Sadržaj Predrag Vidović

SADRŽAJ:

1 UVOD........................................................................................................................ 1
1.1 PRENOSNE MREŽE.................................................................................... 2
1.1.1 Proračuni tokova snaga ............................................................................ 2
1.1.2 Proračuni kvarova...................................................................................... 2
1.2 DISTRIBUTIVNE MREŽE........................................................................ 3
1.2.1 Proračuni tokova snaga ............................................................................ 3
1.2.2 Proračuni kvarova...................................................................................... 5
1.3 PREDMET TEZE........................................................................................... 5
2 PRORAČUN SIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA
DISTRIBUTIVNIH MREŽA I NJEGOVA TEORIJSKA
ZASNOVANOST............................................................................................... 8
2.1 MODEL ELEMENATA MREŽE........................................................... 13
2.2 MODEL MREŽE I NJEGOV PRORAČUN...................................... 15
2.2.1 Model radijalne mreže i njegov proračun........................................ 15
2.2.2 Proračun modela distributivnih mreža s konturama................... 25
3 EKVIVALENTNE ŠEME I MATEMATIČKI MODEL
TROFAZNE DISTRIBUTIVNE MREŽE....................................... 52
3.1 MODELI POTROŠAČA............................................................................ 52
3.1.1 Tretman potrošača.................................................................................... 52
3.1.2 Potrošači koji se napajaju sa strane transformatora čiji su
namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim
zvjezdištem i bez neutralnog provodnika......................................... 54
3.2 MODEL SEKCIJE VODA........................................................................ 57
3.3 MODELI TRANSFORMATORA.......................................................... 58
3.4 MODEL MREŽE.......................................................................................... 61
4 PROCEDURE SUMIRANJA STRUJA I KOREKCIJA
NAPONA NA ELEMENTIMA MREŽE.......................................... 65
4.1 SEKCIJE VODOVA.................................................................................... 65
4.1.1 Procedura sumiranja struja.................................................................. 65
4.1.2 Procedura korekcija napona................................................................. 66
4.1.3 Proračun nesimetričnog režima sekcije ............................................ 66
4.2 TRANSFORMATORI ................................................................................ 67
4.2.1 Transformatori sa spregama Y
N
y
n
k i Dy
n
k ...................................... 68
4.2.1.1 Zadatak – Procedura sumiranja struja................................................. 68
4.2.1.2 Zadatak – Procedura korekcija napona................................................ 69
4.2.1.3 Zadatak – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima
transformatora ....................................................................................... 70
4.2.2 Transformatori sa spregama Y
N
dk i Ddk......................................... 72
4.2.2.1 Zadatak 4.2.2.1 – Procedura sumiranja struja..................................... 72
Sadržaj Predrag Vidović

4.2.2.2 Zadatak – Procedura korekcija napona................................................ 72
4.2.2.3 Zadatak – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima
transformatora ....................................................................................... 74
5 PRORAČUN NESIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA............. 77
5.1 PRORAČUN ZASNOVAN NA SUMIRANJU STRUJA I
KOREKCIJI NAPONA.............................................................................. 77
5.1.1 Sprega Y
N
y
n
................................................................................................. 79
5.1.2 Sprega Dy
n
................................................................................................... 80
5.1.3 Sprega Y
N
y................................................................................................... 80
5.2 PRORAČUN ZASNOVAN NA IMPLICITNOM Z
BUS

POSTUPKU.................................................................................................... 82
6 NUMERIČKA VERIFIKACIJA PRORAČUNA
NESIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA............................................ 84
6.1 PRORAČUN REŽIMA TRANSFORMATORA............................... 84
6.2 PRORAČUN MREŽE................................................................................. 90
7 ZAKLJUČAK.................................................................................................... 94
8 LITERATURA:................................................................................................. 97
9 PRILOZI ............................................................................................................... 99
9.1 GAUSS-OV I GAUSS/SEIDEL-OV METOD ZA RJEŠAVANJE
SISTEMA NELINEARNIH JEDNAČINA.......................................... 99
9.1.1 Gauss-ov metod.......................................................................................... 99
9.1.2 Gauss/Seidel-ov metod........................................................................... 101
9.2 VEZA SIMETRIČNOG REŽIMA DIREKTNOG
REDOSLIJEDA I REŽIMA FAZE A................................................. 101
9.3 METOD KONTURNIH STRUJA........................................................ 102
9.4 OTOČNI PARAMETRI TRANSFORMATORA........................... 105
9.5 REDNI PARAMETRI TRANSFORMATORA............................... 106

Uvod Predrag Vidović
1
1 UVOD

Svjetsku elektroprivredu s kraja prošlog i početka ovog vijeka karakterišu procesi restruk-
turiranja i deregulacije, njene djelimične privatizacije i utvrñivanja slobodnog tržišta električne
energije [1]. Ideja restrukturiranja se, prije svega, sastoji od dezintegracije jedinstvenog – vertikal-
no integrisanog elektroprivrednog preduzeća jedne države, u (teorijski) četiri, ekonomski nezavis-
na subjekta (preduzeća): 1) Proizvodnja, koncentrisana u jednom ili više nezavisnih preduzeća (u
privatnom i/ili državnom vlasništvu); 2) Prenos, koncentrisan uglavnom u jednom preduzeću koje
je, uglavnom, u državnom vlasništvu; 3) Distribucija, koncentrisana u jednom ili više preduzeća u
državnom i/ili privatnom vlasništvu i 4) Isporuka električne energije, pridružena distributivnim
preduzećima i/ili posebnim privatnim preduzećima. Jedan od ključnih momenata u restrukturiranoj
elektroprivredi jeste taj da se svaki od novonastalih subjekata (proizvodnja, prenos, distribucija i
isporuka) brine o svom cjelokupnom poslovanju, težeći da ostvari što veći prihod (profit). Takva
briga nameće potrebu za korišćenjem sofisticiranih alata za voñenje tehničkih poslova u sva četiri
elektroprivredna dijela. Zbog toga su se sistemi za voñenje prenosnih mreža EMS (Energy Mana-
gement Systems) već utvrdili kao nužni alati u preduzećima za prenos električne energije. Štaviše,
počelo se sa njihovim prilagoñavanjem novim uslovima poslovanja preduzeća za prenos na slobo-
dnom tržištu električne energije.

Ono što je dugo bilo zapostavljano prije restrukturiranja elektroprivrede, jesu slični – sofis-
ticirani sistemi za voñenje tehničkih poslova distributivnih i preduzeća za isporuku električne
energije. To su DMS (distributivni menadžment sistemi – Distribution Management Systems).
Kombinacija sledeća dva razloga se čini ključnom za to zapostavljanje: 1) Distributivne mreže su
višestruko većih dimenzija i sastoje se od složenijih elemenata od prenosnih mreža, pa su i osnov-
ne varijante DMS sistema znatno složenije od odgovarajućih EMS sistema i 2) Preduzeće za dis-
tribuciju električne energije, integrisano u cjelokupno elektroprivredno preduzeće, bez izdiferenci-
ranog sopstvenog poslovanja i interesa, nije motivisano za optimalno voñenje sopstvene mreže.
Ali, u restrukturiranoj elektroprivredi, gdje su preduzeća za distribuciju i isporuku električne ener-
gije izdiferencirana u okviru elektroprivrede, sa sopstvenom odgovornošću prema svom poslova-
nju, stvari se radikalno mijenjanu. Otud veliki porast interesovanja za DMS sistemima u poslednje
dvije decenije.

Svejedno da li je riječ o EMS ili DMS sistemu, njihovu osnovu čini softver – EMS Softver
i DMS Softver, respektivno. Bazični dio obje vrste softvera jesu analitičke funkcije, tj. energetski
proračuni za nadzor, analizu i optimizaciju pogona, za planiranje razvoja itd.

Proračuni stacionarnih režima (proračuni tokova snaga) i proračuni naizmjenične kompo-
nente režima s kratkim spojevima i/ili prekidima faza (proračuni kvarova), dvije su osnovne anali-
tičke funkcije, tj. dva su osnovna proračuna elektroenergetskih – prenosnih i distributivnih mreža.
Obje vrste proračuna predstavljaju osnovu za veliku većinu ostalih proračuna u oba sistema – EMS
i DMS.

Prenosne mreže su uglavnom trofazne i s velikim brojem kontura. Kada nisu pogoñene
kvarom, one najčešće mogu da se aproksimiraju uravnoteženim mrežama sa simetričnim režimi-
ma. {Pojmovi simetrije i uravnoteženosti precizno su definisani u [2].} Osim u slučaju trofaznog
uravnoteženog kratkog spoja i/ili prekida faza, neuravnoteženi kvarovi unose nesimetriju režima
mreža. Proračuni simetričnih tokova snaga i kvarova uravnoteženih mreža, koje su prije kvara bile
u simetričnim režimima, definitivno su utvrñeni prije više decenija. Modeli za oba proračuna zas-
Uvod Predrag Vidović
2
novani su na mreži koja je, kao linearno električno kolo, opisana metodom nezavisnih potencijala
čvorova [3]. Taj model se sastoji od sistem linearnih relacija bilansa struja čvorova kola, izveden
sintezom prvog – strujnog i drugog – naponskog Kirchhoff-ovog zakona.


1.1 PRENOSNE MREŽE

U ovom dijelu diskutovani su proračuni tokova snaga – Paragraf 1.1.1 i naizmenične kom-
ponente režima s kvarovima prenosnih mreža – Paragraf 1.1.2.


1.1.1 Proračuni tokova snaga

Sistem linearnih relacija bilansa struja, napisan saglasno s metodom nezavisnih potencijala
čvorova, radi proračuna tokova snaga, transformiše se u sistem nelinearnih relacija bilansa (kom-
pleksnih) snaga čvorova mreže [4, 5]. To se čini s obzirom na prirodu problema tokova snaga. Na-
ime, u tom problemu, struje potrošača i generatora nisu poznate, već su poznate njihove snage.
Newton/Raphson-ov iterativni metod [4, 5] pokazao se bazičnim za rješenje problema tokova sna-
ga prenosnih mreža. Ta činjenica je potvrñena ustanovljavanjem varijante tog metoda u vidu brzog
raspregnutog metoda za proračun tokova snaga [6], kao ekskluzivnim – definitivnim rješenjem za
proračune tokova snaga prenosnih mreža. Taj metod je zasnovan na sledećoj prirodi "regularnih"
režima prenosnih mreža: 1) Moduli napona čvorova u pogonu prenosnih mreža jako su bliski no-
minalnim vrijednostima; 2) Njihovi fazni stavovi takoñe su meñusobno jako bliski; 3) Matrica Ja-
cobian-a sistema nelinearnih relacija bilansa snaga ne mijenja se značajno iz iteracije u iteraciju
Newton/Raphson-ovog metoda za rješenje modela tokova snaga; 4) Tokovi (bilansi) aktivnih sna-
ga uglavnom zavise od faznih stavova napona, a ne od njihovih modula i 5) Tokovi (bilansi) reak-
tivnih snaga uglavnom zavise od modula napona, a ne od njihovih faznih stavova. Prva dva fakta
omogućuju jednostavno generisanje aproksimacije matrice Jacobian-a. Treći fakt omogućuje njeno
zadržavanje konstantnom u svim iteracijama proračuna. Poslednja dva fakta posledica su malih
vrijednosti odnosa rezistansi i reaktansi grana (vodova i transformatora) prenosnih mreža – R/X≈0.
Oni omogućuju rasprezanje problema tokova snaga na dva potproblema – aktivne snage / fazni
stavovi i reaktivne snage / moduli napona, što znači smanjenje dimenzija problema na pola. Defi-
nitivno, konstantna matrica Jacobian-a omogućuje njenu jednokratnu implicitnu inverziju – LU fa-
ktorizaciju [7, 8], pa tako i višestruko (iterativno) rješavanje sistema linearnih jednačina na osnovu
jednom izračunatih faktora. Posebnu snagu proračunima tokova snaga daju primjena tehnike rijet-
kih matrica [9] i optimalna numeracija čvorova mreže [10]. Ustanovljavanjem brzog raspregnutog
metoda, Gauss-ov i Gauss/Seidel-ov iterativni metod [4], definitivno su skinuti sa scene proračuna
tokova snaga prenosnih mreža.

Kada su u pitanju simetrični tokovi snaga (uravnoteženih) trofaznih prenosnih mreža, sime-
trične komponente [11], definitivno su izabrane kao domen za njihov proračun. Takvi režimi, u
tom domenu, mogu da se proračunavaju na monofaznim pogonskim reprezentima trofaznih mreža
(direktnog redoslijeda), dakle na šemama tri puta manjih dimenzija od trofazne mreže koja se raz-
matra, zanemarujući fazne pomake koje unose trofazni transformatori sa spregama nenultih sprež-
nih (satnih) brojeva. Za nesimetrične (trofazne) tokove snaga (ne)uravnoteženih trofaznih prenos-
nih mreža, nije definitivno utvrñen domen za njihove proračune. Za te proračune se u [12] predlaže
fazni domen, a u [2] – domen simetričnih komponenti.


1.1.2 Proračuni kvarova

Za proračun kvarova trofaznih prenosnih mreža, direktno se koristi sistem linearnih relacija
bilansa struja (originalna forma metoda nezavisnih potencijala čvorova). Taj sistem, proširen uslo-
Uvod Predrag Vidović
3
vima kvara ("terminalni uslovi kvara"), predstavlja model za proračun režima mreže s kvarom
[4, 5, 13, 14, 15]. Za proračun tog modela koriste se dva postupka. Prvi se zasniva na primjeni
Thévenin-ove teoreme za proračun režima na mestu kvara, a zatim, na osnovu tog režima, prora-
čunava se režim cijele mreže. Drugi postupak se zasniva na principu dekompozicije/superpozicije
[3]. Sistem s kvarom se dekomponuje na sistem (režim) prije kvara i ∆-kolo, pa se problem svodi
praktično na proračun režima samo ∆-kola, koje je trivijalno u smislu da je pasivno svuda osim na
mjestu kvara [5, 15]. Oba pristupa su po efikasnosti prilično izjednačena. Pošto je problem faznih
pomaka, koje unose trofazni transformatori sa spregama nenultih sprežnih (satnih) brojeva, riješen
u [15], simetrične komponente definitivno jesu domen za proračun kvarova trofaznih prenosnih
mreža. Proračun režima cijele mreže s kvarom se svodi na rješenje sistema lineranih (komplek-
snih) jednačina. Gauss-ov metod sukcesivnih eliminacija (Gauss-ova redukcija, odnosno LU fakto-
rizacija) predstavlja osnovni metod za taj proračun.

S pojavom interesa za DMS sistemima, s obzirom na već razvijene EMS sisteme, odnosno
proračune prenosnih mreža, pokušalo se s direktnom primjenom algoritama razvijenih u prenos-
nom okruženju za odgovarajuće proračune u distributivnom okruženju. Praktično svi takvi pokuša-
ji su propali zbog različite prirode prenosnih i distributivnih mreža, što presudno utiče na te prora-
čune: 1) Prenosne mreže su s velikim brojem kontura, s jakom vezom svakog čvora sa susedima, a
distributivne mreže su radijalne, s malim brojem kontura, pri čemu za režim jednog čvora od pre-
sudnog je značaja samo režim čvora i grane preko kojih se on napaja; ova činjenica otežava prim-
jenu postupaka za proračun tokova snaga distributivnih mreža, zasnovanih na Newton/Raphson-
ovom metodu; 2) Vrlo veliki odnosi rezistansi i reaktansi vodova distributivnih mreža (R/X>>0) i
3) Isključiva zavisnost tokova aktivnih i reaktivnih snaga od rasporeda potrošnje i njene topologi-
je, a ne od parametara mreže, definitivno onemogućuje primjenu brzog raspregnutog metoda za
proračun modela tokova snaga distributivnih mreža. Zbog toga se u poslednjih nekoliko decenija
intenzivno razvijaju specijalizovani algoritmi za proračune distributivnih mreža [16]. Meñu tim
proračunima, kao u slučaju prenosnih mreža, najvažniji su proračuni tokova snaga i kvarova.


1.2 DISTRIBUTIVNE MREŽE

U ovom dijelu diskutovani su proračuni tokova snaga – Paragraf 1.2.1 i naizmenične kom-
ponente režima s kvarovima distributivnih mreža – Paragraf 1.2.2.


1.2.1 Proračuni tokova snaga

Prije dvadesetak godina su se pojavila definitivna rješenja za proračune simetričnih tokova
snaga trofaznih radijalnih distributivnih mreža i distributivnih mreža s malim brojem kontura (sla-
boupetljane mreže) [17, 18, 19]. Kada su u pitanju radijalne mreže, tada su ti postupci zasnovani
na numeraciji mreže po slojevima (layers) i procedurama sumiranja struja (čišćenja na gore –
sweep-up procedure) i korekcija napona (čišćenja na dolje – sweep-down procedure). Procedura
sumiranja struja je zasnovana na činjenici da tokovi snaga (struja) u granama radijalne mreže mo-
gu vrlo dobro da se procjene na osnovu: 1) rasporeda i veličine potrošnje potrošača, 2) topologije
mreže i 3) poznatih, vrlo dobrih aproksimacija napona čvorova mreže (bliskih nominalnim vrijed-
nostima). Rezultat primjene te procedure jeste vrlo dobra aproksimacija struja grana radijalne mre-
že, izračunata direktnom primjenom prvog Kirchhoff-ovog zakona, kao i vrlo dobre aproksimacije
padova napona grana mreže, izračunatih na osnovu aproksimacije struja grana. Procedura korekci-
ja napona se sastoji od direktne primjene drugog Kirchhoff-ovog zakona za proračun napona čvo-
rova mreže, počevši od poznatog napona korjena mreže – napojne transformatorske stanice, uva-
žavajući vrlo dobre aproksimacije padova napona grana mreže. Iterativnom primjenom ovih pro-
cedura, u dovoljnom broju iteracija, postiže se rješenje problema distributivnih simetričnih tokova
Uvod Predrag Vidović
4
snaga sa unaprijed specificiranom tačnošću. U drugoj glavi biće pokazano da opisani proračuni to-
kova snaga radijalnih mreža, zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona, pred-
stavljaju vrlo sofisticiranu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona (metod konturnih struja) i
Gauss/Seidel-ovog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina.

Kada su u pitanju proračuni mreža s konturama (slaboupetljane distributivne mreže), te
mreže se prvo svode na radijalne, otvaranjem kontura u izabranim čvorovima. Takva promjena to-
pološke strukture mreže kompenzuje se kompenzacionim strujama injektiranim u čvorove u koji-
ma su konture otvorene. Kompenzacione struje se izračunavaju primjenom generalizovane Théve-
nin-ove teoreme. Time se proračuni mreža s konturama svode na proračune radijalnih mreža. Otud
je izveden i naziv ovih postupaka za proračun tokova snaga distributivnih mreža s konturama:
kompenzacioni postupci za proračun tokova snaga slaboupetljanih distributivnih mreža [17]. S
obzirom da se pod radijalnom mrežom podrazumjeva mreža u kojoj se svaki čvor (potrošač) napa-
ja samo iz jednog izvora i to samo jednim putem, to znači da svaki generator u distributivnoj mre-
ži, s kojim se kontroliše napon na njegovom priključku za mrežu, narušava osobinu radijalnosti či-
neći jednu konturu. Naime, čvorovi koji se nalaze na putu izmeñu korjena i takvog distributivnog
generatora napajaju se bar iz dva izvora (generator je drugi izvor). Zato se problem distributivnih
generatora, s kojima se kontrolišu naponi na njegovim priključcima za mrežu, rješava opisanom
kompenzacijom, isto kao i problem kontura. Neposredna matematička podloga kompenzacionih
postupaka za proračun mreža s konturama, ponovo se nalazi u vrlo sofisticiranoj sintezi primjene
oba Kirchhoff-ova zakona (metod konturnih struja) i klasičnog Gauss/Seidel-ovog metoda za rje-
šavanje sistema nelinearnih jednačina, ali, ovog puta, i u kombinaciji s primjenom generalizovane
Thévenin-ove teoreme.

Proračun nesimetričnih (trofaznih) tokova snaga distributivnih mreža jeste problem koji je
otvoren odmah poslije uspješnog utvrñivanja proračuna simetričnih tokova snaga. Nesimetrični re-
žimi jesu realni režimi distributivnih mreža, koji su posledica nesimetričnih trofaznih potrošnji
uravnoteženih ili mreža koje nisu uravnotežene. Neuravnoteženost distributivnih mreža i nesimet-
rija njihovih režima posledice su sledećih efekata: 1) Neuravnoteženost potrošača (potrošači zam-
jenjeni impedansama koje nisu jednake u svim fazama); 2) Nesimetrija potrošača (potrošači zam-
jenjeni snagama koje nisu jednake u svim fazama) 3) Insistiranje na neuravnoteženostima trofaznih
vodova koji nisu transponovani; 4) Primjena neuravnoteženih trofaznih transformatora (otvorene
sprege) [20, 21]; 5) Prisustvo transformatora sa sekundarnim namotajima povezanim u trougao, sa
uzemljenim srednjim otcjepom na jednom od namotaja i 6) Prisustvo dvofaznih vodova i monofa-
znih vodova i transformatora u mreži. Poslednja tri efekta tipična su praksa u USA.

U referenci [22] napravljen je pokušaj da se izuzetno efikasni kompenzacioni postupci za
proračun simetričnih tokova snaga [17], generalizuju na proračune nesimetričnih tokova snaga dis-
tributivnih mreža. Efikasnost jeste postignuta, ali je, tim proračunom, obuhvat distributivnih mreža
neprirodno sužen na mrežu jedinstvenog naponskog nivoa, dakle, na mrežu bez transformatora.
Primjer mreža na koje taj proračun može da se primjeni jesu: 1) Niskonaponska (NN) mreža jed-
nog distributivnog transformatora, s poznatim nesimetričnim faznim naponima njegovih NN sabir-
nica i 2) Srednjenaponska (SN) mreža jednog napojnog transformatora, sa specificiranim, meñu-
sobno različitim snagama potrošnje po fazama SN sabirnica distributivnih transformatora, nezavi-
sno od nepoznatih napona tih sabirnica. Nijedan od ovih problema nije tipičan za praksu proračuna
distributivnih mreža.

Suštinski problem proračuna nesimetričnih tokova snaga distributivnih mreža iskrsava od-
mah po uvažavanju prirode tih mreža – prisustvo distributivnih trofaznih transformatora, naročito
onih sa spregama čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili namotaji bar jedne strane po-
vezani u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. To su sprege tipa Dy, u kojima zvjezdište jeste izo-
lovano, odnosno sprege Yy, u kojima bar jedno zvjezdište jeste izolovano. U procedurama korek-
Uvod Predrag Vidović
5
cija napona, takvi transformatori onemogućuju iterativno ažuriranje napona na sekundarima, za
poznate napone na njihovim primarima [23]. Dakle, čini se da izuzetno efikasni proračuni tokova
snaga distributivnih mreža, zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona, moraju
da budu napušteni. To je i učinjeno. U literaturi je težište rješenja problema nesimetričnih tokova
snaga distributivnih mreža prenijeto na modelovanje distributivne mreže direktnom primjenom
metoda nezavisnih potencijala čvorova u faznom domenu. Postupak za proračun tog modela se ob-
rañuje primjenom klasičnog Gauss-ovog ili Gauss-Seidel-ovog iterativnog metoda za rješavanje si-
stema nelinearnih jednačina – implicitni Z
BUS
postupak (implicit Z
BUS
Gauss Method) [24], odnos-
no metod injektiranih struja (Current Injection Method). Meñutim, ovaj postupak je značajno op-
terećen implicitnom inverzijom (LU faktorizacijom) matrice admitansi mreže (Y
BUS
). Pored inver-
zije matrica velikih dimenzija, ovaj postupak je opterećen još jednim – većim problemom – potre-
bom da se inverzija radi uvijek kada se topologija mreže promijeni. Postupci zasnovani na proce-
durama sumiranja struja i korekcija napona nisu praktično osjetljivi na takve promjene.

Dakle, problem nesimetričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih distributivnih mreža nije de-
finitivno riješen.


1.2.2 Proračuni kvarova

Za razliku od prenosnih mreža, gdje se postupci za proračun tokova snaga i kvarova radi-
kalno razlikuju, kod distributivnih mreža se ti postupci zasnivaju na sličnim algoritmima
[19, 25, 26, 27]. Načelno, ako se struje kvara distributivne mreže izračunaju primjenom Thévenin-
ove teoreme za zamjenu dijela mreže koji nije zahvaćen kvarom i ako se svi ostali potrošači zami-
jene impedansama, onda može da se uradi jedna iteracija algoritma za proračun tokova snaga, pa
tako izračuna režim mreže s kvarom.


1.3 PREDMET TEZE

Predmet ove teze jesu proračuni nesimetričnih tokova snaga trofaznih (ne)uravnoteženih
mreža. U vezi s tim proračunima ističu se sledeća pitanja na koja u literaturi nisu dati definitivni
odgovori:

1. Da li je za te proračune nužno da se napuste izuzetno efikasni Gauss/Seidel-ovi iterativni pos-
tupci s procedurama sumiranja struja i korekcija napona i da se zamijene primjenom standar-
dnih Gauss-ovih ili Gauss-Seidel-ovih iterativnih postupaka za rješavanje problema nesimetri-
čnih tokova snaga trofaznih distributivnih mreža, zasnovanih na vrlo zahtjevnoj implicitnoj
inverziji (LU faktorizaciji) matrice admitansi mreže, koristeći se tehnikama rijetkih matrica i
optimalne numeracije čvorova. (Ovo pitanje je posledica nemogućnosti ažuriranja nulte kom-
ponente napona u proceduri korekcija napona, u mrežama s transformatorima čiji su sekun-
darni namotaji povezana u trougao ili je bar jedan od namotaja povezan u zvijezdu sa izolova-
nim zvjezdištem.)

2. Problem koji se nadovezuje na prethodni odnosi se na specifikaciju snaga potrošnje trofaznih pot-
rošača, posebno onih koji se napajaju s transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trou-
gao ili je bar jedan od namotaja povezan u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem.

3. Problem proračuna distributivnih mreža s više SN nivoa koji su povezani uravnoteženim tran-
sformatorima koji imaju sekundarne namotaje povezane u trougao ili koji bar na jednoj njiho-
voj strani imaju namotaje povezane u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem.

Uvod Predrag Vidović
6
4. Kakav treba da bude tretman neuravnoteženih elemenata trofaznih distributivnih mreža (neu-
ravnoteženi potrošači, neuravnoteženi trofazni vodovi, neuravnoteženi trofazni transformatori,
transformatori sa sekundarima povezanim u trougao, sa srednjim otcjepom na jednom od na-
motaja koji je uzemljen, prisustvo dvofaznih vodova i monofaznih vodova i transformatora u
mreži)?

5. Pitanje specifikacije proizvodnje aktivne snage trofaznih distributivnih generatora i njihove
proizvodnje reaktivne snage, odnosno napona.

6. Da li se klasičnim tipovima čvorova – ΘV, PQ i PV [5] – dovoljno dobro odslikava priroda
nesimetričnih režima trofaznih distributivnih mreža?

7. Tretman regulacionih transformatora s ručnom ili automatskom regulacijom pod opterećenjem
i transformatora s regulacijom u beznaponskom stanju (odnosno, tretman transformatora sa
odnosima transformacije koji nisu nominalni).

8. Tretman transformatora čiji odnosi transformacije ne mogu da se eliminišu primjenom sistema
relativnih vrijednosti.

9. Problem ogromnog broja različitih sprega uravnoteženih transformatora koje treba da se mo-
deluju i uvaže u algoritmima i softveru za proračun nesimetričnih tokova snaga. (Npr, samo
sprega Dy ima šest: Dy1, 3, 5, 7, 9, 11, a svaka od njih ima dvije varijante – sa i bez uzemlje-
nja zvjezdišta.)

10. Izbor domena – fazni (s transformatorima realnih odnosa transformacije), ili domen simetrič-
nih komponenti (s transformatorima kompleksnih odnosa transformacije) – za obradu nesimet-
ričnih tokova snaga trofaznih distributivnih mreža, a posebno mreža s dvofaznim i monofaz-
nim dijelovima.

11. Realizacija proračuna kvarova distributivnih mreža zasnovana na algoritmima razvijenim za
proračun tokova snaga (unifikacija proračuna tokova snaga i kvarova).

Obrada prva dva od navedenih pitanja osnovni je predmet ove teze. U tu svrhu, u drugoj
glavi elaborata obrañene su izuzetno efikasne procedure sumiranja struja i korekcija napona za
proračun simetričnih tokova snaga radijalnih distributivnih mreža i distributivnih mreža s kontu-
rama. Pri tom, data je njihova matematička zasnovanost na Gauss/Seidel-ovom iterativnom meto-
du za rješavanje sistema nelinearnih jednačina, u kombinaciji s Thévenin-ovom teoremom. To ra-
zmatranje je dato i zato da bi se otvorio put za generalizaciju tih postupaka za utvrñivanje postupa-
ka za proračun nesimetričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih trofaznih distributivnih mreža.

U trećoj glavi su prikazani modeli elemenata mreže u (ne)simetričnim režimima – trofaznih
potrošača, vodova (sekcija) i transforamtora sa četiri osnovne sprege: Yy, Dy, Yd i Dd, sa svim va-
rijantama uzemljenja zvjezdišta, kao i trofazni model mreže sa (ne)simetričnim režimom. U četvr-
toj glavi su prikazane procedure sumiranja struja i korekcija napona za proračun nesimetričnih re-
žima tih elemenata. To je urañeno da bi se sagledali ključni problemi koje u proračunima nesimet-
ričnih tokova snaga distributivnih mreža izazivaju trofazni transformatori.

U petoj glavi je obrañen problem proračuna trofazne (ne)uravnotežene distributivne mreže,
koja se sastoji od naprijed navedenih elemenata, u nesimetričnom režimu, primjenom procedura
sumiranja struja i korekcija napona. Kompenzacioni postupci za tretman kontura i distributivnih
generatora, s kojima se kontrolišu naponi na njegovim priključcima za trofaznu mrežu, nisu pred-
Uvod Predrag Vidović
7
met ove teze. Oni mogu direktno da se realizuju u potpunoj saglasnosti sa odgovarajućim postup-
cima za proračune simetričnih tokova snaga mreža s konturama, koji su opisani u drugoj glavi.

Njihova verifikacija, napravljena poreñenjem s postupcima koji su utvrñeni u literaturi (za-
snovani na Gauss-ovoj varijanti implicitne inverzije matrice admitansi mreže), data je u šestoj gla-
vi. U sedmoj glavi su data zaključna razmatranja i uputstva za dalji razvoj ove materije, a u osmoj
glavi je navedena literatura korišćena za izradu ove teze. Na kraju su dati prilozi koji su izdvojeni
da ne bi opterećivali osnovni dio elaborata.
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
8
2 PRORAČUN SIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA DISTRIBU-
TIVNIH MREŽA I NJEGOVA TEORIJSKA ZASNOVANOST

Razmatra se linearna, trofazna, uravnotežena distributivna mreža koja se sastoji on n trofa-
znih čvorova (3n faznih čvorova), u stacionarnom simetričnom režimu direktnog redoslijeda. Ona
se napaja sa jednog korjena, obično sekundarnih sabirnica napojnog transformatora. Preostali čvo-
rovi su ili potrošački, sa specificiranim snagama potrošnje, ili čvorovi sa priključenim distributiv-
nim generatorima, na kojima su specificirane proizvodnje aktivne i reaktivne snage ("negativna
potrošnja"). Generatorski čvorovi, s regulacijom napona na njihovim priključcima za mrežu, ne ra-
zmatraju se pošto, kako je već rečeno, nisu od osnovnog interesa za materiju koja se ovdje izlaže.
Čvorovi su klasifikovani na standardan način [5]: korijen mreže jeste balansni čvor, odnosno čvor
tipa ΘV, u kojem je priključen idealan naponski izvor specificiranog napona i nepoznate injektira-
ne aktivne i reaktivne snage; svi ostali čvorovi, potrošački i generatorski, sa specificiranim aktiv-
nim i reaktivnim snagama, jesu tipa PQ. Pošto se ne razmatraju generatorski čvorovi s regulacijom
napona, u ovu klasifikaciju nisu uključeni čvorovi tipa PV.

Svakom čvoru mogu da se asociraju dvije kompleksne veličine – injektirana snaga i napon,
odnosno četiri realne veličine – injektirana aktivan (P) i reaktivna snaga (Q), kao i modul (U) i fa-
zni stav napona (θ). Opisana klasifikacija i razvrstavanje veličina asociranih čvorovima na poznate
i nepoznate veličine, prikazani su u tabeli 2.1.

Tabela 2.1 – Osnovna klasifikacija čvorova distributivnih mreža.

Tip čvora θV
Veličine (balansni)
PQ
Poznate θ, V P, Q
Nepoznate P, Q θ, V

Ako se mreža modeluje u domenu simetričnih komponenti, koristeći se pogonskim para-
metrima trofaznih elemenata (Glava 3), s obzirom na simetriju režima (direktnog redoslijeda), on-
da model mreže može da se predstavi po jednoj fazi (npr. fazi a). Dakle, model mreže ima dimen-
ziju n (a ne 3n). Struje i naponi koji figurišu u modelu jesu fazne veličine izabrane faze, a snage su
jednake trećinama trofaznih snaga [13]. Ako se za modelovanje mreže (prenosne ili distributivne)
izabere metod nezavisnih potencijala čvorova, onda linearni model mreže, zasnovan na relacijama
bilansa struja u čvorovima mreže, glasi [28]:

n k U y I
i
n
i
ki k
..., , 2 , 1 ,
ˆ
ˆ
ˆ
1
= = −

=
, (2.1)

odnosno, u matričnoj formi:

U Y I
ˆ ˆ ˆ
= − , (2.2)

gdje su:

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
9
I
ˆ
– vektor (kompleksnih) struja potrošnje u čvorovima, pa se, zbog toga što su one usmjerene od
čvorova, ispred lijevih strana relacija (2.1) i (2.2) – injektirane struje čvorova – pojavljuje
znak minus,

U
ˆ
– vektor (kompleksnih) faznih napona čvorova – (stacionarno) stanje mreže,

Y
ˆ
– (kompleksna) matrica admitansi.

Matematički model mreže (2.1), odnosno (2.2), ne može da se direktno iskoristi za prora-
čun problema tokova snaga pošto je on iskazan u terminima napona i struja, a problem tokova sna-
ga se iskazuje u terminima napona i snaga. Zato se iz linearnog modela (2.1) prelazi u nelinearan
model zasnovan na bilansima kompleksnih snaga u čvorovima mreže. On se dobija množenjem re-
lacija (2.1) sa odgovarajućim konjugovanim naponima:

n k U y U U S
i
n
i
ki k k k
..., , 3 , 2 , 1 ,
ˆ
ˆ
ˆ
) (
ˆ
1
*
= = −

=
, (2.3)

gdje je sa
k
S
ˆ
označena kompleksna snaga čvora k:

n k I U S
k k k
..., , 2 , 1 ,
ˆ ˆ ˆ
*
= = . (2.4)

Model – relacije (2.3) jesu algebarske, kompleksne i simultane, ali nisu linearne. One mogu
da se rješavaju Newton/Raphson-ovim iterativnim metodom, ili nekom njegovom varijantom –
npr. brzim raspregnutim metodom, odnosno Gauss-ovim iterativnim metodom, ili nekom njego-
vom varijantom – npr. Gauss/Seidel-ovim metodom [4] – Prilog 9.1. Ako relacije (2.3) predstav-
ljaju model tokova snaga prenosne mreže (s velikim brojem kontura), onda su varijante
Newton/Raphson-ovog metoda znatno efikasnije od varijanti Gauss-ovog metoda [4]. Odnosno,
definitivno rješenje tokova snaga prenosnih mreža jeste brzi raspregnuti metod. Ako relacije (2.3)
predstavljaju model tokova snaga distributivne mreže, onda varijante Newton/Raphson-ovog me-
toda nisu efikasne, pa se za rješavanje tokova snaga distributivnih mreža koriste varijante Gauss-
ovog iterativnog metoda. Taj metod je izuzetno dobro povezan s prirodom radijalnih mreža, pa i
mreža s malim brojem kontura. Proračuni tokova snaga radijalnih i mreža s malim brojem kontura,
primjenom Gauss/Seidel-ovog metoda, obrañuju se u naredna dva dijela ove glave. Odnosno, u tim
dijelovima se dokazuje da postupci za proračun tokova snaga distributivnih mreža, zasnovani na
numeraciji mreže po slojevima i procedurama sumiranja struja i korekcija napona, kao i kompen-
zaciji za konture, nisu ništa drugo do primjena standardnog Gauss/Seidel-ovog iterativnog metoda
za rješenje jednačina bilansa snaga (2.3), u izuzetno efikasnoj kombinaciji s Thévenin-ovom teo-
remom (kada je reč o mrežama s konturama).

Oba – Gauss-ov i Gauss/Seidel-ov metod za proračun modela tokova snaga (2.3), prime-
njeni u standardnoj ili formi zasnovanoj na sumiranju struja i korekciji napona, prikazani su algori-
tmom koji se sastoji od 4 koraka:


Algoritmi za proračun modela tokova snaga
zasnovani na Gauss-ovom i Gauss/Seidel-ovom metodu

1. Rasprezanje modela tokova snaga (2.3) na dva dijela:


Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
10
Dominantni dio modela:

n k U y U U S
i
n
i
ki k k k
..., , 3 , 2 ,
ˆ
ˆ
ˆ
) (
ˆ
1
*
= = −

=
,
pri čemu je:
spec
U U
1 1
= i
spec
θ θ
1 1
= ,
(prvi čvor je balansni, s poznatim – specificiranim modulom i faznim stavom na-
pona – superskript "spec").
(2.5a)

Raspregnuti dio modela:

i
n
i
i
U y U S
ˆ
ˆ
ˆ ˆ
1
1
*
1 1 ∑
=
= , (2.5b)

(pošto snage prvog – balansnog čvora nisu poznate, tj. njegova injektirana snaga nije poz-
nata, ispred njene oznake nema znaka minus).

Otočni elementi asocirani balansnom čvoru ne utiče na proračun tokova snaga, pa se ni ne
razmatraju. Režim u tim (otočnim) elementima računa se trivijalno, na osnovu poznatog
napona balansnog čvora.

2. Modifikacija dominantnog dijela modela:

n k U y
U
U S
i
n
i
ki
k
k k
..., , 3 , 2 ,
ˆ
ˆ
ˆ
) (
ˆ
1
*
= = −

=
. (2.6)

3. Rješenje dominantnog dela modela (2.6) po nepoznatim naponima n i U
i
..., , 3 , 2 ,
ˆ
= .

3.1. Za rješenje dominantnog dijela modela tokova snaga (2.5a) može da se primjeni itera-
tivni postupak zasnovan na Gauss-ovom, odnosno Gauss/Seidel-ovom metodu, u nji-
hovom standardnom obliku [24]:

1 h h
U Y I I
+
= ∆ − −
ˆ ˆ ˆ ˆ
, (2.7)

pri čemu je sa h označen redni broj iteracije (h=1 znači da je riječ o početnoj iteraciji).

Elementi vektora
h
I
ˆ
, dimenzija (n–1)×1, jednaki su desnim stranama relacija (2.6), s
promjenjenim znakom, odnosno predstavljaju količnike aproksimacija snaga potrošnje
(2.4) i aproksimacija odgovarajućih konjugovanih napona čvorova, bez struje prvog –
balansnog čvora:

n k
U
U S
I
h
k
h
k k h
k
..., , 3 , 2 ,
ˆ
) (
ˆ
*
= = . (2.8)

Elementi vektora
1 h
U
+
ˆ
, dimenzija (n–1)×1, sadrže h+1-vu – korigovanu ("poboljšanu")
aproksimaciju napona čvorova, bez poznatog napona prvog (balansnog čvora) –
n k U
h
k
..., , 3 , 2 , = – po kojima treba da se riješi sistem lineranih jednačina (2.7).
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
11
Matrica Y
ˆ
, dimenzija (n–1)×(n–1), dobijena je tako što su iz matrice admitansi Y
ˆ
po-
tisnute prva vrsta i prva kolona, koje odgovaraju balansnom čvoru – redukovana mat-
rica admitansi.

U vektoru I
ˆ
∆ , dimenzija (n–1)×1, smješteni su poznati članovi suma na desnim stra-
nama relacija (2.6), koji se odnose na balansni čvor; taj vektor glasi:

]
ˆ
ˆ , ... ,
ˆ
ˆ [
ˆ
1 1 1 21
U y U y
n
= ∆
T
I . (2.9)

Sistem jednačina (2.7) može da se rješi eksplicitnom inverzijom redukovane matrice
admitansi Y
ˆ
:

)
ˆ ˆ
( )
ˆ
(
ˆ
1
I I Y U
h 1 h
∆ − − =
− +
, (2.10)

na koji način se dobija standardna forma Gauss-ovog iterativnog metoda za rješavanje
sistema jednačina – Prilog 9.1. Eksplicitno sprovoñenje ovog postupka nije praktično s
obzirom na vrlo velike dimenzije redukovane matrice admitansi.

Sistem linearnih jednačina (2.7), može da se rješi po korigovanoj aproksimaciji napona
n i U
h
i
..., , 3 , 2 ,
ˆ
1
=
+
, izbjegavajući operaciju inverzije i koristeći se standardnom Ga-
uss-ovom redukcijom linearnih jednačina (s vrlo rijetkom i optimalno numerisanom
matricom admitansi), dajući sistemu linearnih jednačina (2.7) gornju trougaonu for-
mu [7, 8]. Ni ovaj postupak nije praktičan pošto se za sprovoñenje Gauss-ove redukci-
je, u svakoj iteraciji izračunavaju isti faktori s kojima se vrše operacije prilikom trian-
gularizacije redukovane matrice admitansi i proračuna korigovane aproksimacije na-
pona.

Umjesto toga, za rješenje sistema linearnih jednačina uobičajeno se koristi implicitna
inverzija vrlo rijetke i optimalno numerisane matrice admitansi – njena LU faktorizaci-
ja [7, 8]. Naime, kvadratna, regularna, redukovana matrica admitansi Y
ˆ
(2.7) može da
se iskaže kao proizvod donje trougaone matrice faktora D
ˆ
i gornje trougaone matrice
faktora G
ˆ
1
:

1 h h
U G D I I
+
= ∆ − −
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
. (2.11)



U matricama faktora D
ˆ
i G
ˆ
suštinski se memorišu operacije koje se u svakoj iteraciji
naprijed opisane standardne Gauss-ove redukcije koriste za rješavanje sistema linear-
nih jednačina, u kojima se mijenjaju samo desne strane poznatih veličina. Jednom iz-
vedene, te dvije matrice se nepromjenjene koriste u svakoj iteraciji rješavanja sistema
linearnih jednačina (2.11). Već je navedeno da se ovaj postupak za rješavanje modela
tokova snaga u literaturi se naziva implicitni Z
BUS
postupak (Implicit Z
BUS
Gauss Met-
hod) [24], odnosno Current Injection Method. Ako se prilikom izračunavanja korigo-
vane aproksimacije napona čvorova u jednoj iteraciji koriste samo aproksimacije na-
pona izračunate u prethodnoj iteraciji, riječ je o Gauss-ovom metodu; a ako se koriste i
korigovane aproksimacije napona koje su već izračunate u tekućoj iteraciji, onda je ri-

1
Standardne anglosaksonske oznake za donju ( D
ˆ
) i gornju trougaonu matricu ( G
ˆ
) jesu L
ˆ
(lower) i U
ˆ
(up-
per), ali su one ovdje izbjegnute da bi se napravila distinkcija u odnosu na obilježavanje vektora fazora na-
pona U
ˆ
.
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
12
ječ o Gauss/Seidel-ovom metodu – Prilog 9.1. Upravo je zbog toga drugi metod znatno
efikasniji od prvog (po broju iteracija, pa tako i vremenu potrebnom za rješenje siste-
ma nelinearnih jednačina).

Rezultat rješenja dominantnog dijela modela tokova snaga (2.5a) sastoji se od napona
svih čvorova osim balansnog (koji je unapred specificiran).

S obzirom da su u opisanom postupku kao nepoznate veličine ekspliciraju isključivo
naponi čvorova (stanje mreže), kaže se da je postupak orjentisan na čvorove (bus ori-
ented method).

3.2. Za rješenje dominantnog dijela modela tokova snaga (2.5a), može da se koristi postu-
pak orjentisan na grane (branch oriented method), tj. postupak zasnovan na procedu-
rama sumiranja struja i korekcija napona, kao i na proceduri kompenzacije za konture
(i generatore, s regulacijom napona na njihovim priključcima za mrežu) [17]. (Taj pos-
tupak se u ovom elaboratu generališe na (ne)uravnotežene mreže u nesimetričnim re-
žimima.)

Kako je naglašeno u Uvodu, osnovni cilj u ovoj glavi jeste da se dokaže matematička
zasnovanost postupaka za proračun simetričnih tokova snaga ponovo na Gauss-ovom,
odnosno Gauss/Seidel-ov metodu, ali, sada, u drugačijoj formi, kojom se postiže izuze-
tna efikasnost proračuna. Zato modelu (2.6) se sada daje sledeća, opet Gauss-ova, od-
nosno Gauss/Seidel-ova forma:

n k U y
y U
U S
y
U
i
n
k i
i
ki
kk k
k k
kk
k
..., , 3 , 2 ,
ˆ
ˆ
ˆ
1
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1
ˆ
1
*
= − − =


=
, (2.12)

pri čemu su sa yˆ označeni elementi matrice admitansi mreže.

Za razliku od prethodnog postupka (orjentisanog na čvorove), model (2.12), u kojem
figurišu nepoznate varijable stanja mreže – naponi čvorova, sada je potrebno da se pro-
širi sa novim nepoznatim veličinama režima mreže – sa strujama rednih grana mreže –
ki
I
ˆ
, k = 1, 2, ... , n–l, ∧ i = 2, 3, ... , n, ∧ i > k , pri čemu l predstavlja broj grana u pos-
lednjem sloju, (
ki
I
ˆ
= 0, kada nema grane izmeñu čvorova k i i). Koristeći se prvim Kir-
chhoff-ovim zakonom, te struje mogu da se opišu relacijama:

(
¸
(

¸

+ + =

α ∈
i
j
ij i oi
i
i i
ki
I U Y
U
U S
I
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
*
, k = 1, 2, ... , n–l, ∧ i = 2, 3, ... , n, ∧ i > k, (2.13)

pri čemu je sa
oi
Y
ˆ
označena otočna admitansa priključena u čvoru i, a sa α
i
označen je
skup indeksa čvorova koji su granama povezani s čvorom i, osim čvora k.

Sada, sistem jednačina kojima je opisan problem tokova snaga, sastoji se od n–1 relaci-
je (2.12) i relacija (2.13). Postupak za njihovo rješenje, kada su u pitanju radijalne i
mreže s konturama, primjenom standardnog Gauss-ovog, odnosno Gauss/Seidel-ovog
metoda – Prilog 9.1, osnovni je predmet ove glave, pa se ne daje na ovom mjestu, već
mu je posvećen naredni dio.

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
13
S obzirom da se u ovom postupku kao nepoznate veličine ekspliciraju i struje grana
mreže i da se naponi izračunavaju na osnovu proračunatih struja, kaže se da je postu-
pak orjentisan na grane (branch oriented method).

Rezultat rješenja dominantnog dijela modela tokova snaga (2.5a) sastoji se od napona
svih čvorova osim balansnog (koji je unaprijed specificiran) i struja u rednim granama
mreže.

Nezavisno od toga koji je od prethodno opisana dva postupka primjenjen, rješenje do-
minantnog dijela modela tokova snaga se završava kada se zadovolje unaprijed speci-
ficirani kriterijumi konvergencije. Ti kriterijumi se definišu na osnovu razlika aprok-
simacija napona u dvije uzastopne iteracije i razlika vrijednosti lijevih i desnih strana
relacija (2.6) u tekućoj iteraciji.

4. Izračunavanje injektiranih snaga u balansnom čvoru i režima cijele mreže, kojim je obu-
hvaćen i režim u otočnim elementima asociranim balansnom čvoru.

Nezavisno od toga koji je od prethodno opisana dva postupka primjenjen, pošto je napon
balansnog čvora unaprijed specificiran, rješenjem dominantnog dijela modela tokova sna-
ga, dobija se cio vektor stanja mreže – naponi svih čvorova. Raspolažući sa stanjem mreže,
injektirana kompleksna snaga u balansnom čvoru izračunava se korišćenjem relacije (2.5b).
Sve ostale veličine mreže (struje, padovi napona, ...) izračunavaju se takoñe korišćenjem
vrlo jednostavnih relacija na osnovu stanja mreže (kod postupka orjentisanog na grane,
struje u rednim granama mreže su već izračunate u okviru proračuna modela mreže).

U naredna dva dijela ove glave razmatra se model distributivne mreže (Dio 2.1) i njegovo
rješenje (Dio 2.2), zasnovano na postupku orjentisanom na grane.


2.1 MODEL ELEMENATA MREŽE

U ovom dijelu obrañeni su pofazni (monofazni) matematički modeli trofaznih uravnoteže-
nih potrošača i sekcija (vodova), kao i uravnoteženih transformatora, za trofazne simetrične režime
direktnog redoslijeda. Na osnovu tih modela može da se izvede model mreže u simetričnom reži-
mu. Modeli se razmatraju u domenu relativnih vrijednosti, s ciljem da se ekvivalentne šeme tran-
sformatora tretiraju bez idealnih transformatora.


Potrošači

Kompleksna fazna snaga potrošnje potrošača (potrošačkog područja) funkcija je modula
napona i učestanosti [29]. U proračunima stacionarnih tokova snaga, vrijednost učestanosti je una-
prijed specificirana. Dakle, fazna aktivna (P) i reaktivna snaga potrošnje (Q) potrošača priključe-
nog u čvoru, funkcije su samo modula napona tog čvora [24, 30]. One se obično iskazuju preko tri
komponente [30]: 1) Konstantna snaga, 2) Snaga srazmjerna s modulom napona, odnosno konstan-
tan modul struje (I) i faktor snage (cosϕ, sinϕ) i 3) Konstantna impedansa (admitansa B G Y j
ˆ
+ = ):

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
14

spec
nNN
yq
spec
nNN
yp
spec
nNN
iq
spec
nNN
ip
spec
sq
spec
sp
Q
U
U
k P
U
U
k
Q
U
U
k P
U
U
k Q k P k U S
2 2
j
j j ) (
ˆ
|
|
¹
|

\
|

|
|
¹
|

\
|
+
− + − =
,
(2.1.1)

pri čemu su:

nNN
U – Normalizovani nominalni fazni napon potrošača (mreže niskog napona);

U – Normalizovani modul faznog napona potrošača;

spec
P ,
spec
Q – Normalizovana specificirana fazna aktivna i reaktivna snaga potrošnje potrošača, pri
nominalnom naponu;

k
sp
, k
sq
– Koeficijenti učešća dijelova fazne aktivne i reaktivne snage potrošnje potrošača, koje
nisu zavisne od napona;

k
ip
, k
iq
– Koeficijenti učešća dijelova fazne aktivne i reaktivne snage potrošnje potrošača, koje
su linearno zavisne od napona;

k
yp
, k
yq
– Koeficijenti učešća dijelova fazne aktivne i reaktivne snage potrošnje potrošača, koje
su zavisne od kvadrata napona.

Za koeficijente učešća važe sledeće relacije:

k
sp
+ k
ip
+ k
yp
= 1.0, (2.1.2a)
k
sq
+ k
iq
+ k
yq
= 1.0. (2.1.2b)


Grane

Sekcije vodova i transformatori predstavljaju grane mreže. Normalizovana pogonska šema
sekcije voda, kojom su povezani čvorovi K i k, za simetričan režim (direktnog redoslijeda), prika-
zana je na slici 2.1.1. Sa
k
Z
ˆ
je označena redna impedansa, a sa
ok
Y
ˆ
otočne admitanse sekcije, koje
su meñusobno jednake. Sa U
ˆ
i I
ˆ
označeni su odgovarajući naponi i struje.


k
K
K
U
ˆ

ok
Y
ˆ

k
Z
ˆ

ok
Y
ˆ

ok
I
ˆ

oK
I
ˆ

k
U
ˆ

0
k
I
ˆ

Slika 2.1.1 – Pogonska šema sekcije voda.


Dvije varijante pogonske šema transformatora, za simetričan režim (direktnog redoslijeda),
prikazane su na slikama 2.1.2a i b [31]. Idealni transformator, obično kompleksnog odnosa tran-
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
15
sformacije eliminisan je (sveden na jedinicu) primjenom Generalizovanim sistemom relativnih vri-
jednosti [32]. Sa
k
Z
ˆ
i
m
Z
ˆ
su označene normalizovane vrijednosti impedanse kratkog spoja i mag-
nećenja transformatora, respektivno. Sa U
ˆ
i I
ˆ
označeni su odgovarajući naponi i struje. (Napo-
mena: Ekvivalencija dvije šeme sa slike 2.1.2 nije rigidna, već samo praktična – aproksimativna.)


k
K
K
U
ˆ

k
Z
ˆ

'
ˆ
k
I
m
Z
ˆ

m
I
ˆ

k
U
ˆ

"
ˆ
k
I
0
(a)



k
K
K
U
ˆ

m
Z
ˆ

k
Z
ˆ

'
ˆ
k
I
m
I
ˆ

k
U
ˆ

"
ˆ
k
I
0
(b)
Slika 2.1.2 – Pogonska šema transformatora sa skoncentrisanom
impedansom kratkog spoja i impedansom magnećenja prikazanom u
čvoru k (a) i impedansom magnećenja prikazanom u čvoru K (b).


Raspolažući s predstavom potrošača mreže njihovim snagama potrošnje (2.1.1) i ekvivalen-
tnim (pogonskim) šemama sekcija (slika 2.1.1) i transformatora (slika 2.1.2), nije teško da se for-
mira matematički model mreže, pa zatim i matematički model tokova snaga (2.3) i da se on riješi
koristeći se algoritmom opisanim u preambuli ove glave. Modelu mreže i rješenju modela tokova
snaga posvećen je naredni dio.


2.2 MODEL MREŽE I NJEGOV PRORAČUN

U ovom dijelu se na modelu mreže formalno (matematički) izvode postupci za proračun
tokova snaga radijalnih mreža (Paragraf 2.2.1) i mreža s konturama (Paragraf 2.2.2), zasnovani na
procedurama sumiranja struja i korekcija napona, kao i na kompenzaciji za konture.


2.2.1 Model radijalne mreže i njegov proračun

U ovom paragrafu je prikazan postupak za proračun simetričnih tokova snaga (direktnog
redoslijeda) trofaznih (uravnoteženih) radijalnih mreža, zasnovan na procedurama sumiranja struja
i korekcija napona [17, 18, 19] – postupak orjentisan na grane. Poseban akcenat je stavljen na nje-
govoj matematičkoj zasnovanosti. To je urañeno s ciljem da se na toj matematičkoj zasnovanosti,
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
16
opisani postupak generalizuje za proračune (ne)simetričnih režima trofaznih (ne)uravnoteženih
distributivnih mreža.

Razmatra se radijalna mreža, koja se sastoji od n trofaznih čvorova i n-1 trofazne grane,
n≥2. Model mreže je pofazan (monofazan), saglasan s pogonskom šemom mreže za simetričan re-
žim direktnog redoslijeda, i odnosi se na režim faze a – Prilog 9.2. Sa 0 je označena tačka (čvor)
referentnog potencijala. Za tu tačku je ovdje utvrñena zemlja koja ima svuda isti potencijal. Nor-
malizovana pogonska šema mreže može da se konstituiše koristeći se isključivo monofaznim Γ se-
gmentima prikazanim na slici 2.2.1.1. Svaki segment je asociran jednoj sekciji voda ili transforma-
toru. Sa K i k su označeni indeksi čvorova na početku i kraju razmatranog segmenta, odnosno čvo-
rovi bliži i dalji od korijena radijalne mreže, respektivno. S obzirom na radijalnost mreže, čvor K je
ujedno i kraj Γ segmenta prethodnika (predecessor) s kojeg se napaja razmatrani segment, ili je to
korijen mreže. Čvor K može da bude početak i za više drugih Γ segmenata koji se napajaju preko
istog prethodnika. Čvor k je ujedno i početak jednog ili više Γ segmenata – sljedbenika (succes-
sors) koji se napajaju preko razmatranog segmenta i/ili je u njemu priključen potrošač s faznom
kompleksnom snagom ) ( j ) ( ) (
ˆ
k k k k k k
U Q U P U S − = za definiciju: I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
*
= . Ta snaga može da
bude konstantna ili zavisna od napona – relacije (2.1.1). Vektor fazne struje potrošača označen je
sa
k
I
ˆ
. Usled radijalnosti mreže, svaki segment i reprezenti njegovih rednih i otočnih parametara
indeksirani su istim indeksom čvora na njegovom kraju k.


'
ˆ
k
I

0
K k
M M
k
B
ˆ
k
A
ˆ
ok
I
ˆ
K
U
ˆ

k
U
ˆ

k k k
I U S
ˆ
), (
ˆ

Slika 2.2.1.1 – Pogonska šema segmenta Г
k
trofazne distributivne mreže.


Sa
k
A
ˆ
je označen impedantni reprezent rednog parametra – redna grana segmenta
k
Γ –
k k
Z A
ˆ ˆ
= . Kada je u pitanju sekcija voda, onda je to njegova redna impedansa – redna pogonska
impedansa za simetričan režim direktnog redoslijeda; kada je u pitanju transformator, onda je to
njegova impedansa kratkog spoja (idealni transformatori su eliminisani primjenom sistema relativ-
nih vrijednosti). Struja redne grane označena je sa
'
ˆ
k
I .


Sa
k
B
ˆ
je označen admitantni reprezent otočnog parametra – otočna grana segmenta
k
Γ –
ok k
Y B
ˆ ˆ
= . On predstavlja sumu admitantnog reprezenata otočnog parametra kraja sekcije ili tran-
sformatora (admitansa magnećenja) kojem je segment
k
Γ asociran, otočnih parametara na poče-
cima sekcija ili transformatora (admitansi magnećenja) koji se napajaju preko razmatrane sekcije
ili transformatora (ako ih ima) i reprezenata otočnih elemenata direktno priključenih u čvoru k
(npr, baterija kondenzatora). Opet je riječ o pogonskim parametrima za simetričan režim direktnog
redoslijeda. Sa
ok
I
ˆ

je označena struja otočne grane segmenta
k
Γ . Dakle, reprezent otočnih parame-
tara na početku sekcije ili transformatora kojoj ili kojem je asociran segment
k
Γ , asociran je otoč-
noj grani segmenta
K
Γ – prethodnika razmatranog segmenta
k
Γ . Ako je čvor K korijen mreže
(dakle, razmatrani segment
k
Γ nema prethodnika), onda otočni parametar koji odgovara čvoru K
sekcije ili transformatora, kojoj ili kojem je razmatrani segment
k
Γ asociran, ne utiče na proračun
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
17
tokova snaga, pa se ni ne razmatra. Režim u tom (otočnom) parametru računa se trivijalno, na os-
novu poznatog napona korjena.

Problem tokova snaga predstavlja proračun vektora stanja – napona čvorova mreže (odnos-
no, kompletnog režima) distributivne mreže, na bazi poznatog napona korjena mreže (balansnog
čvora) i specificiranim injektiranih snaga u svim ostalim čvorovima mreže (čvorovi tipa PQ). Os-
novu proračuna tokova snaga radijalne mreže čini numeracija mreže po slojevima. Primjer takve nu-
meracije dat je na mreži sa dvanaest čvorova, koja je prikazana na slici 2.2.1.2. Prave linije izmeñu
čvorova odnose se na naprijed opisane Γ segmente. Oni, zajedno s čvorovima mreže, numerisani su
na sledeći način:

1. Prvi čvor je balansni; drugi čvor i ostali čvorovi (ako ih ima), koji se Г segmentima direktno napajaju
s korjena (čvorovi 2, 3 i 4), pripadaju prvom sloju; a poslednji – n-ti čvor (ovdje dvanaesti), s čvoro-
vima koji se direktno napajaju Г segmentima sa čvorova pretposlednjeg sloja (ovdje drugog), pripa-
daju poslednjem sloju (ovdje trećem).

2. Svaki čvor koji nije korijen, napaja se preko jedinstvenog Г segmenta istog indeksa, koji je asociran
odgovarajućoj sekciji voda ili transformatoru. (Nema Г segmenta sa kojeg se napaja korijen.)


Sloj 1
Sloj 2
Sloj 3
1
2 3 4
6 5 7
9 8 10 11 12
Slika 2.2.1.2 – Numeracija čvorova i Г segmenata radijalne mreže.


Relacije bilansa kompleksnih snaga čvorova (2.3) imaju standardnu formu modela tokova
snaga, nezavisno od toga o kakvoj je mreži riječ (prenosnoj ili distributivnoj). One su izvedene iz
linearnog modela kola napisanog saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova (2.2) u ter-
minima injektiranih struja i napona. Taj metod je izveden sintezom prvog i drugog Kirchhoff-ovog
zakona. Relacije bilansa snaga (2.3) nisu linearne (iako je mreža linearna), pošto su iskazane u
terminima napona i injektiranih snaga, pri čemu još i snage zavise od napona. Kako je već rečeno,
kada je u pitanju prenosna mreža, tada se model rješava primjenom Newton-ovih varijanti iterativ-
nih metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. Kada je u pitanju radijalna distributivna
mreža (i mreža s malim brojem kontura), tada se model rješava primjenom Gauss-ovih varijanti
iterativnih metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina.

Model tokova snaga koji se ovdje razmatra (za radijalnu mrežu) može da se napiše polazeći
ponovo od metoda nezavisnih potencijala čvorova, odnosno direktnom primjenom Kirchhoff-ovih
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
18
zakona, ali, ovdje se taj model izvodi iz već utvrñenih relacija bilansa snaga čvorova (2.3), krećući
se "unazad" prema Kirchhoff-ovim zakonima, da bi se pokazalo da je model tokova snaga uvijek
isti, nezavisan od tipa mreže koja se obrañuje – relacije (2.3). Tip mreže utiče samo na prilagoñe-
nje te forme tipu obrañivane mreže.

Razmatra se radijalna mreža sa n trofaznih čvorova, s pofaznim modelom tokova snaga
(2.3). Za njegov proračun ovdje će se obraditi algoritam 3.2 opisan u preambuli ove glave. On je
zasnovan na formi modela tokova snaga (2.12):

n k U y
y U
U S
y
U
i
n
k i
i
ki
kk k
k k
kk
k
..., , 3 , 2 ,
ˆ
ˆ
ˆ
1
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1
ˆ
1
*
= − − =


=
.
(2.2.1.1)

Relacije bilansa snaga (2.2.1.1) mogu da se napišu u sledećem obliku:

n k U y U y
U
U S
y
U
i
i
ki K kK
k
k k
kk
k
k
..., , 3 , 2 ,
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1
ˆ
*
=
|
|
¹
|

\
|
− − − =

∈α
, (2.2.1.2)

gdje je sa K označen početak segmenta
k
Γ , a sa
k
α je označen skup indeksa čvorova koji se Г se-
gmentima napajaju iz čvora k. Ako se umjesto elemenata matrice admitansi napišu originalne
admitanse Г segmenata, označene velikim slovima, dobija se:

n k U Y U Y
U
U S
Y Y Y
U
i
i
i K k
k
k k
n
i
i ok k
k
k
k
..., , 3 , 2 ,
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ ˆ ˆ
1
ˆ
*
=
|
|
¹
|

\
|
+ + −
+ +
=




α
α
, (2.2.1.3)

odnosno:

n k U Y U Y U Y U Y
U
U S
Y
U
i
i
i k
i
i k ok K k
k
k k
k
k
k k
..., , 3 , 2 ,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1
ˆ
*
=
|
|
¹
|

\
|
+ − − + − =
∑ ∑
∈ ∈ α α
, (2.2.1.4)

odnosno:

n k U U Y U Y
U
U S
Z U U
i k
i
i k ok
k
k k
k K k
k
..., , 3 , 2 , )
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ ˆ ˆ
*
=
(
¸
(

¸

− + + − =

∈α
, (2.2.1.5)

odnosno:

n k I U Y
U
U S
Z U U
k
i
i k ok
k
k k
k K k
, ... , 3 , 2 ,
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ ˆ ˆ
'
*
=
|
|
¹
|

\
|
+ + − =

∈α
, (2.2.1.6)

pri čemu su sa
'
i
I ,
k
i α ∈ , označene struje koje rednim granama otiču iz čvora k, k = 2, 3, ... , n (to
su prazni skupovi za sve čvorove iz kojih se ne napajaju grane nižih slojeva); ,
ˆ
/ 1
ˆ
k k
Y Z = k = 2, 3,
... , n. Relacije (2.2.1.6) predstavljaju primjenu drugog Kirchhoff-ovog zakona za konturu koju čini
k-ta redna grana s tačkom nultog potencijala.
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
19
Dakle, dominantnom dijelu modela tokova snaga (relacije bilansa snaga), dat je oblik
(2.2.1.6), u kojem su uvedene nove nepoznate varijable – struje rednih grana mreže (Г segmenata).
Te struje mogu da se opišu primjenom prvog Kirchhoff-ovog zakona (2.8):



+ + =
k
j
j k ok
k
k k
k
I U Y
U
U S
I
α
'
*
'
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
, k = 2, 3, ... , n. (2.2.1.7)

Sada, relacijama (2.2.1.6) i (2.2.1.7) može da se da sledeći oblik:

n k I Z U U
k k K k
, ... , 3 , 2 ,
ˆ ˆ ˆ ˆ
'
= − = ; (2.2.1.8a)



+ + =
k
j
j k ok
k
k k
k
I U Y
U
U S
I
α
'
*
'
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
, k = 2, 3, ... , n. (2.2.1.8b)

Model razmatrane radijalne mreže (2.2.1.8) sastoji se od nelinearnih kompleksnih jednači-
na koje, prije svega, treba da se riješe po nepoznatom dijelu vektora stanja mreža –
k
U
ˆ
, k = 2, 3, ...
, n, kao i po nepoznatim strujama svih rednih grana mreže
'
ˆ
k
I , k = 2, 3, ... , n. Jednačine (2.2.1.8)
mogu da se napišu u sledećem redoslijedu:



+ + =
k
j
j k ok
k
k k
k
I U Y
U
U S
I
α
'
*
'
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
, k = n, n–1, ... , 3, 2; (2.2.1.9a)

n k I Z U U
k k K k
, ... , 3 , 2 ,
ˆ ˆ ˆ ˆ
'
= − = . (2.2.1.9b)

Ove relacije predstavljaju matematički model tokova snaga razmatrane mreže, odnosno električ-
nog kola kojim ona može da se predstavi. Kolo je linearno, ali njegov matematički model nije,
pošto je predstavljen u terminima napona i snaga, a ne u terminima napona i struja (uz to, i snage
zavise od napona). Forma modela tog kola je upravo takva da na nju može direktno da se primjeni
Gauss-ov ili Gauss/Seidel-ov iterativni metod za rješavanje sistema nelinearnih jednačina (Prilog
9.1). Iteracija h Gauss/Seidel-ovog metoda, u kojoj se izračunavaju h+1-ve aproksimacije struja
rednih grana i naponi čvorova, glasi:



+ +
+ + =
k
j
h
j
h
k ok
h
k
h
k k h
k
I U Y
U
U S
I
α
1 '
*
1 '
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
, k = n, n–1, ... , 3, 2; (2.2.1.10a)

1 ' 1 1
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h
k k
h
K
h
k
I Z U U , k = 2, 3, ... , n. (2.2.1.10b)

(Za K = 1, u pitanju je balansni čvor sa specificiranim naponom, pa superskript h+1 nije potreban.)

S obzirom na kretanje indeksa k, očigledno je da svaka od relacija (2.2.1.10a), npr. k-ta,
ima značenje: korigovana (h+1-va) vrijednost struje redne grane k-tog Γ segmenta (
1 '
ˆ
+ h
k
I ), jednaka
je zbiru h-te aproksimacije struje potrošača koji se direktno napaja sa tog segmenta [
h
k
h
k k
U U S
*
ˆ
/ ) (
ˆ
],
h-te aproksimacije struje otočne grane tog segmenta (
h
k ok
U Y
ˆ ˆ
) i sumi već izračunatih struja rednih
grana segmenata koji se napajaju sa k-tog Γ segmenta (


+
k
j
h
j
I
α
1 '
ˆ
); poslednje struje su izračunate
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
20
prije k-te, istim relacijama (2.2.1.10a), u okviru iste iteracije, s obzirom na specijalno kretanje in-
deksa k i izabranu numeraciju Γ segmenata, odnosno čvorova i grana radijalne mreže; očigledno je
da su struje rednih grana Γ segmenata poslednjeg sloja i segmenata sa kojih se ne napajaju drugi
segmenti, jednake samo zbirovima struja njihovih potrošača i njihovih otočnih grana za poslednju
aproksimaciju napona drugih čvorova tih segmenata. Gore je već rečeno da te relacije predstavljaju
primjenu prvog Kirchhoff-ovog zakona na čvorove razmatrane mreže. Ova procedura, koja je od-
reñena relacijama (2.2.1.10a), očigledno je da nije ništa drugo do procedura sumiranja struja iz
standardnih postupaka za proračun simetričnih tokova snaga trofaznih radijalnih mreža [17].

S obzirom na specijalno kretanje indeksa k, očigledno je da svaka od relacija (2.2.1.10b),
npr. k-ta, ima značenje: korigovana (h+1-va) vrijednost napona drugog čvora k-tog Γ segmenta
(
1
ˆ
+ h
k
U ), jednaka je razlici (h+1-ve) aproksimacije napona prvog čvora tog segmenta (
1
ˆ
+ h
K
U ) i (h+1-
ve) aproksimacije pada napona na rednoj grani tog segmenta (
1 '
ˆ ˆ
+ h
k k
I Z ); korigovana vrijednost na-
pona prvog čvora k-tog Γ segmenta (
1
ˆ
+ h
K
U ) izračunata je prije korekcije napona drugog čvora tog
segmenta, korišćenjem istih relacija (2.2.1.10b), u okviru iste iteracije, s obzirom na izabrano kre-
tanje indeksa k i izabranu numeraciju Γ segmenata, odnosno čvorova i grana radijalne mreže; prvi
čvor prvog Γ segmenta i svih Γ segmenata koji se direktno napajaju sa korjena mreže, jeste korijen
mreže (balansni čvor), sa specificiranim (poznatim) naponom; gore je već rečeno da te relacije
predstavljaju primjenu drugog Kirchhoff-ovog zakona na redne grane razmatrane mreže. Ova pro-
cedura, koja je odreñena korišćenjem relacija (2.2.1.10b), očigledno je da nije ništa drugo do pro-
cedura korekcija napona iz standardnih postupaka za proračun simetričnih tokova snaga trofaznih
radijalnih mreža [17].

Opisani iterativni postupak za proračun simetričnih tokova snaga trofaznih radijalnih mreža
razmotriće se i na primjeru uravnotežene mreže s četiri čvora (n = 4) i tri grane – slika 2.2.1.3a.
Mreža je numerisana po slojevima; prvi čvor je balansni, a ostala tri čvora su tipa PQ, sa specifici-
ranim kompleksnim snagama potrošnje. Oni su rasporeñeni u dva sloja – čvor (grana) 2 pripada
prvom, a čvorovi (grane) 3 i 4 drugom sloju. Pogonska šema mreže, prikazana Γ segmentima, data
je na slici 2.2.1.3b. Model tog kola glasi:



+ + =
k
j
j k ok
k
k k
k
I U Y
U
U S
I
α
'
*
'
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
, k = 4, 3, 2; (2.2.1.11a)

4 , 3 , 2 ,
ˆ ˆ ˆ ˆ
'
= − = k I Z U U
k k K k
. (2.2.1.11b)

Ako bi se model (2.2.1.11) riješio, dobili bi se naponi čvorova 2, 3 i 4, uz poznat napon balansnog
čvora (napon čvora 1), kao i struje grana. Kolo s režimom koji predstavlja rješenje modela
(2.2.1.11) dato je na slici 2.2.1.4. Ono je izvedeno primjenom teoreme o kompenzaciji struja u oto-
čnim admitansama i potrošnje čvorova Γ segmenata idealnim strujnim izvorima.

Relacije opisanog Gauss/Seidel-ovog metoda za proračun tokova snaga u h-toj iteraciji za
proračun režima ove mreže glase:



+ +
+ + =
k
j
h
j
h
k ok
h
k
h
k k h
k
I U Y
U
U S
I
α
1 '
*
1 '
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
, k = 4, 3, 2; (2.2.1.11a)

1 ' 1 1
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h
k k
h
K
h
k
I Z U U , k = 2, 3, 4, (2.2.1.11b)

odnosno:
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
21


3
ˆ
U
4
ˆ
U
2
ˆ
U
(a)
2
3
4
'
3
ˆ
I
2
ˆ
S
3
ˆ
S
4
ˆ
S
'
4
ˆ
I
'
2
ˆ
I 1
1
ˆ
U
0





Slika 2.2.1.3 – Primjer trofazne radijalne mreže s četiri čvora, u simetričnom režimu
(a) i njena pogonska šema prikazana Γ segmentima (b).
3
ˆ
U
4
ˆ
U
1 2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
2
ˆ
o
Y
3
ˆ
o
Y
4
ˆ
o
Y
2
ˆ
o
I
3
ˆ
o
I
4
ˆ
o
I
'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
(b)
2
ˆ
U
2
ˆ
S
3
ˆ
S
4
ˆ
S
1
ˆ
U
0

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
22


3
ˆ
U
4
ˆ
U
2
ˆ
U
1 2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
2 2
ˆ ˆ
U Y
o
3 3
ˆ ˆ
U Y
o

4 4
ˆ ˆ
U Y
o
*
2
2
ˆ
ˆ
U
S

*
3
3
ˆ
ˆ
U
S

*
4
4
ˆ
ˆ
U
S

'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
Slika 2.2.1.4 – Ekvivalentno kolo kojim se interpretira rješenje tokova snaga
mreže prikazane na slici 2.2.1.3.
1
ˆ
U
0



h
o
h
h
h
U Y
U
U S
I
4 4
*
4
4 4 1 '
4
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ =
+
,

h
o
h
h
h
U Y
U
U S
I
3 3
*
3
3 3 1 '
3
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ =
+
,
)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1 '
4
1 '
3 2 2
*
2
2 2 1 '
2
+ + +
+ + + =
h h h
o
h
h
h
I I U Y
U
U S
I ;
(2.2.1.12a)

1 '
2 2 1
1
2
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ +
− =
h h
I Z U U ,

1 '
3 3
1
2
1
3
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U ,

1 '
4 4
1
2
1
4
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U .
(2.2.1.12b)

Ako se raspolaže s naponom korjena mreže (
1
ˆ
U ) i h-tom aproksimacijom napona ostala tri
čvora (
h
U
2
ˆ
,
h
U
3
ˆ
i
h
U
4
ˆ
) i ako se parovi struja u čvorovima 2, 3 i 4 (
h
h
U
U S
*
2
2 2
ˆ
) (
ˆ
,
h
o
U Y
2 2
ˆ ˆ
), (
h
h
U
U S
*
3
3 3
ˆ
) (
ˆ
,
h
o
U Y
3 3
ˆ ˆ
) i (
h
h
U
U S
*
4
4 4
ˆ
) (
ˆ
,
h
o
U Y
4 4
ˆ ˆ
), zamjene idealnim strujnim izvorima, onda relacije (2.2.1.12) predstav-
ljaju matematički model kola koje je prikazano na slici 2.2.1.5. Idealni izvori – naponski priključen
u prvom čvoru i parovi strujnih izvora priključeni u ostalim čvorovima – predstavljaju eksitaciju
kola. Odziv kola jednoznačno je odreñen vektorom stanja, kojem nedostaju nepoznati naponi čvo-
rova 2, 3 i 4. Model kola je napisan direktnom primjenom prvog (2.2.1.12a) i drugog Kirchhoff-
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
23
ovog zakona (2.2.1.12b). Taj model ne prestavlja ništa drugo do primjenu metoda konturnih struja
za proračun kola prikazanog na slici 2.2.1.5 (Prilog 9.3). Kolo na slici 2.2.1.5 predstavlja lineari-
zovano kolo kola prikazanog na slici 2.2.1.3b, sa aspekta sada linearne eksitacije idealnim strujnim
izvorima u čvorovima 2, 3 i 4, umesto eksitacije snagama u tim čvorovima. Ovde se insistira na
sledećim činjenicama:

1. Proračunom režima kola po nepoznatim naponima
1
2
ˆ
+ h
U ,
1
3
ˆ
+ h
U i
1
4
ˆ
+ h
U (i struja u rednim gra-
nama kola
1 '
2
ˆ
+ h
I ,
1 '
3
ˆ
+ h
I i
1 '
4
ˆ
+ h
I ), dobija se korekcija tekuće aproksimacije napona
h
U
2
ˆ
,
h
U
3
ˆ
i
h
U
4
ˆ

(i struja u rednim granama kola
h
I
'
2
ˆ
,
h
I
'
3
ˆ
i
h
I
'
4
ˆ
);

2. Dakle, proračun tog kola ne predstavlja rješenje osnovnog problema tokova snaga – model
(2.2.1.11), odnosno proračun režima kola sa slike 2.2.1.3b, već predstavlja samo rješenje line-
arizovanog problema tokova snaga – model (2.2.1.12), odnosno kolo sa slike 2.2.1.5;

3. Model, odnosno režim kola sa slike 2.2.1.5, može da se izračuna primjenom bilo kog metoda
(metod nezavisnih potencijala čvorova, konturnih struja itd.); naravno, najjednostavnije je da
se to uradi izračunavanjem lijevih strana Gauss/Seidel-ovih relacija (2.2.1.12), što nije ništa
drugo do primjena metoda konturnih struja za rješenje tog kola; a taj metod nije ništa drugo do
specijalna sinteza Kirchhoff-ovih zakona.


1
ˆ
U
1
3
ˆ
+ h
U
1
4
ˆ
+ h
U
1
2
ˆ
+ h
U
1 2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
h
o
U Y
2 2
ˆ ˆ

h
o
U Y
3 3
ˆ ˆ

h
o
U Y
4 4
ˆ ˆ

1 '
2
ˆ
+ h
I
1 '
3
ˆ
+ h
I
1 '
4
ˆ
+ h
I
0
Slika 2.2.1.5 – Ekvivalentno kolo kojim se interpretiraju relacije h-te iteracije
Gauss/Seidel-ovog postupka za proračun mreže prikazane na slici 2.2.1.3.
h
U
S
*
3
3
ˆ
ˆ

h
U
S
*
4
4
ˆ
ˆ

h
U
S
*
2
2
ˆ
ˆ



Time je završen dio zadatka postavljenog u ovoj glavi – utvrñivanje matematičke (teorij-
ske) zasnovanosti postupaka za rješenje nelinearnog problema simetričnih tokova snaga radijalnih
mreža, koji se sastoje od procedura sumiranja struja i korekcija napona, na Gauss-ovom, odnosno
Gauss/Seidel-ovom iterativnom metodu za rješavanje sistema nelinearnih jednačina.

Postupak za proračun simetričnih tokova snaga radijalnih distributivnih mreža [17] dat je
blok-dijagramom prikazanim na slici 2.2.1.6.
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
24


1.
1
ˆ
U – fazni napon korjena;
2. ) ( ), (
k k k k
U Q U P – analitički oblici
funkcija potrošnje fazne aktivne i
reaktivne snage potrošača priključenog
u čvoru k, od modula njegovog faznog
napona, ∈ k {2, 3, … n};
3.
k
U
ˆ
– početna aproksimacija faznog
napona čvora k, ∈ k {2, 3, … n};
4.
ok k
Y Z
ˆ
,
ˆ
– parametri segmenta
k
Γ ,
∈ k {2, 3, … n};
5. Kriterijumi konvergencije.
k= n, 2
{ } n k I
k
... , 3 , 2 , 0 . 0
ˆ
'
∈ =
( ) ( )
*
ˆ
/ ) (
ˆ ˆ
, j ) (
ˆ
k k k k k k k k k k
U U S I U Q U P U S = − =
k ok k k k
U Y I I I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
' '
+ + ⇐
Početak procedure
sumiranja struja
' ' '
ˆ ˆ ˆ
k K K
I I I + ⇐ K je indeks segmenta
prethodnika segmentu
k
Γ
Kraj procedure
sumiranja struja
k= 2, n
,
ˆ ˆ ˆ ˆ
'
k k K k
I Z U U − = K je početak segmenta
k
Γ
Provjera konvergencije?
Ne
Da
Kraj proračuna
Početak procedure
korekcija napona
Kraj procedure
korekcija napona
Ne
Da
K (početak segmenta
k
Γ ) = 1?
Slika 2.2.1.6 – Blok dijagram postupka za proračun simetričnih tokova
snaga radijalnih distributivnih mreža.


Snaga opisanog postupka za proračun radijalnih mreža, koji je zasnovan na procedurama
sumiranja struja i korekcija napona, leži u sledećim činjenicama:

1. Nepoznati naponi čvorova mreže ne odstupaju značajno od napona balansnog čvora. Dakle,
nije teško izabrati kvalitetnu početnu aproksimaciju za nepoznate napone.

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
25
2. Za kvalitetnu aproksimaciju napona čvorova mreže, kvalitetne su i izračunate aproksimacije
otočnih struja čvorova – struje potrošača i struje otočnih admitansi čvorova (Γ segmenata).

3. Za kvalitetnu aproksimaciju struja potrošača i struja otočnih admitansi čvorova, kvalitetne su i
izračunate aproksimacije struja rednih grana mreže (Γ segmenata).

4. Za kvalitetnu aproksimaciju struja rednih grana mreže (Γ segmenata), kvalitetne su i aproksi-
macije padova napona na rednim granama mreže (Γ segmenata).

5. Za kvalitetnu aproksimaciju padova napona na rednim granama mreže (Γ segmenata) i poznat
napon korjena radijalne mreže, kvalitetne su i korekcije tekuće aproksimacije napona čvorova
mreže.

Kada su u pitanju prenosne mreže (s velikim brojem kontura) činjenica br. 3 ne stoji, što bi
definitivno ruiniralo efikasnost opisanog postupka kada bi se on primjenio na proračun tokova
snaga prenosnih mreža.

Na osnovu izlaganja u ovom paragrafu, očigledno je da proračuni tokova snaga radijalnih
mreža, koji su zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona, predstavljaju vrlo
sofisticiranu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona (metod konturnih struja) i Gauss/Seidel-
ovog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina.


2.2.2 Proračun modela distributivnih mreža s konturama

U ovom paragrafu je obrañena matematička platforma postupka za proračun simetričnih
tokova snaga (direktnog redoslijeda) trofaznih (uravnoteženih) mreža s konturama, zasnovanog na
procedurama sumiranja struja i korekcija napona, kao i kompenzaciji za konture (i generatore)
[17, 18, 19]. Dakle, i dalje je u pitanju postupak orjentisan na grane. Mreže s konturama jesu i pre-
nosne i distributivne. Ono u čemu se, sa aspekta kontura, te dvije vrste mreža razlikuju, to je broj
kontura. Naime, relativni broj kontura u prenosnim mrežama je obično "veliki", a u distributivnim
mrežama "mali". Velika efikasnost postupka za proračun tokova snaga distributivnih mreža, koji
se ovdje izlaže, rezultat je praktično radijalne strukture, odnosno relativno malog broja kontura
distributivnih mreža.

Razmatra se mreža koja se sastoji od n trofaznih čvorova, n≥2, sa p kontura, p≥1. Dakle
mreža ima n – 1 + p trofaznih grana. Model mreže je monofazan, saglasan s pogonskom šemom
mreže za simetričan režim direktnog redoslijeda, i odnosi se na režim faze a – Prilog 9.2. I dalje
zemlja predstavlja čvor nultog potencijala. Pogonska šema mreže može da se konstituiše koristeći
se isključivo monofaznim Γ segmentima prikazanim na slici 2.2.1.1. Svaki Γ segment je asociran
jednoj sekciji voda ili transformatoru. U mreži s konturama ne može da se definiše početak i kraj Г
segmenta na način kako je to urañeno za radijalne mreže – Paragraf 2.2.1.

Da bi mreža s konturama mogla da se tretira isto kao radijalna mreža, potrebno je da se ot-
vore sve njene konture. Izbor mjesta gde se otvaraju konture potpuno je slobodan [17]. Otvaranjem
svih kontura, mreža se svodi na radijalnu mrežu – radijalizovana mreža. Režim u toj mreži se raz-
likuje od režima mreže s konturama (osnovne mreže). Da bi režim u radijalizovanoj mreži bio isti s
režimom osnovne mreže, potrebno je da se promjene topološke strukture mreže, koje su se desile
njenom radijalizacijom, kompenzuju odgovarajućim strujama – kompenzacionim strujama. Kom-
penzacione struje se injektiraju u čvorove u kojima su konture otvorene. Čvor izabran za otvaranje
konture "cijepa" se na dva čvora, tj. umjesto jedinstvenog čvora, za svaku konturu se uvode po dva
"različita" čvora: osnovni (originalni) čvor – čvor u kojem je otvorena kontura i novogenerisani čvor,
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
26
koji je nastao cijepanjem osnovnog čvora. Snage i otočne admitanse čvorova u kojima se otvaraju
konture, rasporeñuju se po želji na odgovarajuće osnovne i novogenerisane čvorove (npr. ostaju u
osnovnim i nema ih u novogenerisanim, ili obrnuto, odnosno, njihovi dijelovi se raspodjeljuju na
oba čvora, zapažajući njihove zbirove).

Primjer mreže s jednom konturom prikazan je na slici 2.2.2.1a. Čvorovi su označeni opštim
brojevima, pri čemu je sa j indeksiran korijen mreže – balansni čvor. Radijalizacija razmatrane mre-
že prikazana je na slikama 2.2.2.1b, c i d. Jedina kontura u mreži otvorena je u čvoru m, pri čemu
je novogenerisani čvor označen sa m'. (Nepoznata) struja u kratkospojniku, usmjerena od osnov-
nog ka novogenerisanom čvoru, označena je sa
'
ˆ
mm
J . Ona, saglasno s teoremom o kompenzaciji,
može da se zamjeni idealnim strujnim izvorom iste struje, a da se stanje mreže ne promjeni – slika
2.2.2.1.c. Struja idealnog strujnog izvora
'
ˆ
mm
J jeste kompenzaciona struja, s kojom se obezbjeñuje
jednakost režima radijalizovane mreže i mreže s konturom. Taj idealni strujni izvor može da se ek-
vivalentno prikaže sa dva otočna idealna strujna izvora – slika 2.2.2.1d. Numeracija čvorova i Г
segmenta radijalizovane mreže, sa insertovanim odgovarajućim idealnim strujnim izvorima u osno-
vnom i novogenerisanom čvoru, koja je izvršena saglasno s pravilom izloženim u Paragrafu 2.2.1, pri-
kazana je na slici 2.2.2.1e. U toj mreži su jednoznačno definisani početak i kraj svih Г segmenata.



(a)
j
k
l
n
m
(b)
m'
j
k
l
n
m
'
ˆ
mm
J
(c)
m'
j
k
l
n
m
'
ˆ
mm
J




(e)
Sloj 3
1
2
3 4
6
5
(d)
m'
j
k
l
n
m
'
ˆ
mm
J
'
ˆ
mm
J
45
ˆ
J
45
ˆ
J
Sloj 2
Sloj 1
Slika 2.2.2.1 – Mreža s jednom konturom (a), s čvorom m koji je rascjepljen na dva čvora m i m',
povezana kratkospojnikom (b), kompenzacija kratkospojnika idealnim strujnim izvorom (c),
kompenzacija kratkospojnika sa dva idealna strujna izvora (d) i njena numeracija po slojevima,
saglasna sa numeracijom radijalnih mreža (e).

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
27
Režim mreže s konturama isti je s režimom radijalizovane mreže sa insertovanim odgova-
rajućim idealnim strujnim izvorima u čvorove u kojima su konture otvorene (osnovni i novogene-
risani čvorovi). Prema tome, umjesto modelovanja i rješavanja mreže s konturama, može da se na-
piše i riješi matematički model radijalizovane mreže sa insertovanim odgovarajućim idealnim
strujnim izvorima u čvorove u kojima su konture otvorene. To rješenje se sastoji od napona svih
čvorova koji su jednaki naponima mreže s konturama, kao i od kompenzacionih struja, čije vrijed-
nosti impliciraju jednakost napona čvorova u kojima su konture otvorene (
'
ˆ ˆ
m m
U U = ). Broj čvorova
mreže koja je radijalizovana otvaranjem kontura i uvoñenjem novogenerisanih čvorova, veći je od
broja čvorova mreže s konturama za p (broj kontura u mreži). Ali, naponi parova čvorova – osnovi
i novogenerisani – meñusobno su jednaki, saglasno sa slikom 2.2.2.1b. Prema tome, postoji potpu-
na ekvivalencija režima mreže s konturama i radijalizovane mreže sa insertovanim odgovarajućim
idealnim strujnim izvorima u čvorove u kojima su konture otvorene.

Ovaj postupak za proračun tokova snaga distributivnih mreža s konturama naziva se kom-
penzacionim, a radijalizovana mreža sa insertovanim kompezacionim idealnim strujnim izvorima –
kompenzovana mreža.

Razmatrana kompenzovana mreža se sastoji od n+1+p čvorova (ubrojan i čvor nultog po-
tencijala). Neka je sa P označen skup parova indeksa, od kojih svaki par odgovara jednom čvoru u
kojem je otvorena jedna kontura. Prvi broj para odgovara indeksu osnovnog čvora, a drugi broj in-
deksu novogenerisanog čvora. Npr, za mrežu sa slike 2.2.2.1, skup P se sastoji od jednog para (je-
dna kontura) – P={(4, 5)}.

Kako je već rečeno, suma snaga para čvorova, npr. (l, m),
l
S
ˆ
i
m
S
ˆ
, jednaka je originalnoj
snazi osnovnog čvora l, u kojem se otvara kontura, pre otvaranja konture, P ) , ( ∈ m l . Isto važi i za
otočne admitanse para čvorova (l, m), P ) , ( ∈ m l .

Sada, analogno s modelom radijalnih mreža, ovaj model može da se proširi novim nepoz-
natim varijablama – strujama rednih grana (Г segmenata) kompenzovane mreže, pa se dobija sle-
deći sistem jednačina:

,
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
'
*
'


+ + + =
k
j
j k ok ck
k
k k
k
I U Y J
U
U S
I
α
k = 2, 3, ... , n+p; (2.2.2.1a)

'
ˆ ˆ ˆ ˆ
k k K k
I Z U U − = k = 2, 3, ... , n+p; (2.2.2.1b)

m l
U U
ˆ ˆ
= , P ) , ( ∈ m l , (2.2.2.1c)

pri čemu je sa
ck
J
ˆ
označena kompenzaciona struja:

ako čvor k nije indeks ni jednog od čvorova u kojima su otvorene konture,
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
=
0
ˆ
ck
J
lm
J
ˆ
, kompenzaciona struja iskazana relacijama (2.2.2.1c), ako je k indeks
osnovnog čvora u kojem je otvorena kontura (k = l);
lm
J
ˆ
− , ako je k indeks novogenerisanog čvora u kojem je otvorena kontura (k
= m), P ) , ( ∈ m l ,
(2.2.2.1d)

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
28
za k = 2, 3, ... , n+p, pa unutar skupa tih varijabli ima samo 2p nenultih, od kojih su po dvije meñu-
sobno jednake, sa suprotnim znacima.

Dakle, model razmatrane mreže sa p kontura, odnosno odgovarajuće kompenzovane mreže
sa istim režimom, čine jednačine (2.2.2.1a, b i c), sa isto toliko nepoznatih veličina, koje mogu da
se klasifikuju u sledeća tri skupa: 1) n + p – 1 struja rednih grana Г segmenata –
'
ˆ
k
I , k = 2, 3, ... ,
n+p, 2) n + p – 1 napona čvorova –
k
U
ˆ
, k = 2, 3, ... , n+p i 3) p kompenzacionih struja
lm
J
ˆ
,
P ) , ( ∈ m l (2.2.2.1d). Taj model treba da se rješi, prije svega po naponima čvorova – stanju mreže.
Mreža s konturama čiji se model razmatra načelno je prikazana na slici 2.2.2.2a.

Ako za rješenje modela (2.2.2.1) želi da se primjeni kompenzacioni postupak [17], onda
modelu treba da se da sledeća ekvivalentna forma, zasnovana na generalizovanoj Thévenin-ovoj
teoremi:

,
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
'
*
'


+ + + =
k
j
j k ok ck
k
k k
k
I U Y J
U
U S
I
α
k = 2, 3, ... , n+p; (2.2.2.2a)

'
ˆ ˆ ˆ ˆ
k k K k
I Z U U − = k = 2, 3, ... , n+p; (2.2.2.2b)
0 J Z E
c T T
= −
ˆ ˆ ˆ
. (2.2.2.2c)

Sa
T
Z
ˆ
je označena Thévenin-ova matrica impedansi, dimenzija p×p, a sa
T
E
ˆ
i
c
J
ˆ
su ozna-
čeni vektori Thévenin-ovih elektromotornih sila i kompenzacionih struja, dimenzija p×1, respekti-
vno:

P ) , ( ,
ˆ ˆ
,
ˆ ˆ

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

= m l J E
lm lm
M
M
M
M
c T
J E . (2.2.2.3)

Nulti vektor s desne strane relacija (2.2.2.2c), dimenzije p×1, predstavlja nulte napone iz-
meñu čvorova u kojima se prekidaju konture, odnosno razlike napona osnovnih i novogenerisanih
čvorova [ P ) , ( ,
ˆ ˆ
∈ = m l U U
m l
]. Dakle, te relacije su ekvivalentne relacijama (2.2.2.1c).

Razmatrana mreža, u razmatranom stanju, s Thévenin-ovim ekvivalentom kojim je zamje-
njen njen dio do čvorova u kojima se prekidaju konture, prikazana je na slici 2.2.2.2b. Na njoj je
samo simbolički prikazan Thévenin-ov ekvivalent pojačanim linijama. (Termin "simbolički" ko-
rišćen je pošto su veličine na toj slici matrične i vektorske.)

Vektor Thévenin-ovih elektromotornih sila
T
E
ˆ
definiše se kao što je to prikazano na slici
2.2.2.3a. Naime:

1. Neka je, za specificiran napon korjena i zadate snage potrošnje svih ostalih čvorova, riješen
problem tokova snaga mreže, na bilo koji način. Tada se raspolaže s vektorom stanja (napona)
razmatrane mreže s konturama:
1
ˆ
U ,
p n m l
U U U U
+
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
2
, meñu kojim naponima ima po
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
29
jedan par jednakih napona po svakom paru čvorova u kojima će se otvarati konture, slika
2.2.2.2a. To rješenje podjednako zadovoljava model (2.2.2.1) i ekvivalentni model (2.2.2.2).




l
m
.
.
.
.
.
.
l
S
ˆ

m
S
ˆ

lm
J
ˆ

Slika 2.2.2.2 – Načelan prikaz mreže s konturama čiji se model razmatra (a) i ekvivalentno
kolo s dijelom mreže prema čvorovima u kojim se prekidaju konture zamjenjenim Thévenin-
ovim ekvivalentom (b).
(a)
.
.
.
.
.
.
lm
J
ˆ

(b)
Thévenin-ov
ekvivalent
razmatrane
mreže prema
čvorovima u
kojima se pre-
kidaju konture.
T
Z
ˆ

Stanje mreže:
l
m
l
U
ˆ

m
U
ˆ

l
U
ˆ

m
U
ˆ

; P ) , ( ,
ˆ ˆ
∈ = m l U U
m l
;
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
,
ˆ
2 1 p n m l
U U U U U
+
Stanje ekvivalentne mreže:
Svi čvorovi i
grane mreže.
(Njihova
povezanost s
čvorovima l i m,
P ) , ( ∈ m l , nije
eksplicirana.)
1
+ 1
ˆ
U
+
T
E
ˆ
c
J
ˆ



2. Neka se kompleksne snage svih čvorova zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraju
stanju mreže:
*
ˆ
ˆ
k
k
U
S
, k = 2, 3, ... , n+p (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika 2.2.2.3a.

3. Neka se otočne admitanse svih čvorova zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraju
stanju mreže:
k ok
U Y
ˆ ˆ
, k = 2, 3, ... , n+p (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika
2.2.2.3a.

4. Neka se uklone svi kratkospojnici koji se nalaze izmeñu parova čvorova u kojima se prekidaju
konture. Za rezultat se dobija radijalizovana mreža razmatrane mreže s konturama.

5. Stanje nove (radijalne) mreže, sa istim – specificiranim naponom korjena, sastoji se od slede-
ćih napona:
p n m l
U U U U U
+
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
,
ˆ
2 1
, koji su podvučeni da bi se razlikovali od stanja
mreže s konturama (osim napona korjena). Neka se i to stanje izračuna na bilo koji način.

6. Generalno nenulti elementi vektora Thévenin-ovih elektromotornih sila
T
E
ˆ
iznose:

P ) , ( ,
ˆ ˆ ˆ
∈ − = m l U U E
m l lm
. (2.2.2.4)
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
30
Elementi Thévenin-ove matrice impedansi
T
Z
ˆ
definišu se kao što je to prikazano na slici
2.2.2.3b. Naime:

1. Neka se kompleksne snage svih čvorova zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraju
stanju mreže:
*
ˆ
ˆ
k
k
U
S
, k = 2, 3, ... , n+p (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika 2.2.2.3a.

2. Neka se otočne admitanse svih čvorova zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraju
stanju mreže:
k ok
U Y
ˆ ˆ
, k = 2, 3, ... , n+p (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika
2.2.2.3a.

3. Neka se uklone svi kratkospojnici koji se nalaze izmeñu parova čvorova u kojima se prekidaju
konture. Za rezultat se dobija radijalizovana mreža razmatrane mreže s konturama.

4. Neka se pasiviziraju svi idealni izvori u radijalizovanoj mreži (idealni naponski izvor u korije-
nu se zamjeni kratkospojnikom, a idealni strujni izvori, kojima su predstavljene potrošnje i
otočne admitanse čvorova, prekinu se)– slika 2.2.2.3b (pasivizirana radijalizovana mreža).

5. Neka se samo u jednom paru čvorova u kojima se prekidaju konture priključe idealni strujni
izvori jediničnih struja [npr. u paru čvorova (k, l)]: struja idealnog strujnog izvora je usmjere-
na od osnovnog čvora, ka novogenerisanom čvoru. Dakle razmatrano kolo je pasivno svuda,
osim u jednom izabranom paru čvorova od onih u kojima se prekidaju konture – slika
2.2.2.3.b.

6. Neka se izračunaju naponi u svim parovima čvorova u kojima se prekidaju konture kola sa
slike 2.2.2.3b. Oznake elemenata vektora stanja tog kola dva puta su podvučene – slika
2.2.2.3.b.

7. Razlika napona para čvorova (k, l),
m l
U U
ˆ ˆ
− , brojno je jednaka dijagonalnom elementu Thé-
venin-ove matrice impedansi; razlike napona ostalih parova čvorova u kojima se prekidaju
konture (razlika napona osnovnog i novogenerisanog čvora), brojno su jednake ostalim ele-
mentima te matrice koji odgovaraju njenoj koloni kojoj pripada upravo razmotreni dijagonalni
element. Isto važi za sve ostale kolone Thévenin-ove matrice impedansi
T
Z
ˆ
.

Ako se raspolaže s Thévenin-ovom matricom impedansi
T
Z
ˆ
, koja je izračunata prema da-
tom postupku, ili nekim drugim postupkom i ako se raspolaže s h-tom aproksimacijom stanja mre-
že i kompenzacionih struja: (
1
ˆ
U ),
h
U
2
ˆ
,
h
U
3
ˆ
, ...,
h
n
U
ˆ
, ...,
h
p n
U
+
ˆ
,
h
lm
J
ˆ
, P ) , ( ∈ m l , onda sistem relacija
Gauss/Seidel-ovog iterativnog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina (2.2.2.2), u h-toj
iteraciji, glasi (treća – Thévenin-ova matrična relacija, stavljena je na prvo mjesto):


1 h
T
1
T
1 h
c
E Z J
+
− +
=
ˆ ˆ ˆ
;
(2.2.2.5a)
,
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1 ' 1
*
1 '


+ + +
+ + + =
k
j
h
j
h
k ok
h
ck
h
k
h
k k h
k
I U Y J
U
U S
I
α
k = n+p,..., 3, 2; (2.2.2.5b)

1 ' 1 1
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h
k k
h
K
h
k
I Z U U k = 2, 3, ... , n+p. (2.2.2.5c)
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
31



l
m
.
.
.
.
.
.
Slika 2.2.2.3 – Situacija razmatrane mreže za izvoñenje Thévenin-ovog ekvivalenta: vektora
Thévenin-ovih elektromotornih sila
T
E
ˆ
(a) i Thévenin-ove matrice impedansi
T
Z
ˆ
(b).
(a)
.
.
.
.
.
.
(b)
Stanje kola za odreñivanje
Thévenin-ovih
elektromotornih sila:
l
U
ˆ

m
U
ˆ

;
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
,
ˆ
2 1 p n m l
U U U U U
+

+
*
ˆ
ˆ
l
l
U
S

l ol
U Y
ˆ ˆ

+
*
ˆ
ˆ
m
m
U
S

m om
U Y
ˆ ˆ

l
m
l
U
ˆ

m
U
ˆ

Stanje kola za odreñivanje
elemenata Thévenin-ove
matrice impedansi:
;
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
, ... ,
ˆ
, 0
2 p n m l
U U U U
+

0
ˆ
1
= U
+ 1
ˆ
U
j0 1+
j0 1+


Slično kao u slučaju radijalne mreže, relacije (2.2.2.5) predstavljaju model kola kompenzo-
vane mreže. U tom kolu, sve snage i otočne admitanse čvorova zamjenjene su idealnim strujnim
izvorima, izračunatim s naponima iz prethodne, h–1-ve iteracije:
h
k
U
ˆ
, k = 2, 3, ... , n+p. Kompen-
zacione struje koje su odreñene Thévenin-ovom matričnom relacijom (2.2.2.5a), garantuju meñu-
sobnu jednakost h+1-vih aproksimacija napona svih parova čvorova u kojima se prekidaju konture.

Za odreñivanje Thévenin-ovih elektromotornih sila, prema ranije datoj definiciji, potrebno
je da se riješi opisano kolo, odnosno njegov model sa uklonjenim kratkospojnicima i zadržanim
svim ostalim idealnim izvorima (naponski u korjenu i strujni u svim ostalim čvorovima). Za rezul-
tat se dobija radijalna mreža odreñena sledećim modelom:

,
ˆ ˆ ˆ
0
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1 '
*
1 '


+ +
+ + + =
k
j
h
j
h
k ok
h
k
h
k k
h
k
I U Y
U
U S
I
α
k = n+p,..., 3, 2; (2.2.2.6a)

1 ' 1 1
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h
k k
h
K
h
k
I Z U U k = 2, 3, ... , n+p.
(2.2.2.6b)

Rješenje ovog modela sastoji se od veličina (napona čvorova i struja rednih grana) – podvučene
veličine, koje svakako nisu jednake s odgovarajućim veličinama kola s konturama. Ali, naponima
tog kola odreñene su tražene Thévenin-ove elektromotorne sile, odnosno vektor Thévenin-ovih
elektromotornih sila
1 h
T
E
+
ˆ
:

P ) , ( ,
ˆ ˆ ˆ
1 1 1
∈ − =
+ + +
m l U U E
h
m
h
l
h
lm
.
(2.2.2.7)
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
32
Sada, za poznatu Thévenin-ovu matricu impedansi, koristeći se relacijom (2.2.2.5a), izra-
čunavaju se h+1-ve aproksimacije kompenzacionih struja
1 h
c
J
+
ˆ
. Toj relaciji može simbolički da se
asocira kolo prikazano na slici 2.2.2.4.

Priključenjem parova idealnih strujnih izvora sa izračunatim kompenzacionim strujama u
sve čvorove u kojima se prekidaju konture, dobija se radijalno kolo koje je ekvivalentno s kolom s
konturama čiji se model rješava – (2.2.2.5). Model radijalnog ekvivalentnog kola (s priključenim
parovima idealnih strujnih izvora u svim čvorovima u kojima se prekidaju konture) glasi:

,
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1 ' 1
*
1 '


+ + +
+ + + =
k
j
h
j
h
k ok
h
ck
h
k
h
k k h
k
I U Y J
U
U S
I
α
k = n+p,..., 3, 2, (2.2.2.8a)

1 ' 1 1
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h
k k
h
K
h
k
I Z U U k = 2, 3, ... , n+p. (2.2.2.8b)



+
T
Z
ˆ

1 h
T
E
+
ˆ

1 h
c
J
+
ˆ
Slika 2.2.2.4 – Kolo koje simbolički predstavlja relaciju (2.2.2.5a).



Proračun tog kola se svodi na standardne procedure sumiranja struja (2.2.2.8a) i korekcija napona
(2.2.2.8b). Rezultat proračuna se sastoji od nove – h+1-ve aproksimacija rješenja nelinearnog mo-
dela mreže s konturama (2.2.2.1) odnosno (2.2.2.2): (
1
ˆ
U ),
1
ˆ
+ h
k
U ,
1 '
ˆ
+ h
k
I , k =2, 3, ... , n+p,
1
ˆ
+ h
lm
J ,
P ) , ( ∈ m l .

U ovdje opisanom postupku, u svakoj iteraciji se proračunavaju nove kompenzacione stru-
je, nezavisno od vrijednosti izračunatih u prethodnoj iteraciji. To je praćeno utroškom po jednog
proračuna radijalne mreže bez kompenzacionih struja, radi izračunavanja Thévenin-ovih elektro-
motornih sila. To znači utrošak po jedne sub-iteracije u okviru svake iteracije primjene Ga-
uss/Seidel-ovog metoda za rješenje modela mreže s konturama. Kompenzacioni postupci za prora-
čun mreža s konturama [17] neznatno se u formi razlikuju od opisanog postupka, ali, njihova suš-
tinska prednost jeste u tome da u njima nema pomenutog utroška sub-iteracija. Naime, u njima se u
svakoj iteraciji izračunavaju korekcije tekuće aproksimacije kompenzacionih struja, a ne same
kompenzacione struje. Izvoñenje forme tih kompenzacionih postupaka slijedi.

Kada se raspolaže sa h+1-vom aproksimacijom, radi izračunavanja h+2-ge aproksimacije
rješenja, opisani postupak se ponavlja u narednoj – h+1-oj iteraciji. U kolu koje odgovara toj itera-
ciji, sve snage i otočne admitanse čvorova zamjenjene su idealnim strujnim izvorima, izračunatim
s naponima iz prethodne, h-te iteracije:
1
ˆ
+ h
k
U , k = 2, 3, ... , n+p. Naime:


Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
33
1. Proračun radijalnog kola bez kompenzacionih struja:

,
ˆ ˆ ˆ
0
ˆ
) (
ˆ
ˆ
2 '
1
1 *
1
2 '


+
+
+
+
+
+ + + =
k
j
h
j
h
k ok
h
k
h
k k
h
k
I U Y
U
U S
I
α
k = n+p,..., 3, 2, (2.2.2.9a)

2 ' 2 2
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h
k k
h
K
h
k
I Z U U k = 2, 3, ... , n+p.
(2.2.2.9b)

2. Proračun h+2-ge aproksimacije Thévenin-ovih elektromotornih sila, odnosno vektora Théve-
nin-ovih elektromotornih sila
2 h
T
E
+
ˆ
:

P ) , ( ,
ˆ ˆ ˆ
2 2 2
∈ − =
+ + +
m l U U E
h
m
h
l
h
lm
.
(2.2.2.10)

3. Proračun h+2-ge aproksimacije kompenzacionih struja
2 h
c
J
+
(potpuno nezavisno od prethodno
izračunate h+1-ve aproksimacije):


2 h
T
1
T
2 h
c
E Z J
+
− +
=
ˆ ˆ ˆ
.
(2.2.2.11)

Relaciji (2.2.2.11) može simbolički da se asocira kolo prikazano na slici 2.2.2.5.


+
T
Z
ˆ
2 h
T
E
+
ˆ

2 h
c
J
+
ˆ
Slika 2.2.2.5 – Kolo koje simbolički predstavlja relaciju (2.2.2.11).


4. Proračun h+2-ge aproksimacije struja rednih grana i napona čvorova:

,
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
2 ' 1 2
1 *
1
2 '


+ + +
+
+
+
+ + + =
k
j
h
j
h
k ok
h
ck
h
k
h
k k h
k
I U Y J
U
U S
I
α
k = n+p,..., 3, 2, (2.2.2.12a)

2 ' 2 2
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h
k k
h
K
h
k
I Z U U , k = 2, 3, ... , n+p. (2.2.2.12b)

Rezultat proračuna se sastoji od nove – h+2-ge aproksimacija rješenja nelinearnog modela
mreže s konturama (2.2.2.1) odnosno (2.2.2.2): (
1
ˆ
U ),
2
ˆ
+ h
k
U ,
2 '
ˆ
+ h
k
I , k = 2, 3, ... , n+p,
2
ˆ
+ h
lm
J ,
P ) , ( ∈ m l . Kako je već naglašeno, i odavde je očigledno da se kompenzacione struje u
h+1-oj iteraciji (
2 h
c
J
+
ˆ
) izračunavaju potpuno nezavisno od kompenzacionih struja izračuna-
tih u h-toj iteraciji (
1 h
c
J
+
ˆ
).
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
34
Ako se uvede vektorska varijabla koja predstavlja razlike kompenzacionih struja izračuna-
tih u tekućoj (h+1-voj) i prethodnoj (h-toj) iteraciji:


1 h
T
1
T
2 h
T
1
T
1 h
c
2 h
c
1 h
c
E Z E Z J J J ∆
+

+
− + + +
− = − =
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
,
(2.2.2.13)

onda kolo sa slike 2.2.2.5 može da se zamjeni (ekvivalentnim) kolom prikazanim na slici 2.2.2.6.
U tom kolu, idealni strujni izvori, kojima su zamjenjene kompenzacione struje izračunate u h+1-
voj (tekućoj) iteraciji
2 h
c
J
+
ˆ
, ekvivalentirani su parovima idealnih strujnih izvora s kompenzacionim
strujama izračunatim u prethodnoj iteraciji
1 h
c
J
+
ˆ
i razlikama kompenzacionih struja odreñenih ko-
rišćenjem relacije (2.2.2.13). Jednakost napona čvorova u kojima su priključeni idealni strujni iz-
vori (Thévenin-ovog ekvivalenta) garantuju relacije (2.2.2.11).

Dio kola sa slike 2.2.2.6, koji čine Thévenin-ova grana (
2 h
T
E
+
ˆ
,
T
Z
ˆ
) i grana sa idealnim
strujnim izvorima
1 h
c
J
+
ˆ
, može da se zamjeni novim Thévenin-ovim ekvivalentom. U tu svrhu, za
proračun novih Thévenin-ovih elektromotornih sila, potrebno je da se kolo sa slike 2.2.2.6 otvori
saglasno sa isprekidanom linijom prikazanom na istoj slici. Na taj način se dobija kolo (simbolič-
ki) prikazano na slici 2.2.2.7a. Sa
1
U
ˆ
i
m
U
ˆ
označeni su vektori napona osnovnih i novogenerisa-
nih čvorova u kojima se prekidaju konture, respektivno. Njihovim korespondentnim razlikama od-
reñene su tražene Thévenin-ove elektromotorne sile.


+
T
Z
ˆ
2 h
T
E
+
ˆ

1 h
c
J ∆
+
ˆ

Slika 2.2.2.6 – Kolo ekvivalentno kolu sa slike 2.2.2.5.
1 h
c
J
+
ˆ



Ključno pitanje koje se postavlja na ovom mjestu izlaganja glasi: kolike su vrijednosti ele-
menata vektora napona
1
U
ˆ
i
m
U
ˆ
, odnosno, kolike su vrijednosti napona čvorova u kojima se pre-
kidaju konture razmatrane mreže, ali u kolu sa slike 2.2.2.7a. Odgovor na to pitanje slijedi.

Thévenin-ov ekvivalent dijela kola s lijeve strane isprekidane linije kola prikazanog na slici
2.2.2.6, odnosno kola sa slike 2.2.2.7a odreñen je na sledeći način:

1. Uklonjeni su kratkospojnici sa svih parova čvorova u kojima se prekidaju konture;

2. Snage i otočne admitanse razmatrane mreže s konturama zamjenjene su idealnim strujnim iz-
vora sa strujama izračunatim za napone iz h-te iteracije:
1
ˆ
+ h
k
U , k = 2, 3, ... , n+p – korišćenjem
relacija (2.2.2.9) i (2.2.2.10).

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
35
3. Thévenin-ova matrica impedansi izračunata je prema slici 2.2.2.7c (pasivizirani idealni izvori
razmatranog kola). Saglasno s tim, ona ostaje nepromjenjena.

Dakle, sada, Thévenin-ov ekvivalent bi mogao da se zamjeni kolom iz kojeg je on izveden.
Ako bi se na to kolo još priključili i kratkosponjici izmeñu svih parova čvorova u kojima se preki-
daju konture, dobija se situacija koja je ekvivalentna situaciji prikazanoj na slici 2.2.2.7b. Naime,
ako se Thévenin-ov ekvivalent s te slike zamjeni kolom iz kojeg je ekvivalent izveden i ako se na
to kolo priključe kratkosponici, dobija se kolo čiji je model opisan relacijama (2.2.2.8), a korišće-
njem tih relacija se izračunavaju h+1-ve aproksimacije napona čvorova:
1
ˆ
+ h
k
U , k = 2, 3, ... , n+p.
Znači, razmatrani naponi
1
U
ˆ
i
m
U
ˆ
odnose sa na h+1-ve aproksimacije napona čvorova razmatrane
mreže s konturama – slika 2.2.2.7b.

Ako se uvede promjena vektora Thévenin-ovih elektromotornih sila kao vektor razlika na-
pona parova čvorova u kojima se prekidaju konture sa slike 2.2.2.7b:


1 h
m
1 h
l
1 h
T
U U E ∆
+ +
+
− =
ˆ ˆ ˆ
,
(2.2.2.14)

onda vektor korekcija kompenzacionih struja može da se izračuna na sledeći način:

)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ ˆ
1 h
m
1 h
l
1
T
1 h
T
1
T
1 h
c
U U Z E ∆ Z J ∆
+ + − + − +
− = = . (2.2.2.15)


+
T
Z
ˆ

2 h
T
E
+
ˆ

1 h
c
J
+
ˆ

1
U
ˆ

m
U
ˆ

Slika 2.2.2.7 – Kolo pripremljeno za odreñivanje novog Thévenin-ovog ekvivalenta dijela kola sa
slike 2.2.2.6 (a), kolo sa odreñenim novim Thévenin-ovim elektromotornim silama (b) i kolo sa
odreñenom Thévenin-ovom matricom impedansi (c).
+
T
Z
ˆ
2 h
T
E
+
ˆ
1 h
c
J
+
ˆ

1 h
1
U
+
ˆ

1 h
m
U
+
ˆ

(a) (b)
T
Z
ˆ

(c)
1 h
m
1 h
l
1 h
T
U U
E ∆
+ +
+
− =
ˆ ˆ
ˆ



Na osnovu relacija (2.2.2.13) i izračunatog vektora korekcija kompenzacionih struja – rela-
cije (2.2.2.15), može da se izračuna vektor kompenzacionih struja u h+1-voj iteraciji:


1 h
c
1 h
c
2 h
c
J ∆ J J
+ + +
+ =
ˆ ˆ ˆ
. (2.2.2.16)

Dakle, u svakoj iteraciji se izračunava vektor korekcija kompenzacionih struja koji se sabi-
ra s vektorom kompenzacionih struja iz prethodne iteracije i tako se dobija vektor kompenzacionih
struja u tekućoj iteraciji.
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
36
Kada bi se vektor kompenzacionih struja izračunat relacijama (2.2.2.16) priključio na kolo
koje je ekvivalentno modelu, čije rješenje predstavljaju naponi iz prethodne iteracije, naponi svih
parova čvorova u kojima se prekidaju konture bili bi isti.

Opisani iterativni postupak za proračun simetričnih tokova snaga trofaznih mreža s kontu-
rama razmotriće se i na primjeru uravnotežene mreže s tri čvora (n = 3) i tri grane – slika 2.2.2.8a.
Čvor 3, u kojem kontura može da se otvori, pocjepan je na dva čvora povezana kratkospojnikom –
slika 2.2.2.8b. Novogenerisani čvor indeksiran je sa 4. Kompenzovana mreža prikazana je na slici
2.2.2.8c. Mreža je numerisana po slojevima; prvi čvor je balansni, a ostala tri čvora su tipa PQ, sa
specificiranim kompleksnim snagama potrošnje. Drugi čvor (grana) pripada prvom, a treći i četvrti
čvor (grana) pripadaju drugom sloju. Pogonska šema mreže, prikazana Γ segmentima, data je na
slici 2.2.2.8d.



3
ˆ
U
2
ˆ
U
(a)
2
3
'
3
ˆ
I
2
ˆ
S
'
3
ˆ
S
'
2
ˆ
I 1
'
4
ˆ
I
1
ˆ
U
0





3
ˆ
U
4
ˆ
U
2
ˆ
U
(b)
2
3
4
'
3
ˆ
I
2
ˆ
S
3
ˆ
S
4
ˆ
S
'
4
ˆ
I
'
2
ˆ
I 1
34
ˆ
J
1
ˆ
U
0



Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
37

3
ˆ
U
4
ˆ
U
1
2
3
4
'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
(c)
2
ˆ
U
2
ˆ
S
3
ˆ
S
4
ˆ
S
34
ˆ
J
34
ˆ
J
1
ˆ
U
0




Slika 2.2.2.8 – Primjer trofazne mreže s tri čvora i jednom konturom, u simetričnom
režimu (a), s pocjepanim čvorom 3 u kojem se otvara kontura na dva čvora povezana
kratkospojnikom (b), kompenzovana mreža (c) i njena pogonska šema prikazana Γ
segmentima (d).
3
ˆ
U
4
ˆ
U
1
2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
2
ˆ
o
Y
3
ˆ
o
Y
4
ˆ
o
Y
2
ˆ
o
I
3
ˆ
o
I
4
ˆ
o
I
'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
(d)
2
ˆ
U
2
ˆ
S
3
ˆ
S
4
ˆ
S
34
ˆ
J
34
ˆ
J
1
ˆ
U
0

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
38
Kako je već rečeno, suma snaga para čvorova (3, 4),
3
ˆ
S i
4
ˆ
S , jednaka je originalnoj snazi
osnovnog čvora 3,
'
3
ˆ
S , u kojem se otvara kontura, prije otvaranja konture. Isto važi i za otočne
admitanse para čvorova (3, 4) –
3
ˆ
o
Y i
4
ˆ
o
Y .

Sada, analogno s modelom radijalnih mreža, ovaj model može da se proširi novim nepoz-
natim varijablama – strujama rednih grana (Г segmenata) kompenzovane mreže, pa se dobija sle-
dećih 7 jednačina:

,
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
'
*
'


+ + + =
k
j
j k ok ck
k
k k
k
I U Y J
U
U S
I
α
k = 2, 3, 4, (2.2.2.17a)

'
ˆ ˆ ˆ ˆ
k k K k
I Z U U − = , k = 2, 3, 4, (2.2.2.17b)

4 3
ˆ ˆ
U U = , (2.2.2.17c)

pri čemu je sa
ck
J
ˆ
označena kompenzaciona struja:

za k=2,
¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
=
0
ˆ
ck
J 34
ˆ
J , kompenzaciona struja iskazana relacijama (2.2.2.17c), za k = 3.
34
ˆ
J − , za k = 4,
(2.2.2.17d)

Unutar skupa varijabli (2.2.2.17d) samo su dvije nenulte, koje su po modulu iste a po znaku razli-
čite (
2
ˆ
c
J =0,
3
ˆ
c
J =
34
ˆ
J ,
4
ˆ
c
J =–
34
ˆ
J ).

Ako se relacije (2.2.2.17d) uvrste u relacije (2.2.2.17a), relacijama (2.2.2.17) može da se da
sledeći oblik:


4 4 34
*
4
4 4 '
4
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
U Y J
U
U S
I
o
+ − = ,

3 3 34
*
3
3 3 '
3
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
U Y J
U
U S
I
o
+ + = ,
)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
'
4
'
3 2 2
*
2
2 2 '
2
I I U Y
U
U S
I
o
+ + + = ;
(2.2.1.18a)

'
2 2 1 2
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = ,

'
3 3 2 3
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = ,

'
4 4 2 4
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = ;
(2.2.1.18b)

4 3
ˆ ˆ
U U = . (2.2.1.18c)

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
39
Dakle, model razmatrane mreže s jednom konturom, odnosno odgovarajuće kompenzovane
mreže sa istim režimom, sada se sastoji od 7 jednačina (2.2.2.18), sa isto toliko nepoznatih veliči-
na, koje mogu da se klasifikuju u sledeća tri skupa: 1) tri struje rednih grana Г segmenata –
'
2
ˆ
I ,
'
3
ˆ
I ,
'
4
ˆ
I , 2) tri napona čvorova –
2
ˆ
U ,
3
ˆ
U ,
4
ˆ
U i 3) jedna kompenzaciona struja
34
ˆ
J . Taj model treba da
se rješi, prije svega po naponima čvorova – stanju mreže. Mreža s konturama čiji se model razmat-
ra prikazana je na slici 2.2.2.9a.

Ako za rješenje modela (2.2.2.18) želi da se primjeni kompenzacioni postupak, onda mode-
lu treba da se da sledeća ekvivalentna forma, zasnovana na Thévenin-ovoj teoremi:


4 4 34
*
4
4 4 '
4
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
U Y J
U
U S
I
o
+ − = ,

3 3 34
*
3
3 3 '
3
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
U Y J
U
U S
I
o
+ + = ,
)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
'
4
'
3 2 2
*
2
2 2 '
2
I I U Y
U
U S
I
o
+ + + = ;
(2.2.1.19a)

'
2 2 1 2
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = ,

'
3 3 2 3
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = ,

'
4 4 2 4
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = ;
(2.2.1.19b)
0
ˆ ˆ ˆ
34 34
= − J Z E
T
. (2.2.1.19c)

Sa
T
Z
ˆ
je označena Thévenin-ova impedansa, a sa
34
ˆ
E i
34
ˆ
J su označeni Thévenin-ova
elektromotornih sila i kompenzaciona struja, respektivno.

Nula s desne strane relacija (2.2.2.19c), predstavlja nulte napone izmeñu čvorova 3 i 4, od-
nosno razliku napona osnovnog i novogenerisanog čvorova (
4 3
ˆ ˆ
U U = ).

Razmatrana mreža s konturom i njeno stanje, prikazani su na slici 2.2.2.9a. Ista mreža, u
razmatranom stanju, s Thévenin-ovim ekvivalentom kojim je zamjenjen njen dio do čvorova 3 i 4,
prikazana je na slici 2.2.2.9b.

Thévenin-ova elektromotorna sila
34
ˆ
E definiše se kao što je to prikazano na slici 2.2.2.10a.
Naime:


1. Neka je, za specificiran napon korjena i zadate snage potrošnje svih ostalih čvorova, riješen
problem tokova snaga, na bilo koji način. Tada se raspolaže s vektorom stanja (napona) raz-
matrane mreže s konturom:
4 3 2 1
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
U U U U , slika 2.2.2.9a. To rješenje podjednako zadovoljava
model (2.2.2.18) i ekvivalentni model (2.2.2.19).



Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
40

4
ˆ
U
1
2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
2
ˆ
o
Y
3
ˆ
o
Y
4
ˆ
o
Y
2
ˆ
o
I
3
ˆ
o
I
4
ˆ
o
I
'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
(а)
2
ˆ
U
2
ˆ
S
3
ˆ
S
4
ˆ
S
3
ˆ
U
4
4
ˆ
S
34
ˆ
J
Stanje mreže:
;
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
4 3 2 1
U U U U
1
ˆ
U
0





Slika 2.2.2.9 – Pogonska šema mreže s konturom čiji se model
razmatra (a) i ekvivalentno kolo s dijelom mreže prema
čvorovima 3 i 4 zamjenjenim Thévenin-ovim ekvivalentom (b).
34
ˆ
J
(b)
Thévenin-ov
ekvivalent
razmatrane
mreže prema
čvorovima 3 i 4
T
Z E
ˆ
,
ˆ
34
3
4
3
ˆ
U
4
ˆ
U
; P ) 4 , 3 ( ,
ˆ ˆ
4 3
∈ =U U
Stanje ekvivalentne mreže:
T
Z
ˆ

+
34
ˆ
E


Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
41
2. Neka se kompleksne snage čvorova 2, 3 i 4 zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgova-
raju stanju mreže:
*
2
2
ˆ
ˆ
U
S
,
*
3
3
ˆ
ˆ
U
S
,
*
4
4
ˆ
ˆ
U
S
(s referentnim smjerovima od čvorova).

3. Neka se otočne admitanse čvorova 2, 3 i 4 zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovara-
ju stanju mreže:
2 2
ˆ ˆ
U Y
o
,
3 3
ˆ ˆ
U Y
o
,
4 4
ˆ ˆ
U Y
o
(s referentnim smjerovima od čvorova) – slika
2.2.2.10a.

4. Neka se ukloni kratkospojnik koji se nalaze izmeñu parova čvorova 3 i 4. Za rezultat se dobija
radijalna mreža.

5. Stanje nove (radijalne) mreže, sa istim – specificiranim naponom korjena, sastoji se od slede-
ćih napona:
4 3 2 1
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
U U U U , koji su podvučeni da bi se razlikovali od stanja mreže s konturom
(osim napona korjena). Neka se i to stanje izračuna na bilo koji način.

6. Generalno nenulta Thévenin-ova elektromotorna sila
34
ˆ
E iznosi:


4 3 34
ˆ ˆ ˆ
U U E − = . (2.2.2.20)

Thévenin-ova impedansa
T
Z
ˆ
definiše se kao što je to prikazano na slici 2.2.2.10b. Naime:

1. Neka se pasiviziraju svi idealni izvori u kolu sa slike 2.2.2.10a (idealni naponski se zamjene
kratospojnicima, a idealni strujni se prekinu). Dakle: napon korjena (idealan naponski izvor)
zamjeni se kratkim spojem; idealni strujni izvori u čvorovima 2, 3 i 4, kojima su zamjenjene
snage i otočne admitanse, anuliraju se – slika 2.2.2.10b.

2. Neka se u paru čvorova 3 i 4 priključe idealni strujni izvori jediničnih struja: struja idealnog
strujnog izvora je usmjerena od osnovnog čvora 3, ka novogenerisanom čvoru 4. Dakle razma-
trano kolo je pasivno svuda, osim u paru čvorova 3 i 4.

3. Neka se izračunaju naponi u paru čvorova 3 i 4 kola sa slike 2.2.2.10b. Oznake elemenata vek-
tora stanja tog kola dva puta su podvučene.

4. Razlika napona para čvorova (3, 4),
4 3
ˆ ˆ
U U − , brojno je jednaka Thévenin-ovoj impedansi
T
Z
ˆ
.

Ako se raspolaže s Thévenin-ovom impedansom
T
Z
ˆ
, koja je izračunata prema datom pos-
tupku, ili nekim drugim postupkom i ako se raspolaže s h-tom aproksimacijom stanja mreže i
kompenzacionom strujom – (
1
ˆ
U ),
h
U
2
ˆ
,
h
U
3
ˆ
,
h
U
4
ˆ
,
h
J
34
ˆ
, onda sistem relacija Gauss/Seidel-ovog ite-
rativnog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina (2.2.2.18), u h-toj iteraciji, glasi (se-
dma – Thévenin-ova relacija, stavljena je na prvo mjesto):


T
h
h
Z
E
J
ˆ
ˆ
ˆ
1
34 1
34
+
+
= ; (2.2.2.21a)
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
42

h
o
h
h
h
h
U Y J
U
U S
I
4 4
1
34
*
4
4 4 1 '
4
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ − =
+ +
,

h
o
h
h
h
h
U Y J
U
U S
I
3 3
1
34
*
3
3 3 1 '
3
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ + =
+ +
,
)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1 '
4
1 '
3 2 2
*
2
2 2 1 '
2
+ + +
+ + + =
h h h
o
h
h
h
I I U Y
U
U S
I ;
(2.2.1.21b)

1 '
2 2 1
1
2
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ +
− =
h h
I Z U U ,

1 '
3 3
1
2
1
3
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U ,

1 '
4 4
1
2
1
4
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U .
(2.2.1.21c)

Slično kao u slučaju radijalne mreže, ove relacije predstavljaju model kola kompenzovane
mreže. U tom kolu, sve snage i otočne admitanse čvorova zamjenjene su idealnim strujnim izvori-
ma, izračunatim s naponima iz prethodne, h–1-ve iteracije:
h
U
2
ˆ
,
h
U
3
ˆ
,
h
U
4
ˆ
. Kompenzaciona struja
odreñena korišćenjem Thévenin-ove relacije (2.2.2.21a) garantuje meñusobnu jednakost h+1-vih
aproksimacija napona para čvorova 3 i 4.

Za odreñivanje Thévenin-ove elektromotorne sile, prema već datoj definiciji, potrebno je
da se rješi opisano kolo, odnosno njegov model sa uklonjenim kratkospojnikom i zadržanim svim
ostalim idealnim izvorima (naponski u korjenu i strujni u svim ostalim čvorovima). Za rezultat se
dobija radijalna mreža odreñena sledećim modelom:



3
ˆ
U
4
ˆ
U
2
ˆ
U
1 2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
Stanje kola za odreñivanje
Thévenin-ove elektromotorne
sile:
;
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
4 3 2 1
U U U U
+
*
3
3
ˆ
ˆ
U
S

3 3
ˆ ˆ
U Y
o

+
*
4
4
ˆ
ˆ
U
S

4 4
ˆ ˆ
U Y
o

+
*
2
2
ˆ
ˆ
U
S

2 2
ˆ ˆ
U Y
o

(a)
1
ˆ
U
0


Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
43


0
ˆ
1
= U
3
ˆ
U
4
ˆ
U
2
ˆ
U
1 2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
0
(b)
Stanje kola za odreñivanje
Thévenin-ove impedanse:
;
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
, 0
4 3 2
U U U
j0 1+
j0 1+
Slika 2.2.2.10 – Situacija razmatrane mreže za izvoñenje
Thévenin-ovog ekvivalenta: Thévenin-ova elektromotorna
sila
34
ˆ
E (a) i Thévenin-ova impedansa
T
Z
ˆ
(b).



h
o
h
h
h
U Y
U
U S
I
4 4
*
4
4 4
1 '
4
ˆ ˆ
0
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ − =
+
,

h
o
h
h
h
U Y
U
U S
I
3 3
*
3
3 3
1 '
3
ˆ ˆ
0
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ + =
+
,
)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1 '
4
1 '
3 2 2
*
2
2 2
1 '
2
+ + +
+ + + =
h h
h
o
h
h
h
I I U Y
U
U S
I ;
(2.2.1.22a)

1 '
2 2 1
1
2
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ +
− =
h h
I Z U U ,

1 '
3 3
1
2
1
3
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U ,

1 '
4 4
1
2
1
4
ˆ ˆ ˆ
+
+ +
− =
h
h h
I Z U U .
(2.2.1.22b)

Rješenje tog modela sastoji se od veličina (napona čvorova i struja rednih grana) – podvučene ve-
ličine, koje svakako nisu jednake s odgovarajućim veličinama kola s konturom. Ali, naponima tog
kola odreñena je tražena Thévenin-ova elektromotorna sila
1
34
ˆ
+ h
E :


1
4
1
3
1
34
ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
U U E .
(2.2.2.23)
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
44
Sada, za poznatu Thévenin-ovu impedansu, koristeći se relacijom (2.2.2.21a), izračunava
se h+1-va aproksimacija kompenzacione struje
1
34
ˆ
+ h
J . Toj relaciji može da se asocira kolo prikaza-
no na slici 2.2.2.11.


+
T
Z
ˆ

1
34
ˆ
+ h
E
1
34
ˆ
+ h
J
Slika 2.2.2.11 – Kolo koje predstavlja relaciju (2.2.2.21a).


Priključenjem para idealnih strujnih izvora sa izračunatom kompenzacionom strujom u
čvorovima 3 i 4, dobija se radijalno kolo koje je ekvivalentno s kolom s konturom čiji se model
rješava – (2.2.2.21). Model radijalnog ekvivalentnog kola (s priključenim parom idealnih strujnih
izvora u čvorovima 3 i 4) glasi:


h
o
h
h
h
h
U Y J
U
U S
I
4 4
1
34
*
4
4 4 1 '
4
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ − =
+ +
,

h
o
h
h
h
h
U Y J
U
U S
I
3 3
1
34
*
3
3 3 1 '
3
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ + =
+ +
,
)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
1 '
4
1 '
3 2 2
*
2
2 2 1 '
2
+ + +
+ + + =
h h h
o
h
h
h
I I U Y
U
U S
I ;
(2.2.1.24a)

1 '
2 2 1
1
2
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ +
− =
h h
I Z U U ,

1 '
3 3
1
2
1
3
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U ,

1 '
4 4
1
2
1
4
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U .
(2.2.1.24b)

Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.2.1.24) prikazano je na slici 2.2.2.12. Proračun tog
kola se svodi na standardne procedure sumiranja struja (2.2.2.24a) i korekcija napona (2.2.2.24b).
Rezultat proračuna se sastoji od nove – h+1-ve aproksimacija rješenja nelinearnog modela mreže s
konturama (2.2.2.18), odnosno (2.2.2.19): (
1
ˆ
U ),
1
2
ˆ
+ h
U ,
1
3
ˆ
+ h
U ,
1
4
ˆ
+ h
U ,
1 '
2
ˆ
+ h
I ,
1 '
3
ˆ
+ h
I ,
1 '
4
ˆ
+ h
I ,
1
34
ˆ
+ h
J .

Prilikom razmatranja opšteg slučaja ovog postupka, pokazano je da se u svakoj njegovoj
iteraciji proračunavaju nove kompenzacione struje, nezavisno od vrijednosti izračunatih u pretho-
dnoj iteraciji. Tamo je isto pokazano da standardni kompenzacioni postupci za proračun mreža s
konturama neznatno se u formi razlikuju od opisanog postupka, ali, njihova suštinska prednost jes-
te u tome da u njima nema pomenutog utroška sub-iteracija za proračun kompenzacionih struja.
Naime, u njima se u svakoj iteraciji izračunavaju korekcije tekuće aproksimacije kompenzacionih
struja, a ne same kompenzacione struje. Forma tih kompenzacionih postupaka se pokazuje i na
primjeru koji se ovdje obrañuje.
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
45


1
3
ˆ
+ h
U
1
2
ˆ
+ h
U
1 2
3
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
1 '
2
ˆ
+ h
I
1 '
3
ˆ
+ h
I
1 '
4
ˆ
+ h
I
Slika 2.2.2.12 – Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.2.1.24).
1
34
+ h
J
h
U
S
*
3
3
ˆ
ˆ
h
o
U Y
3 3
ˆ ˆ

1
4
ˆ
+ h
U
4
1
34
+ h
J
h
U
S
*
4
4
ˆ
ˆ
h
o
U Y
4 4
ˆ ˆ

h
o
U Y
2 2
ˆ ˆ

h
U
S
*
2
2
ˆ
ˆ

1
ˆ
U
0



Kada se raspolaže sa h+1-vom aproksimacijom rješenja, radi izračunavanja h+2-ge aprok-
simacije rješenja, opisani postupak se ponavlja u h+1-oj iteraciji. U kolu koje odgovara toj iteraci-
ji, sve snage i otočne admitanse čvorova zamjenjene su idealnim strujnim izvorima, izračunatim s
naponima iz prethodne, h-te iteracije:
1
2
ˆ
+ h
U ,
1
3
ˆ
+ h
U ,
1
4
ˆ
+ h
U . Naime:

1. Proračun radijalnog kola bez kompenzacionih struja:


1
4 4
1 *
4
1
4 4
2 '
4
ˆ ˆ
0
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+
+
+
+
+ − =
h
o
h
h
h
U Y
U
U S
I ,

1
3 3
1 *
3
1
3 3
2 '
3
ˆ ˆ
0
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+
+
+
+
+ + =
h
o
h
h
h
U Y
U
U S
I ,
)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
2 '
4
2 '
3
1
2 2
1 *
2
1
2 2
2 '
2
+ +
+
+
+
+
+ + + =
h h
h
o
h
h
h
I I U Y
U
U S
I ;
(2.2.1.25a)

2 '
2 2 1
2
2
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ +
− =
h h
I Z U U ,

2 '
3 3
2
2
2
3
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U ,

2 '
4 4
2
2
2
4
ˆ ˆ ˆ
+
+ +
− =
h
h h
I Z U U .
(2.2.1.25b)

Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.2.1.25) prikazano je na slici 2.2.2.13.

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
46
2. Proračun h+2-ge aproksimacije Thévenin-ove elektromotorne sile
2
34
ˆ
+ h
E :


2
4
2
3
2
34
ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
U U E .
(2.2.2.26)



2
3
ˆ
+ h
U
2
2
ˆ
+ h
U
1 2
3
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
2 '
2
ˆ
+ h
I
2 '
3
ˆ
+ h
I
2 '
4
ˆ
+ h
I
Slika 2.2.2.13 – Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.2.1.25).
1
3 3
ˆ ˆ
+ h
o
U Y
1 *
3
3
ˆ
ˆ
+ h
U
S

2
4
ˆ
+ h
U
4
1
4 4
ˆ ˆ
+ h
o
U Y
1 *
4
4
ˆ
ˆ
+ h
U
S

1 *
2
2
ˆ
ˆ
+ h
U
S

1
2 2
ˆ ˆ
+ h
o
U Y
1
ˆ
U
0



3. Proračun h+2-ge aproksimacije kompenzacionih struja
2
34
+ h
J :


T
h
h
Z
E
J
ˆ
ˆ
ˆ
2
34 2
34
+
+
= . (2.2.2.27)

Relaciji (2.2.2.27) može da se asocira kolo prikazano na slici 2.2.2.14.



+
T
Z
ˆ

2
34
ˆ
+ h
E
2
34
ˆ
+ h
J
Slika 2.2.2.14 – Kolo koje predstavlja relaciju (2.2.2.27).

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
47
4. Proračun h+2-ge aproksimacije (struja rednih grana i) napona čvorova:


1
4 4
2
34
1 *
4
1
4 4 2 '
4
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ +
+
+
+
+ − =
h
o
h
h
h
h
U Y J
U
U S
I ,

1
3 3
2
34
1 *
3
1
3 3 2 '
3
ˆ ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
+ +
+
+
+
+ + =
h
o
h
h
h
h
U Y J
U
U S
I ,
)
ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
ˆ
) (
ˆ
ˆ
2 '
4
2 '
3
1
2 2
1 *
2
1
2 2 2 '
2
+ + +
+
+
+
+ + + =
h h h
o
h
h
h
I I U Y
U
U S
I ;
(2.2.2.28a)

2 '
2 2 1
2
2
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ +
− =
h h
I Z U U ,

2 '
3 3
2
2
2
3
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U ,

2 '
4 4
2
2
2
4
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ + +
− =
h h h
I Z U U .
(2.2.2.28b)

Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.2.2.28) prikazano je na slici 2.2.2.15.

Rezultat proračuna se sastoji od nove – h+2-ge aproksimacija rješenja nelinearnog modela
mreže s konturom (2.2.2.18), odnosno (2.2.2.19): (
1
ˆ
U ),
2
2
ˆ
+ h
U ,
2
3
ˆ
+ h
U ,
2
4
ˆ
+ h
U ,
2 '
2
ˆ
+ h
I ,
2 '
3
ˆ
+ h
I ,
2 '
4
ˆ
+ h
I ,
2
34
ˆ
+ h
J . Kako je već naglašeno, i odavde je očigledno da se kompenzacione struje u h+1-oj iteraciji
(
2
34
ˆ
+ h
J ) izračunavaju potpuno nezavisno od kompenzacionih struja izračunatih u h-toj iteraciji
(
1
34
ˆ
+ h
J ).

2
3
ˆ
+ h
U
2
2
ˆ
+ h
U
1 2
3
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
2 '
2
ˆ
+ h
I
2 '
3
ˆ
+ h
I
2 '
4
ˆ
+ h
I
Slika 2.2.2.15 – Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.2.1.28).
2
34
+ h
J
1 *
3
3
ˆ
ˆ
+ h
U
S

1
3 3
ˆ ˆ
+ h
o
U Y
2
4
ˆ
+ h
U
4
2
34
+ h
J
1 *
4
4
ˆ
ˆ
+ h
U
S

1
4 4
ˆ ˆ
+ h
o
U Y
1
2 2
ˆ ˆ
+ h
o
U Y
1 *
2
2
ˆ
ˆ
+ h
U
S

1
ˆ
U
0


Ako se uvede varijabla koja predstavlja razliku kompenzacione struje izračunate u tekućoj
(h+1-voj) i prethodnoj (h-toj) iteraciji:
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
48

T
h
T
h
h h h
Z
E
Z
E
J J J ∆
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ ˆ ˆ
1
34
2
34 1
34
2
34
1
34
+ +
+ + +
− = − = , (2.2.2.29)

onda kolo sa slike 2.2.2.14 može da se zamjeni (ekvivalentnim) kolom prikazanim na slici
2.2.2.16. U tom kolu, idealni strujni izvor, kojim je zamjenjena kompenzaciona struja izračunata u
h+1-voj (tekućoj) iteraciji
2
34
ˆ
+ h
J , ekvivalentiran je parom idealnih strujnih izvora s kompenzacio-
nom strujom izračunatom u prethodnoj iteraciji
1
34
ˆ
+ h
J i razlikom kompenzacionih struja odreñenih
korišćenjem relacije (2.2.2.29). Jednakost napona čvorova u kojima su priključeni idealni strujni
izvori (Thévenin-ovog ekvivalenta) garantuje relacija (2.2.2.27).


+
T
Z
ˆ

2
34
ˆ
+ h
E
1
34
ˆ
+ h
J ∆
Slika 2.2.2.16 – Kolo ekvivalentno kolu sa slike 2.2.2.14.
1
34
ˆ
+ h
J


Dio kola sa slike 2.2.2.16, koji čine Thévenin-ova grana (
2
34
ˆ
+ h
E ,
T
Z
ˆ
) i grana s idealnim
strujnim izvorom
1
34
ˆ
+ h
J , može da se zamjeni novim Thévenin-ovim ekvivalentom. U tu svrhu, za
proračun nove Thévenin-ove elektromotorne sile, potrebno je da se kolo sa slike 2.2.2.16 otvori
saglasno sa isprekidanom linijom prikazanom na istoj slici. Na taj način dobija se kolo prikazano
na slici 2.2.2.17a. Sa
3
ˆ
U i
4
ˆ
U označeni su naponi osnovnog i novogenerisanog čvorova u kojima
se prekida kontura, respektivno. Njihovom korespondentnom razlikom odreñena je tražena Théve-
nin-ova elektromotorna sila.

Ključno pitanje koje se postavlja na ovom mjestu izlaganja glasi: kolika je vrijednost napo-
na
3
ˆ
U i
4
ˆ
U , ali u kolu sa slike 2.2.2.17a. Odgovor na to pitanje slijedi.

Thévenin-ov ekvivalent sa slike 2.2.2.17a izveden je na sledeći način:

1. Uklonjen je kratkospojnik sa para čvorova 3 i 4.

2. Snage i otočne admitanse razmatrane mreže s konturom zamjenjene su idealnim strujnim izvo-
rima sa strujama izračunatim za napone iz h-te iteracije:
1
2
ˆ
+ h
U ,
1
3
ˆ
+ h
U ,
1
4
ˆ
+ h
U – relacije (2.2.2.25)
i (2.2.2.26).

3. Thévenin-ova impedansa izračunata je prema slici 2.2.2.17c (pasivizirani idealni izvori razmat-
ranog kola). Dakle, ona ostaje nepromjenjena.

Sada, Thévenin-ov ekvivalent bi mogao da se zamjeni kolom iz kojeg je on izveden. Ako bi
se na to kolo još priključio kratkospojnik izmeñu para čvorova 3 i 4, dobija se situacija koja je ek-
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
49
vivalentna situaciji prikazanoj na slici 2.2.2.17b. Naime, ako se Thévenin-ov ekvivalent s te slike
zamjeni kolom iz kojeg je ekvivalent izveden i ako se na to kolo priključi kratkospojnik, dobija se
kolo čiji je model opisan relacijama (2.2.2.24), a tim relacijama se izračunavaju h+1-ve aproksi-
macije napona čvorova:
1
2
ˆ
+ h
U ,
1
3
ˆ
+ h
U ,
1
4
ˆ
+ h
U – slika 2.2.2.12. Znači, razmatrani naponi
3
ˆ
U i
4
ˆ
U od-
nose sa na h+1-ve aproksimacije napona čvorova razmatrane mreže s konturom – slika 2.2.2.17b.


+
T
Z
ˆ

2
34
ˆ
+ h
E
1
34
ˆ
+ h
J
3
ˆ
U
4
ˆ
U
Slika 2.2.2.17 – Kolo pripremljeno za odreñivanje novog Thévenin-ovog ekvivalenta dijela kola
sa slike 2.2.2.16 (a), kolo sa odreñenom novom Thévenin-ovom elektromotornom silom (b) i kolo
sa odreñenom Thévenin-ovom impedansom (c).
+
T
Z
ˆ
2
34
ˆ
+ h
E
1
34
ˆ
+ h
J
1
3
ˆ
+ h
U
1
4
ˆ
+ h
U
(a) (b)
T
Z
ˆ

(c)
1
4
1
3
1
34
ˆ ˆ
ˆ
+ +
+
− =
h h
h
U U
E ∆


Ako se uvede promjena Thévenin-ove elektromotorne sile kao razlika napona para čvorova
3 i 4 sa slike 2.2.2.17b:


1
4
1
3
1
34
ˆ ˆ ˆ
+ +
+
− =
h h
h
U U E ∆ ,
(2.2.2.30)

onda korekcija kompenzacione struje može da se izračuna na sledeći način:


T
h h
T
h
h
Z
U U
Z
E ∆
J ∆
ˆ
)
ˆ ˆ
(
ˆ
ˆ
1
4
1
3
1
34 1
34
+ + +
+

= = . (2.2.2.31)

Na osnovu relacija (2.2.2.29) i izračunate korekcije kompenzacionih struja – relacija
(2.2.2.31) može da se izračuna kompenzaciona struja u h+1-voj iteraciji:


1
34
1
34
2
34
ˆ ˆ ˆ
+ + +
+ =
h h h
J ∆ J J . (2.2.2.32)

Dakle, u svakoj iteraciji se izračunava korekcija kompenzacione struje koja se sabira s
kompenzacionom strujom iz prethodne iteracije i tako se dobija kompenzaciona struja u tekućoj
iteraciji.

Kada bi se kompenzaciona struja izračunata relacijom (2.2.2.32) priključila na kolo koje je
ekvivalentno modelu, čije rješenje predstavljaju naponi iz prethodne iteracije, naponi para čvorova
3 i 4 bili bi isti.
Postupak za proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža s konturama
[17, 18, 19] dat je blok-dijagramom prikazanim na slici 2.2.2.18.
Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
50
Na osnovu izlaganja u ovom paragrafu, očigledno je da proračuni tokova snaga radijalnih
mreža s konturama, zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona, kao i kompen-
zaciji za konture, predstavljaju vrlo sofisticiranu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona (me-
tod konturnih struja), Thévenin-ove teoreme i Gauss/Seidel-ovog metoda za rješavanje sistema ne-
linearnih jednačina.


1.
1
ˆ
U – fazni napon korjena;
2. ) ( ), (
k k k k
U Q U P – analitički oblici funkcija
potrošnje fazne aktivne i reaktivne snage
potrošača priključenog u čvoru k, od
modula njegovog faznog napona,
∈ k {2, 3, … n};
3.
k
U
ˆ
– početna aproksimacija faznog napona
čvora k, ∈ k {2, 3, … n};
4.
ok k
Y Z
ˆ
,
ˆ
– parametri segmenta
k
Γ ,
∈ k {2, 3, … n};
5. Utvrñivanje čvorova za otvaranje kontura;
6. Kriterijumi konvergencije.
k= n+p, 2
{ } p n k I
k
+ ∈ = ... , 3 , 2 , 0 . 0
ˆ
'
( ) ( )
*
ˆ
/
ˆ ˆ
, j
ˆ
k k k k k k k k
U S I U Q U P S = − =
k ok k k k
U Y I I I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
' '
+ + ⇐
Početak procedure
sumiranja struja
' ' '
ˆ ˆ ˆ
k K K
I I I + ⇐ K je indeks segmenta prethodnika segmentu
k
Γ
Kraj procedure
sumiranja struja
Ne
Da
K (početak segmenta
k
Γ ) = 1?
Inicijalizacija kompenzacionih struja 0 . 1
ˆ
=
cj
J , } ,..., 2 , 1 { p j ∈ , p – broj kontura
Proračun Thévenin-ove matrice impedansi
T
Z
ˆ

Da li je čvor k osnovni ili
novogenerisani čvor konture?
Da
Čvor k?
Osn.
Novogen.
ck k k
J I I
ˆ ˆ ˆ
− ⇐
ck k k
J I I
ˆ ˆ ˆ
+ ⇐
Ne
Y
X


Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović
51

ј= 1, p
Provjera konvergencije?
Ne
Da
Kraj proračuna
Tj lj mj cj
Z U U J
ˆ
/ )
ˆ ˆ
(
ˆ
− = ∆ , m je osnovni, a l novogenerisani čvor konture j
k= 2, n+p
,
ˆ ˆ ˆ ˆ
'
k k K k
I Z U U − = K je početak segmenta
k
Γ
Početak procedure
korekcija napona
X
Y
Kraj procedure
korekcija napona
cj cj cj
J J J
ˆ ˆ ˆ
∆ + ⇐
Slika 2.2.2.18 – Blok dijagram postupka za proračun simetričnih tokova
snaga distributivnih mreža s konturama.


Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
52
3 EKVIVALENTNE ŠEME I MATEMATIČKI MODEL TRO-
FAZNE DISTRIBUTIVNE MREŽE

U ovoj glavi obrañeni su matematički modeli trofaznih (ne)uravnoteženih potrošača, sekci-
ja (vodova) i uravnoteženih transformatora sa osnovnim spregama: Yy, Dy, Yd i Dd (zvjezdišta
mogu i ne moraju da budu uzemljena). Na osnovu njih, utvrñen je model trofazne radijalne distri-
butivne mreže u (ne)simetričnom režimu.


3.1 MODELI POTROŠAČA

U ovom dijelu obrañeni su modeli potrošača (Paragraf 3.1.1), s posebnim akcentom na pot-
rošače koji se napajaju sa strane transformatora čiji su namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa
izolovanim zvjezdištem i bez neutralnog provodnika (Paragraf 3.1.2).


3.1.1 Tretman potrošača

Snaga potrošnje potrošača, } c , b , a { ), (
ˆ
∈ x U S
x x
, gdje su sa a, b i c indeksirane faze trofaz-
nog sistema, zavisna je od učestanosti sistema i modula njegovog napona. Kako je već rečeno, za-
visnost od učestanosti nije od interesa u analizi stacionarnih režima pošto je u tim režimima ona
specificirana na poznatu vrijednost. Generalni oblik zavisnosti potrošnje od napona dat je slede-
ćom funkcijom, za definiciju kompleksne snage – ) ( j ) (
ˆ ˆ
) (
ˆ
*
U Q U P I U U S − = = :


}, c , b , a { , j
j j ) (
ˆ
2 2

|
|
¹
|

\
|

|
|
¹
|

\
|
+
− + − =
x Q
U
U
k P
U
U
k
Q
U
U
k P
U
U
k Q k P k U S
spec
x
nNN
x
yqx
spec
x
nNN
x
ypx
spec
x
nNN
x
iqx
spec
x
nNN
x
ipx
spec
x sqx
spec
x spx x x
(3.1.1.1)

pri čemu oznake imaju značenja kao u relacijama (2.1.1), ali se ovdje odnose na svaku fazu ponao-
sob, što je ukazano subskriptom x, } c , b , a { ∈ x . Za koeficijente učešća važe relacije (2.1.2), ali sa-
da za svaku fazu ponaosob:

k
spx
+ k
ipx
+ k
ypx
= 1.0, } c , b , a { ∈ x , (3.1.1.2a)
k
sqx
+ k
iqx
+ k
yqx
= 1.0, } c , b , a { ∈ x . (3.1.1.2b)

Pored opšteg slučaja, kada su svi koeficijenti iz relacija (3.1.1.2) različiti od nule, potrošnja
potrošača se često pojednostavljuje specijalnim izborom vrijednosti koeficijenata učešća. U tabeli
3.1.1.1 prikazano je šest specijalnih slučajeva tretmana potrošnje na koje može da se naiñe u prak-
si.

Ako je potrošnja potrošača specificirana pri nominalnom naponu, u dijelu potrošnje koja je
srazmjerna s kvadratom napona, odnosno za cijelu potrošnju potrošača koji je, prema tabeli
3.1.1.1, red. br. 6, tretiran potrošačem s konstantnom impedansom (admitansom):
Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
53
0 = = = =
iqx ipx sqx spx
k k k k , 1 = =
yqx ypx
k k , } c , b , a { ∈ x , potrošač može da se zamijeni sledećim faz-
nim impedansama (admitansama):


spec
a yqa
spec
a ypa
nNN
a
Q k P k
U
Z
j
ˆ
2

= ,
spec
b yqb
spec
b ypb
nNN
b
Q k P k
U
Z
j
ˆ
2

= ,
spec
c yqc
spec
c ypc
nNN
c
Q k P k
U
Z
j
ˆ
2

= ,
(3.1.1.3a)
2
j
ˆ
nNN
spec
a yqa
spec
a ypa
a
U
Q k P k
Y

= ,
2
j
ˆ
nNN
spec
b yqb
spec
b ypb
b
U
Q k P k
Y

= ,
2
j
ˆ
nNN
spec
c yqc
spec
c ypc
c
U
Q k P k
Y

= . (3.1.1.3b)


Tabela 3.1.1.1 – Specijalni potrošači s obzirom na vrijednosti koeficijenata učešća dijelova njiho-
vih snaga.

Vrijednosti koeficijenata učešća Red.
br. k
spx
k
sqx
k
ipx
k
iqx
k
ypx
k
yqx

Osobina potrošača
1. >0 >0 >0 >0 0 0 –
2. >0 >0 0 0 >0 >0 –
3. 0 0 >0 >0 >0 >0 –
4. >0 >0 0 0 0 0 Potrošač s konstantnom snagom.
5. 0 0 >0 >0 0 0
Potrošač s konstantnim modulom struje i faktorom
snage.
6. 0 0 0 0 >0 >0 Potrošač s konstantnom impedansom (admitansom).


Važna napomena: Tretman potrošača u admitantnom obliku je praktičniji od impedantnog oblika s
obzirom na problem koji se javlja kada je snaga potrošnje jednaka nuli [u tak-
vim situacijama imenioci u relacijama (3.1.1.3a) bili bi jednaki nuli].


Tri admitanse s kojima bi bio zamjenjen dio ili cio razmatrani potrošač, mogu da se sažmu
u sledeću dijagonalnu matricu:


(
(
(
¸
(

¸

=
c
b
a
Y
Y
Y
ˆ
0 0
0
ˆ
0
0 0
ˆ
ˆ
abc
Y . (3.1.1.4)

Za napone i struje zamjenjenog dijela, ili cijelog potrošača, važi sledeća matrična relacija,
napisana saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova:


(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

c
b
a
c
b
a
c
b
a
U
U
U
Y
Y
Y
I
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
0 0
0
ˆ
0
0 0
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
. (3.1.1.5)

Iz ove relacije mogu vrlo jednostavno da se izračunaju struje (zavisno-promjenljive veliči-
ne) ako se znaju naponi potrošača, ili njegovog dijela koji je zamjenjen admitansama (nezavisno-
promjenljive veličine).


Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
54


3.1.2 Potrošači koji se napajaju sa strane transformatora čiji su namotaji po-
vezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem i bez neutralnog
provodnika

Pitanje koje se ovdje razmatra odnosi se na mogućnost specifikacije faznih napona
a
U
ˆ
,
b
U
ˆ

i
c
U
ˆ
i faznih snaga
a
S
ˆ
,
b
S
ˆ
i
c
S
ˆ
potrošača koji se napajaju sa strane transformatora čiji su namotaji
povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem i bez neutralnog provodnika. Iako je ta-
kvo napajanje trofaznih potrošača uglavnom teorijske prirode, ono se ipak ovdje razmatra radi ut-
vrñivanja jedinstvenog Gauss/Seidel-ovog postupka s procedurama sumiranja struja i korekcija
napona za proračune trofaznih transformatora svih sprega (Yy, Dy, Yd i Dd).

Nezavisno od tretmana potrošača u opisanoj situaciji, tri fazne struje uvijek mogu da se de-
finišu i za njih važi relacija:

0
ˆ ˆ ˆ
= + +
c b a
I I I . (3.1.2.1)

Kada su u pitanju fazni naponi
c b a
U U U
ˆ
i
ˆ
,
ˆ
, oni mogu, ali i ne moraju da budu definisani. To zavisi
od toga da li su potrošači povezani s čvorom referentnog – nultog potencijala 0. Ta situacija je pri-
kazana na slici 3.1.2.1. Ako oni mogu da se definišu, onda mogu da se definišu i fazne snage:


a a a
I U S
ˆ ˆ ˆ
*
= ,
b b b
I U S
ˆ ˆ ˆ
*
= i
c c c
I U S
ˆ ˆ ˆ
*
= . (3.1.2.2)

U suprotnom slučaju, kada naponi ne bi bili definisani, tada fazne snage ne bi mogle da se definišu
na tako jednostavan način. Sada se otvara pitanje definisanja snaga u takvim situacijama.

Otvoreno pitanje može ekvivalentno da se razmotri na trofaznom kolu prikazanom na slici
3.1.2.1. Eksitaciju kola čine tri idealna naponska izvora sa elektromotornim silama
1
ˆ
E ,
2
ˆ
E i
3
ˆ
E ,
povezanim u trougao. Situacija sa eksitacijom bi potpuno ekvivalentno mogla da se prikaže sa tri
idealna naponska izvora povezana u zvijezdu, sa izolovanim zvjezdištem. Potrošači se razmatraju
u sledeće četiri varijante:

1. Kada se napajaju preko voda u čijoj su ekvivalentnoj šemi uvaženi otočni parametri prema
čvoru referentnog – nultog potencijala 0 (zemljom);

2. Kada potrošači čine zvijezdu impedansi sa uzemljenim zvjezdištem;

3. Kada potrošači čine zvijezdu impedansi sa izolovanim zvjezdištem;

4. Kada potrošači čine trougao impedansi.


a
b
c
+
+
+



Potrošači
0
1
ˆ
E
2
ˆ
E
3
ˆ
E
a
I
ˆ

b
I
ˆ

c
I
ˆ

Slika 3.1.2.1 – Trofazno kolo.

Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
55

Varijanta 1

U ovoj varijanti se potrošači napajaju preko voda u čijoj su ekvivalentnoj šemi uvaženi
otočni parametri – slika 3.1.2.2. Egzistencija faznih napona
c b a
U U U
ˆ
i
ˆ
,
ˆ
obezbjeñena je otočnim
parametrima voda, čiji je matrični reprezent označen sa Z
ˆ
o abc
. Sa Z
ˆ
abc
je označen matrični rep-
rezent rednih parametara voda. Oba matrična reprezenta jesu regularne matrice. Otočni parametri
voda povezani su s čvorom nultog potencijala 0. Tako, egzistencija faznih napona nije zavisna od
uzemljenja potrošača (isprekidana linija). Time je, uz fazne struje, obezbjeñena egzistencija i faz-
nih snaga – relacije (3.1.2.2).


a
b
c
+
+
+



Potrošači

Z
ˆ
o abc




Z
ˆ
abc


Z
ˆ
o abc


0
1
ˆ
E
2
ˆ
E
3
ˆ
E
a
U
ˆ

b
U
ˆ

c
U
ˆ

a
I
ˆ

b
I
ˆ

c
I
ˆ

c
S
ˆ

b
S
ˆ

a
S
ˆ

Slika 3.1.2.2 – Trofazno kolo – napajanje potrošača u varijanti 1.



Varijanta 2

U ovoj varijanti – potrošači u vidu zvijezde impedansi sa uzemljenim zvjezdištem – slika
3.1.2.3, egzistencija faznih napona
c b a
U U U i , obezbjeñena je impedansama
c b a
Z Z Z i , , poveza-
nim sa čvorom nultog potencijala 0. Time je, uz fazne struje, obezbjeñena egzistencija i faznih
snaga – relacije (3.1.2.2).


a
b
c
+
+
+
0
1
ˆ
E
2
ˆ
E
3
ˆ
E
a
U
ˆ

b
U
ˆ

c
U
ˆ

c
S
ˆ

b
S
ˆ

a
S
ˆ

c
Z
ˆ

b
Z
ˆ

a
Z
ˆ

a
I
ˆ

b
I
ˆ

c
I
ˆ

Potrošači
Slika 3.1.2.3 – Trofazno kolo – potrošači u varijanti 2.

Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
56

Varijanta 3

U ovoj varijanti – potrošači u vidu zvijezde impedansi sa izolovanim zvjezdištem – slika
3.1.2.4, egzistencija faznih napona
c b a
U U U
ˆ
i
ˆ
,
ˆ
obezbjeñena je impedansama
c b a
Z Z Z
ˆ
i
ˆ
,
ˆ
, otočno
priključenim za zvjezdište impedansi, koje može da se tretira kao čvor referentnog potencijala 0’.
Ovaj čvor nije identičan čvoru nultog potencijala 0, ali to ne onemogućuje definiciju faznih napona
prema novom referentnom čvoru 0’, pa tako i snaga koje se realizuju na impedansama
c b a
Z Z Z
ˆ
i
ˆ
,
ˆ
.
Time je, uz fazne struje, obezbjeñena egzistencija i faznih snaga – relacije (3.1.2.2).


a
b
c
+
+
+
0
0’
1
ˆ
E
2
ˆ
E
3
ˆ
E
a
U
ˆ

b
U
ˆ

c
U
ˆ

c
S
ˆ

b
S
ˆ

a
S
ˆ

c
I
ˆ

b
I
ˆ

a
I
ˆ

a
Z
ˆ

b
Z
ˆ

c
Z
ˆ

Potrošači
Slika 3.1.2.4 – Trofazno kolo – potrošači u varijanti 3.



Varijanta 4

U ovoj varijanti – potrošači u vidu trougla impedansi prikazani su na slici 3.1.2.5. Zamje-
nom trougla u ekvivalentnu zvijezdu impedansi, ova varijanta se svodi na prethodnu – varijantu 3.


a
b
c
+
+
+
Potrošači
0
1
ˆ
E
2
ˆ
E
3
ˆ
E
a
I
ˆ

b
I
ˆ

c
I
ˆ

1
ˆ
Z
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
Slika 3.1.2.5 – Trofazno kolo – potrošači u varijanti 4.


U ovoj tezi se potrošač u varijantama 2, 3 i 4, tretira (zamjenjuje) konstantnim impedansa-
ma (admitansama). Kao što je objašnjeno u Paragrafu 3.1.1, veza napona i struja takvog potrošača
data je matričnom relacijom (3.1.1.5). Pošto se potrošač napaja sa strane transformatora koja je
povezana u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem, zbir faznih struja forsirano je jednak
nuli:

0
ˆ ˆ ˆ
= + +
c b a
I I I . (3.1.2.3)
Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
57
Iz ove činjenice je očigledno da se raspolaže sa četiri relacije (3.1.1.5) i (3.1.2.3), sa šest
varijabli:
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
. Zato samo dvije varijable mogu da budu nezavisno-promjenljive
veličine, npr, dva fazna napona
b a
U U
ˆ
,
ˆ
, odakle slijedi da se tri zavisno-promjenljive veličine sasto-
je od trećeg faznog napona i dvije fazne struje
c
U
ˆ
,
b a
I I
ˆ
,
ˆ
:


c
b b a a
c
Y
U Y U Y
U
ˆ
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
+
− = . (3.1.2.4)


a a a
U Y I
ˆ ˆ ˆ
= i
b b b
U Y I
ˆ ˆ ˆ
= . (3.1.2.5)

Na osnovu gornjih razmatranja se vidi velika praktična vrijednost zamjene potrošača kon-
stantnom impedansom (admitansom), ako to njegova priroda dopušta. Ta vrijednost leži u linear-
noj zavisnosti napona i struje na izračunatim impedansama (admitansama). Takva (linearna) zavis-
nost vrlo povoljno djeluje u okviru iterativnih postupaka za proračune režima mreža (npr. u prora-
čunima tokova snaga). Osim toga, takav tretman potrošača omogućuje prevazilaženje problema na
koje se, prilikom sprovoñenja postupaka sumiranja struja i korekcija napona, nailazi kada se treti-
raju distributivni transformatori sa sekundarnim namotajima povezanim u trougao ili zvijezdu sa
izolovanim zvjezdištem.



3.2 MODEL SEKCIJE VODA

Načelna šema sekcije trofaznog voda, kao elementa radijalne distributivne mreže, prikaza-
na je na slici 3.2.1. Trofazni čvorovi K i k jesu početak i kraj sekcije – Paragraf 2.2.1. Matematički
model sekcije glasi:


' '
k
'
k
I I
ˆ ˆ
= ,
(3.2.1a)
K ok oK
U Y I
ˆ ˆ ˆ
= ,
k ok ok
U Y I
ˆ ˆ ˆ
= ,
(3.2.1b)
'
k k K k
I Z U U
ˆ ˆ ˆ ˆ
− = ,
(3.2.1c)


pri čemu su korišćene sledeće oznake:

K
U
ˆ
,
k
U
ˆ
– vektori faznih napona na početku i kraju sekcije, dimenzija 3×1;

'
k
I
ˆ
,
' '
k
I
ˆ
– meñusobno jednaki vektori faznih struja na početku i kraju sekcije, dimenzija 3×1;

oK
I
ˆ
,
ok
I
ˆ
– vektori faznih struja otočnih parametara na početku i kraju sekcije, dimenzija 3×1;

k
Z
ˆ
,
ok
Y
ˆ
– matrični reprezenti rednih i otočnih parametara sekcije (jednaki na oba kraja sekcije),
dimenzija 3×3; ako je sekcija uravnotežena, onda su te matrice cirkularne; ako su još i
vektori svih napona i struja u pogonu sekcije simetrični, onda je sekcija u simetričnom
režimu.

Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
58

0
' '
k
I
ˆ

K k
'
k
I
ˆ

oK
I
ˆ

K
U
ˆ

k
U
ˆ

ok
I
ˆ

ok
Y
ˆ

ok
Y
ˆ

k
Z
ˆ

Slika 3.2.1 – Načelna šema trofazne sekcije (voda).




3.3 MODELI TRANSFORMATORA

Načelna šema trofaznog transformatora, s bilo kojom od četiri osnovne sprege – Yy, Dy,
Yd i Dd, kao elementa radijalne distributivne mreže, prikazana je na slici 3.3.1. Kada se slova N ili
n nalaze u subskriptu oznake Y ili y (namotaji povezani u zvijezdu), to ukazuje na uzemljeno zvje-
zdište. Kada tih subskripta nema, zvjezdište je izolovano. U ovom izlaganju, ako je zvjezdište
uzemljeno, onda je to uzemljenje direktno, pošto taj momenat ne utiče na suštinu materije koja se
izlaže.

Matematički model transformatora s ma kojom od četiri osnovne sprege, napisan saglasno s
metodom nezavisnih potencijala čvorova, glasi [12, 23, 33] (idealni transformatori su eliminisani
primjenom sistema relativnih vrijednosti):


K oK oK
U Y I
ˆ ˆ ˆ
= ,
k ok k o
U Y I
ˆ ˆ ˆ
= , (3.3.1a)

k Kk K KK
'
k
U Y U Y I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = , (3.3.1b)
k kk K kK
"
k
U Y U Y I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = − , (3.3.1c)

pri čemu se čvorovi K i k odnose na početak i kraj (odnosno na primar i sekundar) transformatora,
respektivno. Značenja ostalih oznaka jesu:

K
U
ˆ
,
k
U
ˆ
– vektori faznih napona primara i sekundara, dimenzija 3×1;

'
k
I
ˆ
,
' '
k
I
ˆ
– meñusobno različiti vektori faznih struja primara i sekundara, dimenzija 3×1;

oK
I
ˆ
,
ok
I
ˆ
– vektori faznih struja otočnih parametara primara i sekundara transformatora, dimenzija
3×1;

oK
Y
ˆ
,
ok
Y
ˆ
– matrični reprezenti magnećenja transformatora (otočni parametri) predstavljeni alter-
nativno na primaru, odnosno sekundaru transformatora, dimenzija 3×3; samo jedan
od njih može da bude nenulti – Prilog 9.4.

Matrični reprezenti rednih parametara transformatora, iz relacija (3.3.1b i c), dimenzija
3×3, za sve četiri obrañivane sprege, date su u tabeli 3.3.1 [23] (T je znak za transpoziciju matri-
ce). Matrice iz tabele 3.3.1 odnose se na sprege Yy i Dd sa sprežnim brojem 0, a za Yd i Dy sa
sprežnim brojem 1. Matrični reprezenti za sve sprege se dobijaju preko odgovarajućih matrica in-
cidencije [12]. Za transformator sprege Dy
n
5, izvoñenje matričnih reprezenata rednih parametara
dato je u Prilogu 9.5.

Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
59

K k
kk kK
Kk KK
Y Y
Y Y
ˆ ˆ
ˆ ˆ

' '
k
I
ˆ

'
k
I
ˆ

0
oK
I
ˆ

ok
I
ˆ

K
U
ˆ

k
U
ˆ

oK
Y
ˆ

ok
Y
ˆ

Slika 3.3.1 – Načelna šema trofaznog transformatora.


Tabela 3.3.1 – Matrični reprezenti rednih parametara transformatora.

Sprega
KK
Y
ˆ

Kk
Y
ˆ

kK
Y
ˆ

kk
Y
ˆ

Y
N
y
n

I
Y
ˆ

I
Y
ˆ

I
Y
ˆ

I
Y
ˆ

Y
N
y
II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

Yy
n

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

Yy
II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

Y
N
d
I
Y
ˆ

T
III
Y
ˆ

III
Y
ˆ

II
Y
ˆ

Yd
II
Y
ˆ

T
III
Y
ˆ

III
Y
ˆ

II
Y
ˆ

Dy
n

II
Y
ˆ

T
III
Y
ˆ

III
Y
ˆ

I
Y
ˆ

Dy
II
Y
ˆ

T
III
Y
ˆ

III
Y
ˆ

II
Y
ˆ

Dd
II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ

II
Y
ˆ


U Tabeli 3.3.1, sa
I
Y
ˆ
,
II
Y
ˆ
i
III
Y
ˆ
označene su matrice:

Y
ˆ
1 0 0
0 1 0
0 0 1
ˆ
(
(
(
¸
(

¸

=
I
Y , Y
ˆ
2 1 1
1 2 1
1 1 2
3
1
ˆ
(
(
(
¸
(

¸

− −
− −
− −
=
II
Y , Y
ˆ
1 0 1
1 1 0
0 1 1
3
1
ˆ
(
(
(
¸
(

¸




=
III
Y , (3.3.2)

gdje je sa Y
ˆ
označena admitansa kratkog spoja transformatora.

Matrica
I
Y
ˆ
je regularna, a matrice
II
Y
ˆ
i
III
Y
ˆ
su singularne matrice. Tako, na osnovu tabele
3.3.1 je očigledno da, u zavisnosti od sprege transformatora, matrice
KK
Y
ˆ
,
Kk
Y
ˆ
,
kK
Y
ˆ
i
kk
Y
ˆ
mogu
da budu i regularne i singularne.

Za razliku od vodova (3.2.1) i transformatora u simetričnim režimima, na osnovu modela
transformatora u nesimetričnim režimima (3.3.1), očigledno je, zbog pomenute singularnosti mat-
rica modela, da struje i naponi ne mogu da se trivijalno prenose s jednog na drugi njegov kraj,
osim u slučaju sprege Y
N
y
n
. Ova činjenica predstavlja suštinsku teškoću za generalisanje pro-
cedura sumiranja struja i korekcija napona s proračuna simetričnih tokova snaga za prora-
čune nesimetričnih tokova snaga.

Napomena: U ovom elaboratu važi sledeće: Ako modul odnosa transformacije idealnog tran-
sformatora u domenu relativnih vrijednosti nije jednak jedinici, onda su redni pa-
rametri transformatora ekvivalentirani Π šemom impedansi (admitansi); otočne
Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
60
grane koje se pritom pojavljuju, pridružene su otočnim granama priključnih čvoro-
va primara i sekundara transformatora za mrežu.

Matrični reprezent otočnih parametara transformatora, pridružen je otočnim granama prik-
ljučnih čvorova primara ili sekundara transformatora za mrežu. Prema tome, transformator kao re-
dna grana mreže, može da se predstavi samo matričnim reprezentom njegovih rednih parametara.
Upravo za tako tretiran transformator potrebno je da se napiše matematički model, kojim su opisa-
ne vrijednosti faznih napona i struja obje strane transformatora, kao i snaga sekundara.

Matematički model transformatora s bilo kojom od četiri osnovne sprege – Yy, Dy, Yd i
Dd (zvjezdišta mogu i ne moraju da budu uzemljena), s matričnim reprezentima otočnih parameta-
ra pridruženim otočnim granama priključnih čvorova primara ili sekundara transformatora za mre-
žu, dat je relacijama (3.3.1b i c):


k Kk K KK
'
k
U Y U Y I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = , (3.3.3a)
k kk K kK
"
k
U Y U Y I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = − . (3.3.3b)

U modelu (3.3.3), kojeg čini šest skalarnih relacija, pojavljuje se sledećih dvanaest varijab-
li:


,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
c b a C B A
c b a C B A
U U U U U U
I I I I I I
(3.3.4)

gdje su
C B A
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
elementi vektora
'
k
I
ˆ
,
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
elementi vektora
"
k
I
ˆ
,
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
elementi vek-
tora
K
U
ˆ
i
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
elementi vektora
k
U
ˆ
.

Tri definicione relacije faznih snaga sekundara transformatora – u čvoru k, glase:


a a a a
I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
*
= ,
b b b b
I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
*
= ,
c c c c
I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
*
= . (3.3.5)

U njima se pojavljuju još tri varijable – tri fazne snage – ) (
ˆ
a a
U S , ) (
ˆ
b b
U S i ) (
ˆ
c c
U S . Dakle, kada se
uvaže relacije (3.3.5), tada je riječ o devet relacija sa petnaest varijabli. Tako, matematički model
transformatora s potrošačima priključenim na njegovom sekundaru, može da se definitivno sastavi
od devet relacija (3.3.3) i (3.3.5) na sledeći način:

(3.3.3a)
k Kk K KK
'
k
U Y U Y I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = , (3.3.6a)
(3.3.3b)
k kk K kK
"
k
U Y U Y I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = − , (3.3.6b)
(3.3.5)
a a a a
I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
*
= ,
b b b b
I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
*
= ,
c c c c
I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
*
= , (3.3.6c)

s petnaest varijabli:


c b a C B A
U U U U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
c b a C B A
I I I I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
, ) (
ˆ
), (
ˆ
), (
ˆ
c c b b a a
U S U S U S . (3.3.7)

Dakle, petnaest varijabli (3.3.7) opisano je s devet relacija (3.3.6). Za odreñivanje režima
transformatora potrebno je da se specificira šest od tih varijabli, odnosno da se specificira (zada)
eksitacija transformatora, pa tek onda da se odredi (izračuna) preostalih devet nepoznatih varijabli
Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
61
iz isto toliko jednačina (3.3.6). Mogućnost izbora varijabli koje će činiti eksitaciju transformatora
zavisi od regularnosti matrica modela kojeg čine relacije (3.3.6a i b).

U nastavku ovog dijela prikazane su principske šeme uravnoteženih transformatora s bilo
kojom od četiri osnovne sprege – slika 3.3.2. Transformatori sa spregama Y
N
y
n
k , Dy
n
k , Y
N
dk i
Ddk, prikazani su na slikama 3.3.2a, b, c i d, respektivno Ostale sprege (Y
N
yk, Yy
n
k, Yyk, Dyk i
Ydk), ne razmatraju se eksplicitno, pošto se njihov tretman svodi na tretman navedene četiri spre-
ge: tretman sprege Y
N
yk, Yy
n
k i Yyk svode se na tretman sprege Y
N
y
n
k; tretman sprege Dyk svodi
se na tretman sprege Dy
n
k i tretman sprege Ydk svodi se na tretman sprege Y
N
dk. Faze na primaru
transformatora označene su sa A, B i C, a na sekundaru sa a, b i c. Sa 0 je označen čvor (tačka) re-
ferentnog (nultog) potencijala – zemlja. Sa N je označeno zvjezdište primara, a sa n zvjezdište se-
kundara koji su povezani u zvijezdu. Sa Z
N
je označena impedansa uzemljenja primara, a sa Z
n
im-
pedansa uzemljenja sekundara. Sa k je označen sprežni broj transformatora za simetričan režim di-
rektnog redoslijeda (k = k
d
). Na slici su označene sve veličine režima transformatora, koje su od in-
teresa. Blokovi I i II korišćeni su da se ukaže na to da se različitim prilazom faza krajevima namo-
taja transformatora generišu različiti sprežni brojevi: k ∈ {0, 2, 4, 6, 8, 10} za transformatore čiji
su namotaji i primara i sekundara povezani na isti način (na obje strane u zvijezdu ili trougao), od-
nosno k ∈ {1, 3, 5, 7, 9, 11} za transformatore čiji su namotaji primara i sekundara povezani na ra-
zličit način (namotaji jedne strane povezani u zvijezdu, a druge u trougao).

Parametri transformatora su poznati:

• Nominalni linijski naponi:
nVN
V
ˆ
i
nNN
V
ˆ
;

• Sprežni broj za simetričan režim direktnog redoslijeda k
d
(k
i
=12 – k
d
, k
o
može da bude, 0 ili 6
za namotaje primara i sekundara povezane u uzemljenu zvijezdu); Za sprege (Y
N
y
n
0, 4 i 8) k
o
je
0, a za sprege (Y
N
y
n
2, 6 i 10) k
o
je 6. Ako je bar jedan namotaj transformatora povezan u trou-
gao ili izolovanu zvijezdu sprežni broj za simetričan režim nultog redoslijeda se ne definiše.

• Pogonska impedansa kratkog spoja transformatora: Z
ˆ
;

• Impedanse uzemljenja transformatora:
N
Z
ˆ
i
n
Z
ˆ
;


3.4 MODEL MREŽE

Trofazni model mreže koji se ovdje izlaže predstavlja generalizaciju pofaznog (monofaz-
nog) modela prikazanog u Glavi 2. Saglasno s modelima potrošača, sekcija (vodova) i transforma-
tora, model trofazne radijalne distributivne mreže može da se konstituiše koristeći se isključivo
trofaznim Γ segmentima prikazanim na slici 3.4.1. Svaki Γ segment je asociran jednoj grani mreže
(sekciji voda ili transformatoru). Sa K i k su označeni trofazni čvorovi na početku i kraju segmenta.
Sa
K
U
ˆ
i
k
U
ˆ
označeni su vektori faznih napona čvorova na početku i kraju segmenta, dimenzija
3×1. U čvoru k može da bude priključen potrošač s trofaznom kompleksnom snagom
) ( j ) ( ) (
ˆ
k k k k k k
U Q U P U S − = – vektor faznih snaga potrošnje, dimenzija 3×1. Vektor faznih struja
potrošača, dimenzije 3×1, označen je sa
k
I
ˆ
.

Vektori struja s obje njegove strane označene su sa
'
k
I
ˆ
i
' '
k
I
ˆ
, dimenzija 3×1. Kada je u pita-
nju segment koji je asociran sekciji, ti vektori su meñusobno jednaki; kada je u pitanju transforma-
tor, čak i kada je normalizovan, to, generalno, nije slučaj!
Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
62

Y
N
y
n
k
a
b

0
c
I II

A
B
C
(a)
N
n
A
U
ˆ

B
U
ˆ

C
U
ˆ

C
I
ˆ

B
I
ˆ

A
I
ˆ

N
I
ˆ

N
Z
ˆ

n
Z
ˆ

n
I
ˆ

a
I
ˆ

b
I
ˆ

c
I
ˆ

a
U
ˆ

b
U
ˆ

c
U
ˆ

c
S
ˆ

b
S
ˆ

a
S
ˆ




Dy
n
k
a
b

0
c
I II

A
B
C
C
n
(b)
A
U
ˆ

B
U
ˆ

C
U
ˆ

A
I
ˆ

B
I
ˆ

C
I
ˆ

n
I
ˆ

n
Z
ˆ

a
I
ˆ

b
I
ˆ

c
I
ˆ

a
U
ˆ

b
U
ˆ

c
U
ˆ

c
S
ˆ

b
S
ˆ

a
S
ˆ




Y
N
dk
a
b
0
c
II

A
B
C
I
(c)
N
A
U
ˆ

B
U
ˆ

C
U
ˆ

A
I
ˆ

B
I
ˆ

C
I
ˆ

N
I
ˆ

N
Z
ˆ

a
U
ˆ

b
U
ˆ

c
U
ˆ

a
I
ˆ

b
I
ˆ

c
I
ˆ

c
S
ˆ

b
S
ˆ

a
S
ˆ


Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
63

Ddk
a
b

0
c
I II
A
B
C
A
U
ˆ

B
U
ˆ

C
U
ˆ

C
I
ˆ

B
I
ˆ

A
I
ˆ

a
I
ˆ

b
I
ˆ

c
I
ˆ

c
U
ˆ

c
S
ˆ

b
S
ˆ

a
S
ˆ

b
U
ˆ

a
U
ˆ

(d)
Slika 3.3.2 – Principska šema transformatora sprege Y
N
y
n
k (a), Dy
n
k (b), Y
N
dk (c) i Ddk (d).


Sa
k
A
ˆ
označen je matrični reprezent rednih parametara – redna grana segmenta
k
Γ :

¦
¹
¦
´
¦
− ×
− ×
=
3.3.1. slika tor transforma za , 6 6 dimenzija ,
ˆ ˆ
ˆ ˆ
2.1, . 3 slika sekciju za , 3 3 dimenzija ,
ˆ
ˆ
kk kK
Kk KK
k
k
Y Y
Y Y
Z
A (3.4.1)

Sa
k
B
ˆ
(dimenzija 3×3) označen je admitantni matrični reprezent otočnih parametara – oto-
čna grana segmenta
k
Γ :
ok k
Y B
ˆ ˆ
= . Iako je korišćena ista oznaka kao u slučaju otočnih parametara
sekcije i transformatora,
ok
Y
ˆ
ovdje predstavlja sumu admitantnih matričnih reprezenata otočnih
parametara kraja sekcije ili transformatora kojoj ili kojem je asociran razmatrani segment
k
Γ , oto-
čnih parametara na počecima sekcija ili transformatora koji se napajaju preko razmatrane sekcije
ili transformatora i matričnih reprezenata elemenata direktno priključenih u čvoru k (npr, baterija
kondenzatora). Sa
ok
I
ˆ

je označena struja otočne grane segmenta
k
Γ . Dakle, matrični reprezent
otočnih parametara na početku sekcije ili transformatora, kojoj ili kojem je asociran segment
k
Γ ,
pridružen je otočnoj grani segmenta
K
Γ – prethodnika razmatranog segmenta
k
Γ . Ako je čvor K
korijen mreže (dakle razmatrani segment
k
Γ nema prethodnika), onda otočni parametri sekcije ili
transformatora, kojoj ili kojem je asociran razmatrani segment
k
Γ , ne utiču na proračun tokova
snaga, pa se i ne razmatraju.


' '
k
I
ˆ

0
K
M M
'
k
I
ˆ

k
ok
I
ˆ

k k k
I U S
ˆ
), (
ˆ

k
B
ˆ

k
U
ˆ

K
U
ˆ

k
A
ˆ

Slika 3.4.1 – Segment
k
Γ trofazne radijalne distributivne mreže.

Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović
64
Raspolažući s matematičkim modelima elemenata distributivne mreže (potrošači, sekcije,
transformatori), odnosno sa ekvivalentnim šemama sekcija i transformatora, raspolaže se i sa ma-
tematičkim modelima, odnosno ekvivalentnim šemama svakog Γ segmenta mreže. Sintezom tih
modela (ekvivalentnih šema) dobija se matematički model mreže. Taj model je u ovoj tezi zasno-
van na korišćenju prvog i drugog Kirchhoff-ovog zakona za opis svih Γ segmenata od kojih je
konstituisana radijalna distributivna mreža.

Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
65
4 PROCEDURE SUMIRANJA STRUJA I KOREKCIJA NAPO-
NA NA ELEMENTIMA MREŽE

U ovoj glavi obrañene su procedure sumiranja struja i korekcija napona za proračun režima
trofaznih sekcija vodova i transformatora u nesimetričnim režimima. Na početku svakog od razma-
tranih elemenata nalazi se korijen s fiksiranim faznim naponima, a na kraju potrošač sa specifici-
ranim faznim snagama potrošnje (trivijalna radijalna mreža sa dva trofazna čvora). Ti proračuni su
obrañeni s ciljem da se uoče i riješe osnovni problemi na koje se nailazi prilikom primjene tih pro-
cedura u proračunima tokova snaga trofaznih radijalnih distributivnih mreža, koje su konstituisane
upravo od tih elemenata, posebno transformatora.


4.1 SEKCIJE VODOVA

Već obrañena šema sekcije trofaznog voda (Glava 3) prikazana je na slici 4.1.1. Trofazni
čvorovi K i k jesu početak i kraj sekcije – Paragraf 2.2.1. Sve oznake koje su korišćene na slici
4.1.1, definisane su u Dijelu 3.2. Vektor napona čvora K (
K
U
ˆ
), jeste poznat, kao što je i specifici-
ran vektor faznih snaga potrošača priključenog u čvoru k:
T
]
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
[ ) (
ˆ
spec
c
spec
b
spec
a
S S S =
k k
U S , dimenzija
3×1.


0
' '
k
I
ˆ

K k
'
k
I
ˆ

oK
I
ˆ

K
U
ˆ

k
U
ˆ

ok
I
ˆ

ok
Y
ˆ

ok
Y
ˆ

k
Z
ˆ

M
k k k
I U S
ˆ
), (
ˆ

K
I
ˆ

Slika 4.1.1 – Šema trofazne sekcije (voda).


Problem koji treba da se obradi glasi: Izračunati (nesimetrični) režim sekcije za poznate
(nesimetrične) napone na početku
K
U
ˆ
(
A
U
ˆ
,
B
U
ˆ
i
C
U
ˆ
) i specificirane (meñusobno različite) snage
na kraju sekcije
k
S
ˆ
(
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
). Problem riješiti u tri dijela – zadatka: 1 – Procedura sumi-
ranja struja, 2 – Procedura korekcija napona i 3 – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima se-
kcije zasnovan na rješenjima prethodna dva zadatka.


4.1.1 Procedura sumiranja struja

Vektor struja potrošača priključenog u čvoru k glasi:

| |
T
* * *
ˆ
/ ) (
ˆ
,
ˆ
/ ) (
ˆ
,
ˆ
/ ) (
ˆ ˆ
c c c b b b a a a
U U S U U S U U S =
k
I , (4.1.1.1)

gdje su
a
U
ˆ

b
U
ˆ
i
c
U
ˆ
tri fazna napona čvora k.

Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
66
Sada, vektor struja k-te sekcije (
' '
k
'
k
I I
ˆ ˆ
= ), kojom je odreñena promjena napona na sekciji,
može da se iskaže relacijom (prvi Kirchhoff-ov zakon):

k ok k
'
k
U Y I I
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = . (4.1.1.2)

Vektor struja na početku k-te sekcije (
K
I
ˆ
) može da se odredi na sledeći način (prvi Kir-
chhoff-ov zakon):

K ok
'
k K
U Y I I
ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = , (4.1.1.3)

čime je završena procedura sumiranja struja razmatrane trofazne sekcije.


4.1.2 Procedura korekcija napona

Za poznatu vrijednost vektora struja k-te sekcije (4.1.1.2) i vrijednost vektora napona čvora
K, može da se odredi vrijednost napona čvora k (drugi Kirchhoff-ov zakon):

'
k k K k
I Z U U
ˆ ˆ ˆ ˆ
− = , (4.1.2.1)

čime je završena procedura korekcija napona razmatrane trofazne sekcije.


4.1.3 Proračun nesimetričnog režima sekcije

Neka je sekcija eksitovana naponima na početku (
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i specificiranim
(meñusobno različitim) snagama na kraju sekcije
k
S
ˆ
(
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
). Izračunati odziv koji čine
naponi na kraju sekcije (
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i njihova nulta komponenta
o
U
ˆ
), struje sekcije (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i snage na kraju sekcije ( ) (
ˆ
), (
ˆ
), (
ˆ
c c b b a a
U S U S U S ). Zadatak riješiti Gauss-ovim iterativ-
nim metodom za rješavanje nelinearnih jednačina (postupkom zasnovanim na sumiranju struja i
korekcijama napona)
2
.

Ako se zada početna aproksimacija faznih napona na kraju sekcije (
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), na osnovu
zadatih snaga na kraju sekcije (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), kao i zadatih napona na početku (
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
),
onda se raspolaže sa ulaznim veličinama za rješenje zadatka 4.1.1. Ako se on riješi, dobija se apro-
ksimacija struja sekcije (
"
k
I
ˆ
,
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).

Sada, za poznate napone na početku sekcije (
K
U
ˆ
) i rezultate zadatka 4.1.1 (aproksimacija
faznih struja sekcije), može da se riješi zadatak 4.1.2, po korigovanoj aproksimaciji faznih napona
na kraju sekcije (
k
U
ˆ
,
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).

Opisani postupak predstavlja osnovu za iterativno rješenje proračuna nesimetričnog režima
sekcije. Blok-dijagram tog rješenja prikazan je na slici 4.1.3.1.


2
Za proračun režima kola koje, pored korjena, ima samo jedan čvor, Gauss/Seidel-ov se svodi na Gauss-ov metod.
Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
67
Poslije konvergencije iterativnog postupka, slijedi proračun ostalih veličina koje se traže u
zadatku. Iz faznih napona
b a
U U
ˆ
,
ˆ
i
c
U
ˆ
, može da se izračuna njihova nulta komponenta
o
U
ˆ
.



h=1
h→h+1
Rješenje zadatka 4.2.1.1, za poznatu eksitaciju koju čine naponi
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
,
h
k
U
ˆ
, tj.
h
c
h
b
h
a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i snage na sekundaru transformatora ) (
ˆ
), (
ˆ
), (
ˆ
h
c c
h
b b
h
a a
U S U S U S , po nepoznatom odzivu
koji čine struje na početku sekcije
h
K
I
ˆ
, i struje sekcije
h "
k
I
ˆ
tj.
h
c
h
b
h
a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
.
K R A J
Rješenje zadatka 4.1.2, za poznatu eksitaciju koju čine naponi
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i struje sekcije
h "
k
I
ˆ
, tj.
h
c
h
b
h
a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
, po nepoznatom odzivu koji čine naponi na kraju sekcije
1 h
k
U
+
ˆ
, tj.
1 1 1
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
+ + + h
c
h
b
h
a
U U U .
Da li su zadovoljeni kriterijumi konvergencije?

DA
NE
Proračun snaga na kraju sekcije:
c c c c b b b b a a a a
I U U S I U U S I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
,
ˆ ˆ
) (
ˆ
,
ˆ ˆ
) (
ˆ
* * *
= = = .
Parametri sekcije, i kriterijumi konvergencije;
Zadate (ulazne) veličine:
K
U
ˆ
i (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
);
Početna aproksimacija napona na kraju sekcije:
1
k
U
ˆ
.
Slika 4.1.3.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.1.3.
}. c , b , a { , j
j j ) (
ˆ
2 2

|
|
¹
|

\
|

|
|
¹
|

\
|
+
− + − =
x Q
U
U
k P
U
U
k
Q
U
U
k P
U
U
k Q k P k U S
spec
x
nNN
h
x
yqx
spec
x
nNN
h
x
ypx
spec
x
nNN
h
x
iqx
spec
x
nNN
h
x
ipx
spec
x sqx
spec
x spx x
h
x

Koeficijenti učešća: ( } c , b , a { , , , , , , ∈ x k k k k k k
yqx ypx iqx ipx sqx spx
);



4.2 TRANSFORMATORI

Načelna šema trofaznog transformatora s bilo kojom od četiri osnovne sprege – Yy, Dy, Yd
i Dd, prikazana je na slici 4.2.1.

Čvorovi K i k odnose se na početak i kraj (odnosno na primar i sekundar) transformatora,
respektivno. Sve oznake koje su korišćene na slici 4.2.1, definisane su u Dijelu 3.3. Matrični rep-
rezenti rednih parametara transformatora
KK
Y
ˆ
,
Kk
Y
ˆ
,
kK
Y
ˆ
i
kk
Y
ˆ
, dimenzija 3×3, za sve četiri obra-
ñivane sprege, dati su u tabeli 3.3.1.
Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
68
Problem koji treba da se obradi glasi: Izračunati (nesimetrični) režim transformatora za po-
znate (nesimetrične) napone na primaru
K
U
ˆ
(
A
U
ˆ
,
B
U
ˆ
i
C
U
ˆ
) i specificirane (meñusobno različite)
snage na sekundaru
k
S
ˆ
(
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
). Problem riješiti u tri dijela – zadatka: 1 – Procedura
sumiranja struja, 2 – Procedura korekcija napona i 3 – Postupak za proračun (nesimetričnog) reži-
ma transformatora zasnovan na rješenjima prethodna dva zadatka. Prvo će biti obrañeni transfor-
matori kod kojih ne postoji problem ažuriranja nulte komponente napona na sekundaru – transfor-
matori sa spregama Y
N
y
n
k i Dy
n
k – matrica
kk
Y
ˆ
u relacijama (3.3.3b) regularna je. Posle toga ob-
radiće se i transformatori kod kojih postoji problem ažuriranja nulte komponente napona na se-
kundaru – transformatori sa spregama Y
N
dk i Ddk – matrica
kk
Y
ˆ
u relacijama (3.3.3b) singularna
je. Potrebno je da se obrati pažnja da se ne razmatraju sve kombinacije povezanosti namotaja pri-
mara i sekundara (tabela 3.3.1) pošto se one, modelski, sa aspekta ažuriranja nulte komponente na-
pona na sekundaru transformatora, svode na neku od četiri osnovne sprege obrañene u naredna dva
paragrafa.


K k
kk kK
Kk KK
Y Y
Y Y
ˆ ˆ
ˆ ˆ

' '
k
I
ˆ

'
k
I
ˆ

0
oK
I
ˆ

ok
I
ˆ

K
U
ˆ

k
U
ˆ

oK
Y
ˆ

ok
Y
ˆ

Slika 4.2.1 – Načelna šema trofaznog transformatora.



4.2.1 Transformatori sa spregama Y
N
y
n
k i Dy
n
k

U ovom paragrafu se obrañuju procedura sumiranja struja – Tačka 4.2.1.1, procedura kore-
kcija napona – Tačka 4.2.1.2 i postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora sa
spregama Y
N
y
n
k i Dy
n
k – Tačka 4.2.1.3.


4.2.1.1 Zadatak – Procedura sumiranja struja

Neka je transformator s ma kojom od sprega Y
N
y
n
k i Dy
n
k eksitovan naponima i snagama
na sekundaru transformatora: (
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), respektivno. Izračunati od-
ziv koji čine struje na sekundaru transformatora (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).

Rješenje zadatka

Koristeći se zadatim naponima na sekundaru transformatora i relacijama (3.3.6c), mogu da
se izračunaju fazne struje na sekundaru:


* * *
ˆ
) (
ˆ
ˆ
,
ˆ
) (
ˆ
ˆ
,
ˆ
) (
ˆ
ˆ
c
c c
c
b
b b
b
a
a a
a
U
U S
I
U
U S
I
U
U S
I = = = . (4.2.1.1.1)

Time je zadatak 4.2.1.1 riješen. Blok-dijagram rješenja prikazan je na slici 4.2.1.1.1.


Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
69


K R A J
(
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), ( ) (
ˆ
), (
ˆ
), (
ˆ
c c b b a a
U S U S U S ).
* * *
ˆ
) (
ˆ
ˆ
,
ˆ
) (
ˆ
ˆ
,
ˆ
) (
ˆ
ˆ
c
c c
c
b
b b
b
a
a a
a
U
U S
I
U
U S
I
U
U S
I = = = .
Slika 4.2.1.1.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.1.1 – sumiranje struja.



4.2.1.2 Zadatak – Procedura korekcija napona

Neka je transformator s ma kojom od sprega Y
N
y
n
k i Dy
n
k eksitovan naponima na primaru
transformatora (
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i strujama na sekundaru (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
). Ove struje su iz-
računate u prethodnom zadatku. Izračunati odziv koji čine naponi na sekundaru transformatora
(
k
U
ˆ
,
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).


Rješenje zadatka

Na osnovu poznatih napona na primaru transformatora
K
U
ˆ
i relacije (3.3.6b), mogu da se
odrede fazni naponi na sekundaru na sledeći način:


(
(
(
¸
(

¸


(
(
(
¸
(

¸

− =
(
(
(
¸
(

¸

− −
c
b
a
C
B
A
c
b
a
I
I
I
U
U
U
U
U
U
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
1
kk kK
1
kk
Y Y Y , (4.2.1.2.1)

odnosno:


"
k K k
I F U E U
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = , (4.2.1.2.2)

gdje su:


(
(
(
¸
(

¸

= − =
(
(
(
¸
(

¸

= − =
− −
33 32 31
23 22 21
13 12 11
33 32 31
23 22 21
13 12 11
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ
,
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
f f f
f f f
f f f
e e e
e e e
e e e
1
kk kK
1
kk
Y F Y Y E . (4.2.1.2.3)

Uvažavajući relacije (4.2.1.2.3), relacije (4.2.1.2.1) mogu da se napišu na sledeći način:

Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
70

,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
33 32 31 33 32 31
23 22 21 23 22 21
13 12 11 13 12 11
c b a C B A c
c b a C B A b
c b a C B A a
I f I f I f U e U e U e U
I f I f I f U e U e U e U
I f I f I f U e U e U e U
+ + + + + =
+ + + + + =
+ + + + + =
(4.2.1.2.4)

pri čemu parametri ovih relacija predstavljaju elemente matrica korišćenih u relacijama (4.2.1.2.3).

Time je zadatak 4.2.1.2 riješen. Blok-dijagram rješenja prikazan je na slici 4.2.1.2.1.



(
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), (
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
),
E
ˆ
, F
ˆ
.
K R A J
.
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
33 32 31 33 32 31
13 22 21 23 22 21
13 12 11 13 12 11
c b a C B A c
c b a C B A b
c b a C B A a
I f I f I f U e U e U e U
I f I f I f U e U e U e U
I f I f I f U e U e U e U
+ + + + + =
+ + + + + =
+ + + + + =

Slika 4.2.1.2.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.1.2 – korekcije napona.



4.2.1.3 Zadatak – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora

Neka je transformator s ma kojom od sprega Y
N
y
n
k i Dy
n
k eksitovan naponima na primaru
transformatora (
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i snagama na sekundaru transformatora (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
). Iz-
računati odziv koji čine naponi na sekundaru transformatora (
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i njihova nulta
komponenta
o
U
ˆ
.), struje na sekundaru transformatora (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i snage na sekundaru
transformatora [ ) (
ˆ
), (
ˆ
), (
ˆ
c c b b a a
U S U S U S ]. Zadatak riješiti Gauss-ovim iterativnim metodom za rje-
šavanje nelinearnih jednačina (postupkom zasnovanim na sumiranju struja i korekcijama napona).


Rješenje zadatka

Ako se zadata početna aproksimacija faznih napona na sekundaru transformatora (
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), na osnovu specificiranih snaga na sekundaru transformatora (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), onda
se raspolaže sa ulaznim veličinama za rješenje zadatka 4.2.1.1. Ako se on riješi, dobijaju se struje
na sekundaru transformatora (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).

Sada, za poznate napone na primaru transformatora (
K
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i rezultate zadat-
ka 4.2.1.1 (fazne struje na sekundaru transformatora), može da se riješi zadatak 4.2.1.2, po faznim
naponima na sekundaru transformatora (
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).
Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
71
Opisani postupak predstavlja osnovu za iterativno rješenje ovog zadatka. Blok-dijagram
tog rješenja prikazan je na slici 4.2.1.3.1. Time je zadatak 4.2.1.3 riješen.

Poslije konvergencije iterativnog postupka, slijedi proračun ostalih veličina koje se traže u
zadatku. Iz faznih napona
b a
U U
ˆ
,
ˆ
i
c
U
ˆ
, može da se izračuna njihova nulta komponenta
o
U
ˆ
.



h=1
h→h+1
Rješenje zadatka 4.2.1.1, za poznatu eksitaciju koju čine napon
h
k
U
ˆ
, tj.
h
c
h
b
h
a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i snage na
sekundaru transformatora ) (
ˆ
), (
ˆ
), (
ˆ
h
c c
h
b b
h
a a
U S U S U S , po nepoznatom odzivu koji čine struje na
sekundaru transformatora
h "
k
I
ˆ
tj.
h
c
h
b
h
a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
.
K R A J
Rješenje zadatka 4.2.1.2, za poznatu eksitaciju koju čine naponi
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i struje sekundara
transformatora
h "
k
I
ˆ
, tj.
h
c
h
b
h
a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
, po nepoznatom odzivu koji čine naponi sekundara transformatora
1 h
k
U
+
ˆ
,
tj.
1 1 1
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
+ + + h
c
h
b
h
a
U U U .
Da li su zadovoljeni kriterijumi konvergencije?

DA
NE
Proračun nulte komponente napona sekundara transformatora: );
ˆ ˆ ˆ
(
3
1
ˆ
c b a
o
U U U U + + =
Proračun snaga sekundara transformatora:
c c c c b b b b a a a a
I U U S I U U S I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
,
ˆ ˆ
) (
ˆ
,
ˆ ˆ
) (
ˆ
* * *
= = = .
Parametri transformatora, matrice F E
ˆ
,
ˆ
i kriterijumi konvergencije;
Zadate (ulazne) veličine:
K
U
ˆ
i (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
);
Početna aproksimacija napona na sekundaru
transformatora:
1
k
U
ˆ
.
Slika 4.2.1.3.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.1.3.
}. c , b , a { , j
j j ) (
ˆ
2 2

|
|
¹
|

\
|

|
|
¹
|

\
|
+
− + − =
x Q
U
U
k P
U
U
k
Q
U
U
k P
U
U
k Q k P k U S
spec
x
nNN
h
x
yqx
spec
x
nNN
h
x
ypx
spec
x
nNN
h
x
iqx
spec
x
nNN
h
x
ipx
spec
x sqx
spec
x spx
h
x x

Koeficijenti učešća: ( } c , b , a { , , , , , , ∈ x k k k k k k
yqx ypx iqx ipx sqx spx
)


Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
72


4.2.2 Transformatori sa spregama Y
N
dk i Ddk

U ovom paragrafu se obrañuju procedura sumiranja struja – Tačka 4.2.2.1, procedura kore-
kcija napona – Tačka 4.2.2.2 i postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora sa
spregama Y
N
dk i Ddk – Tačka 4.2.2.3.


4.2.2.1 Zadatak 4.2.2.1 – Procedura sumiranja struja

Neka je transformator s ma kojom od sprega Y
N
dk i Ddk eksitovan naponima i snagama na
sekundaru transformatora: (
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), respektivno. Izračunati odziv
koji čine struje na sekundaru transformatora (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
, 0
ˆ ˆ ˆ
= + +
b b a
I I I ).


Rješenje zadatka

Kod ovih sprega, da bi se obezbjedilo ažuriranje nulte komponente napona u iterativnim
postupcima za proračun modela transformatora, potrošnja se tretira u vidu konstantne impedanse
(admitanse), pa na osnovu relacija (3.1.1.5) slijedi:


c c c b b b a a a
U Y I U Y I U Y I
ˆ ˆ ˆ
,
ˆ ˆ ˆ
,
ˆ ˆ ˆ
= = = . (4.2.2.1.1)

Time je zadatak 4.2.2.1 riješen. Blok-dijagram rješenja prikazan je na slici 4.2.2.1.1.



4.2.2.2 Zadatak – Procedura korekcija napona

Neka je transformator s ma kojom od sprega Y
N
dk i Ddk eksitovan naponima na primaru
transformatora (
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i strujama na sekundaru (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
). Ove struje su iz-
računate u prethodnom zadatku. Izračunati odziv koji čine naponi na sekundaru transformatora
(
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).


Rješenje zadatka

Pošto su matrice
kk kK
Y Y
ˆ
i
ˆ
(3.3.6b) singularne, a zbir faznih struja vektora
' '
k
I
ˆ
jednak nuli,
tri relacije (3.3.6b) linearno su zavisne. Zato, treća od relacija (3.3.6b) koja o režimu transformato-
ra ne govori ništa više nego prve dvije relacije, može i treba da se zamjeni relacijom kojom se uka-
zuje na prirodu režima ovog transformatora – nulti zbir struja sekundara:

c c b b a a
U Y U Y U Y
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
0 + + = . (4.2.2.2.1)

Tada se umjesto originalnih relacija (3.3.6b), dobijaju sledeće:


Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
73

,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
0
,
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
23 22 21 23 22 21
13 12 11 13 12 11
c c b b a a
c kk b kk a kk C kK B kK A kK b
c kk b kk a kk C kK B kK A kK a
U Y U Y U Y
U y U y U y U y U y U y I
U y U y U y U y U y U y I
+ + =
+ + + + + = −
+ + + + + = −
(4.2.2.2.2)

pri čemu parametri prve dvije relacije (4.2.2.2.2) predstavljaju elemente matrica
kk kK
Y Y
ˆ
i
ˆ
.

Ako se relacije (4.2.2.2.2) zapišu u matričnoj formi i ako se naponi sekundara, sa koefici-
jentima uz njih, prebace na lijevu stranu jednakosti, dobija se:


"
k K k
I L U K U H
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = , (4.2.2.2.3)

gdje su:


,
0 0 0
0 1 0
0 0 1
ˆ
,
0 0 0
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ
23 22 21
13 12 11
23 22 21
13 12 11
(
(
(
¸
(

¸

− =
(
(
(
¸
(

¸

− =
(
(
(
¸
(

¸

=
L K
H
kK kK kK
kK kK kK
c b a
kk kk kk
kk kk kk
y y y
y y y
Y Y Y
y y y
y y y
(4.2.2.2.4)



K R A J
(
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), (
c b a
Y Y Y
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).
c c c b b b a a a
U Y I U Y I U Y I
ˆ ˆ ˆ
,
ˆ ˆ ˆ
,
ˆ ˆ ˆ
= = = ,
Slika 4.2.2.1.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.2.1 – sumiranje struja.


odnosno:


"
k K k
I F U E U
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = , (4.2.2.2.5)

gdje su:


(
(
(
¸
(

¸

= =
(
(
(
¸
(

¸

= =
− −
33 32 31
23 22 21
13 12 11
1
33 32 31
23 22 21
13 12 11
1
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
,
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ
f f f
f f f
f f f
e e e
e e e
e e e
L H F K H E . (4.2.2.2.6)
Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
74
Uvažavajući relacije (4.2.2.2.6), relacije (4.2.2.2.5) mogu da se napišu skalarno na sledeći
način:


,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
33 32 31 33 32 31
23 22 21 23 22 21
13 12 11 13 12 11
c b a C B A c
c b a C B A b
c b a C B A a
I f I f I f U e U e U e U
I f I f I f U e U e U e U
I f I f I f U e U e U e U
+ + + + + =
+ + + + + =
+ + + + + =
(4.2.2.2.7)

pri čemu parametri ovih relacija predstavljaju elemente matrica relacija (4.2.2.2.6).

Time je zadatak 4.2.2.2 riješen. Blok-dijagram rješenja prikazan je na slici 4.2.2.2.1.



(
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), (
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
),
E
ˆ
, F
ˆ
.
K R A J
.
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
,
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
33 32 31 33 32 31
13 22 21 23 22 21
13 12 11 13 12 11
c b a C B A c
c b a C B A b
c b a C B A a
I f I f I f U e U e U e U
I f I f I f U e U e U e U
I f I f I f U e U e U e U
+ + + + + =
+ + + + + =
+ + + + + =

Slika 4.2.2.2.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.2.2 – korekcije napona.




4.2.2.3 Zadatak – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora

Neka je transformator s ma kojom od sprega Y
N
dk i Ddk eksitovan naponima na primaru
transformatora (
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i snagama na sekundaru transformatora (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
). Iz-
računati odziv koji čine naponi na sekundaru transformatora (
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i njihova nulta
komponenta
o
U
ˆ
.), struje na sekundaru transformatora (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i snage na sekundaru
transformatora [ ) (
ˆ
), (
ˆ
), (
ˆ
c c b b a a
U S U S U S ]. Zadatak riješiti Gauss-ovim iterativnim metodom za rje-
šavanje nelinearnih jednačina (postupkom zasnovanim na sumiranju struja i korekcijama napona).


Rješenje zadatka

Ako se zada početna aproksimacija faznih napona na sekundaru transformatora [treći na-
pon treba da se preračuna na osnovu druga dva prema relaciji (3.1.2.4)] (
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), na osnovu
specificiranih snaga na sekundaru transformatora (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
), koje mogu da se predstave
admitansama
c b a
Y Y Y
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
– relacije (3.1.1.3b), onda se raspolaže sa ulaznim veličinama za rješenje
Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
75
zadatka 4.2.2.1. Ako se on riješi, dobijaju se fazne struje na sekundaru transformatora (
"
k
I
ˆ
, tj.
c b a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).

Sada, za poznate napone na primaru transformatora (
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) i rezultate zadat-
ka 4.2.2.1 (fazne struje na sekundaru transformatora), može da se riješi zadatak 4.2.2.2, po faznim
naponima na sekundaru transformatora (
k
U
ˆ
, tj.
c b a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).

Opisani postupak predstavlja osnovu za iterativno rješenje ovog zadatka. Blok-dijagram
tog rješenja prikazan je na slici 4.2.2.3.1. Time je zadatak 4.2.2.3 riješen.



h=1
h→h+1
Rješenje zadatka 4.2.2.1, za poznatu eksitaciju koju čine naponi
h
k
U
ˆ
, tj.
h
c
h
b
h
a
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i admitanse
c b a
Y Y Y
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
, po nepoznatom odzivu koji čine struje na sekundaru transformatora (
h "
k
I
ˆ
, tj.
h
c
h
b
h
a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
).
K R A J
Rješenje zadatka 4.2.2.2, za poznatu eksitaciju koju čine naponi
K
U
ˆ
, tj.
C B A
U U U
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
i struje na sekundara
transformatora
h "
k
I
ˆ
, tj.
h
c
h
b
h
a
I I I
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
, po nepoznatom odzivu koji čine naponi na sekundaru transformatora
1 h
k
U
+
ˆ
, tj.
1 1 1
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
+ + + h
c
h
b
h
a
U U U .
Da li su zadovoljeni kriterijumi konvergencije?

DA
NE
Proračun nulte komponente napona na sekundaru transformatora: );
ˆ ˆ ˆ
(
3
1
ˆ
c b a
o
U U U U + + =
Proračun snaga na sekundaru transformatora:
c c c c b b b b a a a a
I U U S I U U S I U U S
ˆ ˆ
) (
ˆ
,
ˆ ˆ
) (
ˆ
,
ˆ ˆ
) (
ˆ
* * *
= = = .
Parametri transformatora, matrice F E
ˆ
,
ˆ
i kriterijumi konvergencije;
Zadate (ulazne) veličine:
K
U
ˆ
i (
spec
c
spec
b
spec
a
S S S
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
);
Početna aproksimacija napona na sekundaru
transformatora:
1
k
U
ˆ
.

Slika 4.2.2.3.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.2.3.
. /
ˆ ˆ
, /
ˆ ˆ
, /
ˆ ˆ
2 2 2
nNN
spec
c c nNN
spec
b b nNN
spec
a a
U S Y U S Y U S Y = = =


Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović
76
Poslije konvergencije iterativnog postupka, slijedi proračun ostalih veličina koje se traže u
zadatku. Iz faznih napona
b a
U U
ˆ
,
ˆ
i
c
U
ˆ
, može da se izračuna njihova nulta komponenta
o
U
ˆ
.

Na osnovu gornjih izlaganja može da se zaključi da su procedure za proračune nesimetrič-
nih tokova snaga transformatora s različitim spregama potpuno unificirane, u smislu da se koriste
iste formula za korekciju napona na sekundaru transformatora [relacije (4.2.1.2.4) i (4.2.2.2.6)], a
da se samo razlikuju elementi matrica E
ˆ
i F
ˆ
. Ovo je bitno s praktičnog aspekta pisanja softvera za
proračun tokova snaga, jer u okviru samog proračuna ne mora da se vodi računa o kojoj sprezi
transformatora jeste riječ. Sve to dovodi do ubrzanja proračuna jer se ne gubi vrijeme na ispitiva-
nje sprege transformatora, nego se uvijek koriste iste relacije. Pomenute matrice se formiraju u di-
jelu algoritama matematičkog modela mreže i one ostaju nepromjenjene tokom cijelog proračuna.

Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
77
5 PRORAČUN NESIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA

U ovoj glavi data su dva načina proračuna tokova snaga distributivnih mreža: 1) Proračun
zasnovan na procedurama sumiranja struja i korekcija napona – postupak orjentisan na grane, koji
je razvijen u ovoj tezi i 2) Proračun zasnovan na implicitnom Z
BUS
postupku – postupak orjentisan
na čvorove, koji je preuzet iz literature, koji će biti korišćen kao referenca za ocjenu performansi
ovdje razvijenog postupka.


5.1 PRORAČUN ZASNOVAN NA SUMIRANJU STRUJA I KOREKCIJI
NAPONA

Razmatra se radijalna, trofazna, (ne)uravnotežena SN distributivna mreža, sa n trofaznih
čvorova i (n–1) granom, n≥2. Mrežu čine SN sekcije i distributivni – SN/NN transformatori. Da-
kle, ona može da se prikaže radijalnim rasporedom (n–1) Г segmenata. Čvorovi, pa tako i Г seg-
menti, numerisani su po slojevima. Prvi čvor je korijen mreže – balansni čvor, sa specificiranim
(ne)simetričnim trofaznim naponom. Potrošači mogu da budu priključeni na NN stranama distribu-
tivnih transformatora, ali i direktno na SN mrežu. Najmanje radi napona korjena, režim mreže nije
simetričan. Postupak za njegov proračun – proračun nesimetričnih tokova snaga koji slijedi, pred-
stavlja generalizaciju procedura sumiranja struja i korekcija napona za proračun simetričnih tokova
snaga, koji su obrañeni u Glavi 2. Neka su primjenom Generalizovanog sistema relativnih vrijed-
nosti [15, 32] eliminisani svi idealni transformatori realnih i kompleksnih odnosa transformacije u
ekvivalentnim šemama svih transformatora. Postupak za proračun nesimetričnih tokova snaga dat
je blok-dijagramom prikazanim na slici 5.1.1.

Kada bi se razmatrao simetričan režim, tada bi se struje i naponi trivijalno prenosili s jed-
nog na drugi kraj transformatora, isto kao kod sekcija, pa ispitivanje prirode segmenata i blokova I
i II na dijagramu sa slike 5.1.1 ne bi bilo. Tako bi se forma ovog dijagrama svela na formu dija-
grama sa slike 2.2.1.6, koji se odnosi na simetrične tokove snaga. Suštinska razlika izmeñu tih di-
jagrama bi bila u tome da su veličine u dijagramu na slici 2.2.1.6 skalarne, a na slici 5.1.1 vektor-
ske i matrične. Kada bi se od matričnih relacija uzele samo prve, koje se odnose na fazu a i kada bi
se fazni parametri zamijenili pogonskim za simetričan režim direktnog redoslijeda, tada bi se dija-
gram sa slike 5.1.1 i suštinski izjednačio s dijagramom na slici 2.2.1.6. Pošto se ovdje radi o nesi-
metričnim tokovima snaga, slijedi razrada blokova I i II sa dijagrama na slici 5.1.1.

Ovdje se izlaže procedura sumiranja struja Γ segmenta kada je on asociran distributivnom
transformatoru, sa specificiranom potrošnjom (3.1.1.1), zavisno od njegove sprege. Odnosno: 1)
Izlaže se proračun aproksimacija faznih struja sekundara i njihovo iznošenje na primarnu stranu i
2) Eventualna korekcija tekuće aproksimacije faznih napona sekundara koji ne mogu potpuno slo-
bodno da se formiraju kada su u pitanju sprege s namotajima sekundara povezanim u trougao, ili
zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem – Blok I sa dijagrama na slici 5.1.1. Paralelno s tim, izlaže se
procedura korekcija napona istog Γ segmenta, odnosno proračun korigovanih faznih napona se-
kundara na osnovu već korigovanih faznih napona primara i faznih struja sekundara transformatora
izračunatih u proceduri sumiranja struja – Blok II sa dijagrama na slici 5.1.1.

Prvo se obrañuje najjednostavnija sprega – Y
N
y
n
, da bi se poslije nje obradila najčešće pri-
mjenjivana sprega distributivnih transformatora – Dy
n
. Kao treća, obrañena je sprega Y
N
y, kao
Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
78
predstavnik svih ostalih sprega, kod kojih su, nezavisno od namotaja primara, namotaji na sekun-
daru transformatora povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem.




1.
1
U
ˆ
– vektor faznih napona korjena;
2. ) ( ), (
ki ki ki ki
U Q U P – analitički oblici
funkcija potrošnje aktivne i reaktivne
snage faze i potrošača priključenog u
čvoru k, od modula njegovih faznih
napona, ∈ k {2, 3, … , n}, ∈ i {a, b, c};
3.
k
U
ˆ
– vektor početnih aproksimacija
faznih napona čvora k, ∈ k {2, 3, … , n};
4.
k k
B , A
ˆ ˆ
– parametri segmenta
k
Γ ,
∈ k {2, 3, … , n};
5. Kriterijumi konvergencije.
k=n, 2
{ } n k , ... , 3 , 2 ,
ˆ ˆ
∈ = = 0 I I
' '
k
'
k


( ) ( ), j
ˆ
ki ki ki ki ki
U Q U P S − =

{ } c , b , a ,
ˆ
/
ˆ ˆ
*
∈ = i U S I
ki ki ki


| |
T
ˆ
,
ˆ
,
ˆ ˆ
kc kb ka
I I I =
k
I

k k k
'
k
'
k
U B I I I
ˆ ˆ ˆ ˆ
) (
ˆ
+ + = ;
Segment
k
Γ ?
Transformator Sekcija
Blok I
Proračun vektora
struja
'
k
I
ˆ
i eventualna
korekcija tekuće
aproksimacije napona
k
U
ˆ
;
X
Početak procedure
sumiranja struja
Kraj procedure
sumiranja struja
Y
'
k
'
K
'
K
I I I
ˆ ˆ
) (
ˆ
+ = , K je indeks segmenta
prethodnika segmentu
k
Γ .
Ne
Da
K (početak segmenta
k
Γ ) = 1?




Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
79


k= 2, n
Provjera konvergencije?
Ne
Da
Kraj proračuna.

'
k k K k
I A U U
ˆ ˆ ˆ ˆ
− = , K je
indeks na početku
segmenta
k
Γ .
Segment
k
Γ ?
Blok II
Proračun vektora
napona
k
U
ˆ

X
Y
Početak procedure
korekcija napona
Kraj procedure
кorekcija napona
Slika 5.1.1 – Blok-dijagram postupka za proračun nesimetričnih tokova snaga.
Transformator Sekcija



5.1.1 Sprega Y
N
y
n


Aproksimacije kompleksnih faznih snaga potrošnje mogu da se izračunaju koristeći se rela-
cijama (3.1.1.1), za tekuću aproksimaciju napona k-tog potrošačkog čvora (sekundara transforma-
tora) – slika 3.4.1. Iz tih snaga i tekuće aproksimacije napona mogu da se izračunaju tekuće aprok-
simacije faznih struja sekundara transformatora (uvažavajući da je magnećenje transformatora pri-
kazano na sekundaru –
ok
Y
ˆ
):

| |
k ok ok k
''
k
U Y I I I
ˆ ˆ ˆ
/ )
ˆ
(
ˆ
,
ˆ
/ )
ˆ
(
ˆ
,
ˆ
/ )
ˆ
(
ˆ ˆ ˆ ˆ
T
* * *
+ = + =
kc kc kc kb kb kb ka ka ka
U U S U U S U U S .
(5.1.1.1)

Koristeći se relacijama (3.3.1b i c), za tekuću aproksimaciju napona
k
U
ˆ
i naprijed izraču-
natu aproksimaciju struja sekundara
' '
k
I
ˆ
(5.1.1.1), te struje mogu da se iznesu na primar sledećom
relacijom:

k kk
1
kK KK Kk
"
k
1
kK KK
'
k
U Y Y Y Y I Y Y I
ˆ
)
ˆ ˆ ˆ ˆ
(
ˆ ˆ ˆ ˆ
− −
− + − = , (5.1.1.2)

pošto je matrica koja se invertuje (
kK
Y
ˆ
) regularna – tabela 3.3.1. Time je riješen Blok I za spregu
Y
N
y
n
.

Kada se do ovog transformatora stigne s procedurom korekcija napona, tada se raspolaže s
kvalitetnom aproksimacijom napona njegovog primara
K
U
ˆ
, kao i aproksimacijom struja sekundara
' '
k
I
ˆ
(5.1.1.1), izračunatom u proceduri sumiranja struja koja je prethodila. Na osnovu relacije
(3.3.1c), naponi primara mogu da se prenesu na sekundar – procedura korekcija napona:

Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
80
)
ˆ ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
K kK
' '
k
1
kk k
U Y I Y U + − =

, (5.1.1.3)

pošto je matrica koja se invertuje (
kk
Y
ˆ
) regularna – tabela 3.3.1. Time je riješen i Blok II za spregu
Y
N
y
n
.



5.1.2 Sprega Dy
n


Slično kao kod sprege Y
N
y
n
, tekuće aproksimacije faznih struja sekundara transformatora,
uvažavajući da je magnećenje kod ove sprege prikazano na sekundaru, mogu da se izračunaju ko-
rišćenjem relacije (5.1.1.1). S obzirom na singularnost matrice
kK
Y
ˆ
, relacija (5.1.1.2) ne može da
se iskoristi za iznošenje ovih struja na primar. Zato, ako se raspolaže s kvalitetnom aproksimaci-
jom napona na primaru transformatora
K
U
ˆ
, a to je u iteracijama posle prve, za to iznošenje se ko-
risti relacija (3.3.1b):

k Kk K KK
'
k
U Y U Y I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = , (5.1.2.1)

a u prvoj iteraciji, ovdje se predlaže da se struje iznose prostom primjenom normalizovanog odno-
sa transformacije razmatranog transformatora za simetričan režim direktnog redoslijeda:

6 / π j
e
ˆ
d
k ' '
k
'
k
I I = ,
(5.1.2.2)

pri čemu je sa
d
k označen sprežni broj za simetričan režim transformatora direktnog redoslijeda
(1, 3, 5, 7, 9, ili 11). Time je riješen Blok I za spregu Dy
n
.

Relacije (5.1.2.2) koriste se da bi se izbjegao problem moguće loše početne aproksimacije
napona na primaru transformatora, koji bi svakako usporio proces konvergencije postupka.

Rješenje Bloka II za spregu Dy
n
identično je s odgovarajućim rješenjem za spregu Y
N
y
n
,
relacija (5.1.1.3).



5.1.3 Sprega Y
N
y

Sa ovih transformatora, ili transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao,
ne može da se napaja široka potrošnja za koju su nužni fazni naponi (neutralni provodnici) i uzem-
ljenje (nulovanje) kućnih aparata. Sa njih mogu da se napajaju npr. trofazni motori sa statorskim
namotajima povezanim u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. Za takve ureñaje nije pri-
rodno da se specificiraju fazne snage pri nepoznatim naponima. Ono što za njih jeste prirodno, to
je da se specificiraju njihove trofazne (ukupne) snage potrošnje, ili da se oni zamjene trouglovima
ili zvijezdama ekvivalentnih šema impedansi čija su zvjezdišta izolovana. Poslednje dvije varijante
meñusobno su ekvivalentne s obzirom na postojanje ekvivalencije zvijezde i trougla impedansi
(admitansi). Ovdje će se izložiti samo varijanta specifikacije potrošnje admitansama (impedansa-
ma), i to povezanim u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. Njihovo zvjezdište, makar ono bilo i fi-
ktivno, dozvoljava definiciju faznih napona, a iz njih, makar oni bili i fiktivni, na kraju proračuna
tokova snaga, nije teško da se izračunaju linijski naponi koji su jedini aktuelni naponi u takvoj si-
tuaciji. Ova situacija je sadržana u opisu snaga potrošnje potrošača relacijama (3.1.1.1), sa dvije
Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
81
prve komponente (konstantne snage i snage srazmjerne s naponom) jednake nuli – tabeli 3.1.1.1,
red. br. 6 – Paragraf 3.1.1.

Pošto: 1) sa sekundara ovog transformatora ne napajaju se Γ segmenti sledbenici, 2) ako se
magnećenje ovog transformatora iskaže na njegovom primaru – Prilog 9.4 i 3) snage potrošnje su
zamenjene admitansama, onda su snaga
k
S
ˆ
i struja
k
I
ˆ
segmenta
k
Γ koji reprezentuje razmatrani
transformator – slika 3.4.1, jednake nuli. Zbog toga, reprezent njegove otočne grane
k
B
ˆ
postaje di-
jagonalna matrica faznih admitansi s kojima je zamjenjena potrošnja:
ok
Y
ˆ
= diag[
kc kb ka
Y Y Y
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
]. Na
početku postupka za proračun tokova snaga, usvojene su (po želji izabrane) početne aproksimacije
napona svih čvorova mreže, pa i razmatranog čvora k – blok-dijagram na slici 5.1.1. Kada bi se
napravili proizvodi aproksimacija faznih napona i admitansi potrošača, dobile bi se fazne struje po-
trošača. Njihov zbir, generalno, ne bi bio jednak nuli. To, s obzirom na zvijezdu namotaja sekun-
dara sa izolovanim zvjezdištem, nije moguće. Dakle, takva aproksimacija faznih napona na sekun-
daru transformatora
k
U
ˆ
nije korektno izabrana. Ona mora da bude korigovana tako da zbir razma-
tranih struja bude jednak nuli. U tu svrhu, za po želji izabrane aproksimacije dva fazna napona
(npr,
kb ka
U U
ˆ
i
ˆ
), na osnovu nultog zbira faznih struja, aproksimacija trećeg faznog napona iznosi:

)
ˆ ˆ ˆ ˆ
)(
ˆ
/ 1 (
ˆ
kb kb ka ka kc kc
U Y U Y Y U + − = . (5.1.3.1)

Za tako izabranu aproksimaciju faznih napona, aproksimacija faznih struja sekundara transforma-
tora glasi:

| |
T
ˆ ˆ
,
ˆ ˆ
,
ˆ ˆ ˆ
kc kc kb kb ka ka
U Y U Y U Y =
' '
k
I .
(5.1.3.2)

Sada, iznošenje ovih struja na primar transformatora (
'
k
I
ˆ
) isto je kao u slučaju sprege Dy
n

relacije (5.1.2.1) i (5.1.2.2), zavisno od iteracije postupka. Time je riješen Blok I za spregu Y
N
y.

Kada se do ovog transformatora stigne s procedurom korekcija napona, tada se raspolaže s
kvalitetnom aproksimacijom napona njegovog primara
K
U
ˆ
, kao i aproksimacijom struja sekundara
' '
k
I
ˆ
, izračunatom u proceduri sumiranja struja koja je prethodila. Pošto su matrice
kk kK
Y Y
ˆ
i
ˆ

(3.3.1c) singularne (tabela 3.3.1), a zbir faznih struja vektora
' '
k
I
ˆ
jednak nuli, tri relacije (3.3.1c) li-
nearno su zavisne. Zato, treća od relacija (3.3.1c) može i treba da se zamjeni relacijom kojom se
ukazuje na prirodu režima ovog transformatora – nulti zbir struja sekundara (Zadatak 4.2.2.2):

kc kc kb kb ka ka
U Y U Y U Y
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
0 + + = . (5.1.3.3)

Tada se, umjesto originalnih relacija (3.3.1c), dobijaju sledeće:

k kk K kK
' '
k
U Y U Y I
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
+ = − ,
(5.1.3.4)

odnosno, u razvijenoj formi:

kc
kb
ka
kc kb ka Kc
Kb
Ka
kb
ka
U
U
U
Y Y Y U
U
U
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ ˆ ˆ
/ / /
/ / /
ˆ
ˆ
ˆ
0 0 0
/ / /
/ / /
0
ˆ
ˆ
' '
' '
+ = −

. (5.1.3.5)
Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
82
Kose crte u matricama ovih relacija ukazuju da su elementi na tim mjestima identični sa elementi-
ma originalnih matrica
kk kK
Y Y
ˆ
i
ˆ
(3.3.1c). Pošto je matrica
kk
Y
ˆ
(5.1.3.5) regularna, prenos aprok-
simacije napona primara na sekundar transformatora vrši se korišćenjem relacije:

)
ˆ ˆ ˆ
(
ˆ ˆ
K kK
''
k
1
kk k
U Y I Y U + − =

,
(5.1.3.6)

čime je riješen i Blok II za spregu Y
N
y.


5.2 PRORAČUN ZASNOVAN NA IMPLICITNOM Z
BUS
POSTUPKU

Ovaj proračun se izlaže saglasno s literaturom [24]. U pitanju je implicitni Z
BUS
postupak,
koji je načelno opisan u Uvodu. Razmatra se radijalna distributivna mreža sa n trofaznih čvorova,
odnosno 3n faznih (monofaznih) čvorova. Korijen mreže (trofazni čvor sekundarnih sabirnica na-
pojne transformatorske stanice) predstavlja balansni čvor. U njemu su poznati naponi sve tri faze.
Nije nužno da oni budu simetrični. Model mreže se zasniva na redukovanoj matrici admitansi. Za
razliku od redukovane matrice admitansi definisane u Glavi 2, gde su bile potisnute samo prva vrs-
ta i kolona (pošto je tamo bilo riječi o simetričnim – monofaznim tokovima snaga), ovdje su potis-
nute sve tri vrste i tri kolone koje odgovaraju faznim čvorovima korjena. U algoritmu za proračun
tokova snaga ovim postupkom, podrazumjeva se da je prvo urañena dekompozicija mreže na dva
kola. Prvo kolo predstavlja mrežu u kojoj su idealni strujni izvori kojima je predstavljena potrošnja
čvorova isključeni. Tako, eksitaciju kola čini samo trofazni napon (tri fazna napona) korjena mre-
že. Drugo kolo je sa kratko-spojenim idealnim naponskim izvorima (korjenom mreže), a eksitaciju
kola čine trofazni idealni strujni izvori koji predstavljaju potrošnju čvorova.

Pošto tri idealna naponska izvora, čije su elektromotorne sile jednake faznim naponima
korjena originalne mreže, predstavljaju jedinu eksitaciju prvog kola (razmatrana mreža u praznom
hodu), naponi svih čvorova u tom kolu praktično su jednaki s odgovarajućim faznim naponima
idealnih naponskih izvora – faznim naponima korjena originalne mreže. Zato, proračun tog kola se
i ne vrši, već se za početne aproksimacija faznih napona svih čvorova usvajaju fazni naponi korje-
na.

Eksitaciju drugog kola čine trojke idealnih strujnih izvora. Oni su priključeni u svakom
(trofaznom) čvoru (osim u korjenu mreže). Njihove vrijednosti jednake su količnicima odgovara-
jućih faznih snaga potrošnje i konjugovanih faznih napona čvorova, s promjenjenim znacima.
Promjena znaka je izvršena da bi se dobile injektirane struje, koje su pozitivne kada su usmjerene
ka čvorovima. Pošto naponi čvorova nisu poznati, nego su poznate aproksimacije tih napona, eksi-
tacija drugog kola predstavlja aproksimaciju struja potrošnji s promjenjenim znacima. Zbog krat-
ko-spojenih idealnih izvora u korjenu, naponi čvorova dobijeni proračunom tokova snaga u ovom
kolu predstavljaju korekcije napona. Te korekcije, kada se dodaju naponima odgovarajućih čvoro-
va prvog kola, predstavljaju aproksimacije napona čvorova razmatrane mreže. Pošto se znaju samo
aproksimacije eksitacija drugog kola, a ne tačne eksitacije, proračun režima drugog kola vrši se ite-
rativno.

Proračun tokova snaga na osnovu implicitnog Z
BUS
postupka, sastoji se od sledećih koraka:

1. Formiranje matrice admitansi trofazne mreže Y
ˆ
, dimenzije n×n;

2. Formiranje redukovane matrice admitansi Y
ˆ
, potiskivanjem tri vrste i tri kolone matrice admitan-
si, koje odgovaraju korjenu, dimenzije (3n-3)×(3n-3);

Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
83
3. Optimalna numeracija čvorova mreže;

4. Faktorizacija redukovane matrice admitansi;

5. Inicijalna dodjela vrijednosti napona svim čvorovima, koje su jednake vrijednostima napona kor-
jena mreže (početna aproksimacija napona);

6. Početak iterativnog procesa: h=1;

7. Proračun aproksimacija injektiranih struja (
h
I
ˆ
− ) u sve čvorove, osim u fazne čvorove korjena
mreže u tekućoj iteraciji; one su jednake aproksimacijama potrošnji čvorova sa suprotnim predz-
nacima;

8. Proračun korekcija napona
1 h
U ∆
+
ˆ
, na osnovu relacije:

1 h h
U ∆ Y I I
+
= ∆ − −
ˆ ˆ ˆ ˆ
, (5.2.1)

koristeći se implicitnom inverzijom (faktorizacijom) redukovane matrice admitansi Y
ˆ
,

gdje su:

h
I
ˆ
− – vektor tekućih aproksimacija injektiranih struja u čvorove mreže; one su jednake količni-
cima faznih snaga (zavisne od napona) i odgovarajućih konjugovanih faznih napona čvo-
rova, sa promjenjenim znakom, osim tri fazna čvora, korjena mreže; dimenzije (3n-3)×1;

]
ˆ
ˆ , ... ,
ˆ
ˆ [
ˆ
1 1 1 21
U y U y
n
∆ ∆ = ∆
T
I – vektor u koji su smješteni poznati članovi suma na desnim stra-
nama relacija (5.2.1), koji se odnose na balansni čvor, dimenzije (3n-3)×1;

1 h
U ∆
+
ˆ
– vektor korekcija faznih napona čvorova mreže, osim tri fazna napona čvorova korjena
mreže; dimenzija (3n-3)×1;

1 h
U
+
ˆ
– vektor faznih napona čvorova mreže, osim tri fazna napona čvorova korjena mreže; di-
menzije (3n-3)×1;

h – indeks tekuće iteracije.

9. Proračun korekcija aproksimacija napona čvorova u tekućoj iteraciji, na osnovu relacije:

1 h
korjena vc
1 h
U ∆ U 1 U
+ +
+ =
ˆ ˆ ˆ
; (5.2.2)

gdje su:

1
vc
– matrica čiji su svi elementi jednaki jedinici; dimenzije (3n-3)×3;

korjena
U
ˆ
– tri fazna napona korjena mreže; dimenzija 3×1;

10. Provjera konvergencije;

11. Ako je postupak konvergirao, proračun svih režimskih veličina od interesa, a ako nije – povećanje
indeksa tekuće iteracije h i povratak na korak 5.
Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
84
6 NUMERIČKA VERIFIKACIJA PRORAČUNA NESIMETRI-
ČNIH TOKOVA SNAGA

U četvrtoj glavi elaborata obrañene su procedure sumiranja struja i korekcija napona na se-
kciji voda i transformatoru. Ovdje se daju numerički primjeri za proračun režima samo transforma-
tora (Dio 6.1), pošto su procedure za proračun režima sekcije trivijalne. Poslije toga su dati nume-
rički primjeri za proračun režima radijalne distributivne mreže. Pri tom je verifikovan ovdje razvi-
jeni postupak za proračun nesimetričnih tokova snaga (Dio 5.1). Verifikacija je izvršena poreñe-
njem performansi tog postupka s performansama implicitnog Z
BUS
postupka, koji je opisan u Dije-
lu 5.2 (koji je verifikovan u literaturi). Svi proračuni su urañeni u domenu relativnih vrijednosti.


6.1 PRORAČUN REŽIMA TRANSFORMATORA

Ovdje je data numerička verifikacija razvijenog postupka za proračun nesimetričnih tokova
snaga (režima) transformatora. U tu svrhu obrañeno je nekoliko primjera proračuna. U prvom pri-
mjeru potrošač koji se napaja s transformatora tretira se kao potrošač konstantne snage, a drugi
primjer je opšti, tj. potrošnja potrošača se tretira sa tri komponente: konstantna snaga, snaga sra-
zmjerna s modulom napona i konstantna impedansa/admitansa. Oba primjera se rade s dvije vari-
jante početnih rješenja, s ciljem da se uoči (ne)osjetljivost postupka na početno rješenje. Oba prim-
jera su urañena za svaku od sprega transformatora Y
N
y
n
0 i Dy
n
5. Za sprege transformatora Y
N
d5 i
Dd0, u drugom primjeru je potrošnja potrošača tretirana kvadratno zavisnom od napona – potrošač
konstantne impedanse/admitanse.

Transformatori koji se tretiraju u primerima prikazani su na slici 6.1.1. Oni imaju sledeće
zajedničke podatke:

20 =
nVN
V kV,

4 . 0 =
nNN
V kV,

630 =
n
S kVA,

4 . 4 =
k
u %,

0 =
Cu
P (zanemaruju se gubici u bakru),

0 =
m
I (zanemaruju se gubici u praznom hodu).

(Oznake VN i NN u subskriptima se odnose na primar i sekundar, respektivno.)


Primjer 1:

Transformator je eksitovan naponima primara i snagama sekundara. Potrošač se tretira s
konstantnom snagom: k
spx
= k
sqx
= 1, k
ipx
= k
iqx
= 0 i k
ypx
= k
yqx
= 0; } , , { c b a x ∈ . Naponi faza A, B i
Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
85
C primara iznose:
j0
e 6 . 10 kV,
17 1 -j
e 3 . 11 kV i
5 4 2 -j
e 4 . 11 kV, respektivno. Dakle, oni nisu simetrični.
Specificirane snage sekundara, u fazama a, b i c, iznose: (100 – j 50) kVA, (90 – j 40) kVA i (100
– j 30) kVA, respektivno. Dakle, ni one nisu meñusobno jednake.


Transformator
A
U
ˆ

B
U
ˆ
C
U
ˆ
c
U
ˆ

b
U
ˆ

a
U
ˆ

0
c
S
ˆ

b
S
ˆ

a
S
ˆ

A
B
C c
b
a
Slika 6.1.1 – Principska šema transformatora.


Na osnovu podataka o transformatoru može da se izračuna impedansa kratkog spoja tran-
sformatora: (0 + j 27.9365)Ω. Impedanse uzemljenja zvjezdišta primara i sekundara jednake su nu-
li.

Sada, radi normalizacije modela transformatora, uvode se osnovne bazne veličine, jedins-
tvena bazna snaga
b
S i dva bazna napona, jedan za primar, jedan za sekundar transformatora,
b
VN
U
i
b
NN
U , respektivno.

• 100 =
b
S kVA,


3
20
=
b
VN
U kV,
3
4 . 0
=
b
NN
U kV.

Iz osnovnih baznih veličina izračunavaju se sledeće (potrebne) izvedene bazne veličine:

• 3 5
3
20
100
= = =
b
VN
b
b
VN
U
S
I A, 3 250
3
4 . 0
100
= = =
b
NN
b
b
NN
U
S
I A,


3
4
3 5
3
20
= = =
b
VN
b
VN b
VN
I
U
Z kΩ,
3
0016 . 0
3 250
3
4 . 0
= = =
b
NN
b
NN b
NN
I
U
Z kΩ,

• 50
3
4 . 0
3
20
/
= = =
b
NN
b
VN b
NN VN
U
U
T .

Za tako izabrane bazne veličine, normalizovani podaci o transformatoru glase:


0 j
e 9180 . 0
ˆ
=
A
U r.j,


7 -j11
e 9786 . 0
ˆ
=
B
U r.j,

Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
86

-j245
e 9873 . 0
ˆ
=
C
U r.j,

• ) 5 0. j 1 (
ˆ
− =
spec
a
S r.j,

• ) 4 0. j 9 . 0 (
ˆ
− =
spec
b
S r.j,

• ) 3 0. j 1 (
ˆ
− =
spec
c
S r.j,

• 524) 9 0.020 j 0 (
ˆ
+ = Z r.j,

• 0) j 0 (
ˆ
+ =
N
Z r.j,

• 0) j 0 (
ˆ
+ =
n
Z r.j,

• 1
/
=
NN VN
T .

Kriterijum konvergencije postupka glasi: maksimalna apsolutna vrijednost razlike normali-
zovanih napona u dvije uzastopne iteracije treba da je manja od
6
10

.

Razmatrani primjer se rješava u dvije varijante – varijanta 1 i varijanta 2. One se razlikuju
samo po početnom rješenju za napone sekundara transformatora:

Varijanta 1:
0 2 2 j 1
e 95 . 0
ˆ
=
a
U r.j,
j100 1
e 95 . 0
ˆ
=
b
U r.j,
40 3 j 1
e 95 . 0
ˆ
=
c
U r.j.
Varijanta 2:
0 2 j 1
e 90 . 0
ˆ
=
a
U r.j,
j88 1
e 50 . 0
ˆ
=
b
U r.j,
30 1 j 1
e 85 . 0
ˆ
=
c
U r.j.

Očigledno je da je suštinska razlika izmeñu te dvije varijante u tome što je početna aproksimacija
napona u prvoj varijanti simetrična, a u drugoj ona radikalno odstupa od simetričnih veličina. Cilj
rješavanja primjera u dvije varijante, sa tako različitim početnim aproksimacijama rješenja, jeste
da se provjeri osjetljivost predloženog postupka na početnu aproksimaciju rješenja.


Primjer 2:

Ovaj primjer se rješava samo u varijanti 1. Potrošaču su asocirane sledeće vrijednosti koe-
ficijenata učešća: k
spx
= 0.4, k
sqx
= 0.3, k
ipx
= 0.3, k
iqx
= 0.4 i k
ypx
= 0.3, k
yqx
= 0.3; } c b, a, { ∈ x – op-
šti slučaj tretmana potrošača. Ovo je urañeno s ciljem da se provjeri efekat zavisnosti potrošnje od
napona.


Rješenja:


Transformator sprege Y
n
y
n
0:

S obzirom da rješenje primjera ne zavisi od njegove početne aproksimacije, jedinstveni re-
zultati za obje varijante dati su u tabeli 6.1.1.
Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
87

Tabela 6.1.1 – Primjer 1.

a
U
ˆ
[kV] 0.209e
-j1.44

b
U
ˆ
[kV] 0.224e
j241.86

c
U
ˆ
[kV] 0.226e
j113.76

o
U
ˆ
[kV] 0.00438e
j20.12

A
I
ˆ
[A] 10.685e
-j28.01

B
I
ˆ
[A] 8.795e
j217.90

C
I
ˆ
[A] 9.220e
j97.06

a
I
ˆ
[kA] 0.534e
-j28.01

b
I
ˆ
[kA] 0.440e
j217.90

c
I
ˆ
[kA] 0.461e
j97.06

a
S
ˆ
[kVA] 100.000-j50.000
b
S
ˆ
[kVA] 90.000-j40.000
c
S
ˆ
[kVA] 100.000-j30.000

U prvoj varijanti primjer je riješen u šest, a u drugoj varijanti u pet iteracija. Vrijeme potre-
bno da se na personalnom računaru uradi 10.000.000 iteracija ovog algoritma, iznosi 10.42 sekun-
di.

Rezultati primjera 2 su dati u tabeli 6.1.2. Primjer je riješen u pet iteracija. Očigledno je da
je postupak praktično neosjetljiv na početnu aproksimaciju rješenja.

Tabela 6.1.2 – Primjer 2.

a
U
ˆ
[kV] 0.210 e
-j1.32

b
U
ˆ
[kV] 0.224e
j241.89

c
U
ˆ
[kV] 0.226e
j113.78

o
U
ˆ
[kV] 0.00449e
j20.99

A
I
ˆ
[A] 9.789e
-j27.66

B
I
ˆ
[A] 8.554e
j217.99

C
I
ˆ
[A] 9.059e
j97.11

a
I
ˆ
[kA] 0.489e
-j27.66

b
I
ˆ
[kA] 0.428e
j217.99

c
I
ˆ
[kA] 0.453e
j97.11

a
S
ˆ
[kVA] 91.910-j45.491
b
S
ˆ
[kVA] 87.597-j38.812
c
S
ˆ
[kVA] 98.282-j29.427

Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
88
Snage na sekundaru transformatora, date u tabeli 6.1.2, razlikuju se od zadatih specificira-
nih snaga pošto se u ovom primjeru razmatrao opšti tretman potrošača (snage zavisne od napona).


Transformator sprege Dy
n
5:

Jedinstveni rezultati za obje varijante su dati u tabeli 6.1.3. U prvoj varijanti primjer je rije-
šen u pet, a u drugoj varijanti u šest iteracija.

Tabela 6.1.3 – Primjer 1.

a
U
ˆ
[kV] 0.213e
j211.23

b
U
ˆ
[kV] 0.234e
j88.08

c
U
ˆ
[kV] 0.213e
-j35.23

o
U
ˆ
[kV] 0.00023e
j143.82

A
I
ˆ
[A] 10.330e
-j22.60

B
I
ˆ
[A] 9.510e
j210.82

C
I
ˆ
[A] 8.947e
j98.81

a
I
ˆ
[kA] 0.525e
j184.66

b
I
ˆ
[kA] 0.422e
j64.11

c
I
ˆ
[kA] 0.491e
-j51.93

a
S
ˆ
[kVA] 100.000-j50.000
b
S
ˆ
[kVA] 90.000-j40.000
c
S
ˆ
[kVA] 100.000-j30.000

Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 10.000.000 iteracija ovog algorit-
ma, iznosi 10.29 sekundi.

Rezultati primjera 2 su dati u tabeli 6.1.4. Primjer je riješen u četiri iteracije.

Rezultati ovog primjera potvrñuju komentare navedene za spregu transformatora Y
n
y
n
0 ko-
ji se odnose na osjetljivost postupka na početnu aproksimaciju rješenja.


Transformator sprege Y
n
d5:

Rezultati primjera 2 su dati u tabeli 6.1.5. Primjer je riješen u pet iteracija.

Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 10.000.000 iteracija ovog algorit-
ma, iznosi 2.54 sekundi.

Postupak za proračun nesimetričnih tokova snaga i za ovu spregu transformatora je neosjet-
ljiv na početnu aproksimaciju rješenja. Snage na sekundaru transformatora, date u tabeli 6.1.5, raz-
likuju se od specificiranih snaga pošto se u ovom primjeru razmatrao opšti slučaj potrošača (snage
zavisne od napona).

Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
89

Tabela 6.1.4 – Primjer 2.

a
U
ˆ
[kV] 0.213e
j211.32

b
U
ˆ
[kV] 0.234e
j88.06

c
U
ˆ
[kV] 0.213e
-j35.13

o
U
ˆ
[kV] 0.000091e
j134.82

A
I
ˆ
[A] 9.605e
-j22.34

B
I
ˆ
[A] 9.190e
j212.30

C
I
ˆ
[A] 8.634e
j97.43

a
I
ˆ
[kA] 0.488e
j184.95

b
I
ˆ
[kA] 0.426e
j64.08

c
I
ˆ
[kA] 0.456e
-j51.70

a
S
ˆ
[kVA] 93.255-j46.243
b
S
ˆ
[kVA] 90.942-j40.465
c
S
ˆ
[kVA] 93.116-j27.699


Tabela 6.1.5 – Primjer 2.

a
U
ˆ
[kV] 0.214e
j212.45

b
U
ˆ
[kV] 0.230e
j87.69

c
U
ˆ
[kV] 0.216e
-j35.61

o
U
ˆ
[kV] 0.00392e
-j68.95

A
I
ˆ
[A] 15.846e
-j44.54

B
I
ˆ
[A] 13.379e
j251.80

C
I
ˆ
[A] 2.383e
j11.69

a
I
ˆ
[kA] 0.449e
j185.88

b
I
ˆ
[kA] 0.425e
j63.73

c
I
ˆ
[kA] 0.423e
-j52.31

a
S
ˆ
[kVA] 86.018-j43.009
b
S
ˆ
[kVA] 89.263-j39.672
c
S
ˆ
[kVA] 87.581-j26.274


Transformator sprege Dd0:

Rezultati primjera 2 su dati u tabeli 6.1.6. Primjer je riješen u pet iteracija.


Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
90

Tabela 6.1.6 – Primjer 2.

a
U
ˆ
[kV] 0.207 e
-j0.51

b
U
ˆ
[kV] 0.223e
j241.06

c
U
ˆ
[kV] 0.230e
j114.13

o
U
ˆ
[kV] 0.00459e
j67.43

A
I
ˆ
[A] 8.688e
-j27.08

B
I
ˆ
[A] 8.239e
j217.09

C
I
ˆ
[A] 8.999e
j97.43

a
I
ˆ
[kA] 0.434e
-j27.08

b
I
ˆ
[kA] 0.412e
j217.09

c
I
ˆ
[kA] 0.450e
j97.43

a
S
ˆ
[kVA] 80.509-j40.254
b
S
ˆ
[kVA] 83.980-j37.324
c
S
ˆ
[kVA] 99.061-j29.718

Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 10.000.000 iteracija ovog algorit-
ma, iznosi 2.55 sekundi.

Na osnovu rezultata urañenih primjera, vidi se da:

1. početna aproksimacija rješenja praktično ne utiče na rezultat proračuna,
2. početna aproksimacija rješenja praktično ne utiče ni na broj iteracija proračuna,
3. tretman potrošača preko konstantne impedanse/admitanse dobro utiče na brzinu proračuna
(jako brz proračun).


6.2 PRORAČUN MREŽE

Pod verifikacijom postupka prikazanog u elaboratu (Postupak 1) podrazumjeva se prakti-
čan dokaz da je on moguć i da je efikasniji od postupaka za proračun nesimetričnih tokova snaga
distributivnih mreža, koji su utvrñeni u literaturi – implicitni Z
BUS
postupak (Postupak 2). U tu
svrhu se razmatra 20 kV test mreža prikazana na slici 6.2.1. U pitanju je mreža s jednim korjenom,
deset 20 kV sekcija i deset distributivnih transformatora 20 kV/0.4 kV, svaki s potrošnjom na se-
kundaru. Da bi se omogućila potpuna rekonstrukcija rezultata proračuna, daju se kompletni podaci
o razmatranoj mreži s relativno malim dimenzijama
3
. Da bi se prostor koji zauzimaju podaci mi-
nimizovao, mreža je prilično unificirana. Sekcije, transformatori i potrošači su numerisani rednim
brojevima od 1 do 10, i identični su meñusobno. Dužina sekcija iznosi 0.5 km, s podužnim pogon-
skim impedansama direktnog (inverznog) i nultog redoslijeda koje iznose: (0.224 + j0.109)Ω/km i
(0.87 + j1.03)Ω/km, respektivno. Uticaj otočnih parametara je zanemaren. Nominalne snage i na-
poni kratkog spoja svih transformatora iznose 630 kVA i 4.4 %, respektivno. Gubici kratkog spoja

3
Kada su u pitanju radijalne mreže (pa i mreže s malim brojem kontura), tada je broj iteracija, za relativno isto optere-
ćenje mreže, praktično konstantan. Osim toga, za takva opterećenja, vrijeme proračuna mreže linearno zavisi od bro-
ja čvorova (broj iteracija se ne mijenja). Iz tih razloga, radi omogućavanja rekonstrukcije rezultata proračuna, ovde
je obrañena mreža malih dimenzija.
Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
91
i struje praznog hoda (magnećenja) zanemareni su. Sprege transformatora su date na slici 6.2.1. Na
istoj mreži su urañena dva primjera: prvi primjer – sa spregama transformatora zapisanim izvan
zagrada i drugi primjer – sa zamjenjenim spregama četvrtog i osmog transformatora datim u za-
gradama, kao i desetom sekcijom koja nije uravnotežena. Snage potrošača po fazama a, b i c nisu
jednake. One iznose: (100 – j50), (90 – j40) i (100 – j30) kVA, respektivno. Svaka sekcija, tran-
sformator na njenom kraju i potrošač na sekundaru transformatora, označeni su istim indeksom.
Fazni naponi korjena nisu simetrični. Oni, po fazama A, B i C, iznose:
j0
e 6 . 10 ,
17 1 -j
e 3 . 11 i
5 4 2 -j
e 4 . 11 kV, respektivno.

Na osnovu podataka o mreži može da se zaključi da je mreža u jednom primjeru uravnote-
žena, a u drugom nije. U obje varijante njen režim nije simetričan. Ključni elementi mreže – tran-
sformatori, u prvom primjeru imaju sekundarne namotaje povezane u uzemljenu zvijezdu. Dakle,
kod ovih transformatora ne postoji problem ažuriranja nulte komponente napona na sekundaru. U
drugom primjeru, dva transformatora na sekundarima imaju namotaje povezane u trougao (s razli-
čitim sprežnim brojevima), što predstavlja ključni problem pri ažuriranju nulte komponente napo-
na u iterativnim postupcima za proračun distributivnih mreža, koji su zasnovani na procedurama
sumiranja struja i korekcija napona (osnovni predmet ove teze).

Stanje mreže, iskazano naponima distributivnih transformatora, sa spregama transformatora
za prvi primjer, izračunato s kriterijumom konvergencije 10
-5
relativnih jedinica po korekcijama
napona, dato je u tabeli 6.2.1. Ono je izračunato Postupkom 1, polazeći sa četiri varijante početnih
aproksimacija. To su:

V1. Početne aproksimacije nepoznatih napona čvorova jednake su naponima praznog hoda
mreže, sa specificiranim naponima korjena.

V2. Moduli početnih aproksimacija nepoznatih napona iz prve varijante smanjeni su na polovi-
nu.

V3. Moduli početnih aproksimacija nepoznatih napona iz prve varijante povećani su za 50%.

V4. Vrijednosti aproksimacija nepoznatih napona faza b i c svakog čvora meñusobno su zami-
jenjene (osim specificiranih napona korjena); dakle, u pitanju je još radikalnije "pogorša-
nje" početnih aproksimacija rješenja, u odnosu na varijante 2 i 3.

Cilj korišćenja različitih početnih aproksimacija rješenja jeste da se ispita (ne)osjetljivost
predloženog postupka na početne aproksimacije rješenja.

U varijanti V1, proračun je izvršen u četiri iteracije, u varijanti V3 u pet, a u ostalim vari-
jantama u šest.

Na osnovu rezultata urañenih primjera, vidi se da:

1. početna aproksimacija rješenja praktično ne utiče na rezultate proračuna,

2. početna aproksimacija vrlo malo utiče na broj iteracija proračuna, čak i za aproksimacije
koje radikalno odstupaju od rješenja.

Verifikacija ovdje razvijenog Postupka 1 izvršena je poreñenjem rezultata dobijenih prim-
jenom tog postupka s rezultatima proračuna dobijenih primjenom Postupka 2. Za to poreñenje iza-
bran je prvi primjer, koji se ovdje obrañuje. Primjenom implicitnog Z
BUS
postupka (Postupak 2),
proračun je izvršen u četiri iteracije, sa istim kriterijumom konvergencije. Dobijeni su praktično is-
Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
92
ti rezultati sa onim koji su dobijeni primjenom Postupka 1 (Tabela 6.2.1). Test sa različitim vari-
jantama početnih aproksimacija, posebno onih koje radikalno odstupaju od rješenja, nije urañen
zato što je Postupku 2 inherentno da je početna aproksimacija napona svih čvorova jednaka napo-
nima mreže u praznom hodu, sa specificiranim naponima korjena (V1).


1 2 3 4 5
6 7 8 9 10
Y
N
y
n
0 Dy
n
5 Dy
n
7

Y
N
y
n
8

Y
N
y
n
10

Y
N
y
n
0

Dy
n
3
Dy
Dy
n
9

Y
N
y
n
4

Dy
n
5

S
1
S
2
S
3
S
4
S
5

S
6
S
7
S
8
S
9
S
10

Korijen mreže
(Dd8)
(Y
N
d9)

Slika 6.2.1 – Test mreža.


Tabela 6.2.1 – Naponi primara i sekundara distributivnih transformatora (Tr) – prvi primjer.

Fazni naponi [kV]
Tr
a b c
10.586 e
-j0.007
11.289 e
j242.996
11.389 e
j115.003

1
0.209 e
-j1.454
0.224 e
j242.987
0.226 e
j113.761

10.574 e
-j0.014
11.280 e
j242.994
11.378 e
j115.006

2
0.212 e
j211.222
0.233 e
j61.855
0.212 e
-j35.250

10.564 e
-j0.020
11.271 e
j242.990
11.368 e
j115.009

3
0.211 e
j144.736
0.213 e
j31.363
0.233 e
j267.952

10.554 e
-j0.028
11.264 e
j242.988
11.360 e
j115.013

4
0.225 e
j113.759
0.209 e
-j1.334
0.224 e
j241.117

10.546 e
-j0.033
11.257 e
j242.986
11.353 e
j115.015

5
0.223 e
j61.708
0.225 e
-j61.837
0.209 e
j178.516

10.540 e
-j0.036
11.251 e
j242.985
11.348 e
j115.016

6
0.208 e
-j1.496
0.223 e
j241.837
0.225 e
j113.764

10.535 e
-j0.040
11.247 e
j242.986
11.343 e
j115.015

7
0.232 e
j267.942
0.211 e
j144.861
0.213 e
j31.218

10.531 e
-j0.042
11.243 e
j242.986
11.339 e
j115.015

8
0.232 e
j87.942
0.211 e
-j35.143
0.213 e
j211.216

10.528 e
-j0.045
11.241 e
j242.987
11.337 e
j115.015

9
0.222 e
j241.705
0.225 e
j113.884
0.209 e
-j1.500

10.527 e
-j0.045
11.240 e
j242.987
11.336 e
j115.014

10
0.212 e
j211.209
0.232 e
j88.061
0.211 e
-j35.286


Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović
93
Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 10
6
iteracija algoritma Postupka 1,
iznosilo je 28.09 sekundi, a Postupka 2 – 97.85 sekundi. Dakle, odnos ta dva vremena jeste oko 3.5
puta u korist Postupka 1. Prednost Postupka 1 je i veća od iskazanog odnosa vremena, pošto u
vremenu za sprovoñenje Postupka 2 nisu uključena vremena za optimalnu numeraciju čvorova
mreže i LU faktorizaciju redukovane matrice admitansi.

Drugi primjer proračuna nesimetričnih tokova snaga predloženim Postupkom 1 razlikuje se
od prvog primjera kako je već rečeno, u sledećem: 1) Sprege četvrtog i osmog transformatora su
zamjenjene saglasno sa onim zapisanim u zagradi na slici 6.2.1 – namotaji sekundara su kod oba
transformatora povezani u trougao; 2) Deseta sekcija je neuravnotežena – pogonske šeme direkt-
nog i inverznog redoslijeda su spregnute meñusobnom impedansom u iznosu od deset procenata
pogonske impedanse direktnog (inverznog) redoslijeda. Dakle, u ovom primjeru se obrañuje neu-
ravnotežena mreža. Rezultati proračuna dati su u tabeli 6.2.2.

Tabela 6.2.2 – Naponi primara i sekundara distributivnih transformatora (Tr)– drugi primjer.

Fazni naponi [kV]
Tr
a b c
10.583 e
-j0.000
11.290 e
j242.974
11.392 e
j115.020

1
0.209 e
-j1.448
0.224 e
j241.883
0.226 e
j113.778

10.567 e
-j0.000
11.282 e
j242.949
11.384 e
j115.039

2
0.212 e
j211.222
0.233 e
j88.070
0.212 e
-j35.249

10.552 e
-j0.001
11.274 e
j242.923
11.378 e
j115.060

3
0.211 e
j144.738
0.213 e
j31.362
0.233 e
j267.953

10.539 e
-j0.001
11.267 e
j242.898
11.373 e
j115.080

4
0.226 e
j116.548
0.199 e
-j2.192
0.232 e
j239.994

10.526 e
-j0.001
11.262 e
j242.873
11.369 e
j115.102

5
0.227 e
j61.596
0.225 e
-j66.023
0.209 e
j178.545

10.515 e
-j0.003
11.258 e
j242.848
11.366 e
j115.122

6
0.208 e
-j1.464
0.223 e
j241.701
0.226 e
j113.874

10.506 e
-j0.005
11.254 e
j242.825
11.364 e
j115.141

7
0.232 e
j269.359
0.211 e
j144.864
0.213 e
j31.216

10.498 e
-j0.008
11.252 e
j242.802
11.364 e
j115.161

8
0.232 e
j89.359
0.206 e
-j35.828
0.218 e
j210.609

10.495 e
-j0.006
11.250 e
j242.802
11.362 e
j115.160

9
0.224 e
j241.523
0.225 e
j114.034
0.208 e
-j1.459

10.494 e
-j0.005
11.249 e
j242.803
11.360 e
j115.160

10
0.212 e
j211.207
0.232 e
j88.062
0.211 e
-j35.282


Dakle, na osnovu drugog primjera može da se zaključi da predloženi Postupak 1 za prora-
čun nesimetričnih tokova snaga praktično nije osjetljiv na:

1. vrstu sprega transformatora,

2. uravnoteženost mreže.

Proračun je izvršen u svim varijantama u 6 iteracija, za isti kriterijum konvergencije kao u prvom
primjeru.

Zaključak Predrag Vidović
94
7 ZAKLJUČAK

U magistarskoj tezi je predložen postupak za proračun nesimetričnih tokova snaga
(ne)uravnoteženih distributivnih mreža, s transformatorima svih osnovnih sprega. Postupak je raz-
vijen generalizacijom kompenzacionih postupaka, s procedurama sumiranja struja i korekcija na-
pona, koji se izuzetno efikasno koriste za proračune simetričnih tokova snaga distributivnih mreža.
To je bio osnovni zadatak teze. U okviru razvijenog postupka, poseban naglasak je stavljen na tre-
tman transformatora i neuravnoteženih potrošača, naročito onih koji se napajaju s distributivnih
transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdiš-
tem.

Značajan dio teze je posvećen teorijskoj zasnovanosti kompenzacionih postupaka, s proce-
durama sumiranja struja i korekcija napona, korišćenih za proračune simetričnih tokova snaga.
Dokazano je da oni predstavljaju vrlo sofisticiranu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona
(metod konturnih struja) i Gauss/Seidel-ovog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina.
To je učinjeno radi toga da se prilikom generalizacije tih postupaka na proračune nesimetričnih re-
žima neuravnoteženih mreža ide sigurnim putem. Dakle, generalizacija je izvršena prateći u pot-
punosti ideje proračuna simetričnih tokova snaga i njihove teorijske zasnovanosti.

Verifikacijom performansi predloženog postupka, pokazano je da, u proračunima nesimet-
ričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih distributivnih mreža, ne samo da nije nužno, već nije racio-
nalno da se napuste izuzetno efikasni postupci razvijeni za proračune simetričnih tokova snaga,
bez da se ispitaju sve njihove mogućnosti primjene.

Matematički model transformatora, čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili zvi-
jezdu sa izolovanim zvjezdištem, napisan saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova, ima
matricu admitansi koja je singularna. Ta singularnost je upravo uzrok nemogućnosti ažuriranja na-
pona na sekundaru tih transformatora u proceduri korekcija napona. Kada bi se singularnost odgo-
varajuće matrice modela transformatora izbjegla, tada problem ažuriranja napona na sekundaru u
proceduri korekcija napona bio bi riješen. U tu svrhu, u četvrtoj glavi je predložen tretman potroš-
nje u vidu konstantne impedanse/admitanse, što je saglasno s jednim načinom tretmana potrošača
obrañenih u trećoj glavi elaborata. Dakle, u elaboratu je predložen način prevazilaženja problema
ažuriranja napona na sekundaru transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili
zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem u proceduri korekcija napona. Rezultati proračuna potpuno za-
dovoljavaju praktične zahteve korisnika rezultata proračuna tokova snaga.

Cilj ove teze nije bio da se zatvore svi problemi inherentni proračunima nesimetričnih to-
kova snaga, koji su nabrojani u Uvodu, već da se riješe samo dva najznačajnija problema – prvi i
drugi od navedenih u Uvodu. Naime, u tezi je pokazano da:

1. Za proračune nesimetričnih tokova snaga nužno je da se prvo iskoriste sve pogodnosti izuzetno
efikasnih Gauss/Seidel-ovih iterativnih postupaka zasnovanih na procedurama sumiranja struja
i korekcija napona, pa tek onda da se izlazi iz tih okvira. Odnosno, još uvijek je rano da se ti
postupci zamijene postupcima zasnovanim na vrlo zahtjevnoj implicitnoj inverziji (LU faktori-
zaciji) matrice admitansi mreže. Postupci zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekci-
ja napona nisu praktično osjetljivi na: 1) početnu aproksimaciju rješenja; 2) sprege transforma-
tora i 3) uravnoteženost distributivne mreže.

Zaključak Predrag Vidović
95
2. Problem specifikacije snaga potrošnje trofaznih potrošača koji se napajaju s transformatora čiji su
sekundarni namotaji povezani u trougao, ili je bar jedan od namotaja povezan u zvijezdu sa izolova-
nim zvjezdištem, riješen je njihovom zamenom konstantnim impedansama/admitansama.

Dakle, istraživanja problema nesimetričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih distributivnih
mreža potrebno je da se usmjere ka sledećim, manje ili više složenim pitanjima koja su navedena u
Uvodu elaborata:

• Problem proračuna distributivnih mreža s više SN nivoa koji su povezani uravnoteženim
transformatorima koji imaju sekundarne namotaje povezane u trougao, ili koji bar na jednoj
njihovoj strani imaju namotaje povezane u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem.

• Kakav treba da bude tretman neuravnoteženih elemenata trofaznih distributivnih mreža
(neuravnoteženi potrošači, neuravnoteženi trofazni vodovi, neuravnoteženi trofazni tran-
sformatori, transformatori sa sekundarima povezanim u trougao, sa srednjim otcjepom na
jednom od namotaja koji je uzemljen, prisustvo dvofaznih vodova i monofaznih vodova i
transformatora u distributivnoj mreži)?

• Pitanje specifikacije proizvodnje aktivne snage trofaznih distributivnih generatora i njihove
proizvodnje reaktivne snage, odnosno napona.

• Da li se standardnim tipovima čvorova – ΘV, PQ i PV – dovoljno dobro odslikava priroda
nesimetričnih režima trofaznih distributivnih mreža?

• Tretman regulacionih transformatora s ručnom ili automatskom regulacijom pod optereće-
njem i transformatora s regulacijom u beznaponskom stanju (odnosno, tretman transforma-
tora sa odnosima transformacije koji nisu nominalni).

• Tretman transformatora čiji odnosi transformacije ne mogu da se eliminišu primjenom sis-
tema relativnih vrijednosti.

• Problem koji se odnosi na specifikaciju proizvodnje aktivne snage trofaznih distributivnih
generatora i njihove proizvodnje reaktivne snage, odnosno napona.

• Problem ogromnog broja različitih sprega uravnoteženih transformatora koje treba da se
modeluju i uvaže u algoritmima i softveru za proračun nesimetričnih tokova snaga. (Npr,
samo sprega Dy ima šest: Dy1, 3, 5, 7, 9, 11, a svaka od njih ima dvije varijante – sa i bez
uzemljenja zvjezdišta.)

• Izbor domena – fazni (s transformatorima realnih odnosa transformacije), ili domen simet-
ričnih komponenti (s transformatorima kompleksnih odnosa transformacije) – za obradu
nesimetričnih tokova snaga trofaznih distributivnih mreža, a posebno mreža s dvofaznim i
monofaznim dijelovima.

• Realizacija proračuna kvarova distributivnih mreža zasnovana na algoritmima razvijenim
za proračun tokova snaga (unifikacija proračuna tokova snaga i kvarova).

Na kraju, ovdje se ističu sledeći osnovni doprinosi teze:

1. Utvrñena je teorijska zasnovanost postupaka za proračun simetričnih tokova snaga
distributivnih mreža. Time je obezbjeñena platforma za njihovu pravilnu generalizaciju na
proračune nesimetričnih tokova snaga.
Zaključak Predrag Vidović
96

2. Pokazano je da i za proračun nesimetričnih tokova snaga mogu da se u velikoj mjeri iskoriste
pogodnosti izuzetno efikasnih Gauss/Seidel-ovih iterativnih postupaka zasnovanih na proce-
durama sumiranja struja i korekcija napona.

3. Predložena je specifikacija snaga potrošača koji se napajaju sa transformatora čiji su sekun-
darni namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem, u vidu konstantne
impedanse.

4. Predložen je jedan način prevazilaženja problema ažuriranja nulte komponente napona na se-
kundaru transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili je bar jedan od na-
motaja povezan u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem.

Literatura Predrag Vidović
97
8 LITERATURA:

1. L. Philipson, H. L. Willis, Understanding Electric Utilities and De-Regulation. USA:
New York, Marcel Dekker Inc., 1999.

2. V. Strezoski, Lj. Trpezanovski, “Three-Phase Asymmetrical Load-Flow”, Electrical
Power & Energy Systems, No. 22, pp. 511-520, October, 2000.

3. C. A. Desoer, E. S. Kuh, Basic Circuit Theory. USA: McGraw-Hill Inc., 1969.

4. G. W. Stag, A. H. El-Abiad, Computer Methods in Power System Analysis. Japan:
Tokyo, McGraw-Hill Kogakusha Ltd, 1968.

5. R. Bergen, Power Systems Analysis. New Jersey: Prentice-Hall Inc., Englewood
Cliffs, 1986.

6. B. Stott, O. Alsac, “Fast Decoupled Load Flow”, IEEE Trans. on PAS-93, No. 3, pp.
859-869, May/June, 1974.

7. V. Levi, D. Bekut, Primena računarskih metoda u elektroenergetici. Srbija: Novi Sad,
Stilos, 1997.

8. Z. Stojaković, D. Herceg, Numeričke metode linearne algebre. Srbija: Beograd, Gra-
ñevinska knjiga, 1988.

9. Р. Тьюaрсoн, Рaзреженные мaтрицы. СССР: Мoсквa, Мир, 1977.

10. W. F. Tinney, C. E. Hart, “Power Flow Solutions by Newton’s Method”, IEEE Trans.
on PAS-86, No. 11, pp. 1449-1460, November, 1967.

11. C. L. Fortesque, “Method of Symmetrical Coordinates Applied to the Solution of
Polyphase Networks”, AIEE Trans. 37, pp. 1027-1140, 1918.

12. J. Arillaga, C. P. Arnold, B. J. Harker, Computer Modeling of Electrical Power
Systems. USA: John Wiley & Sons Ltd, 1983.

13. P. M. Anderson, Analysis of Faulted Power Systems. USA: Iowa State University
Press, AMES, 1973.

14. G. Gross, H. W. Hong, “A Two-Step Compensation Method for Solving Short Circuit
Problems“, IEEE Trans. on PAS-101, No. 6, pp. 1322-1331, June, 1982.

15. V. C. Strezoski, D. D. Bekut, “A Canonical Model for the Study of Faults in Power
Systems”, IEEE Trans. on PS, Vol. 6, pp. 1493-1499, November 1991.

16. D. Popović, D. Bekut, V. Treskanica, Specijalizovani DMS algoritmi. Srbija: Novi
Sad, DMS Grupa DOO za elektroenergetski inžinjering, 2004.

17. D. Shirmohammadi, H. W. Hong, A. Semlyen, G. X. Luo, “A Compensation-Based
Power Flow Method for Weakly Meshed Distribution and Transmission Networks”,
IEEE Trans. on PS, Vol. 7, pp. 753-762, May, 1988.

Literatura Predrag Vidović
98
18. G. X. Luo, A. Semlyen, “Efficient Load Flow for Large Weakly Meshed Networks”,
IEEE Trans. on PS, Vol. 5, No. 4, pp. 1309-1316, November, 1990.

19. D. Rajičić, R. Taleski, “Two Novel Methods for Radial and Weakly Meshed Network
Analysis”, Electric Power Systems Research 48, pp. 79-87, December, 1998.

20. ***, Distribution Systems. USA: East Pittsburgh, Westinghouse Electric Corporation,
1959.

21. T. Gonen, Electric Power Distribution System Engineering. USA: New York, New
York McGraw-Hill, Inc, 1986.

22. C. S. Cheng, D. Shirmohammadi, “A Three-Phase Power Flow Solutions Method for
Real-Time Distribution System Analysis”, IEEE Trans. on PS, Vol. 10, No. 2, pp.
671-679, May, 1995.

23. P. Xiao, D. C. Yu, W. Yan, “A Unified Three-Phase Transformer Model for Distribu-
tion Load Flow Calculations”, IEEE Trans. on PS, Vol. 21, No. 1, pp. 153-159,
February, 2006.

24. T. -H. Chen, M. -S. Chen, K. -J. Hwang, P. Kotas, E. A. Chebli, “Distribution System
Power Flow Analysis – A Rigid Approach”, IEEE Trans. on PD, Vol. 6, No. 3, pp.
1146-1152, July, 1991.

25. X. Zhang, F. Soudi, D. Shirmohammadi, C. S. Cheng, “A Distribution Short Circuit
Analysis Approach Using Hybrid Compensation Method”, IEEE Trans. PS, Vol. 10,
pp. 2053-2059, November, 1995.

26. A. Tan, W. -H. E. Liu, D. Shirmohammadi, “Transformer and Load Modeling in Short
Circuit Analysis for Distribution Systems”, IEEE Trans. on PS, Vol. 12, pp. 1315-
1322, August, 1997.

27. D. Bekt, B. Mihić, Z. Grahovac, “Proračuni režima sa kratkim spojevima/prekidima u
radijalnim distributivnim mrežama”, Elektroprivreda, br. 3, str. 47-58, Juli-
Septembar, 2003.

28. B. Popović, Osnovi elektrotehnike 1 i 2. Srbija: Beograd, Nauka, 1998.

29. ***, Electrical Transmission and Distribution. USA: East Pittsburgh, Westinghouse Elec-
tric Corporation, 1950.

30. S. Khushalani, J. M. Solanki, N. N. Schulz, “Development of Three-Phase Unbalanced
Power Flow Using PV and PQ Models for Distributed Generation and Study of the Impact
of DG Models“, IEEE Trans. on PS, Vol. 22, No. 3, pp. 1019-1025, August, 2007.

31. V. Strezoski, S. Milaković, Ekvivalentne šeme elektroenergetskih transformatora u
analizi stacionarnih režima. Srbija: Novi Sad, Fakultet tehničkih nauka Novi Sad,
EPS-JP “Elektrovojvodina”, MP “STYLOS”, 1998.

32. V. Strezoski “New Scaling Concept in Power System Analysis”, IEE Proc.-Gener.
Transm. Distrib., Vol. 143, No. 5, pp. 399-406, September, 1996.

33. T. -H. Chen, M. -S. Chen, T. Inoue, P. Kotas, E. A. Chebli, “Three-Phase Cogenerator
and Transformer Models for Distribution System Analysis”, IEEE Trans. on PD, Vol.
6, No. 4, pp. 1671-1681, October, 1991.

Prilozi Predrag Vidović
99
9 PRILOZI

U ovoj glavi je izložena materija koja bi opterećivala osnovni tekst eleborata. U Dijelu 9.1
prikazani su Gauss-ov i Gauss/Seidel-ov iterativni metod za rješavanje sistema nelinearnih jedna-
čina. Osim toga, izvedeni su: veza simetričnog režima direktnog redoslijeda i režima faze a trofaz-
ne mreže – Dio 9.2, matrični reprezenti otočnih parametara transformatora – Dio 9.3 i matrični re-
prezenti rednih parametara transformatora – Dio 9.4.


9.1 GAUSS-OV I GAUSS/SEIDEL-OV METOD ZA RJEŠAVANJE SIS-
TEMA NELINEARNIH JEDNAČINA

U ovom dijelu se razmatraju dva metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina: 1 –
Gauss-ov i 2 – Gauss/Seidel-ov metod, koji se koriste za obradu modela distributivnih mreža. Oba
metoda su iterativna. Pod iterativnim metodima se podrazumjeva da se sastoje od iteracija, a pod
iteracijom se podrazumjeva postupak za sistematsku korekciju tekuće (raspoložive) aproksimacije
rješenja radi dobijanja "bolje" aproksimacije rješenja sistema jednačina. Iterativnim metodima se
ne dobijaju rješenja jednačina, već se tim rješenjima može prići po želji blizu (ako proračuni kon-
vergiraju). Kada se sa aproksimacijom priñe onoliko blizu rješenju jednačine, koliko se unaprijed
specificira, tada se ta aproksimacija proglašava rješenjem.

Razmatra se sistem od n algebarskih jednačina, sa n nepoznatih veličina:

( )
n
x x x x y ,..., , , f
3 2 1 1 1
= ,
( )
n
x x x x y ,..., , , f
3 2 1 2 2
= ,
M
( )
n n
x x x x y ,..., , , f
3 2 1 n
= ,
(9.1.1)


pri čemu su nepoznate veličine označene sa x
1
, x
2
, x
3
,...,x
n
, veličine y
1
, y
2
, y
3
,...,y
n
su poznate, a sa
f
1
, f
2
, f
3
,...,f
n
označeni su analitički oblici desnih strana jednačina.

Ako u sistemu jednačina (9.1.1) postoje i linearne i nelinearne jednačine, onda linearne je-
dnačine mogu da se tretiraju na dva načina. Prvi način je da se linearne jednačine rješavaju simul-
tano sa nelinearnim jednačinama – simultano rješavanje sistema od n jednačina. Drugi način je da
se iz svake linearne jednačine izrazi po jedna varijabla pa da se onda tako izražena varijabla uvrsti
u sve ostale jednačine. Na taj način, se sistem od n jednačina redukuje na sistem od n-l jednačina
sa n-l nepoznatih varijabli, gdje l predstavlja broj linearnih jednačina.


9.1.1 Gauss-ov metod

Ako jednačinama (9.1.1) može da se da sledeći oblik:

Prilozi Predrag Vidović
100
( )
n
x x x x x ,..., , , Φ
3 2 1 1 1
= ,
( )
n
x x x x x ,..., , , Φ
3 2 1 2 2
= ,
M
( )
n n
x x x x x ,..., , , Φ
3 2 1 n
= ,

(9.1.1.1)


onda Gauss-ov iterativni metod za rješavanje nelinearnih algebarskih jednačina glasi: ako se raspo-
laže h-tom aproksimacijom rješenja:

{ }
h
n
h h h h
x x x x ,..., , ,
3 2 1
= x , h = 1, 2, ... (redni broj iteracije),
(9.1.1.2)

onda se korekcija h-te aproksimacije rješenja izračunava se sledećim izrazima:

( )
h
n
h h h h
x x x x x ,..., , , Φ
3 2 1 1
1
1
=
+
,
( )
h
n
h h h h
x x x x x ,..., , , Φ
3 2 1 2
1
2
=
+
,
M
( )
h
n
h h h h
n
x x x x x ,..., , , Φ
3 2 1 n
1
=
+


(9.1.1.3)


Kada je h = 1, radi se o početnoj aproksimaciji, koja se obično zadaje po želji, koristeći se
iskustvom u rješavanju razmatranih sistema jednačina.

Ako postupak konvergira (približava se rješenju), on se zaustavlja kada je:

− razlika izmeñu dvije uzastopne aproksimacije rješenja dovoljno "mala" i

− kada je razlika izmeñu vrijednosti funkcija u tekućoj aproksimaciji rješenja i poznatih veli-
čina y dovoljno "mala",

odnosno, ako je:


x
h
i
h
i
x x ε ≤ −
+1


( )
y
h
n
h h h
i i
x x x x f y ε ≤ −
+ + + + 1 1
3
1
2
1
1
,..., , , , { } n i ,..., 3 , 2 , 1 ∈ , (9.1.1.4)

gdje su ε
x
i ε
y
proizvoljni, unaprijed specificirani realni pozitivni brojevi – kriterijumi konvergenci-
je. Nakon zaustavljanja postupka, (h+1)-va aproksimacija rješenja se proglašava rješenjem razmat-
ranog sistema. Kvalitet (tačnost) tog rješenja utoliko je veći, ukoliko su kriterijumi konvergencije
strožiji (manji brojevi ε
x
i ε
y
).

Ako postupak nije konvergirao, onda se relacije (9.1.1.3) koriste za novu korekciju tekuće
– (h+1)-ve aproksimacije rješenja da bi se dobila nova – (h+2)-ga aproksimacija, itd.

Kada je postupak zaustavljen zbog zadovoljenja kriterijuma (9.1.1.4), kaže se da je postu-
pak konvergirao. Utvrñivanje niza sukcesivnih aproksimacija rješenja koji vodi ka rješenju jedna-
čina naziva se konvergencijom postupka. U slučaju da se iz aproksimacije rješenja ide u narednu
tako što se apsolutne vrijednosti (9.1.1.4) stalno povećavaju, ili njihove vrijednosti "osciluju", on-
da iterativni postupak divergira.




Prilozi Predrag Vidović
101


9.1.2 Gauss/Seidel-ov metod

Ako se ponovo razmatra sistem jednačina (9.1.1) kome je dat oblik (9.1.1.1), onda Ga-
uss/Seidel-ov iterativni metod za rješavanje nelinearnih algebarskih jednačina glasi: ako se raspo-
laže h-tom aproksimacijom rješenja:

{ }
h
n
h h h h
x x x x ,..., , ,
3 2 1
= x , (9.1.2.1)

onda se korekcija h-te aproksimacije rješenja izračunava sledećim izrazima:

( )
h
n
h h h h
x x x x x ,..., , , Φ
3 2 1 1
1
1
=
+
,
( )
h
n
h h h h
x x x x x ,..., , , Φ
3 2
1
1 2
1
2
+ +
= ,
M
( )
h
n
h
n
h h h h
n
x x x x x x , ,..., , , Φ
1
1
1
3
1
2
1
1 n
1 +

+ + + +
= .
(9.1.2.2)

Postupak se i ovdje započinje i zaustavlja na isti način kao u slučaju Gauss-ovog metoda.

Dakle, u Gauss-ovom metodu se prilikom izračunavanja korigovane aproksimacije nepoz-
natih veličina koriste samo aproksimacije izračunate u prethodnoj iteraciji – relacije (9.1.1.3). U
Gauss/Seidel-ovom metodu se za izračunavanja korigovane aproksimacije nepoznatih veličina ko-
riste i korigovane aproksimacije nepoznatih veličina koje su već izračunate u tekućoj iteraciji – re-
lacije (9.1.2.2). Ovaj momenat daje suštinsku prednost drugom u odnosu na prvi metod.

Gauss/Seidel-ov metod je u ovoj tezi korišćen u proračunu nesimetričnih tokova snaga dis-
tributivnih mreža. Jednačine koje se rješavaju predstavljaju relacije bilansa kompleksnih snaga u
čvorovima mreže, a varijable su kompleksni naponi čvorova – stanje mreže.


9.2 VEZA SIMETRIČNOG REŽIMA DIREKTNOG REDOSLIJEDA I
REŽIMA FAZE A

Razmatra se trofazna mreža u simetričnom režimu direktnog redoslijeda. Prema tome,
komponente režima inverznog i nultog redoslijeda jednake su nuli. Ako se za transformaciju faznih
veličina u simetrične komponente i obrnuto usvoje sledeće matrice A
ˆ
i
1
A

ˆ
, respektivno:

(
(
(
¸
(

¸

=
1 1 1
aˆ aˆ 1
aˆ aˆ 1
3
1
ˆ
2
2
A ,
(
(
(
¸
(

¸

=

1 aˆ aˆ
1 aˆ aˆ
1 1 1
ˆ
2
2 1
A ,
o
j120
e aˆ = , (9.2.1)

onda se simetrične komponente svake trofazne veličine (
O I D
X X X
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) transformišu u fazne
(
C B A
X X X
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
) na sledeći način:

Prilozi Predrag Vidović
102

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸


O
I
D
C
B
A
X
X
X
X
X
X
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
1
A . (9.2.2)

Relacije (9.2.2) mogu da se napišu na sledeći način:


(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

0
0
ˆ
1 aˆ aˆ
1 aˆ aˆ
1 1 1
ˆ
ˆ
ˆ
1 aˆ aˆ
1 aˆ aˆ
1 1 1
ˆ
ˆ
ˆ
2
2
2
2
D
O
I
D
C
B
A
X
X
X
X
X
X
X
, (9.2.3)

pošto su, kako je gore rečeno, simetrične komponente inverznog i nultog redosleda jednake nuli.

Dakle, kada se radi o simetričnom režimu direktnog redosleda, iz relacija (9.2.3) slijedi da
je režim u fazi A isti s režimom "faze" D, odnosno:


D
A
X X
ˆ ˆ
= . (9.2.4)

Ova činjenica je od suštinskog značaja za domen simetričnih komponenti. Naime, kada se
razmatraju trofazni simetrični režimi, tada oni mogu da se tretiraju pofazno, dakle, da im se di-
menzije modela smanje na trećinu. Otud i pofazni (monofazni) tretman simetričnih tokova snaga
trofaznih mreža.


9.3 METOD KONTURNIH STRUJA

Kao i metod nezavisnih potencijala čvorova, metod konturnih struja predstavlja specijalnu
sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona za modelovanje električnih kola [28]. Neka se razmat-
ra kolo sa n+1 čvorova, sa ubrojanim čvorom referentnog – nultog potencijala (zemlja) i n
g
grana.
Matematički model tog kola, saglasan s metodom konturnih struja, konstituiše se na sledeći način:

Algoritam I – Konstituisanje matematičkog modela kola saglasno s metodom konturnih struja

1. Utvrñivanje broja kontura koje treba da se odrede: n
k
= n
g
–n (broj grana umanjen za broj čvoro-
va bez čvora referentnog potencijala). Konture koje sadrže granu koja ne pripada ni jednoj dru-
goj konturi, nazivaju nezavisnim konturama.

2. Utvrñivanje n
k
kontura u razmatranom kolu, sa odgovarajućim referentnim smjerovima, tako da
ni jedna od kotura ne sadrži dvije grane sa idealnim strujnim izvorima:

2.1. Prvih n
k1
kontura se odredi tako da ne sadrže ni jednu granu sa idealnim strujnim izvorom.

2.2. Drugih n
k2
kontura (n
k1
+ n
k2
= n
k
) odredi se tako da svaka od njih sadrži po jednu granu sa
idealnim strujnim izvorom. (Svaka od ovih kontura jeste nezavisna, pošto odgovarajuća
grana sa idealnim strujnim izvorom pripada samo toj konturi.)

3. Matematički model kola se sastoji od jednačina konturnih struja zapisnih samo za one konture
koje ne sadrže grane sa idealnim strujnim izvorima (drugi Kirchhoff-ov zakon za svaku od tih
kontura).

Prilozi Predrag Vidović
103
Proračun tako utvrñenog matematičkog modela se sastoji od sledećih koraka:

Algoritam II – Proračun matematičkog modela kola napisanog saglasno s metodom konturnih
struja

1. Utvrñivanje vrijednosti konturnih struja u svim konturama za koje nisu zapisane jednačine kon-
turnih struja: one su jednake strujama odgovarajućih (jedinstvenih) idealnih strujnih izvora u
granama tih kontura, sa istim znakom ako se referentni smjerovi struja idealnih strujnih izvora i
kontura poklapaju i sa suprotnim znakom ako se ne poklapaju.

2. Rješavanje sistema jednačina konturnih struja po preostalim nepoznatim konturnim strujama.

3. Izračunavanje struja grana:

3.1. U okviru nezavisnih kontura, struje grana koje ne pripadaju drugim konturama jednake su
konturnim strujama tih kontura, sa istim znakom ako se referentni smjerovi konturnih struja
i struja grana poklapaju i suprotnim znakom ako se ne poklapaju.

3.2. Struje grana koje istovremeno pripadaju različitim konturama jednake su sumi konturnih
struja tih kontura, gde se svaka konturna struja, čiji se referentni smjer poklapa sa referent-
nim smjerom struje grane, uzima sa znakom plus, a sa znakom minus kada se ti smjerovi ne
poklapaju.

4. Izračunavanje napona čvorova u odnosu na čvor nultog potencijala, koristeći se strujama grana
(drugi Kirchhoff-ov zakon za svaku granu).

Na osnovu ovih razmatranja može da se zaključi: Ako se razmatra kolo u kojem su sve iza-
brane konture nezavisne i ako se u grani svake konture koja ne pripada ni jednoj od ostalih kontura
nalazi idealan strujni izvor, onda se za modelovanje tog kola primjenom metoda konturnih struja
ne piše ni jedna konturna jednačina (korak 3 Algoritma I). Konturne struje su jednake strujama od-
govarajućih idealnih strujnih izvora (korak 1 Algoritma II), pa struje u ostalim granama mogu da
se direktno računaju na osnovu tako poznatih konturnih struja (korak 3 Algoritma II) i da se odmah
preñe na proračun napona kola (korak 4 Algoritma II). Upravo ova razmatranja važe za obradu
svake iteracije proračuna radijalnih distributivnih mreža opisanih u drugoj glavi. Primjer takve ob-
rade slijedi.

Razmatra se kolo prikazano na slici 9.3.1. Primjenom metoda konturnih struja potrebno je
da se proračuna režim u kolu, ako je poznata eksitacija koju čine elektromotorna sila idealnog na-
ponskog izvora
1
ˆ
E i idealni strujni izvori sa strujama
3 2 1
ˆ
,
ˆ
,
ˆ
s s s
I I I .

Saglasno s korakom 1 Algoritma I, kolo prikazano na slici 9.3.1 ima tri nezavisne konture
(n
k
= n
g
– n = 7 – 4 = 3), od kojih svaka sadrži po jedu granu sa idealnim strujnim izvorom. Zato:
n
k1
= 0, n
k2
= n
k
– n
k1
= 3 – 0= 3 – korak 2 Algoritma I. Te konture (svaka sa odgovarajućom gra-
nom koja sadrži idealan struji izvor) – I, II i III, kao i njihovi izabrani referentni smjerovi, prikaza-
ne su na slici 9.3.2. Sve tri konture su nezavisne – korak 1 Algoritma I.

Pošto u svakoj od utvrñenih kontura postoji grana sa idealnim strujnim izvorom, ne treba
da se pišu jednačine konturnih struja, nego su konturne struje jednake strujama idealnih strujnih
izvora (korak 3 Algoritma I i korak 1 Algoritma II):



Prilozi Predrag Vidović
104

3
ˆ
U
4
ˆ
U
2
ˆ
U
1 2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
3
ˆ
s
I
4
ˆ
s
I
2
ˆ
s
I 1
ˆ
E
0
Slika 9.3.1 – Razmatrano kolo.



3
ˆ
U
4
ˆ
U
2
ˆ
U
1 2
3
4
2
ˆ
Z
3
ˆ
Z
4
ˆ
Z
'
2
ˆ
I
'
3
ˆ
I
'
4
ˆ
I
3
ˆ
s
I
4
ˆ
s
I
2
ˆ
s
I 1
ˆ
E
0
Slika 9.3.2 – Razmatrano kolo sa označenim nezavisnim konturama.
II
I
III



4
ˆ ˆ
s I
I I = ,

3
ˆ ˆ
s II
I I = ,

2
ˆ ˆ
s III
I I = .
(9.3.1)
Prilozi Predrag Vidović
105
Kada su odreñene konturne struje, potrebno je da se izračunaju struje grana. Saglasno s ko-
rakom 3 Algoritma II, struje grana glase:


I
I I
ˆ ˆ
'
4
= ,

II
I I
ˆ ˆ
'
3
= ,

III II I
I I I I
ˆ ˆ ˆ ˆ
'
2
+ + = ,
(9.3.2)

odnosno:


4
'
4
ˆ ˆ
s
I I = ,

3
'
3
ˆ ˆ
s
I I = ,

'
4
'
3 2
'
2
ˆ ˆ ˆ ˆ
I I I I
s
+ + = .
(9.3.3)

Saglasno s korakom 4 Algoritma II, naponi čvorova u odnosu na čvor nultog potencijala
računaju se primjenom drugog Kirchhoff-ovog zakona:


'
2 2 1 2
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = ,

'
3 3 2 3
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = ,

'
4 4 2 4
ˆ ˆ ˆ ˆ
I Z U U − = .
(9.3.4)

Odreñivanjem napona čvorova proračunat je režim razmatranog kola – slika 9.3.1, primje-
nom metoda konturnih struja.

Potrebno je da se primjeti da su konture u razmatranom kolu mogle (i morale) da se izaberu
tako da nije trebalo da se eksplicira ni jedna jednačina konturnih struja, a da se konturne struje od-
rede (izračunaju). Poslije toga, struje grana su direktno odreñene iz već odreñenih konturnih struja,
pa se praktično direktno prišlo proračunu napona čvorova.


9.4 OTOČNI PARAMETRI TRANSFORMATORA

Kod trofaznog uravnoteženog transformatora, matrica impedansi/admitansi magnećenja
svedenih na izabranu stranu transformatora, u domenu simetričnih komponenti, dijagonalna je ma-
trica, tj. može da se napiše u sledećem obliku [31]:

(
(
(
¸
(

¸

=
o
m
d
m
d
m
Y
Y
Y
ˆ
0 0
0
ˆ
0
0 0
ˆ
ˆ
dio
m
Y . (9.4.1)
Prilozi Predrag Vidović
106
Sa
d
m
Y
ˆ
su označene meñusobno jednake admitanse magnećenja transformatora za simetrič-
ne režime direktnog i inverznog redoslijeda (recipročne vrijednosti impedansi magnećenja). Sa
o
m
Y
ˆ

je označena admitansa magnećenja za simetričan režim nultog redoslijeda. Ona je različita od nule
samo kod transformatora čiji su namotaji bar na jednoj njegovoj strani povezani u zvijezdu koja je-
ste uzemljena. Kada je samo jedna strana transformatora tako povezana i uzemljena, tada se upra-
vo na toj strani prikazuju admitanse magnećenja transformatora. U slučaju sprege Y
N
y
n
, sa
0
ˆ

o
m
Y , admitanse magnećenja mogu da se prikažu na strani izabranoj po želji.

Matrica admitansi magnećenja u faznom domenu, svedena na izabranu stranu transforma-
tora, dobija se sledećom transformacijom matrice (9.4.1):

A Y A Y
dio
m
1 abc
m
ˆ ˆ ˆ ˆ

= , (9.4.2)

pri čemu su matrice A
ˆ
i
1
A

ˆ
definisane relacijama (9.2.1), odakle se dobija sledeća cirkularna i
simetrična matrica:

(
(
(
¸
(

¸

+ + − + −
+ − + + −
+ − + − +
=
o
m
d
m
o
m
d
m
o
m
d
m
o
m
d
m
o
m
d
m
o
m
d
m
o
m
d
m
o
m
d
m
o
m
d
m
Y Y Y Y Y Y
Y Y Y Y Y Y
Y Y Y Y Y Y
ˆ ˆ
2
ˆ ˆ ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ ˆ
2
ˆ ˆ
ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ
2
3
1
ˆ
abc
m
Y
,
(9.4.3)

koja je na slici 3.3.1 označena sa
ok
Y
ˆ
odnosno
oK
Y
ˆ
, zavisno od strane prikaza magnećenja.


9.5 REDNI PARAMETRI TRANSFORMATORA

Šema trofaznog uravnoteženog transformatora sprege Dy
n
5 u domenu relativnih vrijednos-
ti, data je na slici 9.5.1 [32]. Otočni parametri transformatora pridruženi su čvorovima u kojima su
primar i sekundar transformatora priključeni na mrežu.



D
I
O
d
i
o
0
Z
ˆ

Z
ˆ

D
I
ˆ

I
I
ˆ

0
ˆ
=
O
I
D
U
ˆ

O
U
ˆ

d
U
ˆ

i
U
ˆ

o
U
ˆ

I
U
ˆ

d
I
ˆ

i
I
ˆ

o
I
ˆ

1 : e
π/6 5 j

1 : e
π/6 7 j

Z
ˆ

Slika 9.5.1 – Pogonska šema transformatora sprege Dy
n
5 u domenu
relativnih vrijednosti.


Prilozi Predrag Vidović
107
Matematički model kola sa slike 9.5.1 glasi:


.
ˆ ˆ ˆ
, 0
ˆ
,
ˆ
e
ˆ
,
ˆ
e
ˆ ˆ ˆ
,
ˆ
e
ˆ
,
ˆ
e
ˆ ˆ ˆ
6 / π 7 j
6 / π 7 j
6 / π 5 j
6 / π 5 j
o o
O
i I
i I I
d D
d D D
I Z U
I
I I
U I Z U
I I
U I Z U
− =
=
=
= −
=
= −
(9.5.1)

Iz prve relacije modela (9.5.1) može da se izrazi struja
D
I
ˆ
, iz druge relacije struja
d
I
ˆ
, iz
treće relacije struja
I
I
ˆ
, iz četvrte realcije struja
i
I
ˆ
, a iz šeste relacije struja
o
I
ˆ
:


.
ˆ
ˆ
ˆ
, 0
ˆ
,
ˆ
ˆ
e
ˆ
e
ˆ
,
ˆ
ˆ
e
ˆ
ˆ
,
ˆ
ˆ
e
ˆ
e
ˆ
,
ˆ
ˆ
e
ˆ
ˆ
6 / π 7 j
6 / π 7 j -
6 / π 7 j
6 / π 5 j
6 / π 5 j -
6 / π 5 j
Z
U
I
I
Z
U U
I
Z
U U
I
Z
U U
I
Z
U U
I
o
o
O
i I
i
i I
I
d D
d
d D
D
− =
=

=

=

=

=
(9.5.2)

Odgovarajući matematički model, napisan saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvo-
rova, glasi:


(
(
(
(
(
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
(
(
(
(
(
¸
(

¸





=
(
(
(
(
(
(
(
(
¸
(

¸




o
i
d
O
I
D
o
i
d
O
I
D
U
U
U
U
U
U
Z
Z Z
Z Z
Z Z
Z Z
I
I
I
I
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
1/ 0 0 0 0 0
0
ˆ
1/ 0 0
ˆ
/ e 0
0 0
ˆ
/ 1 0 0
ˆ
/ e
0 0 0 0 0 0
0
ˆ
/ e 0 0
ˆ
1/ 0
0 0
ˆ
/ e 0 0
ˆ
/ 1
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
6 / π 7 j -
6 / π 5 j -
6 / π 7 j
6 / π 5 j
. (9.5.3)

Parcionisanjem, matrična relacija (9.5.3) može da se ekvivalentno prikaže sa sledeće dvije
matrične relacije, svaka sa upola manjim dimenzijama:


(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸



+
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

o
i
d
O
I
D
O
I
D
U
U
U
Z
Z
U
U
U
Z
Z
I
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
0 0 0
0
ˆ
/ e 0
0 0
ˆ
/ e
ˆ
ˆ
ˆ
0 0 0
0
ˆ
/ 1 0
0 0
ˆ
/ 1
ˆ
ˆ
ˆ
6 / π 7 j
6 / π 5 j
, (9.5.4a)

Prilozi Predrag Vidović
108

(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

+
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸



=
(
(
(
¸
(

¸




o
i
d
O
I
D
o
i
d
U
U
U
Z
Z
Z
U
U
U
Z
Z
I
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
1/ 0 0
0
ˆ
/ 1 0
0 0
ˆ
/ 1
ˆ
ˆ
ˆ
0 0 0
0
ˆ
/ e 0
0 0
ˆ
/ e
ˆ
ˆ
ˆ
6 / π 7 j -
6 / π 5 j -
. (9.5.4b)

Transformacija ovog modela iz domena simetričnih komponenti u domen faznih veličina
vrši se na sledeći način, koristeći se matricama transformacije A
ˆ
i
1
A

ˆ
(9.2.1):


(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸



+
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸

− −
c
b
a
C
B
A
C
B
A
U
U
U
Z
Z
U
U
U
Z
Z
I
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
0 0 0
0
ˆ
/ e 0
0 0
ˆ
/ e
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
0 0 0
0
ˆ
/ 1 0
0 0
ˆ
/ 1
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
6 / π 7 j
6 / π 5 j
A A A A
1 1
, (9.5.5a)


(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

+
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸



=
(
(
(
¸
(

¸




− −
c
b
a
C
B
A
c
b
a
U
U
U
Z
Z
Z
U
U
U
Z
Z
I
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
1/ 0 0
0
ˆ
/ 1 0
0 0
ˆ
/ 1
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
0 0 0
0
ˆ
/ e 0
0 0
ˆ
/ e
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
6 / π 7 j -
6 / π 5 -j
A A A A
1 1
, (9.5.5b)

odnosno:


(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸




+
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

− −
− −
− −
=
(
(
(
¸
(

¸

c
b
a
C
B
A
C
B
A
U
U
U
Z Z
Z Z
Z Z
U
U
U
Z Z Z
Z Z Z
Z Z Z
I
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1 0
0
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1 0
ˆ
/ 1
3
1
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
/ 2
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 2
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 2
3
1
ˆ
ˆ
ˆ
, (9.5.6a)


(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸

+
(
(
(
¸
(

¸

(
(
(
¸
(

¸




=
(
(
(
¸
(

¸




c
b
a
C
B
A
c
b
a
U
U
U
Z
Z
Z
U
U
U
Z Z
Z Z
Z Z
I
I
I
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
1/ 0 0
0
ˆ
/ 1 0
0 0
ˆ
/ 1
ˆ
ˆ
ˆ
ˆ
/ 1 0
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1 0
0
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
3
1
ˆ
ˆ
ˆ
. (9.5.6b)

Matrice koje su na slici 3.3.1 označene sa
KK
Y
ˆ
,
Kk
Y
ˆ
,
kK
Y
ˆ
i
kk
Y
ˆ
glase:


,
ˆ
1/ 0 0
0
ˆ
/ 1 0
0 0
ˆ
/ 1
ˆ
,
ˆ
/ 1 0
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1 0
0
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
3
1
ˆ
,
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1 0
0
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1 0
ˆ
/ 1
3
1
ˆ
,
ˆ
/ 2
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 2
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 1
ˆ
/ 2
3
1
ˆ
(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸




=
(
(
(
¸
(

¸




=
(
(
(
¸
(

¸

− −
− −
− −
=
Z
Z
Z
Z Z
Z Z
Z Z
Z Z
Z Z
Z Z
Z Z Z
Z Z Z
Z Z Z
kk kK
Kk KK
Y Y
Y Y
(9.5.7)

odnosno,

Prilozi Predrag Vidović
109

,
ˆ
1 0 0
0 1 0
0 0 1
ˆ
,
ˆ
1 0 1
1 1 0
0 1 1
3
1
ˆ
,
ˆ
1 1 0
0 1 1
1 0 1
3
1
ˆ
,
ˆ
2 1 1
1 2 1
1 1 2
3
1
ˆ
Y Y
Y Y
(
(
(
¸
(

¸

=
(
(
(
¸
(

¸




=
(
(
(
¸
(

¸




=
(
(
(
¸
(

¸

− −
− −
− −
=
kk kK
Kk KK
Y Y
Y Y

(9.5.8)

gdje je Z Y
ˆ
/ 1
ˆ
= .

Na osnovu (9.5.8), očigledno je da su matrice
kK Kk KK
Y Y Y
ˆ
i
ˆ
,
ˆ
, kada je u pitanju transfor-
mator sprege Dy
n
5, singularne. Jedina regularna matrica jeste
kk
Y
ˆ
.

Na isti način mogu da se izvedu modeli trofaznih transformatora sa svim ostalim spregama.

Sadržaj

Predrag Vidović

5

Zadatak – Procedura korekcija napona................................................72 Zadatak – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora .......................................................................................74 PRORAČUN NESIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA.............77

4.2.2.2 4.2.2.3

5.1

PRORAČUN ZASNOVAN NA SUMIRANJU STRUJA I KOREKCIJI NAPONA ..............................................................................77 5.1.1 Sprega YNyn .................................................................................................79 5.1.2 Sprega Dyn ...................................................................................................80 5.1.3 Sprega YNy ...................................................................................................80 5.2 PRORAČUN ZASNOVAN NA IMPLICITNOM ZBUS POSTUPKU ....................................................................................................82

6 NUMERIČKA VERIFIKACIJA PRORAČUNA NESIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA ............................................84
6.1 6.2 PRORAČUN REŽIMA TRANSFORMATORA ...............................84 PRORAČUN MREŽE .................................................................................90

7 ZAKLJUČAK ....................................................................................................94 8 LITERATURA:.................................................................................................97 9 PRILOZI ...............................................................................................................99
9.1 GAUSS-OV I GAUSS/SEIDEL-OV METOD ZA RJEŠAVANJE SISTEMA NELINEARNIH JEDNAČINA..........................................99 9.1.1 Gauss-ov metod ..........................................................................................99 9.1.2 Gauss/Seidel-ov metod...........................................................................101 9.2 VEZA SIMETRIČNOG REŽIMA DIREKTNOG REDOSLIJEDA I REŽIMA FAZE A .................................................101 9.3 METOD KONTURNIH STRUJA ........................................................102 9.4 OTOČNI PARAMETRI TRANSFORMATORA ...........................105 9.5 REDNI PARAMETRI TRANSFORMATORA ...............................106

Uvod

Predrag Vidović

1

UVOD

Svjetsku elektroprivredu s kraja prošlog i početka ovog vijeka karakterišu procesi restrukturiranja i deregulacije, njene djelimične privatizacije i utvrñivanja slobodnog tržišta električne energije [1]. Ideja restrukturiranja se, prije svega, sastoji od dezintegracije jedinstvenog – vertikalno integrisanog elektroprivrednog preduzeća jedne države, u (teorijski) četiri, ekonomski nezavisna subjekta (preduzeća): 1) Proizvodnja, koncentrisana u jednom ili više nezavisnih preduzeća (u privatnom i/ili državnom vlasništvu); 2) Prenos, koncentrisan uglavnom u jednom preduzeću koje je, uglavnom, u državnom vlasništvu; 3) Distribucija, koncentrisana u jednom ili više preduzeća u državnom i/ili privatnom vlasništvu i 4) Isporuka električne energije, pridružena distributivnim preduzećima i/ili posebnim privatnim preduzećima. Jedan od ključnih momenata u restrukturiranoj elektroprivredi jeste taj da se svaki od novonastalih subjekata (proizvodnja, prenos, distribucija i isporuka) brine o svom cjelokupnom poslovanju, težeći da ostvari što veći prihod (profit). Takva briga nameće potrebu za korišćenjem sofisticiranih alata za voñenje tehničkih poslova u sva četiri elektroprivredna dijela. Zbog toga su se sistemi za voñenje prenosnih mreža EMS (Energy Management Systems) već utvrdili kao nužni alati u preduzećima za prenos električne energije. Štaviše, počelo se sa njihovim prilagoñavanjem novim uslovima poslovanja preduzeća za prenos na slobodnom tržištu električne energije. Ono što je dugo bilo zapostavljano prije restrukturiranja elektroprivrede, jesu slični – sofisticirani sistemi za voñenje tehničkih poslova distributivnih i preduzeća za isporuku električne energije. To su DMS (distributivni menadžment sistemi – Distribution Management Systems). Kombinacija sledeća dva razloga se čini ključnom za to zapostavljanje: 1) Distributivne mreže su višestruko većih dimenzija i sastoje se od složenijih elemenata od prenosnih mreža, pa su i osnovne varijante DMS sistema znatno složenije od odgovarajućih EMS sistema i 2) Preduzeće za distribuciju električne energije, integrisano u cjelokupno elektroprivredno preduzeće, bez izdiferenciranog sopstvenog poslovanja i interesa, nije motivisano za optimalno voñenje sopstvene mreže. Ali, u restrukturiranoj elektroprivredi, gdje su preduzeća za distribuciju i isporuku električne energije izdiferencirana u okviru elektroprivrede, sa sopstvenom odgovornošću prema svom poslovanju, stvari se radikalno mijenjanu. Otud veliki porast interesovanja za DMS sistemima u poslednje dvije decenije. Svejedno da li je riječ o EMS ili DMS sistemu, njihovu osnovu čini softver – EMS Softver i DMS Softver, respektivno. Bazični dio obje vrste softvera jesu analitičke funkcije, tj. energetski proračuni za nadzor, analizu i optimizaciju pogona, za planiranje razvoja itd. Proračuni stacionarnih režima (proračuni tokova snaga) i proračuni naizmjenične komponente režima s kratkim spojevima i/ili prekidima faza (proračuni kvarova), dvije su osnovne analitičke funkcije, tj. dva su osnovna proračuna elektroenergetskih – prenosnih i distributivnih mreža. Obje vrste proračuna predstavljaju osnovu za veliku većinu ostalih proračuna u oba sistema – EMS i DMS. Prenosne mreže su uglavnom trofazne i s velikim brojem kontura. Kada nisu pogoñene kvarom, one najčešće mogu da se aproksimiraju uravnoteženim mrežama sa simetričnim režimima. {Pojmovi simetrije i uravnoteženosti precizno su definisani u [2].} Osim u slučaju trofaznog uravnoteženog kratkog spoja i/ili prekida faza, neuravnoteženi kvarovi unose nesimetriju režima mreža. Proračuni simetričnih tokova snaga i kvarova uravnoteženih mreža, koje su prije kvara bile u simetričnim režimima, definitivno su utvrñeni prije više decenija. Modeli za oba proračuna zas1

simetrične komponente [11]. u tom domenu. 5] pokazao se bazičnim za rješenje problema tokova snaga prenosnih mreža. 8]. Taj metod je zasnovan na sledećoj prirodi "regularnih" režima prenosnih mreža: 1) Moduli napona čvorova u pogonu prenosnih mreža jako su bliski nominalnim vrijednostima. Treći fakt omogućuje njeno zadržavanje konstantnom u svim iteracijama proračuna. mogu da se proračunavaju na monofaznim pogonskim reprezentima trofaznih mreža (direktnog redoslijeda). a ne od njihovih faznih stavova. Oni omogućuju rasprezanje problema tokova snaga na dva potproblema – aktivne snage / fazni stavovi i reaktivne snage / moduli napona.1 Proračuni tokova snaga Sistem linearnih relacija bilansa struja. pa tako i višestruko (iterativno) rješavanje sistema linearnih jednačina na osnovu jednom izračunatih faktora. opisana metodom nezavisnih potencijala čvorova [3]. Naime. Za te proračune se u [12] predlaže fazni domen. konstantna matrica Jacobian-a omogućuje njenu jednokratnu implicitnu inverziju – LU faktorizaciju [7.1. direktno se koristi sistem linearnih relacija bilansa struja (originalna forma metoda nezavisnih potencijala čvorova). dakle na šemama tri puta manjih dimenzija od trofazne mreže koja se razmatra. a u [2] – domen simetričnih komponenti. 1. već su poznate njihove snage. Taj model se sastoji od sistem linearnih relacija bilansa struja čvorova kola. Posebnu snagu proračunima tokova snaga daju primjena tehnike rijetkih matrica [9] i optimalna numeracija čvorova mreže [10]. Ta činjenica je potvrñena ustanovljavanjem varijante tog metoda u vidu brzog raspregnutog metoda za proračun tokova snaga [6]. transformiše se u sistem nelinearnih relacija bilansa (kompleksnih) snaga čvorova mreže [4. Poslednja dva fakta posledica su malih vrijednosti odnosa rezistansi i reaktansi grana (vodova i transformatora) prenosnih mreža – R/X≈0. Gauss-ov i Gauss/Seidel-ov iterativni metod [4]. kao linearno električno kolo.1 PRENOSNE MREŽE U ovom dijelu diskutovani su proračuni tokova snaga – Paragraf 1. struje potrošača i generatora nisu poznate. 1. 2) Njihovi fazni stavovi takoñe su meñusobno jako bliski. Definitivno. Prva dva fakta omogućuju jednostavno generisanje aproksimacije matrice Jacobian-a. 1.1. Taj sistem.1.1 i naizmenične komponente režima s kvarovima prenosnih mreža – Paragraf 1. Ustanovljavanjem brzog raspregnutog metoda. Takvi režimi. u tom problemu. definitivno su skinuti sa scene proračuna tokova snaga prenosnih mreža. To se čini s obzirom na prirodu problema tokova snaga.1. definitivno su izabrane kao domen za njihov proračun. 5]. 3) Matrica Jacobian-a sistema nelinearnih relacija bilansa snaga ne mijenja se značajno iz iteracije u iteraciju Newton/Raphson-ovog metoda za rješenje modela tokova snaga. Newton/Raphson-ov iterativni metod [4. Za nesimetrične (trofazne) tokove snaga (ne)uravnoteženih trofaznih prenosnih mreža.2 Proračuni kvarova Za proračun kvarova trofaznih prenosnih mreža. napisan saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova. proširen uslo2 . zanemarujući fazne pomake koje unose trofazni transformatori sa spregama nenultih sprežnih (satnih) brojeva.2. a ne od njihovih modula i 5) Tokovi (bilansi) reaktivnih snaga uglavnom zavise od modula napona. Kada su u pitanju simetrični tokovi snaga (uravnoteženih) trofaznih prenosnih mreža. što znači smanjenje dimenzija problema na pola. radi proračuna tokova snaga. nije definitivno utvrñen domen za njihove proračune. izveden sintezom prvog – strujnog i drugog – naponskog Kirchhoff-ovog zakona.Uvod Predrag Vidović novani su na mreži koja je. 4) Tokovi (bilansi) aktivnih snaga uglavnom zavise od faznih stavova napona. kao ekskluzivnim – definitivnim rješenjem za proračune tokova snaga prenosnih mreža.

Procedura sumiranja struja je zasnovana na činjenici da tokovi snaga (struja) u granama radijalne mreže mogu vrlo dobro da se procjene na osnovu: 1) rasporeda i veličine potrošnje potrošača. s jakom vezom svakog čvora sa susedima. odnosno LU faktorizacija) predstavlja osnovni metod za taj proračun.2. pa se problem svodi praktično na proračun režima samo ∆-kola. postiže se rješenje problema distributivnih simetričnih tokova 3 .2. Kada su u pitanju radijalne mreže. Gauss-ov metod sukcesivnih eliminacija (Gauss-ova redukcija. Rezultat primjene te procedure jeste vrlo dobra aproksimacija struja grana radijalne mreže. izračunata direktnom primjenom prvog Kirchhoff-ovog zakona. izračunatih na osnovu aproksimacije struja grana.2. 15]. a distributivne mreže su radijalne. što presudno utiče na te proračune: 1) Prenosne mreže su s velikim brojem kontura. 19]. 5. Sistem s kvarom se dekomponuje na sistem (režim) prije kvara i ∆-kolo. odnosno proračune prenosnih mreža. 2) topologije mreže i 3) poznatih. 15]. tada su ti postupci zasnovani na numeraciji mreže po slojevima (layers) i procedurama sumiranja struja (čišćenja na gore – sweep-up procedure) i korekcija napona (čišćenja na dolje – sweep-down procedure).1 i naizmenične komponente režima s kvarovima distributivnih mreža – Paragraf 1. koje unose trofazni transformatori sa spregama nenultih sprežnih (satnih) brojeva. ova činjenica otežava primjenu postupaka za proračun tokova snaga distributivnih mreža. Proračun režima cijele mreže s kvarom se svodi na rješenje sistema lineranih (kompleksnih) jednačina. Za proračun tog modela koriste se dva postupka.2 DISTRIBUTIVNE MREŽE U ovom dijelu diskutovani su proračuni tokova snaga – Paragraf 1. predstavlja model za proračun režima mreže s kvarom [4. Pošto je problem faznih pomaka. riješen u [15]. simetrične komponente definitivno jesu domen za proračun kvarova trofaznih prenosnih mreža. pokušalo se s direktnom primjenom algoritama razvijenih u prenosnom okruženju za odgovarajuće proračune u distributivnom okruženju. kao i vrlo dobre aproksimacije padova napona grana mreže. 18. Prvi se zasniva na primjeni Thévenin-ove teoreme za proračun režima na mestu kvara.2. s malim brojem kontura. 1. kao u slučaju prenosnih mreža. Zbog toga se u poslednjih nekoliko decenija intenzivno razvijaju specijalizovani algoritmi za proračune distributivnih mreža [16]. Drugi postupak se zasniva na principu dekompozicije/superpozicije [3]. na osnovu tog režima. 1. zasnovanih na Newton/Raphsonovom metodu. Procedura korekcija napona se sastoji od direktne primjene drugog Kirchhoff-ovog zakona za proračun napona čvorova mreže. vrlo dobrih aproksimacija napona čvorova mreže (bliskih nominalnim vrijednostima). uvažavajući vrlo dobre aproksimacije padova napona grana mreže. 14. Iterativnom primjenom ovih procedura. a zatim. s obzirom na već razvijene EMS sisteme. u dovoljnom broju iteracija. koje je trivijalno u smislu da je pasivno svuda osim na mjestu kvara [5. a ne od parametara mreže. 2) Vrlo veliki odnosi rezistansi i reaktansi vodova distributivnih mreža (R/X>>0) i 3) Isključiva zavisnost tokova aktivnih i reaktivnih snaga od rasporeda potrošnje i njene topologije. 13. definitivno onemogućuje primjenu brzog raspregnutog metoda za proračun modela tokova snaga distributivnih mreža. Meñu tim proračunima. pri čemu za režim jednog čvora od presudnog je značaja samo režim čvora i grane preko kojih se on napaja. najvažniji su proračuni tokova snaga i kvarova. Oba pristupa su po efikasnosti prilično izjednačena. proračunava se režim cijele mreže. počevši od poznatog napona korjena mreže – napojne transformatorske stanice. S pojavom interesa za DMS sistemima.1 Proračuni tokova snaga Prije dvadesetak godina su se pojavila definitivna rješenja za proračune simetričnih tokova snaga trofaznih radijalnih distributivnih mreža i distributivnih mreža s malim brojem kontura (slaboupetljane mreže) [17.Uvod Predrag Vidović vima kvara ("terminalni uslovi kvara"). Praktično svi takvi pokušaji su propali zbog različite prirode prenosnih i distributivnih mreža.

tim proračunom. Kada su u pitanju proračuni mreža s konturama (slaboupetljane distributivne mreže). rješava opisanom kompenzacijom. s kojim se kontroliše napon na njegovom priključku za mrežu. 5) Prisustvo transformatora sa sekundarnim namotajima povezanim u trougao. Nijedan od ovih problema nije tipičan za praksu proračuna distributivnih mreža. Naime. ali. 4) Primjena neuravnoteženih trofaznih transformatora (otvorene sprege) [20. Nesimetrični režimi jesu realni režimi distributivnih mreža. odnosno sprege Yy. S obzirom da se pod radijalnom mrežom podrazumjeva mreža u kojoj se svaki čvor (potrošač) napaja samo iz jednog izvora i to samo jednim putem. otvaranjem kontura u izabranim čvorovima. dakle.Uvod Predrag Vidović snaga sa unaprijed specificiranom tačnošću. U procedurama korek4 . u kojima zvjezdište jeste izolovano. s kojima se kontrolišu naponi na njegovim priključcima za mrežu. U referenci [22] napravljen je pokušaj da se izuzetno efikasni kompenzacioni postupci za proračun simetričnih tokova snaga [17]. Otud je izveden i naziv ovih postupaka za proračun tokova snaga distributivnih mreža s konturama: kompenzacioni postupci za proračun tokova snaga slaboupetljanih distributivnih mreža [17]. nezavisno od nepoznatih napona tih sabirnica. i u kombinaciji s primjenom generalizovane Thévenin-ove teoreme. s poznatim nesimetričnim faznim naponima njegovih NN sabirnica i 2) Srednjenaponska (SN) mreža jednog napojnog transformatora. te mreže se prvo svode na radijalne. čvorovi koji se nalaze na putu izmeñu korjena i takvog distributivnog generatora napajaju se bar iz dva izvora (generator je drugi izvor). ali je. predstavljaju vrlo sofisticiranu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona (metod konturnih struja) i Gauss/Seidel-ovog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. u kojima bar jedno zvjezdište jeste izolovano. sa specificiranim. isto kao i problem kontura. Kompenzacione struje se izračunavaju primjenom generalizovane Thévenin-ove teoreme. obuhvat distributivnih mreža neprirodno sužen na mrežu jedinstvenog naponskog nivoa. Zato se problem distributivnih generatora. to znači da svaki generator u distributivnoj mreži. Primjer mreža na koje taj proračun može da se primjeni jesu: 1) Niskonaponska (NN) mreža jednog distributivnog transformatora. meñusobno različitim snagama potrošnje po fazama SN sabirnica distributivnih transformatora. Poslednja tri efekta tipična su praksa u USA. ponovo se nalazi u vrlo sofisticiranoj sintezi primjene oba Kirchhoff-ova zakona (metod konturnih struja) i klasičnog Gauss/Seidel-ovog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. To su sprege tipa Dy. Efikasnost jeste postignuta. narušava osobinu radijalnosti čineći jednu konturu. U drugoj glavi biće pokazano da opisani proračuni tokova snaga radijalnih mreža. ovog puta. Neuravnoteženost distributivnih mreža i nesimetrija njihovih režima posledice su sledećih efekata: 1) Neuravnoteženost potrošača (potrošači zamjenjeni impedansama koje nisu jednake u svim fazama). 21]. Neposredna matematička podloga kompenzacionih postupaka za proračun mreža s konturama. na mrežu bez transformatora. naročito onih sa spregama čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili namotaji bar jedne strane povezani u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. Time se proračuni mreža s konturama svode na proračune radijalnih mreža. Proračun nesimetričnih (trofaznih) tokova snaga distributivnih mreža jeste problem koji je otvoren odmah poslije uspješnog utvrñivanja proračuna simetričnih tokova snaga. Takva promjena topološke strukture mreže kompenzuje se kompenzacionim strujama injektiranim u čvorove u kojima su konture otvorene. Suštinski problem proračuna nesimetričnih tokova snaga distributivnih mreža iskrsava odmah po uvažavanju prirode tih mreža – prisustvo distributivnih trofaznih transformatora. koji su posledica nesimetričnih trofaznih potrošnji uravnoteženih ili mreža koje nisu uravnotežene. sa uzemljenim srednjim otcjepom na jednom od namotaja i 6) Prisustvo dvofaznih vodova i monofaznih vodova i transformatora u mreži. generalizuju na proračune nesimetričnih tokova snaga distributivnih mreža. 2) Nesimetrija potrošača (potrošači zamjenjeni snagama koje nisu jednake u svim fazama) 3) Insistiranje na neuravnoteženostima trofaznih vodova koji nisu transponovani.

) Problem koji se nadovezuje na prethodni odnosi se na specifikaciju snaga potrošnje trofaznih potrošača. čini se da izuzetno efikasni proračuni tokova snaga distributivnih mreža. Dakle. onda može da se uradi jedna iteracija algoritma za proračun tokova snaga. ako se struje kvara distributivne mreže izračunaju primjenom Théveninove teoreme za zamjenu dijela mreže koji nije zahvaćen kvarom i ako se svi ostali potrošači zamijene impedansama. pa tako izračuna režim mreže s kvarom. 1. ovaj postupak je značajno opterećen implicitnom inverzijom (LU faktorizacijom) matrice admitansi mreže (YBUS). posebno onih koji se napajaju s transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili je bar jedan od namotaja povezan u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. za poznate napone na njihovim primarima [23]. Problem proračuna distributivnih mreža s više SN nivoa koji su povezani uravnoteženim transformatorima koji imaju sekundarne namotaje povezane u trougao ili koji bar na jednoj njihovoj strani imaju namotaje povezane u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. 3. takvi transformatori onemogućuju iterativno ažuriranje napona na sekundarima. ovaj postupak je opterećen još jednim – većim problemom – potrebom da se inverzija radi uvijek kada se topologija mreže promijeni.Uvod Predrag Vidović cija napona. kod distributivnih mreža se ti postupci zasnivaju na sličnim algoritmima [19. 25. U vezi s tim proračunima ističu se sledeća pitanja na koja u literaturi nisu dati definitivni odgovori: 1. . 27]. problem nesimetričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih distributivnih mreža nije definitivno riješen. Načelno. u mrežama s transformatorima čiji su sekundarni namotaji povezana u trougao ili je bar jedan od namotaja povezan u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. Pored inverzije matrica velikih dimenzija. (Ovo pitanje je posledica nemogućnosti ažuriranja nulte komponente napona u proceduri korekcija napona. 26.3 PREDMET TEZE Predmet ove teze jesu proračuni nesimetričnih tokova snaga trofaznih (ne)uravnoteženih mreža. Dakle. 1. Postupak za proračun tog modela se obrañuje primjenom klasičnog Gauss-ovog ili Gauss-Seidel-ovog iterativnog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina – implicitni ZBUS postupak (implicit ZBUS Gauss Method) [24]. moraju da budu napušteni. gdje se postupci za proračun tokova snaga i kvarova radikalno razlikuju. zasnovanih na vrlo zahtjevnoj implicitnoj inverziji (LU faktorizaciji) matrice admitansi mreže. koristeći se tehnikama rijetkih matrica i optimalne numeracije čvorova. Meñutim.2. 5 2.2 Proračuni kvarova Za razliku od prenosnih mreža. odnosno metod injektiranih struja (Current Injection Method). zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. U literaturi je težište rješenja problema nesimetričnih tokova snaga distributivnih mreža prenijeto na modelovanje distributivne mreže direktnom primjenom metoda nezavisnih potencijala čvorova u faznom domenu. Postupci zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona nisu praktično osjetljivi na takve promjene. To je i učinjeno. Da li je za te proračune nužno da se napuste izuzetno efikasni Gauss/Seidel-ovi iterativni postupci s procedurama sumiranja struja i korekcija napona i da se zamijene primjenom standardnih Gauss-ovih ili Gauss-Seidel-ovih iterativnih postupaka za rješavanje problema nesimetričnih tokova snaga trofaznih distributivnih mreža.

Kakav treba da bude tretman neuravnoteženih elemenata trofaznih distributivnih mreža (neuravnoteženi potrošači. Problem ogromnog broja različitih sprega uravnoteženih transformatora koje treba da se modeluju i uvaže u algoritmima i softveru za proračun nesimetričnih tokova snaga. odnosno napona. tretman transformatora sa odnosima transformacije koji nisu nominalni).Uvod Predrag Vidović 4. U tu svrhu. Yd i Dd. 5. U trećoj glavi su prikazani modeli elemenata mreže u (ne)simetričnim režimima – trofaznih potrošača. kao i trofazni model mreže sa (ne)simetričnim režimom. a svaka od njih ima dvije varijante – sa i bez uzemljenja zvjezdišta. Dy. To razmatranje je dato i zato da bi se otvorio put za generalizaciju tih postupaka za utvrñivanje postupaka za proračun nesimetričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih trofaznih distributivnih mreža. sa srednjim otcjepom na jednom od namotaja koji je uzemljen. 7. PQ i PV [5] – dovoljno dobro odslikava priroda nesimetričnih režima trofaznih distributivnih mreža? Tretman regulacionih transformatora s ručnom ili automatskom regulacijom pod opterećenjem i transformatora s regulacijom u beznaponskom stanju (odnosno. (Npr. Da li se klasičnim tipovima čvorova – ΘV. s kojima se kontrolišu naponi na njegovim priključcima za trofaznu mrežu. koja se sastoji od naprijed navedenih elemenata. 3. 9. U četvrtoj glavi su prikazane procedure sumiranja struja i korekcija napona za proračun nesimetričnih režima tih elemenata. sa svim varijantama uzemljenja zvjezdišta. neuravnoteženi trofazni vodovi. u kombinaciji s Thévenin-ovom teoremom.) 5. U petoj glavi je obrañen problem proračuna trofazne (ne)uravnotežene distributivne mreže. 10. u drugoj glavi elaborata obrañene su izuzetno efikasne procedure sumiranja struja i korekcija napona za proračun simetričnih tokova snaga radijalnih distributivnih mreža i distributivnih mreža s konturama. neuravnoteženi trofazni transformatori. u nesimetričnom režimu. samo sprega Dy ima šest: Dy1. data je njihova matematička zasnovanost na Gauss/Seidel-ovom iterativnom metodu za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. 6. To je urañeno da bi se sagledali ključni problemi koje u proračunima nesimetričnih tokova snaga distributivnih mreža izazivaju trofazni transformatori. a posebno mreža s dvofaznim i monofaznim dijelovima. Tretman transformatora čiji odnosi transformacije ne mogu da se eliminišu primjenom sistema relativnih vrijednosti. Obrada prva dva od navedenih pitanja osnovni je predmet ove teze. transformatori sa sekundarima povezanim u trougao. Realizacija proračuna kvarova distributivnih mreža zasnovana na algoritmima razvijenim za proračun tokova snaga (unifikacija proračuna tokova snaga i kvarova). Kompenzacioni postupci za tretman kontura i distributivnih generatora. vodova (sekcija) i transforamtora sa četiri osnovne sprege: Yy. Pri tom. prisustvo dvofaznih vodova i monofaznih vodova i transformatora u mreži)? Pitanje specifikacije proizvodnje aktivne snage trofaznih distributivnih generatora i njihove proizvodnje reaktivne snage. 9. 11. Izbor domena – fazni (s transformatorima realnih odnosa transformacije). primjenom procedura sumiranja struja i korekcija napona. 11. ili domen simetričnih komponenti (s transformatorima kompleksnih odnosa transformacije) – za obradu nesimetričnih tokova snaga trofaznih distributivnih mreža. 7. 8. nisu pred- 6 .

data je u šestoj glavi. Njihova verifikacija. napravljena poreñenjem s postupcima koji su utvrñeni u literaturi (zasnovani na Gauss-ovoj varijanti implicitne inverzije matrice admitansi mreže). 7 . Oni mogu direktno da se realizuju u potpunoj saglasnosti sa odgovarajućim postupcima za proračune simetričnih tokova snaga mreža s konturama. Na kraju su dati prilozi koji su izdvojeni da ne bi opterećivali osnovni dio elaborata.Uvod Predrag Vidović met ove teze. a u osmoj glavi je navedena literatura korišćena za izradu ove teze. U sedmoj glavi su data zaključna razmatranja i uputstva za dalji razvoj ove materije. koji su opisani u drugoj glavi.

a snage su jednake trećinama trofaznih snaga [13]. .2) 8 . gdje su: (2. Tip čvora Veličine Poznate Nepoznate θV (balansni) θ. Čvorovi su klasifikovani na standardan način [5]: korijen mreže jeste balansni čvor. zasnovan na relacijama bilansa struja u čvorovima mreže. Q PQ P. na kojima su specificirane proizvodnje aktivne i reaktivne snage ("negativna potrošnja"). odnosno četiri realne veličine – injektirana aktivan (P) i reaktivna snaga (Q). prikazani su u tabeli 2.1 – Osnovna klasifikacija čvorova distributivnih mreža. Q θ. glasi [28]: ˆ ˆ ˆ − I k = ∑ ykiU i . u ovu klasifikaciju nisu uključeni čvorovi tipa PV. svi ostali čvorovi. Opisana klasifikacija i razvrstavanje veličina asociranih čvorovima na poznate i nepoznate veličine. Preostali čvorovi su ili potrošački. kako je već rečeno. onda linearni model mreže. u stacionarnom simetričnom režimu direktnog redoslijeda. u matričnoj formi: ˆ ˆˆ − I = YU .1. s obzirom na simetriju režima (direktnog redoslijeda). Ako se za modelovanje mreže (prenosne ili distributivne) izabere metod nezavisnih potencijala čvorova.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović 2 PRORAČUN SIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA DISTRIBUTIVNIH MREŽA I NJEGOVA TEORIJSKA ZASNOVANOST Razmatra se linearna. u kojem je priključen idealan naponski izvor specificiranog napona i nepoznate injektirane aktivne i reaktivne snage. Dakle. obično sekundarnih sabirnica napojnog transformatora. jesu tipa PQ. ili čvorovi sa priključenim distributivnim generatorima. k = 1. Generatorski čvorovi. model mreže ima dimenziju n (a ne 3n). Pošto se ne razmatraju generatorski čvorovi s regulacijom napona. koristeći se pogonskim parametrima trofaznih elemenata (Glava 3). nisu od osnovnog interesa za materiju koja se ovdje izlaže.1) odnosno. 2. trofazna. s regulacijom napona na njihovim priključcima za mrežu. odnosno čvor tipa ΘV. potrošački i generatorski. V Ako se mreža modeluje u domenu simetričnih komponenti. Svakom čvoru mogu da se asociraju dvije kompleksne veličine – injektirana snaga i napon. Ona se napaja sa jednog korjena. sa specificiranim aktivnim i reaktivnim snagama. i =1 n (2. kao i modul (U) i fazni stav napona (θ)... Tabela 2.. Struje i naponi koji figurišu u modelu jesu fazne veličine izabrane faze. onda model mreže može da se predstavi po jednoj fazi (npr. uravnotežena distributivna mreža koja se sastoji on n trofaznih čvorova (3n faznih čvorova). V P. sa specificiranim snagama potrošnje. fazi a). ne razmatraju se pošto. n .

Odnosno. Gauss/Seidel-ovim metodom [4] – Prilog 9. Matematički model mreže (2. k = 1. u izuzetno efikasnoj kombinaciji s Thévenin-ovom teoremom (kada je reč o mrežama s konturama). pa i mreža s malim brojem kontura.3) predstavljaju model tokova snaga distributivne mreže. primjenom Gauss/Seidel-ovog metoda. i =1 n (2. n .1) i (2. prikazani su algoritmom koji se sastoji od 4 koraka: Algoritmi za proračun modela tokova snaga zasnovani na Gauss-ovom i Gauss/Seidel-ovom metodu 1. u tim dijelovima se dokazuje da postupci za proračun tokova snaga distributivnih mreža. ˆ Y – (kompleksna) matrica admitansi. pa se za rješavanje tokova snaga distributivnih mreža koriste varijante Gaussovog iterativnog metoda. 2. One mogu da se rješavaju Newton/Raphson-ovim iterativnim metodom. Odnosno. Proračuni tokova snaga radijalnih i mreža s malim brojem kontura. Taj metod je izuzetno dobro povezan s prirodom radijalnih mreža. ne može da se direktno iskoristi za proračun problema tokova snaga pošto je on iskazan u terminima napona i struja. Zato se iz linearnog modela (2.1). Ako relacije (2. nisu ništa drugo do primjena standardnog Gauss/Seidel-ovog iterativnog metoda za rješenje jednačina bilansa snaga (2. zbog toga što su one usmjerene od čvorova. ˆ U – vektor (kompleksnih) faznih napona čvorova – (stacionarno) stanje mreže. ispred lijevih strana relacija (2. onda varijante Newton/Raphson-ovog metoda nisu efikasne.. brzim raspregnutim metodom. obrañuju se u naredna dva dijela ove glave.1) sa odgovarajućim konjugovanim naponima: ˆ ˆ* ˆ ˆ − S k (U k ) = U k ∑ ykiU i .2). onda su varijante Newton/Raphson-ovog metoda znatno efikasnije od varijanti Gauss-ovog metoda [4]. kao i kompenzaciji za konture.3) jesu algebarske.3).3) na dva dijela: 9 . On se dobija množenjem relacija (2.4) Model – relacije (2.1) prelazi u nelinearan model zasnovan na bilansima kompleksnih snaga u čvorovima mreže. odnosno (2. Ako relacije (2. n . ili nekom njegovom varijantom – npr.. kompleksne i simultane. zasnovani na numeraciji mreže po slojevima i procedurama sumiranja struja i korekcija napona. Oba – Gauss-ov i Gauss/Seidel-ov metod za proračun modela tokova snaga (2. primenjeni u standardnoj ili formi zasnovanoj na sumiranju struja i korekciji napona..3) ˆ gdje je sa S k označena kompleksna snaga čvora k: ˆ ˆ*ˆ Sk = U k I k .2) – injektirane struje čvorova – pojavljuje znak minus.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ˆ I – vektor (kompleksnih) struja potrošnje u čvorovima. .. a problem tokova snaga se iskazuje u terminima napona i snaga. odnosno Gauss-ovim iterativnim metodom. ili nekom njegovom varijantom – npr.1. ali nisu linearne.. (2. k = 1. .. Rasprezanje modela tokova snaga (2. 2.3). pa se. 3. definitivno rješenje tokova snaga prenosnih mreža jeste brzi raspregnuti metod.3) predstavljaju model tokova snaga prenosne mreže (s velikim brojem kontura).

..7). 3. i =1 n pri čemu je: U1 = U1spec i θ1 = θ1spec . 3. .. n . 3. na osnovu poznatog napona balansnog čvora. jednaki su desnim stranama relacija (2. Modifikacija dominantnog dijela modela: − ˆ S k (U k ) n ˆ ˆ = ∑ ykiU i . .. Otočni elementi asocirani balansnom čvoru ne utiče na proračun tokova snaga. k = 2.. Rješenje dominantnog dela modela (2. n .. Režim u tim (otočnim) elementima računa se trivijalno. (2. .. k = 2. 3.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Dominantni dio modela: ˆ ˆ* ˆ ˆ − S k (U k ) = U k ∑ ykiU i .1. i = 2. (2. ˆ* Uk h (2. ˆ* Uk i =1 (2..5a) može da se primjeni iterativni postupak zasnovan na Gauss-ovom. 2... sadrže h+1-vu – korigovanu ("poboljšanu") aproksimaciju napona čvorova. dimenzija (n–1)×1. pa se ni ne razmatraju. (prvi čvor je balansni. tj.8) ˆ Elementi vektora U h +1 . s promjenjenim znakom. . n – po kojima treba da se riješi sistem lineranih jednačina (2. bez poznatog napona prvog (balansnog čvora) – U kh .. 3. 10 .4) i aproksimacija odgovarajućih konjugovanih napona čvorova.6) po nepoznatim naponima U i . n . k = 2. u njihovom standardnom obliku [24]: ˆ ˆ ˆˆ − I h − ∆I = YU h +1 . odnosno Gauss/Seidel-ovom metodu. k = 2. Za rješenje dominantnog dijela modela tokova snaga (2.. s poznatim – specificiranim modulom i faznim stavom napona – superskript "spec").6).6) ˆ 3. i =1 n (2. odnosno predstavljaju količnike aproksimacija snaga potrošnje (2. ispred njene oznake nema znaka minus)...5b) (pošto snage prvog – balansnog čvora nisu poznate. 3. njegova injektirana snaga nije poznata. dimenzija (n–1)×1.. ˆ Elementi vektora I h .5a) Raspregnuti dio modela: ˆ ˆ ˆ ˆ S1 = U1* ∑ y1iU i ..7) pri čemu je sa h označen redni broj iteracije (h=1 znači da je riječ o početnoj iteraciji). n . bez struje prvog – balansnog čvora: I kh = ˆ S k (U kh ) .

10) na koji način se dobija standardna forma Gauss-ovog iterativnog metoda za rješavanje sistema jednačina – Prilog 9... Već je navedeno da se ovaj postupak za rješavanje modela tokova snaga u literaturi se naziva implicitni ZBUS postupak (Implicit ZBUS Gauss Method) [24]. . i = 2. u kojima se mijenjaju samo desne strane poznatih veličina. Naime... koji se odnose na balansni čvor. u svakoj iteraciji izračunavaju isti faktori s kojima se vrše operacije prilikom triangularizacije redukovane matrice admitansi i proračuna korigovane aproksimacije napona. ali su one ovdje izbjegnute da bi se napravila distinkcija u odnosu na obilježavanje vektora fazora naˆ pona U . dajući sistemu linearnih jednačina (2. 8]. Jednom izvedene. Ni ovaj postupak nije praktičan pošto se za sprovoñenje Gauss-ove redukcije. dimenzija (n–1)×1. dimenzija (n–1)×(n–1). ˆ U vektoru ∆I . onda je ri1 ˆ ˆ ˆ ˆ Standardne anglosaksonske oznake za donju ( D ) i gornju trougaonu matricu ( G ) jesu L (lower) i U (upper). Sistem linearnih jednačina (2. odnosno Current Injection Method. Eksplicitno sprovoñenje ovog postupka nije praktično s obzirom na vrlo velike dimenzije redukovane matrice admitansi. (2. za rješenje sistema linearnih jednačina uobičajeno se koristi implicitna inverzija vrlo rijetke i optimalno numerisane matrice admitansi – njena LU faktorizaciˆ ja [7. koje odgovaraju balansnom čvoru – redukovana matrica admitansi. kvadratna. a ako se koriste i korigovane aproksimacije napona koje su već izračunate u tekućoj iteraciji.9) Sistem jednačina (2. regularna.11) ˆ ˆ U matricama faktora D i G suštinski se memorišu operacije koje se u svakoj iteraciji naprijed opisane standardne Gauss-ove redukcije koriste za rješavanje sistema linearnih jednačina. (2. dobijena je tako što su iz matrice admitansi Y potisnute prva vrsta i prva kolona.6).7) može da ˆ se iskaže kao proizvod donje trougaone matrice faktora D i gornje trougaone matrice 1 ˆ faktora G : ˆ ˆ ˆ ˆˆ − I h − ∆I = DGU h +1 . n . taj vektor glasi: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ∆I T = [ y21U1 .7) može da se rješi eksplicitnom inverzijom redukovane matrice ˆ admitansi Y : ˆ ˆ ˆ ˆ U h + 1 = (Y ) −1 (−I h − ∆I ) . 8]. (2. 11 . 3.7). . te dvije matrice se nepromjenjene koriste u svakoj iteraciji rješavanja sistema linearnih jednačina (2. yn1U1 ] . izbjegavajući operaciju inverzije i koristeći se standardnom Gauss-ovom redukcijom linearnih jednačina (s vrlo rijetkom i optimalno numerisanom matricom admitansi).Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ˆ ˆ Matrica Y .7) gornju trougaonu formu [7.11).1. smješteni su poznati članovi suma na desnim stranama relacija (2. Umjesto toga. redukovana matrica admitansi Y (2.. može da se rješi po korigovanoj aproksimaciji napona ˆ U ih +1 . Ako se prilikom izračunavanja korigovane aproksimacije napona čvorova u jednoj iteraciji koriste samo aproksimacije napona izračunate u prethodnoj iteraciji. . riječ je o Gauss-ovom metodu.

( I = 0. sada. odnosno Gauss/Seidel-ovog metoda – Prilog 9. pri čemu l predstavlja broj grana u posˆ lednjem sloju. Za rješenje dominantnog dijela modela tokova snaga (2..1.. . n. . 3.. n–l. Sada. ∧ i = 2. ∧ i = 2. (Taj postupak se u ovom elaboratu generališe na (ne)uravnotežene mreže u nesimetričnim režimima. S obzirom da su u opisanom postupku kao nepoznate veličine ekspliciraju isključivo naponi čvorova (stanje mreže). tj. opet Gauss-ova.. kada su u pitanju radijalne i mreže s konturama. Za razliku od prethodnog postupka (orjentisanog na čvorove).12) ˆ pri čemu su sa y označeni elementi matrice admitansi mreže.5a). u drugačijoj formi. Zato modelu (2. može da se koristi postupak orjentisan na grane (branch oriented method).12). . (2. postupak zasnovan na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. te struje mogu da se opišu relacijama: ˆ  S (U )  ˆ ˆ ˆ ˆ I ki =  i * i + YoiU i + ∑ I ij  . .12) i relacija (2.1. 3. sistem jednačina kojima je opisan problem tokova snaga. osnovni cilj u ovoj glavi jeste da se dokaže matematička zasnovanost postupaka za proračun simetričnih tokova snaga ponovo na Gauss-ovom. ˆ j∈α i  Ui  (2. Koristeći se prvim Kirki chhoff-ovim zakonom.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ječ o Gauss/Seidel-ovom metodu – Prilog 9. primjenom standardnog Gauss-ovog. k = 1. . 12 . osim čvora k. k = 1.... 2.) Kako je naglašeno u Uvodu.13) ˆ pri čemu je sa Yoi označena otočna admitansa priključena u čvoru i.5a) sastoji se od napona svih čvorova osim balansnog (koji je unapred specificiran). već mu je posvećen naredni dio. . ∧ i > k. odnosno Gauss/Seidel-ov metodu. 3. ki i i =1 i≠k n k = 2. kao i na proceduri kompenzacije za konture (i generatore. 2. Postupak za njihovo rješenje. u kojem figurišu nepoznate varijable stanja mreže – naponi čvorova.6) se sada daje sledeća. .2. kaže se da je postupak orjentisan na čvorove (bus oriented method). n . a sa αi označen je skup indeksa čvorova koji su granama povezani s čvorom i. n–l.. . n. sastoji se od n–1 relacije (2. ali. 3. odnosno Gauss/Seidel-ova forma: ˆ 1 S k (U k ) 1 ˆ − Uk = − ˆ* ˆ ˆ ykk ykk U k ˆ ˆ ∑y U . model (2. s regulacijom napona na njihovim priključcima za mrežu) [17]. Rezultat rješenja dominantnog dijela modela tokova snaga (2.13). kojom se postiže izuzetna efikasnost proračuna.. osnovni je predmet ove glave. pa se ne daje na ovom mjestu. ∧ i > k .. sada je potrebno da se proširi sa novim nepoznatim veličinama režima mreže – sa strujama rednih grana mreže – ˆ I ki . . pa tako i vremenu potrebnom za rješenje sistema nelinearnih jednačina). Upravo je zbog toga drugi metod znatno efikasniji od prvog (po broju iteracija. kada nema grane izmeñu čvorova k i i)..

. funkcije su samo modula napona tog čvora [24. injektirana kompleksna snaga u balansnom čvoru izračunava se korišćenjem relacije (2.2). Rezultat rješenja dominantnog dijela modela tokova snaga (2. Izračunavanje injektiranih snaga u balansnom čvoru i režima cijele mreže. 4. zasnovano na postupku orjentisanom na grane. rješenje dominantnog dijela modela tokova snaga se završava kada se zadovolje unaprijed specificirani kriterijumi konvergencije. struje u rednim granama mreže su već izračunate u okviru proračuna modela mreže). U proračunima stacionarnih tokova snaga.6) u tekućoj iteraciji.1) i njegovo rješenje (Dio 2. s ciljem da se ekvivalentne šeme transformatora tretiraju bez idealnih transformatora. Ti kriterijumi se definišu na osnovu razlika aproksimacija napona u dvije uzastopne iteracije i razlika vrijednosti lijevih i desnih strana relacija (2. sinϕ) i 3) Konstantna impedansa (admitansa Y = G + jB ): 13 . 30]. kojim je obuhvaćen i režim u otočnim elementima asociranim balansnom čvoru.1 MODEL ELEMENATA MREŽE U ovom dijelu obrañeni su pofazni (monofazni) matematički modeli trofaznih uravnoteženih potrošača i sekcija (vodova). 2. padovi napona. kao i uravnoteženih transformatora. kaže se da je postupak orjentisan na grane (branch oriented method). rješenjem dominantnog dijela modela tokova snaga. 2) Snaga srazmjerna s modulom napona. dobija se cio vektor stanja mreže – naponi svih čvorova. . Potrošači Kompleksna fazna snaga potrošnje potrošača (potrošačkog područja) funkcija je modula napona i učestanosti [29].) izračunavaju se takoñe korišćenjem vrlo jednostavnih relacija na osnovu stanja mreže (kod postupka orjentisanog na grane. odnosno konstanˆ tan modul struje (I) i faktor snage (cosϕ.. One se obično iskazuju preko tri komponente [30]: 1) Konstantna snaga.5b).Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović S obzirom da se u ovom postupku kao nepoznate veličine ekspliciraju i struje grana mreže i da se naponi izračunavaju na osnovu proračunatih struja. Na osnovu tih modela može da se izvede model mreže u simetričnom režimu. Sve ostale veličine mreže (struje. Nezavisno od toga koji je od prethodno opisana dva postupka primjenjen. Nezavisno od toga koji je od prethodno opisana dva postupka primjenjen. za trofazne simetrične režime direktnog redoslijeda. fazna aktivna (P) i reaktivna snaga potrošnje (Q) potrošača priključenog u čvoru. Dakle. U naredna dva dijela ove glave razmatra se model distributivne mreže (Dio 2. Modeli se razmatraju u domenu relativnih vrijednosti. Raspolažući sa stanjem mreže. pošto je napon balansnog čvora unaprijed specificiran.5a) sastoji se od napona svih čvorova osim balansnog (koji je unaprijed specificiran) i struja u rednim granama mreže. vrijednost učestanosti je unaprijed specificirana.

P spec . kiq – kyp . Idealni transformator.1. kojom su povezani čvorovi K i k. (2. (2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović U U ˆ S (U ) = k sp P spec − jk sq Q spec + kip P spec − jkiq Q spec U nNN U nNN  U + k yp  U  nNN pri čemu su: U nNN – U –  spec  U  P − jk yq   U   nNN 2  spec  Q   2 . Normalizovani modul faznog napona potrošača. Koeficijenti učešća dijelova fazne aktivne i reaktivne snage potrošnje potrošača. pri nominalnom naponu.1. koje nisu zavisne od napona.0. Koeficijenti učešća dijelova fazne aktivne i reaktivne snage potrošnje potrošača.1.0.1) Normalizovani nominalni fazni napon potrošača (mreže niskog napona). obično kompleksnog odnosa tran- 14 . Sa Z k je označena redna impedansa. kyq – Koeficijenti učešća dijelova fazne aktivne i reaktivne snage potrošnje potrošača.2a) (2. ksq – kip. Sa U i I označeni su odgovarajući naponi i struje. K ˆ Zk ˆ Ik ˆ I ok ˆ Yok k ˆ I oK ˆ UK ˆ Yok ˆ Uk 0 Slika 2. Q spec – Normalizovana specificirana fazna aktivna i reaktivna snaga potrošnje potrošača. za simetričan režim (direktnog redoslijeda). koje su linearno zavisne od napona.1. koje ˆ ˆ su meñusobno jednake.1. prikazane su na slikama 2.2a i b [31].2b) Grane Sekcije vodova i transformatori predstavljaju grane mreže. Dvije varijante pogonske šema transformatora. ksp.1 – Pogonska šema sekcije voda. ksq + kiq + kyq = 1. Za koeficijente učešća važe sledeće relacije: ksp + kip + kyp = 1.1.1. Normalizovana pogonska šema sekcije voda. koje su zavisne od kvadrata napona. za simetričan režim (direktnog redoslijeda). a sa Yok otočne admitanse sekcije. prikaˆ ˆ zana je na slici 2.

2 nije rigidna. Sa Z k i Z m su označene normalizovane vrijednosti impedanse kratkog spoja i magˆ ˆ nećenja transformatora.3) i da se on riješi koristeći se algoritmom opisanim u preambuli ove glave. (Napomena: Ekvivalencija dvije šeme sa slike 2. zasnovan na procedurama sumiranja struja i korekcija napona [17. Modelu mreže i rješenju modela tokova snaga posvećen je naredni dio. 2. 2. Raspolažući s predstavom potrošača mreže njihovim snagama potrošnje (2.2). Sa U i I označeni su odgovarajući naponi i struje. Poseban akcenat je stavljen na njegovoj matematičkoj zasnovanosti. pa zatim i matematički model tokova snaga (2.2.1) i transformatora (slika 2. već samo praktična – aproksimativna.2 MODEL MREŽE I NJEGOV PRORAČUN U ovom dijelu se na modelu mreže formalno (matematički) izvode postupci za proračun tokova snaga radijalnih mreža (Paragraf 2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović sformacije eliminisan je (sveden na jedinicu) primjenom Generalizovanim sistemom relativnih vriˆ ˆ jednosti [32]. kao i na kompenzaciji za konture. 15 .2.2.1. respektivno.1.1) i ekvivalentnim (pogonskim) šemama sekcija (slika 2.1.) K ˆ I k' ˆ Zk ˆ" Ik k ˆ Im ˆ UK ˆ Zm ˆ Uk 0 (a) K ˆ I k' ˆ Im ˆ Zk ˆ" Ik k ˆ UK ˆ Zm ˆ Uk 0 (b) Slika 2.2 – Pogonska šema transformatora sa skoncentrisanom impedansom kratkog spoja i impedansom magnećenja prikazanom u čvoru k (a) i impedansom magnećenja prikazanom u čvoru K (b). 19] – postupak orjentisan na grane.2).1) i mreža s konturama (Paragraf 2.1.1. To je urañeno s ciljem da se na toj matematičkoj zasnovanosti. zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona.1 Model radijalne mreže i njegov proračun U ovom paragrafu je prikazan postupak za proračun simetričnih tokova snaga (direktnog redoslijeda) trofaznih (uravnoteženih) radijalnih mreža. 18. nije teško da se formira matematički model mreže.

čvor K je ujedno i kraj Γ segmenta prethodnika (predecessor) s kojeg se napaja razmatrani segment. respektivno. razmatrani segment Γ k nema prethodnika). baterija kondenzatora). Svaki segment je asociran jednoj sekciji voda ili transformatoru. Ako je čvor K korijen mreže (dakle. Kada je u pitanju sekcija voda. reprezent otočnih parametara na početku sekcije ili transformatora kojoj ili kojem je asociran segment Γ k . ˆ Sa Ak je označen impedantni reprezent rednog parametra – redna grana segmenta Γ k – ˆ ˆ Ak = Z k . odnosno čvorovi bliži i dalji od korijena radijalne mreže. Ta snaga može da bude konstantna ili zavisna od napona – relacije (2. kojoj ili kojem je razmatrani segment Γ k asociran. asociran je otočnoj grani segmenta Γ K – prethodnika razmatranog segmenta Γ k . svaki segment i reprezenti njegovih rednih i otočnih parametara indeksirani su istim indeksom čvora na njegovom kraju k. i odnosi se na režim faze a – Prilog 9. onda otočni parametar koji odgovara čvoru K sekcije ili transformatora. otočnih parametara na počecima sekcija ili transformatora (admitansi magnećenja) koji se napajaju preko razmatrane sekcije ili transformatora (ako ih ima) i reprezenata otočnih elemenata direktno priključenih u čvoru k (npr. onda je to njegova impedansa kratkog spoja (idealni transformatori su eliminisani primjenom sistema relativˆ nih vrijednosti).2. On predstavlja sumu admitantnog reprezenata otočnog parametra kraja sekcije ili transformatora (admitansa magnećenja) kojem je segment Γ k asociran. Sa K i k su označeni indeksi čvorova na početku i kraju razmatranog segmenta. Sa 0 je označena tačka (čvor) referentnog potencijala. kada je u pitanju transformator.2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović opisani postupak generalizuje za proračune (ne)simetričnih režima trofaznih (ne)uravnoteženih distributivnih mreža.1. Čvor K može da bude početak i za više drugih Γ segmenata koji se napajaju preko istog prethodnika. Usled radijalnosti mreže.2.1. Struja redne grane označena je sa I ' . Čvor k je ujedno i početak jednog ili više Γ segmenata – sljedbenika (successors) koji se napajaju preko razmatranog segmenta i/ili je u njemu priključen potrošač s faznom ˆ ˆ ˆ ˆ kompleksnom snagom S k (U k ) = Pk (U k ) − jQk (U k ) za definiciju: S (U ) = U * I . Normalizovana pogonska šema mreže može da se konstituiše koristeći se isključivo monofaznim Γ segmentima prikazanim na slici 2.1. k ˆ Sa Bk je označen admitantni reprezent otočnog parametra – otočna grana segmenta Γ k – ˆ ˆ Bk = Yok .1). ne utiče na proračun 16 . Dakle. n≥2.1 – Pogonska šema segmenta Гk trofazne distributivne mreže. ili je to korijen mreže. S obzirom na radijalnost mreže.1. onda je to njegova redna impedansa – redna pogonska impedansa za simetričan režim direktnog redoslijeda. Model mreže je pofazan (monofazan). Vektor fazne struje potrošača označen je ˆ sa I k . Opet je riječ o pogonskim parametrima za simetričan režim direktnog ˆ redoslijeda. saglasan s pogonskom šemom mreže za simetričan režim direktnog redoslijeda. ˆ ˆ S k (U k ). koja se sastoji od n trofaznih čvorova i n-1 trofazne grane. Za tu tačku je ovdje utvrñena zemlja koja ima svuda isti potencijal. Sa I ok je označena struja otočne grane segmenta Γ k . I k K M ˆ Ak ˆ Uk ˆ I k' k ˆ I ok M ˆ UK ˆ Bk 0 Slika 2. Razmatra se radijalna mreža.

Taj metod je izveden sintezom prvog i drugog Kirchhoff-ovog zakona. pa se ni ne razmatra. pošto su iskazane u terminima napona i injektiranih snaga.2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović tokova snaga. Primjer takve numeracije dat je na mreži sa dvanaest čvorova. pri čemu još i snage zavise od napona. One su izvedene iz linearnog modela kola napisanog saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova (2. zajedno s čvorovima mreže.) 1 Sloj 1 2 3 4 Sloj 2 5 6 7 Sloj 3 8 9 10 11 12 Slika 2. na bazi poznatog napona korjena mreže (balansnog čvora) i specificiranim injektiranih snaga u svim ostalim čvorovima mreže (čvorovi tipa PQ). odnosno direktnom primjenom Kirchhoff-ovih 17 . kada je u pitanju prenosna mreža. tada se model rješava primjenom Newton-ovih varijanti iterativnih metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. na osnovu poznatog napona korjena. pripadaju prvom sloju. Kako je već rečeno. Relacije bilansa snaga (2. s čvorovima koji se direktno napajaju Г segmentima sa čvorova pretposlednjeg sloja (ovdje drugog). tada se model rješava primjenom Gauss-ovih varijanti iterativnih metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. Oni. Problem tokova snaga predstavlja proračun vektora stanja – napona čvorova mreže (odnosno.2. kompletnog režima) distributivne mreže. koja je prikazana na slici 2. Model tokova snaga koji se ovdje razmatra (za radijalnu mrežu) može da se napiše polazeći ponovo od metoda nezavisnih potencijala čvorova. Relacije bilansa kompleksnih snaga čvorova (2. numerisani su na sledeći način: 1.3) imaju standardnu formu modela tokova snaga. Svaki čvor koji nije korijen. (Nema Г segmenta sa kojeg se napaja korijen. koji je asociran odgovarajućoj sekciji voda ili transformatoru. 2.2.1. Režim u tom (otočnom) parametru računa se trivijalno. Prvi čvor je balansni. 3 i 4). a poslednji – n-ti čvor (ovdje dvanaesti). nezavisno od toga o kakvoj je mreži riječ (prenosnoj ili distributivnoj).2 – Numeracija čvorova i Г segmenata radijalne mreže.2) u terminima injektiranih struja i napona. Prave linije izmeñu čvorova odnose se na naprijed opisane Γ segmente. Osnovu proračuna tokova snaga radijalne mreže čini numeracija mreže po slojevima. Kada je u pitanju radijalna distributivna mreža (i mreža s malim brojem kontura). koji se Г segmentima direktno napajaju s korjena (čvorovi 2. drugi čvor i ostali čvorovi (ako ih ima).3) nisu linearne (iako je mreža linearna). pripadaju poslednjem sloju (ovdje trećem).1. napaja se preko jedinstvenog Г segmenta istog indeksa.

. . k k .1) mogu da se napišu u sledećem obliku: ˆ  1  S k (U k) ˆ − ˆ ˆ ˆ ˆ Uk = − ykKU K − ∑ ykiU i .1.6) (2.4) pri čemu su sa I i' . 3..2 opisan u preambuli ove glave. 3. k = 2.. .5) (2. k = 2. 3.12): ˆ 1 S k (U k ) 1 ˆ − Uk = − ˆ* ˆ ˆ ykk ykk U k ˆ ˆ ∑y U . 3.. . ki i i =1 i≠k n k = 2.2. ... n (to ˆ ˆ su prazni skupovi za sve čvorove iz kojih se ne napajaju grane nižih slojeva). .1. Relacije (2. (2.3). krećući se "unazad" prema Kirchhoff-ovim zakonima. dobija se: ˆ Uk = ˆ  S k (U k )  ˆ ˆ ˆ ˆ − + YkU K + ∑ YiU i . .   ˆ* Uk i∈α k ˆ ˆ ˆ  Yk + Yok + ∑ Yi  1 n i∈α k (2.1.. Tip mreže utiče samo na prilagoñenje te forme tipu obrañivane mreže.3) odnosno: ˆ  1  S (U ) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U k =  − k * k + YkU K − YokU k − ∑ YiU k + ∑ YiU i . Za njegov proračun ovdje će se obraditi algoritam 3. 3. *   ˆ ˆ ykk  Uk i∈α k  (2. n .2. ovdje se taj model izvodi iz već utvrñenih relacija bilansa snaga čvorova (2. n . k = 2. označene velikim slovima.. s pofaznim modelom tokova snaga (2. i ∈ α k . k = 2.2) gdje je sa K označen početak segmenta Γk . On je zasnovan na formi modela tokova snaga (2.. k = 2. n . da bi se pokazalo da je model tokova snaga uvijek isti. 3.  ˆ ˆ Yk  Uk i∈α k i∈α k   odnosno: ˆ  ˆ ˆ ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k  k * k + YokU k + ∑ Yi (U k − U i ). . n . n .. 3.1. ˆ i∈α k  Uk  odnosno:  ˆ  ˆ ˆ ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k  k * k + YokU k + ∑ I i' . k = 2. n ..1. . nezavisan od tipa mreže koja se obrañuje – relacije (2.2.6) predstavljaju primjenu drugog Kirchhoff-ovog zakona za konturu koju čini k-ta redna grana s tačkom nultog potencijala.2.1) Relacije bilansa snaga (2. 3. ali.1.  U  ˆ i∈α k k   (2... . n.. .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović zakona.3). Z = 1 / Y .2.... Ako se umjesto elemenata matrice admitansi napišu originalne admitanse Г segmenata.. k = 2.1. a sa α k je označen skup indeksa čvorova koji se Г segmentima napajaju iz čvora k.2.2. 18 .2..1.3). Razmatra se radijalna mreža sa n trofaznih čvorova.. označene struje koje rednim granama otiču iz čvora k..

2. Iteracija h Gauss/Seidel-ovog metoda. . k = 2. n. i snage zavise od napona). k = n. 3. ˆ ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ I k' = k * k + YokU k + ∑ I 'j .1. k k k ˆ ˆ h-te aproksimacije struje otočne grane tog segmenta ( YokU kh ) i sumi već izračunatih struja rednih ˆ grana segmenata koji se napajaju sa k-tog Γ segmenta ( ∑ I ' h+1 ). Ik ok k j ˆ* Uk h j∈α k (2.2. 3. .2.2. n .1. . a ne u terminima napona i struja (uz to. k = 2.1. ˆ U j∈α k k (2. u pitanju je balansni čvor sa specificiranim naponom. . n–1. glasi: h ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ' h+1 = S k (U k ) + Y U h + ∑ I ' h+1 . 3. jednaka ˆ ˆ je zbiru h-te aproksimacije struje potrošača koji se direktno napaja sa tog segmenta [ S (U h ) / U * h ]. 3. ... Kolo je linearno.9b) Ove relacije predstavljaju matematički model tokova snaga razmatrane mreže.10b) (Za K = 1. 3. . n.8): ˆ ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ I k' = k * k + YokU k + ∑ I 'j .. . .2. .1.7) Sada.2. odnosno električnog kola kojim ona može da se predstavi.2.1. n . k = 2.. n.1.2.1.. očigledno je da svaka od relacija (2. poslednje struje su izračunate j j∈α k 19 .1.. 3.. (2. . ˆ Uk j∈α k ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k I k' ... relacijama (2.8) k mogu da se napišu u sledećem redoslijedu: ˆ ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ I k' = k * k + YokU k + ∑ I 'j . prije svega.10a).1.. 3.10a) ˆ ˆh ˆ ˆ U kh+1 = U K+1 − Z k I k' h+1 . 3. (2...2. ali njegov matematički model nije. pa superskript h+1 nije potreban.2.1. ˆ . treba da se riješe po nepoznatom dijelu vektora stanja mreža – U k .6).6) i (2. n–1. .. npr. k-ta. k = 2. k = 2. Te struje mogu da se opišu primjenom prvog Kirchhoff-ovog zakona (2.1). dat je oblik (2. Forma modela tog kola je upravo takva da na nju može direktno da se primjeni Gauss-ov ili Gauss/Seidel-ov iterativni metod za rješavanje sistema nelinearnih jednačina (Prilog 9.2.2. 2.1..1.2.7) može da se da sledeći oblik: ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k I k' .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Dakle. kao i po nepoznatim strujama svih rednih grana mreže I ' .9a) (2. ˆ ima značenje: korigovana (h+1-va) vrijednost struje redne grane k-tog Γ segmenta ( I k' h+1 ).8) sastoji se od nelinearnih kompleksnih jednačiˆ na koje. .8a) (2. k = n.. u kojoj se izračunavaju h+1-ve aproksimacije struja rednih grana i naponi čvorova. n.1.) S obzirom na kretanje indeksa k. dominantnom dijelu modela tokova snaga (relacije bilansa snaga).. . . u kojem su uvedene nove nepoznate varijable – struje rednih grana mreže (Г segmenata). k = 2. Jednačine (2. 3. pošto je predstavljen u terminima napona i snaga. k = 2. ˆ Uk j∈α k (2. .2.. .8b) Model razmatrane radijalne mreže (2.. n. .

2. gore je već rečeno da te relacije predstavljaju primjenu drugog Kirchhoff-ovog zakona na redne grane razmatrane mreže. istim relacijama (2. Model tog kola glasi: ˆ ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ I k' = k * k + YokU k + ∑ I 'j . s obzirom na specijalno kretanje indeksa k i izabranu numeraciju Γ segmenata. očigledno je da su struje rednih grana Γ segmenata poslednjeg sloja i segmenata sa kojih se ne napajaju drugi segmenti.10b). Gore je već rečeno da te relacije predstavljaju primjenu prvog Kirchhoff-ovog zakona na čvorove razmatrane mreže.2. očigledno je da svaka od relacija (2.2. 2.2.2.1. očigledno je da nije ništa drugo do procedura korekcija napona iz standardnih postupaka za proračun simetričnih tokova snaga trofaznih radijalnih mreža [17]. (2.1.10b).10b). prvi čvor prvog Γ segmenta i svih Γ segmenata koji se direktno napajaju sa korjena mreže. npr.11b) .2.11) dato je na slici 2.2.1. a čvorovi (grane) 3 i 4 drugom sloju. dobili bi se naponi čvorova 2. koja je odreñena relacijama (2. k = 4. Opisani iterativni postupak za proračun simetričnih tokova snaga trofaznih radijalnih mreža razmotriće se i na primjeru uravnotežene mreže s četiri čvora (n = 4) i tri grane – slika 2. prvi čvor je balansni. Pogonska šema mreže. Mreža je numerisana po slojevima. s obzirom na izabrano kretanje indeksa k i izabranu numeraciju Γ segmenata. Kolo s režimom koji predstavlja rješenje modela (2. Ono je izvedeno primjenom teoreme o kompenzaciji struja u otočnim admitansama i potrošnje čvorova Γ segmenata idealnim strujnim izvorima.11a) (2. 3 i 4. jednake samo zbirovima struja njihovih potrošača i njihovih otočnih grana za poslednju aproksimaciju napona drugih čvorova tih segmenata. S obzirom na specijalno kretanje indeksa k. Oni su rasporeñeni u dva sloja – čvor (grana) 2 pripada prvom. jednaka je razlici (h+1-ve) aproksimacije napona prvog čvora tog segmenta ( U K+1 ) i (h+1ˆ ˆ ve) aproksimacije pada napona na rednoj grani tog segmenta ( Z I ' h+1 ). 4 .2. k = 2. prikazana Γ segmentima. korišćenjem istih relacija (2.2. koja je odreñena korišćenjem relacija (2.11a) (2. ima značenje: korigovana (h+1-va) vrijednost napona drugog čvora k-tog Γ segmenta ˆ ˆh ( U kh +1 ).1.10a).2.1. 3.3a.1.2.1.1. Ova procedura. 3.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović prije k-te.11b) Ako bi se model (2.10a). odnosno čvorova i grana radijalne mreže. 3.1. kao i struje grana. odnosno čvorova i grana radijalne mreže.11) riješio. data je na slici 2. u okviru iste iteracije. korigovana vrijednost nak k ˆh pona prvog čvora k-tog Γ segmenta ( U K+1 ) izračunata je prije korekcije napona drugog čvora tog segmenta. 3. ˆ Uk j∈α k ˆ ˆh ˆ ˆ U kh+1 = U K+1 − Z k I k' h+1 .1.3b. očigledno je da nije ništa drugo do procedura sumiranja struja iz standardnih postupaka za proračun simetričnih tokova snaga trofaznih radijalnih mreža [17]. odnosno: 20 (2. sa specificiranim kompleksnim snagama potrošnje.2.2. k = 2.1. Ova procedura.1. 4. 2.4. u okviru iste iteracije. jeste korijen mreže (balansni čvor). Relacije opisanog Gauss/Seidel-ovog metoda za proračun tokova snaga u h-toj iteraciji za proračun režima ove mreže glase: ˆ S (U h ) ˆ ˆ ˆ ˆ I k' h+1 = k * hk + YokU kh + ∑ I 'j h+1 .2.1. uz poznat napon balansnog čvora (napon čvora 1). k = 4. a ostala tri čvora su tipa PQ. ˆ Uk j∈α k ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k I k' . sa specificiranim (poznatim) naponom.1. k-ta.

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ˆ S3 3 ˆ S2 ˆ U3 ˆ I 3' ˆ' I4 1 ˆ' I2 2 ˆ U1 ˆ U2 ˆ S4 0 4 ˆ U4 (a) ˆ S3 3 ˆ I o3 ˆ Yo 3 U ˆ 3 ˆ S2 ˆ Z3 ˆ I 3' 1 ˆ' I2 ˆ Z2 2 ˆ Io2 ˆ' I4 ˆ Z4 ˆ S4 ˆ U1 ˆ U2 ˆ Yo 2 0 4 ˆ Io4 ˆ Yo 4 U ˆ 4 (b) Slika 2.2. u simetričnom režimu (a) i njena pogonska šema prikazana Γ segmentima (b).3 – Primjer trofazne radijalne mreže s četiri čvora.1. 21 .

Yo 4U 4 ). zamjene idealnim strujnim izvorima. Y U h ). (2.1. Idealni izvori – naponski priključen u prvom čvoru i parovi strujnih izvora priključeni u ostalim čvorovima – predstavljaju eksitaciju kola.2. ˆ U3 ˆ S (U h ) ˆ ˆ h ˆ ˆ' ˆ' I 2h+1 = 2 * h2 + Yo 2U 2 + ( I 3' h+1 + I 4h+1 ) .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović 3 ˆ Z3 1 ˆ' I2 ˆ Z2 ˆ ˆ Yo3U 3 ˆ S3 ˆ* ˆ U3 U3 2 ˆ I 3' ˆ' I4 ˆ S2 ˆ* U2 ˆ U1 ˆ ˆ ˆ Y U U 2 o2 2 0 ˆ Z4 4 ˆ ˆ Yo 4U 4 ˆ S4 ˆ* ˆ U4 U4 Slika 2.2. Odziv kola jednoznačno je odreñen vektorom stanja.4 – Ekvivalentno kolo kojim se interpretira rješenje tokova snaga mreže prikazane na slici 2.2. ( S3 (U 3 ) . onda relacije (2. ˆ S (U h ) ˆ ˆ h ˆ' I 4h+1 = 4 * h4 + Yo 4U 4 .2. U h i U h ) i ako se parovi struja u čvorovima 2. ˆ čvora ( U 2 o2 2 3 4 ˆ ˆ U*h U*h 2 3 ˆ S (U h ) ˆ ˆ h ˆ ˆ Yo3U 3h ) i ( 4 * h4 .5. 3 i 4.1. 3 i 4 ( S 2 (U 2 ) .1.1.12b) ˆ Ako se raspolaže s naponom korjena mreže ( U1 ) i h-tom aproksimacijom napona ostala tri h h ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ h . kojem nedostaju nepoznati naponi čvorova 2.12a) ˆ ˆh ˆ ˆ U 3h+1 = U 2 +1 − Z 3 I 3' h+1 . ˆh ˆh ˆ ˆ' U 4 +1 = U 2 +1 − Z 4 I 4h+1 .3. (2.2.2. ˆ U2 ˆh ˆ ˆ ˆ' U 2 +1 = U1 − Z 2 I 2 h+1 .12) predstavˆ U4 ljaju matematički model kola koje je prikazano na slici 2.2. Model kola je napisan direktnom primjenom prvog (2.1. ˆ U4 ˆ S (U h ) ˆ ˆ ˆ I 3' h+1 = 3 * h3 + Yo3U 3h .12a) i drugog Kirchhoff22 .1.1.

1. 2 3 4 2. 23 . najjednostavnije je da se to uradi izračunavanjem lijevih strana Gauss/Seidel-ovih relacija (2. 3 i 4. I 3' h+1 i I 4h+1 ).5 predstavlja linearizovano kolo kola prikazanog na slici 2.1.12b).2.5. I ' h i I ' h ).2. Model.2.3.1.11).6.5.2.2.). 3 ˆ ˆ Yo 3U 3h ˆ U 3h +1 ˆ Z3 1 ˆ I ' h +1 2 ˆ S3 ˆ U*h 3 ˆ Z2 2 ˆ ˆh Yo 2U 2 ˆ I 3' h +1 ˆ' I 4h +1 ˆ U1 ˆh U 2 +1 ˆ S2 ˆ U*h 2 ˆ Z4 4 ˆ ˆh Yo 4U 4 ˆh U 4 +1 0 ˆ S4 ˆ U*h 4 Slika 2. Dakle. a taj metod nije ništa drugo do specijalna sinteza Kirchhoff-ovih zakona.2.1. odnosno Gauss/Seidel-ovom iterativnom metodu za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. Kolo na slici 2.2.5 – Ekvivalentno kolo kojim se interpretiraju relacije h-te iteracije Gauss/Seidel-ovog postupka za proračun mreže prikazane na slici 2.1.12). proračun tog kola ne predstavlja rješenje osnovnog problema tokova snaga – model (2. odnosno režim kola sa slike 2.2. U 3h +1 i U 4 +1 (i struja u rednim graˆ ˆ' ˆ' ˆh ˆ ˆh nama kola I 2h+1 . Time je završen dio zadatka postavljenog u ovoj glavi – utvrñivanje matematičke (teorijske) zasnovanosti postupaka za rješenje nelinearnog problema simetričnih tokova snaga radijalnih mreža. naravno. umesto eksitacije snagama u tim čvorovima. U 3h i U 4 ˆ ˆ ˆ (i struja u rednim granama kola I ' h .1. na Gauss-ovom.1. odnosno proračun režima kola sa slike 2.2.5 (Prilog 9. već predstavlja samo rješenje linearizovanog problema tokova snaga – model (2. koji se sastoje od procedura sumiranja struja i korekcija napona. ˆ ˆh ˆh Proračunom režima kola po nepoznatim naponima U 2 +1 .1.2. dobija se korekcija tekuće aproksimacije napona U 2 . Ovde se insistira na sledećim činjenicama: 1.3b.3).Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ovog zakona (2. Taj model ne prestavlja ništa drugo do primjenu metoda konturnih struja za proračun kola prikazanog na slici 2.1.2.3b. 3.1.2. sa aspekta sada linearne eksitacije idealnim strujnim izvorima u čvorovima 2. odnosno kolo sa slike 2.1. Postupak za proračun simetričnih tokova snaga radijalnih distributivnih mreža [17] dat je blok-dijagramom prikazanim na slici 2. može da se izračuna primjenom bilo kog metoda (metod nezavisnih potencijala čvorova. što nije ništa drugo do primjena metoda konturnih struja za rješenje tog kola.2.1. konturnih struja itd.12).1.

U1 – fazni napon korjena. 3. Početak procedure sumiranja struja ˆ' I k = 0.6 – Blok dijagram postupka za proračun simetričnih tokova snaga radijalnih distributivnih mreža. ˆ ˆ 4. 3. k ∈ {2. n} k= n. k ∈ {2. k ∈ {2. Nepoznati naponi čvorova mreže ne odstupaju značajno od napona balansnog čvora. Pk (U k ). I k = S k (U k ) / U k ˆ' ˆ' ˆ ˆ ˆ I k ⇐ I k + I k + Yok U k K (početak segmenta Γ k ) = 1? Ne Da ˆ' ˆ' ˆ' I K ⇐ I K + I k K je indeks segmenta prethodnika segmentu Γ k Kraj procedure sumiranja struja Početak procedure korekcija napona k= 2. K je početak segmenta Γ k Ne Kraj procedure korekcija napona Provjera konvergencije? Da Kraj proračuna Slika 2. k ∈ {2. 2.1. … n}. n ˆ ˆ ˆ ˆ' U k = U K − Z k I k . . … n}. leži u sledećim činjenicama: 1. Kriterijumi konvergencije.0. Qk (U k ) – analitički oblici funkcija potrošnje fazne aktivne i reaktivne snage potrošača priključenog u čvoru k. 3.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost ˆ 1. 3. Snaga opisanog postupka za proračun radijalnih mreža. 5. nije teško izabrati kvalitetnu početnu aproksimaciju za nepoznate napone. Yok – parametri segmenta Γ k . 24 . 2 ˆ ˆ ˆ* ˆ S k (U k ) = Pk (U k ) − jQk (U k ).2. Z k . U – početna aproksimacija faznog k Predrag Vidović napona čvora k. Dakle. koji je zasnovan na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. ˆ 3. od modula njegovog faznog napona... … n}.

18. Izbor mjesta gde se otvaraju konture potpuno je slobodan [17].2. odnosno relativno malog broja kontura distributivnih mreža. Razmatra se mreža koja se sastoji od n trofaznih čvorova. koji se ovdje izlaže. Da bi mreža s konturama mogla da se tretira isto kao radijalna mreža. Model mreže je monofazan. Na osnovu izlaganja u ovom paragrafu. to je broj kontura. Velika efikasnost postupka za proračun tokova snaga distributivnih mreža.2. kvalitetne su i aproksimacije padova napona na rednim granama mreže (Γ segmenata). Svaki Γ segment je asociran jednoj sekciji voda ili transformatoru. p≥1. Otvaranjem svih kontura. U mreži s konturama ne može da se definiše početak i kraj Г segmenta na način kako je to urañeno za radijalne mreže – Paragraf 2. potrebno je da se promjene topološke strukture mreže. 5. a u distributivnim mrežama "mali". Čvor izabran za otvaranje konture "cijepa" se na dva čvora.2. Dakle. Kompenzacione struje se injektiraju u čvorove u kojima su konture otvorene. očigledno je da proračuni tokova snaga radijalnih mreža. umjesto jedinstvenog čvora. 19]. kompenzuju odgovarajućim strujama – kompenzacionim strujama. Za kvalitetnu aproksimaciju struja rednih grana mreže (Γ segmenata). kvalitetne su i izračunate aproksimacije struja rednih grana mreže (Γ segmenata). te dvije vrste mreža razlikuju. relativni broj kontura u prenosnim mrežama je obično "veliki". Mreže s konturama jesu i prenosne i distributivne. kvalitetne su i izračunate aproksimacije otočnih struja čvorova – struje potrošača i struje otočnih admitansi čvorova (Γ segmenata). kao i kompenzaciji za konture (i generatore) [17. sa p kontura.1. Da bi režim u radijalizovanoj mreži bio isti s režimom osnovne mreže. koje su se desile njenom radijalizacijom. sa aspekta kontura. Za kvalitetnu aproksimaciju struja potrošača i struja otočnih admitansi čvorova. mreža se svodi na radijalnu mrežu – radijalizovana mreža.2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović 2. n≥2. zasnovanog na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. Ono u čemu se. i dalje je u pitanju postupak orjentisan na grane. 25 .1. tj. rezultat je praktično radijalne strukture. potrebno je da se otvore sve njene konture. koji su zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. Za kvalitetnu aproksimaciju napona čvorova mreže. Režim u toj mreži se razlikuje od režima mreže s konturama (osnovne mreže). 3 ne stoji. Dakle mreža ima n – 1 + p trofaznih grana. 4. I dalje zemlja predstavlja čvor nultog potencijala. Naime. Kada su u pitanju prenosne mreže (s velikim brojem kontura) činjenica br. saglasan s pogonskom šemom mreže za simetričan režim direktnog redoslijeda. i odnosi se na režim faze a – Prilog 9. 3. za svaku konturu se uvode po dva "različita" čvora: osnovni (originalni) čvor – čvor u kojem je otvorena kontura i novogenerisani čvor. 2. Pogonska šema mreže može da se konstituiše koristeći se isključivo monofaznim Γ segmentima prikazanim na slici 2.1. Za kvalitetnu aproksimaciju padova napona na rednim granama mreže (Γ segmenata) i poznat napon korjena radijalne mreže. predstavljaju vrlo sofisticiranu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona (metod konturnih struja) i Gauss/Seidelovog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina.2 Proračun modela distributivnih mreža s konturama U ovom paragrafu je obrañena matematička platforma postupka za proračun simetričnih tokova snaga (direktnog redoslijeda) trofaznih (uravnoteženih) mreža s konturama. kvalitetne su i korekcije tekuće aproksimacije napona čvorova mreže. što bi definitivno ruiniralo efikasnost opisanog postupka kada bi se on primjenio na proračun tokova snaga prenosnih mreža.

označena je sa J mm ' . (Nepoznata) struja u kratkospojniku.2. ili obrnuto.2. kompenzacija kratkospojnika sa dva idealna strujna izvora (d) i njena numeracija po slojevima. Ona. Primjer mreže s jednom konturom prikazan je na slici 2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović koji je nastao cijepanjem osnovnog čvora. c i d.1. prikazana je na slici 2. 26 .2.2. ostaju u osnovnim i nema ih u novogenerisanim. kompenzacija kratkospojnika idealnim strujnim izvorom (c). rasporeñuju se po želji na odgovarajuće osnovne i novogenerisane čvorove (npr. usmjerena od osnovˆ nog ka novogenerisanom čvoru. koja je izvršena saglasno s pravilom izloženim u Paragrafu 2.2.2. povezana kratkospojnikom (b).c.2. pri čemu je novogenerisani čvor označen sa m'.2. odnosno.1d. Snage i otočne admitanse čvorova u kojima se otvaraju konture. saglasno s teoremom o kompenzaciji. Jedina kontura u mreži otvorena je u čvoru m. s kojom se obezbjeñuje jednakost režima radijalizovane mreže i mreže s konturom.2. Taj idealni strujni izvor može da se ekvivalentno prikaže sa dva otočna idealna strujna izvora – slika 2. zapažajući njihove zbirove). sa insertovanim odgovarajućim idealnim strujnim izvorima u osnovnom i novogenerisanom čvoru.1. saglasna sa numeracijom radijalnih mreža (e).1a. Struja idealnog strujnog izvora J mm ' jeste kompenzaciona struja. Numeracija čvorova i Г segmenta radijalizovane mreže.1b.2. a da se stanje mreže ne promjeni – slika ˆ 2. može da se zamjeni idealnim strujnim izvorom iste struje.2.1e.1 – Mreža s jednom konturom (a). Čvorovi su označeni opštim brojevima. Radijalizacija razmatrane mreže prikazana je na slikama 2. U toj mreži su jednoznačno definisani početak i kraj svih Г segmenata. j j j k k k l m l m m' l m m' ˆ J mm ' (a) n ˆ J mm ' n (b) (c) n j 1 Sloj 1 k 2 Sloj 2 m l m' 3 4 5 ˆ J mm ' (d) ˆ J mm ' n Sloj 3 ˆ J 45 (e) ˆ J 45 6 Slika 2. njihovi dijelovi se raspodjeljuju na oba čvora. s čvorom m koji je rascjepljen na dva čvora m i m'. pri čemu je sa j indeksiran korijen mreže – balansni čvor.2.2.

(l . m). ˆ ˆ Ul = U m . ˆ ˆ Kako je već rečeno. 5)}.1c).2. (l .2. To rješenje se sastoji od napona svih čvorova koji su jednaki naponima mreže s konturama. S l i Sm . ako je k indeks lm osnovnog čvora u kojem je otvorena kontura (k = l).2. ˆ pri čemu je sa J ck označena kompenzaciona struja: (l . k = 2. suma snaga para čvorova. m). Isto važi i za otočne admitanse para čvorova (l. ovaj model može da se proširi novim nepoznatim varijablama – strujama rednih grana (Г segmenata) kompenzovane mreže.. (l..1d) ˆ .2. 3.2. ako je k indeks novogenerisanog čvora u kojem je otvorena kontura (k − J lm = m).1b. od kojih svaki par odgovara jednom čvoru u kojem je otvorena jedna kontura. može da se napiše i riješi matematički model radijalizovane mreže sa insertovanim odgovarajućim idealnim strujnim izvorima u čvorove u kojima su konture otvorene. a radijalizovana mreža sa insertovanim kompezacionim idealnim strujnim izvorima – kompenzovana mreža. m) ∈ P . . m) ∈ P .2. skup P se sastoji od jednog para (jedna kontura) – P={(4. .1b) (2. Npr. Razmatrana kompenzovana mreža se sastoji od n+1+p čvorova (ubrojan i čvor nultog potencijala).2.1a) (2. (l .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Režim mreže s konturama isti je s režimom radijalizovane mreže sa insertovanim odgovarajućim idealnim strujnim izvorima u čvorove u kojima su konture otvorene (osnovni i novogenerisani čvorovi).. umjesto modelovanja i rješavanja mreže s konturama. analogno s modelom radijalnih mreža. Ali. u kojem se otvara kontura. Neka je sa P označen skup parova indeksa. (2.1. veći je od broja čvorova mreže s konturama za p (broj kontura u mreži). (2. 3. naponi parova čvorova – osnovi i novogenerisani – meñusobno su jednaki. a drugi broj indeksu novogenerisanog čvora. Prvi broj para odgovara indeksu osnovnog čvora.2. n+p. n+p.2.1c) 0    ˆ J ck =      ako čvor k nije indeks ni jednog od čvorova u kojima su otvorene konture..2. pre otvaranja konture. ˆ Uk j∈α k ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k I k' k = 2. kao i od kompenzacionih struja. postoji potpuna ekvivalencija režima mreže s konturama i radijalizovane mreže sa insertovanim odgovarajućim idealnim strujnim izvorima u čvorove u kojima su konture otvorene. Ovaj postupak za proračun tokova snaga distributivnih mreža s konturama naziva se kompenzacionim. Sada. . m) ∈ P . . saglasno sa slikom 2. npr. m) ∈ P .2. čije vrijedˆ ˆ' nosti impliciraju jednakost napona čvorova u kojima su konture otvorene ( U m = U m ).2.2. Broj čvorova mreže koja je radijalizovana otvaranjem kontura i uvoñenjem novogenerisanih čvorova. jednaka je originalnoj snazi osnovnog čvora l. Prema tome. Prema tome. pa se dobija sledeći sistem jednačina: ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I k' = k * k + J ck + YokU k + ∑ I 'j . 27 . za mrežu sa slike 2. ˆ J . kompenzaciona struja iskazana relacijama (2.2.

. 3. a sa ET i J c su označeni vektori Thévenin-ovih elektromotornih sila i kompenzacionih struja. od kojih su po dvije meñusobno jednake. n+p. respektivno:  M   M   E . Razmatrana mreža.2. Dakle. predstavlja nulte napone izmeñu čvorova u kojima se prekidaju konture.2. dimenzija p×p. k = 2. sa suprotnim znacima. k = 2.2. odnosno razlike napona osnovnih i novogenerisanih ˆ ˆ čvorova [ U l = U m .. prije svega po naponima čvorova – stanju mreže.2. koje mogu da ˆ se klasifikuju u sledeća tri skupa: 1) n + p – 1 struja rednih grana Г segmenata – I k' . ˆ ET =  ˆ lm  ˆ c  ˆlm   M   M      (2. k = 2.2.2b. Tada se raspolaže s vektorom stanja (napona) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ razmatrane mreže s konturama: U1 .2. Mreža s konturama čiji se model razmatra načelno je prikazana na slici 2. ˆ Uk j∈α k ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k I k' k = 2.2.. U n + p . meñu kojim naponima ima po 28 . m) ∈ P ]. . u razmatranom stanju. Neka je.2a.2.. pa unutar skupa tih varijabli ima samo 2p nenultih. Na njoj je samo simbolički prikazan Thévenin-ov ekvivalent pojačanim linijama. na bilo koji način. . . n+p. n+p. .2.. Naime: 1. ˆ ˆ n+p. (l . sa isto toliko nepoznatih veličina.2. dimenzija p×1. za specificiran napon korjena i zadate snage potrošnje svih ostalih čvorova. Taj model treba da se rješi.2. U m . riješen problem tokova snaga mreže.2.2. (Termin "simbolički" korišćen je pošto su veličine na toj slici matrične i vektorske.. . n+p i 3) p kompenzacionih struja J . 3.3a. dimenzije p×1. ˆ ˆ ˆ ET − Z T J c = 0 .1d).1c).. čine jednačine (2.2. prikazana je na slici 2. m) ∈ P .) ˆ Vektor Thévenin-ovih elektromotornih sila E T definiše se kao što je to prikazano na slici 2.U l .2. . 2) n + p – 1 napona čvorova – U . . U 2 . Dakle.2.2.. zasnovana na generalizovanoj Thévenin-ovoj teoremi: ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I k' = k * k + J ck + YokU k + ∑ I 'j .3) Nulti vektor s desne strane relacija (2.1a. s Thévenin-ovim ekvivalentom kojim je zamjenjen njen dio do čvorova u kojima se prekidaju konture.. m) ∈ P (2. ..2b) (2.2.2. . . 3. onda modelu treba da se da sledeća ekvivalentna forma. k lm (l .1) želi da se primjeni kompenzacioni postupak [17].. te relacije su ekvivalentne relacijama (2. 3. (l .2.. .2a) (2.2. . .2c). b i c).2. J =  J . 3..2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović za k = 2. Ako za rješenje modela (2. odnosno odgovarajuće kompenzovane mreže sa istim režimom. .2c) ˆ ˆ ˆ Sa Z T je označena Thévenin-ova matrica impedansi. model razmatrane mreže sa p kontura. (2... . ..2.

m ˆ ˆ Um Jc ˆ J lm ˆ ZT + ˆ ET (b) . . n+p (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika 2. . .. U 2 . 29 (2.. k = 2. n+p (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika 2. k = 2. ..2.2.. Neka se i to stanje izračuna na bilo koji način. sastoji se od sledeˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ćih napona: U1 .2. .. ˆ U k 3. nije 1 eksplicirana.3a. l Svi čvorovi i ˆ Ul grane mreže. .2.. (a) Slika 2.2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović jedan par jednakih napona po svakom paru čvorova u kojima će se otvarati konture.. .U l . .) m ˆ Um ˆ + U1 ˆ J lm ˆ Sm . ˆ Generalno nenulti elementi vektora Thévenin-ovih elektromotornih sila E T iznose: ˆ ˆ ˆ E lm = U l − U m .2.2. Neka se kompleksne snage svih čvorova zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraju ˆ S stanju mreže: k* .2. . U . Neka se otočne admitanse svih čvorova zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraju ˆ ˆ stanju mreže: YokU k . sa istim – specificiranim naponom korjena. (l . U n + p . 2. .2). . 3.3a. U m . 5. (l . m) ∈ P . Stanje nove (radijalne) mreže. U . .2. 6. ..2.2a. .. . ˆ ˆ ˆ ˆ U1 2 l m n+ p ˆ Sl l . koji su podvučeni da bi se razlikovali od stanja mreže s konturama (osim napona korjena). . .2. Stanje mreže: ˆ . .. Thévenin-ov U ˆ l ekvivalent razmatrane mreže prema čvorovima u kojima se prekidaju konture. U . m) ∈ P ..2.2 – Načelan prikaz mreže s konturama čiji se model razmatra (a) i ekvivalentno kolo s dijelom mreže prema čvorovima u kojim se prekidaju konture zamjenjenim Théveninovim ekvivalentom (b).. .2. U . Stanje ekvivalentne mreže: ˆ ˆ U l = U m .2.4) 4. ... . .. . slika 2.. Za rezultat se dobija radijalizovana mreža razmatrane mreže s konturama. 3. .1) i ekvivalentni model (2. . (l . (Njihova povezanost s čvorovima l i m. Neka se uklone svi kratkospojnici koji se nalaze izmeñu parova čvorova u kojima se prekidaju konture. . m) ∈ P. To rješenje podjednako zadovoljava model (2.

ˆ Uk j∈α k ˆ ˆh ˆ ˆ U kh+1 = U K+1 − Z k I k' h+1 k = 2. onda sistem relacija Gauss/Seidel-ovog iterativnog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina (2.2. Neka se izračunaju naponi u svim parovima čvorova u kojima se prekidaju konture kola sa slike 2..3b (pasivizirana radijalizovana mreža). osim u jednom izabranom paru čvorova od onih u kojima se prekidaju konture – slika 2. Naime: 1.2.2. ˆ ˆ Razlika napona para čvorova (k. 3.2. glasi (treća – Thévenin-ova matrična relacija. J lm .2. 3. u paru čvorova (k. prekinu se)– slika 2.3b. c ˆ S (U h ) ˆ h ˆ ˆ ˆ ˆ I k' h+1 = k * hk + J ck+1 + YokU kh + ∑ I 'j h+1 . ˆ Ako se raspolaže s Thévenin-ovom matricom impedansi Z T .2. Za rezultat se dobija radijalizovana mreža razmatrane mreže s konturama.. U 3h ..5c) 30 .3b. l).2. n+p (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika 2. Neka se otočne admitanse svih čvorova zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraju ˆ ˆ stanju mreže: YokU k . U l − U m .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ˆ Elementi Thévenin-ove matrice impedansi Z T definišu se kao što je to prikazano na slici 2.5a) (2. .2.. Neka se uklone svi kratkospojnici koji se nalaze izmeñu parova čvorova u kojima se prekidaju konture.. Neka se kompleksne snage svih čvorova zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraju ˆ S stanju mreže: k* . k = 2.2. . stavljena je na prvo mjesto): ˆ ˆ − ˆ h+1 J h+1 = Z T1 E T . 7. Isto važi za sve ostale kolone Thévenin-ove matrice impedansi Z T .2. ka novogenerisanom čvoru. brojno je jednaka dijagonalnom elementu Thévenin-ove matrice impedansi... . 4. 5.2. . n+p. k = n+p.2. razlike napona ostalih parova čvorova u kojima se prekidaju konture (razlika napona osnovnog i novogenerisanog čvora).3a. u h-toj iteraciji.2. 3.. 3.3. U n+ p .2). Neka se samo u jednom paru čvorova u kojima se prekidaju konture priključe idealni strujni izvori jediničnih struja [npr. ...2. Neka se pasiviziraju svi idealni izvori u radijalizovanoj mreži (idealni naponski izvor u korijenu se zamjeni kratkospojnikom. 6.2. ili nekim drugim postupkom i ako se raspolaže s h-tom aproksimacijom stanja mreˆh ˆh ˆh ˆ ˆh ˆ že i kompenzacionih struja: ( U1 ).3. a idealni strujni izvori..2. 2.5b) (2. U 2 .2.b. brojno su jednake ostalim elementima te matrice koji odgovaraju njenoj koloni kojoj pripada upravo razmotreni dijagonalni ˆ element. U n . . (l .b. ˆ U k 2.2.. Dakle razmatrano kolo je pasivno svuda. (2.. koja je izračunata prema datom postupku. n+p (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika 2. k = 2. .2..3a.. m) ∈ P . l)]: struja idealnog strujnog izvora je usmjerena od osnovnog čvora.2. 3.2. Oznake elemenata vektora stanja tog kola dva puta su podvučene – slika 2..2. . kojima su predstavljene potrošnje i otočne admitanse čvorova.

U . .. . . Ali.. n+p..2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Stanje kola za odreñivanje Thévenin-ovih elektromotornih sila: ˆ . 2. Za rezultat se dobija radijalna mreža odreñena sledećim modelom: h ˆ ˆ ' h+1 S (U ) ˆ ˆ ˆ ' h+1 I k = k * hk + 0 + YokU kh + ∑ I j . Stanje kola za odreñivanje elemenata Thévenin-ove matrice impedansi: ˆ . 3. k = n+p. k = 2.2. prema ranije datoj definiciji.U .... odnosno njegov model sa uklonjenim kratkospojnicima i zadržanim svim ostalim idealnim izvorima (naponski u korjenu i strujni u svim ostalim čvorovima). . 3. .. .2. (l .7) 31 . . . . ˆ Ul ˆ Sl ˆ ˆ + YolU l ˆ* U l ˆ U l 1 + j0 m + m ˆ U1 ˆ Um ˆ Sm ˆ ˆ + YomU m ˆ U* m . ˆ U j∈α k k (2.6a) ˆ h+1 ˆ h+1 ˆ ˆ ' h+1 k = 2.5a). m) ∈ P . . U . U . garantuju meñusobnu jednakost h+1-vih aproksimacija napona svih parova čvorova u kojima se prekidaju konture.5) predstavljaju model kola kompenzovane mreže.6b) Rješenje ovog modela sastoji se od veličina (napona čvorova i struja rednih grana) – podvučene veličine. . ˆ ˆ ˆ 0. n+p. . ˆ U1 = 0 ˆ U m 1 + j0 . . . .. Slično kao u slučaju radijalne mreže.3 – Situacija razmatrane mreže za izvoñenje Thévenin-ovog ekvivalenta: vektora ˆ ˆ Thévenin-ovih elektromotornih sila E T (a) i Thévenin-ove matrice impedansi Z T (b). ...... U k = U K − Zk I k (2. (2. . . U . U .2. U tom kolu. ... 3.. . . U . izračunatim s naponima iz prethodne. Kompenzacione struje koje su odreñene Thévenin-ovom matričnom relacijom (2. . potrebno je da se riješi opisano kolo. odnosno vektor Thévenin-ovih ˆ h+1 elektromotornih sila E T : ˆ h +1 ˆ h +1 ˆ h +1 E lm = U l − U m ... ˆ ˆ ˆ ˆ U1 2 l m n+ p l .2.2. . naponima tog kola odreñene su tražene Thévenin-ove elektromotorne sile. relacije (2..2. (a) (b) Slika 2. Za odreñivanje Thévenin-ovih elektromotornih sila.2.2. U 2 l m n+ p l . h–1-ve iteracije: U kh . .2. koje svakako nisu jednake s odgovarajućim veličinama kola s konturama. sve snage i otočne admitanse čvorova zamjenjene su idealnim strujnim ˆ izvorima.2.2..

2.. Toj relaciji može simbolički da se c asocira kolo prikazano na slici 2. radi izračunavanja h+2-ge aproksimacije rješenja. izraˆ čunavaju se h+1-ve aproksimacije kompenzacionih struja J h+1 . u njima se u svakoj iteraciji izračunavaju korekcije tekuće aproksimacije kompenzacionih struja. Priključenjem parova idealnih strujnih izvora sa izračunatim kompenzacionim strujama u sve čvorove u kojima se prekidaju konture.2. . J lm+1 . . To znači utrošak po jedne sub-iteracije u okviru svake iteracije primjene Gauss/Seidel-ovog metoda za rješenje modela mreže s konturama. 3.. Izvoñenje forme tih kompenzacionih postupaka slijedi.8a) i korekcija napona (2.4.2.2.2.8b). Model radijalnog ekvivalentnog kola (s priključenim parovima idealnih strujnih izvora u svim čvorovima u kojima se prekidaju konture) glasi: ˆ S (U h ) ˆ h ˆ ˆ ˆ ˆ I k' h+1 = k * hk + J ck+1 + YokU kh + ∑ I 'j h+1 . Naime: 32 .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Sada. u svakoj iteraciji se proračunavaju nove kompenzacione struje.2. 3. sve snage i otočne admitanse čvorova zamjenjene su idealnim strujnim izvorima.. koristeći se relacijom (2. njihova suštinska prednost jeste u tome da u njima nema pomenutog utroška sub-iteracija. U kh +1 .2.2.5a). 2. Rezultat proračuna se sastoji od nove – h+1-ve aproksimacija rješenja nelinearnog moˆ ˆ ˆh ˆ dela mreže s konturama (2. To je praćeno utroškom po jednog proračuna radijalne mreže bez kompenzacionih struja. m) ∈ P . k = 2.2): ( U1 )..2.5a). n+p.2. k = n+p.8b) ˆ ZT + ˆ J h +1 c ˆ h +1 ET Slika 2. za poznatu Thévenin-ovu matricu impedansi.8a) (2.5).2.2. I k' h +1 . 3.2. .. ˆ Uk j∈α k ˆ ˆh ˆ ˆ U kh+1 = U K+1 − Z k I k' h+1 k = 2.. . Kompenzacioni postupci za proračun mreža s konturama [17] neznatno se u formi razlikuju od opisanog postupka.2.4 – Kolo koje simbolički predstavlja relaciju (2. Kada se raspolaže sa h+1-vom aproksimacijom. U ovdje opisanom postupku. U kolu koje odgovara toj iteraciji.2. dobija se radijalno kolo koje je ekvivalentno s kolom s konturama čiji se model rješava – (2.1) odnosno (2.2..2. ali. h-te iteracije: U kh +1 . (l .2.2... izračunatim ˆ s naponima iz prethodne.2. k =2. (2.2. radi izračunavanja Thévenin-ovih elektromotornih sila. nezavisno od vrijednosti izračunatih u prethodnoj iteraciji. opisani postupak se ponavlja u narednoj – h+1-oj iteraciji. n+p. Naime.2. 3. a ne same kompenzacione struje. . n+p. . Proračun tog kola se svodi na standardne procedure sumiranja struja (2..

2.9a) ˆ h+2 ˆ h+2 ˆ ˆ ' h+2 k = 2.2.2..11) može simbolički da se asocira kolo prikazano na slici 2. k = 2. 2. (2. m) ∈ P . (2.2. 2.11) ˆ ZT ˆ h+2 ET + ˆ J h+ 2 c Slika 2. 4..2..10) 3..11).2. Kako je već naglašeno. c Relaciji (2. m) ∈ P . J lm+2 .. (l .. n+p..2.2. 3.2.2.2. . n+p.2. (2. odnosno vektora Théveˆ h+2 nin-ovih elektromotornih sila ET : ˆ h+2 ˆ h+2 ˆ h+2 E lm = U l − U m . . (2.12a) ˆ ˆh ˆ ˆ U kh + 2 = U K+ 2 − Z k I k' h + 2 ..2. (l . U kh + 2 .2. . U k = U K − Zk I k 2. Proračun h+2-ge aproksimacije struja rednih grana i napona čvorova: h +1 ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ' h+ 2 = S k (U k ) + J h+2 + Y U h+1 + Ik ck ok k ˆ* U k h+1 ∑ Iˆ α j∈ k ' h+ 2 j .. Proračun h+2-ge aproksimacije kompenzacionih struja J h + 2 (potpuno nezavisno od prethodno c izračunate h+1-ve aproksimacije): ˆ ˆ − ˆ h+ 2 J h+ 2 = Z T1 E T .2.5.2. (2. 3. 3..2..2.1) odnosno (2. 3.2.2..9b) Proračun h+2-ge aproksimacije Thévenin-ovih elektromotornih sila.. n+p.2. . 3.5 – Kolo koje simbolički predstavlja relaciju (2. . I k' h + 2 . i odavde je očigledno da se kompenzacione struje u ˆ h+1-oj iteraciji ( J h+2 ) izračunavaju potpuno nezavisno od kompenzacionih struja izračunac ˆ tih u h-toj iteraciji ( J h+1 ).2.2. k = n+p. .2): ( U1 )..Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović 1.12b) Rezultat proračuna se sastoji od nove – h+2-ge aproksimacija rješenja nelinearnog modela ˆ ˆ ˆh ˆ mreže s konturama (2. k = 2. c 33 . k = n+p. (2.2. Proračun radijalnog kola bez kompenzacionih struja: h +1 ˆ ˆ ˆ ˆ 'kh+ 2 = S k (U k ) + 0 + Y U h+1 + I ok k ˆ* U k h+1 ∑ Iˆ α j∈ k ' h+ 2 j .

ˆ ZT ˆ h+2 ET + ˆ J h +1 c ˆ ∆J h +1 c Slika 2.2. ˆ h+2 ˆ Dio kola sa slike 2.2. za c proračun novih Thévenin-ovih elektromotornih sila.6.2. 2..6 otvori saglasno sa isprekidanom linijom prikazanom na istoj slici.13) onda kolo sa slike 2. Jednakost napona čvorova u kojima su priključeni idealni strujni izvori (Thévenin-ovog ekvivalenta) garantuju relacije (2.2. n+p – korišćenjem relacija (2.7a odreñen je na sledeći način: 1. može da se zamjeni novim Thévenin-ovim ekvivalentom.7a.2.2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Ako se uvede vektorska varijabla koja predstavlja razlike kompenzacionih struja izračunatih u tekućoj (h+1-voj) i prethodnoj (h-toj) iteraciji: ˆ ˆ ˆ ˆ − ˆ h+ 2 ˆ − ˆ h+1 ∆J h+1 = J h+2 − J h+1 = Z T1 E T − Z T1 E T .11). Njihovim korespondentnim razlikama odreñene su tražene Thévenin-ove elektromotorne sile.2. Thévenin-ov ekvivalent dijela kola s lijeve strane isprekidane linije kola prikazanog na slici 2.7a. Sa U1 i U m označeni su vektori napona osnovnih i novogenerisanih čvorova u kojima se prekidaju konture..2.2.10). U tom kolu.2. idealni strujni izvori.2.2. . 34 . kojima su zamjenjene kompenzacione struje izračunate u h+1ˆ voj (tekućoj) iteraciji J h + 2 . respektivno.13). kolike su vrijednosti napona čvorova u kojima se prekidaju konture razmatrane mreže. koji čine Thévenin-ova grana ( E T . odnosno kola sa slike 2.2. Odgovor na to pitanje slijedi.2. potrebno je da se kolo sa slike 2.5. Uklonjeni su kratkospojnici sa svih parova čvorova u kojima se prekidaju konture.6 – Kolo ekvivalentno kolu sa slike 2. ekvivalentirani su parovima idealnih strujnih izvora s kompenzacionim c ˆ strujama izračunatim u prethodnoj iteraciji J h+1 i razlikama kompenzacionih struja odreñenih koc rišćenjem relacije (2.2.2.2. k = 2.6. c c c (2.6. Snage i otočne admitanse razmatrane mreže s konturama zamjenjene su idealnim strujnim izˆ vora sa strujama izračunatim za napone iz h-te iteracije: U kh+1 .2. Z T ) i grana sa idealnim ˆ strujnim izvorima J h +1 . Ključno pitanje koje se postavlja na ovom mjestu izlaganja glasi: kolike su vrijednosti eleˆ ˆ menata vektora napona U1 i U m .2. 3. ali u kolu sa slike 2. odnosno.2.2.2. .2.2. U tu svrhu.2.9) i (2.2.2.2.2.2. Na taj način se dobija kolo (simboličˆ ˆ ki) prikazano na slici 2.5 može da se zamjeni (ekvivalentnim) kolom prikazanim na slici 2.

a korišćeˆ njem tih relacija se izračunavaju h+1-ve aproksimacije napona čvorova: U kh+1 .. ako se Thévenin-ov ekvivalent s te slike zamjeni kolom iz kojeg je ekvivalent izveden i ako se na to kolo priključe kratkosponici.2.. kolo sa odreñenim novim Thévenin-ovim elektromotornim silama (b) i kolo sa odreñenom Thévenin-ovom matricom impedansi (c).2.2. Ako se uvede promjena vektora Thévenin-ovih elektromotornih sila kao vektor razlika napona parova čvorova u kojima se prekidaju konture sa slike 2.2.7b: ˆ h+1 ˆ ˆ ∆E T = U h+1 − U h+1 .13) i izračunatog vektora korekcija kompenzacionih struja – relacije (2. k = 2. dobija se kolo čiji je model opisan relacijama (2. . Dakle.14) (2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović 3. dobija se situacija koja je ekvivalentna situaciji prikazanoj na slici 2.7b. razmatrani naponi U i U odnose sa na h+1-ve aproksimacije napona čvorova razmatrane 1 m mreže s konturama – slika 2.2.2. n+p.2.2. l m (2. c c c (2. u svakoj iteraciji se izračunava vektor korekcija kompenzacionih struja koji se sabira s vektorom kompenzacionih struja iz prethodne iteracije i tako se dobija vektor kompenzacionih struja u tekućoj iteraciji.15).2.2.7 – Kolo pripremljeno za odreñivanje novog Thévenin-ovog ekvivalenta dijela kola sa slike 2.2. ˆ ˆ Znači. Ako bi se na to kolo još priključili i kratkosponjici izmeñu svih parova čvorova u kojima se prekidaju konture. ona ostaje nepromjenjena.8).2. Na osnovu relacija (2.16) Dakle.2.2.7b. 3. Thévenin-ov ekvivalent bi mogao da se zamjeni kolom iz kojeg je on izveden. 35 . može da se izračuna vektor kompenzacionih struja u h+1-voj iteraciji: ˆ ˆ ˆ J h+ 2 = J h+1 + ∆J h+1 .2.2.2. Naime.6 (a). Thévenin-ova matrica impedansi izračunata je prema slici 2.2.2.15) ˆh U 1 +1 ˆ U1 ˆ ZT ˆ ZT ˆ ZT ˆ h+2 ET + ˆ J h +1 c ˆ h+2 ET + ˆ J h +1 c ˆ ∆E T ˆ ˆ = Uh +1 − U h +1 l m h +1 ˆ Um ˆ U h +1 m (a) (b) (c) Slika 2. sada.2.7c (pasivizirani idealni izvori razmatranog kola).2.2.2. l m onda vektor korekcija kompenzacionih struja može da se izračuna na sledeći način: h +1 ˆh ˆ− ˆ− ˆ ˆ ∆J c +1 = Z T1∆E T = Z T1 (U h+1 − U h+1 ) .2. Saglasno s tim. .

2.16) priključio na kolo koje je ekvivalentno modelu.2.2. pocjepan je na dva čvora povezana kratkospojnikom – slika 2. Čvor 3.2. a treći i četvrti čvor (grana) pripadaju drugom sloju.8d. Pogonska šema mreže.8a.2. Kompenzovana mreža prikazana je na slici 2. ˆ S2 ˆ' I3 ˆ S 3' 1 ˆ' I2 2 3 ˆ U1 ˆ U2 ˆ' I4 ˆ U3 (a) 0 ˆ S3 3 ˆ S2 1 ˆ' I2 2 ˆ I 3' ˆ' I4 ˆ U1 ˆ U2 ˆ S4 ˆ U3 ˆ J 34 0 4 ˆ U4 (b) 36 . Opisani iterativni postupak za proračun simetričnih tokova snaga trofaznih mreža s konturama razmotriće se i na primjeru uravnotežene mreže s tri čvora (n = 3) i tri grane – slika 2. Drugi čvor (grana) pripada prvom.2. Novogenerisani čvor indeksiran je sa 4. naponi svih parova čvorova u kojima se prekidaju konture bili bi isti.2.8b. prikazana Γ segmentima.8c.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Kada bi se vektor kompenzacionih struja izračunat relacijama (2.2. sa specificiranim kompleksnim snagama potrošnje. Mreža je numerisana po slojevima.2. a ostala tri čvora su tipa PQ. čije rješenje predstavljaju naponi iz prethodne iteracije. data je na slici 2.2. prvi čvor je balansni. u kojem kontura može da se otvori.

37 . u simetričnom režimu (a). s pocjepanim čvorom 3 u kojem se otvara kontura na dva čvora povezana kratkospojnikom (b).2.2.8 – Primjer trofazne mreže s tri čvora i jednom konturom. kompenzovana mreža (c) i njena pogonska šema prikazana Γ segmentima (d).Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ˆ S3 3 ˆ S2 ˆ ˆ J 34 U 3 ˆ I 3' ˆ' I4 1 ˆ' I2 2 ˆ U1 ˆ U2 ˆ S4 0 4 ˆ ˆ J 34 U 4 (c) ˆ S3 3 ˆ I o3 ˆ Yo 3 ˆ ˆ J 34 U 3 ˆ S2 ˆ Z3 ˆ I 3' 1 ˆ' I2 ˆ Z2 2 ˆ Io2 ˆ' I4 ˆ Z4 ˆ S4 ˆ U1 ˆ U2 ˆ Yo 2 0 4 ˆ Io4 ˆ Yo 4 (d) ˆ ˆ J 34 U 4 Slika 2.

ovaj model može da se proširi novim nepoznatim varijablama – strujama rednih grana (Г segmenata) kompenzovane mreže.2. ˆ U2 ˆ ˆ ˆ ˆ' U 2 = U1 − Z 2 I 2 .1.1. 4.17c). 4) – Yo 3 i Yo 4 . 4). kompenzaciona struja iskazana relacijama (2.2. ˆ U3 ˆ ˆ ' S (U ) ˆ ˆ ˆ' ˆ' I 2 = 2 * 2 + Yo 2U 2 + ( I 3 + I 4 ) .2. ˆ pri čemu je sa J ck označena kompenzaciona struja: 0  ˆ = J ck     za k=2.2. S3 i S 4 .17d) Unutar skupa varijabli (2. suma snaga para čvorova (3. Sada. (2. koje su po modulu iste a po znaku razliˆ ˆ ˆ ˆ ˆ čite ( J c 2 =0. Ako se relacije (2.2.2.2.2.18b) ˆ ˆ U3 = U4 .2.2. J c 3 = J 34 .17a) j∈ k ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k I k' .17a). jednaka je originalnoj snazi ˆ osnovnog čvora 3.2. 3.17d) samo su dvije nenulte.18c) 38 . k = 2. (2.2.2.17c) ˆ J 34 . (2. 3. za k = 4.2. pa se dobija sledećih 7 jednačina: ˆ ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ I k' = k * k + J ck + YokU k + ˆ Uk ∑ Iˆ . ˆ U 4 ˆ ˆ S (U ) ˆ ˆ ˆ I 3' = 3 * 3 + J 34 + Yo 3U 3 . u kojem se otvara kontura. (2.17b) (2. relacijama (2. S ' .2.2. 34 (2. Isto važi i za otočne 3 ˆ ˆ admitanse para čvorova (3. α ' j k = 2. 4.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ˆ ˆ Kako je već rečeno.2.1.17d) uvrste u relacije (2.2.17) može da se da sledeći oblik: ˆ ˆ' S (U ) ˆ ˆ ˆ I 4 = 4 * 4 − J 34 + Yo 4U 4 .2. J c 4 =– J 34 ).18a) ˆ ˆ ˆ ˆ U 3 = U 2 − Z 3 I 3' . ˆ ˆ U3 = U4 . analogno s modelom radijalnih mreža.2. ˆ − J . za k = 3. prije otvaranja konture. ˆ ˆ ˆ ˆ' U4 = U2 − Z4I4 . (2.2.

Razmatrana mreža s konturom i njeno stanje.18) želi da se primjeni kompenzacioni postupak.2.9a. (2. ˆ ˆ ˆ ˆ' U4 = U2 − Z4I4 . ˆ Thévenin-ova elektromotorna sila E 34 definiše se kao što je to prikazano na slici 2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Dakle.2. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I ' . a sa E 34 i J 34 su označeni Thévenin-ova elektromotornih sila i kompenzaciona struja.9a.2. (2. predstavlja nulte napone izmeñu čvorova 3 i 4. onda modelu treba da se da sledeća ekvivalentna forma. prije svega po naponima čvorova – stanju mreže.1.2. koje mogu da se klasifikuju u sledeća tri skupa: 1) tri struje rednih grana Г segmenata – I 2 .2.2.2. Neka je. Mreža s konturama čiji se model razmatra prikazana je na slici 2. U . 2) tri napona čvorova – U .2.2.2.2.2. U 4 . 39 . slika 2.19b) ˆ ˆ ˆ E 34 − Z T J 34 = 0 .9a.2.2.18).9b. To rješenje podjednako zadovoljava model (2. Naime: 1. Ista mreža. zasnovana na Thévenin-ovoj teoremi: ˆ ˆ ' S (U ) ˆ ˆ ˆ I 4 = 4 * 4 − J 34 + Yo 4U 4 .19a) ˆ ˆ ˆ ˆ U 3 = U 2 − Z 3 I 3' .2.19c) ˆ ˆ ˆ Sa ZT je označena Thévenin-ova impedansa.19). u razmatranom stanju. Ako za rješenje modela (2. respektivno.1. za specificiran napon korjena i zadate snage potrošnje svih ostalih čvorova. (2. U 3 . s Thévenin-ovim ekvivalentom kojim je zamjenjen njen dio do čvorova 3 i 4.2. na bilo koji način. prikazana je na slici 2.2. sa isto toliko nepoznatih veličiˆ' ˆ na. ˆ U3 ˆ ˆ' ˆ' ˆ ' S (U ) ˆ ˆ I 2 = 2 * 2 + Yo 2U 2 + ( I 3 + I 4 ) . prikazani su na slici 2. sada se sastoji od 7 jednačina (2. Taj model treba da 4 2 3 4 34 se rješi. ˆ U4 ˆ ˆ ˆ ˆ S (U ) ˆ I 3' = 3 * 3 + J 34 + Yo 3U 3 .2.1.10a. I 3' .2.2. Tada se raspolaže s vektorom stanja (napona) razˆ ˆ ˆ ˆ matrane mreže s konturom: U1 . riješen problem tokova snaga.19c). Nula s desne strane relacija (2. odnosno odgovarajuće kompenzovane mreže sa istim režimom.2. ˆ U2 ˆ ˆ ˆ ˆ' U 2 = U1 − Z 2 I 2 .18) i ekvivalentni model (2.2. U i 3) jedna kompenzaciona struja J . U 2 .2. odˆ ˆ nosno razliku napona osnovnog i novogenerisanog čvorova ( U 3 = U 4 ). model razmatrane mreže s jednom konturom.

U 4 .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Stanje mreže: ˆ ˆ ˆ ˆ U1 . 3 ˆ I o3 ˆ Yo 3 ˆ S3 ˆ S2 1 ˆ' I2 ˆ Z3 ˆ I 3' ˆ U3 ˆ J 34 ˆ S4 ˆ Z2 2 ˆ Io2 ˆ' I4 ˆ Z4 ˆ U1 ˆ U2 ˆ Yo 2 0 4 ˆ Io4 ˆ Yo 4 (а) ˆ U4 Stanje ekvivalentne mreže: ˆ ˆ U 3 = U 4 . Thévenin-ov ekvivalent razmatrane mreže prema čvorovima 3 i 4 ˆ U3 3 ˆ ZT + ˆ J 34 ˆ ˆ E 34 . 4) ∈ P. ZT ˆ U4 4 ˆ E 34 (b) Slika 2.2. U 3 .9 – Pogonska šema mreže s konturom čiji se model razmatra (a) i ekvivalentno kolo s dijelom mreže prema čvorovima 3 i 4 zamjenjenim Thévenin-ovim ekvivalentom (b). (3. 40 . U 2 .2.

Za rezultat se dobija radijalna mreža. Neka se pasiviziraju svi idealni izvori u kolu sa slike 2.10b. 4).2. U 3 . Yo 4U 4 (s referentnim smjerovima od čvorova) – slika 2. Neka se izračunaju naponi u paru čvorova 3 i 4 kola sa slike 2. Dakle razmatrano kolo je pasivno svuda. Stanje nove (radijalne) mreže.2. koji su podvučeni da bi se razlikovali od stanja mreže s konturom (osim napona korjena).2. Neka se i to stanje izračuna na bilo koji način. u h-toj iteraciji.2.2. U 3 − U 4 . a idealni strujni se prekinu).2. stavljena je na prvo mjesto): ˆ h+1 ˆ h+1 = E 34 .2. U 4 . U 2 . 3 i 4 zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaraˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ju stanju mreže: Yo 2U 2 . ˆ Generalno nenulta Thévenin-ova elektromotorna sila E 34 iznosi: ˆ ˆ ˆ E 34 = U 3 − U 4 .2. U 2 . onda sistem relacija Gauss/Seidel-ovog iterativnog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina (2. 4* (s referentnim smjerovima od čvorova). anuliraju se – slika 2. osim u paru čvorova 3 i 4. 3 i 4 zamjene idealnim strujnim izvorima koji odgovaˆ ˆ ˆ S S S raju stanju mreže: 2* . J 34 ˆ ZT (2. Dakle: napon korjena (idealan naponski izvor) zamjeni se kratkim spojem. (2. 2. Neka se ukloni kratkospojnik koji se nalaze izmeñu parova čvorova 3 i 4.2. U 3h .20) 3.2. ˆ Ako se raspolaže s Thévenin-ovom impedansom ZT . 3 i 4.2. idealni strujni izvori u čvorovima 2. sastoji se od sledeˆ ˆ ˆ ˆ ćih napona: U1 . 6. koja je izračunata prema datom postupku. kojima su zamjenjene snage i otočne admitanse. 3. Yo 3U 3 .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović 2. Razlika napona para čvorova (3.2. 5. brojno je jednaka Thévenin-ovoj impedansi ZT . ka novogenerisanom čvoru 4. 4.18). ˆ ˆ ˆ 4.2. sa istim – specificiranim naponom korjena.10b. ili nekim drugim postupkom i ako se raspolaže s h-tom aproksimacijom stanja mreže i ˆ ˆh ˆ ˆ h ˆh kompenzacionom strujom – ( U1 ).10a (idealni naponski se zamjene kratospojnicima. ˆ Thévenin-ova impedansa ZT definiše se kao što je to prikazano na slici 2.2.2. J 34 . Naime: 1. glasi (sedma – Thévenin-ova relacija. ˆ ˆ ˆ U2 U3 U4 Neka se otočne admitanse čvorova 2. Neka se u paru čvorova 3 i 4 priključe idealni strujni izvori jediničnih struja: struja idealnog strujnog izvora je usmjerena od osnovnog čvora 3.21a) 41 .10b. U 4 .10a. Neka se kompleksne snage čvorova 2. 3* .2. Oznake elemenata vektora stanja tog kola dva puta su podvučene.

ˆ ˆ U1 2 3 ˆ 4 ˆ Z3 ˆ' I3 ˆ U3 3 ˆ S3 ˆ ˆ + Yo3U 3 ˆ* U3 1 ˆ' I2 ˆ Z2 2 ˆ' I4 ˆ U1 ˆ S2 ˆ ˆ + Yo 2U 2 ˆ* U2 0 ˆ ˆ U 2 Z4 4 ˆ U4 ˆ S4 ˆ ˆ + Yo 4U 4 ˆ* U4 (a) 42 . Za rezultat se dobija radijalna mreža odreñena sledećim modelom: Stanje kola za odreñivanje Thévenin-ove elektromotorne sile: ˆ . ˆ ˆh ˆ ˆ U 3h+1 = U 2 +1 − Z 3 I 3' h+1 . odnosno njegov model sa uklonjenim kratkospojnikom i zadržanim svim ostalim idealnim izvorima (naponski u korjenu i strujni u svim ostalim čvorovima). ˆ ˆ ˆ I3 o3 3 34 ˆ* U3 h h ˆ ˆ ' h+1 = S 2 (U 2 ) + Y U h + ( I ' h+1 + I ' h+1 ) .2.1. h–1-ve iteracije: U 2 . (2. Kompenzaciona struja odreñena korišćenjem Thévenin-ove relacije (2.U .21a) garantuje meñusobnu jednakost h+1-vih aproksimacija napona para čvorova 3 i 4.2. ˆ ˆ ˆ I4 o4 4 34 ˆ* U4 h h ˆ ˆ ' h+1 = S3 (U 3 ) + J h+1 + Y U h . sve snage i otočne admitanse čvorova zamjenjene su idealnim strujnim izvoriˆh ˆ ˆh ma. U . ˆ ˆ ˆ ˆ I2 o2 2 3 4 ˆ* U2 h Predrag Vidović (2.1.2. potrebno je da se rješi opisano kolo. U 3h . izračunatim s naponima iz prethodne.U . ove relacije predstavljaju model kola kompenzovane mreže. ˆh ˆh ˆ ˆ' U 4 +1 = U 2 +1 − Z 4 I 4h+1 .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost h ˆ ˆ ' h+1 = S 4 (U 4 ) − J h+1 + Y U h . U tom kolu.2. Za odreñivanje Thévenin-ove elektromotorne sile.21c) Slično kao u slučaju radijalne mreže. prema već datoj definiciji.21b) ˆh ˆ ˆ ˆ' U 2 +1 = U1 − Z 2 I 2 h+1 . U 4 .

U .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Stanje kola za odreñivanje Thévenin-ove impedanse: ˆ ˆ ˆ 0.22b) . ˆ U (2. ˆ U 2 ˆ h+1 ˆ ˆ ˆ ' h+1 U 2 = U1 − Z 2 I 2 . U .2. U . naponima tog ˆ h+1 kola odreñena je tražena Thévenin-ova elektromotorna sila E 34 : ˆ h+1 ˆ h+1 ˆ h+1 E 34 = U 3 − U 4 .2.2. Ali. ˆ h+1 ˆ h+1 ˆ ' h+1 U 4 = U 2 − Z4 I 4 .1. ˆ U4 h ˆ ˆ ' h+1 S (U ) ˆ ˆ I 3 = 3 * h3 + 0 + Yo 3U 3h .2.10 – Situacija razmatrane mreže za izvoñenje Thévenin-ovog ekvivalenta: Thévenin-ova elektromotorna ˆ ˆ sila E 34 (a) i Thévenin-ova impedansa ZT (b).2. 43 (2.22a) 3 h ˆ ˆ ' h+1 S (U ) ˆ ˆ h ˆ ' h+1 ˆ ' h+1 I 2 = 2 * h2 + Yo 2U 2 + ( I 3 + I 4 ) .2.23) (2. h ˆ ˆ ' h+1 S (U ) ˆ ˆh I 4 = 4 * h4 − 0 + Yo 4U 4 . ˆ h+1 ˆ h+1 ˆ ˆ ' h+1 U 3 = U 2 − Z3 I 3 . 2 3 4 3 ˆ Z3 1 ˆ' I2 ˆ Z2 ˆ' I3 ˆ U3 1 + j0 2 ˆ' I4 ˆ U1 = 0 ˆ ˆ U 2 Z4 4 0 ˆ U4 1 + j0 (b) Slika 2. koje svakako nisu jednake s odgovarajućim veličinama kola s konturom. Rješenje tog modela sastoji se od veličina (napona čvorova i struja rednih grana) – podvučene veličine.1.

11 – Kolo koje predstavlja relaciju (2. Proračun tog kola se svodi na standardne procedure sumiranja struja (2.2. J 34+1 . I 2h+1 . I 4h+1 .24) prikazano je na slici 2.2.2.2. koristeći se relacijom (2. nezavisno od vrijednosti izračunatih u prethodnoj iteraciji.2.24a) i korekcija napona (2. U 2 +1 . (2.2. Naime. odnosno (2.2. dobija se radijalno kolo koje je ekvivalentno s kolom s konturom čiji se model rješava – (2. izračunava ˆh se h+1-va aproksimacija kompenzacione struje J 34+1 .2. Rezultat proračuna se sastoji od nove – h+1-ve aproksimacija rješenja nelinearnog modela mreže s ˆ ˆ ˆh ˆ ˆh ˆh ˆ' ˆ' konturama (2.1. ˆ U 4 h ˆ ˆ ' h+1 = S3 (U 3 ) + J h+1 + Y U h .2. ˆ ˆ ˆ ˆ I2 o2 2 3 4 ˆ* U2 h (2.24a) ˆh ˆ ˆ ˆ' U 2 +1 = U1 − Z 2 I 2 h+1 .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Sada. pokazano je da se u svakoj njegovoj iteraciji proračunavaju nove kompenzacione struje.2. ˆ ˆh ˆ ˆ U 3h+1 = U 2 +1 − Z 3 I 3' h+1 . njihova suštinska prednost jeste u tome da u njima nema pomenutog utroška sub-iteracija za proračun kompenzacionih struja.2. Prilikom razmatranja opšteg slučaja ovog postupka.1. 44 .2. Forma tih kompenzacionih postupaka se pokazuje i na primjeru koji se ovdje obrañuje.19): ( U1 ).21).2. Model radijalnog ekvivalentnog kola (s priključenim parom idealnih strujnih izvora u čvorovima 3 i 4) glasi: ˆ S (U h ) ˆ h ˆ' ˆ ˆh I 4h+1 = 4 * h4 − J 34+1 + Yo 4U 4 .24b).21a). u njima se u svakoj iteraciji izračunavaju korekcije tekuće aproksimacije kompenzacionih struja. Priključenjem para idealnih strujnih izvora sa izračunatom kompenzacionom strujom u čvorovima 3 i 4. U 4 +1 . ˆ ZT + ˆh J 34+1 ˆ h +1 E 34 Slika 2. ˆ ˆ ˆ I3 o3 3 34 ˆ* U3 h h ˆ ˆ ' h+1 = S 2 (U 2 ) + Y U h + ( I ' h+1 + I ' h+1 ) .1.2.2. I 3' h+1 .18). za poznatu Thévenin-ovu impedansu. Toj relaciji može da se asocira kolo prikazano na slici 2.11.2.2.2. U 3h+1 . a ne same kompenzacione struje.2.2.24b) Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.2. Tamo je isto pokazano da standardni kompenzacioni postupci za proračun mreža s konturama neznatno se u formi razlikuju od opisanog postupka. ˆh ˆh ˆ ˆ' U 4 +1 = U 2 +1 − Z 4 I 4h+1 .2.2.12. ali.21a).

2. radi izračunavanja h+2-ge aproksimacije rješenja. h-te iteracije: U 2 +1 . izračunatim s ˆ ˆh ˆh naponima iz prethodne. sve snage i otočne admitanse čvorova zamjenjene su idealnim strujnim izvorima. ˆ h+ 2 ˆ h+ 2 ˆ ˆ ' h+ 2 U 3 = U 2 − Z3 I 3 .2.13.2.2. (2.2.25) prikazano je na slici 2. ˆ ˆ I o4 4 ˆ* U 4 h+1 h +1 ˆ ˆ ' h+ 2 S (U ) ˆ ˆ I 3 = 3 * h3+1 + 0 + Yo3U 3h+1 .1.1. U kolu koje odgovara toj iteraciji. Naime: 1.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović 3 h J 34+1 ˆ Z3 ˆ S3 ˆ* U3 h ˆ ˆ ˆ Yo3U 3h U 3h +1 1 ˆ' I 2h +1 ˆ Z2 2 ˆ I 3' h +1 ˆ' I 4h +1 ˆ U1 ˆ ˆh U 2 +1 S 2 ˆ* U2 h ˆ ˆh Yo 2U 2 ˆ Z4 0 4 h J 34+1 ˆ S4 ˆ* U4 h ˆ ˆh ˆh Yo 4U 4 U 4 +1 Slika 2. Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.25b) 45 . U 3h+1 . U 4 +1 . ˆ U3 h+1 ˆ ˆ ' h+ 2 S (U ) ˆ ˆ h ˆ ' h+ 2 ˆ ' h+ 2 I 2 = 2 * h2+1 + Yo 2U 2 +1 + ( I 3 + I 4 ) .12 – Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.25a) ˆ h+ 2 ˆ ˆ ˆ ' h+ 2 U 2 = U1 − Z 2 I 2 .2. ˆ U2 (2. Kada se raspolaže sa h+1-vom aproksimacijom rješenja.2.1. Proračun radijalnog kola bez kompenzacionih struja: h+1 ˆ ˆ '4h+ 2 = S 4 (U 4 ) − 0 + Y U h+1 . opisani postupak se ponavlja u h+1-oj iteraciji. ˆ h+ 2 ˆ h+2 ˆ ' h+ 2 U 4 = U 2 − Z4 I 4 .2.1.24).

Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ˆ h+ 2 2.2.2.14.27) ˆ ZT ˆ h+2 E 34 + ˆh J 34+ 2 Slika 2.2.14 – Kolo koje predstavlja relaciju (2.1. Proračun h+2-ge aproksimacije Thévenin-ove elektromotorne sile E 34 : ˆ h+ 2 ˆ h+ 2 ˆ h+ 2 E 34 = U 3 − U 4 .2.26) 3 ˆ Z3 ˆ S3 ˆ* U 3 h+1 ˆ ˆ Yo3U 3h +1 ˆ h+2 U3 1 ˆ'h + 2 I2 ˆ Z2 2 ˆ'h + 2 I3 ˆ'h + 2 I4 ˆ U1 ˆ h+2 U2 ˆ S2 ˆ* U 2 h+1 ˆ ˆh Yo 2U 2 +1 ˆ Z4 0 4 ˆ S4 ˆ* U 4 h+1 ˆ ˆh Yo 4U 4 +1 ˆ h+2 U4 Slika 2. (2.2. Proračun h+2-ge aproksimacije kompenzacionih struja J 34+2 : ˆ h+ 2 ˆ h+2 = E 34 .25).2. h 3.2. 46 .2.2.2.2. J 34 ˆ ZT Relaciji (2.2.2.13 – Kolo koje je ekvivalentno modelu (2. (2.27) može da se asocira kolo prikazano na slici 2.27).2.2.

28a) ˆ ˆh ˆ ˆ U 3h+2 = U 2 +2 − Z 3 I 3' h+2 .2.2. ˆ J h+2 .15. U 3h+2 .2.2. Ako se uvede varijabla koja predstavlja razliku kompenzacione struje izračunate u tekućoj (h+1-voj) i prethodnoj (h-toj) iteraciji: 47 .2.2.28) prikazano je na slici 2.19): ( U1 ). I 4h+2 . ˆh ˆh ˆ ˆ' U 4 +2 = U 2 + 2 − Z 4 I 4 h+ 2 . odnosno (2. 34 3 h J 34+ 2 ˆ Z3 1 ˆ' I 2h + 2 ˆ Z2 ˆ S3 ˆ* U 3 h +1 ˆ ˆ ˆ Yo3U 3h +1 U 3h + 2 2 ˆ I 3' h + 2 ˆ' I 4h + 2 ˆ U1 ˆh U 2 +2 ˆ S2 ˆ U * h +1 2 ˆ ˆh Yo 2U 2 +1 ˆ Z4 4 h J 34+ 2 0 ˆ S4 * h +1 ˆ U4 ˆ ˆh ˆh Yo 4U 4 +1 U 4 + 2 Slika 2.2.2.2.2.15 – Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.2.2. U 2 +2 . ˆ U3 + ˆ S (U h+1 ) ˆ ˆ h ˆ ˆ' ˆ' I 2h+2 = 2 * h2 1 + Yo 2U 2 +1 + ( I 3' h+2 + I 4h+2 ) . Kako je već naglašeno.28).18). ˆ + U2 ˆh ˆ ˆ ˆ' U 2 +2 = U 1 − Z 2 I 2 h+ 2 . i odavde je očigledno da se kompenzacione struje u h+1-oj iteraciji 34 ˆh ( J 34+2 ) izračunavaju potpuno nezavisno od kompenzacionih struja izračunatih u h-toj iteraciji ˆ ( J h+1 ).2. U 4 +2 . (2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović 4. Proračun h+2-ge aproksimacije (struja rednih grana i) napona čvorova: h+1 ˆ ˆ ' h+2 = S 4 (U 4 ) − J h+2 + Y U h+1 .2. I 2h+2 .1. ˆ ˆ ˆ I4 34 o4 4 ˆ* U 4 h+1 ˆ S (U h+1 ) ˆ h ˆ ˆ ˆ I 3' h+2 = 3 * h3 1 + J 34+2 + Yo3U 3h+1 .2. (2.28b) Rezultat proračuna se sastoji od nove – h+2-ge aproksimacija rješenja nelinearnog modela ˆ ˆ ˆh ˆ ˆh ˆ' ˆ' mreže s konturom (2. I 3' h+2 . Kolo koje je ekvivalentno modelu (2.

potrebno je da se kolo sa slike 2. Na taj način dobija se kolo prikazano ˆ ˆ na slici 2.14. Thévenin-ov ekvivalent sa slike 2.2.2.16.2. ekvivalentiran je parom idealnih strujnih izvora s kompenzacioˆ nom strujom izračunatom u prethodnoj iteraciji J h+1 i razlikom kompenzacionih struja odreñenih 34 korišćenjem relacije (2.2. idealni strujni izvor.2.2.2.2.2. ˆ ZT ˆ h+ 2 E 34 + ˆh J 34+1 ˆh ∆J 34+1 Slika 2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović ˆ h+2 ˆ h+1 ˆ h+1 = J h+2 − J h+1 = E 34 − E 34 . koji čine Thévenin-ova grana ( E 34 . ali u kolu sa slike 2.16.2. Jednakost napona čvorova u kojima su priključeni idealni strujni izvori (Thévenin-ovog ekvivalenta) garantuje relacija (2.17a izveden je na sledeći način: 1. Sa U 3 i U 4 označeni su naponi osnovnog i novogenerisanog čvorova u kojima se prekida kontura.17c (pasivizirani idealni izvori razmatranog kola). dobija se situacija koja je ek48 .17a. 3.2.29). kojim je zamjenjena kompenzaciona struja izračunata u ˆh h+1-voj (tekućoj) iteraciji J 34+2 .2. respektivno.16 – Kolo ekvivalentno kolu sa slike 2.2. može da se zamjeni novim Thévenin-ovim ekvivalentom.2.17a. ˆ h+ 2 ˆ Dio kola sa slike 2.2. ona ostaje nepromjenjena.29) onda kolo sa slike 2.2. Uklonjen je kratkospojnik sa para čvorova 3 i 4.2. Dakle.2. ZT ) i grana s idealnim ˆ strujnim izvorom J h+1 . U 4 +1 – relacije (2. Odgovor na to pitanje slijedi.2. Thévenin-ova impedansa izračunata je prema slici 2.26).2.2.27). U tom kolu.2.14 može da se zamjeni (ekvivalentnim) kolom prikazanim na slici 2.16 otvori saglasno sa isprekidanom linijom prikazanom na istoj slici. Thévenin-ov ekvivalent bi mogao da se zamjeni kolom iz kojeg je on izveden.2. 2. za 34 proračun nove Thévenin-ove elektromotorne sile.2. Ključno pitanje koje se postavlja na ovom mjestu izlaganja glasi: kolika je vrijednost napoˆ ˆ na U 3 i U 4 . Snage i otočne admitanse razmatrane mreže s konturom zamjenjene su idealnim strujnim izvoˆ ˆh ˆh rima sa strujama izračunatim za napone iz h-te iteracije: U 2 +1 .2. Njihovom korespondentnom razlikom odreñena je tražena Thévenin-ova elektromotorna sila.25) i (2. U tu svrhu. Sada.2. Ako bi se na to kolo još priključio kratkospojnik izmeñu para čvorova 3 i 4.2.2. ˆ ˆ ∆J 34 34 34 ˆ ˆ ZT ZT (2.2.2. U 3h+1 .

a tim relacijama se izračunavaju h+1-ve aproksiˆ ˆh ˆh ˆ ˆ macije napona čvorova: U 2 +1 .31) može da se izračuna kompenzaciona struja u h+1-voj iteraciji: ˆh ˆh ˆh J 34+2 = J 34+1 + ∆J 34+1 .2.32) priključila na kolo koje je ekvivalentno modelu. kolo sa odreñenom novom Thévenin-ovom elektromotornom silom (b) i kolo sa odreñenom Thévenin-ovom impedansom (c).2.12.32) Dakle. U 4 +1 – slika 2.24).2. ako se Thévenin-ov ekvivalent s te slike zamjeni kolom iz kojeg je ekvivalent izveden i ako se na to kolo priključi kratkospojnik. Ako se uvede promjena Thévenin-ove elektromotorne sile kao razlika napona para čvorova 3 i 4 sa slike 2. onda korekcija kompenzacione struje može da se izračuna na sledeći način: ˆh ∆J 34+1 = h+1 ˆ ˆh ∆E 34 (U h+1 − U 4 +1 ) = 3 . 49 . čije rješenje predstavljaju naponi iz prethodne iteracije. Naime. ˆ U3 ˆ ZT ˆ ZT ˆ U 3h +1 ˆ ZT ˆ h+2 E 34 + ˆh J 34+1 ˆ h+2 E 34 + ˆh J 34+1 ˆ ∆E 34 ˆ ˆ = U h+1 − U h +1 3 4 h +1 ˆ U4 ˆh U 4 +1 (a) (b) (c) Slika 2.2.2. Znači. U 3h+1 .18.2. 19] dat je blok-dijagramom prikazanim na slici 2.2.2. 18.17b.2.17b.2.2.Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović vivalentna situaciji prikazanoj na slici 2. naponi para čvorova 3 i 4 bili bi isti. Kada bi se kompenzaciona struja izračunata relacijom (2.2.2.30) (2.2.2. razmatrani naponi U 3 i U 4 odnose sa na h+1-ve aproksimacije napona čvorova razmatrane mreže s konturom – slika 2.2.17 – Kolo pripremljeno za odreñivanje novog Thévenin-ovog ekvivalenta dijela kola sa slike 2. ˆ ˆ ZT ZT (2. (2.2.31) Na osnovu relacija (2.2. Postupak za proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža s konturama [17.2.2. dobija se kolo čiji je model opisan relacijama (2.2.2.2.2.17b: ˆ h+1 ˆ ˆh ∆E 34 = U 3h+1 − U 4 +1 .2.16 (a).29) i izračunate korekcije kompenzacionih struja – relacija (2.2. u svakoj iteraciji se izračunava korekcija kompenzacione struje koja se sabira s kompenzacionom strujom iz prethodne iteracije i tako se dobija kompenzaciona struja u tekućoj iteraciji.2.2.

2. Z k . 3..Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Predrag Vidović Na osnovu izlaganja u ovom paragrafu. 5. . Kriterijumi konvergencije. 2 ˆ ˆ* ˆ ˆ S k = Pk (U k ) − jQk (U k ). ˆ 3. … n}. k ∈ {2. ˆ ˆ ˆ I k ⇐ I k − J ck ˆ' ˆ' ˆ ˆ ˆ I k ⇐ I k + I k + YokU k K (početak segmenta Γ k ) = 1? Ne Da ˆ' ˆ' ˆ' I K ⇐ I K + I k K je indeks segmenta prethodnika segmentu Γ k Kraj procedure sumiranja struja Y 50 . Thévenin-ove teoreme i Gauss/Seidel-ovog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina.0. Yok – parametri segmenta Γ k . 3.. U1 – fazni napon korjena. U – početna aproksimacija faznog napona k čvora k.. k ∈ {2.. Qk (U k ) – analitički oblici funkcija potrošnje fazne aktivne i reaktivne snage potrošača priključenog u čvoru k. j ∈ {1. 3. ˆ Proračun Thévenin-ove matrice impedansi Z T ˆ Inicijalizacija kompenzacionih struja J cj = 1. zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. I k = S k / U k Da li je čvor k osnovni ili novogenerisani čvor konture? Da Osn. n + p} k= n+p. k ∈ {2. 3.. 2. ˆ ˆ ˆ I k ⇐ I k + J ck Čvor k? Ne Novogen. Pk (U k ). Utvrñivanje čvorova za otvaranje kontura. ˆ 1. kao i kompenzaciji za konture. … n}. p} . k ∈ {2. ˆ ˆ 4.0 . 6.. … n}. od modula njegovog faznog napona. p – broj kontura X Početak procedure sumiranja struja ˆ' I k = 0. predstavljaju vrlo sofisticiranu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona (metod konturnih struja). očigledno je da proračuni tokova snaga radijalnih mreža s konturama.

18 – Blok dijagram postupka za proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža s konturama. m je osnovni.2. n+p ˆ ˆ ˆ ˆ' U k = U K − Z k I k .2. a l novogenerisani čvor konture j ˆ ˆ ˆ J cj ⇐ J cj + ∆J cj X Ne Provjera konvergencije? Da Kraj proračuna Slika 2. K je početak segmenta Γ k Kraj procedure korekcija napona ј= 1. 51 . p ˆ ˆ ˆ ˆ ∆J cj = (U mj − U lj ) / Z Tj .Proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža i njegova teorijska zasnovanost Y Početak procedure korekcija napona Predrag Vidović k= 2.

3.2a) (3.Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović 3 EKVIVALENTNE ŠEME I MATEMATIČKI MODEL TROFAZNE DISTRIBUTIVNE MREŽE U ovoj glavi obrañeni su matematički modeli trofaznih (ne)uravnoteženih potrošača.1.1.1.1. U tabeli 3.1. x ∈ {a . što je ukazano subskriptom x.1). s posebnim akcentom na potrošače koji se napajaju sa strane transformatora čiji su namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem i bez neutralnog provodnika (Paragraf 3. br. x ∈ {a .   2 (3. 6. S x (U x ).2) različiti od nule. b. Yd i Dd (zvjezdišta mogu i ne moraju da budu uzemljena).0.1. zavisna je od učestanosti sistema i modula njegovog napona.1 Tretman potrošača ˆ Snaga potrošnje potrošača. odnosno za cijelu potrošnju potrošača koji je. za definiciju kompleksne snage – S (U ) = U * I = P (U ) − jQ(U ) : U U spec ˆ S x (U x ) = k spx Pxspec − jk sqxQx + kipx x Pxspec − jkiqx x Qxspec U nNN U nNN  U + k ypx  x   U nNN  spec  U  Px − jk yqx  x  U   nNN 2  spec  Qx . Kako je već rečeno. gdje su sa a. pri čemu oznake imaju značenja kao u relacijama (2. b i c indeksirane faze trofaznog sistema. ksqx + kiqx + kyqx = 1.1 MODELI POTROŠAČA U ovom dijelu obrañeni su modeli potrošača (Paragraf 3. tretiran potrošačem s konstantnom impedansom (admitansom): 52 . c} . Na osnovu njih.1.2b) Pored opšteg slučaja. potrošnja potrošača se često pojednostavljuje specijalnim izborom vrijednosti koeficijenata učešća.1. u dijelu potrošnje koja je srazmjerna s kvadratom napona. Dy. (3.1. utvrñen je model trofazne radijalne distributivne mreže u (ne)simetričnom režimu.1. Generalni oblik zavisnosti potrošnje od napona dat je sledeˆ ˆ ˆ ćom funkcijom. prema tabeli 3.1.1). zavisnost od učestanosti nije od interesa u analizi stacionarnih režima pošto je u tim režimima ona specificirana na poznatu vrijednost. c}. 3.1. b. sekcija (vodova) i uravnoteženih transformatora sa osnovnim spregama: Yy. ali se ovdje odnose na svaku fazu ponaosob.0.2).1. Za koeficijente učešća važe relacije (2.1. b. kada su svi koeficijenti iz relacija (3.1) x ∈ {a . b. c} .1. x ∈ {a .1 prikazano je šest specijalnih slučajeva tretmana potrošnje na koje može da se naiñe u praksi. c} .1. x ∈ {a . red.1. ali sada za svaku fazu ponaosob: kspx + kipx + kypx = 1. Ako je potrošnja potrošača specificirana pri nominalnom naponu.1.2). c} . b.

Red. 1. 3.1. x ∈ {a .1.1.5) 0 Iz ove relacije mogu vrlo jednostavno da se izračunaju struje (zavisno-promjenljive veličine) ako se znaju naponi potrošača. ˆ ˆ Ya b c 2 2 2 U nNN U nNN U nNN Tabela 3. mogu da se sažmu u sledeću dijagonalnu matricu: ˆ Ya  =0 0  0 ˆ Y 0 0  0. 5. br.1.1. Potrošač s konstantnim modulom struje i faktorom snage.3a) (3. važi sledeća matrična relacija.1. Zb = . Vrijednosti koeficijenata učešća kspx ksqx kipx kiqx kypx kyqx >0 >0 >0 >0 0 0 >0 >0 0 0 >0 >0 0 0 >0 >0 >0 >0 >0 >0 0 0 0 0 0 0 0 0 >0 0 >0 0 0 >0 0 >0 Osobina potrošača – – – Potrošač s konstantnom snagom. ili cijelog potrošača.3a) bili bi jednaki nuli]. k ypx = k yqx = 1 . ili njegovog dijela koji je zamjenjen admitansama (nezavisnopromjenljive veličine). Tri admitanse s kojima bi bio zamjenjen dio ili cio razmatrani potrošač. c} . napisana saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova: ˆ ˆ  I a  Ya ˆ   I b  =  0 ˆ I   0  c  0 ˆ Y ˆ 0  U a   ˆ  0  U b  . Zc = .1. Y = k ypc Pc − jk yqcQc .1. ˆ Yc   ˆ Yabc b (3. 6. 4.3b) spec spec spec spec spec spec ˆ = k ypa Pa − jk yqa Qa .1 – Specijalni potrošači s obzirom na vrijednosti koeficijenata učešća dijelova njihovih snaga. potrošač može da se zamijeni sledećim faznim impedansama (admitansama): ˆ Za = 2 2 2 U nNN U nNN U nNN ˆ ˆ .4) Za napone i struje zamjenjenog dijela. Y = k ypb Pb − jk yqbQb . 53 . 2.1.Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović k spx = k sqx = kipx = kiqx = 0 . Potrošač s konstantnom impedansom (admitansom).1. spec k ypa Paspec − jk yqaQa k ypb Pbspec − jk yqbQbspec k ypc Pcspec − jk yqcQcspec (3. b.1. ˆ ˆ Yc  U c    b (3. Važna napomena: Tretman potrošača u admitantnom obliku je praktičniji od impedantnog oblika s obzirom na problem koji se javlja kada je snaga potrošnje jednaka nuli [u takvim situacijama imenioci u relacijama (3.1.

4.2. Ako oni mogu da se definišu. Kada potrošači čine trougao impedansi. oni mogu.1. Dy.1.2) U suprotnom slučaju.Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović 3. (3. Ta situacija je prikazana na slici 3. Kada se napajaju preko voda u čijoj su ekvivalentnoj šemi uvaženi otočni parametri prema čvoru referentnog – nultog potencijala 0 (zemljom). Kada potrošači čine zvijezdu impedansi sa uzemljenim zvjezdištem.1.1) ˆ ˆ ˆ Kada su u pitanju fazni naponi U a . sa izolovanim zvjezdištem. E2 i E3 .1. (3.1. Sb i Sc potrošača koji se napajaju sa strane transformatora čiji su namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem i bez neutralnog provodnika. 3. Potrošači se razmatraju u sledeće četiri varijante: 1. povezanim u trougao. U b i U c . Eksitaciju kola čine tri idealna naponska izvora sa elektromotornim silama E1 . Nezavisno od tretmana potrošača u opisanoj situaciji. Sb = U b I b i Sc = U c* I c .2. onda mogu da se definišu i fazne snage: ˆ ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ S a = U a I a . Sada se otvara pitanje definisanja snaga u takvim situacijama. 2.2. Otvoreno pitanje može ekvivalentno da se razmotri na trofaznom kolu prikazanom na slici ˆ ˆ ˆ 3. Kada potrošači čine zvijezdu impedansi sa izolovanim zvjezdištem. ono se ipak ovdje razmatra radi utvrñivanja jedinstvenog Gauss/Seidel-ovog postupka s procedurama sumiranja struja i korekcija napona za proračune trofaznih transformatora svih sprega (Yy. Yd i Dd). 54 . kada naponi ne bi bili definisani. ali i ne moraju da budu definisani. U b ˆ ˆ ˆ ˆ i U c i faznih snaga Sa . To zavisi od toga da li su potrošači povezani s čvorom referentnog – nultog potencijala 0.2 Potrošači koji se napajaju sa strane transformatora čiji su namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem i bez neutralnog provodnika ˆ ˆ Pitanje koje se ovdje razmatra odnosi se na mogućnost specifikacije faznih napona U a .2. tri fazne struje uvijek mogu da se definišu i za njih važi relacija: ˆ ˆ ˆ I a + Ib + I c = 0 .2. Situacija sa eksitacijom bi potpuno ekvivalentno mogla da se prikaže sa tri idealna naponska izvora povezana u zvijezdu. Iako je takvo napajanje trofaznih potrošača uglavnom teorijske prirode.1. a ˆ + E2 ˆ E1 ˆ Ia ˆ Ib ˆ Ic 0 Potrošači + ˆ E3 c b + Slika 3. tada fazne snage ne bi mogle da se definišu na tako jednostavan način.1.1 – Trofazno kolo.1.

Sa Z je označen matrični repabc o abc rezent rednih parametara voda. Tako.Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović Varijanta 1 U ovoj varijanti se potrošači napajaju preko voda u otočni parametri – slika 3.3.2. a ˆ + E2 ˆ E1 ˆ Ia ˆ Ua ˆ Ub ˆ Sa ˆ Sb ˆ Sc ˆ Ib ˆ Ic ˆ Zc ˆ Zb ˆ Za + ˆ E3 + c ˆ Uc b Potrošači 0 Slika 3. uz fazne struje. egzistencija faznih napona nije zavisna od uzemljenja potrošača (isprekidana linija). obezbjeñena egzistencija i faznih snaga – relacije (3. povezanim sa čvorom nultog potencijala 0. U b i U c obezbjeñena je otočnim ˆ .2. a ˆ + E2 ˆ E1 ˆ Ia ˆ Ua ˆ Ub ˆ Sa ˆ Sb ˆ Ib ˆ Ic + ˆ E 3 b c ˆ Uc ˆ Z abc Potrošači + ˆ Sc ˆ Z o abc ˆ Z o abc 0 Slika 3.1. Oba matrična reprezenta jesu regularne matrice.2.2.1.1.1. U b i U c obezbjeñena je impedansama Z a .3 – Trofazno kolo – potrošači u varijanti 2. Otočni parametri voda povezani su s čvorom nultog potencijala 0. 55 . Z b i Z c .2.2). obezbjeñena egzistencija i faznih snaga – relacije (3.2. čiji je matrični reprezent označen sa Z čijoj su ekvivalentnoj šemi uvaženi ˆ ˆ ˆ U a .1.1.2.2 – Trofazno kolo – napajanje potrošača u varijanti 1. Egzistencija faznih napona ˆ parametrima voda. Time je. Time je. Varijanta 2 U ovoj varijanti – potrošači u vidu zvijezde impedansi sa uzemljenim zvjezdištem – slika 3.2). egzistencija faznih napona U a . uz fazne struje.

1.1. Z b i Z c . otočno priključenim za zvjezdište impedansi. Kao što je objašnjeno u Paragrafu 3. obezbjeñena egzistencija i faznih snaga – relacije (3. koje može da se tretira kao čvor referentnog potencijala 0’.1. pa tako i snaga koje se realizuju na impedansama Z a . 56 (3.4 – Trofazno kolo – potrošači u varijanti 3. U ovoj tezi se potrošač u varijantama 2.1.2.1. Time je.4. U b i U c obezbjeñena je impedansama Z a . ali to ne onemogućuje definiciju faznih napona ˆ ˆ ˆ prema novom referentnom čvoru 0’.Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović Varijanta 3 U ovoj varijanti – potrošači u vidu zvijezde impedansi sa izolovanim zvjezdištem – slika ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ 3. uz fazne struje. tretira (zamjenjuje) konstantnim impedansama (admitansama). ova varijanta se svodi na prethodnu – varijantu 3. 3 i 4.1.5 – Trofazno kolo – potrošači u varijanti 4.5. Pošto se potrošač napaja sa strane transformatora koja je povezana u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. egzistencija faznih napona U a .3) .2. Ovaj čvor nije identičan čvoru nultog potencijala 0.1. a ˆ + E2 ˆ E1 ˆ Ia ˆ Ua ˆ Ub ˆ Uc ˆ Sc ˆ Sb ˆ Ib ˆ Ic ˆ Sa ˆ Zc + ˆ E3 + c b ˆ Zb ˆ Za Potrošači 0’ 0 Slika 3.5).2).2. veza napona i struja takvog potrošača data je matričnom relacijom (3.1.2.1. a ˆ + E2 ˆ E1 ˆ Ia ˆ Ib ˆ Ic ˆ Z2 ˆ Z1 Potrošači ˆ Z3 + ˆ E 3 b c + 0 Slika 3. zbir faznih struja forsirano je jednak nuli: ˆ ˆ ˆ I a + Ib + Ic = 0 . Zamjenom trougla u ekvivalentnu zvijezdu impedansi.2. Varijanta 4 U ovoj varijanti – potrošači u vidu trougla impedansi prikazani su na slici 3. Z b i Z c .1.2.

ˆ ˆ Z k . npr.2.2.1.5) Na osnovu gornjih razmatranja se vidi velika praktična vrijednost zamjene potrošača konstantnom impedansom (admitansom).1. dva fazna napona U .2 MODEL SEKCIJE VODA Načelna šema sekcije trofaznog voda.2. Osim toga. prilikom sprovoñenja postupaka sumiranja struja i korekcija napona. ˆ ˆ I oK .1a) (3.Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović Iz ove činjenice je očigledno da se raspolaže sa četiri relacije (3. ako su još i vektori svih napona i struja u pogonu sekcije simetrični. I a .2. I ok – vektori faznih struja otočnih parametara na početku i kraju sekcije. I a . 3.2. odakle slijedi da se tri zavisno-promjenljive veličine sastoa b ˆ ˆ ˆ je od trećeg faznog napona i dvije fazne struje U c . U b .1. dimenzija 3×3. ako je sekcija uravnotežena. Trofazni čvorovi K i k jesu početak i kraj sekcije – Paragraf 2. onda je sekcija u simetričnom režimu. kao elementa radijalne distributivne mreže.4) (3. ako to njegova priroda dopušta.2. Ta vrijednost leži u linearnoj zavisnosti napona i struje na izračunatim impedansama (admitansama). dimenzija 3×1. u proračunima tokova snaga). ˆ ˆ ˆ ˆ U = U − Z I' .1. I b . I c . ˆ ˆ' I 'k . Matematički model sekcije glasi: ˆ ˆ' I 'k = I 'k . U k – vektori faznih napona na početku i kraju sekcije. nailazi kada se tretiraju distributivni transformatori sa sekundarnim namotajima povezanim u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. k K k k (3.3). Uc = − a a ˆ Yc ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I a = YaU a i I b = YbU b . I ok = Yok U k . prikazana je na slici 3. U . U c . dimenzija 3×1.1b) (3. I b : ˆ ˆ ˆ ˆ Y U + YbU b ˆ .2. Yok – matrični reprezenti rednih i otočnih parametara sekcije (jednaki na oba kraja sekcije).1. dimenzija 3×1. sa šest ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ varijabli: U a . takav tretman potrošača omogućuje prevazilaženje problema na koje se.2. (3.1. 57 . ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I oK = Yok U K .5) i (3.1. Zato samo dvije varijable mogu da budu nezavisno-promjenljive ˆ ˆ veličine.1c) pri čemu su korišćene sledeće oznake: ˆ ˆ U K . Takva (linearna) zavisnost vrlo povoljno djeluje u okviru iterativnih postupaka za proračune režima mreža (npr. I 'k – meñusobno jednaki vektori faznih struja na početku i kraju sekcije. onda su te matrice cirkularne.

ˆ ˆ' I 'k . za sve četiri obrañivane sprege. U k – vektori faznih napona primara i sekundara.1a) (3. ˆ ˆ I oK .3 MODELI TRANSFORMATORA Načelna šema trofaznog transformatora. onda je to uzemljenje direktno. to ukazuje na uzemljeno zvjezdište. Matrični reprezenti za sve sprege se dobijaju preko odgovarajućih matrica incidencije [12]. Za transformator sprege Dyn5. k kK K kk k (3.Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže K Predrag Vidović k ˆ I'k ˆ I oK ˆ UK ˆ Zk ˆ' I'k ˆ I ok ˆ Yok ˆ Uk ˆ Yok 0 Slika 3. respektivno.1.1 – Načelna šema trofazne sekcije (voda). 3. zvjezdište je izolovano.3.4. dimenzija 3×3. Kada se slova N ili n nalaze u subskriptu oznake Y ili y (namotaji povezani u zvijezdu).1b i c). date su u tabeli 3. I 'k – meñusobno različiti vektori faznih struja primara i sekundara. Značenja ostalih oznaka jesu: ˆ ˆ U K .5. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I 'k = YKK U K + YKk U k . pošto taj momenat ne utiče na suštinu materije koja se izlaže.3. Yd i Dd. ako je zvjezdište uzemljeno. Yok – matrični reprezenti magnećenja transformatora (otočni parametri) predstavljeni alternativno na primaru. dimenzija 3×1. dimenzija 3×1. kao elementa radijalne distributivne mreže. Matrični reprezenti rednih parametara transformatora. ˆ ˆ YoK . Kada tih subskripta nema. Matrice iz tabele 3. 33] (idealni transformatori su eliminisani primjenom sistema relativnih vrijednosti): ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I oK = YoK U K . s bilo kojom od četiri osnovne sprege – Yy.3. I o k = Yok U k . odnosno sekundaru transformatora. iz relacija (3.3. dimenzija 3×1. 58 . ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ − I" = Y U + Y U . dimenzija 3×3. izvoñenje matričnih reprezenata rednih parametara dato je u Prilogu 9. a za Yd i Dy sa sprežnim brojem 1. Matematički model transformatora s ma kojom od četiri osnovne sprege.3. Dy. napisan saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova.1 odnose se na sprege Yy i Dd sa sprežnim brojem 0.3.2. samo jedan od njih može da bude nenulti – Prilog 9.1 [23] (T je znak za transpoziciju matrice). glasi [12. U ovom izlaganju. I ok – vektori faznih struja otočnih parametara primara i sekundara transformatora.3. prikazana je na slici 3.1c) pri čemu se čvorovi K i k odnose na početak i kraj (odnosno na primar i sekundar) transformatora. 23.1b) (3.

otočne 59 .3.3. Napomena: U ovom elaboratu važi sledeće: Ako modul odnosa transformacije idealnog transformatora u domenu relativnih vrijednosti nije jednak jedinici. Ova činjenica predstavlja suštinsku teškoću za generalisanje procedura sumiranja struja i korekcija napona s proračuna simetričnih tokova snaga za proračune nesimetričnih tokova snaga.1). sa YI . Tako.3.1.3. Za razliku od vodova (3. onda su redni parametri transformatora ekvivalentirani Π šemom impedansi (admitansi). na osnovu modela transformatora u nesimetričnim režimima (3. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ YI  II III     3 3 0 0 1  − 1 − 1 2   1 0 − 1       ˆ gdje je sa Y označena admitansa kratkog spoja transformatora. u zavisnosti od sprege transformatora. Y = 1  0 − 1 1 Y .Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže K Predrag Vidović k ˆ ˆ I'k YKK ˆ ˆ IoK YkK ˆ YKk ˆ Y kk ˆ' I'k ˆ Iok ˆ Yok ˆ Uk 0 ˆ UK ˆ YoK Slika 3.1 – Matrični reprezenti rednih parametara transformatora.1 je očigledno da. očigledno je. matrice YKK . zbog pomenute singularnosti matrica modela. YII i YIII označene su matrice: 0 1 0 0  2 − 1 − 1 − 1 1 ˆ = 0 1 0Y .1) i transformatora u simetričnim režimima. Tabela 3.2) ˆ ˆ ˆ Matrica YI je regularna. Sprega YNyn YNy Yyn Yy YNd Yd Dyn Dy Dd ˆ YKK ˆ Y I ˆ YKk ˆ −Y I ˆ YkK ˆ −Y I ˆ Ykk ˆ Y I ˆ YII ˆ Y II ˆ − YII ˆ −Y II ˆ − YII ˆ −Y II ˆ YII ˆ Y II ˆ YII ˆ Y I ˆ − YII ˆ YT III ˆ − YII ˆ Y III ˆ YII ˆ Y II ˆ YII ˆ Y II ˆT YIII ˆ YT III T III II ˆ YIII ˆ Y III ˆ YII ˆ Y I ˆ YII ˆ Y II ˆ Y ˆ −Y ˆ YIII ˆ −Y II ˆ YII ˆ Y II ˆ ˆ ˆ U Tabeli 3.3. na osnovu tabele ˆ ˆ ˆ ˆ 3. (3. YkK i Ykk mogu da budu i regularne i singularne. da struje i naponi ne mogu da se trivijalno prenose s jednog na drugi njegov kraj. osim u slučaju sprege YNyn.3. a matrice YII i YIII su singularne matrice.1 – Načelna šema trofaznog transformatora. YKk .2. Y = 1 − 1 2 − 1Y .

3.3a) (3. tada je riječ o devet relacija sa petnaest varijabli. Uc .5) ˆ ˆ ˆ U njima se pojavljuju još tri varijable – tri fazne snage – Sa (U a ) . s matričnim reprezentima otočnih parametara pridruženim otočnim granama priključnih čvorova primara ili sekundara transformatora za mrežu. I B .1b i c): ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I 'k = YKK U K + YKk U k . pojavljuje se sledećih dvanaest varijabli: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I A .3. pa tek onda da se odredi (izračuna) preostalih devet nepoznatih varijabli 60 .3. U b .6c) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U A . Matrični reprezent otočnih parametara transformatora. kao i snaga sekundara. U B . transformator kao redna grana mreže. Upravo za tako tretiran transformator potrebno je da se napiše matematički model. Sb (U b ).3. I A .6).3. Sb (U b ) = U b I b .7) Dakle. k ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ* ˆ Sa (U a ) = U a I a . U c . ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ − I" = YkK U K + Ykk U k . I c . U C elementi vekk ˆ U .4) ˆ ˆ ˆ ˆ gdje su I A . U b .6b) (3.3. kojim su opisane vrijednosti faznih napona i struja obje strane transformatora.3. (3.3a) (3.7) opisano je s devet relacija (3. I c . UC . Dy.3.3. I C elementi vektora I 'k .3. Yd i Dd (zvjezdišta mogu i ne moraju da budu uzemljena).3.3.5) s petnaest varijabli: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I 'k = YKK U K + YKk U k . Za odreñivanje režima transformatora potrebno je da se specificira šest od tih varijabli. odnosno da se specificira (zada) eksitacija transformatora. Sb (U b ) i Sc (U c ) . Sc (U c ) . U B. U A . petnaest varijabli (3. kojeg čini šest skalarnih relacija. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U A.3. Ua . Prema tome.3.5). U C .Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović grane koje se pritom pojavljuju. može da se definitivno sastavi od devet relacija (3. glase: ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ* ˆ Sa (U a ) = U a I a . U c elementi vektora ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I a . Matematički model transformatora s bilo kojom od četiri osnovne sprege – Yy.3b) (3. I a . može da se predstavi samo matričnim reprezentom njegovih rednih parametara. ˆ ˆ ˆ ˆ tora U K i U a . IC . matematički model transformatora s potrošačima priključenim na njegovom sekundaru.5) na sledeći način: (3. I B .3). kada se uvaže relacije (3. I c elementi vektora I " .3. Sc (U c ) = U c I c . U a .3. (3. U B . (3. I b . ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ − I" = YkK U K + Ykk U k .6a) (3. pridružen je otočnim granama priključnih čvorova primara ili sekundara transformatora za mrežu.3) i (3. I B . (3. Sc (U c ) = U c I c . Tako. Ib . Dakle. k Tri definicione relacije faznih snaga sekundara transformatora – u čvoru k. pridružene su otočnim granama priključnih čvorova primara i sekundara transformatora za mrežu.3b) U modelu (3. I C . Ub . Sb (U b ) = U b I b .3. k (3. I b . dat je relacijama (3.3. I a . S a (U a ).

nije slučaj! 61 . U čvoru k može da bude priključen potrošač s trofaznom kompleksnom snagom ˆ S k (U k ) = Pk (U k ) − jQ k (U k ) – vektor faznih snaga potrošnje. 2. U nastavku ovog dijela prikazane su principske šeme uravnoteženih transformatora s bilo kojom od četiri osnovne sprege – slika 3. b i c. odnosno k ∈ {1. • Sprežni broj za simetričan režim direktnog redoslijeda kd (ki =12 – kd.3.6a i b). sekcija (vodova) i transformatora. 3. Vektor faznih struja ˆ potrošača. a sa Zn impedansa uzemljenja sekundara. model trofazne radijalne distributivne mreže može da se konstituiše koristeći se isključivo trofaznim Γ segmentima prikazanim na slici 3. Yynk i Yyk svode se na tretman sprege YNynk. kada je u pitanju transformator. Dynk . ˆ • Pogonska impedansa kratkog spoja transformatora: Z . Za sprege (YNyn0. 4.3. B i C.3. tretman sprege Dyk svodi se na tretman sprege Dynk i tretman sprege Ydk svodi se na tretman sprege YNdk. to. 4 i 8) ko je 0. YNdk i Ddk. pošto se njihov tretman svodi na tretman navedene četiri sprege: tretman sprege YNyk. generalno. Yynk. Ako je bar jedan namotaj transformatora povezan u trougao ili izolovanu zvijezdu sprežni broj za simetričan režim nultog redoslijeda se ne definiše. Svaki Γ segment je asociran jednoj grani mreže (sekciji voda ili transformatoru). čak i kada je normalizovan.3. dimenzija 3×1. c i d. Transformatori sa spregama YNynk . dimenzija 3×1. 0 ili 6 za namotaje primara i sekundara povezane u uzemljenu zvijezdu). dimenzija 3×1. ˆ ˆ • Impedanse uzemljenja transformatora: Z N i Z n .Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović iz isto toliko jednačina (3. b. Dyk i Ydk). ti vektori su meñusobno jednaki. ˆ ˆ Sa U K i U k označeni su vektori faznih napona čvorova na početku i kraju segmenta. 7. Blokovi I i II korišćeni su da se ukaže na to da se različitim prilazom faza krajevima namotaja transformatora generišu različiti sprežni brojevi: k ∈ {0. ne razmatraju se eksplicitno. 8. respektivno Ostale sprege (YNyk. Yyk.4 MODEL MREŽE Trofazni model mreže koji se ovdje izlaže predstavlja generalizaciju pofaznog (monofaznog) modela prikazanog u Glavi 2. 6 i 10) ko je 6. Na slici su označene sve veličine režima transformatora. Faze na primaru transformatora označene su sa A. označen je sa I .2. prikazani su na slikama 3. Parametri transformatora su poznati: ˆ ˆ • Nominalni linijski naponi: VnVN i VnNN . Saglasno s modelima potrošača. 9. a sa n zvjezdište sekundara koji su povezani u zvijezdu. Sa k je označen sprežni broj transformatora za simetričan režim direktnog redoslijeda (k = kd). k ˆ ˆ' Vektori struja s obje njegove strane označene su sa I 'k i I 'k . ko može da bude.6). 10} za transformatore čiji su namotaji i primara i sekundara povezani na isti način (na obje strane u zvijezdu ili trougao). 3. 5. a za sprege (YNyn2. Mogućnost izbora varijabli koje će činiti eksitaciju transformatora zavisi od regularnosti matrica modela kojeg čine relacije (3. 6. a na sekundaru sa a. Sa ZN je označena impedansa uzemljenja primara.2a. koje su od interesa. Kada je u pitanju segment koji je asociran sekciji. Sa K i k su označeni trofazni čvorovi na početku i kraju segmenta. Sa N je označeno zvjezdište primara.4.1. dimenzije 3×1. a druge u trougao). Sa 0 je označen čvor (tačka) referentnog (nultog) potencijala – zemlja. 11} za transformatore čiji su namotaji primara i sekundara povezani na različit način (namotaji jedne strane povezani u zvijezdu.

Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže A ˆ UA ˆ IA Predrag Vidović II YNynk I ˆ Ia a ˆ Ua B ˆ UB ˆ IB ˆ Ib N n ˆ In b ˆ C IC ˆ UC ˆ IN ˆ Ub ˆ Ic c ˆ Uc ˆ Sc ˆ Sa ˆ Sb ˆ ZN ˆ Zn 0 (a) Dynk A ˆ UA ˆ UB ˆ IA I II ˆ Ia a ˆ Ua B ˆ IB ˆ Ib b ˆ Ub n ˆ C IC C ˆ UC ˆ Zn ˆ In ˆ Ic c ˆ Uc ˆ Sc ˆ Sb ˆ Sa 0 (b) A ˆ UA ˆ UB ˆ IA ˆ IB YNdk I II ˆ Ia B ˆ Ib a b ˆ Ub ˆ Sb ˆ Sc N ˆ C IC ˆ UC ˆ IN ˆ Ic c ˆ Uc ˆ ZN ˆ Ua ˆ Sa 0 (c) 62 .

4. Yok ovdje predstavlja sumu admitantnih matričnih reprezenata otočnih parametara kraja sekcije ili transformatora kojoj ili kojem je asociran razmatrani segment Γ k . Dynk (b).3. otočnih parametara na počecima sekcija ili transformatora koji se napajaju preko razmatrane sekcije ili transformatora i matričnih reprezenata elemenata direktno priključenih u čvoru k (npr.1. baterija ˆ kondenzatora).1. matrični reprezent otočnih parametara na početku sekcije ili transformatora. kojoj ili kojem je asociran razmatrani segment Γ k .Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović I A ˆ UA ˆ IA Ddk II ˆ Ia ˆ Ib ˆ Ic c ˆ Uc ˆ Sc a b ˆ Ub ˆ Sa ˆ Ua B ˆ UB ˆ UC ˆ IB ˆ C IC ˆ Sb 0 (d) Slika 3.2 – Principska šema transformatora sprege YNynk (a). ˆ YKK ˆ Y kK ˆ YKk . kojoj ili kojem je asociran segment Γ k . ne utiču na proračun tokova snaga. YNdk (c) i Ddk (d). Dakle. Ako je čvor K korijen mreže (dakle razmatrani segment Γ k nema prethodnika). ˆ ˆ Sk (U k ). I k K M ˆ I ' k ˆ Ak ˆ Uk ˆ I '' k k M ˆ Iok ˆ Bk 0 ˆ UK Slika 3. onda otočni parametri sekcije ili transformatora. ˆ Y kk (3.3. pridružen je otočnoj grani segmenta Γ K – prethodnika razmatranog segmenta Γ k .1) ˆ Sa B k (dimenzija 3×3) označen je admitantni matrični reprezent otočnih parametara – otoˆ ˆ čna grana segmenta Γ : B = Y .2. 63 . Iako je korišćena ista oznaka kao u slučaju otočnih parametara k k ok ˆ sekcije i transformatora. dimenzija 3 × 3. Sa I ok je označena struja otočne grane segmenta Γ k . za sekciju − slika 3. ˆ Sa A k označen je matrični reprezent rednih parametara – redna grana segmenta Γ k :   ˆ Ak =    ˆ Z k .4.1 – Segment Γ k trofazne radijalne distributivne mreže. za transformator − slika 3. dimenzija 6 × 6. pa se i ne razmatraju.

sekcije. transformatori). odnosno ekvivalentnim šemama svakog Γ segmenta mreže. odnosno sa ekvivalentnim šemama sekcija i transformatora. Taj model je u ovoj tezi zasnovan na korišćenju prvog i drugog Kirchhoff-ovog zakona za opis svih Γ segmenata od kojih je konstituisana radijalna distributivna mreža.Ekvivalentne šeme i matematički model trofazne distributivne mreže Predrag Vidović Raspolažući s matematičkim modelima elemenata distributivne mreže (potrošači. 64 . raspolaže se i sa matematičkim modelima. Sintezom tih modela (ekvivalentnih šema) dobija se matematički model mreže.

1. ˆ IK K ˆ I 'k ˆ' I'k k ˆ ˆ S k ( U k ).1 SEKCIJE VODOVA Već obrañena šema sekcije trofaznog voda (Glava 3) prikazana je na slici 4.1) . 65 [ ] (4. kao što je i specificiˆ ˆ ˆ ˆ ran vektor faznih snaga potrošača priključenog u čvoru k: S (U ) = [ S spec . Problem koji treba da se obradi glasi: Izračunati (nesimetrični) režim sekcije za poznate ˆ ˆ ˆ ˆ (nesimetrične) napone na početku U K ( U A .2. S spec ). Sc (U c ) / U c* . Ti proračuni su obrañeni s ciljem da se uoče i riješe osnovni problemi na koje se nailazi prilikom primjene tih procedura u proračunima tokova snaga trofaznih radijalnih distributivnih mreža. Na početku svakog od razmatranih elemenata nalazi se korijen s fiksiranim faznim naponima. 2 – Procedura korekcija napona i 3 – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima sekcije zasnovan na rješenjima prethodna dva zadatka.1 Procedura sumiranja struja Vektor struja potrošača priključenog u čvoru k glasi: ˆ ˆ ˆ* ˆ ˆ* ˆ ˆ T I k = S a (U a ) / U a . S spec . 4. S spec . I k ˆ IoK ˆ UK ˆ Zk ˆ Iok ˆ Yok ˆ Uk 0 M ˆ Yok Slika 4. definisane su u Dijelu 3.1 – Šema trofazne sekcije (voda). U B i U C ) i specificirane (meñusobno različite) snage ˆ ˆ ˆ ˆ na kraju sekcije S ( S spec . 4.Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović 4 PROCEDURE SUMIRANJA STRUJA I KOREKCIJA NAPONA NA ELEMENTIMA MREŽE U ovoj glavi obrañene su procedure sumiranja struja i korekcija napona za proračun režima trofaznih sekcija vodova i transformatora u nesimetričnim režimima. Sb (U b ) / U b .2. dimenzija k k a b c 3×1.1. ˆ ˆ ˆ gdje su U a U b i U c tri fazna napona čvora k.1. Vektor napona čvora K ( U K ). Trofazni čvorovi K i k jesu početak i kraj sekcije – Paragraf 2. S spec ]T . posebno transformatora.1.1.1.1. a na kraju potrošač sa specificiranim faznim snagama potrošnje (trivijalna radijalna mreža sa dva trofazna čvora).1. koje su konstituisane upravo od tih elemenata. jeste poznat. Problem riješiti u tri dijela – zadatka: 1 – Procedura sumik a b c ranja struja. Sve oznake koje su korišćene na slici ˆ 4.1.

k ˆ Sada.Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović ˆ ˆ' Sada. k ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I .3 Proračun nesimetričnog režima sekcije ˆ ˆ ˆ ˆ Neka je sekcija eksitovana naponima na početku ( U K . S spec . Opisani postupak predstavlja osnovu za iterativno rješenje proračuna nesimetričnog režima sekcije.1. može da se iskaže relacijom (prvi Kirchhoff-ov zakon): ˆ ˆ ˆ ˆ I 'k = I k + Yok U k .2) i vrijednost vektora napona čvora K. I c ). Zadatak riješiti Gauss-ovim iterativa b c a a b b c c nim metodom za rješavanje nelinearnih jednačina (postupkom zasnovanim na sumiranju struja i korekcijama napona)2.3) 4. U A .2) ˆ Vektor struja na početku k-te sekcije ( I K ) može da se odredi na sledeći način (prvi Kirchhoff-ov zakon): ˆ ˆ ˆ ˆ I K = I 'k + Yok U K .3. tj. kojom je odreñena promjena napona na sekciji. kao i zadatih napona na početku ( U . U ). (4. tj. U a . S spec . U a .2.1. čime je završena procedura sumiranja struja razmatrane trofazne sekcije.1. ˆ ˆ ˆ Ako se zada početna aproksimacija faznih napona na kraju sekcije ( U a . Ako se on riješi. vektor struja k-te sekcije ( I 'k = I 'k ).1. Blok-dijagram tog rješenja prikazan je na slici 4. U B . U c ). može da se odredi vrijednost napona čvora k (drugi Kirchhoff-ov zakon): ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − Z k I 'k .1. za poznate napone na početku sekcije ( U K ) i rezultate zadatka 4. na osnovu ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ zadatih snaga na kraju sekcije ( S spec . U c i njihova nulta komponenta U o ). U b . S spec ). U C ) i specificiranim ˆ ˆ ˆ ˆ (meñusobno različitim) snagama na kraju sekcije S ( S spec .1. I a .1. po korigovanoj aproksimaciji faznih napona ˆ ˆ ˆ ˆ na kraju sekcije ( U k . Gauss/Seidel-ov se svodi na Gauss-ov metod. S (U ).1 (aproksimacija faznih struja sekcije). I b . 2 Za proračun režima kola koje. S spec ). U c ).2 Procedura korekcija napona Za poznatu vrijednost vektora struja k-te sekcije (4. dobija se aproˆ ˆ ˆ ˆ ksimacija struja sekcije ( I" . S (U ) ).1) 4. U b . (4. 66 .1. Izračunati odziv koji čine k a b c ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ naponi na kraju sekcije ( U k . a b c A B C onda se raspolaže sa ulaznim veličinama za rješenje zadatka 4. (4. struje sekcije ( I" .1.1. može da se riješi zadatak 4. pored korjena.1. U . I . tj.1. čime je završena procedura korekcija napona razmatrane trofazne sekcije. U b .2.1. I ) i snage na kraju sekcije ( S (U ).1. ima samo jedan čvor.1.

I ch . c}. U kh . Čvorovi K i k odnose se na početak i kraj (odnosno na primar i sekundar) transformatora.2.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4. x ∈ {a . I h . U A .2. U b i U c . Matrični repˆ ˆ ˆ ˆ rezenti rednih parametara transformatora YKK . kipx . za sve četiri obrañivane sprege. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U h . Scspec ). može da se izračuna njihova nulta komponenta U o . S (U h ).1. prikazana je na slici 4. k ˆ ˆ ˆ ˆ h .3. U A . za poznatu eksitaciju koju čine naponi U K . Yd i Dd. x ∈ {a . po nepoznatom odzivu a b c a a b b c c ˆ ˆ koji čine struje na početku sekcije I . b. 4.1. U B . tj. tj. dimenzija 3×3. Sbspec . 67 . po nepoznatom odzivu koji čine naponi na kraju sekcije U h +1 . dati su u tabeli 3. Iz faznih napona U a . k ypx . Sve oznake koje su korišćene na slici 4. YkK i Ykk . definisane su u Dijelu 3. U h +1 .2 TRANSFORMATORI Načelna šema trofaznog transformatora s bilo kojom od četiri osnovne sprege – Yy. U C . S c (U c ) = U c* I c . tj. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ Rješenje zadatka 4. tj. I a .3.2. Sb (U b ) = U b I b .1. S (U h ) . U C i struje sekcije I " h .   2 ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ Rješenje zadatka 4. tj. respektivno. Parametri sekcije. h=1 h→h+1 Uh Uh ˆ S xh (U x ) = k spx Pxspec − jk sqx Qxspec + kipx x Pxspec − jkiqx x Qxspec U nNN U nNN  Uh  + k ypx  x  U nNN  spec  Uh  Px − jk yqx  x  U   nNN 2  spec  Qx . za poznatu eksitaciju koju čine naponi U K . c} ).1. ˆ spec ˆ ˆ ˆ Zadate (ulazne) veličine: U K i ( Sa . U h . Koeficijenti učešća: ( k spx .Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović Poslije konvergencije iterativnog postupka.1. ˆ Početna aproksimacija napona na kraju sekcije: U k1 . I h . slijedi proračun ostalih veličina koje se traže u ˆ ˆ ˆ ˆ zadatku. KRAJ Slika 4. U B . ˆ ˆ ˆ I a b c k a b c NE Da li su zadovoljeni kriterijumi konvergencije? DA ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ ˆ Proračun snaga na kraju sekcije: S a (U a ) = U a I a .3.1. i struje sekcije I h K "h k ˆh ˆ ˆ tj. YKk .2. I bh . Dy. k yqx . k sqx . U h i snage na sekundaru transformatora S (U h ). i kriterijumi konvergencije. U h +1 .3.1. kiqx .1. U h +1 . b.

2. I . 4. I .2.3. U B i U C ) i specificirane (meñusobno različite) ˆ ˆ ˆ ˆ snage na sekundaru S ( S spec . tj. ˆ ˆ ˆ Uc Ub Ua (4. Sbspec . S spec .2 i postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora sa spregama YNynk i Dynk – Tačka 4. k a b c Rješenje zadatka Koristeći se zadatim naponima na sekundaru transformatora i relacijama (3.3b) regularna je. svode na neku od četiri osnovne sprege obrañene u naredna dva paragrafa. procedura korekcija napona – Tačka 4.1. U b .1. Potrebno je da se obrati pažnja da se ne razmatraju sve kombinacije povezanosti namotaja primara i sekundara (tabela 3.1 riješen. Ib = b * b . mogu da se izračunaju fazne struje na sekundaru: ˆ ˆ ˆ ˆ S (U ) ˆ S (U ) ˆ S (U ) I a = a * a . I ).2.1. Posle toga obradiće se i transformatori kod kojih postoji problem ažuriranja nulte komponente napona na seˆ kundaru – transformatori sa spregama YNdk i Ddk – matrica Ykk u relacijama (3. Problem riješiti u tri dijela – zadatka: 1 – Procedura k a b c sumiranja struja. S spec ).3b) singularna je. Scspec ).2.3. U c ) i ( S a .1.1 – Načelna šema trofaznog transformatora.2.1.2.1.1.1. Blok-dijagram rješenja prikazan je na slici 4. 4.1) pošto se one. 2 – Procedura korekcija napona i 3 – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora zasnovan na rješenjima prethodna dva zadatka. 68 .1) Time je zadatak 4.1 Zadatak – Procedura sumiranja struja Neka je transformator s ma kojom od sprega YNynk i Dynk eksitovan naponima i snagama ˆ spec ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ na sekundaru transformatora: ( U k .Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović Problem koji treba da se obradi glasi: Izračunati (nesimetrični) režim transformatora za poˆ ˆ ˆ ˆ znate (nesimetrične) napone na primaru U K ( U A .3. Ic = c * c . tj.1.1.3. U a .1 Transformatori sa spregama YNynk i Dynk U ovom paragrafu se obrañuju procedura sumiranja struja – Tačka 4. K ˆ ˆ I'k YKK ˆ ˆ IoK YkK ˆ YKk ˆ Y kk ˆ' I'k k ˆ Iok ˆ Yok ˆ Uk 0 ˆ UK ˆ YoK Slika 4.2.3.2. Izračunati odˆ ˆ ˆ ˆ ziv koji čine struje na sekundaru transformatora ( I" . sa aspekta ažuriranja nulte komponente napona na sekundaru transformatora.2.6c). modelski. Prvo će biti obrañeni transformatori kod kojih ne postoji problem ažuriranja nulte komponente napona na sekundaru – transforˆ matori sa spregama YNynk i Dynk – matrica Ykk u relacijama (3.1. respektivno.

3).2. tj.Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ( U a .3.2. Ic = c * c .2.2. U a .2.2.1) mogu da se napišu na sledeći način: 69 .1.1.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.6b). Rješenje zadatka ˆ Na osnovu poznatih napona na primaru transformatora U K i relacije (3. U b .2. U A . Ib = b * b . U b . U c ).1.1) ˆ ˆ −1 ˆ E = − Ykk YkK 22 (4.3) ˆ f 32 Uvažavajući relacije (4. Sc (U c ) ).2. U C ) i strujama na sekundaru ( I" . ˆ ˆ ˆ ˆ S (U ) ˆ S (U ) ˆ S (U ) I a = a * a . fˆ33   (4.2.1.1.2. I c ). ˆ ˆ I  U  ˆ   c  C U c  odnosno: ˆ ˆˆ ˆˆ U k = EU K + F I " . 4.1.1. F = − Ykk =  f 21  ˆ f ˆ  e33   31 ˆ f12 ˆ f ˆ f13  ˆ  f 23  . I a .2. Izračunati odziv koji čine naponi na sekundaru transformatora ˆ ˆ ˆ ˆ ( U k .1 – sumiranje struja.1.2 Zadatak – Procedura korekcija napona Neka je transformator s ma kojom od sprega YNynk i Dynk eksitovan naponima na primaru ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ transformatora ( U K . relacije (4.1.2. U B . tj. U c ). ˆ ˆ ˆ Ua Ub Uc KRAJ Slika 4. ( S a (U a ).2) (4. Ove struje su izk računate u prethodnom zadatku. k gdje su: ˆ ˆ  e11 e12 e ˆ =  ˆ21 e22 e31 e32 ˆ ˆ ˆ  f11 ˆ e13  ˆ ˆ −1  ˆ ˆ e23 . I b . mogu da se odrede fazni naponi na sekundaru na sledeći način: ˆ ˆ ˆ I a  U A  U a   ˆ  ˆ −1  ˆ  ˆ  ˆ −1 ˆ U b  = − Ykk YkK U B  − Ykk  I b  . Sb (U b ).

c 31 A 32 B 33 C 31 a 32 b 33 c (4.Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U a = e11U A + e12U B + e13U C + fˆ11 I a + f12 I b + f13 I c . U B .2. U c ). 70 .2 riješen. Zadatak riješiti Gauss-ovim iterativnim metodom za rjea a b b c c šavanje nelinearnih jednačina (postupkom zasnovanim na sumiranju struja i korekcijama napona). U c ). struje na sekundaru transformatora ( I" .1. može da se riješi zadatak 4. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U =e U +e U +e U + f I + f I + f I . U c ) i rezultate zadatka 4.4) pri čemu parametri ovih relacija predstavljaju elemente matrica korišćenih u relacijama (4.1. I c ). I c ). I b . I a .).2. tj.3).1. S (U ) ]. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U b = e21U A + e22U B + e23U C + fˆ21 I a + f 22 I b + f 23 I c .1. U A . tj. na osnovu specificiranih snaga na sekundaru transformatora ( S a . U C ). Rješenje zadatka ˆ Ako se zadata početna aproksimacija faznih napona na sekundaru transformatora ( U k .1. ( I a . S (U ). Time je zadatak 4. za poznate napone na primaru transformatora ( U K . U b .2.2. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U = e U +e U +e U + f I + f I + f I . po faznim ˆ ˆ ˆ ˆ naponima na sekundaru transformatora ( U k . ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U a = e11U A + e12U B + e13U C + f11 I a + fˆ12 I b + f13 I c .1. tj. Blok-dijagram rješenja prikazan je na slici 4. U . Sbspec .1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4. U i njihova nulta k a b c ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ komponenta U o . Sbspec .3 Zadatak – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora Neka je transformator s ma kojom od sprega YNynk i Dynk eksitovan naponima na primaru ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ transformatora ( U K . dobijaju se struje ˆ ˆ ˆ ˆ na sekundaru transformatora ( I" . U b . Scspec ). I b . U . tj. Ako se on riješi.1 (fazne struje na sekundaru transformatora). U B .1.1.2. tj. U a .1.2 – korekcije napona.2.1. I a . c 31 A 32 B 33 C 31 a 32 b 33 c KRAJ Slika 4. k ˆ ˆ ˆ ˆ Sada.1. Izˆ ˆ ˆ ˆ računati odziv koji čine naponi na sekundaru transformatora ( U .2.2. ˆ ˆ E.2.2. tj. ˆ spec ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U a .1. tj. U a . F.2. onda se raspolaže sa ulaznim veličinama za rješenje zadatka 4.2. Scspec ). ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ( U A . 4.2. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U b = e21U A + e22U B + e23U C + f 21 I a + f 22 I b + f13 I c .2. I c ) i snage na sekundaru k ˆ ˆ ˆ transformatora [ S (U ). I b . U C ) i snagama na sekundaru transformatora ( Saspec . U b .2.

I h . I h .   2 ˆh ˆ ˆ ˆ Rješenje zadatka 4.2. Sc (U c ) = U c* I c . S (U h ). tj. ˆ ˆ Parametri transformatora. kipx .U h +1 c .1.3. slijedi proračun ostalih veličina koje se traže u ˆ ˆ ˆ ˆ zadatku. za poznatu eksitaciju koju čine naponi U K . b.3.1. k sqx . Sb (U b ) = U b I b .1.3.2. Time je zadatak 4. k a b c k ˆ tj.2. NE Da li su zadovoljeni kriterijumi konvergencije? DA 1 ˆ ˆ ˆ ˆ Proračun nulte komponente napona sekundara transformatora: U o = (U a + U b + U c ). KRAJ Slika 4. Poslije konvergencije iterativnog postupka. tj.1. tj. U h +1 a ˆ . ˆ ˆ ˆ ˆ Zadate (ulazne) veličine: U i ( S spec . h=1 h→h+1 Uh Uh ˆ S x (U xh ) = k spx Pxspec − jk sqxQxspec + kipx x Pxspec − jkiqx x Qxspec U nNN U nNN  Uh  + k ypx  x  U nNN  spec  Uh  Px − jk yqx  x  U   nNN 2  spec  Qx . S (U h ) .2. c}. U A . po nepoznatom odzivu koji čine struje na a a b b c c ˆh ˆ ˆ ˆ sekundaru transformatora I " h tj.1. b. kiqx . U B . k ˆ ˆ ˆ ˆ Rješenje zadatka 4. k ypx . Iz faznih napona U a .2.1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4. I bh . I a . U C i struje sekundara ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ transformatora I " h . F i kriterijumi konvergencije. 3 ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ ˆ Proračun snaga sekundara transformatora: S a (U a ) = U a I a . c} ) Početna aproksimacija napona na sekundaru ˆ transformatora: U k1 .2.2.U h +1 b ˆ . U b i U c . U bh . S spec ). matrice E. x ∈ {a .1. 71 .1.1. može da se izračuna njihova nulta komponenta U o . k yqx . I h . za poznatu eksitaciju koju čine napon U kh . I ch . S spec . Blok-dijagram tog rješenja prikazan je na slici 4. x ∈ {a . U a .Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović Opisani postupak predstavlja osnovu za iterativno rješenje ovog zadatka.3 riješen. U ch i snage na ˆ ˆ ˆ sekundaru transformatora S (U h ). K a b c Koeficijenti učešća: ( k spx . po nepoznatom odzivu koji čine naponi sekundara transformatora U h +1 .

2. I b .2. U B . U A .6b).6b) singularne.2.1.2. k a b c a b b Rješenje zadatka Kod ovih sprega. pa na osnovu relacija (3. Scspec ). Sbspec .1.1.2.2. respektivno. U b . I c ). Tada se umjesto originalnih relacija (3. da bi se obezbjedilo ažuriranje nulte komponente napona u iterativnim postupcima za proračun modela transformatora. U a .1 – Procedura sumiranja struja Neka je transformator s ma kojom od sprega YNdk i Ddk eksitovan naponima i snagama na ˆ spec ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ sekundaru transformatora: ( U k . tj. Zato.1. I a .1) Time je zadatak 4.3.2.1 riješen. I b = YbU b . I .2. Izračunati odziv koji čine naponi na sekundaru transformatora ˆ ˆ ˆ ˆ ( U k .2 Zadatak – Procedura korekcija napona Neka je transformator s ma kojom od sprega YNdk i Ddk eksitovan naponima na primaru ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ transformatora ( U K . a zbir faznih struja vektora I 'k jednak nuli.1 Zadatak 4.2 i postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora sa spregama YNdk i Ddk – Tačka 4. 4.Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović 4. I + I + I = 0 ). I c = YcU c . tj.6b) koja o režimu transformatora ne govori ništa više nego prve dvije relacije.2.2.2.1. Izračunati odziv ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ koji čine struje na sekundaru transformatora ( I" . (4.2.1) 72 . tj. I . I .1. U c ).5) slijedi: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I a = YaU a . U b .2. dobijaju sledeće: (4. U a .2.2.3.2. U c ) i ( S a .2.6b) linearno su zavisne. tj. Rješenje zadatka ˆ ˆ ˆ' Pošto su matrice YkK i Ykk (3. tri relacije (3. treća od relacija (3. tj. U C ) i strujama na sekundaru ( I" . potrošnja se tretira u vidu konstantne impedanse (admitanse). procedura korekcija napona – Tačka 4. Ove struje su izk računate u prethodnom zadatku. može i treba da se zamjeni relacijom kojom se ukazuje na prirodu režima ovog transformatora – nulti zbir struja sekundara: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ 0 = YaU a + YbU b + YcU c .2.3.2.2.2 Transformatori sa spregama YNdk i Ddk U ovom paragrafu se obrañuju procedura sumiranja struja – Tačka 4.2. Blok-dijagram rješenja prikazan je na slici 4.3.2. 4.3.

2.2. a a b b c c (4.2.2. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ − I b = ykK 21U A + ykK 22U B + ykK 23U C + ykk 21U a + ykk 22U b + ykk 23U c .2. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I a = YaU a .2.2.1. prebace na lijevu stranu jednakosti. dobija se: ˆ ˆ ˆˆ ˆˆ HU k = KU K + LI " . Ako se relacije (4.2. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ 0 =Y U +YU +YU .2.2. L = − 0 1 0  .1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.2. F = H −1L =  f 21  ˆ f ˆ  e33   31 73 (4. I c = YcU c .2.2. I b = YbU b . fˆ33   (4.3) ˆ  ykk11 ˆ = y H  ˆ kk 21 ˆ  Ya  ˆ  ykK 11 y ˆ K = −  ˆ kK 21  0  ˆ ykk12 ˆ ykk 22 ˆ Y b ˆ ykk13  ˆ ykk 23 .2. U b .2.2.2.2.2. ( Ya . k gdje su: (4.5) ˆ f12 fˆ 22 fˆ32 ˆ f13  ˆ  f 23  .6) . odnosno: ˆ ˆˆ ˆˆ U k = EU K + F I " .2.2.2. KRAJ Slika 4.2) ˆ ˆ pri čemu parametri prve dvije relacije (4. Yb .1 – sumiranje struja. ˆ ykK 23  ˆ   0 0 0  0     ˆ ykK 12 ˆ ykK 22 0 (4.2.  ˆ Yc   ˆ ykK 13  1 0 0  .2) predstavljaju elemente matrica YkK i Ykk .Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ − I a = ykK 11U A + ykK 12U B + ykK 13U C + ykk11U a + ykk12U b + ykk13U c .4) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ( U a . k gdje su: ˆ ˆ  e11 e12 e −1 ˆ ˆ ˆ ˆ E = H K =  ˆ21 e22 ˆ e31 e32 ˆ ˆ  f11 ˆ e13  ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ e23 .2. Yc ). sa koeficijentima uz njih.2) zapišu u matričnoj formi i ako se naponi sekundara. U c ).

2.2. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U = e U +e U +e U + f I + f I + f I .2. Blok-dijagram rješenja prikazan je na slici 4.2. 4. I b . ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U = e U + e U + e U + fˆ I + f I + f I .2.2. Sbspec . relacije (4. Scspec ). I a .1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2. I c ) i snage na sekundaru k ˆ ˆ ˆ transformatora [ S (U ). S spec ). ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U a = e11U A + e12U B + e13U C + f11 I a + fˆ12 I b + f13 I c .2. Rješenje zadatka Ako se zada početna aproksimacija faznih napona na sekundaru transformatora [treći naˆ ˆ ˆ pon treba da se preračuna na osnovu druga dva prema relaciji (3.3 Zadatak – Postupak za proračun (nesimetričnog) režima transformatora Neka je transformator s ma kojom od sprega YNdk i Ddk eksitovan naponima na primaru ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ transformatora ( U K . struje na sekundaru transformatora ( I" . S (U ). Zadatak riješiti Gauss-ovim iterativnim metodom za rjea a b b c c šavanje nelinearnih jednačina (postupkom zasnovanim na sumiranju struja i korekcijama napona).2. Yc – relacije (3. ˆ ˆ E.4)] ( U a . Yb .). S spec .1. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U b = e21U A + e22U B + e23U C + f 21 I a + f 22 I b + f13 I c .1. U b . koje mogu da se predstave a b c ˆ ˆ ˆ admitansama Ya . na osnovu ˆ ˆ ˆ specificiranih snaga na sekundaru transformatora ( S spec . U B .2 riješen. S (U ) ].2.6). U B . ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ( U A . U i njihova nulta k a b c ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ komponenta U o . onda se raspolaže sa ulaznim veličinama za rješenje 74 .1. ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U b = e21U A + e22U B + e23U C + f 21I a + fˆ22 I b + f 23 I c . tj.2. Izˆ ˆ ˆ ˆ računati odziv koji čine naponi na sekundaru transformatora ( U . U .2.2.2.2. tj. tj. U C ).2.7) pri čemu parametri ovih relacija predstavljaju elemente matrica relacija (4. U C ) i snagama na sekundaru transformatora ( Saspec . I c ).2.5) mogu da se napišu skalarno na sledeći način: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U a = e11U A + e12U B + e13U C + f11I a + f12 I b + f13 I c .6). c 31 A 32 B 33 C 31 a 32 b 33 c (4. I b .2.1. U . U A .2.2. c 31 A 32 B 33 C 31 a 32 b 33 c KRAJ Slika 4.Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović Uvažavajući relacije (4.2.3b). Time je zadatak 4.2.2. ( I a .2 – korekcije napona. F.2.2. U c ).

tj.1.2. U ch +1 . ˆ ˆ ˆ ˆ Zadate (ulazne) veličine: U i ( S spec .1 (fazne struje na sekundaru transformatora). U C ) i rezultate zadatka 4.3. I h .1 – Blok-dijagram rješenja zadatka 4.2.2.2. h=1 h→h+1 ˆh ˆ ˆ ˆ Rješenje zadatka 4. I h . Yc = Scspec / U nNN . za poznate napone na primaru transformatora ( U K . po nepoznatom odzivu koji čine naponi na sekundaru transformatora k a b c ˆh ˆ ˆ ˆ Uh +1 . dobijaju se fazne struje na sekundaru transformatora ( I" . po faznim ˆ ˆ ˆ ˆ naponima na sekundaru transformatora ( U k . Yb = Sbspec / U nNN . ˆ ˆ I a b c ˆ ˆ ˆ ˆ Sada. tj.2. 3 ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ*ˆ ˆ ˆ ˆ Proračun snaga na sekundaru transformatora: Sa (U a ) = U a I a . I . I h .1.2. S spec ). Blok-dijagram tog rješenja prikazan je na slici 4.2. I ). F i kriterijumi konvergencije. I h .3. tj. I h ). U bh . Sb (U b ) = U b I b . Y .2. U c ). 75 . za poznatu eksitaciju koju čine naponi U K .2.2. a b c k a b c ˆ ˆ ˆ ˆ Rješenje zadatka 4.2. matrice E. tj. KRAJ Slika 4. po nepoznatom odzivu koji čine struje na sekundaru transformatora ( I" h . tj. I h . U A .Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović ˆ zadatka 4. U a . U B . tj.2.2. tj. K a b c Početna aproksimacija napona na sekundaru ˆ transformatora: Uk1 . može da se riješi zadatak 4. tj. Time je zadatak 4. za poznatu eksitaciju koju čine naponi Ukh .2. U a .2.1. U A .2. Ako se on riješi.3 riješen. U b .2.2.2. Opisani postupak predstavlja osnovu za iterativno rješenje ovog zadatka. ˆ ˆ Parametri transformatora. S spec . U a +1. U bh +1 . U ch i admitanse ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ Y . k NE Da li su zadovoljeni kriterijumi konvergencije? DA 1 ˆ ˆ ˆ ˆ Proračun nulte komponente napona na sekundaru transformatora: U o = (U a + U b + U c ). Y . k ˆ . 2 2 ˆ ˆ spec 2 ˆ ˆ ˆ ˆ Ya = S a / U nNN .3. U B .2. Sc (U c ) = U c* I c . U C i struje na sekundara ˆ ˆ ˆ ˆ transformatora I" h .

Iz faznih napona U a .4) i (4.1. a ˆ ˆ da se samo razlikuju elementi matrica E i F .2. jer u okviru samog proračuna ne mora da se vodi računa o kojoj sprezi transformatora jeste riječ. Na osnovu gornjih izlaganja može da se zaključi da su procedure za proračune nesimetričnih tokova snaga transformatora s različitim spregama potpuno unificirane. Pomenute matrice se formiraju u dijelu algoritama matematičkog modela mreže i one ostaju nepromjenjene tokom cijelog proračuna. U b i U c .2.2. Ovo je bitno s praktičnog aspekta pisanja softvera za proračun tokova snaga. 76 .2.Procedure sumiranja struja i korekcija napona na elementima mreže Predrag Vidović Poslije konvergencije iterativnog postupka. slijedi proračun ostalih veličina koje se traže u ˆ ˆ ˆ ˆ zadatku. Sve to dovodi do ubrzanja proračuna jer se ne gubi vrijeme na ispitivanje sprege transformatora.6)]. može da se izračuna njihova nulta komponenta U o .2. u smislu da se koriste iste formula za korekciju napona na sekundaru transformatora [relacije (4. nego se uvijek koriste iste relacije.

6 skalarne.1. (ne)uravnotežena SN distributivna mreža. a na slici 5.1. zavisno od njegove sprege. Najmanje radi napona korjena. trofazna.1 ne bi bilo. 5.1. koji će biti korišćen kao referenca za ocjenu performansi ovdje razvijenog postupka. sa specificiranim (ne)simetričnim trofaznim naponom.1.1. Pošto se ovdje radi o nesimetričnim tokovima snaga. izlaže se procedura korekcija napona istog Γ segmenta. Prvi čvor je korijen mreže – balansni čvor. pa tako i Г segmenti. 32] eliminisani svi idealni transformatori realnih i kompleksnih odnosa transformacije u ekvivalentnim šemama svih transformatora.1 PRORAČUN ZASNOVAN NA SUMIRANJU STRUJA I KOREKCIJI NAPONA Razmatra se radijalna. sa n trofaznih čvorova i (n–1) granom.2. koje se odnose na fazu a i kada bi se fazni parametri zamijenili pogonskim za simetričan režim direktnog redoslijeda. Odnosno: 1) Izlaže se proračun aproksimacija faznih struja sekundara i njihovo iznošenje na primarnu stranu i 2) Eventualna korekcija tekuće aproksimacije faznih napona sekundara koji ne mogu potpuno slobodno da se formiraju kada su u pitanju sprege s namotajima sekundara povezanim u trougao.1.Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović 5 PRORAČUN NESIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA U ovoj glavi data su dva načina proračuna tokova snaga distributivnih mreža: 1) Proračun zasnovan na procedurama sumiranja struja i korekcija napona – postupak orjentisan na grane.1. Dakle.1 vektorske i matrične.6. Ovdje se izlaže procedura sumiranja struja Γ segmenta kada je on asociran distributivnom transformatoru. koji je preuzet iz literature. Postupak za proračun nesimetričnih tokova snaga dat je blok-dijagramom prikazanim na slici 5. Postupak za njegov proračun – proračun nesimetričnih tokova snaga koji slijedi.1. Kao treća. pa ispitivanje prirode segmenata i blokova I i II na dijagramu sa slike 5. slijedi razrada blokova I i II sa dijagrama na slici 5. numerisani su po slojevima. Kada bi se od matričnih relacija uzele samo prve.1).1. režim mreže nije simetričan. ona može da se prikaže radijalnim rasporedom (n–1) Г segmenata. ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem – Blok I sa dijagrama na slici 5.2.1. Kada bi se razmatrao simetričan režim.1.1. obrañena je sprega YNy. ali i direktno na SN mrežu.1. predstavlja generalizaciju procedura sumiranja struja i korekcija napona za proračun simetričnih tokova snaga. koji se odnosi na simetrične tokove snaga. Neka su primjenom Generalizovanog sistema relativnih vrijednosti [15. da bi se poslije nje obradila najčešće primjenjivana sprega distributivnih transformatora – Dyn.1. tada bi se dijagram sa slike 5. kao 77 . Čvorovi. koji su obrañeni u Glavi 2. Tako bi se forma ovog dijagrama svela na formu dijagrama sa slike 2. Mrežu čine SN sekcije i distributivni – SN/NN transformatori. Paralelno s tim. n≥2.6.1 i suštinski izjednačio s dijagramom na slici 2. isto kao kod sekcija. Prvo se obrañuje najjednostavnija sprega – YNyn.1. odnosno proračun korigovanih faznih napona sekundara na osnovu već korigovanih faznih napona primara i faznih struja sekundara transformatora izračunatih u proceduri sumiranja struja – Blok II sa dijagrama na slici 5. Potrošači mogu da budu priključeni na NN stranama distributivnih transformatora.2. koji je razvijen u ovoj tezi i 2) Proračun zasnovan na implicitnom ZBUS postupku – postupak orjentisan na čvorove.1. sa specificiranom potrošnjom (3. tada bi se struje i naponi trivijalno prenosili s jednog na drugi kraj transformatora. Suštinska razlika izmeñu tih dijagrama bi bila u tome da su veličine u dijagramu na slici 2.

3. ˆ ˆ 4. I kb .Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović predstavnik svih ostalih sprega. i ∈ {a .. . Kriterijumi konvergencije. Qki (U ki ) – analitički oblici funkcija potrošnje aktivne i reaktivne snage faze i potrošača priključenog u čvoru k. I kc [ ] T ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I 'k (=) I 'k + I k + B k U k . b. Pki (U ki ). i ∈ {a. … . K (početak segmenta Γ k ) = 1? Da Ne ˆ ˆ ˆ I 'K (=)I 'K + I 'k . U 1 – vektor faznih napona korjena. k ∈ {2. n}. ˆ 3. ˆ 1. 3. B k – parametri segmenta Γ k . ˆ ˆ ˆ ˆ I k = I ka . k ∈ {2. … . 2. 2 Transformator Segment Γk ? Sekcija Blok I ˆ S ki = Pki (U ki ) − jQki (U ki ). c} Proračun vektora ˆ struja I 'k i eventualna korekcija tekuće aproksimacije napona ˆ Uk . Kraj procedure sumiranja struja Y 78 . n}. A k . n}. n} k=n. ˆ ˆ* ˆ I ki = Ski / U ki . k ∈ {2. .. od modula njegovih faznih napona. K je indeks segmenta prethodnika segmentu Γ k . c}. … . namotaji na sekundaru transformatora povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. 5. X Početak procedure sumiranja struja ˆ ˆ I 'k = I 'k' = 0. U – vektor početnih aproksimacija k faznih napona čvora k. 3. kod kojih su. nezavisno od namotaja primara. k ∈ {2. b. 3.

1.1. kao i aproksimacijom struja sekundara ˆ I '' (5.1).1). 5.3. Iz tih snaga i tekuće aproksimacije napona mogu da se izračunaju tekuće aproksimacije faznih struja sekundara transformatora (uvažavajući da je magnećenje transformatora priˆ kazano na sekundaru – Yok ): ˆ ˆ ˆ* ˆ ˆ ˆ* ˆ ˆ ˆ* ˆ ˆ ˆ I'' = I k + I ok = Ska (U ka ) / U ka .1.1.1. K je indeks na početku segmenta Γ k . X Ne Kraj procedure кorekcija napona Provjera konvergencije? Da Kraj proračuna.1. za tekuću aproksimaciju napona k-tog potrošačkog čvora (sekundara transformatora) – slika 3.1.Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović Y Početak procedure korekcija napona k= 2.1. n Transformator Segment Γ k ? Sekcija Blok II Proračun vektora ˆ napona U k ˆ ˆ ˆ ˆ U k = U K − A k I 'k . Na osnovu relacije k (3.1. (5.3. S kb (U kb ) / U kb . naponi primara mogu da se prenesu na sekundar – procedura korekcija napona: 79 .1c). za tekuću aproksimaciju napona U k i naprijed izračuˆ' natu aproksimaciju struja sekundara I 'k (5.1.3. te struje mogu da se iznesu na primar sledećom relacijom: ˆ ˆ ˆ −1 ˆ ˆ ˆ ˆ −1 ˆ ˆ I 'k = − YKK YkK I " + (YKk − YKK YkK Ykk )U k .1. izračunatom u proceduri sumiranja struja koja je prethodila.1 – Blok-dijagram postupka za proračun nesimetričnih tokova snaga.1b i c).1) ˆ Koristeći se relacijama (3.1. k (5.1.1).1 Sprega YNyn Aproksimacije kompleksnih faznih snaga potrošnje mogu da se izračunaju koristeći se relacijama (3.1. Kada se do ovog transformatora stigne s procedurom korekcija napona. Time je riješen Blok I za spregu YNyn. Slika 5. S kc (U kc ) / U kc k [ ] T ˆ ˆ + Yok U k .4.2) ˆ pošto je matrica koja se invertuje ( YkK ) regularna – tabela 3. tada se raspolaže s ˆ kvalitetnom aproksimacijom napona njegovog primara U K .

Time je riješen i Blok II za spregu YNyn. 9. ili transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao. Sa njih mogu da se napajaju npr. koji bi svakako usporio proces konvergencije postupka.1). Ovdje će se izložiti samo varijanta specifikacije potrošnje admitansama (impedansama).3) ˆ pošto je matrica koja se invertuje ( Ykk ) regularna – tabela 3.2) koriste se da bi se izbjegao problem moguće loše početne aproksimacije napona na primaru transformatora. 3. S obzirom na singularnost matrice YkK .1. relacija (5. Rješenje Bloka II za spregu Dyn identično je s odgovarajućim rješenjem za spregu YNyn. Relacije (5. i to povezanim u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. trofazni motori sa statorskim namotajima povezanim u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. makar oni bili i fiktivni. Njihovo zvjezdište. ako se raspolaže s kvalitetnom aproksimaciˆ jom napona na primaru transformatora U K .1b): ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I 'k = YKK U K + YKk U k . (5. 5. 5.1. nije teško da se izračunaju linijski naponi koji su jedini aktuelni naponi u takvoj situaciji. za to iznošenje se koristi relacija (3. sa dvije 80 . na kraju proračuna tokova snaga. makar ono bilo i fiktivno.2) ne može da se iskoristi za iznošenje ovih struja na primar.1.1.2.1). Zato. ovdje se predlaže da se struje iznose prostom primjenom normalizovanog odnosa transformacije razmatranog transformatora za simetričan režim direktnog redoslijeda: d ' ˆ I 'k = I 'k e jk π / 6 . Ono što za njih jeste prirodno. 7. tekuće aproksimacije faznih struja sekundara transformatora. Ova situacija je sadržana u opisu snaga potrošnje potrošača relacijama (3.1.3 Sprega YNy Sa ovih transformatora.3.1. uvažavajući da je magnećenje kod ove sprege prikazano na sekundaru.1. (5. ne može da se napaja široka potrošnja za koju su nužni fazni naponi (neutralni provodnici) i uzemljenje (nulovanje) kućnih aparata.Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović ˆ ˆ − ˆ' ˆ ˆ U k = − Ykk1 (I 'k + YkK U K ) .1.1) a u prvoj iteraciji.2) pri čemu je sa k d označen sprežni broj za simetričan režim transformatora direktnog redoslijeda (1. 5. mogu da se izračunaju koˆ rišćenjem relacije (5.1.1.2 Sprega Dyn Slično kao kod sprege YNyn.1.1.1.1.1. a to je u iteracijama posle prve.3). relacija (5. to je da se specificiraju njihove trofazne (ukupne) snage potrošnje.2. Poslednje dvije varijante meñusobno su ekvivalentne s obzirom na postojanje ekvivalencije zvijezde i trougla impedansi (admitansi). Za takve ureñaje nije prirodno da se specificiraju fazne snage pri nepoznatim naponima. dozvoljava definiciju faznih napona. Time je riješen Blok I za spregu Dyn. (5. ili da se oni zamjene trouglovima ili zvijezdama ekvivalentnih šema impedansi čija su zvjezdišta izolovana.1. ili 11).3.2. a iz njih.

red.3.3.1. YkbU kb .4.1. 2) ako se magnećenje ovog transformatora iskaže na njegovom primaru – Prilog 9.1) Za tako izabranu aproksimaciju faznih napona.3. umjesto originalnih relacija (3. takva aproksimacija faznih napona na sekunˆ daru transformatora U k nije korektno izabrana. dobijaju sledeće: ˆ '' ˆ ˆ ˆ ˆ − I k = Y kK U K + Y kk U k . aproksimacija trećeg faznog napona iznosi: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ U kc = −(1 / Ykc )(YkaU ka + YkbU kb ) .1. Time je riješen Blok I za spregu YNy. odnosno.1.5) 0 0 0 kb kc .3.Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović prve komponente (konstantne snage i snage srazmjerne s naponom) jednake nuli – tabeli 3.1. onda su snaga S k i struja I k segmenta Γ k koji reprezentuje razmatrani ˆ transformator – slika 3. Zbog toga. ˆ U kc (5.3. To. s obzirom na zvijezdu namotaja sekundara sa izolovanim zvjezdištem. (5.1. YkcU kc [ ] T .2.1. generalno. izračunatom u proceduri sumiranja struja koja je prethodila.1.1c) linearno su zavisne. treća od relacija (3. reprezent njegove otočne grane B postaje dik ˆ ˆ ˆ ˆ jagonalna matrica faznih admitansi s kojima je zamjenjena potrošnja: Yok = diag[ Yka .4) (5. Kada bi se napravili proizvodi aproksimacija faznih napona i admitansi potrošača. na osnovu nultog zbira faznih struja.1. Ona mora da bude korigovana tako da zbir razmatranih struja bude jednak nuli. br. (5. tada se raspolaže s ˆ kvalitetnom aproksimacijom napona njegovog primara U K . U tu svrhu.3. za po želji izabrane aproksimacije dva fazna napona ˆ ˆ (npr.1). Tada se. Na početku postupka za proračun tokova snaga.1c) može i treba da se zamjeni relacijom kojom se ukazuje na prirodu režima ovog transformatora – nulti zbir struja sekundara (Zadatak 4.1c).2. nije moguće. Ykc ]. a zbir faznih struja vektora I 'k jednak nuli. Ykb . Kada se do ovog transformatora stigne s procedurom korekcija napona.1c) singularne (tabela 3. tri relacije (3. Njihov zbir.1. pa i razmatranog čvora k – blok-dijagram na slici 5. dobile bi se fazne struje potrošača.2): ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ 0 = YkaU ka + YkbU kb + YkcU kc .2. Zato.2).2) ˆ Sada.1) i (5. iznošenje ovih struja na primar transformatora ( I 'k ) isto je kao u slučaju sprege Dyn – relacije (5.2. jednake nuli.3. 6 – Paragraf 3.1. Pošto: 1) sa sekundara ovog transformatora ne napajaju se Γ segmenti sledbenici.3) (5.1.1. Dakle. ne bi bio jednak nuli.3. zavisno od iteracije postupka.3. u razvijenoj formi: ˆ '' − I ka / ˆ '' − I kb = / 0 / / / / ˆ U Ka / ˆ U Kb + / ˆ ˆ U Kc Yka / / ˆ Y / / ˆ Y 81 ˆ U ka ˆ U kb . U ka i U kb ).1.4 i 3) snage potrošnje su ˆ ˆ zamenjene admitansama. aproksimacija faznih struja sekundara transformatora glasi: ˆ' ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ I 'k = YkaU ka .1. usvojene su (po želji izabrane) početne aproksimacije napona svih čvorova mreže.3. kao i aproksimacijom struja sekundara ˆ ˆ ˆ I '' . Pošto su matrice Y i Y k kK kk ˆ' (3.

Pošto tri idealna naponska izvora. 2. ovdje su potisnute sve tri vrste i tri kolone koje odgovaraju faznim čvorovima korjena. dimenzije (3n-3)×(3n-3).1.3.3. koje su pozitivne kada su usmjerene ka čvorovima. predstavljaju jedinu eksitaciju prvog kola (razmatrana mreža u praznom hodu). Zato. Nije nužno da oni budu simetrični. koje odgovaraju korjenu. Pošto se znaju samo aproksimacije eksitacija drugog kola. Njihove vrijednosti jednake su količnicima odgovarajućih faznih snaga potrošnje i konjugovanih faznih napona čvorova.5) regularna. Prvo kolo predstavlja mrežu u kojoj su idealni strujni izvori kojima je predstavljena potrošnja čvorova isključeni. Pošto naponi čvorova nisu poznati. Eksitaciju drugog kola čine trojke idealnih strujnih izvora. naponi čvorova dobijeni proračunom tokova snaga u ovom kolu predstavljaju korekcije napona.3. ˆ Formiranje redukovane matrice admitansi Y . Tako. Proračun tokova snaga na osnovu implicitnog ZBUS postupka. eksitacija drugog kola predstavlja aproksimaciju struja potrošnji s promjenjenim znacima. odnosno 3n faznih (monofaznih) čvorova. Te korekcije. ˆ Formiranje matrice admitansi trofazne mreže Y . čime je riješen i Blok II za spregu YNy.1. Za razliku od redukovane matrice admitansi definisane u Glavi 2.2 PRORAČUN ZASNOVAN NA IMPLICITNOM ZBUS POSTUPKU Ovaj proračun se izlaže saglasno s literaturom [24]. prenos aproksimacije napona primara na sekundar transformatora vrši se korišćenjem relacije: ˆ ˆ −1 ˆ '' ˆ ˆ U k = −Y kk (I k + Y kK U K ) .1c). predstavljaju aproksimacije napona čvorova razmatrane mreže. koji je načelno opisan u Uvodu. gde su bile potisnute samo prva vrsta i kolona (pošto je tamo bilo riječi o simetričnim – monofaznim tokovima snaga). a ne tačne eksitacije. Drugo kolo je sa kratko-spojenim idealnim naponskim izvorima (korjenom mreže).6) 5. podrazumjeva se da je prvo urañena dekompozicija mreže na dva kola.Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović Kose crte u matricama ovih relacija ukazuju da su elementi na tim mjestima identični sa elementiˆ ˆ ˆ ma originalnih matrica YkK i Ykk (3. Zbog kratko-spojenih idealnih izvora u korjenu. kada se dodaju naponima odgovarajućih čvorova prvog kola. eksitaciju kola čini samo trofazni napon (tri fazna napona) korjena mreže. Korijen mreže (trofazni čvor sekundarnih sabirnica napojne transformatorske stanice) predstavlja balansni čvor. a eksitaciju kola čine trofazni idealni strujni izvori koji predstavljaju potrošnju čvorova. dimenzije n×n. naponi svih čvorova u tom kolu praktično su jednaki s odgovarajućim faznim naponima idealnih naponskih izvora – faznim naponima korjena originalne mreže. U pitanju je implicitni ZBUS postupak. proračun režima drugog kola vrši se iterativno. proračun tog kola se i ne vrši. U njemu su poznati naponi sve tri faze. s promjenjenim znacima. već se za početne aproksimacija faznih napona svih čvorova usvajaju fazni naponi korjena. potiskivanjem tri vrste i tri kolone matrice admitansi. Promjena znaka je izvršena da bi se dobile injektirane struje. nego su poznate aproksimacije tih napona. Pošto je matrica Y kk (5. Model mreže se zasniva na redukovanoj matrici admitansi. sastoji se od sledećih koraka: 1. Razmatra se radijalna distributivna mreža sa n trofaznih čvorova. (5. 82 . Oni su priključeni u svakom (trofaznom) čvoru (osim u korjenu mreže). U algoritmu za proračun tokova snaga ovim postupkom. čije su elektromotorne sile jednake faznim naponima korjena originalne mreže.

ˆ ∆U h +1 – vektor korekcija faznih napona čvorova mreže. ˆ koristeći se implicitnom inverzijom (faktorizacijom) redukovane matrice admitansi Y . ˆ U korjena – tri fazna napona korjena mreže. dimenzije (3n-3)×1. Faktorizacija redukovane matrice admitansi. . dimenzija (3n-3)×1. 6. . ˆ Proračun korekcija napona ∆U h +1 . one su jednake aproksimacijama potrošnji čvorova sa suprotnim predznacima. sa promjenjenim znakom. Proračun korekcija aproksimacija napona čvorova u tekućoj iteraciji. h– 9. osim tri fazna napona čvorova korjena mreže.2. 7. osim u fazne čvorove korjena mreže u tekućoj iteraciji. koji se odnose na balansni čvor. 11. 83 . ˆ U h +1 – vektor faznih napona čvorova mreže. (5. yn1∆U1 ] – vektor u koji su smješteni poznati članovi suma na desnim stranama relacija (5.2. dimenzije (3n-3)×3.. dimenzije (3n-3)×1.Proračun nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović 3. 4. dimenzija 3×1. koje su jednake vrijednostima napona korjena mreže (početna aproksimacija napona). Provjera konvergencije.. a ako nije – povećanje indeksa tekuće iteracije h i povratak na korak 5. dimenzije (3n-3)×1. 8. na osnovu relacije: ˆ ˆ ˆ ˆ − I h − ∆I = Y∆U h +1 .1) ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ∆I T = [ y21∆U1 . proračun svih režimskih veličina od interesa.2) 10. Inicijalna dodjela vrijednosti napona svim čvorovima. Optimalna numeracija čvorova mreže. na osnovu relacije: ˆ ˆ ˆ U h +1 = 1vc U korjena + ∆U h +1 . korjena mreže. ˆ Proračun aproksimacija injektiranih struja ( − I h ) u sve čvorove. osim tri fazna čvora. 5. Ako je postupak konvergirao. osim tri fazna napona čvorova korjena mreže. indeks tekuće iteracije.1). gdje su: ˆ − I h – vektor tekućih aproksimacija injektiranih struja u čvorove mreže. Početak iterativnog procesa: h=1. (5. gdje su: 1vc – matrica čiji su svi elementi jednaki jedinici.2. one su jednake količnicima faznih snaga (zavisne od napona) i odgovarajućih konjugovanih faznih napona čvorova.

Pri tom je verifikovan ovdje razvijeni postupak za proračun nesimetričnih tokova snaga (Dio 5. Transformatori koji se tretiraju u primerima prikazani su na slici 6. Naponi faza A. Poslije toga su dati numerički primjeri za proračun režima radijalne distributivne mreže.1). B i 84 . koji je opisan u Dijelu 5.4 kV. Ovdje se daju numerički primjeri za proračun režima samo transformatora (Dio 6. c} . Svi proračuni su urañeni u domenu relativnih vrijednosti. potrošnja potrošača se tretira sa tri komponente: konstantna snaga. tj. Oba primjera se rade s dvije varijante početnih rješenja. respektivno. Verifikacija je izvršena poreñenjem performansi tog postupka s performansama implicitnog ZBUS postupka.1).1. snaga srazmjerna s modulom napona i konstantna impedansa/admitansa. U tu svrhu obrañeno je nekoliko primjera proračuna. 6. I m = 0 (zanemaruju se gubici u praznom hodu).2 (koji je verifikovan u literaturi). Oba primjera su urañena za svaku od sprega transformatora YNyn0 i Dyn5.1 PRORAČUN REŽIMA TRANSFORMATORA Ovdje je data numerička verifikacija razvijenog postupka za proračun nesimetričnih tokova snaga (režima) transformatora. u drugom primjeru je potrošnja potrošača tretirana kvadratno zavisnom od napona – potrošač konstantne impedanse/admitanse. Za sprege transformatora YNd5 i Dd0. S n = 630 kVA. u k = 4.Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović 6 NUMERIČKA VERIFIKACIJA PRORAČUNA NESIMETRIČNIH TOKOVA SNAGA U četvrtoj glavi elaborata obrañene su procedure sumiranja struja i korekcija napona na sekciji voda i transformatoru. Oni imaju sledeće zajedničke podatke: VnVN = 20 kV. U prvom primjeru potrošač koji se napaja s transformatora tretira se kao potrošač konstantne snage. s ciljem da se uoči (ne)osjetljivost postupka na početno rješenje. b. kipx = kiqx = 0 i kypx = kyqx = 0. x ∈ {a. PCu = 0 (zanemaruju se gubici u bakru). pošto su procedure za proračun režima sekcije trivijalne.4 %. VnNN = 0. a drugi primjer je opšti. (Oznake VN i NN u subskriptima se odnose na primar i sekundar.1.) Primjer 1: Transformator je eksitovan naponima primara i snagama sekundara. Potrošač se tretira s konstantnom snagom: kspx = ksqx = 1.

4 b U 4 3 = 0. 85 . respektivno. iznose: (100 – j 50) kVA.0016 k . Iz osnovnih baznih veličina izračunavaju se sledeće (potrebne) izvedene bazne veličine: • b I VN = 100 S b 100 Sb b = = 5 3 A.Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović C primara iznose: 10. b 20 U VN U NN 0.6e j0 kV.3e-j117 kV i 11. jedan za sekundar transformatora. (90 – j 40) kVA i (100 – j 30) kVA. I NN = b = = 250 3 A.9180e j0 r. normalizovani podaci o transformatoru glase: ˆ • U A = 0. uvode se osnovne bazne veličine.9786e-j117 r. jedan za primar.4 3 3 20 0 . • • S b = 100 kVA. • ˆ U B = 0.4 3 Za tako izabrane bazne veličine.4e-j245 kV. b i c.9365) . u fazama a.j. b = 3 = k . 0 . Sada. Na osnovu podataka o transformatoru može da se izračuna impedansa kratkog spoja transformatora: (0 + j 27.1. radi normalizacije modela transformatora. U NN = 0 . b U VN = 20 3 b kV. A B ˆ UA ˆ UB a C ˆ UC Transformator c ˆ Ua ˆ ˆ U b Sa ˆ ˆ U c Sb ˆ Sc 0 b Slika 6. Z NN = bNN = I NN 3 5 3 3 250 3 • b ZVN = U I b VN b VN • b TVN / NN = U U b VN b NN 20 3 = = 50 . oni nisu simetrični. Dakle. respektivno.j. ni one nisu meñusobno jednake. respektivno. Specificirane snage sekundara. jedinsb tvena bazna snaga S b i dva bazna napona. Dakle. Impedanse uzemljenja zvjezdišta primara i sekundara jednake su nuli. U VN b i U NN . 11.1 – Principska šema transformatora.4 3 kV.

Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga

Predrag Vidović

• • • • • • • •

ˆ U C = 0.9873e-j245 r.j, ˆ Saspec = (1 − j 0.5) r.j, ˆ Sbspec = (0.9 − j 0.4) r.j, ˆ Scspec = (1 − j 0.3) r.j,
ˆ Z = (0 + j 0.0209524) r.j,

ˆ Z N = (0 + j 0) r.j, ˆ Z n = (0 + j 0) r.j,
TVN / NN = 1 .

Kriterijum konvergencije postupka glasi: maksimalna apsolutna vrijednost razlike normalizovanih napona u dvije uzastopne iteracije treba da je manja od 10 −6 . Razmatrani primjer se rješava u dvije varijante – varijanta 1 i varijanta 2. One se razlikuju samo po početnom rješenju za napone sekundara transformatora: Varijanta 1: ˆ 1 = 0.95e j220 r.j, Ua ˆ U 1 = 0.95e j100 r.j,
b

Varijanta 2: ˆ 1 = 0.90e j20 r.j, Ua ˆ U 1 = 0.50e j88 r.j,
b

ˆ U = 0.95e
1 c

j340

r.j.

ˆ U = 0.85e j130 r.j.
1 c

Očigledno je da je suštinska razlika izmeñu te dvije varijante u tome što je početna aproksimacija napona u prvoj varijanti simetrična, a u drugoj ona radikalno odstupa od simetričnih veličina. Cilj rješavanja primjera u dvije varijante, sa tako različitim početnim aproksimacijama rješenja, jeste da se provjeri osjetljivost predloženog postupka na početnu aproksimaciju rješenja.

Primjer 2: Ovaj primjer se rješava samo u varijanti 1. Potrošaču su asocirane sledeće vrijednosti koeficijenata učešća: kspx = 0.4, ksqx = 0.3, kipx = 0.3, kiqx = 0.4 i kypx = 0.3, kyqx = 0.3; x ∈ {a, b, c} – opšti slučaj tretmana potrošača. Ovo je urañeno s ciljem da se provjeri efekat zavisnosti potrošnje od napona. Rješenja: Transformator sprege Ynyn0: S obzirom da rješenje primjera ne zavisi od njegove početne aproksimacije, jedinstveni rezultati za obje varijante dati su u tabeli 6.1.1. 86

Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga

Predrag Vidović

Tabela 6.1.1 – Primjer 1.

ˆ U a [kV] ˆ U [kV]
b

0.209e-j1.44 0.224ej241.86 0.226ej113.76 0.00438ej20.12 10.685e-j28.01 8.795ej217.90 9.220ej97.06 0.534e-j28.01 0.440ej217.90 0.461ej97.06 100.000-j50.000 90.000-j40.000 100.000-j30.000

ˆ U c [kV] ˆ U [kV]
o

ˆ I A [A] ˆ I [A]
B

ˆ I C [A] ˆ I [kA]
a

ˆ I b [kA] ˆ I [kA]
c

ˆ Sa [kVA] ˆ S [kVA]
b

ˆ Sc [kVA]

U prvoj varijanti primjer je riješen u šest, a u drugoj varijanti u pet iteracija. Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 10.000.000 iteracija ovog algoritma, iznosi 10.42 sekundi. Rezultati primjera 2 su dati u tabeli 6.1.2. Primjer je riješen u pet iteracija. Očigledno je da je postupak praktično neosjetljiv na početnu aproksimaciju rješenja. Tabela 6.1.2 – Primjer 2.

ˆ U a [kV] ˆ U [kV]
b

0.210 e-j1.32 0.224ej241.89 0.226ej113.78 0.00449ej20.99 9.789e-j27.66 8.554ej217.99 9.059ej97.11 0.489e-j27.66 0.428ej217.99 0.453ej97.11 91.910-j45.491 87.597-j38.812 98.282-j29.427

ˆ U c [kV] ˆ U [kV]
o

ˆ I A [A] ˆ I [A]
B

ˆ I C [A] ˆ I [kA]
a

ˆ I b [kA] ˆ I [kA]
c

ˆ Sa [kVA] ˆ S [kVA]
b

ˆ Sc [kVA]

87

Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga

Predrag Vidović

Snage na sekundaru transformatora, date u tabeli 6.1.2, razlikuju se od zadatih specificiranih snaga pošto se u ovom primjeru razmatrao opšti tretman potrošača (snage zavisne od napona).

Transformator sprege Dyn5: Jedinstveni rezultati za obje varijante su dati u tabeli 6.1.3. U prvoj varijanti primjer je riješen u pet, a u drugoj varijanti u šest iteracija. Tabela 6.1.3 – Primjer 1.

ˆ U a [kV] ˆ U [kV]
b

0.213ej211.23 0.234ej88.08 0.213e-j35.23 0.00023ej143.82 10.330e-j22.60 9.510ej210.82 8.947ej98.81 0.525ej184.66 0.422ej64.11 0.491e-j51.93 100.000-j50.000 90.000-j40.000 100.000-j30.000

ˆ U c [kV] ˆ U [kV]
o

ˆ I A [A] ˆ I [A]
B

ˆ I C [A] ˆ I [kA]
a

ˆ I b [kA] ˆ I [kA]
c

ˆ Sa [kVA] ˆ S [kVA]
b

ˆ Sc [kVA]

Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 10.000.000 iteracija ovog algoritma, iznosi 10.29 sekundi. Rezultati primjera 2 su dati u tabeli 6.1.4. Primjer je riješen u četiri iteracije. Rezultati ovog primjera potvrñuju komentare navedene za spregu transformatora Ynyn0 koji se odnose na osjetljivost postupka na početnu aproksimaciju rješenja.

Transformator sprege Ynd5: Rezultati primjera 2 su dati u tabeli 6.1.5. Primjer je riješen u pet iteracija. Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 10.000.000 iteracija ovog algoritma, iznosi 2.54 sekundi. Postupak za proračun nesimetričnih tokova snaga i za ovu spregu transformatora je neosjetljiv na početnu aproksimaciju rješenja. Snage na sekundaru transformatora, date u tabeli 6.1.5, razlikuju se od specificiranih snaga pošto se u ovom primjeru razmatrao opšti slučaj potrošača (snage zavisne od napona).

88

942-j40.08 0.243 90.846e-j44.465 93.45 0.43 0.69 0. 89 .80 2.383ej11.82 9.5 – Primjer 2.Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović Tabela 6.426ej64.423e-j52.699 ˆ U c [kV] ˆ U [kV] o ˆ I A [A] ˆ I [A] B ˆ I C [A] ˆ I [kA] a ˆ I b [kA] ˆ I [kA] c ˆ Sa [kVA] ˆ S [kVA] b ˆ Sc [kVA] Tabela 6.213e-j35.672 87.263-j39.213ej211.116-j27.95 15.216e-j35.1.6.88 0.425ej63.018-j43.234ej88.000091ej134.34 9.634ej97.449ej185.61 0.230ej87.190ej212.255-j46.214ej212.95 0.1.73 0.274 ˆ U c [kV] ˆ U [kV] o ˆ I A [A] ˆ I [A] B ˆ I C [A] ˆ I [kA] a ˆ I b [kA] ˆ I [kA] c ˆ Sa [kVA] ˆ S [kVA] b ˆ Sc [kVA] Transformator sprege Dd0: Rezultati primjera 2 su dati u tabeli 6.009 89. Primjer je riješen u pet iteracija.488ej184.00392e-j68.54 13.70 93.69 0.13 0. ˆ U a [kV] ˆ U [kV] b 0.4 – Primjer 2.31 86.32 0.30 8.456e-j51.1.379ej251.581-j26.605e-j22.06 0. ˆ U a [kV] ˆ U [kV] b 0.

5 km.4 kV.2.6 – Primjer 2.324 99.109) /km i (0.224 + j0. Iz tih razloga.03) /km.718 ˆ U c [kV] ˆ U [kV] o ˆ I A [A] ˆ I [A] B ˆ I C [A] ˆ I [kA] a ˆ I b [kA] ˆ I [kA] c ˆ Sa [kVA] ˆ S [kVA] b ˆ Sc [kVA] Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 10. Da bi se prostor koji zauzimaju podaci minimizovao.450ej97. početna aproksimacija rješenja praktično ne utiče ni na broj iteracija proračuna.43 80.4 %.09 0. daju se kompletni podaci o razmatranoj mreži s relativno malim dimenzijama3.43 0. 3.434e-j27.688e-j27. vidi se da: 1. Osim toga. radi omogućavanja rekonstrukcije rezultata proračuna. 2. ˆ U a [kV] ˆ U [kV] b 0.061-j29.000.09 8.87 + j1.13 0. U tu svrhu se razmatra 20 kV test mreža prikazana na slici 6. Sekcije. deset 20 kV sekcija i deset distributivnih transformatora 20 kV/0.51 0.207 e-j0.00459ej67.Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović Tabela 6. Dužina sekcija iznosi 0. transformatori i potrošači su numerisani rednim brojevima od 1 do 10. U pitanju je mreža s jednim korjenom. mreža je prilično unificirana. respektivno. za relativno isto opterećenje mreže.08 8.230ej114. za takva opterećenja. 90 . svaki s potrošnjom na sekundaru. koji su utvrñeni u literaturi – implicitni ZBUS postupak (Postupak 2). Na osnovu rezultata urañenih primjera. Gubici kratkog spoja 3 Kada su u pitanju radijalne mreže (pa i mreže s malim brojem kontura).980-j37. i identični su meñusobno.999ej97. 6.55 sekundi. Da bi se omogućila potpuna rekonstrukcija rezultata proračuna. tretman potrošača preko konstantne impedanse/admitanse dobro utiče na brzinu proračuna (jako brz proračun).2 PRORAČUN MREŽE Pod verifikacijom postupka prikazanog u elaboratu (Postupak 1) podrazumjeva se praktičan dokaz da je on moguć i da je efikasniji od postupaka za proračun nesimetričnih tokova snaga distributivnih mreža. početna aproksimacija rješenja praktično ne utiče na rezultat proračuna.1. tada je broj iteracija.509-j40.239ej217.1.08 0. respektivno. praktično konstantan.254 83. vrijeme proračuna mreže linearno zavisi od broja čvorova (broj iteracija se ne mijenja). s podužnim pogonskim impedansama direktnog (inverznog) i nultog redoslijeda koje iznose: (0.223ej241.000 iteracija ovog algoritma.06 0. ovde je obrañena mreža malih dimenzija. iznosi 2. Nominalne snage i naponi kratkog spoja svih transformatora iznose 630 kVA i 4.412ej217.43 8. Uticaj otočnih parametara je zanemaren.

u odnosu na varijante 2 i 3. proračun je izvršen u četiri iteracije. V2. kod ovih transformatora ne postoji problem ažuriranja nulte komponente napona na sekundaru.6e j0 . (90 – j40) i (100 – j30) kVA. iskazano naponima distributivnih transformatora. Sprege transformatora su date na slici 6. V3. izračunato s kriterijumom konvergencije 10-5 relativnih jedinica po korekcijama napona. V4. sa istim kriterijumom konvergencije. Svaka sekcija. u varijanti V3 u pet. U obje varijante njen režim nije simetričan. iznose: 10. dato je u tabeli 6.4e -j245 kV. u pitanju je još radikalnije "pogoršanje" početnih aproksimacija rješenja. početna aproksimacija vrlo malo utiče na broj iteracija proračuna. Na osnovu podataka o mreži može da se zaključi da je mreža u jednom primjeru uravnotežena.1. koji su zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona (osnovni predmet ove teze).3e -j117 i 11. čak i za aproksimacije koje radikalno odstupaju od rješenja. Na istoj mreži su urañena dva primjera: prvi primjer – sa spregama transformatora zapisanim izvan zagrada i drugi primjer – sa zamjenjenim spregama četvrtog i osmog transformatora datim u zagradama. a u drugom nije. b i c nisu jednake.Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović i struje praznog hoda (magnećenja) zanemareni su. transformator na njenom kraju i potrošač na sekundaru transformatora. U drugom primjeru. početna aproksimacija rješenja praktično ne utiče na rezultate proračuna. One iznose: (100 – j50).1. Fazni naponi korjena nisu simetrični. Ono je izračunato Postupkom 1. U varijanti V1. dakle. što predstavlja ključni problem pri ažuriranju nulte komponente napona u iterativnim postupcima za proračun distributivnih mreža. Cilj korišćenja različitih početnih aproksimacija rješenja jeste da se ispita (ne)osjetljivost predloženog postupka na početne aproksimacije rješenja. Moduli početnih aproksimacija nepoznatih napona iz prve varijante povećani su za 50%. Dobijeni su praktično is91 . 11. Snage potrošača po fazama a. respektivno. koji se ovdje obrañuje. vidi se da: 1. Verifikacija ovdje razvijenog Postupka 1 izvršena je poreñenjem rezultata dobijenih primjenom tog postupka s rezultatima proračuna dobijenih primjenom Postupka 2. Vrijednosti aproksimacija nepoznatih napona faza b i c svakog čvora meñusobno su zamijenjene (osim specificiranih napona korjena). respektivno. Početne aproksimacije nepoznatih napona čvorova jednake su naponima praznog hoda mreže. u prvom primjeru imaju sekundarne namotaje povezane u uzemljenu zvijezdu. a u ostalim varijantama u šest. Za to poreñenje izabran je prvi primjer.2. dva transformatora na sekundarima imaju namotaje povezane u trougao (s različitim sprežnim brojevima). proračun je izvršen u četiri iteracije.2. Stanje mreže. 2. Moduli početnih aproksimacija nepoznatih napona iz prve varijante smanjeni su na polovinu. sa specificiranim naponima korjena. Primjenom implicitnog ZBUS postupka (Postupak 2). Ključni elementi mreže – transformatori. To su: V1. Dakle. po fazama A. označeni su istim indeksom. Na osnovu rezultata urañenih primjera. sa spregama transformatora za prvi primjer. polazeći sa četiri varijante početnih aproksimacija. B i C. Oni. kao i desetom sekcijom koja nije uravnotežena.

994 0.334 11.015 0.535 e-j0.015 0.007 0. posebno onih koje radikalno odstupaju od rješenja.247 ej242.884 11.986 0.003 0.009 0.224 ej241.280 ej242.985 0.942 10.1 – Naponi primara i sekundara distributivnih transformatora (Tr) – prvi primjer.368 ej115.143 11.378 ej115.996 0.209 e-j1.209 ej178.233 ej61.211 ej144.360 ej115.1).500 11.528 e-j0.240 ej242.554 e-j0.250 11.212 ej211.016 0. Tabela 6.225 ej113.013 0.209 c 11.336 ej115.363 11.212 e-j35.343 ej115.040 0.211 ej144.028 0.990 0.061 92 a 10.289 ej242.243 ej242.216 11.213 ej211.389 ej115.761 11.952 11.222 10.516 11.527 e-j0.241 ej242.986 0.212 ej211.339 ej115.211 e-j35.225 e-j61. sa specificiranim naponima korjena (V1). Tr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Fazni naponi [kV] b 11.987 0.987 0.233 ej267.861 11.006 0.251 ej242.2.213 ej31.271 ej242.736 10.764 11. Korijen mreže 1 2 3 4 5 YNyn0 Dyn5 Dyn7 YNyn8 (Dd8) S3 S4 9 YNyn10 S1 6 7 S2 8 S5 10 YNyn0 Dyn3 Dy S6 S7 Dyn9 (YNd9) S8 YNyn4 Dyn5 S9 S10 Slika 6.Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović ti rezultati sa onim koji su dobijeni primjenom Postupka 1 (Tabela 6.014 0.837 11.546 e-j0.264 ej242.015 0.986 0.218 11.232 ej267.045 0.540 e-j0.855 11. Test sa različitim varijantama početnih aproksimacija.223 ej61.353 ej115.209 e-j1.042 0.987 11.759 10.036 0.337 ej115.2.574 e-j0.286 .2.232 ej88.942 10.837 11.225 ej113.705 10.117 11.015 0.708 10.211 e-j35. nije urañen zato što je Postupku 2 inherentno da je početna aproksimacija napona svih čvorova jednaka naponima mreže u praznom hodu.586 e-j0.496 10.033 0.1 – Test mreža.213 ej31.224 ej242.209 e-j1.531 e-j0.223 ej241.564 e-j0.222 ej241.348 ej115.225 ej113.014 0.257 ej242.226 ej113.208 e-j1.232 ej87.020 0.454 10.045 0.988 0.

949 0.161 0.5 puta u korist Postupka 1.232 ej239.459 11.211 e-j35.848 0.2 – Naponi primara i sekundara distributivnih transformatora (Tr)– drugi primjer. Proračun je izvršen u svim varijantama u 6 iteracija.282 ej242.207 c 11.226 ej113.213 ej31.003 0.701 11.233 ej88.392 ej115.85 sekundi.209 ej178.225 e-j66.216 11.898 0.199 e-j2.233 ej267.526 e-j0.539 e-j0.262 ej242.001 0.366 ej115.953 11.223 ej241.001 0.802 0.122 0.226 ej116. u ovom primjeru se obrañuje neuravnotežena mreža.2.039 0. Tr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Fazni naponi [kV] b 11.001 0.369 ej115.1 – namotaji sekundara su kod oba transformatora povezani u trougao. 93 .070 11.102 0.994 11. za isti kriterijum konvergencije kao u prvom primjeru.008 0. Dakle.738 10.254 ej242.080 0.020 0.250 ej242.596 10.252 ej242.258 ej242. Rezultati proračuna dati su u tabeli 6.211 ej144. Tabela 6.212 ej211.609 11. 2.224 ej241.802 0.249 ej242.506 e-j0.206 e-j35.005 0.583 e-j0. Dakle.364 ej115. odnos ta dva vremena jeste oko 3.523 10.213 ej31.464 10.224 ej241. 2) Deseta sekcija je neuravnotežena – pogonske šeme direktnog i inverznog redoslijeda su spregnute meñusobnom impedansom u iznosu od deset procenata pogonske impedanse direktnog (inverznog) redoslijeda.923 0.362 11.226 ej113.160 0.290 ej242.364 ej115.803 0.515 e-j0.218 ej210.034 11. uravnoteženost mreže. Prednost Postupka 1 je i veća od iskazanog odnosa vremena. na osnovu drugog primjera može da se zaključi da predloženi Postupak 1 za proračun nesimetričnih tokova snaga praktično nije osjetljiv na: 1.208 e-j1.825 0.548 10.232 ej88.005 0.974 0.211 ej144.552 e-j0.282 Dakle.09 sekundi.360 ej115. vrstu sprega transformatora.448 10. u sledećem: 1) Sprege četvrtog i osmog transformatora su zamjenjene saglasno sa onim zapisanim u zagradi na slici 6.274 ej242. a Postupka 2 – 97.359 10.883 11.378 ej115.545 11.060 0.362 ej115.495 e-j0.062 a 10.778 11.2.006 0.2.222 10.225 ej114.873 0.141 0.494 e-j0.227 ej61.209 e-j1.864 11.Numerička verifikacija proračuna nesimetričnih tokova snaga Predrag Vidović Vrijeme potrebno da se na personalnom računaru uradi 106 iteracija algoritma Postupka 1.498 e-j0.232 ej89. iznosilo je 28.000 0.249 11.384 ej115.874 11.023 11.373 ej115.232 ej269. Drugi primjer proračuna nesimetričnih tokova snaga predloženim Postupkom 1 razlikuje se od prvog primjera kako je već rečeno.160 0.208 e-j1.212 ej211.567 e-j0.359 10.000 0.212 e-j35.192 11.2.828 11.267 ej242. pošto u vremenu za sprovoñenje Postupka 2 nisu uključena vremena za optimalnu numeraciju čvorova mreže i LU faktorizaciju redukovane matrice admitansi.

Značajan dio teze je posvećen teorijskoj zasnovanosti kompenzacionih postupaka. već da se riješe samo dva najznačajnija problema – prvi i drugi od navedenih u Uvodu. U tu svrhu. Dakle. čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. bez da se ispitaju sve njihove mogućnosti primjene. napisan saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova. poseban naglasak je stavljen na tretman transformatora i neuravnoteženih potrošača. 94 . koji se izuzetno efikasno koriste za proračune simetričnih tokova snaga distributivnih mreža. Kada bi se singularnost odgovarajuće matrice modela transformatora izbjegla. u elaboratu je predložen način prevazilaženja problema ažuriranja napona na sekundaru transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem u proceduri korekcija napona. Verifikacijom performansi predloženog postupka. pokazano je da. naročito onih koji se napajaju s distributivnih transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. ima matricu admitansi koja je singularna. 2) sprege transformatora i 3) uravnoteženost distributivne mreže. s transformatorima svih osnovnih sprega. što je saglasno s jednim načinom tretmana potrošača obrañenih u trećoj glavi elaborata. Odnosno. pa tek onda da se izlazi iz tih okvira. Dokazano je da oni predstavljaju vrlo sofisticiranu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona (metod konturnih struja) i Gauss/Seidel-ovog metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. korišćenih za proračune simetričnih tokova snaga. ne samo da nije nužno. Matematički model transformatora.Zaključak Predrag Vidović 7 ZAKLJUČAK U magistarskoj tezi je predložen postupak za proračun nesimetričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih distributivnih mreža. Za proračune nesimetričnih tokova snaga nužno je da se prvo iskoriste sve pogodnosti izuzetno efikasnih Gauss/Seidel-ovih iterativnih postupaka zasnovanih na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. u četvrtoj glavi je predložen tretman potrošnje u vidu konstantne impedanse/admitanse. To je bio osnovni zadatak teze. Postupci zasnovani na procedurama sumiranja struja i korekcija napona nisu praktično osjetljivi na: 1) početnu aproksimaciju rješenja. s procedurama sumiranja struja i korekcija napona. generalizacija je izvršena prateći u potpunosti ideje proračuna simetričnih tokova snaga i njihove teorijske zasnovanosti. Ta singularnost je upravo uzrok nemogućnosti ažuriranja napona na sekundaru tih transformatora u proceduri korekcija napona. već nije racionalno da se napuste izuzetno efikasni postupci razvijeni za proračune simetričnih tokova snaga. s procedurama sumiranja struja i korekcija napona. u tezi je pokazano da: 1. Dakle. Postupak je razvijen generalizacijom kompenzacionih postupaka. Rezultati proračuna potpuno zadovoljavaju praktične zahteve korisnika rezultata proračuna tokova snaga. Naime. U okviru razvijenog postupka. koji su nabrojani u Uvodu. Cilj ove teze nije bio da se zatvore svi problemi inherentni proračunima nesimetričnih tokova snaga. još uvijek je rano da se ti postupci zamijene postupcima zasnovanim na vrlo zahtjevnoj implicitnoj inverziji (LU faktorizaciji) matrice admitansi mreže. tada problem ažuriranja napona na sekundaru u proceduri korekcija napona bio bi riješen. u proračunima nesimetričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih distributivnih mreža. To je učinjeno radi toga da se prilikom generalizacije tih postupaka na proračune nesimetričnih režima neuravnoteženih mreža ide sigurnim putem.

Utvrñena je teorijska zasnovanost postupaka za proračun simetričnih tokova snaga distributivnih mreža. Da li se standardnim tipovima čvorova – ΘV. transformatori sa sekundarima povezanim u trougao. prisustvo dvofaznih vodova i monofaznih vodova i transformatora u distributivnoj mreži)? Pitanje specifikacije proizvodnje aktivne snage trofaznih distributivnih generatora i njihove proizvodnje reaktivne snage. ili je bar jedan od namotaja povezan u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. sa srednjim otcjepom na jednom od namotaja koji je uzemljen. tretman transformatora sa odnosima transformacije koji nisu nominalni). a posebno mreža s dvofaznim i monofaznim dijelovima.) Izbor domena – fazni (s transformatorima realnih odnosa transformacije). Realizacija proračuna kvarova distributivnih mreža zasnovana na algoritmima razvijenim za proračun tokova snaga (unifikacija proračuna tokova snaga i kvarova). odnosno napona. ili domen simetričnih komponenti (s transformatorima kompleksnih odnosa transformacije) – za obradu nesimetričnih tokova snaga trofaznih distributivnih mreža. odnosno napona. riješen je njihovom zamenom konstantnim impedansama/admitansama. Na kraju. Problem ogromnog broja različitih sprega uravnoteženih transformatora koje treba da se modeluju i uvaže u algoritmima i softveru za proračun nesimetričnih tokova snaga. 7. Problem specifikacije snaga potrošnje trofaznih potrošača koji se napajaju s transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao. istraživanja problema nesimetričnih tokova snaga (ne)uravnoteženih distributivnih mreža potrebno je da se usmjere ka sledećim. ovdje se ističu sledeći osnovni doprinosi teze: 1. (Npr. a svaka od njih ima dvije varijante – sa i bez uzemljenja zvjezdišta. ili koji bar na jednoj njihovoj strani imaju namotaje povezane u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. neuravnoteženi trofazni transformatori. Kakav treba da bude tretman neuravnoteženih elemenata trofaznih distributivnih mreža (neuravnoteženi potrošači. manje ili više složenim pitanjima koja su navedena u Uvodu elaborata: • Problem proračuna distributivnih mreža s više SN nivoa koji su povezani uravnoteženim transformatorima koji imaju sekundarne namotaje povezane u trougao.Zaključak Predrag Vidović 2. 95 • • • • • • • • • . neuravnoteženi trofazni vodovi. Problem koji se odnosi na specifikaciju proizvodnje aktivne snage trofaznih distributivnih generatora i njihove proizvodnje reaktivne snage. 9. Tretman transformatora čiji odnosi transformacije ne mogu da se eliminišu primjenom sistema relativnih vrijednosti. 3. samo sprega Dy ima šest: Dy1. PQ i PV – dovoljno dobro odslikava priroda nesimetričnih režima trofaznih distributivnih mreža? Tretman regulacionih transformatora s ručnom ili automatskom regulacijom pod opterećenjem i transformatora s regulacijom u beznaponskom stanju (odnosno. 11. Dakle. 5. Time je obezbjeñena platforma za njihovu pravilnu generalizaciju na proračune nesimetričnih tokova snaga.

Zaključak Predrag Vidović 2. 4. Predložena je specifikacija snaga potrošača koji se napajaju sa transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. u vidu konstantne impedanse. Predložen je jedan način prevazilaženja problema ažuriranja nulte komponente napona na sekundaru transformatora čiji su sekundarni namotaji povezani u trougao ili je bar jedan od namotaja povezan u zvijezdu sa izolovanim zvjezdištem. Pokazano je da i za proračun nesimetričnih tokova snaga mogu da se u velikoj mjeri iskoriste pogodnosti izuzetno efikasnih Gauss/Seidel-ovih iterativnih postupaka zasnovanih na procedurama sumiranja struja i korekcija napona. 3. 96 .

1999. 37. V. 1983. pp. Popović. Srbija: Beograd.. IEEE Trans. W. C. 1969. on PAS-101. J. Kuh. СССР: Мoсквa. Computer Modeling of Electrical Power Systems. 11. Lj. Bekut. El-Abiad.. Gross. V. 6. 4. pp. 1974. IEEE Trans. Stilos. 6. 12. “A Canonical Model for the Study of Faults in Power Systems”. 1973. Tinney. H. “Method of Symmetrical Coordinates Applied to the Solution of Polyphase Networks”. pp. Bergen. No. “Power Flow Solutions by Newton’s Method”. Fortesque. Stag. C. E. “A Two-Step Compensation Method for Solving Short Circuit Problems“. H. 15. 10. McGraw-Hill Kogakusha Ltd. E. A. A. Semlyen. May/June. Z. G. No. C. D. Willis. Primena računarskih metoda u elektroenergetici. Desoer. 17. Specijalizovani DMS algoritmi. Anderson. P. 1493-1499. IEEE Trans. 2. B. pp. on PAS-93. AIEE Trans. October. Alsac. on PS. “A Compensation-Based Power Flow Method for Weakly Meshed Distribution and Transmission Networks”. Englewood Cliffs. pp. Мир. Harker. B. Arillaga. Analysis of Faulted Power Systems. IEEE Trans. 753-762. Тьюaрсoн. Strezoski. Hong. No. Arnold. D. USA: New York. S. Herceg. 2000. Levi. Computer Methods in Power System Analysis. May. USA: Iowa State University Press. 5. W. Marcel Dekker Inc. Bekut. X. H. Srbija: Novi Sad. 1988. AMES. USA: McGraw-Hill Inc. June. on PAS-86. Bekut. 7. 1977. 9. 97 . Treskanica. D. November. 14. Stojaković. 3. Vol. L. Understanding Electric Utilities and De-Regulation. New Jersey: Prentice-Hall Inc. “Fast Decoupled Load Flow”. Vol. No. on PS. 11. 1449-1460. Hart. Shirmohammadi. G. IEEE Trans. Hong. 1982. pp. 2004. P. Electrical Power & Energy Systems. W. Рaзреженные мaтрицы. H. C. Trpezanovski. pp. November 1991. 6. 1988. W. D. 16. 22. 1968. Luo. Basic Circuit Theory. DMS Grupa DOO za elektroenergetski inžinjering. 1918. Power Systems Analysis. 1967. O. 1027-1140. 7. G. D. Stott. C. Р. A. V. D. L. 1322-1331. 8. USA: John Wiley & Sons Ltd. 859-869. Japan: Tokyo. Strezoski. D. V. Grañevinska knjiga.Literatura Predrag Vidović 8 LITERATURA: 1. F. “Three-Phase Asymmetrical Load-Flow”. Srbija: Novi Sad. M. L. 1997. 13.. Numeričke metode linearne algebre. R. 3. Philipson. 1986. J. 511-520.

Osnovi elektrotehnike 1 i 2. Shirmohammadi. 153-159. Vol. 1998. IEE Proc. Srbija: Novi Sad. A. B. Chen. pp. R. USA: East Pittsburgh. 79-87. 1991. October. Vol. br. November. 19. Westinghouse Electric Corporation. Chen. Cheng.-Gener. 12. Solanki. -H. 143. 3. 1995. IEEE Trans. “Transformer and Load Modeling in Short Circuit Analysis for Distribution Systems”. Soudi. on PS. December. E. Distrib. 29. “Development of Three-Phase Unbalanced Power Flow Using PV and PQ Models for Distributed Generation and Study of the Impact of DG Models“. May. 1991. S. A. Nauka. W. D. 10. Bekt. Kotas. 3. Ekvivalentne šeme elektroenergetskih transformatora u analizi stacionarnih režima. IEEE Trans. pp. 23. 10. 28. Chen. 2003. August. No. -H. Electric Power Systems Research 48. P. str.. Yan. 33. Distribution Systems. C. D. USA: New York. M.Literatura Predrag Vidović 18. 20. 2. S. Transm. P. pp. Vol. pp. 1959. K. A. 22. M. IEEE Trans. Chebli. 2053-2059. on PS. July. Elektroprivreda. 6. Cheng. ***. pp. 1997. 47-58. 1146-1152. Vol. pp. No. -J. Electric Power Distribution System Engineering. Z. C. A. IEEE Trans. V. Vol. Liu. G. Vol. 4. -H. V. W. C. 1995. 1950. 1998. Shirmohammadi. Vol. IEEE Trans. T. Xiao. 32. Fakultet tehničkih nauka Novi Sad. “Efficient Load Flow for Large Weakly Meshed Networks”. 2007. Semlyen. B. Popović. Strezoski “New Scaling Concept in Power System Analysis”. pp. E. pp. Grahovac. F. X. on PS. T. Rajičić. D. 31. on PS. Westinghouse Electric Corporation. Chebli. Electrical Transmission and Distribution. 1019-1025. November. ***. 6. EPS-JP “Elektrovojvodina”. Hwang. on PD. Strezoski. 1. S. E. 1671-1681. 13151322. 2006. Taleski. 27. USA: East Pittsburgh. 1998. 30. N. 399-406. 1986. Shirmohammadi. X. August. No. JuliSeptembar. Inoue. Gonen. 21. 5. “A Three-Phase Power Flow Solutions Method for Real-Time Distribution System Analysis”. PS. 25. “Two Novel Methods for Radial and Weakly Meshed Network Analysis”. Mihić. No. “A Unified Three-Phase Transformer Model for Distribution Load Flow Calculations”. D. on PD. P. T. Kotas. Chen. New York McGraw-Hill. pp. 4. -S. February. D. 1996. Vol. No. MP “STYLOS”. D. 24. pp. 1990. Zhang. 5. IEEE Trans. Yu. No. IEEE Trans. September. N. 22. 1309-1316. S. “A Distribution Short Circuit Analysis Approach Using Hybrid Compensation Method”. M. “Proračuni režima sa kratkim spojevima/prekidima u radijalnim distributivnim mrežama”. T. -S. Milaković. J. Luo. Schulz. “Distribution System Power Flow Analysis – A Rigid Approach”. “Three-Phase Cogenerator and Transformer Models for Distribution System Analysis”. 98 . 671-679. 21. Inc. Vol. Tan. No. on PS. 3. Srbija: Beograd. 26. Khushalani. IEEE Trans.

1.1.. (9. a sa f1.. Kada se sa aproksimacijom priñe onoliko blizu rješenju jednačine. koji se koriste za obradu modela distributivnih mreža. x2.1. U Dijelu 9.. xn ) .. x3 .3 i matrični reprezenti rednih parametara transformatora – Dio 9.1) pri čemu su nepoznate veličine označene sa x1.. se sistem od n jednačina redukuje na sistem od n-l jednačina sa n-l nepoznatih varijabli.. x3. matrični reprezenti otočnih parametara transformatora – Dio 9. tada se ta aproksimacija proglašava rješenjem. Drugi način je da se iz svake linearne jednačine izrazi po jedna varijabla pa da se onda tako izražena varijabla uvrsti u sve ostale jednačine.. Razmatra se sistem od n algebarskih jednačina..1 Gauss-ov metod Ako jednačinama (9. već se tim rješenjima može prići po želji blizu (ako proračuni konvergiraju). izvedeni su: veza simetričnog režima direktnog redoslijeda i režima faze a trofazne mreže – Dio 9.2.4. Iterativnim metodima se ne dobijaju rješenja jednačina..yn su poznate.1) može da se da sledeći oblik: 99 . xn ) .. sa n nepoznatih veličina: y1 = f1 ( x1 ..fn označeni su analitički oblici desnih strana jednačina... koliko se unaprijed specificira. y2. Prvi način je da se linearne jednačine rješavaju simultano sa nelinearnim jednačinama – simultano rješavanje sistema od n jednačina. f2..1) postoje i linearne i nelinearne jednačine. f3. Oba metoda su iterativna. gdje l predstavlja broj linearnih jednačina. x2 .. Na taj način.1. xn ) .1 GAUSS-OV I GAUSS/SEIDEL-OV METOD ZA RJEŠAVANJE SISTEMA NELINEARNIH JEDNAČINA U ovom dijelu se razmatraju dva metoda za rješavanje sistema nelinearnih jednačina: 1 – Gauss-ov i 2 – Gauss/Seidel-ov metod.1 prikazani su Gauss-ov i Gauss/Seidel-ov iterativni metod za rješavanje sistema nelinearnih jednačina. Pod iterativnim metodima se podrazumjeva da se sastoje od iteracija. x2 .. y3. M yn = f n ( x1 .xn. a pod iteracijom se podrazumjeva postupak za sistematsku korekciju tekuće (raspoložive) aproksimacije rješenja radi dobijanja "bolje" aproksimacije rješenja sistema jednačina. Ako u sistemu jednačina (9.. x3 . x2 .... y2 = f 2 ( x1 . onda linearne jednačine mogu da se tretiraju na dva načina. 9. Osim toga.. veličine y1... 9..Prilozi Predrag Vidović 9 PRILOZI U ovoj glavi je izložena materija koja bi opterećivala osnovni tekst eleborata. x3 .

(h+1)-va aproksimacija rješenja se proglašava rješenjem razmatranog sistema. onda se relacije (9. onda iterativni postupak divergira. n} .. Ako postupak nije konvergirao.. U slučaju da se iz aproksimacije rješenja ide u narednu tako što se apsolutne vrijednosti (9.3) Kada je h = 1. x2 . unaprijed specificirani realni pozitivni brojevi – kriterijumi konvergencije. itd.. i ∈ { .. 3. x3 +1 ..1.. xn +1 ≤ ε y .. M xn = Φ n ( x1 . 2. x2 ..3) koriste za novu korekciju tekuće – (h+1)-ve aproksimacije rješenja da bi se dobila nova – (h+2)-ga aproksimacija. Nakon zaustavljanja postupka. M h h h h xn +1 = Φ n (x1h .. xn ) (9. x2 .Prilozi Predrag Vidović x1 = Φ1 ( x1 ... ukoliko su kriterijumi konvergencije strožiji (manji brojevi εx i εy).. x3 . x3 . koristeći se iskustvom u rješavanju razmatranih sistema jednačina. x2 = Φ 2 ( x1 . x3 .1.. on se zaustavlja kada je: − razlika izmeñu dvije uzastopne aproksimacije rješenja dovoljno "mala" i − kada je razlika izmeñu vrijednosti funkcija u tekućoj aproksimaciji rješenja i poznatih veličina y dovoljno "mala". xn .1..1. x3 . kaže se da je postupak konvergirao.. h h h h x2 +1 = Φ 2 (x1h .1.1.. x2 .. (9..4) stalno povećavaju. Ako postupak konvergira (približava se rješenju).1) onda Gauss-ov iterativni metod za rješavanje nelinearnih algebarskih jednačina glasi: ako se raspolaže h-tom aproksimacijom rješenja: h h h x h = x1h .. { } (9. x3 . Kvalitet (tačnost) tog rješenja utoliko je veći..1. ili njihove vrijednosti "osciluju".. x2 . x2 +1 ....2) onda se korekcija h-te aproksimacije rješenja izračunava se sledećim izrazima: h h h x1h+1 = Φ1 (x1h .. x3 .1. xn ) .. xn ) . .4). radi se o početnoj aproksimaciji... (redni broj iteracije). odnosno. 2.. xn ) .1.. xn ) . Kada je postupak zaustavljen zbog zadovoljenja kriterijuma (9.1.. ako je: xih +1 − xih ≤ ε x ∧ h h h yi − f i x1h+1 .1....1. 1 ( ) (9. xn ) .4) gdje su εx i εy proizvoljni.... x2 . x2 . koja se obično zadaje po želji..1.1. Utvrñivanje niza sukcesivnih aproksimacija rješenja koji vodi ka rješenju jednačina naziva se konvergencijom postupka. 100 . h = 1. x3 .

2 VEZA SIMETRIČNOG REŽIMA DIREKTNOG REDOSLIJEDA I REŽIMA FAZE A Razmatra se trofazna mreža u simetričnom režimu direktnog redoslijeda. u Gauss-ovom metodu se prilikom izračunavanja korigovane aproksimacije nepoznatih veličina koriste samo aproksimacije izračunate u prethodnoj iteraciji – relacije (9. A −1 = a 2  a 1 ˆ  1 1 o ˆ ˆ a 1 . xn .. M h h h h +1 h xn +1 = Φ n (x1h+1 ..2 Gauss/Seidel-ov metod Ako se ponovo razmatra sistem jednačina (9. X O ) transformišu u fazne ˆ ˆ ˆ ( X A . x3 +1 . respektivno: 1 a ˆ 1 ˆ ˆ A = 1 a 2 3 1 1  ˆ a2  1  ˆ ˆ ˆ a  . x2 . { } (9.. X B . xn ) ..2) Postupak se i ovdje započinje i zaustavlja na isti način kao u slučaju Gauss-ovog metoda.  ˆ a 2 1  (9. onda Gauss/Seidel-ov iterativni metod za rješavanje nelinearnih algebarskih jednačina glasi: ako se raspolaže h-tom aproksimacijom rješenja: h h h x h = x1h . xn ) .Prilozi Predrag Vidović 9.1. xn−1 .1) ˆ ˆ ˆ onda se simetrične komponente svake trofazne veličine ( X D . x2 +1 . a = e j120 . Ako se za transformaciju faznih ˆ ˆ veličina u simetrične komponente i obrnuto usvoje sledeće matrice A i A −1 .... Dakle. x2 .3).1. Jednačine koje se rješavaju predstavljaju relacije bilansa kompleksnih snaga u čvorovima mreže..1.1) onda se korekcija h-te aproksimacije rješenja izračunava sledećim izrazima: h h h h x2 +1 = Φ 2 (x1h +1 . x2 .1. h h h x1h+1 = Φ1 (x1h ..1.2.2.1..2.1. Gauss/Seidel-ov metod je u ovoj tezi korišćen u proračunu nesimetričnih tokova snaga distributivnih mreža.. Ovaj momenat daje suštinsku prednost drugom u odnosu na prvi metod.. a varijable su kompleksni naponi čvorova – stanje mreže.1) kome je dat oblik (9.1). komponente režima inverznog i nultog redoslijeda jednake su nuli.1. X C ) na sledeći način: 101 .. U Gauss/Seidel-ovom metodu se za izračunavanja korigovane aproksimacije nepoznatih veličina koriste i korigovane aproksimacije nepoznatih veličina koje su već izračunate u tekućoj iteraciji – relacije (9.. Prema tome.2). X I . 9.2. x3 . x3 .1.. x3 . xn ) .. (9.

4) Ova činjenica je od suštinskog značaja za domen simetričnih komponenti. 9. sa ubrojanim čvorom referentnog – nultog potencijala (zemlja) i ng grana. tada oni mogu da se tretiraju pofazno. kada se radi o simetričnom režimu direktnog redosleda.2. konstituiše se na sledeći način: Algoritam I – Konstituisanje matematičkog modela kola saglasno s metodom konturnih struja 1.2. Otud i pofazni (monofazni) tretman simetričnih tokova snaga trofaznih mreža. iz relacija (9.2. metod konturnih struja predstavlja specijalnu sintezu primjene oba Kirchhoff-ova zakona za modelovanje električnih kola [28].2) ˆ 1  X D   1  ˆI  2 ˆ 1  X  = a  O ˆ 1  X   a ˆ  1 ˆ a ˆ a 2 ˆ 1  X D    1  0  . kako je gore rečeno. nazivaju nezavisnim konturama.3 METOD KONTURNIH STRUJA Kao i metod nezavisnih potencijala čvorova.3) slijedi da je režim u fazi A isti s režimom "faze" D. Matematički model tog kola.Prilozi Predrag Vidović ˆ ˆ X D X A  ˆ  ˆ −1  ˆ I  XB = A  X  . saglasan s metodom konturnih struja. ˆ ˆ X O X     C Relacije (9. Utvrñivanje broja kontura koje treba da se odrede: nk= ng–n (broj grana umanjen za broj čvorova bez čvora referentnog potencijala).2. simetrične komponente inverznog i nultog redosleda jednake nuli.1. Konture koje sadrže granu koja ne pripada ni jednoj drugoj konturi. (Svaka od ovih kontura jeste nezavisna. tako da ni jedna od kotura ne sadrži dvije grane sa idealnim strujnim izvorima: 2. 2. Neka se razmatra kolo sa n+1 čvorova. (9.2. Drugih nk2 kontura (nk1 + nk2 = nk) odredi se tako da svaka od njih sadrži po jednu granu sa idealnim strujnim izvorom. pošto odgovarajuća grana sa idealnim strujnim izvorom pripada samo toj konturi.3) pošto su. Matematički model kola se sastoji od jednačina konturnih struja zapisnih samo za one konture koje ne sadrže grane sa idealnim strujnim izvorima (drugi Kirchhoff-ov zakon za svaku od tih kontura). sa odgovarajućim referentnim smjerovima.) 3. Dakle. da im se dimenzije modela smanje na trećinu.2) mogu da se napišu na sledeći način: ˆ X A  1 ˆ   2 ˆ  X B  = a ˆ X   a ˆ  C  1 ˆ a ˆ a 2 (9. 102 .2. dakle. kada se razmatraju trofazni simetrični režimi. Naime. Prvih nk1 kontura se odredi tako da ne sadrže ni jednu granu sa idealnim strujnim izvorom.  1  0    (9. odnosno: ˆ ˆ XA = X D . Utvrñivanje nk kontura u razmatranom kolu. 2.

II i III. uzima sa znakom plus. 3. I s 2 . 4. ne treba da se pišu jednačine konturnih struja. koristeći se strujama grana (drugi Kirchhoff-ov zakon za svaku granu). 3.3. kao i njihovi izabrani referentni smjerovi. Saglasno s korakom 1 Algoritma I. Razmatra se kolo prikazano na slici 9. 2.1.3. a sa znakom minus kada se ti smjerovi ne poklapaju. Primjer takve obrade slijedi. Zato: nk1 = 0. Pošto u svakoj od utvrñenih kontura postoji grana sa idealnim strujnim izvorom. nk2 = nk – nk1 = 3 – 0= 3 – korak 2 Algoritma I. Struje grana koje istovremeno pripadaju različitim konturama jednake su sumi konturnih struja tih kontura.2. Na osnovu ovih razmatranja može da se zaključi: Ako se razmatra kolo u kojem su sve izabrane konture nezavisne i ako se u grani svake konture koja ne pripada ni jednoj od ostalih kontura nalazi idealan strujni izvor.1.3.2. Rješavanje sistema jednačina konturnih struja po preostalim nepoznatim konturnim strujama. Sve tri konture su nezavisne – korak 1 Algoritma I. struje grana koje ne pripadaju drugim konturama jednake su konturnim strujama tih kontura. od kojih svaka sadrži po jedu granu sa idealnim strujnim izvorom. ako je poznata eksitacija koju čine elektromotorna sila idealnog naˆ ˆ ˆ ˆ ponskog izvora E1 i idealni strujni izvori sa strujama I s1 .1 ima tri nezavisne konture (nk = ng – n = 7 – 4 = 3). Upravo ova razmatranja važe za obradu svake iteracije proračuna radijalnih distributivnih mreža opisanih u drugoj glavi. čiji se referentni smjer poklapa sa referentnim smjerom struje grane. pa struje u ostalim granama mogu da se direktno računaju na osnovu tako poznatih konturnih struja (korak 3 Algoritma II) i da se odmah preñe na proračun napona kola (korak 4 Algoritma II).Prilozi Predrag Vidović Proračun tako utvrñenog matematičkog modela se sastoji od sledećih koraka: Algoritam II – Proračun matematičkog modela kola napisanog saglasno s metodom konturnih struja 1. Izračunavanje napona čvorova u odnosu na čvor nultog potencijala. sa istim znakom ako se referentni smjerovi struja idealnih strujnih izvora i kontura poklapaju i sa suprotnim znakom ako se ne poklapaju. kolo prikazano na slici 9. Konturne struje su jednake strujama odgovarajućih idealnih strujnih izvora (korak 1 Algoritma II). Te konture (svaka sa odgovarajućom granom koja sadrži idealan struji izvor) – I. I s 3 . Primjenom metoda konturnih struja potrebno je da se proračuna režim u kolu. gde se svaka konturna struja. Izračunavanje struja grana: 3. nego su konturne struje jednake strujama idealnih strujnih izvora (korak 3 Algoritma I i korak 1 Algoritma II): 103 . U okviru nezavisnih kontura. prikazane su na slici 9. Utvrñivanje vrijednosti konturnih struja u svim konturama za koje nisu zapisane jednačine konturnih struja: one su jednake strujama odgovarajućih (jedinstvenih) idealnih strujnih izvora u granama tih kontura. sa istim znakom ako se referentni smjerovi konturnih struja i struja grana poklapaju i suprotnim znakom ako se ne poklapaju. onda se za modelovanje tog kola primjenom metoda konturnih struja ne piše ni jedna konturna jednačina (korak 3 Algoritma I).

ˆ ˆ I III = I s 2 .1) 104 . (9. 3 ˆ Z3 ˆ I 1 ˆ' I2 ˆ Z2 ' 3 ˆ U3 ˆ I s3 2 ˆ' I4 II ˆ E1 III 0 ˆ I s2 ˆ ˆ U2 Z 4 I 4 ˆ U4 ˆ I s4 Slika 9.3.3.1 – Razmatrano kolo. ˆ ˆ I II = I s 3 .2 – Razmatrano kolo sa označenim nezavisnim konturama. ˆ ˆ II = Is4 .Prilozi Predrag Vidović 3 ˆ Z3 ˆ I 3' 1 ˆ' I2 ˆ Z2 ˆ U3 ˆ I s3 2 ˆ' I4 ˆ E1 ˆ I s2 0 ˆ ˆ U2 Z 4 4 ˆ U4 ˆ I s4 Slika 9.3.

tj. ˆ ˆ ˆ ˆ' U 4 = U 2 − Z4I4 . u domenu simetričnih komponenti.4 OTOČNI PARAMETRI TRANSFORMATORA Kod trofaznog uravnoteženog transformatora.1) . može da se napiše u sledećem obliku [31]: ˆd Ym  =0 0  0 ˆ Yd m ˆ Y dio m 0 0  0 . odnosno: (9.Prilozi Predrag Vidović Kada su odreñene konturne struje.3. ˆ' ˆ ˆ ˆ I 2 = I I + I II + I III . matrica impedansi/admitansi magnećenja svedenih na izabranu stranu transformatora. potrebno je da se izračunaju struje grana.4. 9. ˆ' ˆ ˆ ˆ' I 2 = I s 2 + I 3' + I 4 .3. Poslije toga. ˆ ˆ I 3' = I s 3 . Saglasno s korakom 4 Algoritma II. a da se konturne struje odrede (izračunaju). dijagonalna je matrica. ˆ ˆ I 3' = I II . struje grana glase: ˆ' ˆ I4 = II . (9. (9.2) ˆ' ˆ I4 = Is4 . ˆo Ym   105 (9.3) ˆ ˆ ˆ ˆ U 3 = U 2 − Z 3 I 3' .3.4) Odreñivanjem napona čvorova proračunat je režim razmatranog kola – slika 9. Potrebno je da se primjeti da su konture u razmatranom kolu mogle (i morale) da se izaberu tako da nije trebalo da se eksplicira ni jedna jednačina konturnih struja. struje grana su direktno odreñene iz već odreñenih konturnih struja.1. primjenom metoda konturnih struja.3. pa se praktično direktno prišlo proračunu napona čvorova. Saglasno s korakom 3 Algoritma II. naponi čvorova u odnosu na čvor nultog potencijala računaju se primjenom drugog Kirchhoff-ovog zakona: ˆ ˆ ˆ ˆ' U 2 = U1 − Z 2 I 2 .

(9. admitanse magnećenja mogu da se prikažu na strani izabranoj po želji. svedena na izabranu stranu transformatora.3) ˆ ˆ koja je na slici 3. 106 .5 REDNI PARAMETRI TRANSFORMATORA Šema trofaznog uravnoteženog transformatora sprege Dyn5 u domenu relativnih vrijednosti. sa ˆ Y o ≠ 0 .4.1). Sa Y o m je označena admitansa magnećenja za simetričan režim nultog redoslijeda. Ona je različita od nule samo kod transformatora čiji su namotaji bar na jednoj njegovoj strani povezani u zvijezdu koja jeste uzemljena. Otočni parametri transformatora pridruženi su čvorovima u kojima su primar i sekundar transformatora priključeni na mrežu. U slučaju sprege YNyn.Prilozi Predrag Vidović ˆd Sa Ym su označene meñusobno jednake admitanse magnećenja transformatora za simetričˆ ne režime direktnog i inverznog redoslijeda (recipročne vrijednosti impedansi magnećenja).5. D I ˆ UD ˆ UI ˆ UO ˆ ID ˆ II ˆO OI =0 ˆ Z ˆ Z e j5 π/6 : 1 e j7 π/6 : 1 ˆ Id ˆ Ii ˆ Io d i o ˆ Ud ˆ Ui ˆ Uo ˆ Z 0 Slika 9. 9. zavisno od strane prikaza magnećenja. Kada je samo jedna strana transformatora tako povezana i uzemljena. odakle se dobija sledeća cirkularna i simetrična matrica: ˆd ˆo  2Ym + Ym  ˆd ˆo 1 = − Ym + Ym 3  ˆd ˆo − Ym + Ym ˆd ˆo − Ym + Ym ˆd ˆo 2Ym + Ym ˆ ˆ −Yd +Yo m m ˆ abc Ym ˆd ˆo − Ym + Ym  ˆd ˆo − Ym + Ym  .1): ˆ abc ˆ ˆ dio ˆ Ym = A −1Ym A . tada se upravo na toj strani prikazuju admitanse magnećenja transformatora.1 označena sa Yok odnosno YoK .5. ˆd ˆo 2Ym + Ym   (9. m Matrica admitansi magnećenja u faznom domenu.4.1 – Pogonska šema transformatora sprege Dyn5 u domenu relativnih vrijednosti.1 [32].2. data je na slici 9.2) ˆ ˆ pri čemu su matrice A i A −1 definisane relacijama (9. dobija se sledećom transformacijom matrice (9.4.3.

5.1 glasi: ˆ ˆˆ ˆ U D − ZI D = e j5 π / 6U d . a iz šeste relacije struja I o : j5 π / 6 ˆ d ˆD ˆD = U − e U .5.j5 π / 6 . iz druge relacije struja I d . ˆ ˆˆ ˆ U I − ZI I = e j7 π / 6U i .3) Parcionisanjem.j5 π / 6 ˆ  −e ˆ /Z − I  − Ii   ˆ 0    ˆo   − I   0  0 ˆ 1/Z 0 0 ˆ − e . ˆ ˆˆ U o = − ZI o . I ˆ Z Odgovarajući matematički model. glasi: ˆ ˆ  I D   1/ Z  ˆI   0  I   O  I ˆ  0  d  =  .j7 π / 6 / Z 0 ˆ 0 − e j5 π / 6 / Z 0 0 0 0 0 0 0 ˆ 1/ Z 0 0 ˆD 0  U   ˆ I  ˆ − e j7 π / 6 / Z 0   U  ˆO 0 0  U   d. ˆ Z ˆ I O = 0.2) ˆo ˆo = − U .5. iz ˆ ˆ ˆ treće relacije struja I I . matrična relacija (9. ˆ I O = 0.5. (9.j7 π / 6 . ˆ Z ˆ ˆ U I − e j7 π / 6U i ˆ I i = e .5.  ˆ 0 0  U  ˆi ˆ 1/Z 0 U   o  ˆ ˆ 0 1/Z  U    0 (9. iz četvrte realcije struja I i .3) može da se ekvivalentno prikaže sa sledeće dvije matrične relacije.5. ˆ ˆ I D = e j5 π / 6 I d . ˆ ˆ Iz prve relacije modela (9. ˆ Z j7 π / 6 ˆ i ˆI U ˆ U −e II = .4a) 107 . ˆ 0 U o    (9.1) može da se izrazi struja I D . napisan saglasno s metodom nezavisnih potencijala čvorova. I ˆ Z ˆ ˆ U D − e j5 π / 6U d ˆ I d = e.5. svaka sa upola manjim dimenzijama: ˆ ˆ  I D  1 / Z 0  ˆI   ˆ  I  =  0 1/ Z ˆ I O   0 0    ˆ ˆ 0 U D  − e j5 π / 6 / Z  ˆ I   0 U  +  0 O ˆ 0 U   0   0 ˆ − e j7 π / 6 / Z 0 ˆ 0 U d   ˆ i  0 U  .Prilozi Predrag Vidović Matematički model kola sa slike 9.1) (9. ˆ ˆ I I = e j7 π / 6 I i .

5. ˆ ˆ ˆ ˆ 1 / Z  U C   0 0 1/Z  U c       (9.1 označene sa YKK .2. YKk = − 1 / Z 1 / Z 3 3 ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ −1/ Z 1/ Z    0 − 1 / Z − 1 / Z 2 / Z  ˆ ˆ ˆ 1 / Z  1/ Z − 1/ Z 0  0 0     ˆ 1  ˆ ˆ ˆ ˆ 1 / Z − 1 / Z .6b) ˆ ˆ ˆ ˆ Matrice koje su na slici 3. ˆ 0 U c     (9.j7 π / 6 / Z 0 0 ˆ − e j7 π / 6 / Z 0 ˆ 0 U a  ˆˆ  0 A U b  .4b) Transformacija ovog modela iz domena simetričnih komponenti u domen faznih veličina ˆ ˆ vrši se na sledeći način.5.7) 108 . (9.5.j5 π / 6 / Z  ˆi   0 − I  =  o − I ˆ  0    0 ˆ − e .5. YKK = − 1 / Z 2 / Z − 1 / Z .5.j7 π / 6 / Z 0 ˆ ˆ ˆ 0 U D  1 / Z 0 0  U d   ˆ i   ˆ I   ˆ 0 U  +  0 1 / Z 0   U  . (9. ˆ ˆ 1 / Z  U c    ˆ ˆ − e j5 π / 6 / Z 0 U A   ˆ  ˆ  ˆ −1  0 A U B  + A  0 ˆ  0 U C  0     0 ˆ − e .3. YkK i Ykk glase: ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ  1/ Z  2 / Z −1/ Z −1/ Z  0 − 1/ Z     ˆ  1 1 ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ 0 . YKk . koristeći se matricama transformacije A i A −1 (9.1): ˆ ˆ 1 / Z I A  0  ˆ  ˆ −1  ˆ I B  = A  0 1/ Z ˆ  0 I  0   C ˆ ˆ − e -j5 π / 6 / Z − I a   ˆ  ˆ −1  0 − I b  = A  ˆ  − I  0   c odnosno: ˆ ˆ  2/ Z I A  ˆ  1 ˆ  I B  = 3 − 1 / Z ˆ − 1 / Z ˆ   IC  ˆ −1/ Z ˆ 2/ Z ˆ −1/ Z ˆ ˆ ˆ  1/ Z − 1 / Z  U A   ˆ  1  ˆ ˆ − 1 / Z  U B  + − 1 / Z 3 ˆ ˆ 2 / Z  U C   0   0 ˆ 1/ Z ˆ − 1/ Z ˆ ˆ − 1 / Z  U a   ˆ  0  U b  .5a) ˆ ˆ ˆ 1 / Z 0 U A  0 0  U a  ˆˆ   ˆ  ˆ  ˆ −1  ˆ 0 A U B  + A  0 1 / Z 0  A U b  . Ykk =  0 1 / Z 0 .6a) ˆ ˆ  1/ Z − I a   ˆ  1   0 − I b  = 3 ˆ ˆ − I  − 1 / Z  c ˆ −1/ Z ˆ 1/ Z 0 ˆ ˆ ˆ 0  U A  1 / Z 0 0  U a   ˆ  ˆ  ˆ   ˆ − 1 / Z  U B  +  0 1 / Z 0  U b  .5b) ˆ ˆ ˆ  0 0 U C  0 1/Z  U c         (9. YkK =  0 3 ˆ ˆ ˆ  0 0 1/ Z  0 1/Z     − 1 / Z odnosno.5. ˆ ˆ ˆ 0 U O   0 0 1/Z  U o       (9.Prilozi Predrag Vidović ˆ ˆ − I d  − e .

Y = 1 − 1 ˆ YKK = − 1 2 − 1 ˆ ˆ Kk 3 3 0 − 1 − 1 2      1 −1 0  1 0 1  Y . 109 . Na isti način mogu da se izvedu modeli trofaznih transformatora sa svim ostalim spregama.8) ˆ ˆ gdje je Y = 1 / Z . singularne. Y = 0 1 ˆ YkK = 0 1 − 1 ˆ ˆ kk  3 − 1 0 1  0 0    − 1 ˆ 1 0 Y .  1  0 (9. YKk i YkK .8). kada je u pitanju transforˆ mator sprege Dyn5.Prilozi Predrag Vidović 1  2 − 1 − 1 1 Y .5. očigledno je da su matrice YKK . ˆ ˆ ˆ Na osnovu (9.  −1 1   0 ˆ 0Y .5. Jedina regularna matrica jeste Ykk .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful