnej dla każdego nowego elementu (rozdz. którego parametry mogą.

Wybrany układ fazowy: albo 3-fazowy albo jedna konkretna faza. Przedstawienie charakterystyki możliwe jest przy pomocy modułu Charakterystyki czasowo-prądowej (patrz rozdz. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych. który musi być zawsze podłączony na końcu przewodu. sterowanie bazy danych (patrz rozdz. Chodzi o końcowy element sieci. Dobór automatyczny – jeżeli funkcja ta jest załączona. Z wykazu należy wybrać jedną z wartości proponowanych przez normę.  Możliwy jest układ kaskadowy wyłącznik/bezpiecznik (bezpiecznik jako dobezpieczenie).  Maksymalny czas wyłączenia bezpiecznika z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu według normy PN-IEC 60364-4-41:2000 (PN-HD 60364-4-41:2007) (patrz rozdz. (patrz rozdz.7). Element wprowadzany jest do projektu sieci. w przeciwnym przypadku obowiązują wartości zadane w tym miejscu. że dostarcza energię do zwieranego obwodu i w ten sposób wpływa na zwiększenie prądu zwarciowego. możliwe jest również podanie dowolnej wartości.. Charakterystyka ograniczająca stosowana jest przy obliczeniu zwarć 3-fazowych – określenie ograniczonego prądu zwarciowego za bezpiecznikiem. aniżeli upłynie ustawiony tutaj czas. 12. 11. musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu.. odłączania gałęzi oraz kontroli różnych stanów roboczych sieci.______________________________________________________________________________________________________________________ Zakładka Grafika . Domyślnie proponowana jest wartość określona przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia. Uwagi:  Z jednej strony bezpiecznika musi być zawsze dołączony przewód (podobnie jak w przypadku wyłącznika.16. 11.1) zostaną automatycznie ustawione parametry elementu. Ten typ obciążenia przejawia się w przypadku zwarć w taki sposób. patrz rozdz. lokalna edycja poszczególnych Ustawienie stanu roboczego elementu wartości przejętych z bazy danych (bez zabezpieczającego załączone/wyłączone.. czy bezpiecznik wyłączy zwarcie wcześniej. 14. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK.11 Silnik Ten element reprezentuje obciążenie typu silnikowego pobierające energię z projektowanego obwodu (typowo jest to silnik asynchroniczny). Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie. możliwość zmiany bazy danych). Po obliczeniu zwarcia 1-fazowego wykonywana jest kontrola. Zadanie parametrów elementów „ręcznie”.modyfikacja położenia symbolu w projekcie. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 98 .1). ewent.9). 15). Wartość ta przyjmowana jest jako wartość domyślna dla nowo wprowadzanego elementu. 4. wtedy po uruchomieniu obliczenia Dobór kabli i zabezpieczeń (patrz rozdz.1).1. 3.

spowodowanej zaokrąglaniem. musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. sterowanie bazy danych patrz rozdz.  Kontrolowana jest zgodność pomiędzy zadanymi wartościami prądu i mocy. jeżeli potrzebujemy rozwiązać stan sieci w chwili startu silnika i chwilowo podwyższamy prąd znamionowy do poziomu wartości prądu rozruchowego. 12.16. komunikat ten możemy również zignorować w przypadku niewielkiej niezgodności. Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały. Komunikat ten możemy zignorować w przypadku. przyłącze 1-fazowe – napięcie fazowe) oraz wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz. 16. Zadanie parametrów elementów „ręcznie”.  Napięcie znamionowe elementu musi być zgodne z wybranym układem fazowym (przyłącze 3-fazowe – napięcie międzyfazowe. (patrz rozdz. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. Kursor myszy zmienia się. 11. Baza danych aktywowana jest poprzez kliknięcie na przycisk Baza Danych. Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo jedna konkretna faza. 4. którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane). Element zostanie wprowadzony do projektu sieci. czy obliczony spadek nie przekracza ustawionej tutaj granicy. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 99 .1.modyfikacja położenia symbolu w projekcie. lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wstecznego wpływu na bazę danych) Współczynnik zapotrzebowania obrazuje stopień obciążenia silnika podczas normalnej pracy. Domyślnie proponowana jest wartość określona przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia. 4. możliwe jest również podanie dowolnej wartości.patrz rozdz. Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych. W przypadku niezgodności na ekranie pojawia się komunikat błędu. Zakładka Grafika .1). Kliknij na ikonę Silnik.______________________________________________________________________________________________________________________ 1.  Maksymalny spadek napięcia: największy dozwolony spadek napięcia w tym węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego. 2.1). możliwość wyboru z wartości określonych przez normę (patrz rozdz. Opis sterownika bazy danych . 3. ewent..1. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punktem wstawienia).. wartość ta traktowana jest jako wartość domyślna dla nowo wprowadzanego elementu. Po obliczeniu spadków napięć wykonywana jest kontrola. Częścią programu jest baza danych silników standardowych z możliwością uzupełnienia przez użytkownika o jego własne typy..1.1).

. obwody gniazdek itp.  Współczynnik zapotrzebowania oznacza poziom obciążenia podczas normalnej pracy (domyślna wartość 1 oznacza.12 Odbiornik ogólny Element ten reprezentuje ogólne niesilnikowe obciążenie pobierające energię z systemu (np. czy obliczony spadek nie przekracza ustawionej tutaj granicy. którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane).  Maksymalny spadek napięcia: największy dozwolony spadek napięcia w tym węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego. Przykład: dla odbioru typu silnik: moc znamionowa 7. Kliknij na ikonę Odbiór ogólny. 11. Kursor myszy zmienia się.). przyłącze 1-fazowe – napięcie fazowe) oraz wybranemu systemowi napięciowemu (patrz rozdz. Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). przy maksymalnym obciążeniu w warunkach normalnej pracy na poziomie 80% daje współczynnik Ku=0..5).1). który może być zawsze podłączony na końcu przewodu albo bezpośrednio na szynę zbiorczą w rozdzielnicy. o oświetlenie. 3. Niedopuszczalne rozgałęzienie sieci poza elementem szyny zbiorczej. który musi być zawsze podłączony na końcu przewodu. 2. możliwość wyboru z wartości określonych przez normę (patrz. że obciążenie to 100%).  Napięcie znamionowe elementu musi odpowiadać zadanemu układowi faz (przyłącze 3fazowe – napięcie międzyfazowe.  Do silnika może być podłączony tylko jeden przewód (do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze“ patrz rozdz. Prawidłowe podłączenie silników na końcu przewodu. grzejniki. Chodzi o końcowy element sieci.______________________________________________________________________________________________________________________ Uwagi:  Silnik jest końcowym elementem sieci. Domyślnie proponowana jest wartość określona ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 100 . możliwe jest również podanie dowolnej wartości. 11. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem. Błędne podłączenie silników bez zastosowania przewodu. Prawidłowo Błędnie Błędnie Błędnie 11. 1.8.1). W otwartym oknie dialogowym wprowadź wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały. 4.5 kW. Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punktem wstawienia). wielkość uwzględniania jest zarówno w sieciach promieniowych jak i pierścieniowych. Po obliczeniu spadków napięć wykonywana jest kontrola. rozdz.

Uwagi:  Obciążenie jest końcowym elementem sieci. Ustawienie parametrów elementu. W pierwszej kolejności należy ustawić przełącznik odpowiednio do tego. 12. który parametr jest znany a następnie należy zadać wartość w okienku.. wartość ta traktowana jest jako wartość domyślna dla nowo wprowadzanego elementu.5).1.  Współczynnik zapotrzebowania oznacza poziom obciążenia podczas normalnej pracy (domyślna wartość 1 oznacza. Element wprowadzany jest do projektu sieci. że obciążenie to 100%). (patrz rozdz. Zakładka Grafika . Drugi parametr obliczany jest automatycznie. Współczynnik zapotrzebowania.modyfikacja położenia symbolu w projekcie.  Do odbioru może być doprowadzony tylko jeden przewód (do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze patrz rozdz. 4. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 101 .1. Przykład dla odbioru typu ogólnego: grupa 10 gniazd wtyczkowych o prądzie 16A każde czyli In=10x16A=160A przyjmując założenie 10% zapotrzebowania współczynnik Ku=0.1). Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK.. Obciążenie można definiować przy pomocy prądu znamionowego lub znamionowego poboru mocy. musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu. 11. Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo jedna konkretna faza. który może być przyłączony na końcu przewodu albo bezpośrednio na szynie zbiorczej w rozdzielnicy. Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie.______________________________________________________________________________________________________________________ przez funkcję Opcje na zakładce Obliczenia.

Błędne połączenie odbioru bezpośrednio do zabezpieczenia. 12. przyłącze 1-fazowe – napięcie fazowe) oraz wybranemu systemowi napięciowemu. który może być zawsze podłączony na końcu przewodu lub bezpośrednio na szynę zbiorczą w rozdzielnicy. 1. W otwartym obecnie oknie dialogowym zadaj wszystkie parametry definiujące element (chodzi o element stały.______________________________________________________________________________________________________________________ Prawidłowe połączenie odbioru na końcu przewodu.1. Układ fazowy: przyłącze 3-fazowe albo jedna konkretna faza. Kliknij na pozycję symbolu na powierzchni okna z projektem.1). Punkt wstawienia przyciągany jest automatycznie do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Ustawienie parametrów elementu poprzez wybór z bazy danych. Kliknij na ikonę Kompensacja.modyfikacja położenia symbolu w projekcie.  Napięcie znamionowe elementu musi odpowiadać liczbie dołączonych faz (przyłącze 3fazowe – napięcie międzyfazowe. Opis elementu identyfikuje urządzenie w projekcie. Chodzi o element końcowy sieci. którego parametry muszą być zawsze dokładnie zadane).1). musi być niepowtarzalny w ramach jednego projektu.13 Kondensator kompensacyjny Element ten reprezentuje obciążenie tworzone przez kondensator kompensacyjny. lokalna edycja poszczególnych wartości przejętych z bazy danych (bez wpływu na bazę danych). Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu pod punktem wstawienia). Kursor myszy zmienia się. Niedozwolone rozgałęzianie sieci bez elementu. Zakładka Grafika . Prawidłowo Prawidłowo Błędnie Błędnie 11.16. rozdzielcze. Prawidłowe połączenie odbioru bezpośrednio na szynę zbiorczą. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 102 . (patrz rozdz.szyny. sterowanie bazy danych (patrz rozdz. Zadanie parametrów elementów „ręcznie”. ewent. 3. 2.

Kształt kursora określa położenie symbolu w stosunku do punktu wstawienia (symbol skierowany jest do dołu poniżej punktu wstawienia).5). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 103 . Kursor myszy zmienia się. patrz rozdz.12). Kliknij na ikonę Grupa. Uwagi:  Kondensator kompensacyjny jest końcowym elementem sieci. odbiornik) itd. Kliknij na pozycji punktu wstawienia grupy na graficznej powierzchni okna z projektem.14 Grupa Funkcja Grupa umożliwia wprowadzanie typowych grup elementów tworzących część schematu połączenia. 11. 4.______________________________________________________________________________________________________________________  Podłączenie kondensatorów musi odpowiadać liczbie podłączonych faz (przyłącze 3fazowe – gwiazda lub trójkąt. W otwartym teraz oknie dialogowym wybierz grupę elementów do wprowadzenia i kliknij na przycisk Wstaw. 4. 2.  Do kondensatora kompensacyjnego może być podłączony tylko jeden przewód (do rozgałęziania sieci służy element „Szyny rozdzielcze patrz rozdz.12). transformator. W przypadku niewielkiej niezgodności spowodowanej zaokrąglaniem komunikat ostrzegawczy można zignorować.. wymaganą wielkość kondensatora kompensacyjnego należy określić eksperymentalnie. przyłącze 1-fazowe – gwiazda).  Kontrolowana jest zgodność pomiędzy wartościami mocy oraz pojemności. który może być zawsze podłączony na końcu przewodu lub bezpośrednio do szyn rozdzielczych w rozdzielnicy (podobnie jak odbiornik ogólnie. Punkt wstawienia jest automatycznie przyciągany do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Z powodzeniem można wykorzystać możliwość zmiany stanu roboczego elementów łącznikowych oraz zabezpieczających i w ten sposób kolejno podłączać poszczególne kondensatory. Na rysunku w oknie dialogowym punkt wstawienia zaznaczony został fioletowym krzyżykiem. Powtarzaj poprzedni punkty 1-4 dopóki nie wprowadzisz wymaganej liczby grup. poprzez stopniowe załączanie kondensatorów o różnej wielkości. Zamknij okno dialogowe kliknięciem na przycisk OK. 5. zabezpieczenie). Grupa elementów zostaje wprowadzona. kabel. 11. 11.. Za jednym kliknięciem myszy możliwe jest w ten sposób utworzenie grupy elementów tworzących zasilanie (sieć. kabel.  Po obliczeniu spadku napięcia oraz rozpływu mocy prezentowany jest współczynnik mocy w 3-fazowych węzłach sieci tworzonych przez element „Szyny rozdzielcze. patrz rozdz. albo gałąź sieci do odbiornika (zabezpieczenie. 1. Pomiędzy zabezpieczeniem i kondensatorem kompensacyjnym musi być umieszczony przewód (podobnie jak dla odbiornika ogólnie. Program nie umożliwia zdefiniowania docelowego współczynnika mocy.. 3. 11. Element wprowadzany jest do projektu sieci.

Krzyżyk pokazuje położenie punktu wprowadzania grupy.2) tak samo jak położenie oraz rozmiary elementu. 12.. nastawienie parametrów wszystkich elementów.. Obecnie ustaw właściwości poszczególnych elementów grupy.3). prostokąt.  W przypadku powtarzania grup elementów. grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach programu (patrz rozdz. W ten sposób możliwe jest uzupełnianie uwag odnośnie połączenia sieci. 12. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 104 . 6. Uwaga:  Funkcja Grupa umożliwia wprowadzanie jedynie typowej kombinacji elementów.. Podstawowe atrybuty (właściwości) elementów własnych (kolor. zaznaczenie przepływu energii w różnych stanach roboczych sieci itp. 11.13). Zakończ wprowadzanie grupy poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.1).1. 11. takie jak odcinek. Każdą inną kombinację należy zestawić poprzez indywidualne wprowadzanie poszczególnych elementów (patrz rozdz. Funkcja dla wstawienia elementów własnych znajduje się w menu rozwijanym Rysuj albo w postaci ikon na pasku narzędzi. a następnie wykonanie ich kopiowania (patrz rozdz.. Do edycji właściwości najszybciej przechodzi się poprzez podwójne kliknięcie na element (patrz rozdz. oddzielenie poszczególnych tablic rozdzielczych. Włączenie dowolnej liczby wybranej grupy do schematu połączeń.______________________________________________________________________________________________________________________ Wykaz grup do wprowadzenia.2-11.3) i można je później zmieniać (patrz rozdz. Obraz przedstawiający elementy zawarte w grupie oraz sposób ich połączenia. Umieszczanie należy zakończyć poprzez naciśnięcie prawego przycisku myszy. 21. okrąg i tekst. których parametry różnią się jedynie w niewielkim stopniu (przykładowo kilka wyprowadzeń silnikowych różniących się jedynie długością kabla) korzystniejsze jest wprowadzenie jednej tylko grupy. 12.15 Elementy własne Pod pojęciem elementy własne rozumiana jest grupa funkcji umożliwiających uzupełnienie schematu połączeń sieci o podstawowe komponenty graficzne. Kliknij przyciskiem myszy na powierzchni okna z projektem w miejscu wstawienia. 7.

12.. Kliknij na punkt środkowy okręgu (punkt B1).3) i można je później zmieniać (patrz rozdz.2 Prostokąt 1.1).1. Punkt. na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Kliknij na ikonę Koło/Okrąg. Domyślne atrybuty (parametry) (kolor. Kliknij na początkowym punkcie odcinka (punkt B1). Wady widoku można wyeliminować przy pomocy funkcji Regeneracja z rozwijanego menu Widok (patrz rozdz.15. Obecnie przeciągnij kształt reprezentujący przyszły okrąg. Domyślne atrybuty (parametry) (kolor.2) tak samo jak można zmienić położenie i rozmiary elementu.2) tak samo jak można zmienić położenie i rozmiary elementu. grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz.. Punkt. 3. 21. 2.2) tak samo jak można zmienić położenie i rozmiary elementu. 11. na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).3) i można je później zmienić (patrz rozdz. 12. 11. Kliknij na przeciwległy róg prostokąta (punkt B2). na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 105 .1 Odcinek 1.______________________________________________________________________________________________________________________ 11. grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz. na którym kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).. Odcinek został włączony do schematu. 21.1.3 Okrąg 1. 4.. Punkt.15. Kliknij na końcowym punkcie odcinka (punkt B2). Uwaga:  Przy wprowadzaniu okręgu może dojść do uszkodzenia widoku. Teraz przeciągnij kształt reprezentujący przyszły prostokąt. 12.. 2. Obecnie przeciągnij wektor rysując – linię reprezentującą przyszły odcinek. Kliknij na punkt narożny prostokąta (punkt B1). Kliknij na punkt określający promień okręgu (punkt B2). 3. Prostokąt wprowadzony jest do schematu.. Domyślne atrybuty (parametry) (kolor. 4. Punkt. 13.. 4. 21. na którym kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). Kliknij na ikonę Prostokąt. grubość oraz typ linii) zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz. Okrąg zostanie włączony do schematu. Kliknij na ikonę Odcinek. 3.1. Punkt.3) i można je później zmienić (patrz rozdz. 2. na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku).15. Punkt.

Po naciśnięciu przycisku OK. zakładka Strona (patrz rozdz. Wysokość tekstu w punktach.______________________________________________________________________________________________________________________ 11. Ustawienie gęstości siatki (odległości kropek) można wykonać przy pomocy funkcji Opcje. 11. Kliknij na ikonę Tekst. Orto .16 Pomoce dla kreślenia Przy tworzeniu schematu połączeń oraz wprowadzaniu elementów własnych stosowane są następujące pomoce:  Siatka – sieć kropek wypełniających powierzchnię kreślenia i ułatwiających orientację. 11. Przy kreśleniu przewodów (patrz rozdz.   ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 106 . na który kliknąłeś zostaje automatycznie przyciągnięty do siatki (kolorowe kropki na rysunku). 2. 12. 3. 4. albo przy pomocy klawisza F7. 21. 11. na którym nastąpiło kliknięcie na wierzchołkach niewidocznej siatki z danym rozstawem.4 Tekst 1. Styl pisma nie może być zmieniany w tej wersji. wtedy można kreślić przykładowo odcinki jedynie poziomo lub pionowo. W pozostałych przypadkach funkcję Orto można załączyć/wyłączyć z menu Narzędzia.. Krok – automatyczne wychwytywanie punktu. Jeżeli funkcja ta jest załączona. albo klawiszem F8.15. tak samo jak można zmienić położenie. Na jedno wywołanie funkcji można wprowadzić jedynie jeden wiersz tekstu. 21. Wskazówka: Wyłączenie siatki jest korzystne w przypadku dużych formatów( przyśpieszenie funkcji Zoom) oraz przy eksporcie grafiki do formatu BMP (obraz rastrowy dla edytorów tekstu). Kroku nie można wyłączyć ani zmienić jego wielkości (odpowiada on wielkości znaków schematu połączeń). tekst zostanie wstawiony do schematu. W otwartym obecnie oknie dialogowym wprowadź żądany tekstowy oraz jego wysokość.6.1. Domyślne właściwości zadane są w opcjach menu narzędzia (patrz rozdz. Kliknij na lewy dolny róg tekstu (punkt B1).1). wysokość tekstu oraz sam tekst.... Pole dla wprowadzenia ciągu znaków.zamknięcie ruchu kursora w kierunku osi współrzędnych.7) funkcja ta jest załączana automatycznie. Domyślnie wielkość kroku jest taka sama jak odległość kropek rastra.3) i można je później zmienić (patrz rozdz. Wyświetlenie siatki można włączyć/wyłączyć przy pomocy funkcji Siatka z menu Narzędzia. Punkt.2).

1 Edycja właściwości (atrybutów) Pod pojęciem edycji atrybutów (właściwości) rozumiana jest zmiana wszystkich atrybutów geometrycznych (położenie. Podwójne kliknięcie na element: 1. aby kwadrat wyboru był w obrębie linii). Wybór elementu do edycji możliwy jest na dwa sposoby: Przy pomocy ikony Właściwości: 1. W odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe umożliwiające edycję wszystkich właściwości wybranego elementu. 3. W odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe umożliwiające edycję wszystkich atrybutów wybranego elementu. parametry elektryczne) elementów tworzących schemat sieci. Wygląd okna dialogowego uzależniony jest od typu elementu poddawanego do edycji. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 107 . Element wybrany do edycji Pasek stanu Miejsce kliknięcia na element (dowolna linia tworząca element). 2. Następnie system zwraca się z żądaniem wybrania elementu do edycji (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu . 2. Ikona Właściwości. grubość oraz typ linii. Kursor zmienia swój kształt i przyjmuje postać kwadratu wyboru. że nie jest aktywne żadne polecenie (wiersz stanu w dolnej części głównego okna programu jest pusty i kursor myszy posiada kształt strzałki).______________________________________________________________________________________________________________________ 12.patrz rozdz. którego atrybuty chcesz zmienić. rozmiary) oraz niegeometrycznych (kolor. którego właściwości chcesz zmienić (w taki sposób.10. Kliknij na ikonę Właściwości na pasku narzędzi. Kliknij dwukrotnie na dowolną linię tworzącą element.1). Edycja schematów sieci ________________________________________________ 12. Wygląd okna dialogowego uzależniony jest od typu elementu poddawanego edycji (pokazany element – obciążenie ogólne). Okno dialogowe umożliwiające edycję wszystkich właściwości wybranego elementu. Kliknij na dowolną linię tworzącą element. Możliwe jest po upewnieniu się.

11. Początek układu współrzędnych w lewym górnym rogu rysunku.10). szyny rozdzielcze): Współrzędne początkowego punktu przewodu (pierwszego punktu. tzn. Współrzędne poszczególnych punktów załamania na przewodzie. Ostatni punkt w tabeli jest końcowym punktem przewodu. Lewy górny róg rysunku Rozmiary oraz obrót symbolu nie mogą być zmieniane.): Wspólrzędne punktu wstawienia. W odpowiedzi otwiera się okno dialogowe takie same.4:  Zakładka Grafika dla elementów tworzonych jedynie przez symbol (sieć. silnik. nowo Odległość od punktu wprowadzania symbolu elementu. Uwaga: edycję grafiki można łatwiej wykonywać przy pomocy funkcji Rozciągnij .______________________________________________________________________________________________________________________ 12. Zapamiętanie współrzędnych dla wybranego załamania przewodu do listy. bezpiecznik wyłącznik. kable.12.1-11. od początkowego punktu przewodu). Wybierz element ze schematu połączenia sieci przewidziany do edycji atrybutów (patrz rozdz.1) 2. Zadanie nowych współrzędnych dla wybranego załamania przewodu (zaznaczonego w tabelce).  Zakładka Grafika dla elementu typu przewód (szynoprzewody.. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 108 . jak przy wprowadzaniu elementu do schematu (patrz rozdz. kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół. 3.. dodatni kierunek osi Y do dołu.. Początek systemu współrzędnych znajduje się w lewym górnym rogu ekranu. ewentualnie rozmiarów symbolu przedstawiającego element na schemacie połączenia sieci. Każde okno dialogowe.12.patrz rozdz. generator.1 Edycja parametrów elementów sieci 1. zakładka ta umożliwia edycję położenia. W tym oknie dialogowym masz możliwość modyfikacji wszystkich parametrów elektrycznych elementu w zależności od jego typu. Odległość oznaczenia projektowego od wprowadzanego punktu symbolu elementu. bez względu na typ elementu zawiera zakładkę Grafika. na którym nastąpiło kliknięcie).1. transformator.

 Wszystkie zadane współrzędne są automatycznie zaokrąglane do wielokrotności 5 (krok rastra).  Początek systemu współrzędnych znajduje się w lewym górnym rogu ekranu. Grubości linii elementów schematu. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 109 . następnie należy zmodyfikować współrzędne X i Y w polach pod tabelą a na koniec należy kliknąć na przycisk Zapisz do listy. na który kliknąłeś).4). schemat połączeń zostaje kreślony ponownie. Modyfikację geometrii można łatwiej wykonywać przy pomocy funkcji Rozciągnij ( patrz rozdz.1. 4. kierunkiem dodatnim osi X jest kierunek w prawo. Wybierz element własny przewidziany do edycji atrybutów (patrz rozdz. 2.______________________________________________________________________________________________________________________  Przy edycji położenia punktów załamania na przewodzie należy najpierw wybrać z tabeli załamanie.12. Linie przewodu Kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół!!  Kolor elementów schematu określony jest w ustawieniach programu (patrz rozdz.12. W przypadku zmian na zakładce Grafika. 12.21. Punkt wprowadzenia – początkowy punkt przewodu (pierwszy punkt. Należy pamiętać. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. ponieważ nie odpowiadałyby już nowo skonfigurowanej sieci. Po kliknięciu na odpowiedni przycisk wybierz atrybuty z wykazu proponowanych możliwości. kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół. tak samo jak wysokości tekstu oznaczenia elementów na projekcie nie można ustawiać. konieczne jest wykonanie nowego obliczenia (patrz rozdz. że element Szyny rozdzielcze może być jedynie równoległy do osi X a poszczególne odcinki przewodu powinny być równoległe z osiami X i Y.2 Edycja atrybutów elementów własnych 1. Początek systemu współrzędnych znajduje się w lewym górnym rogu ekranu. kierunkiem dodatnim osi Y jest kierunek w dół. Otwiera się okno dialogowe w zależności od typu elementu: Wybrany odcinek: Ustawienie niegeometrycznych atrybutów elementu. W przypadku. Wykonane zmiany zapisywane są do systemu. Linie przerywane mogą mieć jedynie grubość 1 (najcieńszą). wtedy po wykonaniu edycji wyniki te znikają.1). jeżeli przed wywołaniem tej funkcji pokazane już zostały na schemacie wyniki jakiegoś obliczenia.14). Modyfikacja geometrii elementu – możliwe jest zadanie dowolnej współrzędnej.2). dla którego chcemy wykonać edycję. Położenie oznaczenia projektowego w stosunku do punktu wprowadzenia Krzyżyki oznaczają punkty załamania na przewodzie.

12. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 110 . maksymalny spadek napięcia w gałęzi oraz maksymalny czas wyłączenia urządzenia zabezpieczającego. Ich edycja możliwa jest albo w ramach edycji każdego indywidualnego elementu (patrz rozdz. ustawiane są lokalnie dla każdego elementu.12. Element własny zostanie narysowany w nowym położeniu.1. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na przycisk OK. umożliwiających wyprowadzenia w jednym oknie.3 Zbiorcza edycja atrybutów – dopuszczalne spadki napięć oraz czas wyłączenia Atrybuty: maksymalny spadek napięcia w węźle sieci w stosunku do napięcia źródła zasilającego. W ten sposób możliwe jest łatwe ustawienie przykładowo jednolitego maksymalnego czasu wyłączenia dla grupy 10 wyłączników.1) albo zbiorczo.______________________________________________________________________________________________________________________  Wybrany został prostokąt:  Wybrany został okrąg:  Wybrany został tekst: 3.

3. Wybrane elementy zostaną podświetlone.  Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje można modyfikować sterowanie oknami wyboru (podobnie jak w systemie AutoCAD klik-klik – ustawienie wyjściowe. albo sięgające do okna). w którym nie ma żadnego elementu (punkt B1) – w ten sposób aktywujesz okno wyboru. na którym kliknąłeś. Wybierz wszystkie elementy. Wybór grupy wyłączników. na którym nastąpiło kliknięcie. których właściwości chcesz zmieniać. Z menu rozwijanego Modyfikacja wybierz pozycję Właściwości dUmax. TtrMax (funkcja ta nie jest dostępna za pośrednictwem ikon). ciągniemy krzyżem okno wyboru (zostaną wybrane wszystkie elementy położone wewnątrz okna. wtedy ciągnie się krzyż okna wyboru (zostaną wybrane wszystkie elementy położone wewnątrz okna. lub na przewodzie) oraz Ttrmax (maksymalny czas wyłączenia urządzenia zabezpieczającego). albo jak w systemie Windows klik-przytrzymać). 2..  Jeżeli przesuwasz myszą w lewo od pierwszego punktu. dla których chcemy ustawić taki sam maksymalny czas wyłączenia przy pomocy skrzyżowanego okna wyboru. Obecnie wyświetlane jest żądanie wyboru elementów do edycji właściwości dUmax (graniczny spadek napięcia w węźle.______________________________________________________________________________________________________________________ 1. Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. Możesz kliknąć na dowolną linię tworzącą element. wygodniejsze jest jednak zastosowanie skrzyżowanego okna wyboru:  Kliknij na miejsce. Kursor zmienia swój kształt i przyjmuje kształt kwadratu wyboru. jeżeli wybierzesz jedynie wyłączniki samoczynne. 4. Pierwszy róg okna wyboru: musi znajdować się po prawej stronie w stosunku do wybieranych obiektów. albo przynajmniej częściowo do okna sięgające) Przeciwległy róg okna wyboru. dostępne będzie jedynie ustawienie czasu wyłączenia urządzenia zabezpieczającego): ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 111 .  Kliknij na przeciwległy róg okna (punkt B2). Poprzez przesunięcie myszą w kierunku na lewo od pierwszego punktu. np. W otwartym obecnie oknie dialogowym ustaw wymaganą wartość (dostępność pozycji zależy od typu wybranych elementów.

F12. Zamknij okno dialogowe poprzez kliknięcie na OK.12. 2. Poprzez rozwinięcie wykazu wybierz jedną z wartości wymaganych przez normę (teoretyczna analiza. czy obliczone wartości spadków napięcia i czasów wyłączenia nie przekraczają ustawionych wartości (bliższe szczegóły patrz rozdz.1) lub kompleksowo – z automatyczną zmianą końcowej cyfry. kiedy określoną wartość można wykorzystać . Po zakończeniu obliczeń wykonana zostanie kontrola. Tekst przed liczbą.3 oraz 14.2. liczba pierwszego z wybranych elementów.3.1. W pojawiającym się oknie dialogowym możesz dokonać zmian oznaczeń. rozdz.4.12. 12. krok numerowania.6). Można łatwo zmienić numery elementów np. Z głównego menu Modyfikacja wybierz zakładkę Oznaczenia projektowe (funkcja niedostępna w postaci ikony). Obecnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do zmiany oznaczeń projektowych. 3. 4. Podgląd ustawionych wartości na schemacie połączeń z możliwością wydruku (patrz rozdz. 12. wyłączniki i kable). można również wprowadzić dowolną wartość.2 lub 3). Można je zmieniać w ramce edycji pojedynczego elementu (patrz rozdz. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 112 .3.14. Oznaczenia projektowe wybranych elementów (tylko wyłączników) będą zmienione na F12.1.. których oznaczenia chcesz zmienić (elementy zostaną edytowane w kolejności ich zaznaczania). Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Możliwy jest wybór elementów różnego typu (np. grupy wyłączników przenosząc przy pomocy schowka z innego projektu (patrz rozdz.______________________________________________________________________________________________________________________ Ustawienie dopuszczalnych spadków napięcia oraz czasu wyłączenia dla wybranych elementów. Wybierz wszystkie elementy. wybrane elementy można następnie filtrować. Filtr typu elementów.patrz rozdz. W przypadku użycia okna wyboru należy odznaczyć kolejny element w wybranej grupie.14. Dostępność pozycji uzależniona jest od typu wybranych elementów.4 Zbiorcza edycja atrybutów – oznaczenia projektowe Własności oznaczeń projektu są ustalane indywidualnie dla każdego z elementów przy jego wstawianiu do okna projektu. 4. 1. F12.7. lecz dodaje do listy zaznaczonych (podobnie przy funkcji Przesuń. 5.6). Każde kliknięcie na dowolny element nie otwiera okna.4).1). Po ukończeniu wyboru elementów kliknij prawym przyciskiem myszy. Nowe wprowadzone wartości zostaną zapisane do aktualnego schematu. F12. bez względu na pozostałe z wybranych elementów.. Po wyborze typu zmiana oznaczeń obejmie tylko wybrane wyłączniki.

B4. Wybrane elementy zostaną podświetlone.1). jeżeli przesuwasz mysz w prawo od pierwszego punktu. Punkty.3 Kopiowanie elementów 1.  Kliknij na przeciwległy róg okna (punkt B3). Przed edycją: Po edycji: 12. Kursor zmienia się i przyjmuje kształt kwadratu wyboru. na które kliknąłeś zostaną automatycznie przyciągnięte do siatki. Wybierz wszystkie elementy. 5. 2. wykluczając powstanie przypadkowych błędów. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Kliknij na ikonę Przesuń na pasku narzędzi. 4. albo wchodzące do okna). B5 na rysunku.10. w którym nie ma żadnego elementu (punkt B2) – w ten sposób aktywowane jest okno wyboru.10.2 Zmiana położenia elementów 1. Wybrane obiekty przesunięte zostaną do nowego położenia. Następnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do kopiowania (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu .______________________________________________________________________________________________________________________ 5.przytrzymanie). Kliknij na dwa punkty definiujące wektor przesunięcia . albo podobnie jak w systemie Windows kliknięcie. Kliknij na ikonę Kopiuj na pasku narzędzi. na który kliknąłeś. Obecnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do przesunięcia (żądanie wyświetlania jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu . 2. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 113 .  W przypadku. jeżeli przesuwasz mysz w lewo od pierwszego punktu. Zamknij okno dialogowe klikając OK. ciągnie się okno wyboru typu (zostaną wybrane jedynie te elementy położone całkowicie wewnątrz okna). Funkcja uniemożliwia dublowanie oznaczeń.1). Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.patrz rozdz.  Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje można modyfikować sterowanie okien wyboru (albo podobnie jak w systemie AutoCAD klik-klik – ustawienie wyjściowe.patrz rozdz. Nowe oznaczenia zostały przypisane do wybranych elementów.  W przypadku. 12. które chcesz przesunąć klikając na dowolną linię elementu (kliknij na dowolny punkt (B1) lub zastosuj okna wyboru):  Kliknij na miejsce. 3. krzyż ciągnie okno wyboru (zostaną wybrane wszystkie elementy położone wewnątrz okna. na który kliknąłeś.

______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 114 . na które kliknąłeś są automatycznie przyciągane do siatki. W przypadku kopiowania elementów tworzących schemat połączeń dochodzi do zmiany projektowego oznaczenia kopiowanych elementów w taki sposób. 5.1.2.punkty B1. Następnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do rozciągania (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu – patrz rozdz. Kursor zmienia swój kształt na postać kwadratu wyboru. 6.rozciąganie 1. oznaczenie projektowe itp. Punkt. Kliknij na dalszy punkt określający położenie dalszej kopii . końcowy. 12. Można również stosować okno wyboru (bardziej szczegółowe informacje . Kliknij w punkcie nowego położenia wybranego punktu . Powtarzaj punkt 5 do momentu uzyskania wymaganej liczby kopii.4 Zmiana geometrii elementu .4). Wybrany element zostanie podświetlony.). Kształt obiektu ulegnie odpowiedniej zmianie. Punkty. Wybierz element w pobliżu punktu. Kliknij na ikonę Rozciągnij na pasku narzędzi. które chcesz kopiować (kliknij na dowolną linię tworzącą element) . punkt B1 na rysunku. punkt przewodu. 7. róg prostokąta. 3.1 lub całą grupę przy pomocy funkcji Oznaczenia projektowe – patrz rozdz.10. 4. Obecnie następuje przeciągnięcie wektora wodzącego z wybranego punktu definicji i wyświetlane jest żądanie wprowadzenia jego nowego położenia. początkowy. który chcesz przeciągnąć (końcowy punkt odcinka.B4. Kliknij na dwa punkty definiujące wektor przesunięcia . punkt 3 podręcznika).______________________________________________________________________________________________________________________ 3. B2. 4.punkt B6.1). B5 na rysunku. B3 na rysunku. 2. lub punkt załamania. Zakończ reżim kopiowania poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. Przed edycją: Po edycji: 12. Zakończ zbiór wyboru poprzez kliknięcie prawym przyciskiem.patrz funkcja Przesuń rozdział 12. aby nie doszło do niepożądanych przypadków podwójnych elementów (oznaczenia projektowe można poprawić edytując pojedynczy element – patrz rozdz. Wybierz wszystkie elementy.punkt B2. na który kliknąłeś pozostaje automatycznie przyciągnięty do siatki. Wybrane obiekty zostają skopiowane do nowego położenia. 12.

jak również w obrębie jednego projektu. które chcesz wykluczyć (kliknij na dowolna linię tworzącą element). Zakończ wybieranie poprzez kliknięcie prawym przyciskiem. Ctrl+C. AutoCAD lub Worda). Uwagi:  Schowek nie umożliwia przenoszenia obiektów do innych programów (np. Do dyspozycji są standardowe ikony i klawiszowe skróty Ctrl+X. rozdz. Ctrl+V.10. 2.2. Kursor zmienia swój kształt na postać kwadratu wyboru. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Kliknij ikonę Wytnij do schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu Ctrl+X. 12. 12.6. punkt 3 podręcznika). 19. 3.3). 2. Obecnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do wycięcia do schowka.______________________________________________________________________________________________________________________ Przed edycją: Po edycji: 12. 12. Wybierz wszystkie elementy. do przenoszenia grafiki do systemu CAD jak np. Wybrane elementy zostaną usunięte.1).5 Usuwanie elementów 1.patrz funkcja Przesuń. Następnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do usunięcia (żądanie wyświetlane jest w wierszu stanu w dolnej części głównego okna programu – patrz rozdz. 19.2. Funkcja działa podobnie do opcji schowka Windows (clipboard) w innych programach. Wybrany element zostanie podświetlony. Obiekty (grafiki) z innych programów nie mogą być importowane. Kliknij na ikonę Usuń na pasku narzędzi.6 Edycja elementów z użyciem schowka Schowek programu Pająk służy do przenoszenia i kopiowania obiektów między otwartymi oknami projektowymi. Do tego celu służy funkcja Export (patrz rozdz.1 Wycinanie elementów z użyciem schowka 1. Można również zastosować okna wyboru (bardziej szczegółowe informacje .  Schowek nie umożliwia również przenoszenia obiektu z innych programów. 4. Możliwość przenoszenia elementów programu oraz własnych bloków. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 115 . Funkcja dostępna po rozwinięciu pola Edycja z menu głównego.

1.2).6. 12.3. 12. Wybierz wszystkie elementy. Dodawanie elementów do schowka patrz rozdz.3 Wklejanie elementów z użyciem schowka 1. Jeżeli schowek nie zawiera żadnego elementu program Pająk wyświetli informacje w postaci okna informacyjnego (skrzynka nie umożliwia przenoszenia elementów z innych programów. Kliknięcie lewym przyciskiem myszy wywołuje elementy ze schowka i umieszcza we wskazanym miejscu projektu. Wklejenie elementów do projektu – patrz rozdz. 3.______________________________________________________________________________________________________________________ 3.12. Wybrany element zostanie wyszczególniony. które chcesz kopiować do schowka (klikając w dowolny punkt elementu).6.12. Możliwe jest również zastosowanie okna wyboru (podobnie jak w funkcji Przesuń. Wybrane elementy zostaną wycięte z projektu do schowka programu Pająk. Wymagane jest określenie miejsca wstawienia elementu. 12. 4. Kliknij ikonę Wklej ze schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu Ctrl+V. Kursor zmienia swój kształt do postaci prostokąta wyboru. Wstawiane elementy posiadają zmienione oznaczenia. Wybrany element zostanie wyszczególniony. Wybierz wszystkie elementy. obiekty (grafiki) z innych programów można przenieść za pomocą funkcji Import). Obecnie wyświetlane jest żądanie wybrania elementów do kopiowania do schowka.6.2 . kursor zmieni swój kształt podobnie jak przy wstawianiu elementu z bazy danych. patrz rozdz. Kliknij ikonę Kopiuj do schowka w głównym panelu lub użyj klawiszy skrótu Ctrl+C. Zakończenie wyboru po kliknięciu prawego przycisku myszy. 12. Wybrane elementy zostaną kopiowane z projektu do schowka programu Pająk (zostaną zachowane w projekcie).2). 3. 12.12. 2.3. 4.4). Aby przenieść obiekt w inne miejsce użyj funkcji Przenieś (patrz rozdz. 12.1. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 116 . 12.6.1 lub w całej grupie przy pomocy funkcji Oznaczenia projektowe – patrz rozdz.6.2). 4. 12.6. 2.2 Kopiowanie elementów z użyciem schowka 1. które chcesz wyciąć do schowka (klikając w dowolny punkt elementu). patrz rozdz. Jeśli schowek zawiera przynajmniej jeden element programu Pająk. Zakończenie wyboru po kliknięciu prawego przycisku myszy. Możliwe jest również zastosowanie okna wyboru (podobnie jak w funkcji Przesuń. Wklejenie elementów do projektu – patrz rozdz. tak aby nie doszło do dublowania skopiowanych elementów (zmiana oznaczeń projektowych elementów możliwa pojedynczo – patrz rozdz.

Wklejanie elementu ze schowka 1. Naciśnij Ctrl+V 3. ? zamiast pojedynczego znaku. Szukać można konkretnego oznaczenia lub wykorzystać: * zamiast grupy znaków. 2. Zakończ wybór klikając prawym przyciskiem myszy. Naciśnij Ctrl+C 2. Znaleziony element jest wyróżniony obramowaniem i może być przybliżony po użyciu opcji Pokaż.______________________________________________________________________________________________________________________ Projekt docelowy Projekt źródłowy Kopiowanie obiektu do schowka: 1. Kliknij aby wkleić (obiekt B3). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 117 . Uaktywnij okno projektu docelowego (kliknij na okno lub naciśnij klawisze Ctrl+F6). Wybierz obiekty prostokątem wyboru (zaznacz obiekty B1 i B2) 3. B1 B3 B2 Domyślna ramka ograniczająca obiekt w schowku Punkt zaczepienia – lewy górny róg ramki ograniczającej obiekt w schowku 12.7 Wyszukiwanie elementów schematu wg oznaczenia projektowego Funkcja Znajdź (Ctrl+F) dostępna z rozwijanego menu Edycja umożliwia wyszukiwanie elementów schematu według oznaczenia projektowego.

Zakończ pracę z przesuwaniem widoku poprzez naciśnięcie przycisku Esc (albo kliknij prawym przyciskiem myszki i z ruchomego menu kontekstowego wybierz pozycję Zakończ Zoom/Pan. 13. 4. 2.1 Regeneracja (odświeżenie) prezentacji 1. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 118 . którego patrzysz na część nieskończonej powierzchni kreślenia. Podczas ruchu nie są wyświetlane niektóre teksty. Uwaga: na komputerach o mniejszej szybkości oraz w przypadku skomplikowanych i dużych schematów ruch może być „szarpany“ albo rysunek nie przesuwa się wcale. zmniejszenie rysunku) oparte jest na zasadzie pracy w systemach CAD. Kliknij myszką na rysunek. Podczas ruchu nie są wyświetlone niektóre teksty. 3. Wskazówka: funkcję przesunięcia widoku można również wywołać poprzez naciśnięcie środkowego przycisku myszki (przewijacza) a to również równolegle z innym wykonywanym rozkazem (przykładowo przy wprowadzaniu elementu do schematu albo w trakcie wyboru obiektów do edycji. w lewo/w prawo). 13.rysunek przesuwa się równocześnie z ruchem myszki. Program kreśli na powierzchni o rozmiarach nieskończoność x nieskończoność.______________________________________________________________________________________________________________________ 13. W tym przypadku zastosuj paski przewijania z boku rysunku. lub z ruchomego menu kontekstowego. Naciśnij środkowy przycisk myszki i przytrzymaj go naciśnięty przy jednoczesnym wolnym przesuwaniu myszką. widzimy w niej mniejszą lub większą część projektu. albo w przypadku błędnego wyświetlenia schematu po niestandardowym zakończeniu jednej z operacji edycji. Wybierz pozycję Regeneracja z rozwijanego menu Widok. jaką jest przesunięcie): 1. albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. Sterowanie widokami (Zoom) ________________________________________________ Sterowanie widokami (powiększenie. Zaleca się stosowanie tej funkcji po zmianie rozmiarów okna głównego programu poprzez ciągnięcie za brzeg. Wybierz pozycję Przesuń widok z rozwijanego menu Widok.2 Przesunięcie widoku 1. Aktywowane jest przesuwanie widoku . przy pomocy. Odpowiednio do tego. Aktywowane jest przesuwanie widoku. przytrzymaj naciśnięty lewy przycisk i pomału poruszaj myszką. wziernikiem. które wyświetlane jest po kliknięciu prawym przyciskiem myszy na rysunku. czy lupa znajduje się dalej czy też bliżej od powierzchni. albo poprzez kliknięcie na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. Puść lewy przycisk myszki – rysunek zostanie w nowym położeniu. w lewo/w prawo). Wykonywana jest operacja odświeżenia obrazu – usunięcie usterek wyświetlanej informacji. Rysunek przesuwa się równocześnie z ruchem myszki. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak przesuwania (strzałki do góry/do dołu. Ekran Twojego monitora jest jedynie lupą. 2. Poszczególne funkcje można wywoływać z menu rozwijanego Widok. Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak przesuwania (strzałki do góry/do dołu.

4) a w celu zmniejszenia należy zastosować funkcję Zoom Wszystko (patrz rozdz. można ją obecnie kontynuować. 4. 13. Czułość funkcji (stosunek pomiędzy odcinkiem ciągniętym myszką a wielkością obrazu) można modyfikować przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia. Kliknij myszką na rysunku. Uruchamiany jest Szybki Zoom. W trakcie przesuwu nie są wyświetlane niektóre teksty.______________________________________________________________________________________________________________________ 2. Wybierz pozycję Zoom z rozwijanego menu Widok. Zwolnij lewy przycisk myszki – grafika przerysowana zostanie w nowym położeniu. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 119 . przy przesuwaniu w kierunku do dołu obraz zmniejsza się. Zwolnij środkowy przycisk myszki – rysunek zostanie wyświetlony w nowym położeniu. ekranie Kształt kursora myszki przy przesuwaniu widoku.13. albo grafika może być nieruchoma. Podczas przesuwu w kierunku do góry obraz powiększa się. Zakończ pracę z Szybkim Zoom poprzez naciśnięcie przycisku Esc (albo kliknij prawym przyciskiem myszki i z ruchomego menu kontekstowego wybierz pozycję Zakończ Zoom/Pan.1). Uwaga: na komputerach o mniejszej szybkości ruch może być „szarpany“. W takim przypadku dla powiększenia należy zastosować funkcję Zoom okno (patrz rozdz. zakładka System (patrz rozdz. jeżeli operacja wywołana została równolegle do innej funkcji. Przed edycją: Po edycji: Paski przewijania dla przesuwania widoku na Ciągnięcie myszki z naciśniętym lewym (lub środkowym) przyciskiem. 2. przytrzymaj naciśnięty lewy przycisk i powoli przesuwaj myszkę. lub kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędzi. 3. W przypadku.3 Powiększenie/pomniejszenie (szybki Zoom) 1.21.6). Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak Szybki Zoom (strzałka do góry/do dołu).13.

Następuje powiększenie zdefiniowanego przez ciebie obszaru. patrz rozdz. 13.2. który chcesz powiększyć: kliknij na pierwszym rogu prostokąta i przesuwaj myszkę – powoduje to przeciąganie prostokąta określającego obszar do powiększenia. 3. Wskazówka: funkcję Zoom można również wywołać poprzez obracanie przewijaczem myszy typu Intellimouse.______________________________________________________________________________________________________________________ Przed edycją: Po edycji: Kształt kursora myszki w trybie Szybki Zoom.13.13. Wybrać pozycję Zoom Okno z rozwijanego menu Widok. Uwaga: obsługiwane są jedynie niektóre sterowniki niektórych typów myszek. albo kliknij na właściwą ikonę na pasku narzędziowym. Przed edycją: Po edycji: Kształt kursora myszki w trybie Zoom Okno (krzyżyk). Właściwość tą należy najpierw załączyć i ustawić jej czułość przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia. Powrót do poprzedniej widoku możliwy jest przy pomocy funkcji Zoom Poprzedni (patrz rozdz. 2. Przesunięcie widoku na schemacie w oknie możliwe jest przy pomocy funkcji Przesuń Widok. zakładka System (patrz rozdz. Ciągnięcie myszką z przyciśniętym lewym przyciskiem. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 120 . Standardowy kursor myszki (zazwyczaj strzałka) zmienia się na znak Zoom Okno (krzyżyk).1).21.5). Uruchamiany zostaje tryb Zoom Okno.4 Powiększenie części widoku (Zoom Okno) 1. Dwa kliknięte punkty – przeciwległe rogi prostokąta wyboru określającego obszar do powiększenia. Określ obszar. Kliknij na przeciwległy róg prostokąta.

13. Wykonywane jest zmniejszenie albo powiększenie w taki sposób.______________________________________________________________________________________________________________________ Wskazówka: przy pomocy funkcji Opcje (patrz rozdz. (jeżeli taki istniał). Wyniki wykonanego ostatnio obliczenia pokazane na schemacie sieci dla poszczególnych elementów zostaną usunięte. Wybierz pozycję Ukryj wyniki obliczeń z rozwijanego menu Widok. Można powrócić tylko o jeden krok wstecz. aby cały rysunek sieci był widoczny w aktualnym oknie. Przed edycją: Po edycji: Wyświetlone wyniki ostatnio wykonanego obliczenia (w tym przypadku obliczenie spadków napięć oraz rozkładu obciążenia. 2. 2. albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym. Wyświetlana jest cała powierzchnia kreślenia. albo jak w przypadku systemu Windows: klik-przytrzymaj).21. Wybierz pozycję Zoom Wszystko z rozwijanego menu Widok. Dokonano ukrycia wyników obliczeń. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 121 . albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym. 13. Wybierz pozycję Zoom Poprzedni z rozwijanego menu Widok. albo kliknij na odpowiednią ikonę na pasku narzędziowym.patrz rozdz. W celu ich ponownego wyświetlenia konieczne jest wykonanie nowego obliczenia (szczegóły .7 Ukrywanie wyników obliczenia 1. Następuje powrót do poprzedniego widoku. 2.5 Powrót do poprzedniego widoku (Zoom Poprzedni) 1.6 Wizualizacja widoku na powierzchni kreślenia (Zoom wszystko) 1. W celu ich ponownego wyświetlenia konieczne jest wykonanie nowego obliczenia (patrz rozdz.14). 13.1) można modyfikować sterowanie funkcji Zoom Okno (albo tak samo jak w AutoCAD: klik-klik – ustawienia wyjściowe.14).

1 Zmiana wielkości okna 14. ukierunkowane jedynie na określony odcinek sieci (przykładowo zwarcie w jednym wybranym węźle). których załączony był przełącznik Dobrać automatycznie. Patrz rozdz. W odpowiedzi wyświetlane jest okno dialogowe z listą procedur obliczeniowych:  Obliczenia podstawowe (najczęściej wykonywane). Algorytm doboru automatycznego realizuje przyporządkowanie typów przewodów oraz urządzeń zabezpieczających z tabel bazy danych. 3-fazowe zwarcia symetryczne oraz zwarcia 1-fazowe (patrz rozdz. w przypadku.  Wszystkie obliczenia (opcja aktualna do tej wersji . Obliczenia parametrów sieci ________________________________________________ Po wyrysowaniu schematu połączeń (topologii) sieci. funkcja ta realizuje automatyczny dobór urządzeń zabezpieczających oraz przewodów.4 Realizuje kolejno obliczenia spadków napięć oraz rozkład obciążenia (patrz rozdz. dostępne są zarówno algorytmy kompleksowe (odnoszące się do sieci jako całości) jak i algorytmy lokalne. Zakładka AutoParametryzowanie okna dialogowego Opcje (można je wywołać z rozwijanego menu Narzędzia) jest przeznaczona do kontrolowania ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 122 . 14.wszystkie dostępne kalkulacje – opcja dla użytkowników zaawansowanych). Parametry pozostałych elementów w sytuacji. 14.1 Dobór kabli i zabezpieczeń W przypadku stosowania programu PAJĄK w trybie automatycznym.. Poszczególne algorytmy obliczeniowe uruchamiane są przy pomocy funkcji Oblicz z rozwijanego menu Narzędzia.  Ustaw parametry dla obliczeń (funkcja dla zaawansowanych użytkowników).2 Patrz rozdz. można przystąpić do obliczeń parametrów sieci. 14. 14.4). Wybór poprzez podwójne kliknięcie na wybranej opcji: Patrz rozdz. możliwe jest również kliknięcie na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym. kiedy przełącznik Dobrać automatycznie jest wyłączony. 14.3 Patrz rozdz. muszą już być wprowadzone ręcznie i funkcja ta nie powoduje ich zmiany. Dostępnych jest szereg algorytmów obliczeniowych. 14.3). .______________________________________________________________________________________________________________________ 14.

PLHT. 21.  dla przewodów szynowych: jeżeli materiał przewodu i budowa została określona podczas wstawiania na schemat (patrz rozdz. FAZ. dla wstawianych ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 123 . wartości wybrane wcześniej będą uwzględniane. które będą używane w procesie autoparametryzowania w przypadku. Wybór parametrów dla kabli i przewodów. w przypadku. nawet jeżeli prąd zwarciowy będzie niższy niż 6kA. Ilość żył będzie wyznaczona automatycznie z uwzględnieniem ilości przyłączonych faz. Ilość żył będzie wyznaczona automatycznie z uwzględnieniem ilości przyłączonych faz. że aparaty typu FAZ (Icn=15kA) będą używane w różnych wariantach wszędzie. jedynie w wypadku braku dopasowania zdolności łączeniowej nastąpi zamiana na aparat typu FAZ (Icn=15kA) lub PLHT (Icn=25kA). gdzie będzie taka możliwość. 11.7). Ilość biegunów aparatów. Ustawienie preferowanych serii produktów przebiega w identyczny sposób jak w przypadku opisanych wyżej wyłączników. a także z uwzględnieniem ustawień w oknie dialogowym Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. Ilość biegunów i preferowane serie produktów ustawiane są w taki sam sposób jak w przypadku parametryzacji wyłączników. że CLS6 (Icn=6kA) będzie wykorzystywany wszędzie.5):  dla kabli/przewodów: jeżeli materiał żył i izolacja została określona podczas wstawiania na schemat (szczegóły rozdz. Okno dialogowe można wywołać przy pomocy funkcji Opcje z menu Narzędzia. CLS6… z czego wynika. gdy nie dokonano żadnego wyboru program będzie działał według ustawień zapisanych w menu Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. gdy nie dokonano żadnego wyboru program będzie działał według ustawień zapisanych w menu Narzędzia/Opcje/Autoparametryzowanie. Jedynie w wypadku zbyt małej zdolności łączeniowej zostanie użyty kolejny aparat PLHT (Icn=25kA). 11. w przypadku. gdzie to będzie możliwe. Charakterystyki i typy wyzwalaczy są dobierane na podstawie sprawdzenia zainstalowanego obciążenia.  preferowane serie produktów: FAZ.  dla bezpieczników: ilość biegunów jest ustalana na podstawie liczby przyłączonych faz.  dla rozłączników: w programie można wymiarować wszystkie rozłączniki (zarówno modułowe jak i wyłączniki mocy). W wymienionym miejscu można również wybrać preferowane typy wyłączników. wartości wybrane wcześniej będą uwzględniane.______________________________________________________________________________________________________________________ procesu automatycznego doboru (bardziej szczegółowe informacje – patrz rozdz.  dla wyłączników: w programie można wymiarować wszystkie wyłączniki (zarówno modułowe jak i wyłączniki mocy).6). Preferowana kolejność w doborze aparatów w procesie autoparametryzacji. PLHT… z czego wynika. przykład:  preferowane serie produktów: CLS6. gdy została wybrana funkcja „dobrać automatycznie” i wyszczególnione parametry nie zostały ustawione lokalnie dla elementu. Ilość biegunów jest ustalana na podstawie liczby przyłączonych faz.

ale dla każdego elementu musi być załączony przełącznik Dobrać automatycznie. W wykazie algorytmów obliczeniowych.  W ramach sieci mogą być również ujęte elementy zmienne. wyłączenie przełącznika Dobrać automatycznie i powtórzenie punktu 3. czy były czy też nie były dobierane. Wydruk wykazu elementów błędnych. które są już określone (poprzez wybór z bazy danych) i nie jest wymagane ich dobór – w przypadku tych elementów przełącznik Dobrać automatycznie musi być wyłączony. Wybrane urządzenia mogą nie być optymalne dla konkretnego przypadku i poprawność doboru powinna być skontrolowana . Ustaw parametry doboru automatycznego przy pomocy funkcji Opcje. Utwórz schemat sieci (topologia). Opis wykonanych kontroli Wykaz elementów błędnych łącznie ze specyfikacją problemu. W przypadku problemu wypisywany jest komunikat błędu z opisem błędu oraz instrukcją jego usunięcia. Wyniki poszczególnych obliczeń pokazywane są w oknach dialogowych (każde okno zamykane jest krzyżykiem w prawym górnym rogu. 21.______________________________________________________________________________________________________________________ Elementy dobierane są tak. Nieuzasadnione wybory zbyt niskich wartości mogą spowodować brak możliwości przeprowadzenia autoparametryzacji dla danego przypadku. aby spełnione były wymagania odpowiednich norm (rozdział 1-4).  W sieciach pierścieniowych ignorowany jest współczynnik jednoczesności. Funkcja wywoływana jest automatycznie przed każdym obliczeniem. Bliższe szczegóły (patrz rozdz. 4. albo naciśnięciem przycisku Esc): 6.  Autoparametryzowanie sprzęgła w sieciach pierścieniowych jest niezalecane. odbiorniki) muszą być dokładnie zadane. Obecnie wykonywane jest obliczenie. Poprzez ciągnięcie za rogi można zmienić wielkość okna dialogowego.5).. elementy zabezpieczające) nie muszą być zadane.  Parametry elementów zmiennych (przewody. W przypadku braku możliwości znalezienia odpowiedniego elementu w tabeli danych określonych w funkcji Opcje algorytm nie da dobrych wyników. jako podstawy dla dalszego działania. dla maksymalnej optymalizacji. Zaleca się jej niezależne uruchamianie ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 124 . w grupie obliczenia podstawowe należy kliknąć dwukrotnie na wiersz Dobór kabli i zabezpieczeń. 1.  Parametry elementów stałych (źródła. 2. Na podstawie wyników obliczeń można dokonać modyfikacji projektu sieci z wykorzystaniem podanych poniżej algorytmów.2 Kontrola logiki połączenia sieci Funkcja sprawdza powiązania logiczne pomiędzy elementami sieci. Na końcu obliczenia wykonywana jest kompleksowa kontrola całej sieci. 5. Uwagi:  Przed rozpoczęciem obliczeń należy sprawdzić ustawienia maksymalnego czasu zadziałania z punktu widzenia ochrony przy uszkodzeniu dla wszystkich urządzeń zabezpieczających. wszystkich elementów bez względu na to. W tym przypadku konieczne jest ręczne wykonanie procedury doboru elementu. 14. 3. Kliknij na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym.

11. że schemat połączenia sieci (topologia) jest zdefiniowany. napięcie na zaciskach odbiornika jest niższe niż napięcie źródła. Funkcję można stosować w sytuacji. Obliczenie to jest w prawdzie dokładniejsze.______________________________________________________________________________________________________________________ po zakończeniu rysowania nowego schematu. Wzrost odbieranego prądu powoduje wzrost spadków napięcia. i dobrane są wszystkie elementy sieci. W wykazie algorytmów obliczeniowych w grupie Obliczenia podstawowe kliknąć dwukrotnie na wiersz Spadki napięcia i rozpływ mocy. Algorytm jest dostępny dla następujących przypadków:  Dla sieci promieniowych – współczynniki jednoczesności są uwzględnianie (opcja dostępna w grupie Obliczenia podstawowe). służy to do usunięcia błędów zaistniałych podczas kreślenia. 4. 3. Jako źle dobrane traktowane są te węzły. Algorytm uwzględniający wpływ spadku napięcia: w wyniku impedancji przewodów znajdujących się pomiędzy źródłem zasilania a odbiornikiem. 14. Istnieje również możliwość przerwania obliczeń i zmiany układu sieci poprzez dokonanie odpowiedniej modyfikacji i zmianę konfiguracji sieci na układ promieniowy. osiągnięte wyniki są porównywalne z wynikami uzyskiwanymi z metod tradycyjnych. Jako źle dobrane traktowane są te gałęzie. 1. Typ zaprojektowanej sieci rozpoznawany jest automatycznie. gdzie spadek napięcia przekracza granicę ustawioną przy wprowadzaniu elementów. Ponieważ jednak odbiorniki pracują z mocą stałą. Do dyspozycji są dwa algorytmy: Algorytm z pominięciem wpływu spadku napięcia: w wyniku impedancji przewodów znajdujących się pomiędzy źródłem zasilania a odbiornikiem.1 . 2. W oparciu o metodę iteracyjną znaleziony został równoważny stan sieci. Dla sieci pierścieniowych informacje dotyczące współczynników jednoczesności są ignorowane. W przypadku kontynuowania obliczeń program będzie używał algorytmu opartego na wykorzystaniu macierzy admitancyjnej.10). spadek napięcia powoduje wzrost odbieranego prądu. gdzie prąd w gałęzi przekracza znamionowy prąd elementu (dochodzi do wyłączenia już w stanie znamionowym). Prąd pobierany przez obciążenie nie uwzględnia jednak tego spadku. Wykonywane jest obliczenie. Jako źle dobrane traktowane są te elementy. Zakładamy. moce obciążenia są stałe. napięcie na zaciskach odbiornika jest niższe niż napięcie źródła. Kliknąć na ikonę Oblicz na pasku narzędziowym.3 Spadki napięcia oraz rozpływ mocy Funkcja realizuje obliczenie zachowania się sieci przy pracy normalnej w warunkach znamionowych oraz w warunkach przeciążenia. ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 125 . Chodzi o klasyczne obliczenie. któremu towarzyszą poszczególne etapy sprawdzenia:  Kontrola spadków napięcia w węzłach w stosunku do napięcia źródła. Przykłady najczęstszych błędów logicznych z instrukcją ich usunięcia podane są na końcu rozdziałów opisujących wprowadzanie poszczególnych elementów sieci (patrz rozdz. gdzie spadek napięcia przekracza granicę ustawioną przy wprowadzaniu elementów.  Kontrola spadków napięcia w gałęziach. Algorytm.  Kontrola wyłączników oraz bezpieczników pod kątem prądu znamionowego.11. jest jednak ono bardziej czasochłonne i wyniki mogą różnić się w niewielkim stopniu od wyników osiągniętych w oparciu o metody tradycyjne. który uwzględnia współczynniki jednoczesności jest opcją domyślną dla sieci promieniowych. kiedy program PAJĄK wykorzystywany jest w trybie ręcznym. Inaczej mówiąc. Inaczej mówiąc. prądy obciążenia są stałe.

Wg normy IEC spełniony powinien być również warunek 1. gdzie prąd w gałęzi przekracza znamionowy prąd elementu (ustalony z uwzględnieniem ułożenia. albo poprzez naciśnięcie przycisku Esc): Zamknięcie okna dialogowego oraz przejście do dalszej kontroli (taką samą funkcję posiada krzyżyk w prawym górnym rogu. rozdział 2. można też wykonać eksport do pliku danych (patrz rozdz. Kontrola przewodów szynowych pod względem obciążenia prądem znamionowym. gdzie prąd w gałęzi przekracza prąd znamionowy elementu. Wyniki obliczeń pokazane są na schemacie połączenia sieci. 18). ______________________________________________________________________________________________________________________ PAJĄK Podręcznik użytkownika 126 .4). Zamknięcie okna dialogowego oraz przejście do dalszej kontroli (taką samą rolę pełni klawisz Esc). 15). Wydruk wykazu błędnych elementów jako podstawa dla dalszej edycji. Kontrola transformatora i generatora pod kontem obciążenia i zabezpieczenia. Schemat ten można wydrukować (patrz rozdz. temperatury otoczenia. Jako źle dobrane traktowane są te elementy.45*Iz≥I2 (gdzie I2 to obciążalność długotrwała przewodu I2 jest najmniejszym prądem powodującym zadziałanie zabezpieczenia nad pr