You are on page 1of 19

T.C.

KARA KUVVETLERİ KOMUTANLIĞI


EĞİTİM VE DOKTRİN KOMUTANLIĞI
EĞİTİM YÖNETİCİSİ VE ÖĞRETMEN YETİŞTİRME OKUL KOMUTANLIĞI
BALGAT/ANKARA

ETKİLİ KONUŞMA VE BEDEN DİLİ

Nahide DAŞLIÇAY
Öğ. Bnb.
AR-GE KISIM AMİRİ

ETKİLİ KONUŞMA VE BEDEN DİLİ

1. GİRİŞ :
Küreselleşme ile gittikçe küçülen
dünyada, insan için gün geçtikçe sınırları
EYLÜL 2003
büyüyen bir toplumsal çevre ilgi, ihtiyaç, istek ve hislerin doğru ifade
oluşmaktadır. Bu çevre ile etkileşim edilmesi, başarılı ilişkiler kurulmasında
içinde bulunmak zorunluluğu, insanlar çok önemlidir. Anlatabilmek sağlıklı
arası iletişimi ön plana çıkarmıştır. iletişim kurabilmenin ön koşuludur.
İletişim, bilginin, fikirlerin, duyguların Kazanılabilecek bir yeterliktir. Duygu ve
ve tutumların simgeler ve semboller düşüncelerin akıcı ve rahat ifade
aracılığı ile iletilmesidir. Dil sözel edilmesi, soluğun ve sesin düzenli, jest
mesajların yapılandırıldığı semboller ve mimiklerin bilinçli kullanılması, süre,
bütünüdür. İnsanlar sözel semboller tonlama, ezgi, ulama, kavşak ve
yardımı ile bilgi ve duygu paylaşımını durakların yerinde ve zamanında
gerçekleştirirler. İletişimde sözel uygulanabilmesi, dili kurallarına göre
sembollerle verilen mesajlar kadar, öğrenmekle olanaklıdır.
sözsüz sembollerle verilen mesajlarda Konuşma eylemi, sesin üç niteliğinin
etkili olmaktadır. Dili etkili kullanabilen, doğru kullanılması ile ilgilidir. Bunlar;
açık, anlaşılır ve akıcı konuşabilen sesin şiddeti, sesin yüksekliği ve sesin
kişiler, kendilerini daha iyi ifade ederler tınısıdır. Sesin bu üç niteliğinin doğru
ve iz bırakırlar. İnsanlar arasında kullanılması, konuşma sırasında duygu
konuşma dışındaki araçlarla ve düşüncelerin net ve anlamlı bir
gerçekleşen iletişime ise sözsüz iletişim şekilde iletilmesini sağlar. Sesin şiddeti,
denilmektedir. Bedenin dili olarak fizyolojik olarak nasıl oluştuğunu, Sesin
nitelendirilen bu iletişim aracı, sözlü yükseklik özelliği, akciğerlerden gelen
mesajları güçlendirmek amacıyla hava basıncının ses tellerindeki titreşim
kullanılabileceği gibi, giyim, kuşam, sayısını, tiz ve pes ses arasındaki
bakış, duruş, jest, mimik, mesafe vb. farklılıkları, sesin tınısı ise akciğerlerden
sembollerle karşımızdaki kişiye iletmek gelen soluğun gırtlakta sese dönüşmesi,
istediğimiz mesajları iletmemize ağız ve burun boşluğunda belli oranda
yardımcı olurlar. Bedenin gönderdiği yankı kazanmasını ifade etmektedir.
mesajları yönlendirmek mümkündür.
İnsanlar etkili konuşma becerisi ve Bir konuşmacının; bulunduğu
bedenleri ile istedikleri mesajları ortama, dinleyici kitlesinin
verebilme yeterliği edinebilirler. kalabalıklığına ve söyleyeceklerinin
içeriğine göre, sesinin şiddetini,
2. ETKİLİ KONUŞMA : yüksekliğini ve tınısını düzenlemesi
Konuşma, bir konunun zihinde gerekmektedir.
tasarlandıktan sonra sözle ifade Kişinin konuşma biçimi, seçtiği
edilmesidir. sözcükler, onları kullanmadaki becerisi,
Konuşma, zihinsel gelişim, kişilik konuşurken takındığı tavır ve ses tonu
oluşumu ve toplumsal ilişkilerdeki, çok önemlidir. İyi bir konuşmada,
iletişim gelişimini sağlayan bir araçtır. kullanılan sözcükler açık ve yerinde
Gündelik yaşamın en önemli olmalı, ifade edilmek istenen fikirleri tam
ihtiyaçlarındandır. verebilmelidir. Kendimizi başkalarına en
iyi biçimde anlatmanın ve başkalarını da
en iyi biçimde anlamanın yolu dili iyi
kullanmaktan geçmektedir.
Konuşmaya başlamadan önce,
Sözcüklerin uygun seçilmesi, mutlaka hedef belirlenmelidir. “Hedefi
yerinde kullanılması, duygu, düşünce, olmayan, nereye nişan aldığını

2
bilemez” sözünü aklımızdan yanlış ifade biçimlerini seçen bir kimse,
çıkarmamalıyız. Söz söylemek isteyen çevresinde komik duruma düşer.
kişi, konusuna hakim olmalı, konuya ait Konuşma mantıkî bir sıra içinde,
tüm verileri toplamalı ve fikirleri sırasına karmaşaya düşmeden, basit, açık ve
koyarak, tetkik etmelidir. Bilgi sahibi net olmalı süslü, gösterişli, aşırı el kol
olunmadan, fikir sahibi olunmaz. Zira hareketleriyle desteklenen konuşma
insan, belleğinde bulamadığı şeyleri biçiminden sakınılmalıdır. Özellikle,
izah edemez. Etkili konuşabilme, büyük mahalli şive, argo ve benzeri konuşma
ölçüde bilgi, genel kültür ve kelime biçiminden kaçınılmalıdır. Kelimelerin
dağarcığının zenginliğine bağlıdır. kullanıldıkları yere ve duruma göre
Kendisini önceden hazırlamayan doğru vurgulanmasından, ses tonuna,
insanlar, sohbetlerinde hep aynı hikaye nefesin kontrollü kullanılmasından
ve sözleri tekrarlamak suretiyle, mimiklere ve kişinin kültürel birikimine
konuşmayı çekilmez hale getirirler. kadar bir çok özellik konuşmayı etkiler.
Ayrıca, her şeyi bilirim iddiasında
bulunan ve bilgiçlik taslayan kişinin İletişim bir başkasının dünyasına
kafası, başkalarının fikirlerine kapalıdır. girip, onu anladığını hissetmek ve
Tesadüfen önüne çıktığı mevzuları birer onunla güçlü bir bağ kurabilmek
vesile yaparak ve bunları fırsat bilerek, yeteneğidir. Hangi kültürden
üzerinde uzun uzun konuşan kimseler, olduğumuzun önemi olmaksızın,
sıkıcı bir tablo sergilerler. Bazı insanlar dışarıdan gelen etkilere göre
boş boğaz, saygısız, alaycı, itirazcı, karşımızdakini anlayıp, onunla başarılı
kibirli, geveze ve dedikoducudur. bir iletişim kurabiliriz. Önemli olan
Bazıları da toplum karşısında meseleyi anlamaktır. Meseleyi
konuşurken heyecanını kontrol edemez anlamadan başkalarına anlatmak
ve kendisine hakim olamadığı için oldukça zordur.
çabuk sinirlenir, hiddete kapılır, doğru İki kişi konuşurken araya girmemeli
dürüst konuşamaz. Bunlar etkili ve akıcı ve gizli konuşmalar dinlenilmemelidir.
bir konuşmanın önündeki engellerdir. Kapalı yerlerde başkalarının duyacağı
Konuşma kusurlarından kurtulmak için ve rahatsız olacağı şekilde
eksersiz yapmak yararlı bir yoldur. konuşulmamalıdır. Sofrada tiksindirici
Konuşma bir insanın kişiliğini, söz ve hareketlerden kaçınılmalıdır.
karakterini, kültürünü, terbiyesini ve Hasta ziyaretlerinde üzücü ve ölüm gibi
eğitimini açıkça ortaya koyar. Bu konulara girilmemelidir. Bu konuda
konuda atalarımız, “Sorma kişinin atalarımız, “Asılmış adamın evinde
aslını, sohbetinden belli eder” ipten bahsedilmez” demişlerdir.
demişlerdir.
İnsanlar arası ilişkileri düzenlemede
Konuştuğumuz kişiye, devamlı yerinde bir konuşma, oldukça önemli
“anladın mı?, biliyor musun?, tamam etki gücüne sahiptir. Konuşma biçimi ile
mı?” gibi sorular sormak, konuşma insan ilişkilerini yönlendirip, olumlu veya
esnasında, sık sık “şey, eee” gibi olumsuz bir yere sürüklemek
kelimeleri kullanmak, insanı sıkar ve mümkündür. İnsan ilişkilerini düzenle-
antipati uyandırır. Anlamı bilinmeyen mede çok önemli olan konuşma
kelimeler kesinlikle kullanılmamalı, biçiminin gerekli etkiyi yapabilmesi,
kelimeler tam ve doğru telaffuz nerede, ne zaman ve nasıl
edilmelidir. Örneğin, “tavsiye” konuşulacağını bilmeye bağlıdır.
denilmesi gereken yerde, “tasfiye” gibi

3
Bireyler, büyükleri ve amirleriyle fazla ısrar edenler, anlaşabilecek çok az
konuşurken, ses tonu sakin olmalı, kişi bulurlar.
sitem anlamına gelecek kabalıktan, el Başkaları konuşurken ne zaman
kol hareketlerinden ve yüz söze katılıp katılmamak gerektiğini
işaretlerinden sakınmalıdırlar. Bir söz ayarlamak, fikrimiz sorulmadan söze
söylenmeden önce, kendimize ve karışmamak gerekir. Bir insanın, nerede
başkalarına zararı dokunup ve nasıl konuşacağını bilmesi kadar,
dokunmayacağı düşünülmelidir. Her susmasını da bilmesi gerekir.
nerede olursa olsun sorulara mutlaka
yanıt verilmelidir. Konuşma, ilgi çekici ve Dinleme, titizlik, dikkat ve özen
gerekli konuları kapsamalıdır. üstüne kurulmalı, konuşana mümkün
olan ölçüde ilgi ve sevecenlikle
Ciddi ve resmi davranılması gereken yaklaşılmalıdır. Fikir ne kadar doğru
bir yerde, aşırı samimi, kontrolsüz bir olursa olsun, karşımızdakine seçme
yaklaşımla konuşmaya başlamak, hakkı tanımalıyız. Konuşmacının sözü
kurumun kurallarını küçümseyen kesilmeden sabırla dinlenmeli ve konu
sözcükler seçerek konuşmak iletişime iyice anlaşılmalıdır. İnsanları anlamak,
zarar verir. Bu konuda atalarımız, onları dinlemekle mümkündür.
“İnsanın alnında karakteri yazmaz, Gösterebilecek en büyük nezaket,
hareketleri belli eder” demişlerdir. dinlemektir. Konuşanı dinlerken, ayağı
Kiminle ve hangi ortamda, hangi sallamak, masaya parmakla vurmak,
kültürde iletişim kurduğumuzu göz kalemle oynamak ve kağıt karıştırmak
önüne almak gerekir. Konuşmacı, gibi rahatsızlık yaratan durumlardan
dinleyicilerin seviyelerine uygun ifade ve kaçınmak gerekmektedir. “İki dinle bir
cümleler kullanmalıdır. İki farklı duyum söyle” atasözüne uygun
içinde olan kişilerin ahenkli bir iletişim davranılmalıdır.
kurabilmeleri için özel bir hassasiyet Eleştiride olumlu ve olumsuz yönler
gereklidir. Örneğin; yeni sohbete birlikte ele alınmalıdır. Yerinde,
başladığınız kişilerle, genellikle aynı yumuşak, anlayışlı ve hoşgörülü bir
fikirde olduğunuz konuları konuşmak konuşma stiliyle sunulan eleştirinin
daha yerinde olur. yapıcı etkisi artabilir.
Konuşmada kendimizden ve Başkalarının yaptığı dil bilgisi, kelime
geçmişimizden söz etmek yerine, ve fikir yanlışlıklarını düzeltmeye
karşımızdakinin iyi taraflarından ve kalkmamalı ve bunları duymazlıktan
ondan edindiğimiz bilgilerden söz etmek gelmeliyiz. Zira, “Başkalarını kötüle-
daha uygun olur. Bu konuda atalarımız, mekle sana iyi denilmez” atasözü
“Sen kendini anlatmayı bırak, onu unutulmamalıdır.
davranışların anlatsın” demişlerdir.
Konuşma sanatını ve inceliklerini
Dinlemek, sosyal terbiyenin temel bilenler, düşündüklerinin hepsini
taşlarından biridir. Karşımızdakine itiraz söylemezler. Fakat, söylediklerini
etmeden sükûnetle dinlemeli, ne demek düşünür de söylerler. Yerinde söz
istediğini anlamalı, sonra ona bazı söylemesini bilen, özür dileme gereğini
sorular yönelterek söze başlamalıdır. duymaz. Bu konuda atalarımız,
Doğru olduğundan emin olsak bile, “Düşünmeden konuşmak, nişan
kesinlikle fikirlerimizde ısrar almadan ateş etmeye benzer”
etmemeliyiz. Zira, görüşlerinde çok demişlerdir.

4
Düzenli, güzel ve etkili konuşanlar, (3) Konuşma dinamiği (duygu,
muhatapları tarafından daima saygı düşünce, istek)
görürler ve sözleri ciddiye alınır. (4) Kelime hazinesi
Rastgele konuşanlar, toplumda ciddiye
alınmazlar ve çevresinde ilgi görmezler. (5) Üslûp
Lafını ölçen, zaman ve zemine göre Bu unsurları kısaca inceleyelim:
konuşmasını bilen, sabreden daima
kazançlı çıkar. Konuşma insan aklını (1) Ses : Hava titreşimlerinin
kullanma sanatıdır. Konuşma sanatının kulakta duyulanı olan ses, diyafram,
gerektirdiği yeterliliği kazanmış insanlar, kaburga ve göğüs kafesi, ciğerler,
aklını ve bildiklerini de en iyi kullanan nefes borusu, gırtlak, dil, dişler gibi
insanlardır. organların katkısıyla kendiliğinden
oluşan karmaşık işlemler sonucunda
Konuşmanın dinleyiciler üzerinde meydana gelir. Her sesin çıkışında
yapacağı etki önceden hesaplanmalı, bu organların gerilme, duraklama ve
konuyla ilgisi olmayan sözcüklerden çözülme faaliyeti oluşur. Yapılan
sakınılmalı, az ve öz konuşulmalıdır. Bu araştırmalar ses ile kişilik arasında
konuda atalarımız, “Kıymet ve tesir, bir ilişkinin bulunduğunu
çok sözde değil, yerinde ve özlü göstermektedir. Nitekim kendimiz
sözdedir” demişlerdir. görünmesek de sesimiz bizim kim
Her zaman herkesi memnun etmek olduğumuzu açıkça ortaya
mümkün değildir. Ancak, insanları koymaktadır. Kaliteli bir seste şu
memnun edecek şekilde, nazik bir dille, faktörlerin bulunması gerekmektedir.
konuşmak gerekmektedir. Tatlı dili (a) İşitilebilirlik
olanların dostları her gün artar.
Unutulmamalıdır ki, öğrenilmesi (b) Akıcılık
gereken ilk dil, tatlı dildir. Bu konuda (c) Hoşa giderlik
atalarımız, “Kişinin kıymeti, dilinin
altında ve kaleminin ucunda gizlidir. (d) Anlamlılık
Onu söz ve yazı ile açığa vurur” (2) Telâffuz : Birtakım simgelerin
demişlerdir. itibarî anlamlar yüklenerek ses hâlinden
Kısaca konuşma sanatı, sükunetle kelime hâline getirilmesine telâffuz
ve ustaca, yerinde ve zamanında, denilmektedir. Ses simgelerine yüklenen
anlaşılır ve inandırıcı bir şekilde itibarî anlamların karşımızdakiler
söylenen sözlerden ibarettir denilebilir. tarafından doğru ve tam olarak
anlaşılabilmesinin ön şartı doğru
Toplumdaki rolü ve statüsü ne olursa telâffuzdur. Konuşma eğitiminde en çok
olsun herkes, iş ve uğraşısının üzerinde durulması gereken
gerektirdiği konuşmaları yapmak hususlardan birisi telâffuzdur. Vücut da
durumundadır. Duyguların düşüncelerin, bulunan fizikî noksanlıklara dayalı
yaşananların başkalarına sözle telâffuz hatalarının hemen hemen
iletilmesi olan konuşmanın birtakım tamamı iyi bir eğitimle düzeltilebilir.
unsurları mevcuttur. Telâffuz hataları ile dolu bir konuşmanın
a. KONUŞMANIN UNSURLARI inandırıcı ve etkili olması mümkün
ŞUNLARDIR : değildir.
(1) Ses (3) Konuşma Dinamiği (duygu,
düşünce, istek) : Dilin en büyük
(2) Telâffuz fonksiyonu “insanlar arasında anlaşma

5
vasıtası” olmasıdır. İnsanların duygu, (3) Modern toplum yaşantısının
düşünce ve isteklerini dile getirmede dil gerektirdiği bütün konuşma tür ve
önemli bir araçtır. İşte bu unsurlar şekilleri insanlara kazandırılmalıdır.
konuşmanın da dinamiğini oluştururlar. (4) Bireyler küçük yaşlardan
(4) Kelime Hazinesi : İnsanlar itibaren, karşılaşacakları değişik kitleler
içinde bulundukları topluluğun maddî ve karşısında, nasıl konuşacakları
manevî değerlerini benimseyerek o konusunda eğitilmelidir. Konuşma
topluluğa mensup olduklarını eğitimi tek ve standart bir şekilde
düşünürler. İnsanlara aidiyet duygusunu verilmemelidir. Bu eğitimin sosyal
veren, o insanların kelime servetlerinde sınıflara ve yaş gruplarına göre
bulunan kelimelerin taşıdıkları değişmesi gerekmektedir. Bu hususlara
anlamlardır. Bu kelimeler aynı zamanda dikkat edilmeden verilecek genel bir
insanların geçmişleri ile gelecekleri eğitim formasyonu, fertlerin normal
arasında bir köprüdür. konuşma alışkanlığı kazanmalarını
sağlamanın dışında başka bir şey
(5) Üslûp : Duygu ve düşünce-
lerin ifade şekli diye kısaca kazandırmayacaktır. Tekamül etmiş,
gelişmiş bir dil zevkinin ve konuşma
tanımlayabileceğimiz üslûp konuşma
alışkanlığının kazanılmasında ferdî
eğitimi sırasında kontrol edilmesi
yeteneklerin ve sahip olunan kültürel
gereken bir unsurdur. Konuşmanın
yapının göz önünde bulundurulmasının
amacı muhatabımıza derdimizi
büyük önemi vardır.
anlatmak ya da bir maksada erişmek
olduğuna göre istediğimiz sonucu (5) Konuşma eğitiminde yıkıcı
alabilmek için nasıl bir üslûp değil yapıcı olunması gerektiği mutlaka
kullanmamız gerekeceğine de karar öğretilmelidir. İlgi çekebilmek için bayağı
verebilecek durumda olmalıyız. ve sıradan şeyleri anlatmak gibi bir
kolaycılığın içine kesinlikle
b. KONUŞMA EĞİTİMİ
girilmemelidir.
ESNASINDA DİKKAT EDİLMESİ
GEREKEN HUSUSLAR : (6) Konuşma eğitimi sırasında
konuşmaya mutlaka çok iyi
(1) Konuşma da diğer dil
hazırlanmanın gerektiği öğretilmelidir.
sanatları gibi eğitim yoluyla
Konuşmanın temel unsurları ile yan
geliştirilebilir. Eğer eğitim ciddî ve
unsurları belirlenmeden, nerede ne
sağlıklı değilse ileri yaşlarda konuşma
kadar bahsedileceği tespit olunmadan
yeteneğinin gelişmesi güç olmaktadır.
yapılacak konuşmanın başarısız olacağı
Yine konuşma eğitimi sadece bir
anlatılmalıdır. Bu eğitim sırasında
öğretim şeklinde değil, yeri geldikçe
konuşmacıya, hitap edilecek topluluğun
oyun, uygulama ve eğitim şeklinde
eğitim seviyesini, özel ilgilerini vs.
verilmelidir. Konuşma eğitiminde çok
dikkate almalarının gerekliliği de
yaygın olan “K-Ö-K” formülüne (Konu-
öğretilmelidir.
Önemi-Konuşmacı) uygun eğitim
yapılmalıdır. Günümüzde radyo ve TV
kanallarının çoğalması, özel sektörde
(2) Konuşma eğitiminin asıl
pek çok işverenin güzel ve doğru
amacı kişinin duygu ve düşüncelerini
konuşan personel çalıştırmak istemesi
rahatlıkla ifade edebilmesini
gibi sebeplerle güzel konuşma eğitimi
sağlamaktır. Dolayısıyla konuşma ile
veren kurslar düzenlenmeye
sosyalleşme arasındaki doğrudan ilişki
başlanmıştır. Devlet okullarında
göz ardı edilmemelidir.

6
verilemeyen bu eğitim daha çok tiyatro bazılarını sıraladığımız olumsuzlukların
sanatçıları ve tecrübeli spikerler pek çoğu kötü huylar ve alışkanlıklarla
tarafından verilmektedir. ilgilidir.
Gençlerin toplum içinde sağlam bir (a) Kibirlenmek: Kişinin
yer edinebilmeleri ve mesleklerinde kendini diğer insanlardan üstün
başarılı olabilmeleri için konuşma görmesi, onlara tepeden bakması,
eğitiminin istenilen seviyede ve amacına gururlanması demektir. Kibirli insanlar,
uygun olarak yapılması gerekmektedir. ister istemez bu huylarını
konuşmalarına da yansıtırlar.
Etkili ve güzel konuşma; yerine,
Başkalarına saygı göstermedikleri için
zamanına, kişisine uygun olarak yapılan
kendileri de saygı görmezler. Toplum
konuşmadır. Neyi, nerede, ne zaman,
içinde sevilmeyen bu kişilerle kimse
kime nasıl söyleyeceğini bilen bir kişinin
muhatap olmak istemez.
güzel konuşmayla ilgili önemli bir
problemi yok demektir. Hazırlıklı veya “Hep ben bilirim, sen bir şeyden
hazırlıksız herhangi bir sözlü anlatımın anlamazsın, en iyisini ben yaparım, o da
güzel ve etkili olması, konuşma bir şey mi, benim dediğim doğrudur”
yanlışları yapılmamasına bağlıdır. Şu tarzındaki ifadeler kibirli insanlara özgü
hâlde, güzel konuşmayı içinde sözlerdir. Bunlar iletişimde engel
konuşma yanlışlarının olmadığı sözlü oluştururlar.
anlatım şeklinde tanımlamak da (b) İlgisizlik : Her şeyin en
mümkündür. doğrusunu bildiğini iddia eden insanlar,
c. KONUŞMA YANLIŞLARI : başkalarının fikirlerini önemsemez ve
onları dinlemezler. Böyle insanlar yerli
Konuşma yanlışları çevreye,
yersiz sorularla ilgisizliklerini ve
eğitime, dilin kurallarını bilme
konuşana olan saygısızlıklarını
seviyesine, alışkanlıklara ve kişiye göre
göstermiş olurlar. İlgisizlik zihin
değişmekle birlikte bunları;
dağınıklığının ve alt yapı yetersizliğinin
(1) Alışkanlıklardan kaynaklanan bir sonucu olarak da gerçekleşebilir.
davranışlarla ilgili konuşma yanlışları,
(c) Konuşanın Sözünü
(2) Söyleyiş tarzıyla ilgili konuş- Kesmek : Birisi konuşurken araya
ma yanlışları, girmek, sorular sormak, sabırsızlık
(3) Konuşma kurallarını bilme- göstermek, itiraz etmek, sözünü kesmek
mekten kaynaklanan konuşma ile ilgili bir davranış yanlışıdır. Birini
yanlışları, olmak üzere üç başlık altında dinlerken anlaşılmayan hususlar olabilir.
toplamak mümkündür. Bunlar, kişinin sözünü tamamlaması
beklendikten sonra uygun bir dille
(1) Alışkanlıklardan Kaynakla- sorulmalıdır. Özellikle televizyonlardaki
nan Davranışlarla İlgili Konuşma bazı tartışma programlarında
Yanlışları : Kişinin çevresindeki diğer muhatapların birbirlerini dinlemeyerek
insanlarla (sözlü olarak) sağlıklı bir bir an önce kendi söyleyeceklerini
iletişim kurmasında alışkanlıklarının ve bitirme yarışına girmeleri sırasında
anlayışının payı büyüktür. Can sergiledikleri tutum, bu konunun ilginç
çıkmadan huy çıkmaz atasözünde örnekleri arasındadır. Böyle bir anlayışla
güzel bir şekilde ifadesini bulan bu yapılan tartışmanın seyirciler tarafından
gerçeğin güzel konuşma ile çok beğenilmeyeceği de bir gerçektir.
yakından ilgisi vardır. Çünkü, aşağıda

7
(ç ) Kendini Yetersiz konuşma kurallarını bilen, aydın bir
Görmek : Kendini beğenmek kadar insanın sergileyeceği tavır değildir.
olmasa da kendini yetersiz görmek de “İğneyi kendine çuvaldızı
bir davranış yanlışıdır. Çünkü başarılı başkasına batır” sözündeki incelik,
bir konuşmanın temelinde kendine ölçü olarak alınmalıdır.
güven duymak vardır. “Ben yapamam,
ben bilmem, ben bu işin üstesinden (ğ) Yapmacıklık : Kişinin
gelemem” gibi yanlış telkinler kişiyi tavırları, kıyafeti, konuşmaları, anlayışı,
başarısızlığa sürükleyen olumsuzluk- düşünceleri, yetiştiği ortamla, aldığı
lardandır. eğitimle, kültürle uyum içinde olmalıdır.
Mevlânâ’nın ifadesiyle “kişi ya olduğu
(d) Alay etme alışkanlığı : gibi görünmeli ya da göründüğü gibi
Başkalarını hafife alarak onları toplum olmalıdır” Aksi hâlde insan, bülbülü
içinde güç duruma düşürmek, kişilerin taklide çalışan karga gibi gülünç bir
fizikî yapıları için hoş olmayan sıfatlar duruma düşer. Bu sebeple yapmacık
kullanmak, birtakım eksiklikleri güzel tavırlardan vazgeçmek gerekir. Zaten
olmayan bir üslûpla söylemek alay etme konuşmada inandırıcı olmanın yolu da
alışkanlığıyla ilgilidir. “İstediğini samimiyetten geçmektedir.
söyleyen istemediğini işitir.” sözünü
her zaman hafızada tutmakta yarar (h) Bencillik : Sürekli olarak
vardır. kendi nefsini ön plânda tutan, hemen
her işte kendi çıkarları doğrultusunda
(e) Boşboğazlık : Söylen- hareket eden, hep ben diyen, her
memesi gereken bir sözü yerli yersiz konuda kendini ön plana koymaya
söyleme alışkanlığıdır. Böyle kişiler iyi çalışan kişilerin ortaya koyduğu
niyetli bile olsalar toplum içinde yalnız davranış şeklidir. Bu anlayıştaki kişilere
kalmaya mahkûmdurlar. Çünkü bunların güvenilmez. Bunlarla kolay kolay
çevresindeki insanlar şimdi bu yine bir arkadaşlık kurulmaz. Basit bir şekilde
boşboğazlık yapacak diye âdeta diken örneklersek, bir ekmeği bölüşmek
üstünde olurlar. gerektiğinde bir bakınız, arkadaşınız
(f) Gevezelik : Bir anlamda ekmeğin ne kadarını size ne kadarını
başkalarına konuşma hakkı tanımayan, kendisine ayırıyor. En küçük bir menfaat
ilgili ilgisiz sürekli olarak ben söz konusu olduğunda bencillik
konuşayım, bu konuya bir açıklama da kendisini gösterecektir.
ben getireyim anlayışıyla sözü (ı) Övünmek : Kişinin diğer
gereğinden fazla uzatan kişilerin ortaya insanlardan farklı ve üstün yönlerini ön
koyduğu bir davranış yanlışıdır. Geveze plâna çıkarmaya çalışması övünmektir.
insanlar, çoğu zaman ölçüyü kaçırarak Konuşma, başkalarına övünmek ya da
dinleyenleri sıktıkları için toplum başkaları tarafından övülmek
tarafından sevilmezler. düşüncesiyle yapılmamalıdır. “Ali’nin
(g) Usulsüz Eleştiri boyu kısadır” demenin “Ben ondan
Yapmak : Başkalarına ait düşüncelere uzunum” anlamına geleceği de
her zaman katılma gibi bir zorunluluk unutulmamalıdır.
olmamakla birlikte katılmadığımız (i) Dedikodu Etmek : Basit
fikirlerle ilgili eleştirileri de söylemenin ruhlu insanların eğlencesi olan
uygun bir yolu vardır. Sıra dedikodu, konusu kınama ya da
gözetilmeden, saygısız bir üslûpla, kaba çekiştirme olan konuşmadır.
sözlerle yapılacak eleştiri, elbette Dedikoducu kişiler, birinin arkasından

8
konuşarak onu kötülemeye çalışırlar, Konuşmanın etkisini azaltan ve
kınarlar, kendilerinin öyle olmadığını ahengini bozan söyleyiş tarzıyla ilgili
anlatmaya çalışırlar. Fakat bu arada bazı yanlışlıklar aşağıda sıralanmıştır:
konuştukları kişiye “Bak ben senin (a) Aynı Kelimeleri Tekrar-
yanında falancayı nasıl lamak : Konuşma sırasında hiç
çekiştiriyorsam seni de başkasına gerekmediği hâlde kelimeleri aynen
öyle çekiştiririm” mesajını verdiklerini tekrarlamak, dinleyenlerin dikkatini
unuturlar. çekecek sıklıkta “anlaşıldı mı”,
(j) Kesin Konuşmak : “bilmem anlatabiliyor muyum”,
Başkalarının düşüncelerine saygı “binaenaleyh”, “çocuklar”, “efendi-
duymayan, kendi düşüncesini ister me söyleyeyim”, “sana bir şey
doğru ister yanlış olsun kabul ettirmeye söyleyeyim mi”, “demem o ki”,
çalışan, kestirip atma alışkanlığında “evet”, “işin garip tarafı”, “sizin
olan, hoşgörüye tahammülü olmayan anlayacağınız”, “şey”, “yani”... gibi
kişilerin ortaya koyduğu davranış sözleri tekrarlamak anlatım ve söyleyiş
yanlışlarından biri de kesin konuşmaktır. güzelliğini bozar.
Özellikle tam olarak bilinmeyen konular (b) Söyleyiş Yanlışları
hakkında bu anlayışla fikirler yürütmek, Yapmak, Anlamsız Sesler Çıkarmak :
haberler vermek, zaman zaman kişiyi Güzel bir konuşmada vurgu ve
yalancı durumuna da düşürür. Meselâ, tonlamanın doğru yapılması kadar
“Türkçe Sözlük’ün son baskısında kelimelerin doğru telâffuzu da önemlidir.
95.000 kelime vardır” cümlesine ilâve Bazen yanlış söylenen bir kelime,
edilecek “zannedersem, yanılmıyor- anlamı bilinmeden kullanılan bir söz,
sam, herhâlde” gibi bir kelime kişiyi konuşmacının eğitim durumu, anlayışı,
yanlış bilgi vermekten, yalancı görgüsü hakkında fikir vermeye
durumuna düşmekten kurtaracaktır. yetecektir.
(k) Sert Konuşmak : Kişinin Başka dillerden Türkçe’ye giren
birilerine karşı kendini daima güçlü, kelimelerin söylenişine özellikle dikkat
haklı, kabadayı göstermek ister gibi bir edilmelidir. Aksi hâlde söylenmek
anlayışla ve sert bir ses tonuyla, istenenle söylenen birbirinden farklı
birilerini tehdit eder gibi konuşması da olabilir.
bir davranış yanlışıdır. Yanlış bir
düşünce ne kadar kaba, sert bir üslûpla Konuşmacı anlatacağını geveleme-
söylenirse söylensin doğru olamaz, den açıkça söylemeli, sözü gereksiz
kişiyi haklı çıkarmaz, sadece konuşanın yere uzatarak dolambaçlı yolları tercih
ne kadar kaba birisi olduğunu gösterir. etmemelidir.
(2) Söyleyiş Tarzıyla İlgili Hatırlanamayan sözlerin yerine
Konuşma Yanlışları : Etkili ve güzel bir bilerek veya bilmeyerek “aaa..., eee...,
konuşmada konunun içeriği kadar ııı..”. gibi anlamsız sesler çıkarmak
söyleyiş tarzı da önemlidir. Neyi, ne veya arada boşluklar bırakmak
zaman, nerede, nasıl söyleyeceğini konuşmanın ahengini bozan diğer
bilmeyen bir kişinin güzel konuşması yanlışlıklardandır. Biraz çaba göstererek
çok zordur. Herhangi bir isteğin bu olumsuzluğun önüne geçmek
ifadesinde, seçilen kelimelerin ve mümkündür.
söyleniş tarzının kişiler üzerinde farklı Ses tonu, konuya ve konuşmanın
etkiler uyandıracağı unutulmamalıdır. yapıldığı yere göre ayarlanmalıdır.

9
Gereksiz yere bağırmak veya zor işitilen ne kadardır gibi soruların cevaplarını
bir sesle isteksiz bir ses tonuyla bilmeyenlerin yapacağı sunuş
konuşmak, sunuşun etkisini azaltır. konuşmalarında, plânsızlıktan kaynak-
lanan yanlışlıkların olması kaçınıl-
(c) Argo Sözleri Kullanmak
mazdır.
ve Kaba Konuşmak :Türkçe Sözlük’te;
kullanılan ortak dilden ayrı olarak aynı Toplumda sevilmek ve sayılmak,
meslek ya da topluluktaki insanların kendini dinletmek, aranan bir kişi olmak,
kullandığı özel dil ya da sözcük konuşma kurallarını iyi bilmek ve bu
dağarcığı; serserilerin, külhanbeylerinin kuralları başarılı bir şekilde uygulamakla
kullandığı söz ya da deyim olarak mümkündür.
tanımlanan argo -özgünlüğü korumak d. KONUŞMA İLE İLGİLİ ÖZLÜ
gereken durumlar dışında- edebî dilde SÖZLER :
asla kullanılmamalıdır. Bir de buna kaba
sözler, küfürler eklenecek olursa Az düşünen çok konuşur.
konuşma, edep sınırlarının dışına taşar. Önce düşün sonra söyle.
Kendisine ve çevresindekilere saygısı
olan aydın bir insanın konuşmasında Kimin söylediğine değil, ne
argoya ve kaba sözlere rastlanmaz. söylediğine bak.
(3) Konuşma Kurallarını Bil- Öfkeli konuş göreceksin ki,
memekten Kaynaklanan Konuşma pişman olacağın en güzel konuşmayı
Yanlışları : Güzel ve etkili konuşma yapacaksın.
kurallarını bilmeyen, bu konuda Söylediklerinizi duyurmak için, hiç
deneyimi olmayan, konuşma sırasında kimsenin kolundan tutmayın, çünkü
yapılan yanlışlıkların neler olduğundan insanlar sizi dinlemeye istekli değillerse,
habersiz bir konuşmacının başarılı bir onları tutacağınıza çenenizi tutmanız
sunuş yapamayacağı, konuşmasının daha iyi olur.
yanlışlarla dolu olacağı muhakkaktır.
Konuşmacı, karşılaştığı kötü örnekleri Söz yaş deriye benzer, nereye
kendisine devamlı ölçü kabul ederse çekersen oraya gider.
başarılı olamaz. Söze iyi başlayın iyi bitirin, arasını
(a) Üslûp Yanlışları : Yeri- ne ile doldurursanız doldurun.
ne, kişisine, zamanına ve konusuna İstediğini söyleyen, istemediğini
göre nasıl konuşacağını bilmeyen bir işitir.
şahsın, asker arkadaşıyla konuştuğu
Saygısız ağız, anahtarsız açılır.
şekilde amiriyle konuşmasını yadırga-
mamak gerekir. Konuşma türlerini ve Herkes ancak anladığını duyar.
bunların özelliklerini bilmeyen bir Herkese anlayabildiği kadar
konuşmacı, kime nasıl hitap edeceğini; söyleyiniz.
panelde nasıl, forumda nasıl, açık
oturumda nasıl konuşulacağını bilmezse Dinlemekten akıl, söylemekten
üslûp yanlışları yapacaktır. pişmanlık doğar.
(b) Plânsızlık : Bir dinleyici Dilin söylediği iyi söz, akar su
grubu önünde yapılan sunuş gibidir. Nereye akarsa orada çiçek açar.
konuşmaları, konuşma plânı yapmayı Kelimeler değil onu söyleyen ağız
gerektirir. Konuşma plânı nedir, nasıl önemlidir.
yapılır, plânda nelere dikkat edilir, süre

10
Laf bilirsen söyle, seni ibret Bedenlerinin dili aracılığıyla insanlar
alsınlar; laf bilmezsen sukut et, seni duygularını, düşüncelerini, isteklerini,
adam sansınlar. ihtiyaçlarını ve ruhsal zenginliklerini
başka insanlarla paylaşmışlardır.
Dil keskin kılıçtır, kan akıtmadan
adam öldürür. Hiç kimse beden dilinin ifadelerinden
kaçamayacağı veya bunu bastırama-
Acı söz insanı dinden çıkarır, tatlı
yacağı için, bu dili öğrenmeye çalışmak
söz yılını deliğinden çıkarır.
çok yararlıdır. Böylece, kendi dünyamızı
Sözün bütün gayesi, anlaşmaktır. yansıtma biçimimiz hakkında ve birlikte
İnsanlar sadece söylediklerinden yaşadığımız insanların iç dünyalarıyla
değil, söylemesi gerekirken söyleme- ilgili önemli bilgilere sahip oluruz.
diklerinden de sorumludur. Bireylerin beden dilleri, onların
Dil söyler saklanır, baş belaya sosyal statüleri, grup içi hiyerarşideki
katlanır. yerleri ve toplumsal konumları hakkında
önemli ip uçları taşımaktadır. Beden
Söylenecek yerde susmak, su- dilinin kelimelerden çok daha kolay
sulacak yerde konuşmak akıl hafifliğini anlaşılma özelliği söz konusudur. İnsan
gösterir. hayatı boyunca çoğunlukla farkında
Bir insanın zekâsı, vereceği olmaksızın günlük beden dilini son
karşılıklarla değil, soracağı sorulardan derece etkili olarak kullanır. Ancak
anlaşılır. bedenini, kelimeleri kontrol ettiği gibi
kontrol edemez. Bedenimiz olaylara
Cevabını duymak istemediğin veya durumlara karşı çok daha fazla
soruyu sorma. kendiliğinden tepkiler verir. Gerçek
Kötü söz duyanları düşman eder, duygu ve düşüncelerimizi kelimelerin
ederse insanı söz sultan eder. arkasına gizlemek belki mümkündür,
ama beden dilimizi gizlememiz çok kere
Ne yumruktan ne kılıçtan iz kalır,
mümkün değildir. Bedenimiz çok etkili
İnsan ölür arkasından söz kalır.
bir iletişim aracıdır.
(Kutadgu Billig)
a. Davranışımız İç Dünyamızı
Sözünü bilen kişinin, yüzünü ak
Etkiler : İnsanlar büyük çoğunlukla
ede bir söz, sözünü pişir diyenin, işini
içlerinden geldiği gibi davrandıklarını
sağ ede bir söz.
düşünürler. Oysa yakın zamanda
Söz ola kese savaşı, söz ola yapılan araştırmalar, “İnsanların
kestire başı, söz ola ağulu aşı, bal ile hissettikleri gibi davranmaktan çok,
yağ ede bir söz. davrandıkları gibi hissettiklerini”
Kişi, bile söz demini, demeye ortaya koymuştur.
sözün kemini, bu cihan cehennemini, Canı sıkılan bir insanın kaşları çatık,
düzelte bir güzel söz. (Yunus yüzü asık, omuzları düşük ve merkezi
Emre) kapalıdır. Hepimiz sık sık sebepsiz bir
3. BEDEN DİLİ : can sıkıntısı yaşarız. Oysa çok kere
kaşlarımızı çattığımız, yüzümüzü
İnsanlar konuşarak anlaşmayı astığımız ve omuzlarımızı düşürüp,
geliştirmeden önce, beden dilleriyle merkezimizi kapattığımız için canımızın
anlaşırlardı. Beden dili insanların ilk sıkıldığını düşünmeyiz. İnsan hangi
anlaşma aracı ve ilk dili olmuştur. davranışı yansıtırsa, bir süre sonra

11
beden kimyasında meydana gelen c. Aile İçindeki Beden Dili :
değişikler sebebiyle o yönde duygular Beden dilimizle verdiğimiz mesajlar
yaşamaya başlar. Sıkıntılı bir insan gibi insanlarla anlaşmamızda en temel
davranmak iç sıkıntısının artmasına araçtır. Hem yakın çevremizde, hem
sebep olur. daha geniş sosyal hayatımızda hem de
farklı ülke insanları ile ilişkilerimizde
b. İletişimde İlk Dakika Önemlidir:
öncellikle beden dilimizi kullanırız ve
Karşı karşıya gelen iki kişi arasındaki ilk
onların beden dilleri ile anlattıklarını
etkileşim, iletişim sürecinin önemli bir
çözmeye çalışırız.
belirleyicisidir. Bu etkiyi yaratan
faktörler, karşılaşan kişilerin beden Yakın arkadaşlarımıza, eşimize,
dilinde kullandığı kelimelere ve kişinin çocuklarımıza duruşumuz veya
taşıdığı bütün aksesuarlardan içinde bakışımızla düşündüklerimizi hissettir-
bulunduğu fizikî ortam nesnelerine meye çalışırız. Büyük çoğunlukla onlar
kadar geniş bir dağılım gösterir. da bu mesajları alır, düşünce ve
duygumuzu anlarlar. İletişim
İşte bütün bu faktörlerin bileşkesi
“algılayan kişinin” değerlerinde bir yer kurduğumuz kişilerle kültürümüzdeki
ortak özellikler ne ölçüde fazlaysa
bulur ve o çerçeve içerisinde
birbirimizin beden dilini anlamamız da o
yorumlanır. Algılayanın kişisel özellikleri
kadar kolaylaşır. Bu nedenle kişinin
ve toplumsal normları ile kalıplaşmış
yaşadığı en dar çevre olan aile içinde
olan yargıları, etkileşim verilerine bağlı
beden dili etkili biçimde yoğun olarak
olarak iletişimin ilk anında bir “karar”
kullanılır.
verdirir ve insan karşısındaki kişiye
zihninde var olan bir etiket yapıştırır. Bu “Ne hissettiğimi, ne dediğimi
karar olumlu veya olumsuz olabilir. anla” anlamına gelen jest ve
mimiklerimiz yakın arkadaşlarımız,
“Duruşundan hiç hoşlanmadım”,
dostlarımız, eşimiz özellikle de
“Bakışını sevmedim”, “Bir görüşte
çocuklarımızla olan iletişimimizde büyük
kanım ısındı”, “Ben onu gördüğüm
yer tutar. İnsan önce beden diliyle
an işe yaramaz olduğunu
anlaşmayı bekler. Bu durum
anlamıştım” gibi değerlendirmeler o
istediğimizin yapılmadığı ve olumsuz bir
kişi ile gelişecek iletişimin temelini
duyguyu konuşmak istemediğimiz
oluşturur. Yalnız bu kararlarımız her
durumlarda daha belirginleşir. Özellikle
zaman böylesine açık ve bilinçli
yakın ilişki içinde olduğumuz kimselerle
olmayabilir. Kişi bunları bilinç düzeyine
kurduğumuz iletişimde gözümüzün içine
çıkartsa da, çıkartmasa da, ilk
bakılmasıyla ne demek, ne yapmak
algılarımızın oluşturduğu yargının,
istediğimizin anlaşılmasını bekleriz. Bu
iletişim biçimimizde ve o kişiye
tür küçük işaretlerden çıkartılan
atfettiğimiz değerde önemli bir rol
anlamlar, ilişkinin olumlu veya olumsuz
oynadığı bilinmelidir.
yönde gelişmesini belirlemek açısından
büyük önem taşır.

12
ç. Kültür Beden Dilini Etkiler : bizden olanı daha kolay ve rahat
Kültürel farklar arttıkça, ilişki anlaşılır yapan ayrıntılar bulunur.
kurduğumuz yabancılarla ve Beden dilindeki en benzer ifadeler
çevremizdeki insanlarla anlaşabilmemiz, canlılığı ve iç dengeyi korumaya dönük
onların duygu ve düşünce akışını temel psikolojik durumlarla ilgilidir.
değerlendirebilmemiz zorlaşacaktır. Korku, kızgınlık, hüzün, nefret,
Örneğin, Washington’da büyük bir mutluluk, dikkat, ilgi, uyku, gerginlik,
markette, ne olduğunu anlamadığımız şiddet bu durumların en belirgin
bir malı rahatça çevirip incelemek olanlarıdır. Bu genel durumların dışında
isterken, bir market görevlisi yakınımıza kültüre özgü ve o toplumun belirleyici
gelip orada bir başka işle uğraşsa, beden dili özelliklerinin bir başka toplum
bundan huzursuzluk duyarız. Çünkü tarafından kısa bir sürede
ülkemizde böyle bir durumda, benimsenmesi mümkün olmaz. Başka
bulunduğumuz yere gelen bir market bir topluma ait geleneksel kültür, ödünç
görevlisi paketleri karıştırdığımızı alınarak yaşanamaz.
görünce bize “Ne arzu etmiştiniz?”
diyerek müdahale edebileceği gibi “Her e. Jestler ve Mimikler : Jestler ve
şeyi karıştırmayın!” gibi bir uyarıda da mimikler diğer kişilere görsel sinyaller
bulunabilir. Ya da dünyanın öbür gönderen hareketlerdir. Bizim bir jestten
ucunda, Japonya’da alışveriş merkezine söz edebilmemiz için yapılan hareketin
giren bir Türk bu kez, göz göze geldiği bir başkası tarafından görülmesi ve
her mağaza görevlisinin önünde yerlere yaşadığımız duygu ve düşünceyle ilgili
eğilmesini hayretle izler ve belki de bir bir bilginin karşımızdaki kişiye iletilmesi
süre kendisiyle nasıl bir ilişki kurulmak gereklidir. Aslında her bir jest, düşünce
istendiğini anlayamaz. ve duygu ürünü olduğu için doğal olarak
bu özelliklerini barındırır.
d. Benzerliğin Sınırları : Günü-
müzde farklı toplumlara ait insanlar Yüz kaslarının anlatım amaçlı
birbirleriyle oldukça çabuk ve kolay ilişki kullanımı mimikleri, baş, el, kol, ayak,
kurabilmektedir. Televizyondaki dizilere bacak ve bedenin kullanımı da jestleri
bakıp, kendi yaşantımızı batı yaşama oluşturur. Jest ve mimikler "esas" ve
biçimiyle özdeş görebilir, bir sokak "ikincil" olarak ayrılır. Esas jest ve
kahvesinde bir Avrupalı veya mimikler, düşünce ve duygularımızı
Amerikalıyla yüzeysel bir dostluğu destekleyen, onları somutlaştıran
kolayca başlatabiliriz. hareketlerimizdir. Örneğin, sohbet
sırasında göz kırpma, baş sallama,
Farklı kültürlerdeki insanlar kolları açma gibi işaret ve hareketler
teknolojinin sunduğu olanaklardan iletmek istediğimiz ve programladığımız
yararlanırken, ortak beden dilleri bir mesajı içeren jestlerdir.
kullanırlar. İnsanlar nerede yaşarsa
yaşasınlar benzer şekilde asansöre Öte yandan kendiliğinden gelen ve
biner, tenis oynar, bilgisayar ve araba hiç beklemediğimiz bir anda bizi
kullanırlar. Aynı zamanda biyolojik yakalayan esneme ve hapşırma gibi
kökenli beden dilinde de birçok ortak durumlarda bile jest söz konusudur.
nokta vardır. Ortak yaşantı olarak öfke, Esas olarak anlatıma katkıda
sevinç veya şaşkınlık gibi duygular bulunmayan ve kendiliğinden refleks
yaşanır. İşte ortak yaşanan bütün bu olarak ortaya çıkan bu hareketlere ikincil
duygularda bile, bizim dışımızdaki jest ve mimik denir.
kültüre ait olanı anlamayı zorlaştıran,

13
Bu iç tepkilerle ortaya çıkan ikincil Duygusal durumumuzu yansıtan jest
jestler, ortamın özelliklerine göre ve mimikler açık ve belirgin bir şekilde
giydirilmeye ve şekillendirilmeye dışarıya başkalarına sinyaller
başlarsa esas jestlere dönüşmesi göndermektedir. Bu işaretlerin fark
ortama, kişinin içinde bulunduğu ve edilmesini istemiyorsak özel bir çaba
birlikte olduğu kişilere karşı takınmak harcamamız ve kendimizi kontrol
istediği tavra bağlıdır. Bu jestlerin etmemiz gerekir. Dikkat edilmesi
bazılarını bastırmak, bazılarını da en gereken nokta dışa vurduğumuz
açık biçimde ortaya koymak eğilimi duygularımızla ilgili işaretlerin gerçekten
vardır. Bir konser salonunda insan karşı tarafa iletmek istediklerimiz olup
hapşırığını tutmaya çalışır ve özür diler olmadığıdır. İkincil jestleri bilinçli olarak
bir ifade takınır, ancak istemediği halde anlamlandırıyor olsak da olmasak da,
eşi camları açmışsa ve bundan rahatsız bu jestler kişiyle ilgili duyguların bir
oluyorsa hapşırması çok daha farklı aktarımıdır.
olur. Açık, net ve mümkün olduğunca g. Esas Jestler : Bu jestler yüz,
şiddetli olan hapşırık artık ikincil jest baş, el, kol, ayak, bacak ve bedenin bir
olmaktan çıkar. konuya açıklık kazandırmak için yaptığı
Baş ile selam vermek veya el hareketlerdir. Esas jestler, anlatım
sallamak gibi hareketlere esas jestler jestleri, sosyal jestler ve mimik
denir. Esas jestler başlangıçtan jestleridir.
bitişlerine kadar iletişimin bir ğ. Anlatım Jestleri : Bu jestler
parçasıdırlar. Esas jestlerle ikincil insanın diğer hayvanlarla ortak olan
jestleri ayırt etmek için kendi kendimize biyolojik kökenli jestleridir (Temel altı
şu soruyu sorabiliriz. “Eğer ben yalnız duygusu). Kaslarımız altı temel
olsaydım bu hareketi yapar mıydım?” duygunun ifadesinde, canlılığımızın
Cevabımız “Hayır” ise bu hareketimiz başlangıcından bu yana bedenin
esas jesttir. Cevabımız “Evet” ise yaşantı ile bağlantısını kurmak ve
hareketimiz kendiliğindedir ve ikincil bedeni korumak için düzenlenmiştir.
jestler grubuna girer. Anlatım jestleri özellikle yüz ifadelerinde
f. İkincil Jestler : İkincil jestlerin ortaya çıkar ve insanın varlığını
pek çoğu esas olarak sosyal değildir. korumaya dönük eylemlerinden
Çünkü bunlar bedenin rahatı, temizliği kaynaklanır.
ve kaşınma gibi kendiliğinden olan Örneğin; ani ve atak hareketler
ihtiyaçları ile ilgili hareketlerdir. Vücut karşısında gözlerimizin kapanması
bakımımızı ve rahatlığımızı ovarak, belirsizlik ve tehditlerle dolu bir
silerek, kaşıyarak yaparız, yeriz, içeriz, dünyadan gelebilecek bir saldırıdan
rahat olarak bir beden duruşu sağlamak gözlerin koruması amacına dönüktür.
için kollarımızı birleştiririz, bacak bacak
üzerine atarız, dik veya yan otururuz. Öte yandan gülme insanın hoşnut
Bütün bunları kendimiz için yaparız. olduğunu, iç dengesinin yaşamı
Fakat bunları nasıl yaptığımız ve hangi sürdürmeye uygun bir uyum içerisinde
duygusal durumda olduğumuz bulunduğunu ortaya koyan ve
önemlidir. Bu jestleri yaparken yalnız karşısında bulunanları bu mutluluğa
olmadığımız durumlarda bizimle birlikte ortak olmaya davet eden bir jest ve
olanlar bu kişisel hareketlerden bizimle mimiktir. Yapılan kültürler arası
ilgili bilgi sahibi olurlar. çalışmalar bu temel jestlerin bütün
kültürlerde ortak olduğunu göstermiştir.

14
Esas jestlerimizden olan anlatım şu ki gerçekte bizler, hal ve
jestlerinin temel özellikleri kültürel davranışlarımız, duygularımız,
etkilenmeler sonucunda değişime fikirlerimiz ve kişiliğimizi sözlü ya da
uğramıştır. Ana jest kalıbı farklı olmadan sözsüz şekilde ortaya çıkararak iletişim
kültüre ve kişiye bağlı olarak değişik kurarız.
durumlarda kullanılabilir. Örneğin, İş dünyasında bu konuyla ilgili bazı
gülme için toplumların ve kişilerin yanlış görüşler vardır. Bazı insanlar
kullandıkları fırsatlar ve tavırlar aynı beden dili hakkında olan tüm
değildir. Biyo-psikolojik beden dilimiz konuşmaların terim dolu ve gereksiz
olan anlatım jestleri evrenseldir, kültürel olduğunu düşünürken, bir insanı
özellikler, bu ana yapıya anlatım anlayabilmek için ne dediklerini dikkatli
zenginlikleri ve bazı farklılıklar dinlemenin yeterli olabileceğini
kazandırmıştır. savunurlar. Bunun zıttı olarak ise,
h. Sosyal Jestler ve Mimikler : bazıları, karşısındakinin bakışları, ayak
Durum gereği, olduğumuzdan çok daha vuruşları ve kişisel jestlerinin, o kişinin
mutlu veya hissettiğimizden çok daha sözlerinden veya yaptıklarından daha
üzüntülü yüz ifademiz bir sosyal çok şey anlattığına inanır. Bu
mimiktir. İnsanları memnun edecek iyimserlere göre karanlık bilinçaltı,
jestlerin taklit edilmesi bir anlamda iletişim sırasında yüzük çevirme, saç ile
insanın sosyal rolünü oynamasıdır. Bir oynama, sık tekrarlanan hareketler
toplantıda gerçek iç dünyamızdan çok sayesinde açığa çıkıyor.
farklı bir duygu halini yansıtmamız buna Bizler fikir ve isteklerimizi
örnektir. Canını sıkan bir konuyu iletebilmek, karşımızdaki ile iletişim
yemekte konuşmayıp ve yemek kurabilmek için en çok dilimizi kullanırız.
saatlerini iyi görünme çabasıyla Ancak aynı zamanda tutku, endişe ve
geçirmeye çalışmak veya kişinin bir korku gibi duygulara sahip yaratıklar
topluluk önünde yaptığı bir konuşmada olarak, hislerimizi göstermek isteriz.
ses tonunu, el ve kollarını anlatımını Bilinçli olarak sözsüz mesajlar iletir ve
daha etkin kılmak için kullanması sosyal algılarız. İletişimde kullandığımız sözsüz
jest ve mimikler olarak değerlendirilir. ipuçları, sözlü olanları anlamamıza
ı. Mimik Jestler : Bu jestler taklit yardımcı olabilir.
ve tanımlama jestleridir. Bir objeyi veya İnsanlar kollarını göğüs üstünde
bir hareketi mümkün olduğu kadar birleştirdiklerinde veya açtıklarında, bu,
kusursuz olarak taklit etmek amacıyla üşüdüklerinden, kolları dolu olduğundan
yapılan jestlerdir. Mimik jestler tiyatroya veya çok rahat hissettiklerinden dolayı
özgü jestler, taklit jestler, şematik jestler, olabilir. Yani sadece, bu kişilerin
teknik ve kod jestlerdir. kendilerini savunmak istemeleri,
İlk izlenim, ilk 30 saniyede yaptığınız kafalarının meşgul olması veya
ve söylediğiniz herşeyin bir bütünüdür." güvensiz hissettikleri anlamına gelmez.
"Ne söylediğiniz değil, onu nasıl 4. "BEDEN DİLİ"NİN ÖĞELERİ:
söylediğiniz önemlidir." "Basit bir jest,
yüzlerce kelimeden daha çok şey ifade a. Göz İlişkisi : İnsan vücudundaki
eder." "Beden dili, bilinç dışı en etkili iletişim aracı gözdür. Göz adeta
motivasyonlarımızı açığa çıkarır." bir mesaj kaynağıdır. Birisini dinlerken
veya onunla konuşurken gözlerine
Bu ve buna benzer bir çok cümleyi bakmak, onu ilgi ile dinlediğimizin, ona
şimdiye dek duymuş olmalısınız. Bilinen değer verdiğimizin mesajını verir. Etkili

15
göz ilişkisi, karşıdaki kişiyi dinlerken ve geçmesini beklerken, acelemiz
onunla konuşurken doğrudan bakmak olduğunda, bir konuşma sırasında
şeklindedir. Göz ilişkisi spontan, rahat, söylenene katılıp katılmadığımızda ve
ancak ciddidir. Doğrudan göz ilişkisi bunlar gibi daha bir çok durumda
kurmak ve sürdürmek konusunda jestlerimizi kullanırız.
aşırılığa kaçmamak gerekmektedir. Bu gruba giren hemen her
Sürekli olarak birisinin gözlerinin içine hareketimiz bir anlam taşır. Örneğin
bakmak, o kişide rahatsızlık ve yumruğu sıkmak güç göstergesi iken,
tedirginlik yaratır. Konuşmanın konusu- kendine dokunma (ağız veya buruna
na göre bakışlar çeşitlilik kazanabilir. dokunma, kaşıma gibi), eğer aşırıysa,
İletişimde olduğumuz kişiler ile endişenin bir belirtisi olabilir. Eğer genel
aramızdaki ilişki düzeyi ve tabi ki kişilik olarak jestler, el ve kol hareketleri
özellikleri de bakışlarda etkilidir. Örneğin fazlaysa, bu durum o kişinin kısıtlı
içe kapanık kişiler daha az göz teması kelime bilgisine sahip olduğunu gösterir.
kurarlar. Baş hareketleri, kendini üstün görme,
b. Yüz İfadeleri : Yapılan nezaket, hassasiyet ve soğukluk gibi
araştırmalar, kişiye ve sosyal yapıya ait düşüncelere yol açar.
bilinç ve bu bilincin oluşturduğu Karşıdaki kişiyi dinlerken, başın
düşüncenin, insanların yüz ifadesini yukarıya kaldırılması, konuşanda
etkilediğini ortaya koymuştur. rahatsızlık yaratır. Başın hafif
Yüzümüzde görünür hale gelen sallanması ise kişiye anlaşıldığı
hislerimiz, konuştuğumuz kişilere bizim mesajını vereceğinden rahatlama
ruhsal durumumuz hakkında bilgi verir. yaratır.
Onlarla konuşmak isteyip
istemediğimizi, dinlemek isteyip Eller insanın kendisini ifade
istemediğimizi, söyleneni anlayıp etmesinde çok etkin olarak kullanılan
anlamadığımızı anlatır. Üzüntünün veya organlardır. İnsan beyninin düşünüp,
kızgınlığın gülümseyen bir ifadeyle, hayal ettiğini eller gerçekleştirir. Kolların
sevincin çatık kaşla ifade edilmesi çoğu hareketi de özel bir önem taşır.
kez mümkün olmaz. Güvenli bir yüz Duygusal açıdan açık insanlar,
ifadesi, verilen mesajla uyum içindeki karşılarındaki kişilerden kendilerine
ifadedir. Yüzümüzdeki ifadenin farkında yansıyan duygu ve düşünceleri kabul
olursak, öfkemizi, sevincimizi, talebimizi etmeğe hazır olarak kollarını açarak
yansıtmakta başarılı olabiliriz. Yüz hareket ederler. Bir konuşma sırasında
ifadesi kişiye özgüdür ve iletişim ellerin havaya kaldırılması, yumruk
tarzımızı belirler. Kaşları kaldırmak, yapılması başarıyı, gücü ve mücadeleyi
yüzün kızarması, ağzın aşağıya doğru hissettirdiği için, topluluğu
eğilmesi ve bunlar gibi bir çok hareket, heyecanlandırır.
iletişimde olduğumuz kişi veya kişilerde Ellerin açılması kişinin ilişki kurmak
belli bir etki ve izlenim uyandırır. için hazır olduğuna, kapanması ise
Gülümseme, iletişime açık ve sıcak isteksiz olduğuna yorumlanmaktadır. El
mesaj veren en dikkate değer yüz hareketleri konuşmaya ritm ve vurgu
ifadesidir ancak kolaylıkla taklit edilebilir. katarak, düşüncelerimizin duygusal
c. El, Kol, Baş Hareketleri ve tonunu ortaya koyar.
Jestler : Konuşma ve kendimizi ifade ç. Bedenin Duruşu : Doğru
etme sırasında çok sayıda el, kol ve baş ilişkiler kurabilmek için dik durmak,
hareketleri kullanırız. Zamanın sandalyeyi dolduracak şekilde oturmak,

16
arkaya yaslanmak, konuşurken öne konusudur. Birisinin elini öpmek, onun
eğilmek ilgilenildiğini gösteren mesajlar büyüklüğünü saygınlığını kabul etmek
verir. Omuzların duruşu, ayakların açık anlamındadır. Birisi ile el sıkışmak,
ya da kapalı oluşu, bacak bacak üstüne eşitlik, eli avucun içinde sıkmak dostluk
atılması, ayrık ya da bitişik tutulması, anlamına gelmektedir. Yine birisinin
karşımızdaki kişiye olumlu veya omuzuna, koluna dokunmak da dostluk
olumsuz mesajlar verir. Otururken mesajları içermektedir. Aile bireyleri
seçilen açı oldukça önemlidir. İş arasında sarılma, kucaklaşma gibi
dünyasında da vücudun duruş şekli, temaslar ilişkileri geliştirir. Temas
birini merkeze alma, gruba dahil etme büyüklere de, küçüklere de güven verir.
veya dışlama gibi birçok anlam Aileden olmayan kişilerle kurulacak
taşıyabilmektedir. ilişkilerde temasın çok ölçülü ve dikkatli
kullanılması gerekmektedir.
İki büklüm, süklüm püklüm, beden
duruşları kadar, omuz geriye atılmış Dokunma bir insana en kısa yoldan
göğüs dışarı çıkmış, baş yana eğilmiş, sen benim için önemlisin. Seni yalnız
meydan okur ve savaşa davet eder bırakmayacağım mesajını verir. Hiçbir
türdeki beden duruşları da iç açıcı söz bu mesajı dokunma kadar etkili bir
mesajlar vermez. biçimde veremez.
d. Giyim : Dış görünüm, (giyim, g. Kişiler arası Mesafe : Mesafe,
kuşam, makyaj ve saç tuvaleti) ilk insanlar arası ilişkilerde kişilerin
intibayı oluşturan önemli mesaj birbirlerine verdikleri değeri, önemi
kaynaklarıdır.Bu konulardaki özenli gösteren en temel belirleyicidir. İnsanlar
davranışlar, çevreye duyulan saygının birbirlerine olan uzaklığı ayarlayarak,
işareti olacağı gibi, insanın kendisine onlara yakın veya uzak oldukları
olan saygısının da işareti olarak kabul konusunda mesaj verirler. Yüz yüze
edilmektedir. Giyim tarzımız, zevki- ilişkilerde veya kalabalık içinde kurulan
mizin, mal varlığımızın, değerlerimizin ilişkilerde, bu mesafenin bilinçli
veya sosyal grubumuzun bir aynasıdır. kullanılması büyük yarar sağlar.
İş danışmanlarının çoğu, daha etkili bir Bir kimseyle konuşurken araya
izlenim için insanların iyi giyinmelerine konulan mesafe, kendi başına bir anlam
yardım etmeye çalışır. Rozetler, kol ifade eder. “Sizi kendime yakın
düğmeleri, marka etiketleri ve kullanılan hissediyorum” mesajını yalın bir
her türlü aksesuar ve materyaller kim şekilde vermek olanaklıdır.
olduğumuzun veya kim olmak
istediğimizin birer yansımasıdır. Mekanların kullanılış şekli, dostluğun
arkadaşlık veya akrabalığın bir
e. Koku : İnsanlar doğal kokularını göstergesi olabileceği gibi, statünün de
gizlemek için sabun, şampuan, göstergesi olmaktadır.
deodorant, parfüm ve ağız spreyleri
kullanır. Ancak vücudun asıl kokusu, 5. BEDEN DİLİ SİZİ ELE VERİYOR :
insanların beslenme düzeni, sağlığı ve o Sosyologların incelemelerine göre;
anda endişeli olup olmaması gibi insanların yaptıkları bazı hareketler,
konularda ipuçları verir. Kokunun düşünce ve niyetlerini ele veriyor.
iletişimdeki önemi gün geçtikçe daha iyi
anlaşılmaktadır. Bacak bacak üstüne atmak,
savunmaya geçişi gösteriyor. Bunu
f. Bedensel Temas : İnsan daha çok kadınlar yapıyor. Ayrıca bu
ilişkilerinde farklı bedensel temaslar söz

17
şekilde oturanlar içine kapanık oluyor ve
edebe de uygun bulunmuyor.
İşaret parmağını kaldırarak
konuşanlar, gizli bir biçimde
karşısındakini tehdit ediyor. Örnek
olarak; yeni genel müdür gülümseyerek,
"Arkadaşlar! Burada senelerce
beraber çalışacağız" derken, bu işareti
yapıyorsa, çalışanlara "Ayağınızı denk
alın!" ikazını yapıyordur. KAYNAKÇA :
Elleri kenetli olanlar, genel bir 1. Yalçın, Cevdet. Güzel Konuşma
olumsuzluk, yahut hayal kırıklığı Yazma Kılavuzu, Ankara, 1989, s. 149.
yaşadıklarının mesajını veriyor. Ellerini 2. Yörük, Yaşar. Güzel Konuşma
önde birleştirerek ‘’el pençe divan Yazma Kılavuzu, Ankara, 1990, s. 1.
duranlar” karşısındakine ‘’ne
isterseniz yaparım’’ demek isterken, 3. Özdemir, Emin. Güzel ve Etkili
ellerin arkada birleşmesi kendine olan Konuşma Sanatı, İstanbul, 1992, s. 11.
itimadı, meydan okumayı anlatıyor. 4. Taşer, Suat. Konuşma Eğitimi,
Elin çeneyi okşaması, bir kimsenin İzmir, 1992, s. 94.
karar vermek üzere olduğunu 5. Baltaş, Zuhal ve Acar. Bedenin
gösterirken, dinleyen kişinin eli Dili,
yanaktayken, başparmağı çene
altındaysa, karşısındakine tenkit ile, 6. Carnegıe, Dale. Etkili Konuşma-
hatta rekabetçi yaklaştığına nın Çabuk ve Kolay Yolu, (Çev. Celal
yorumlanıyor. Kapkın) İstanbul, 1993, s. 225.
Yalan söyleyen kişiler yüzüne 7. Kılıç Mehmet. Konuşma
dokunup, gözlerini kaçırıyor. Erkeklerin Eğitimi, İnternet, Diksiyon Çalışmaları
büyük çoğunluğu yalan söylerken, ve Konuşma Eğitimi Portalı.
yakasıyla oynuyor ve gömleğini 8. Şahingöz, Fevzi. Konuşma
gevşetiyor. Sanatı Üzerine, İLKSAN İnternet
Birbirine ilgi duyan kişiler, daha dik Portalı.
durmaya ve üstünü başını düzeltmeye
başlıyor.

Nahide DAŞLIÇAY
Öğ. Bnb.

18
19