You are on page 1of 24

CHAPTER 4

IZVOD TENZORA
U ovom poglavlju izla zu se neke dodatne tenzorske operacije. Istorijski posmatrano,
jedan od osnovnih problema tenzorske analize bio je poku saj nala zenja tenzorske
veli cine koja je funkcija metri ckog tenzora g
ij
i nekih od njegovih izvoda
g
ij
x
m
,

2
g
ij
x
m
x
n
, ... . Re senje tog problema je tenzor cetvrtog reda poznat pod imenom
Riemann-Christoffel-ov tenzor R
ijkl
koji ce se izvesti u ovom poglavlju. Za bolje
razumevanje kako se do tog tenzora dolazi nu zno je prvo izvesti preliminarne relacije
za Christoffel-ove simbole.
4.1 CHRISTOFFEL-OVI SIMBOLI
Poznato je da metri cki g
ij
zadovoljava zakon transformacije
g

= g
ab
x
a
x

x
b
x

.
Tenzorski ra cun i mehanika koninuuma, Prvo izdanje. By Branislav S. Ba cli c
ISBN x-xxx-xxxxx-x c 2005 John Wiley & Sons, Inc.
123
124 IZVOD TENZORA
Ako se deni se veli cina
(, , ) =
g

=
g
ab
x
c
x
c
x

x
a
x
a
x
b
x

+ g
ab

2
x
a
x

x
b
x

+ g
ab
x
a
x

2
x
b
x

i kombinuju clanovi
1
2
[(, , ) + (, , ) (, , )] dobija se rezultat
1
2
_
g

+
g

_
=
1
2
_
g
ab
x
c
+
g
bc
x
a

g
ca
x
b
_
x
a
x
a
x
b
x

x
c
x

+ g
ab
x
b
x

2
x
a
x

. (4.1)
Izraz koji se pojavljuje u uglastimzagradama u ovoj jedna cini naziva se Christoffel-ov
simbol prve vrste i ozna cava sa
[ac, b] = [ca, b] =
1
2
_
g
ab
x
c
+
g
bc
x
a

g
ca
x
b
_
. (4.2)
Jedna cina (4.1) deni se transformaciju Christoffel-ovog simbola prve vrste i mo ze se
zapisati kao
[, ] = [ac, b]
x
a
x
a
x
b
x

x
c
x

+ g
ab
x
b
x

2
x
a
x

. (4.3)
Zapaziti da se Christoffel-ov simbol prve vrste [ac, b] ne transformi se kao tenzor.
Medutim, on je simetri can po indeksima a i c.
U razmatranju koje predstoji nu zno je znati drugi izvod koji se pojavljuje u
jedna cini (4.3). Da se jedna cina (4.3) re si po tomdrugomizvodu, mno zi se sa
x

x
d
g
de
i zatim pojednostavljuje na oblik

2
x
e
x

= g
de
[ac, d]
x
a
x

x
c
x

+ [, ]
x

x
d
g
de
. (4.4)
Ova jedna cina se pomo cu transformacije g
de
= g
x
d
x

x
e
x

izra zava u obliku

2
x
e
x

= g
de
[ac, d]
x
a
x

x
c
x

+ g

[, ]
x
e
x

. (4.5)
Christoffel-ov simbol druge vrste deni se se sa
_
i
j k
_
=
_
i
k j
_
= g
i
[jk, ] =
1
2
g
i
_
g
k
x
j
+
g
j
x
k

g
jk
x

_
. (4.6)
CHRISTOFFEL-OVI SIMBOLI 125
Christoffel-ov simbol druge vrste je simetri can po indeksima j i k, a iz jedna cine
(4.5) se vidi da zadovoljava zakon trensformacije
_


_
x
e
x

=
_
e
a c
_
x
a
x

x
c
x

+

2
x
e
x

. (4.7)
Zapaziti da se ni Christoffel-ov simbol druge vrste ne transformi se kao tenzorska
veli cina. Relacija denisana jedna cinom (4.7) se mo ze upotrebiti za izra zavanje dru-
gog izvoda transformacionih jedna cina preko Christoffel-ovih simbola druge vrste.
Ponekad je pogodno ozna citi Christoffel-ove simbole indeksom koji ukazuje na
metriku iz koje su oni izra cunati. Tako se, alternativno, oznaka
_
i
j k
_
zapisuje kao
_
i
j k
_
g
.
PRIMER 44. (Christoffel-ovi simboli) Izraziti Christoffel-ov simbol prve vrste
preko Christoffel-ovog simbola druge vrste.
Re senje. Po deniciji je iz jedna cine (4.6)
_
i
j k
_
= g
i
[jk, ].
Mno zenjem ove jedna cine sa g
i
nalazi se
g
i
_
i
j k
_
=

[jk, ] = [jk, ]
te je
[jk, ] = g
i
_
i
j k
_
= g
1
_
1
j k
_
+ + g
N
_
N
j k
_
.
PRIMER 45. (Christoffel-ovi simboli prve vrste) Izvesti formule za nala zenje
Christoffel-ovih simbola prve vrste u generalisanom ortogonalnom koordinatnom
sistemu sa metri ckim koecijentima
g
ij
= 0 za i = j i g
(i)(i)
= h
2
(i)
, i = 1, 2, 3
gde nema sabiranja po i.
Re senje. U ortogonalnom koordinatnom sistemu gde je g
ij
= 0 za i = j posmatra
se
[ab, c] =
1
2
_
g
ac
x
b
+
g
bc
x
a

g
ab
x
c
_
. (4.8)
126 IZVOD TENZORA
Ovde treba izra cunati 3
3
= 27 veli cina. Razmotri ce se slede ca cetiri slu caja.
Slu caj I Neka je a = b = c = i, tada se jedna cina (4.8) pojednostavljuje na
[ab, c] = [ii, i] =
1
2
g
ii
x
i
(bez sabiranja po i). (4.9)
Iz ove jedna cine izra cunavaju se slede ci Christoffel-ovi simboli
[11, 1], [22, 2], ili [33, 3].
Slu caj II Za a = b = i = c, jedna cina (4.8) se pojednostavljuje na oblik
[ab, c] = [ii, c] =
1
2
g
ii
x
c
(bez sabiranje po i i i = c). (4.10)
jer su g
ic
= 0 za i = c. Po ovoj jedna cini mogu se izra cunati sest Christoffel-ovovih
simbola
[11, 2], [11, 3], [22, 1], [22, 3], [33, 1], [33, 2].
Slu caj III Za a = c = i = b, uz zapa zanje da su g
ib
= 0 za i = b, mo ze se verikovati
da se jedna cina (4.8) pojednostavljuje na na oblik
[ab, c] = [ib, i] = [bi, i] =
1
2
g
ii
x
b
(bez sabiranja po i i i = b). (4.11)
Iz ove jedna cine mogu se izra cunati slede cih dvanaest Christoffel-ovih simbola
[12, 1] = [21, 1] [31, 3] = [13, 3]
[32, 3] = [23, 3] [21, 2] = [12, 2]
[13, 1] = [31, 1] [23, 2] = [32, 2]
Slu caj IV Za a = b = c jedna cina (4.8) se svodi na
[ab, c] = 0, (a = b = c).
Ovo va zi za sest Christoffel-ovih simbola
[12, 3] = [21, 3] = [23, 1] = [32, 1] = [31, 2] = [13, 2] = 0.
Svih dvadest i sedam Christoffel-ovih simbola obuhva ceno je slu cajevima I, II, III
i IV. U praksi se navode samo oni Christoffel-ovi simboli koji nisu nule.
PRIMER46. (Christoffel-ovi simboli prve vrste) Na ci razli cite od nule Christoffel-
ove simbole prve vrste u cilindarskim koordinatama.
Re senje. Na osnovu rezultata iz primera 45 nalazi se za x
1
= r, x
2
= , x
3
= z i
CHRISTOFFEL-OVI SIMBOLI 127
g
11
= 1, g
22
= (x
1
)
2
= r
2
, g
33
= 1
pa su Christoffel-ovi simboli prve vrste razli citi od nule u cilindarskimkoordinatama:
[22, 1] =
1
2
g
22
x
1
= x
1
= r
[21, 2] = [12, 2] =
1
2
g
22
x
1
= x
1
= r.
PRIMER 47. (Christoffel-ovi simboli druge vrste) Na ci formule za izra cunavanje
Christoffel-ovih simbola druge vrste u generalisanom ortogonalnom koordinatnom
sistemu sa metri ckim koecijentima
g
ij
= 0 za i = j i g
(i)(i)
= h
2
(i)
, i = 1, 2, 3
gde se ne sabira po i.
Re senje. Po deniciji je
_
i
j k
_
= g
im
[jk, m] = g
i1
[jk, 1] + g
i2
[jk, 2] + g
i3
[jk, 3] (4.12)
Po pretpostavci koordinatni sistem je ortogonalan te su
g
ij
= 0 za i = j i g
ii
=
1
g
ii
i ne sabirati.
Jedini clan razli cit od nule u jedna cini (4.12) pojavljuje za m = i te je
_
i
j k
_
= g
ii
[jk, i] =
[jk, i]
g
ii
bez sabiranja po i. (4.13)
Sada se mogu razmotriti cetiri slu caja kao u primeru 45.
Slu caj I Za j = k = i je
_
i
i i
_
=
[ii, i]
g
ii
=
1
2g
ii
g
ii
x
i
=
1
2

x
i
ln g
ii
bez sabiranja po i. (4.14)
Slu caj II Za k = j = i je
_
i
j j
_
=
[jj, i]
g
ii
=
1
2g
ii
g
jj
x
i
bez sabiranja po i ili j. (4.15)
Slu caj III Za i = j = k je
_
j
j k
_
=
_
j
k j
_
=
[jk, j]
g
jj
=
1
2g
jj
g
jj
x
k
=
1
2

x
k
ln g
jj
bez sabiranja po i ili j.
128 IZVOD TENZORA
(4.16)
Slu caj IV Za i = j = k je
_
i
j k
_
=
[jk, i]
g
ii
= 0, i = j = k bez sabiranja po i.
Ovi slu cajevi pokrivaju svih 27 clanova.
PRIMER 48. (Ozna cavanje) Iz gornje relacije u slu caju cilindarskih koordinata
mogu se na ci Christoffel-ovi simboli razli citi od nule.
_
1
2 2
_
=
1
2g
11
g
22
x
1
= x
1
= r
_
2
1 2
_
=
_
2
2 1
_
=
1
2g
22
g
22
x
1
=
1
x
1
=
1
r
Napomena 1. Oznake gornjihChristoffel-ovihsimbola se oslanjajuna pretpostavku
da su x
1
= r, x
2
= i x
3
= z. Medutim, u tenzorskom ra cunu izbor koordinata
mo ze biti proizvoljan. Moglo se na potpuno ravnopravan na cin staviti x
1
= z, x
2
= r
i x
3
= . U ovom drugom slu caju menja se sistem brojanja u Christoffel-ovim sim-
bolima. Da bi se izbegla zabuna koristi se alternativan na cin zapisa Christoffel-ovih
simbola po kojem se umesto brojeva 1, 2 i 3 stavljaju oznake za koordinate. Na
primer, u cilindarskim koordinatama pi se se
_

r
_
=
_

r
_
=
1
r
i
_
r

_
= r.
Ako se deni su x
1
= r, x
2
= , x
3
= z, tada su razli citi od nule Christoffel-ovi
simboli
_
2
1 2
_
=
_
2
2 1
_
=
1
r
i
_
1
2 2
_
= r.
Nasuprot ovome, denisanjem x
1
= z, x
2
= r, x
3
= , dobijaju se Christoffel-ovi
simboli razli citi od nule
_
3
2 3
_
=
_
3
3 2
_
=
1
r
i
_
2
3 3
_
= r.
Napomena 2. U literaturi se sre cu oznake
a,bc
za Christoffel-ove simbole prve
vrte i
d
bc
= g
da

a,bc
za Christoffel-ove simbole druge vrste. Ova notacija se ne
koristi u ovom tekstu jer sugeri se da su Christoffel-ovi simboli tenzori tre ceg reda,
sto je neta cno. Christoffel-ovi simboli prve i druge vrste nisu tenzori, sto se jasno
vidi iz transformacionih jedna cina (4.3) i (4.7).
KOVARIJANTNO DIFERENCIRANJE 129
4.2 KOVARIJANTNO DIFERENCIRANJE
Neka A
i
ozna cava kovarijantni tenzor prvog reda koji se pokorava zakonu transfor-
macije

= A
i
x
i
x

. (4.17)
Diferenciranjem ove relacije po x

nalazi se

= A
i

2
x
i
x

+
A
i
x
j
x
j
x

x
i
x

. (4.18)
Ako se upotrebi jedna cina (4.7) da se elimini se clan sa drugim izvodom iz (4.18)
dobija se

= A
i
_
_


_
x
i
x


_
i
j k
_
x
j
x

x
k
x

_
+
A
i
x
j
x
j
x

x
i
x

. (4.19)
Kori s cenjemjedna cine (4.17), sa zamenjenimsa , jedna cina (4.19) se mo ze izraziti
u obliku

_


_
=
A
j
x
k
x
j
x

x
k
x

A
i
_
i
j k
_
x
j
x

x
k
x

(4.20)
ili alternativno
_

_


_
_
=
_
A
j
x
k
A
i
_
i
j k
__
x
j
x

x
k
x

. (4.21)
Veli cina
A
j,k
=
A
j
x
k
A
i
_
i
j k
_
(4.22)
se deni se kao kovarijantni izvod od A
j
po x
k
. Jedna cina (4.21) pokazuje da kovar-
ijantni izvod kovarijantnog tenzora dovodi do tenzora drugog reda koji zadovoljava
zakon transformacije

A
,
= A
j,k
x
j
x

x
k
x

. (4.23)
Kovarijantni izvod se cesto ozna cava i na slede ce na cine
A
j,k
= A
j;k
= A
j/k
=
k
A
j
= A
j|k
. (4.24)
U specijalnom slu caju kada su g
ij
konstante, Christoffel-ovi simboli druge vrste su
nula, i posledi cno kovarijantni izvod se svodi na A
j,k
=
A
j
x
k
. Odnosno, u posebnim
okolnostima kada su Christoffel-ovi simboli druge vrste jednaki nuli, kovarijantni
izvod se svodi na obi cni izvod.
130 IZVOD TENZORA
4.3 KOVARIJANTNI IZVOD KONTRAVARIJANTNOG TENZORA
Kontravarijantni tenzor A
i
pokorava se zakonu transformacije

A
i
= A
x
i
x

koji se
mo ze izraziti u obliku
A
i
=

A

x
i
x

(4.25)
uzajamnom zamenom veli cina sa crtom i bez crte. Zakon transformacije se pi se
u obliku jedna cine (4.25) da bi se iskoristila relacija za drugi izvod iz prethodno
izvedene jedna cine (4.7). Diferenciranjem jedna cine (4.25) po x
j
dobija se
A
i
x
j
=

A


2
x
i
x

x
j
+


A

x
j
x
i
x

. (4.26)
Promenom indeksa u jedna cini (4.26) i zamenom clana sa drugim izvodom, pomo cu
jedna cine (4.7), dobija se jedna cina
A
i
x
j
=

A

_
_


_
x
i
x


_
i
m k
_
x
m
x

x
k
x

_
x

x
j
+


A

x
j
x
i
x

. (4.27)
Primenjuju ci relaciju (4.25), sa i zamenjenim u m, zajedno sa relacijom
x

x
j
x
k
x

=
k
j
,
pojednostavljuje se jedna cina (4.27) na oblik
_
A
i
x
j
+
_
i
m j
_
A
m
_
=
_

+
_


_

A

_
x

x
j
x
i
x

. (4.28)
Veli cina
A
i
,j
=
A
i
x
j
+
_
i
m j
_
A
m
(4.29)
se deni se kao kovarijantni izvod kontravarijntnog tenzora A
i
. Jedna cina (4.28)
pokazuje da se kovarijantni izvod kontravarijantnog tenzora transformi se kao me soviti
tenzor drugog reda te je
A
i
,j
=

A

,
x

x
j
x
i
x

. (4.30)
Opet treba zapaziti da se kovarijantni izvod kontravarijantnog tenzora svodi se na
obi cni izvod u slu caju kada su g
ij
konstante, tj. tada va zi A
i
,j
=
A
i
x
j
.
PRAVILA KOVARIJANTNOG DIFERENCIRANJA 131
Na sli can na cin mo ze se izvesti kovarijantni izvod razli citih tenzora drugog reda.
Nalazi se da ti izvodi imaju oblike:
A
ij,k
=
A
ij
x
k
A
j
_

i k
_
A
i
_

j k
_
A
i
j,k
=
A
i
j
x
k
+ A

j
_
i
k
_
A
i

_

j k
_
(4.31)
A
ij
,k
=
A
ij
x
k
+ A
j
_
i
k
_
+ A
i
_
j
k
_
.
Uop stemslu caju, kovarijantni izvod me sovitig tenzora n-og reda A
ij...k
lm...p
ima oblik
A
ij...k
lm...p,q
=
A
ij...k
lm...p
x
q
+ A
j...k
lm...p
_
i
q
_
+ A
i...k
lm...p
_
j
q
_
+ + A
ij...
lm...p
_
k
q
_
A
ij...k
m...p
_

l q
_
A
ij...k
l...p
_

m q
_
A
ij...k
lm...
_

p q
_
. (4.32)
sto je tenzor n + 1-og reda. Ovde treba zapaziti znakove + kod kontravarijantnih
indeksa i znakove kod kovarijantnih indeksa.
Zapaziti da kovarijantni izvod tenzora n-tog reda proizvodi tenzor n + 1-og reda,
a indeksi ovih tenzora vi seg reda mogu se podi ci ili spustiti mno zenjem sa metri ckim
ili konjugovanim metri ckim tenzorom. Na primer, mo ze se pisati
g
im
A
jk
|
m
= A
jk
|
i
i g
im
A
jk
|
m
= A
jk
|
i
4.4 PRAVILA KOVARIJANTNOG DIFERENCIRANJA
Pravila kovarijantnog diferencirenja su ista kao i kod obi cnog diferenciranja, tj.
(i) kovarijantni izvod zbira je zbir kovarijantnih izvoda;
(ii) kovarijantno izvod proizvoda tenzora jednak je prvi puta kovarijantni izvod drugog
plus drugi puta kovarijantni izvod prvog;
(iii) vi si izvodi su denisani kao izvodi izvoda. Pri izra cunavanju vi sih izvoda treba
biti obazriv jer u op stem slu caju
A
i,jk
= A
i,kj
.
PRIMER 49. (kovarijantno diferenciranje) Izra cunati drugi kovarijantni izvod
A
i,jk
.
Re senje. Kovarijantni izvod od A
i
je
A
i,j
=
A
i
x
j
A

_

i j
_
.
132 IZVOD TENZORA
Po deniciji drugi kovarijantni izvod je kovarijantni izvod kovarijantnog izvoda te je
A
i,jk
= (A
i,j
)
,k
=

x
k
_
A
i
x
j
A

_

i j
__
A
m,j
_
m
i k
_
A
i,m
_
m
j k
_
.
Pojednostavljenjem ovog izraza dobija se
A
i,jk
=

2
A
i
x
j
x
k

A

x
k
_

i j
_
A

x
k
_

i j
_

_
A
m
x
j
A

_

m j
__ _
m
i k
_

_
A
i
x
m
A

_

i m
__ _
m
j k
_
.
Preuredenjem clanova drugi kovarijantni izvod mo ze se izraziti u obliku
A
i,jk
=

2
A
i
x
j
x
k

A

x
k
_

i j
_

A
m
x
j
_
m
i k
_

A
i
x
m
_
m
j k
_
A

_

x
k
_

i j
_

_

i m
__
m
j k
_

_
m
i k
__

m j
__
. (4.33)
4.5 RIEMANN-CHRISTOFFEL-OV TENZOR
Lako je proveriti da se kori s cenjem jedna cine (4.33) dolazi do
A
i,jk
A
i,kj
= A

ijk
gde se
R

ijk
=

x
j
_

i k
_


x
k
_

i j
_
+
_
m
i k
__

m j
_

_
m
i j
__

m k
_
(4.34)
naziva Riemann-Christoffel-ov tenzor. Kovarijantni oblik ovog tenzora je
R
hjkl
= g
ih
R
i
jkl
. (4.35)
Ovaj kovarijantni oblik se mo ze izraziti (neka citalac to poka ze) u jednom od slede ca
dva oblika
R
injk
=

x
j
[nk, i]

x
k
[nj, i] + [ik, s]
_
s
n j
_
[ij, s]
_
s
n k
_
ili
R
ijkl
=
1
2
_

2
g
il
x
j
x
k


2
g
jl
x
i
x
k


2
g
ik
x
j
x
l
+

2
g
jk
x
i
x
l
_
+ g

([jk, ][il, ] [jl, ][ik, ]).


FIZI

CKA INTERPRETACIJA KOVARIJANTNOG DIFERENCIRANJA 133


Iz ovih zapisa ustanovljava se da je Riemann-Christoffel-ov tenzor koso-simetri can
po prva svoja dva indeka i po poslednja svoja dva indeksa kao i da je simetri can na
medusobnu zamenu prvog i drugog para indeksa, te je
R
jikl
= R
ijkl
R
ijlk
= R
ijkl
R
klij
= R
ijkl
.
U dvodimenzijskom prostoru treba razmotriti samo cetiri komponente Riemann-
Christoffel-ovog tenzora. Te cetiri componente su ili +R
1212
ili R
1212
jer su one
sve povezane sa
R
1212
= R
2112
= R
2121
= R
1221
.
U Dekartovom koordinatnom sistemu je R
hijk
= 0. Riemann-Christoffel-ov tenzor
nalazi poseban zna caj u diferencijalnoj geometriji i relativnosti, dvema oblastima koje
se razmatraju u narednom poglavlju gde se u zadacima mogu na ci i dodatna svojstva
ovog tenzora.
4.6 FIZI

CKA INTERPRETACIJA KOVARIJANTNOG DIFERENCIRANJA


U sistemu generalisanih koordinata (x
1
, x
2
, x
3
) mogu se konstruisati bazni vektori
(

E
1
,

E
2
,

E
3
). Ovi bazni vektori se menjaju sa polo zajem. Drugim re cima, svaki
bazni vektor je funkcija koordinata na kojima je uzet. Ta zavisnost se mo ze naglasiti
pisanjem

E
i
=

E
i
(x
1
, x
2
, x
3
) =
r
x
i
i = 1, 2, 3.
Ovim baznim vektorima pridru zuju se vektori recipro cne baze

E
i
=

E
i
(x
1
, x
2
, x
3
), i = 1, 2, 3
koji su takode funkcije od polo zaja. Vektor

Amo ze se zapisati preko kontravarijantnih
komponenti

A = A
1

E
1
+ A
2

E
2
+ A
3

E
3
= A
j

E
j
(4.36)
ili preko kovarijantnih komponenti

A = A
1

E
1
+ A
2

E
2
+ A
3

E
3
= A
j

E
j
. (4.37)
Promena vektora

A je
d

A =


A
x
k
dx
k
134 IZVOD TENZORA
gde je iz jedna cine (4.36):


A
x
k
= A
j


E
j
x
k
+
A
j
x
k

E
j
(4.38)
ili, alternativno, iz jedna cine (4.37):


A
x
k
= A
j


E
j
x
k
+
A
j
x
k

E
j
. (4.39)
Kovarijantni izvod kovarijantnih komponenata deni se se sa
A
i,k
=


A
x
k


E
i
=
A
i
x
k
+ A
j


E
j
x
k


E
i
. (4.40)
Kovarijantni izvod kontravarijantnih komponenata deni se se sa
A
i
,k
=


A
x
k


E
i
=
A
i
x
k
+ A
j


E
j
x
k


E
i
. (4.41)
Uvodenjem oznaka


E
j
x
k
=
_
m
j k
_

E
m
i


E
j
x
k
=
_
j
m k
_

E
m
. (4.42)
bi ce

E
i



E
j
x
k
=
_
m
j k
_

E
m


E
i
=
_
m
j k
_

i
m
=
_
i
j k
_
. (4.43)
i

E
i



E
j
x
k
=
_
j
m k
_

E
m


E
i
=
_
j
m k
_

m
i
=
_
j
i k
_
. (4.44)
Tada jedna cine (4.40) i (4.41) postaju
A
i,k
=
A
i
x
k

_
j
i k
_
A
j
A
i
,k
=
A
i
x
k
+
_
i
j k
_
A
j
,
sto je konzistentno sa denicijama iz jedna cina (4.22) i (4.29). Ovde prvi clan ko-
varijantnog izvoda predstavlja brzinu promene tenzorskog polja tokom kretanja du z
koordinatne krive. Drugi clan u kovarijantnom izvodu predstavlja promenu vektora
lokalne baze tokom kretanja du z koordinatnih krivih. To je zi cka interpretacija koja
se pridru zuje Christoffel-ovim simbolima druge vrste.
FIZI

CKA INTERPRETACIJA KOVARIJANTNOG DIFERENCIRANJA 135


Treba zapaziti da su izvodi baznih vektora u jedna cinama (4.40) i (4.41) povezani
jer je

E
i


E
j
=
j
i
i posledi cno

x
k
(

E
i


E
j
) =

E
i



E
j
x
k
+


E
i
x
k


E
j
= 0
ili

E
i



E
j
x
k
=

E
j



E
i
x
k
Zato se jedna cina (4.40) mo ze zapisati u obliku
A
i,k
=
A
i
x
k
A
j

E
j



E
i
x
k
. (4.45)
Pisanjem prve od jedna cina (4.42) u obliku


E
j
x
k
=
_
m
j k
_
g
im

E
i
= [jk, i]

E
i
(4.46)
sledi posledi cno


E
j
x
k


E
m
=
_
i
j k
_

E
i


E
m
=
_
i
j k
_

m
i
=
_
m
j k
_
i


E
j
x
k


E
m
= [jk, i]

E
i


E
m
= [jk, i]
i
m
= [jk, m]. (4.47)
Ovi rezultati takode svode jedna cine (4.41) i (4.45) na ranije oblike kovarijantnih
izvoda.
Jedna cine (4.42) su zapisi vektora

E
i
x
k
and

E
j
x
k
preko baznih vektora i recipro cnih
baznih vektora prostora. Relacije za kovarijantni izvod time uzimaju u obzir kako se
ti vektori menjaju sa polo zajem i time uti cu na promene u tenzorskom polju.
Christoffel-ovi simboli u jedna cinama (4.47) su simetri cni po indeksima j i k jer
je


E
j
x
k
=

x
k
_
r
x
j
_
=

x
j
_
r
x
k
_
=


E
k
x
j
. (4.48)
136 IZVOD TENZORA
Jedna cine (4.47) i (4.48) omogu cavaju da se pi se
[jk, m] =

E
m



E
j
x
k
=
1
2
_

E
m



E
j
x
k
+

E
m



E
k
x
j
_
=
1
2
_

x
k
_

E
m


E
j
_
+

x
j
_

E
m


E
k
_


E
j



E
m
x
k


E
k



E
m
x
j
_
=
1
2
_

x
k
_

E
m


E
j
_
+

x
j
_

E
m


E
k
_


E
j



E
k
x
m


E
k



E
j
x
m
_
=
1
2
_

x
k
_

E
m


E
j
_
+

x
j
_

E
m


E
k
_


x
m
_

E
j


E
k
_
_
=
1
2
_
g
mj
x
k
+
g
mk
x
j

g
jk
x
m
_
= [kj, m]
sto se opet sla ze sa ranijim rezultatom.
Za kasnije potrebe ovde treba zapaziti da ako je vektor

A zapisan u obliku

A =
A
j

E
j
, koji uklju cuje kontravarijantne komponente, tada se mo ze pisati
d

A =


A
x
k
dx
k
=
_
A
j
x
k

E
j
+ A
j


E
j
x
k
_
dx
k
=
_
A
j
x
k

E
j
+ A
j
_
i
j k
_

E
i
_
dx
k
=
_
A
j
x
k
+
_
j
m k
_
A
m
_

E
j
dx
k
= A
j
,k
dx
k

E
j
. (4.49)
Sli cno, ako je vektor

A zapisan u obliku

A = A
j

E
j
, koji uklju cuje kovarijantne
komponente, va zi
d

A = A
j,k
dx
k

E
j
. (4.50)
sto se ostavlja citaocu da poka ze.
4.7 RICCI-EVA TEOREMA
Ricci-eva teorema tvrdi da je kovarijantni izvod metri ckog tenzora jednak nuli, tj.
g
ik,l
= 0.
Dokaz.
g
ik,l
=
g
ik
x
l

_
m
k l
_
g
im

_
m
i l
_
g
mk
g
ik,l
=
g
ik
x
l
[kl, i] [il, k]
g
ik,l
=
g
ik
x
l

1
2
_
g
ik
x
l
+
g
il
x
k

g
kl
x
i
_

1
2
_
g
ik
x
l
+
g
kl
x
i

g
il
x
k
_
= 0.
PR

AVO ILI APSOLUTNO DIFERENCIRANJE 137


Na osnovu Ricci-eve teoreme tokom kovarijantnog diferenciranja komponente
metri ckog tenzora mogu se smatrati konstantama.
PRIMER 50. (kovarijantno diferenciranje) Pokazati da je
i
j,k
= 0.
Re senje.

i
j,k
=

i
j
x
k
+

j
_
i
k
_

_

j k
_
=
_
i
j k
_

_
i
j k
_
= 0.
PRIMER 51. (kovarijantno diferenciranje) Pokazati da je g
ij
,k
= 0.
Re senje. Kovarijantnim diferenciranjem va ze ceg izraza g
ij
g
jk
=
k
i
nalazi se
(g
ij
g
jk
)
,l
=
k
i,l
= 0
g
ij
g
jk
,l
+ g
ij,l
g
jk
= 0.
Medutim, prema Ricci-evoj teoremi je g
ij,l
= 0, te je g
ij
g
jk
,l
= 0. Ako se ovaj izraz
pomno zi sa g
im
dobija se
g
im
g
ij
g
jk
,l
=
m
j
g
jk
,l
= g
mk
,l
= 0
sto pokazuje da je kovarijantni izvod konjugovanog metri ckog tenzora takode jednak
nuli.
PRIMER52. (kovarijantno diferenciranje) Dopunski primeri kovarijantnog difer-
enciranja su:
(i) (g
il
A
l
)
,k
= g
il
A
l
,k
= A
i,k
;
(ii) (g
im
g
jn
A
ij
)
,k
= g
im
g
jn
A
ij
,k
= A
mn,k
.
4.8 PR

AVO ILI APSOLUTNO DIFERENCIRANJE


Pr avi ili apsolutni izvod kovarijantnog vektora A
i
uzet du z krive x
i
= x
i
(t), i =
1, ..., N, deni se se kao unutra snji proizvod kovarijantnog izvoda sa vektorom tan-
gente na krivu. Pr avi izvod se zapisuje ovako
A
i
t
= A
i,j
dx
j
dt
A
i
t
=
_
A
i
x
j
A

_

i j
__
dx
j
dt
(4.51)
A
i
t
=
dA
i
dt
A

_

i j
_
dx
j
dt
.
138 IZVOD TENZORA
Sli cno, pr avi izvod kontravarijantnog tenzora A
i
je
A
i
t
= A
i
,j
dx
j
dt
=
dA
i
dt
+
_
i
j k
_
A
k
dx
j
dt
.
Kod diferenciranja zbira i proizvoda pr avi ili apsolutni izvod koristi se na isti na cin
kao i obi cno diferenciranje. Ako je koordinatni sistem Dekartov pr avi izvod postaje
obi can izvod.
Pr avi izvod tenzora vi seg reda deni se se na sli can na cin, tj. kao unutra snji
proizvod kovarijantnog izvoda sa vektorom tangente na datu krivu. Na primer,
A
ij
klm
t
= A
ij
klm,p
dx
p
dt
je pr avi izvod me sovitog tenzora petog reda A
ij
klm
.
PRIMER 53. (generalisana brzina i ubrzanje) Neka t ozna cava vreme i neka
x
i
= x
i
(t) za i = 1, ..., N, ozna cava vektor polo zaja materijalne ta cke u gener-
alisanim koordinatama (x
1
, ..., x
N
). Na osnovu transformacionih jedna cina (2.29),
u koordinatnom sistemu sa crtom ( x
1
, x
2
, ..., x
N
), vektor polo zaja iste materijalne
ta cke je
x
i
= x
i
(x
1
(t), x
2
(t), ..., x
N
(t)) = x
i
(t), i = 1, ..., N.
Generalisana brzina je v
i
=
dx
i
dt
, i = 1, ..., N. Veli cina v
i
se transformi se kao tenzor
jer je po deniciji
v
i
=
d x
i
dt
=
x
i
x
j
dx
j
dt
=
x
i
x
j
v
j
. (4.52)
Da bi se na sao izraz za generalisano ubrzanje, napi se se jedna cina (4.52) u obliku
v
j
= v
i
x
j
x
i
(4.53)
i diferencira po vremenu:
dv
j
dt
= v
i

2
x
j
x
i
x
k
d x
k
dt
+
d v
i
dt
x
j
x
i
(4.54)
Izraz (4.54) pokazuje da se
dv
i
dt
ne transformi se kao tenzor. Iz jedna cine (4.7) sa
promenjenim indeksima, sledi da se jedna cina (4.54) mo ze napisati u obliku
dv
j
dt
= v
i
d x
k
dt
_
_

i k
_
x
j
x


_
j
a c
_
x
a
x
i
x
c
x
k
_
+
x
j
x
i
d v
i
dt
.
PARALELNA VEKTORSKA POLJA 139
Nakon preuredenja clanova nalazi se
v
j
x
k
dx
k
dt
+
_
j
a c
__
x
a
x
i
v
i
__
x
c
x
k
dx
k
dt
_
=
x
j
x
i
v
i
x
k
d x
k
dt
+
_

i k
_
v
i
x
j
x

dx
k
dt
ili
_
v
j
x
k
+
_
j
a k
_
v
a
_
dx
k
dt
=
_
v

x
k
+
_

i k
_
v
i
_
d x
k
dt
x
j
x

.
v
j
t
=
v

t
x
j
x

.
Ova jedna cina pokazuje da je pr avi izvod brzine tenzorska veli cina. Ovaj izvod se
naziva generalisano ubrzanje i ozna cava sa
f
i
=
v
i
t
= v
i
,j
dx
j
dt
=
dv
i
dt
+
_
i
m n
_
v
m
v
n
=
d
2
x
i
dt
2
+
_
i
m n
_
dx
m
dt
dx
n
dt
, i = 1, ..., N (4.55)
Dakle, ako je x
i
= x
i
(t), i = 1, ..., N generalisani vektor polo zaja, tada je v
i
=
dx
i
dt
, i = 1, ..., N generalisana brzina, a f
i
=
v
i
t
= v
i
,j
dx
j
dt
, i = 1, ..., N je
generalisano ubrzanje.
4.9 PARALELNA VEKTORSKA POLJA
Neka y
i
= y
i
(t), i = 1, 2, 3 ozna cava prostornu krivu Cu Dekartovomkoordinatnom
sistemu i neka Y
i
deni su konstantan vektor u tom sistemu. Ako se u svakoj ta cki
krive C konstrui se vektor Y
i
, dobija se polje paralelnih vektora du z krive C.

Sta se
de sava sa krivomi poljemparalelnih vektora kada se obavi tranformacija u proizvoljni
koordinatni sistem pomo cu transformacionih jedna cina
y
i
= y
i
(x
1
, x
2
, x
3
), i = 1, 2, 3
sa inverznom transformacijom
x
i
= x
i
(y
1
, y
2
, y
3
), i = 1, 2, 3 ?
Prostorna kriva C u novim koordinatama dobija se direktno iz transformacionih
jedna cina i mo ze se pisati
x
i
= x
i
(y
1
(t), y
2
(t), y
3
(t)) = x
i
(t), i = 1, 2, 3.
140 IZVOD TENZORA
U novim koordinatama paralelni vektori Y
i
postaju X
i
gde je
Y
i
= X
j
y
i
x
j
. (4.56)
Kako su komponente od Y
i
konstante, te su njihovi izvodi nule, pri diferenciranju
jedna cine (4.56) po parametru t, nalazi se da polje paralelnih vektora X
i
mora zado-
voljiti diferencijalnu jedna cinu
dX
j
dt
y
i
x
j
+ X
j

2
y
i
x
j
x
m
dx
m
dt
=
dY
i
dt
= 0. (4.57)
Ako se u jedna cini (4.7) promene oznake i stavi da je Christoffel-ov simbol nula u
Dekartovom koordinatnom sistemu, dobija se

2
y
i
x
j
x
m
=
_

j m
_
y
i
x

,
te se posledi cno, jedna cina (4.57) mo ze svesti na oblik
X
j
t
=
dX
j
dt
+
_
j
k m
_
X
k
dx
m
dt
= 0. (4.58)
Jedna cina (4.58) je diferencijalna jedna cina koju paralelno polje vektora X
i
mora
zadovoljiti du z proizvoljne krive x
i
(t).
4.10 ZADACI
1. Na ci razli cite od nule Christoffel-ove simbole prve i druge vrste u cilindarskim
koordinatama (x
1
, x
2
, x
3
) = (r, , z), gde su x = r cos , y = r sin , z = z.
2. Na ci razli cite od nule Christoffel-ove simbole prve i druge vrste u sfernim
koordinatama (x
1
, x
2
, x
3
) = (, , ), gde su x = sin cos , y = sin sin ,
z = cos .
3. Na ci razli cite od nule Christoffel-ove simbole prve i druge vrste u paraboli cnim
koordinatama (x
1
, x
2
, x
3
) = (, , z), gde su x = , y =
1
2
(
2

2
), z = z.
4. Na ci razli cite od nule Christoffel-ove simbole prve i druge vrste u paraboli c-
nim koordinatama (x
1
, x
2
, x
3
) = (, , ), gde su x = cos , y = sin ,
z =
1
2
(
2

2
).
5. Na ci razli cite od nule Christoffel-ove simbole prve i druge vrste u koordinatama
elipti cnog cilindra (x
1
, x
2
, x
3
) = (, , z), gde su x = cosh cos , y = sinh sin ,
z = z.
6. Na ci razli cite od nule Christoffel-ove simbole prve i druge vrste za kose cilin-
darske koordinate (x
1
, x
2
, x
3
) = (r, , ), gde su x = r cos , y = r sin + cos ,
z = sin za 0 < <

2
i konstantno .
ZADACI 141
Uputstvo: Videti sliku 3.31. i zadatak 12 u tre cem poglavlju.
7. Pokazati da je [ij, k] + [kj, i] =
g
ik
x
j
.
8. (a) Neka je
_
r
s t
_
= g
ri
[st, i] pa izraziti Christoffel-ov simbol prve vrste preko
Christof-fel-ovog simbola druge vrste.
(b) Iz relazije [st, i] = g
ni
_
n
s t
_
na ci Christoffel-ov simbol druge vrste preko Christof-
fel-ovog simbola prve vrste.
9. (a) Napisati transformacioni zakon koji zadovoljava tenzor cetvrte vrste
ijk,m
.
(b) Pokazati da je
ijk,m
= 0 u svim koordinatnim sistema.
(c) Pokazati da je (

g)
,k
= 0.
10. Pokazati da je
ijk
,m
= 0.
11. Izra cunati drugi kovarijantni izvod A
i,kj
.
12. Pokazati da je gradijent skalarnog polja (x
1
, x
2
, x
3
) vektor grad =

E
i
x
i
.
(a) Na ci zi cke komponente pridru zene kovarijantnim komponentama
,i
.
(b) Pokazati da je izvod u pravcu A
i
jednak
d
dA
=
A
i

,i
(g
mn
A
m
A
n
)
1/2
.
13. (a) Pokazati da je

g relativan skalar te zine +1.


(b) Pomo cu rezultata iz zadatka 9(c) i zadatka 43 pokazati da je
(

g)
,k
=

g
x
k

_
m
k m
_

g = 0.
(c) Pokazati da je
_
m
k m
_
=

x
k
ln(

g) =
1
2g
g
x
k
.
14. Pomo cu rezultata iz zadatka 9(b) pokazati da je
_
m
k m
_
=

x
k
ln(

g) =
1
2g
g
x
k
.
Uputstvo: Razviti kovarijantni izvod
rst,p
i zatim zameniti
rst
=

ge
rst
. Pojed-
nostaviti unutra snjim mno zenjem sa
e
rst

g
i pogledati zadatak 26 u prvom poglavlju.
15. Izra cunati kovarijantni izvod A
i
,m
i zatim izvr siti kontrakciju po m i i da bi se
pokazalo da je A
i
,i
=
1

x
i
_

gA
i
_
.
16. Pokazati da je
1

x
j
_

gg
ij
_
+
_
i
p q
_
g
pq
= 0. Uputstvo: vidi zadatak 14.
17. Dokazati da je kovarijantni izvod zbira jednak zbiru kovarijantnih izvoda.
Uputstvo: uzeti C
i
= A
i
+ B
i
i napisati kovarijantni izvod za C
i,j
.
18. Za C
i
j
= A
i
B
j
dokazati da je kovarijantni izvod proizvoda jednak prvi clan
puta kovarijantni izvod drugog clana plus drugi clan puta kovarijantni izvod prvog
clana.
19. Diferencirati obe strane transformacionog zakona

A
ij
= A

x
i
x

x
j
po x
k
i
tako izvesti relaciju za A
ij,k
datu u (4.31).
20. Diferencirati obe strane transformacionog zakona A
ij
=

A
x
i
x

x
j
x

po x
k
i
tako izvesti relaciju za A
ij
,k
datu u (4.31).
21. Na ci kovarijantne izvode od: (a) A
ijk
, (b) A
ij
k
, (c) A
i
jk
, (d) A
ijk
.
22. Na ci pr avi izvod du z krive x
i
= x
i
(t), i = 1, . . . , N za (a) A
ijk
, (b) A
ij
k
, (c)
A
i
jk
, (d) A
ijk
.
23. (a) Za

A = A
i

E
i
pokazati da je d

A = A
i
,k
dx
k

E
i
.
142 IZVOD TENZORA
(b) Za

A = A
i

E
i
pokazati da je d

A = A
i,k
dx
k

E
i
.
24. (Polje paralelnih vektora) Zamisliti vektorsko polje A
i
= A
i
(x
1
, x
2
, x
3
) koje
je funkcija polo zaja. Usvojiti da je u svim ta ckama du z krive x
i
= x
i
(t), i = 1, 2, 3
vektorsko polje usmereno u istompravcu, te je zato re c o paralelnomvektorskompolju
ili tzv. homogenomvektorskompolju. Neka je

Aje konstanta, te d

A =


A
x
k
dx
k
= 0.
Pokazati da za paralelno vektorsko polje mora biti ispunjen uslov A
i,k
= 0.
25. Pokazati da je
[ik,n]
x
j
= g
n

x
j
_

i k
_
+ ([nj, ] + [j, n])
_

i k
_
.
26. Pokazati da je A
r,s
A
s,r
=
A
r
x
s

A
s
x
r
.
27. Date su kontravarijantne vektorske komponente u cilindarskim koordinatama
A
1
= r, A
2
= cos , A
3
= z sin .
(a) Na ci zi cke komponente A
r
, A

, i A
z
.
(b) Obele ziti zi cke komponente od A
i
,j
, i, j = 1, 2, 3, sa
A
rr
A
r
A
rz
A
r
A

A
z
A
zr
A
z
A
zz
. Na ci
te zi cke komponente.
28. Na ci kovarijantni oblik kontravarijantnog tenzora C
i
=
ijk
A
k,j
. Odgovor
zapisati preko A
k
,j
.
29. Neka x ozna cava magnitudu vektora polo zaja x
i
u Dekartovim koordinatama.
Pokazati da je (a) x
,j
=
1
x
x
j
, (b) x
,ij
=
1
x

ij

1
x
3
x
i
x
j
, (c) x
,ii
=
2
x
. (d) Ako je
U =
1
x
, x = 0, pokazati da je U
,ij
=

ij
x
3
+
3x
i
x
j
x
5
i U
,ii
= 0.
30. Razmotriti dvodimenzijski prostor sa elementom kvadrata du zine luka ds
2
=
g
11
(du
1
)
2
+ g
22
(du
2
)
2
i metrikom g
ij
=
_
g
11
0
0 g
22
_
, gde su u
1
i u
2
povr sinske
koordinate.
(a) Na ci formule za izra cunavanje Christoffel-ovih simbola prve vrste.
(b) Na ci formule za izra cunavanje Christoffel-ovih simbola druge vrste.
31. Na ci metri cki tenzor i Christoffel-ove simbole prve i druge vrste za dvodimen-
zijski prostor koji opisuje ta cku na cilindru polupre cnika a. Neka u
1
= i u
2
= z
ozna cavaju povr sinske koordinate gde su
x = a cos = a cos u
1
y = a sin = a sin u
1
z = z = u
2
32. Na ci metri cki tenzor i Christoffel-ove simbole prve i druge vrste za dvodi-
menzijski prostor koji opisuje ta cku na sferi polupre cnika a. Neka u
1
= i u
2
=
ozna cavaju povr sinske koordinate gde su
x = a sin cos = a sin u
1
cos u
2
y = a sin sin = a sin u
1
sin u
2
z = a cos = a cos u
1
ZADACI 143
33. Na ci metri cki tenzor i Christoffel-ove simbole prve i druge vrste za dvodi-
menzijski prostor koji opisuje ta cke na torusu sa parameterima a i b i povr sinskim
koordinatama u
1
= , u
2
= prikazanim na slici 3.32.. Ta cke na povr sini torusa
date se preko povr sinskih koordinata jedna cinama
x = (a + b cos ) cos
y = (a + b cos ) sin
z = b sin
34. Pokazati da je e
ijk
a
m
b
j
c
k
u
i
,m
+e
ijk
a
i
b
m
c
k
u
j
,m
+e
ijk
a
i
b
j
c
m
u
k
,m
= u
r
,r
e
ijk
a
i
b
j
c
k
. Uputstvo: vidi zadatak 32 u tre cem poglavlju i zadatak 21 u prvom poglavlju.
35. Izra cunati drugi kovarijantni izvod A
i
,jk
.
36. Pokazati da je
ij
,j
=
1

x
j
_

g
ij
_
+
mn
_
i
m n
_
.
37. Na ci kontravarijantne, kovarijantne i zi cke komponente brzine i ubrzanja u
(a) Dekartovim koordinatama i (b) cilindarskim koordinatama.
38. Na ci kontravarijantne, kovarijantne i zi cke komponente brzine i ubrzanja u
sfernim koordinatama.
39. Pokazati da se u sfernim koordinatama (, , ) komponente ubrzanja mogu
izraziti preko komponenata brzine kao
f

= v

v
2

+ v
2

, f

= v

+
v


v
2

tan
, f

= v

+
v

+
v

tan
.
Uputstvo: izra cunati v

, v

, v

.
40. Divergencija vektora A
i
je A
i
,i
. Drugim re cima, vr si se kontrakcija na ko-
varijantnom izvodu A
i
,j
da se dobije A
i
,i
. Izra cunati divergenciju u (a) Dekartovim
koordinatama, (b) cilindarskim kordinatama i (c) sfernim koordinatama.
41. Ako je S skalarna invarijanta te zine jedan, a A
i
jk
relativni tenzor te zine W,
pokazati da je S
W
A
i
jk
apsolutni tenzor.
42. Neka

Y
i
, i = 1, 2, 3 ozna cavaju komponente polja paralelnih vektora du z
krive

C denisane jedna cinama y
i
= y
i
(t), i = 1, 2, 3 u prostoru sa metri ckim
tenzorom g
ij
, i, j = 1, 2, 3. Usvojiti da su

Y
i
i
d y
i
dt
jedini cni vektori takvi da u
svakoj ta cki krive

C va zi g
ij

Y
i
d y
j
dt
= cos =const. (tj. polje paralelnih vektora cini
konstanan ugao sa tangentom u svakoj ta cki krive

C.). Pokazati da ako se

Y
i
i y
i
(t)
podvrgnu transformaciji x
i
= x
i
( y
1
, y
2
, y
3
), i = 1, 2, 3, tada transformisani vektor
X
m
=

Y
i x
m
y
j
cini konstantan ugao sa tangentnim vektorom na transformisanu
krivu C datu sa x
i
= x
i
( y
1
(t), y
2
(t), y
3
(t)).
43. Neka je J jakobijan

x
i
x
j

. Diferencirati J po x
m
i pokazati da je
J
x
m
= J
_

p
_
x
p
x
m
J
_
r
r m
_
.
144 IZVOD TENZORA
Uputstvo: vidi zadatak 27 u prvom poglavlju i relaciju (4.7).
44. Neka je relativni skalar te zine W tako da je

= J
W
. Diferencirati ovu
relaciju po x
k
i iskoristiti rezultat iz zadatka 42 da se dobije zakon transformacije
_

x
k
W
_

k
_

_
= J
W
_

x
m
W
_
r
m r
_

_
x
m
x
k
.
Veli cina u uglastim zagradama naziva se kovarijantni izvod relativnog skalara te zine
W. Kovarijantni izvod relativnog skalara te zine W deni se se sa

,k
=

x
k
W
_
r
k r
_

gde je uo cljiv clan sa te zinom W.


Mo ze se pokazati da sli cni rezultati va ze za relativne tenzore te zine W. Na primer,
kovarijantni izvod relativnih tenzora prvog i drugog reda te zine W imaju oblike
T
i
,k
=
T
i
x
k
+
_
i
k m
_
T
m
W
_
r
k r
_
T
i
T
i
j,k
=
T
i
j
x
k
+
_
i
k
_
T

j

_

j k
_
T
i

W
_
r
k r
_
T
i
j
Kada je clan koji sadr zi te zinu nula ovi kovarijantni izvodi se svode na rezultate date
u prethodnim denicijama.
45. Neka
dx
i
dt
= v
i
ozna cavaju generalisanu brzinu i neka se deni se skalarna
funkcija zvana kineti cka energija T materijalne ta cke mase m kao
T =
1
2
mg
ij
v
i
v
j
=
1
2
mg
ij
x
i
x
j
.
Pokazati da je pr avi izvod T isto sto i obi can izvod T. (tj. pokazati da je
T
t
=
dT
dt
.)
46. Verikovati relacije
g
ij
x
k
= g
mj
g
ni
g
nm
x
k
g
in
x
k
= g
mn
g
ij
gjm
x
k
47. Da li je veli cina T
jk
=
1

x
i
_

gB
ijk
_
tenzor ako je B
ijk
apsolutni tenzor?
Dokazati odgovor. Ako je odgovor ne, objasniti ga i utvrditi da li se mogu staviti
neki uslovi na B
ijk
da bi gornja veli cina postala tenzor?
48. epermutacioni simbol se mo ze upotrebiti za denisanje razli citih proizvoda
vaktora. Za vektore ozna cene sa A
i
, B
i
, C
i
, D
i
, i = 1, ..., N, razviti i verikovati
slede ce proizvode:
ZADACI 145
(a) u dve dimenzije
R = e
ij
A
i
B
j
skalarna determinanta,
R
i
= e
ij
A
j
vektor (rotacija);
(b) u tri dimenzije
S = e
ijk
A
i
B
j
C
k
skalarna determinanta,
S
i
= e
ijk
B
j
C
k
vektorski proizvod,
S
ij
= e
ijk
C
k
koso-simetri cna matrica;
(c) u cetiri dimenzije
T = e
ijkm
A
i
B
j
C
k
D
m
skalarna determinanta,
T
i
= e
ijkm
B
j
C
k
D
m
cetvorodimenzijski vektorski proizvod,
T
ij
= e
ijkm
C
k
D
m
koso-simetri cna matrica,
T
ijk
= e
ijkm
D
m
koso-simetri cni tenzor;
i sli cno u ve cem broju dimenzija.
49. Razviti operator rotora za:
(a) dve dimenzije B = e
ij
A
j,i
;
(b) tri dimenzije B
i
= e
ijk
A
k,j
;
(c) cetiri dimenzije B
ij
= e
ijkm
A
m,k
.