FINANSII

___________________________________

1

SODR@INA
I.
VOVED
VO
FINANSISKIOT
MENAXMENT ........................................ 4
I.1.
[to
e
toa
finansiski
menaxment .................................................................. 4
I.2.
[to
opfa}a
finansiskiot
menaxment ......................................................... 5
I.3.
Celta
na
finansiskiot
menaxment ............................................................... 7
I.4.
Organizacija
na
finansiskata
funkcija ..................................................... 8
II.
OSVRT
KON
FINANSISKITE
IZVE[TAI ...................................... 11
II.1.
[to
se
toa
finansiski
izve{tai ................................................................ 11
II.2.
Bilans
na
sostojba ........................................................................................... 11
II.3.
Bilans
na
uspehot
............................................................................................
12
II.4.
Izve{taj
za
gotovinskite
tekovi ................................................................ 13
III.
FINANSISKA
ANALIZA ....................................................................... 14
III.1.
[to
e
toa
finansiska
analiza ................................................................... 14
III.2.
Primena
na
finansiskata
analiza ........................................................... 15
III.3.
Postapka
na
finansiskata
analiza .......................................................... 16
IV.
DOLGORO^NO
FINANSIRAWE .......................................................... 19
IV.1. Potrebata od dolgoro~ni i trajni izvori na kapital ........................
19
IV.2.
Akcii ......................................................................................................
........ 20
IV.3.
Emisija
na
akcii ........................................................................................... 22
IV.4.
Prioritetni
akcii ...................................................................................... 25
IV.5.
Dolgoro~en
kredit ....................................................................................... 27

2

IV.6.
Obvrznici ..............................................................................................
......... 28
IV.7.
Pazar
na
kapital ........................................................................................... 31
IV.8.
Lizing ....................................................................................................
.......... 33
V.
UPRAVUVAWE
SO
OBRTNITE
SREDSTVA ....................................... 36
V.1.
Obrtni
sredstva
i
obrten
kapital ............................................................ 36
V.2.
Potrebata
od
upravuvawe
so
obrtnite
sredstva .................................... 37
V.3.
Optimalizacija
na
obrtnite
sredstva ..................................................... 38
V.4. Upravuvawe so gotovinata i kratkoro~nite hartii od vrednost .....
38
VI.
KRATKORO^NO
FINANSIRAWE ....................................................... 47
VI.1. Povrzanosta na obrtnite sredstva i kratkoro~noto finansirawe
47
VI.2.
Kratkoro~ni
izvori
na
finansirawe ..................................................... 48
VI.3.
Spontani
izvori ........................................................................................... 49
VI.4.
Izvori
{to
nastanuvaat
so
posebna
spogodba ....................................... 50
VII.
VOVED
VO
JAVNITE
FINANSII ....................................................... 59
VII.1. Etimolo{ko poteklo i zna~ewe na poimot “Finansii” .....................
59
VII.2.
Poimot
javni
finansii ............................................................................... 61
VII.3.
Javna
potro{uva~ka
i
javni
potrebi ........................................................ 63
VII.4.
Javen
sektor
i
javni
dobra ........................................................................... 65
VII.5.
Dr`avata
kako
javno
dobro ...................................................................... 69
VII.6.
Definirawe
na
javnite
potrebi ............................................................ 69
VII.7.
Me{ovita
ekonomija ................................................................................. 71
VII.8.
Javni
i
privatni
potrebi .......................................................................... 72

3

........................................3..... Izvorni i izvedeni javni prihodi .................. 80 VIII.......... 80 VIII.............. 84 VIII.........4...........5.. 90 VIII..3....... 87 VIII...................1.......................... 87 VIII.1.. Javnopravni i privatnopravni prihodi ....... Neodlo`ivi i odlo`ivi javni rashodi ............3.. Sovremena teorija za porastot na javnite rashodi ...................5............................ 77 VIII....................................... Klasi~nata teorija za porastot na javnite rashodi .......... 85 VIII...............Vidovi i klasifikacija na javnite prihodi ............7......................... Vlo`uva~ki i prenosni javni rashodi .7..... Definicija na javnite prihodi ....................6.... Vistinski pri~ini za porast na javnite rashodi ................................................... Zadol`itelni i nezadol`itelni javni rashodi ............. Produktivni i neproduktivni javni rashodi ... Pri~ini za postojaniot porast na javnite rashodi ..............................................5... 81 VIII.......................4............... 74 VIII................................5........................... 86 VIII................................. 74 VIII.........2... 92 4 .......6.... 83 VIII..VIII.............. 77 VIII....................2..... Vidovi i podelba na javnite rashodi .............. 78 VIII...... 87 VIII.... Javnite rashodi vo finansiskata teorija i praktika .7. Poim i sodr`ina na javnite prihodi . Redovni i vonredni javni rashodi ........................4...5...4...... Karakteristika na javnite prihodi . 91 VIII...1...........................8........................3...............5. JAVNI RASHODI I JAVNI PRIHODI ............. 90 VIII.....5..... Objektivni i subjektivni javni rashodi ...... Drugi pri~ini za porast na javnite rashodi ... 76 VIII.....................1.. Prividni pri~ini za porastot na javnite rashodi ..5...........4...............2.......2.. Redovni i vonredni javni prihodi ......................2..7. 86 VIII............................7....3............. 90 VIII........... 88 VIII...........1.......3. Granica na postojan porast na javnite rashodi ..............5.... 85 VIII....................................... Rashodi na centralnite organi i na lokalnite vlasti ..............

... Ekonomska.........VOVED VO FINANSISKIOT MENAXMENT I...... Priroda i poim na buxetot ..... BUXET ........... 94 IX...e.. 96 IX. Zborot menaxment ve}e e usvoen i kaj nas so zna~ewe upravuvawe..............2................. 99 IX.......1.............IX..... so zna~ewe kraj)....4.....3.............4.. parite (od latinskiot i starofrancuskiot fine............. Francuskiot zbor finer ozna~uval zavr{uvawe............................................ Ekonomskata funkcija na buxetot ... no vo XVIII vek vo angliskiot jazik zborot finance e prifaten so zna~ewe “upravuvawe so parite”. Ottuka.................... ... t..... no i pla}awe... naziv i zna~ewe na dr`avniot buxet ...4....1................. 5 ...1............................4........... Se raboti za dva zbora................................. od koi prviot ozna~uva ne{to {to e vrzano so finansiite...... Pravna funkcija na buxetot ....... odnosno upravuvawe so parite koga tie nabquduvaat vo po{iroka smisla.............. Poteklo........................... Buxetot vo klasi~nata i vo sovremenata teorija i praktika ...[TO E TOA FINANSISKI MENAXMENT Na po~etokot }e se obideme da go objasnime zna~eweto na samiot termin finansiski menaxment......... 102 IX...... politi~ka i pravna funkcija na buxetot ........... rakovodewe i sl.............................. 93 IX....... poimot finansiski menaxment bi ozna~uval upravuvawe so finansiite.................. 99 IX............. 102 I......... Politi~ka funkcija na buxetot .........2... 93 IX....3.........

proceniteli i revizori se visoko ceneti i plateni od strana na brojni korisnici i vo najrazli~ni situacii : emisii na hartii od vrednost. pari~nite sredstva do`ivuvaat brojni transformacii.upravuva. Ne slu~ajno. se zanimava so upravuvaweto so finansiite vo predprijatieto. neophodno e ovoj proces efikasno da se menaxira. Se pogolem e brojot na lu|e so visoki prihodi {to imaat potreba od finansiski sovetnici koi ke gi upatat kako najracionalno da gi investiraat raspolo`livite sredstva. Tuka zboruvame za monetarna politika. Ovaa funkcija mu pripa|a na ministerstvoto za finansii i spa|a vo problematikata nare~ena javni finansii. na nivo na dr`avata se javuva potrebata od upravuvawe so pari~nite sredstva so koi dr`avata i nejzinite organi gi izvr{uvaat svoite funkcii. zalihite. kako osnovni edinici na stopanstvoto na sekoja zemja. na upravuvaweto so finansiite vo pretprijatieto. kreditite i sl. Imeno. ~ie {to racionalno koristewe pretstavuva neophodnost za da se zadovolat potrebite na doma}instvoto na optimalen na~in. investicii. na primer. kako i obvrskite. Tuka stanuva zbor za se popularnata sfera na li~nite. odnosno na personalnite finansii. Od druga strana. ona {to e predmet na na{ neposreden interes pretstavuva upravuvaweto so finansiite na pretprijatiata. Site ovie profesii baraat izvonredno poznavawe na principite i metodite na finansiskiot menaxment.sopstvenicite o~ekuyvaat pari~na nagrada za svojot vlog. Toa ne podrazbira samo upravuvawe so parite vonivniot monetaren oblik tuku i upravuvawe so nivnite supstituti. sekoe doma}instvo i sekoj poedinec raspolaga so odreden obem na pari~ni sredstva.e. sudski postapki. odnosno parite. koj konkretno. vakvoto odreduvawe ne e dovolno. 6 . t.Sepak. Pari~nite sredstva se centralniot resurs na sekoja stopanska aktivnost. Uslugite na finansiskite analiti~ari.hartiite od vrednost i instrumentite za pla}awe. a parite se i negoviot kraen rezultat. spojuvawa i prezemawa na kompanii. Kone~no. mo`eme da zboruvame za razli~ni nivoa na upravuvaweto so finansiite. tehnikite. finansiskite menaxeri hierarhiski se nao|aat vedna{ do glavnite menaxeri na kompaniite i pretstavuvaat nivna “desna raka“. Za da se realizira uspe{no celiot ciklus i za da se maksimizira dobivkata na sopstvenicite na kapitalot. delovnite finansii. Finansiskiot menaxment pretstavuva del od celokupniot menaxment vo pretprijatieto. kupuvawe dvi`en i nedvi`en imot itn. odnosno monetarni finansii. centralnata banka na sekoja zemja e zadol`ena za reguliraweto na vkupnata pari~na masa vo optek. Ponatamu. Za zna~eweto na parite kako dvigatel na celokupnata stopanska aktivnost e izli{no da se zboruva. ~itatelot treba da gi stekne potrebnite soznanija za principite. Taka. e opfatena vo ovoj u~ebnik i preku negovoto izu~uvawe. i zakonitostite. no i upravuvawe so ostanatite oblici na obrtnite sredstvapobaruvawata. Pome|u ovie dve krajni to~ki. Tokmu problematikata na upravuvaweto so finansiite vo pretprijatieto. Parite se potrebni za da se zapo~ne biznisot.

so koi }e se zapoznaeme vo ovaa kniga. Za da se donese vistinskata odlkuka. pokraj drugoto. pribirawe trajni vlogovi od sodru`nici ili pribirawe kapital preku emisija na akcii. Ona {to vo momentov }e mu se postavi kako pra{awe e: dali raspolo`livata suma e dovolna za zamislenata investicija? Dokolku ne e. odlu~uvawe koe mu prethodi na donesuvaweto odluki za finansirawe ili. preku vlo`uvaweto vo obvrznici ili akcii preku pazarot na capital. vsu{nost. emisija na obvrznici. Se raboti za donesuvawe stru~ni i kompetentni odluki vo pogled na strukturata na izvorite na finansirawe. • Investiciski odluki Ova e. }e se poslu`ime so primer. ne se potpirame na intuicija. investitorot }e treba da donese odluka koi izvori }e gi koristi i vo kakov me|useben soodnos.[TO OPFA]A FINANSISKIOT MENAXMENT • Finansiski odluki Za da pojasnime koi se aktivnosti spa|aat vo domenot na finansiskiot menaxment. od klu~no zna~ewe e odnosot pome|u o~ekuvaniot prinos i rizikot kaj sekoja od alternativite. Taka doa|ame do prviot vid odluki vo domenot na finansiskiot menaxment – finansiskite odluki ili odlukite za finansirawe. vrz osnova na svoite li~ni preferencii kon rizikot i prinosot. Investitorot. pa se do prezemaweto pomali ili pogolemi investiciski proekti vo nekoja oblast od stopanstvoto. Na raspolagawe mu stojat brojni alternative. tuku e neophodno da se poznavaat soodvetnite principi i metodologija. dvete se odvivaat paralelno. Okolu izborot na vidot na investicijata }e zboruvame ne{to podocna. a vrz 7 . imaat svoi karakteristiki i svoja cena. koi mo`at da bidat od bankarski krediti. po~nuvaj}i od ednostavnoto deponirawe na sredstvata vo banka. Vrz osnova na karakteristikite na razli~nite izvori na finansirawe i nivnata cena.lice koe ima na raspolagawe odreden pari~en iznos. {to toj bi sakal da go vlo`i na na~in koj ke mu donese soodveten prinos.I. so cel da se dojde do optimalni re{enija. vklu~uvaj}i go i sopstveniot kapital. Da pretpostavime deka nabquduvame eden investitor. }e bide potrebno da se obezbedat dopolnitelni sredstva. Za da se izvr{i takov izbor. Investitorot treba da donese odluka za kakov oblik na vlo`uvawe }e gi iskoristi sredstvata. barem.2. Toa {to investitorot mora da go ima vo predvid e faktot deka site ovie razli~ni izvori na finansirawe.

investiciski odluki ili odlukite za investirawe. Tuka stanuva zbor za vtoriot tip odluki so koi se zanimava finansiskiot menaxment . dokolku pretpostavime deka e izvr{ena investicija vo nekoj stopanski kapacitet i po odreden period na eksploatacija na kapacitetot e ostvaren pozitiven finansiski rezultat. ostanuva samo da sublimirame deka celinata na finansiskiot menaxment se sostoi od tri vida odlu~uvawe: finansisko. treba da donese odluka kade }e go naso~i sopstveniot kapital. povrzani so vrednuvaweto. pri {to nekoi od niv se prisutni sekojdnevno vo raboteweto na finansiskiot menaxer. treba da im gi predo~i na akcionerite site implikacii na mo`nite alternativi. raspredelba na dobivkata pome|u sopstvenicite na kapitalot ili nekoja kombinacija od ovie dve re{enija.CELTA NA FINANSISKIOT MENAXMENT 8 . koj. Toa e tretiot tip odlu~ivawe {to spa|a vo ramkite na finansiskiot menaxment i odvreme-navreme go okupira vnimanieto na finansiskiot menaxer. finansiskiot menaxment im pomaga na nositelite na odlukite da donesat optimalni re{enija vo pogled na upotrebata na raspolo`livite sredstva za investirawe.dobivka. • Dividendni odluki Kone~no. Toa e momentot koga se donesuva odluka vo vrska so rasporedot na rezultatot ili dividendna odluka. Ovie tri dela ~inat nerazdelna i komplementarna celina. se javuva potrebata da se donese odluka okolu negovata natamo{na upotreba.osnova na soodvetna analiza na alternativite za vlo`uvawe. ovaa materija se pro{iruva so vklu~uvawe na nekoi novi podra~ja. Postojat nekolku alternativi : celosno akumulirawe na dobivkata za natamo{no investirawe. me|unarodniot finansiski menaxment. so cel tie da donesat informirana i kvalitetna odluka. nekoi povremeno. kako {to se problematikata na spojuvawata i prezemawata. Pokraj niv. dodeka drugi se javuvaat na period od nekolku godini. kako i soodvetni prethodni poznavawa od oblasta na smetkovodstvoto. menaxiraweto na prestrukturirawata i reorganizaciite i sl. vrz osnova na svoite znaewa od ovaa oblast i konkretnata situacija na pretprijatieto. vo posledno vreme. Kone~no. Celinata na finansiskiot menaxment Vrz osnova na seto pogore izneseno. I. Vrz osnova na postojniot instrumentarium i so opse`na analiza na site relevantni informacii.3. investicisko i dividendno odlu~uvawe. za uspe{no izu~uvawe na problematikata na finansiskiot menaxment e neophodno poznavawe na negovite osnovni principi. odnosot me| u prinosot i rizikot.

`ivotniot standard. nie morame da znaeme koja e krajnata cel na finansiskiot menaxment. a vo tie ramki i finansiskiot menaxment? Tuka ima nekolku grupi zasegnati strain i za sekoe od niv mo`e da se najde odredeno opravduvawe. Poradi toa. vakvata teza. taka {to nivnata satisfakcija treba da bide vo centarot na sekoja odluka. tehnokratsko tvrdewe e otfrleno so ogled na faktot {to menaxerite se samo plateni lica koi dobivaat nadomestok za svojot anga`man. ekolo{kite efekti i sl. se postavuva pra{aweto: {to se smeta za optimalno. koi se nameneti za potro{uva~ite.n. I ova. Sopstvenikot na kapitalot pravi `rtva. So drugi zborovi. najprvo }e ja postavime dilemata komu voop{to treba da mu slu`i menaxmentot na pretprijatieto. ima neprikosnoveno pravo niv da gi poseduva. e osnovniot dvi`e~ki motiv na sekoe sovremeno stopanstvo. Dokolku. praktikata poka`ala deka definiraweto. t. voop{to ne e ednostavno pra{awe. taka {to mo`e da se dobie vpe~atok deka zadovoluvaweto na nivnite potrebi e krajnata cel na postoeweto na sekoj stopanski subjekt. 9 . kaj site tri vida odluki koi gi opfa}a ovaa disciplina spomenavme edno nastojuvawe ovie odluki da se optimizriaat. Od gledna to~ka na pazarnata ekonomija. polzuva i od toa da izvle~e odredena korist. Vtoro. Za da dojdeme do odgovorot. Ponatamu. sopstvenikot na sredstvata. Site ovie dilemi se ras~istuvaat na ednostaven na~in. tuka mo`at da se spomenat i interesite na vrabotenite. Tokmu korista. odnosno kapitalot. toj treba da dobie soodveten nadomest za napravenata `rtva i prezemeniot rizik. Na treta strana se interesite na po{irokata zaednica koja e zasegnata od raboteweto na pretprijatieto. odnosno koj e kriteriumot spored koj }e se ceni kvalitetot na ponudenite alternativi? Za da mo`eme da ja cenime optimalnosta. raboteweto na pretprijatieto se sostoi vo proizvodstvo na odredeni proizvodi. koja odgovara{e na edno minato vreme vo na{ata zemja.e. Ottuka. e sosema otfrlena.Vo prethodno definirawe na aktivnostite {to go so~inuvaat finansiskiot menaxment. odnosno suboptimalnosta na oddelni re{enija. Vo takva situacija. Prvo. itn. Iako navidum trivialno. t. a posebno razbiraweto na celta na finansiskiot menaxment. pa taka i na finansiskiot menaxment. neminovno. da bidat naso~eni kon ostvaruvawe optimalni rezultati za pretprijatieto. Pravoto na sopstvenost se smeta za neprikosnoveno pravo vo sekoja pazarna ekonomija. prinosot {to }e go ostvari sopstvenikot na kapitalot e primarniot motiv i primarnata cel na sekoe rabotewe.e. odnosno davawe uslugi. nie morame da raspolagame so kriterium vrz osnova na koj }e ja dademe takvata ocenka. Vo slu~ajov. mo`e da se dobie vpe~atok deka menaxerite se tie {to najmnogu pridonesuvaat za uspehot na pretprijatieto. t. prinosot. poradi implikaciite {to gi ima toa vrz op{tata blagosostojba. kon {to bi trebale da ne odvedat odlukite {to se donesuvaat vo negovite ramki. ja odlo`uva tekovnata potro{uva~ka i podnesuva rizik sredstvata da ne mu bidat vrateni vo prvobitniot iznos.

interesot na sopstvenikot e zadovolen, site drugi u~esnici }e dobijat
soodveten nadomest: }e dobijat plata, menaxerite plati i drugi
nadomestoci, potro{uva~ite }e dobijat kvalitetni proizvodi,
dr`avata }e naplati danok, a op{testvoto svojot interes }e go ostvari
preku propisi za namaleno zagaduvawe, preku sponzorstva,
namaluvawe na nevrabotenosta i sl.
Dotuka, utvrdivme deka interesot na sopstvenikot na kapitalot
e vo fokusot na menaxmentot, pa analogno i na finansiskiot
menaxment. Sega se postavuva pra{aweto kako toj interes
najdobro }e bide zsdovolen.
Verojatno prviot odgovor na ova pra{awe e: preku
maksimizacijata na profitot, odnosno dobivkata na pretprijatieto. Iako
ima mnogu logika, vakviot odgovor ne e sosema to~en. Imeno,
visokata dobivka ostvarena vo odredena godina ne zna~i i trajnost vo
uspe{noto rabotewe. Takvata dobivka mo`e da bide rezultat na
koristewe evtini inputi so polo{ kvalitet, povolna pazarna konjuktura,
visoki ceni na autputite i sl. Mnogu e jasno deka uspehot ostvaren na
ovoj na~in ne mo`e da bide so dolg vek. Od druga strana, dobivkata
mo`e da bide rezultat na odredeni promeni vo smetkovodstvenite
principi ili smetkovodstvenite manipulacii, kako predvremeno
kni`ewe na prihodi, kni`ewe na nepostoe~ki prihodi, nenavremeno
otpi{uvawe na nekoi sredstva i sl. Tret slu~aj koga ostvarenata
dobivka ne e najdobar pokazatel za uspe{nosta vo raboteweto e onoj
koga dobivkata se ostvaruva so istovremeno prezemawe na
nesoodvetno visok rizik, koj mo`e vo bliska idnina da go zagrozi
opstanokot na pretprijatieto. Vo site gorenavedeni situacii,visokata
dobivka e samo privremena pa duri i fiktivna,taka {to taa ne
pretstavuva odraz na uspe{nosta vo raboteweto.
Ottuka, sovremenata finansiska teorija i praktika ve}e
poodamna prifatila deka celta na finansiskiot menaxment e
maksimizacijata
na bogatstvoto na
sopstvenicite
na
kapitalot, preku maksimizacija na vrednosta na kompanijata.
Iako navidum vakvata cel se poklopuva so maksimizacijata na
dobivkata, tuka se javuva su{tinska razlika: ona {to e va`no e preku
raboteweto da se maksimizira bogatstvoto na sopstvenicite, t.e.
akcionerite. Toa,pak, se sostoi od vrednosta na kapitalot {to tie go
poseduvaat, odnosno vrednosta na nivnite akcii. Vrednosta, odnosno
pazarnata cena na akciite, zavisi od dobivkata, no ne samo od nea.
Pazarnata cena na akciite e pove}e odraz na dolgoro~nite
perspektivi i performansite na kompanijata, otkolku na tekovnite
dobivki. Site tekovni odluki vo raboteweto imaat vlijanie vrz
formiraweto na taa dolgoro~na perspektiva. Ottuka, ona {to treba da
go vodi finansiskiot menaxer vo donesuvaweto na odlukite e
potrebata sekoja od niv oddelno, kako i site zaedno da vodat kon
maksimizacijata na vrednosta na kompanijata. Od ovaa gledna to~ka
i nie }e gi razgleduvame razli~nite vidovi odluki za koi e zadol`en
finansiskiot menaxment vo kompanijata.

10

I.4. ORGANIZACIJA NA FINANSISKATA FUNKCIJA
Nezavisno od vidot na pretprijatieto od aspekt na sopstvenosta
(javno, privatno, akcionersko dru{tvo) ili od aspekt na dejnosta {to
toa ja izvr{uva, aktivnostite na finansiskata funkcija (finansirawe,
investirawe, rasporeduvawe na rezultatot) se prisutni vo sekoe od
niv. Nekade vo pogolem, a nekade vo pomal obem, ovie aktivnosti vo
sekoe pretprijatie se izvr{uvaat od strana na soodvetni organizacioni
delovi, odnosno se upravuvani od soodvetni lica vo kompanijata.
Sepak, op{ta karakteristika e deka upravuvaweto so finansiskite
operacii e skoncentrirano vo samiot vrv na kompanijata. Imeno,
poradi svoeto zna~ewe za uspehot vo raboteweto i poradi
dalekuse`nite posledici na ovie odluki, finansiskite menaxeri
hierarhski se postaveni vedna{ do glavnite izvr{ni menaxeri na
kompaniite, dodeka donesuvaweto na klu~nite finansiski i investiciski
odluki sekoga{ e zadr`ano kako nadle`nost na vrvnata uprava na
kompanijata.
Vo malite pretprijatija, vo koi obi~no rabotat samo nekolku lica,
ne mo`e da se zboruva za posebna finansiska funkcija, odnosno za
edinica zadol`ena so ovaa funkcija. Operativnite aktivnosti, kako
vodeweto na blagajnata, obi~no im se dodeleni na licata {to
izvr{uvaat smetkovodstveni ili drugi administrativni zada~i, dodeka
pozna~ajnite finansiski odluki, kako i planskite i analiti~kite finansiski
aktivnosti, se vo nadle`nost na glavniot menaxer, koj naj~esto e i
sopstvenik na pretprijatieto.
Vo srednite pretprijatija, koi se karakteriziraat so pogolem obem
na aktivnost i pogolem broj vraboteni, organizacijata na pretprijatieto
e po organizacioni edinici koi obi~no go nosat nazivot slu`bi. Vo
vakvite pretprijatija naj~esto se formira posebna finansiska slu`ba, ili
zaedno so najsrodnata od ostanatite, se formira finansiskosmetkovodstvena slu`ba. Ovaa slu`ba, ~esto podelena na oddelenija
ili oddeli, gi izvr{uva aktivnostite vrzani so likvidaturata,
organizacijata na naplatata na pobaruvawata, podgotovka na
finansiski izve{tai i analizi, dodeka donesuvaweto na klu~nite
finansiski odluki povtorno e vo nadle`nost na vrvnata uprava na
pretprijatieto.
Golemite pretprijatia imaat stotici, pa i iljadnici vraboteni.
Istovremeno, i aktivnostite od domenot na finansiite vo ovie
pretprijatija se najobemni i najslo`eni. Na takviot obem na rabota mu
odgovara sektorska organizaciska struktura, taka {to se formira ili
poseben finansiski sektor, ili pak, kombiniran finansiskosmetkovodstven sektor, so posebni slu`bi vo negovi ramki. Ovoj
sektor, kadrovski i tehni~ki opremen, mo`e da gi izvr{uva site
finansiski i smetkovodstveni aktivnosti, kako i da podgotvuva
finansiski analizi i sli~ni materijali kako podloga za donesuvaweto na
najkrupnite odluki od strana na vrvniot menaxment. Taka, na primer,
vo multinacionalnite kompanii, ovie sektori se osposobeni za
najslo`eni finansiski i smetkovodstveni zada~i, kako {to e

11

podgotovkata na konsolidirani finansiski izve{tai so usoglasuvawe na
smetkovodstvenite principi na razli~ni zemji, procenka i upravuvawe
so rizicite od me|unarodnite aktivnosti, upotreba na finansiski
derivativi za za{tita od rizikot i sl. Sepak, i vo vakvite kompanii,
donesuvaweto na odlukite {to opfa}aat pogolemi pari~ni iznosi e vo
nadle`nost na vrvnata uprava, pa duri i na sobranieto na akcionerite.

12

Se raboti za osnovnite finansiski izve{tai {to sekoja kompanija e dol`na da gi podgotvi najmalku edna{ vo godinata. Bez namera da navleguvame vo materija koja ve}e prethodno e sovladana po drugi predmetni disciplini. Rabotata na finansiskiot menaxer e do taa mera povrzana so koristeweto na smetkovodstvenite informacii. .izve{tajot za promenite vo kapitalot. Koga velime “slika“. II. kako vo teorijata. OSVRT KON FINANSISKITE IZVE[TAI I I. {to i ne mo`e da se zamisli izu~uvaweto na ovaa disciplina bez prethodna solidna osnova od oblasta na smetkovodstvoto.e. Vo ovaa glava }e bide napraveno kuso navra}awe na nivnite najzna~ajni elementi i toa od analiti~ka gledna to~ka. odnosno finansiskite izve{tai.izve{tajot za gotovinski tekovi i . se misli na toa deka bilansot na sostojba ja otslikuva sostojbata na kompanijata vo eden konkreten moment.I I. Ova se finansiskite izve{tai {to imaat univerzalno zna~ewe. BILANS NA SOSTOJBA Bilansot na sostojba pretstavuva slika na sostojbata na sredstvata i izvorite na kompanijata vo eden moment od nejzinoto postoewe.1 [TO SE TOA FINANSISKI IZVE[TAI Za tesnata vrska {to postoi pome|u finansiskiot menaxment i smetkovodstvoto ve}e be{e zboruvano.bilansot na uspeh. na ova mesto neminovno morame nakuso da se osvrneme barem na klu~nite rezultati na smetkovodstvenata aktivnost vo edna kompanijasmetkovodstvenite.bilansot na sostojba. Vo ovaa grupa spa|aat: . a naj~esto i polugodi{no.2. pa i kvartalno. t. isto kako {to fotoaparatot pravi slika na opredelena situacija. Toa se izve{tai koi gi sublimiraat site smetkovodstveni promeni vo tekot na edna godina ili ja otslikuvaat sostojbata vo daden moment. 13 . Sepak. . od aspekt na toa kako niv gi gleda i polzuva finansiskiot menaxer. tuka povtorno bi go istaknale ogromnoto zna~ewe {to go ima poznavaweto na smetkovodstvenite tehniki i principi za uspe{noto upravuvawe so finansiite. Tie pretstavuvaat isklu~itelno va`ni izvori na informacii za finansiskiot menaxer. taka i vo me|unarodnata praktika na smetkovodstvoto i finansiite.

Toj konkreten moment za koj se izrabotuva bilansot na sostojba mo`e da bide koj bilo moment od nejzinoto postoewe. no i sekoga{ koga za toa }e se uka`e potreba.Vsu{nost.n. {to zna~i deka ja nabquduva kompanijata vo daden moment. a pasivata izvorite na sredstvata. korigirani za promenite {to nastanale vo me|uvreme. pretprijatijata se obrzani da izrabotat bilans na sostojbata na krajot na godinata. Osnovna karakteristika na bilansot na sostojba e ramnote`ata pome|u dvete strani. Voobi~aeno. odnosno postojanata sostojba. kako del od godi{nata smetka. odnosno Sredstva = Izvori Kako ostanati karakteristiki na bilansot na sostojba bi mo`ele da se navedat slednive: • bilansot na sostojba e stati~ki pregled. kako rezultat na amortizacijata na sredstvata i otplatata na kreditite.e. Za razlika od bilansot na sostojbata. {to zna~i deka prika`anata sostojba na sredstvata i izvorite vo nego e rezultanta na site aktivnosti prezemeni vo kompanijata od nejzinoto osnovawe do denot na sostavuvawe na bilansot. kako spojuvawe ili razdvojuvawe na kompanijata. nitu vo prethodniot nitu vo sledniot moment sostojbata na kompanijata ne e ista kako vo momentot na izrabotka na bilansot na sostojba. • bilansot na sostojba e kumulativen pregled. i vo soglasno so zakonskite propisi. koncept na zaliha. so datum 31 dekemvri. pri ste~aj ili likvidacija. opfa}aj}i gi zbirno site prihodi i tro{oci {to bile napraveni vo tekot na toj period. Aktivata gi sodr`i sredstvata. Dodeka bilansot na sostojba go sledi t. t. so cel da se utvrdi ostvareniot finansiski rezultat za opfateniot period. naj~esto za edna godina. bilansot na uspehot se izrabotuva vo opredelen den. aktivata i pasivata. Ramnote`ata }e ja prika`eme so slednava ravenka: Aktiva = Pasiva. • Poziciite se iska`uvaat spored nabavnata vrednost. odnosno datum. Vrednostite na stavkite vo bilansot se iska`uvaat spored nivniot iznos pri nabavkata na sredstvoto ili sklu~uvaweto na dogovorot. Pokraj toa. bilans na sostojbata se izrabotuva vo posebni situacii. BILANS NA USPEHOT Bilansot na uspeh pretstavuva pregled na vkupno ostvarenite prihodi i rashodi od raboteweto na edno pretprijatie vo tekot na opredelen period. odnosno site promeni {to nastanale vo eden period.3. bilansot na uspeh go sledi konceptot na tek. II. Implikacijata na ova e toa {to od bilansot nema na~in da se sogledaat poedine~nite promeni kaj oddelnite stavki. koj se izgotvuva i se odnesuva na konkreten moment. no se odnesuva na nekoj izminat period. 14 .

Ottuka gledame deka e mo{ne realno da se javi nepoklopuvawe pome|u iznosite na prihodite i rashodite so pari~nite prilivi i odlivi. bilansot na uspeh se izrabotuva spored smetkovodstveniot princip na vremensko razgrani~uvawe na prihodite i rashodite. kako bilansite na sostojba i uspeh. se raboti za izve{taj {to treba da ni dade celosna pretstava za tekovite na gotovi pari vo pretprijatieto. Spored toa. Kako {to samoto ime ka`uva. Toj gi opfa}a site gotovinski prilivi i odlivi i kako kone~en rezultat ni ja dava promenata na iznosot na raspolo`livata gotovina {to nastanala vo tekot na godinata.i tuka postoi ramnote`a. bilansot na uspeh ne ni dava pretstava za obemot i strukturata na gotovinskite tekovi.gotovinski tekovi od investitciski aktivnosti i . a ne vo momentot koga tie }e bidat naplateni. vo centarot na vnimanieto e gotovinata.gotovinski tekovi od operativni aktivnosti. no da raspolaga so gotovi pari.4. Ovaa dopolnitelna informacija ni ja obezbeduva za gotovinski tekovi. Imeno. odnosno na edno mesto da prika`e po koi osnovi pretprijatieto ostvarilo gotovinski odlivi. Ona {to e karakteristi~no za ovoj dokument i {to mora da se ima postojano na um e deka toj gi opfa}a stavkite {to zna~at priliv i odliv na gotovi pari i go kalkulira vlijanieto {to ovie stavki go imale vrz iznosot na raspolo`livi gotovi pari. Dokolku sega se potsetime na trite vida gotovinski tekovi vo pretprijatieto (od prvata glava). Sepak. Od druga strana. negovoto analiti~ko zna~ewe e ogromno. koja se izrazuva so ravenkata: Prihodi = Rashodi + Dobivka Prihodi + Zaguba = Rashodi II. tro{ewe na materijalite vo proizvodstvoto ) .gotovinski tekovi od finansiski aktivnosti. koj isto taka se sostoi od tri dela: . no da nema dovolno gotovina za isplata na obvrskite ili dividentite i obratno. odnosno pretprijatieto da ostvaruva dobivka. 15 . a na neto dobivka! Ova go naglasuvame od pri~ina {to kaj oddelni stavki. IZVE[TAJ ZA GOTOVINSKITE TEKOVI Izve{tajot za gotovinskite tekovi ne spa|a vo redot na klasi~nite finansiski izve{tai. . Toa zna~I deka prihodite se evidentiraat vo smetkovodstvoto vo momentot koga se ispra}a fakturata za ispora~anite proizvodi. rashodite na proizvedenite proizvodi se evidentiraat vo momentot na nivnoto fakti~ko nastanuvawe ( na primer. {to ne zna~i deka istite se plateni. da raboti so zaguba. }e ni bide polesno da ja razbereme i sodr`inata na izve{tajot za gotovinski tekovi. Vnimavajte: gotovi pari. {to ne e identi~no so finansiskiot rezultat. Tokmu poradi toa. poradi {to se pogolem e brojot na pretprijatijata {to go izrabotuvaat na redovna osnova.Bidej}i seraboti za bilans.

Vo niv se nao|aat re~isi site potrebni informacii od koi mo`eme da stekneme soznanija za gorenavedenite aspekti na finansiskata kondicija na pretprijatieto. Pokraj toa {to treba da bidat izraboteni pravovremeno i to~no. Sepak. Dali kompanijata e likvidna.000. da pominale niz proces na revizija od ovlasteni revizori.000 denari za eden minimarket e dobar rezultat.efektot vrz ednata i drugata golemina e ~esto vo sprotivna nasoka. Analogno. FINANSISKA ANALIZA III. pri {to za sekoe od ovie podra~ja postoi poseben izbor na pokazateli preku koi se dobiva odgovor na slednive pra{awa : 1. samite finansiski izve{tai. Kolku kompanijata e zadol`ena i kakvi se nejzinite mo`nosti za servisirawe na dolgovite? 4. dali mo`e da vr{i isplata na dostasanite obvrski? 2.e. t. no dali e toa slu~aj i za kompanija kako Evropa-Skopje? Dali iznosot na gotovina od 100. nie mislime tokmu na ispituvaweto na finansiskata sostojba na pretprijatieto preku ispituvawe na nejzinite sostavni elementi.000 denari e dovolen za servisirawe na tekovnite obvrski? Dali sostojbata so dolgoro~nata 16 .e. Na primer. ne se dovolni za da se izvle~at zaklu~oci od niv. pa treba da se izbegne tradicionalnoto razmisluvawe od aspekt na finansiskiot rezultat na pretprijatieto. Kako pojdovna osnova za analizata ni slu`at ve}e izrabotenite finansiski izve{tai. III. od g olemo zna~ewe e i toa ovie izve{tai da bidat revidirani. So kakva efikasnost.1.e. Kako pazarot. t. t. mo`ebi neto-dobivka od 1. koga zboruvame za finansiskata analiza. so {to bi mo`ele da bideme sigurni vo korektnosta na upotrebenite smetkovodstveni metodi i principi. Kakva e profitabilnosta na kompanijata? 5. a preku koi se izvr{uva analizata. Tie sostavni elementi se oddelnite podra~ja koi ja otslikuvaat finansiskata kondicija na pretprijatieto. iako pretstavuvaat osnova za analizata. investitorite ja cenat kompanijata i nejzinite performansi? Tokmu na ovoj na~in se grupirani i pokazatelite koi podolu }e gi pretstavime. odnosno kolku aktivno kompanijata gi koristi sredstvata so koi raspolaga? 3. [TO E TOA FINANSISKA ANALIZA Poimot analiza vo svoeto originalno zna~ewe nedvosmisleno uka`uva na ispituvawe na nekoja pojava preku nejzino ras~lenuvawe.

zadol`enost na kompanijata mo`e da se oceni kako zadovolitelna ili
rizi~na?
Imeno, slabosta na finansiskite izve{tai e vo toa {to vrednostite
vo niv se prika`ani kako apsolutni golemini. Kako takvi, ovie golemini
se re~isi nesporedlivi dokolku se analiziraat razli~ni kompanii od ista
dejnost, dokolku se sporeduvaat oddelni kompanii so prosekot na
dejnosta, pa duri i dokolku se pravat sporedbi so sostojbata na
analiziranata kompanija vo porane{nite godini. Za da se postigne me|
usebna sporedlivost, finansiskata analiza gi pretvora ovie podatoci vo
relativni, na toj na~in {to vr{i presmetka na odnosite pome|u oddelni
apsolutni golemini. Dobienite rezultati od ovie presmetki
pretstavuvaat koeficienti, odnosno stapki poradi {to i analizata go
dobila imeto racio-analiza.

III.2. PRIMENA NA FINANSISKATA ANALIZA
Pokazatelite koi se utvrduvaat vo ramkite na finansiskata
analiza imaat mo{ne {iroka primena. Generalno, mo`eme da
zboruvame za interna i eksterna upotreba na finansiskata analiza.
Internata upotreba na informaciite dobieni so finansiskata
analiza ja opfa}aat nivnata upotreba vnatre vo pretprijatieto za koe
se odnesuvaat tie podatoci. Toa e, pred se, koristewe na analiti~kite
podatoci od strana na menaxerite. Preku sporedbi so izminatite
periodi, kako i so sporedba so ostanatite kompanii od dejnosta,
menaxerite steknuvaat soznanija za tekovnata sostojba vo
kompanijata, trendovite, promenite koi nastanale i donesuvaat
zaklu~oci za ona {to treba vo idnina da se napravi. Pokraj toa,
menaxerite imaat zada~a da gi utvrduvaat pokazatelite od
finansiskata analiza i niv da im gi prezentiraat na najvisokite
rakovodni organi vo kompanijata.
Eksternata upotreba se odnesuva na site ostanati korisnici.
Tuka spa|aat :
- postojnite i potencijalni akcioneri. Akcionerite imaat potreba
redovno da ja sledat finansiskata sostojba na firmata, a
finansiskite pokazateli se mo{ne dobar sumaren instrument za
taa namena;
- postojnite i potencijalnite kreditori. Bez ogled dali stanuva
zbor za banki ili za imateli na obvrznici izdadeni od
kompanijata, doveritelite imaat pravo da ja sledat finansiskata
sostojba na kompanijata, so cel da gi za{titat sopstvenite
interesi. U{te pove}e, pri apliciraweto za novi krediti, ednao
od oblastite {to bankite najmnogu gi interesira e tokmu
finansiskata sostojba na kompanijata, taka {to ovie podatoci
se neizbe`en del na sekoe kreditno barawe;
- finansiskite i ekonomskite analiti~ari. Licata i pretprijatijata
{to vr{at mikro i makroekonomski analizi, za svoj potrebi,

17

kako i za potrebite, na drugi nara~ateli, imaat golema potreba
od raspolo`livite finansiski koeficienti za pretprijatijata od
odredeni sektori ili od celoto stopanstvo. Vrz baza na tie
pokazateli i analizi, tie predlagaat odluki vo vrska so
investiraweto,
predlagaat
makroekonomski
merki,
ja
informiraat javnosta preku mediumite, itn.

III.3. POSTAPKA NA FINANSISKATA ANALIZA
Finansiskata analiza ima zna~ewe samo dokolku istata poslu`i
za donesuvawe relevantni zaklu~oci. Poradi toa, neophodno e pri
nejzinoto sproveduvawe da se sledi odredena postapka, koja minuva
niz slednive ~ekori:
1. Definirawe na celta, odnosno korisnikot na analizata
2. Utvrduvawe na standardite za sporedba
3. Presmetka na pokazatelite
4. Donesuvawe zaklu~oci vrz osnova na presmetanite
pokazateli
]e gi objasnime nakuso site ~ekori.
1. Pred da se pristapi kon finansiskata analiza, neophodno e
najprvo da se definira celta na analizata. Imeno, finansiskata analiza
mo`e da se poslu`i za razli~ni nameni, kako {to se izrabotka na
investiciska studija, analiza na kreditno barawe, izrabotka na godi{en
izve{taj na akcionerskoto dru{tvo i sl. So ogled na mno{tvoto
pokazateli koi gi nudi finansiskata analiza, definiraweto na celta na
analizata ovozmo`uva da bidat izbrani tokmu onie pokazateli ili grupi
pokazateli {to najdobro odgovaraat na takvata cel. Vo ovie ramki
treba da se odgovori i na pra{aweto koj e nara~atelot, odnosno
korisnikot na analizata, bidej}i ovie dve pra{awa se tesno povrzani.
2.Sledniot ~ekor e utvrduvaweto na normativite, odnosno
standardite so koi }e se vr{i sporedba na dobienite rezultati, ili toa se
goleminite {to treba da pretstavuvaat nekoe normalno nivo na
dobienite pokazateli, vrz osnova na koe bi se ocenil konkretniot
aspekt na finansiskata sostojba (likvidnosta, zadol`enosta i sl.) Pri
ova treba osobeno da se vnimava na nekolku elementi:
-standardite da se definiraat pred presmetkata na pokazatelite,
za da ne se slu~i nivno ,,doteruvawe,, soglasno so dobienite rezultati;
- sporedbi da se vr{at vo ramkite na istata dejnost ili na celoto
stopanstvo, a samo po isklu~ok i so pretprijatijata od drugi dejnosti;
-standardite koi se baziraat na presmetki kaj drugi pretprijatija
da bidat utvrdeni spored ista metodologija, a pri izrabotkata na

18

finansiskite izve{tai da se koristeni istite tehniki i principi i tie da se
odnesuvaat na isti vremenski periodi. Vo zavisnost od izbraniot
normativ za sporedba, razlikuvame:
- stati~ka analiza, koga za sporedba se koristat pokazateli od
istiot period vo koj se vr{i analiza i toa:
* pokazatelite presmetani kaj najdobrite pretprijatia od
dejnosta
* показателите пресметани како просек на ниво на дејноста или на целото
стопанство
- динами~ka analiza, koga za sporedba se koristat pokazatelite
od nabquduvanoto pretprijatie vo porane{ni periodi
- kombinirana analiza, kombinirana analiza, koga se vr{i
istovremeno i stati~ka i dinami~ka analiza.
Pokraj navedenite oblici, se koristi i t.n analiza na trendot pri
koja, vrz osnova na istoriski podatoci za oddelnite pokazateli, se
utvrduva trendot vo nivnoto dvi`ewe so {to se ovozmo`uva
donesuvawe zaklu~oci za nivnata me|uzavisnost i uslovenost od
razli~ni pojavi, kako i ekstrapolacija- predviduvawe na nivnite idni
dvi`ewa.
3. Vo tretata faza se vr{i presmetka na samite pokazateli. Vo
zavisnost od celta na analizata, se vr{i presmetka na site ili na nekoi
grupi pokazateli. Ne postojat striktni pravila koi pokazateli da se
izberat za analizata vo konkretni slu~ai. Tehnikite na presmetka se
~ista rutina i istite }e bidat detalno elaborirani podolu. Na ova mesto
samo u{te edna{ bi go istaknale zna~eweto na soodvetnite, to~ni i
revidirani finansiski izve{tai so koi treba da se raspolaga za da se
vr{at presmetkite. Za potrebite na ovaa elaboracija, podolu }e bidat
reporoducirani osnovnite finansiski izve{tai na kompanijata
Makimpeks od prethodnata glava.
4. Samite pokazateli ne se cel za sebe. Nivnoto utvrduvawe
treba da dovede do odredeni zaklu~oci koi treba da odgovaraat na
celta na analizata. Poradi toa, vo ovaa faza se vr{i sporedba na
dobienite rezultati so postavenite standardi i vrz osnova na toa se
donesuvaat odredeni zaklu~oci. ^esto, donesuvaweto na zaklu~ocite
ne e ednostavno.

19

ovaa posledna faza vo analizata ne treba da se 20 .115 12. Isto taka ~esto se slu~uva razli~ni pokazateli od ista grupa da vodat kon sprotivni zaklu~oci.588 0 650 1.820 89.199 1.360 1.360 33.172 12.661 10.120 10.856 46.663 34.303 14.263 16.600 Ne sekoga{ visinata na pokazatelite e dovolna za da se utvrdi kvalitetot na finansiskata sostojba na pretprijatieto.711 10.423 -2.dobivka Ostanati delovni prihodi Administrativni tro{oci i tro{oci na proda`bata Ostanati tro{oci na raboteweto Operativna (delovna) dobivka Prihodi od kamata Prihodi od investicii Rashodi za kamati Kursni razliki (pozitivni / negativni) Vonredni prihodi Vonredni rashodi Neoperativni prihodi / rashodi Dobivka pred odano~uvawe Danok na dobivka Neto .968 14.dobivka 2007 146.511 96.964 8.850 49.110 -2.371 643 233 2.300 2006 136.BILANS NA USPEHOT na Makimpeks (vo 000 denari) Prihodi od proda`ba Tro{oci sodr`ani vo prodadenite proizvodi Bruto .638 0 220 2.288 6. Poradi toa.460 0 1.335 2.

odnosno od nekolku razli~ni izvori. neophodno e da se bide obezbeden potrebniot kapital. postojani i obrtni. odnosno izvori na kapitalot. Pokraj usoglasuvaweto na obemot na potrebniot kapital so vkupnata masa na izvorite na finansirawe (potvrdeno i preku praviloto za ramnote`a vo bilansot na sostojba). a od druga.sfati kako tehni~ka zada~a. koi gi narekuvame izvori na finansirawe. POTREBATA KAPITAL OD DOLGORO^NI I TRAJNI IZVORI NA Za normalno funkcionirawe na sekoj stopanski subjekt. na prv pogled nevidliva. DOLGORO^NO FINANSIRAWE IV. so koi toj subjekt }e ja izvr{uva svojata dejnost. dodeka obrtnite sredstva. Tokmu sozdavaweto na osnovniot kapacitet na pretprijatieto. normalno i voobi~aeno e osnovniot kapacitet na kompanijata. determiniran od postojanite sredstva so koi taa raspolaga. onie {to go obezbeduvaat sekojdnevnoto izvr{uvawe na operaciite. sfaten kako masa na sredstva. se javuva kako prv problem na finansiraweto so koj se 21 . da bidat obezbedeni od kratkoro~ni izvori na finansirawe. minimizirawe na tro{ocite {to gi predizvikuva finansiraweto na raboteweto. t. usoglasenost i vo strukturata na sredstvata so nivnite izvori. da bide obezbeden od t. IV.n. dosetlivost. odnosno korisnikot. intuicija i iskustvo kaj analiti~arot.1. Ovie sredstva mo`at da bidat obezbedeni na nekolku na~ini. trajni i dolgoro~ni izvori. tuku kako aktivnost za koja e potrebno mnogu znaewe. trajnost i kontiunitet vo raboteweto.e. negovite postojani sredstva i obezbeduvaweto na po~etniot obrten kapital. So toa se obezbeduva. Imeno. vo finansiraweto na pretprijatijata se javuva i edna. od edna strana.

tuka generalno spa|aat : oznakata deka se raboti za akcija. sopstvenicite na akcii ponekoga{ (no ne zadol`itelno) imaat i nekoi drugi benificii od poseduvawto akcii. vo slu~aj na likvidacija na dru{tvoto. najprvo se koristat sopstvenite raspolo`livi fondovi na osnova~ite. za koi ke stane zbor vo ovaa glava.pravo na del od ste~ajnata masa. Za taa cel. Vo pogled na ova pravo. no. za {to }e zboruvame vo slednata glava od ovoj u~ebnik. Zadol`uvawto i akcionerskiot kapital se osnovnite oblici na dolgoro~no finansirawe. IV. AKCII Akcijata pretstavuva hartija od vrednost so koja se steknuva sopstveni~ko pravo vrz idealen del od kompanijata. Ovie elementi razli~no se utvrdeni vo razli~ni zakonodavstva. nominalnata 22 . Sopstvenicite na akciite imaat nekolku osnovni prava : .pravo na dividenda. akcijata mora da sodr`i odredeni elementi. vo praktikata se javuvaat i nekoi dopolnitelni oblici. Kako dopolnitelna varijanta denes se pove}e se sre}ava i lizingot na postojani sredstva.2. od svoja strana. poradi {to se javuva potreba od dopolnitelno finansirawe. koga toa saka da go zgolemi obemot na svojata aktivnost. kako i modifikacii na osnovnite oblici. imeto na kompanijata {to ja izdala akcijata. Pretprijatieto {to se sozdava vrz osnova na emisija na akcii se narekuva akcionersko dru{tvo. nezavisno od toa dali se raboti za edno lice ili za grupa osnova~i.pravo na glas vo akcionerskoto sobranie . Pokraj niv. Kako formalen dokument. Naj~esto sopstvenite sredstva ne se dovolni. kako del od dobivkata na dru{tvata i . Karakteristi~no za kapitalot obezbeden preku proda`ba na akcii e toa {to toj e traen. bez obvrska za vra}awe. proporcionalno na goleminata na u~estvoto na taa akcija vo vkupniot akcionerski kapital.e. taka {to tie }e dobijat del od ste~ajnata masa. Zadol`uvaweto.soo~uva sekoe pretprijatie u{te pri negovoto osnovawe. Vaka obezbedeniot kapital go narekuvame traen. kako {to se pravoto na prvenstveno kupuvawe akcii od novite emisii na akcionerskoto dru{tvo. zatoa {to ne postoi obvrska za vra}awe na ovie sredstva. vakva potreba se javuva vo odreden stadium od negoviot razvoj. t. Kako mo`nosti se jauvaat zadol`uvaweto ili pribiraweto kapital preku emisija na akcii. mo`e da se izvr{i preku koristewe bankarski krediti ili preku emisija na obvrznici. mo`nost da se dobijat prava za kupuvawe akcii po povlasteni uslovi i sl. Pokraj ovie. sopstvenicite na akcii se subordinirani vo odnos na site drugi doveriteli. samo odkako site drugi doveriteli }e bidat obes{teteni. Dokolku predprijateto e osnovano celosno so sopstvenite sredstva na osnova~ite.

000. Taka. Obi~nite akcii gi imaat karakteristikite {to pogore gi navedovme. no i tuka. akciite se izdavaat vo dematerijaliziran oblik. sopstvenosta vrz akciite na dru{tvoto e naj~esto {iroko disperzirana. akcijata ima svoja vrednost i pazarna cena. Poradi toa. vrednosta na edna akcija }e se definira kako 10. vo ponovo vreme ima i brojni slu~ai na emituvawe akcii bez nominalna vrednost. Od aspekt na vrednosta. Knigovodstvenata vrednost na akcijata se dobiva vrz osnova na bilansot na sostojba i brojot na emituvani akcii. Pazarna vrednost (cena). Izvesno zna~ewe ima za smetkovodstvoto.vrednost. kako osnova za razgrani~uvawe me|u akcionerskiot kapital po nominalna vrednost i kapitalovata dobivka/zaguba. Od osnovniot oblik se razvile nekolku modaliteti.000= 200 денари. Ova mo`e da bide slu~aj duri i toga{ koga edna grupa akcioneri poseduva ne{to pove}e od 50% od kapitalot. Vo prv red. prakti~no zna~ewe ne postoi.n mali akcioneri nemaat re~isi nikakva mo`nost da vlijaat vrz rabotenewto na dru{tvoto. dokolku se planira da se izvr{i emisija na 50. taka {to t.000:50. Nominalnata vrednost nema re~isi nikakvo prakti~no zna~ewe. • Oblici na vrednost na akcijata Kako hartija od vrednost. Sepak. Takov e slu~ajot i so na{ata zemja. akcionerite imaat mo`nost da ostvarat kontrloa vrz raboteweto na pretprijatieto. Toa go pravat preku svoeto u~estvo na akcionerskoto sobranie. Vo ponovo vreme. kako vidovi akcii koi se sre}avaat denes vo zemjite so pazarni stopanstva. kako {to slu`i kako osnova za presmetka na dividendata. potpisi na ovlastenite lica na izdava~ot i sl. Taa se formira vrz osnova na ponudata i pobaruva~kata. taka {to pravoto na glas na 23 . mo`eme da zboruvame za nominalna i za knigovodstvena vrednost. dodeka prioritetnite akcii imaat privilegirana polo`ba pri naplatata na dividendata i delot od ste~ajnata masa. osven kaj nekoi prioritetni akcii.000 denari. taka {to dokument na hartija voop{to i ne se izdava. akumulirana dobivka. Nominalnata vrednost pretstavuva iznos na koj glasi akcijata i istiot se dobiva kako proporcionalen del od vkupnata vrednost na emituvanite akcii.000. rezervi i kapitalova dobivka/zaguba }e se podeli so brojot na emituvani obi~ni akcii. imeto na sopstvenikot. Taa se dobiva koga zbirot na stavkite akcionerski kapital. koe se odr`uva najmalku edna{ godi{no. • Pravo na glas Preku pravoto na glas. Nominalna vrednost na akcijata. Knigovodstvena vrednost.000 akcii vo nominalna vrednost od 10. Pazarnata vrednost na akcijata pretstavuva cenata po koja so taa akcija se trguva na pazarot. razlikuvame obi~ni i prioritetni akcii. vo odnos na obi~nite.

3.ostanatite akcioneri stanuva bespredmetno. vo koj edna akcija nosi eden glas. legalnost. transparentnost i da pridonesat za efikasno funkcionirawe na pazarot na kapital. sekoj akcioner mo`e da im gi dodeli svoite glasovi na edno ili na pove}e lica od spisokot na predlo`enite. Opolnomo{tuvawe. Za da se obezbedi atraktivnosta na ovie akcii. dodeka novoizdadenite akcii se nare~eni akcii od klasa B. dodeka akciite od klasa B nemaat. kako dokument koj akcionerot mu go izdava na akcionerot koj }e glasa vo negovo ime. Obi~no akciite od klasa A se tie {to imaat pravo na glas. taka {to mnozinskite akcioneri }e gi izberat site ~lenovi na upravnite i na nadzornite odbori. Toa se pravi preku pismeno opolnomo{tuvawe. me|utoa. sre}avame mnozinski i kumulativen sistem na glasawe. osnovnite elementi na postapkata se re~isi isti I za niv }e stane zbor vo prodol`enie. a akcionerot treba edinstveno da se potpi{e i da go isprati obrazecot na baranata adresa. akciite se javuvaat kako akcii od klasa A i akcii od klasa B. taka {to svoite akcii gi proglasile za akcii od kalsa A. na niv obi~no im se davaat nekoi dopolnitelni beneficii. Sistemi na glasawe. osven pri donesuvaweto na nekoi klu~ni odluki. so {to del od akcionerite mo`at skoncentriraat dovolen broj glasovi za da ostvarat pozna~ajna uloga pri donesuvaweto klu~ni odluki. 24 . Za da se za{titat pravata na pomalite akcioneri. Mnozinskiot sistem e klasi~niot sistem. Taka. Od aspekt na pravoto na glas. IV. Vo nekoi od porazvienite zemji. kaj oddelni predlo`eni kandidati mo`at da se skoncentriraat dovolen broj glasovi. vo razli~ni zemji se prezemaat posebni merki. so cel pribirawe dopolnitelen kapital e mo{ne kompleksna i se sostoi od cela niza aktivnosti koi treba da obezbedat za{tita na interesite na site involvirani strani. Na ovoj na~in. EMISIJA NA AKCII Samata procedura za emisija ( izdavawe) na akcii. Vo razli~ni zakonodavstva se javuvaat razliki vo propisite {to ja reguliraat ovaa materija. ova se ostvaruva taka {to akcionerite {to imaat namera da u~estvuvaat vo rabotata na sobranieto ispra}aat podgotveni obrasci so tekst vo koj se sodr`i izjavata za opolnomo{tuvawe. kade {to postojnite akcioneri ne sakale da ja zagubat kontrolata brz kompanijata pri novite emisii na akcii. Druga mo`nost za malcinskite akcioneri pretstavuva opolnomo{tuvaweto {to tie im go izdavaat na nekoi od pogolemite akcioeri da glasaat vo nivno ime. Kaj kumulativniot sistem. Klasi na akcii. za koi e propi{ano povisoko mnozinstvo. Vakvata klasifikacija se pojavila vo nekoi kompanii. taka {to tie so sigurnost }e bidat izbrani vo odborite kako pretstavnici na malcinskite akcioneri.

Prifa}aweto na izve{tajot vo nikoj slu~aj ne zna~i i potvrda za kvalitetot na emisijata. Vo drugi slu~ai. Vo nego se rezimirani osnovnite informacii za emisijata. Po razgleduvaweto.n. t.n.• Inicijalna javna ponuda Inicijalnata javna ponuda se koristi naj~esto za pribirawe dopolnitelen kapital od strana na kompanii {to ve}e postojat. nekotirani kompanii. so cel da se izbegne podocna odgovornosta na kompanijata i na Komisijata poradi ne~ie zadovolstvo od napravenata investicija.e. no sakaat da priberat dopolnitelen kapital za svojata dejnost. Ulogata na konsultantot. vo sopstvenost na mal broj sopstvenici. javnata ponuda mora da bide realizirana spored propi{ana procedura. izve{taj za registracija na emisijata. Komisijata za hartii od vrednost go prifa}a izve{tajot za emisijata. se bara odobrenie za realizacija na emisijata. javnata ponuda ja ja pravat kompanii koi ve}e se javni. Toa e opse`en dokument koj sodr`i detalni podatoci za samata planirana emisija. so {to potvrduva deka emisijata i emitentot gi zadovoluvaat propi{anite uslovi i standardi za emisija na akcii. nejzinite finansiski izve{tai i pokazateli. So ogled na toa {to celokupnata procedura za emisija na hartii od vrednost e mo{ne komplicirana i kompaniite ne se dovolno podgotveni za nejzinoto izvr{uvawe. tie redovno za ovaa namena baraat usluga od specijalizirana konsultantska ku}a. naj~esto nivnite osnova~i.e. t. Vo nekoi slu~ai se raboti za kompanii koi dotoga{ bile privatni. Toa e obi~no dr`aven organ koj ima regulatorna uloga na pazarot na kapital i koj izdava odobrenija za sekoja nova emisija na hartii od vrednost. kako i za istorijatot na firmata. 25 . kako i planovite za idninata. vo nego treba da bidat sodr`ani i brojni ogradi i opomeni za rizi~nosta na vlo`uvawata. Preliminiraniot prospekt mo`e da se distribuira do potencijalnite investitori u{te vo fazata na razgleduvawe na izve{tajot za registracijata. Vakvite konsultantski uslugi vo SAD gi vr{at t. pak. Prospektot e sumaren dokument koj e namenet za potencijalnite investitori. so cel da se za{titat potencijalnite investitori. koi so inicijalnata javna ponuda sakaat da se transformiraat vo javni. Kompanijata e dol`na da izraboti i da podnese do Komisijata t. Vo sekoj slu~aj. kompanii ~ij{to kapital e disperziran kaj golem broj sopstvenici.e. osven za onie za koi toa zakonot ne go bara. t. Mo{ne zna~aen del od sekoj izve{taj za registracija pretstavuva prospektot za emisijata. Zadol`itelno. pred toj da bide odobren od Komisijata za hartii od vrednost. otkako kompanijata }e donese odluka za nova emisija na akcii. pretstavuva nejzinata registracija vo Komisijata za hartii od vrednost. odnosno ne smee da se prifati kako signal za mo`nata vrednost na akciite. Prviot ~ekor. Izve{tajot za registracijata se dostavuva do Komisijata za hartii od vrednost i vrz osnova na nego.

dokolku konsultantot se javuva i vo uloga na prezema~ na emisijata. se zgolemuva sigurnosta kaj investitorite i se disperzira rizikot. e da se dobie informacija za pobaruva~kata na akciite. preku nekoi od poznatite modeli. Za taa cel. So toa se obezbeduva pogolema koncentracija na iskustvo i znaewe. prezema~ot go formira svoeto stojali{te okolu cenata za odkup na akciite od emitentot. konsultantskata grupa (prezema~ot) sproveduva opse`ni istra`uvawa i analizi. konsultantot ne gi prezema emisijata i rizikot. Eden del od ovie analizi se sostojat od procenki na vrednosta na akciite. penziski kompanii i sli~no. konsultantski kompanii i dr. Vo vtoriot slu~aj. a negoviot nadomest se formira kako razlika pome|u proda`nata cena na akciite i cenata {to toj i ja platil na kompanijata. Treba da se ima predvid deka tuka ne se raboti za nominalna vrednost na akciite! Taa e ve}e 26 . generalno. Vo sekoj slu~aj.emitent na akciite. Za ovaa uloga. Vo toj slu~aj. so {to. Prvata e toj da bide prezema~ na emisijata (underwriter). prezema~ot go prezema i rizikot od emisijata. Pri toa. sleduvaat pregovori pome|u prezema~ot na emisijata i kompanijata-emitent preku koi treba da se utvrdi cenata po koja prezema~ot }e gi otkupi akciite od emitentot. se obiduva istata da ja prodade na pazarot po povisoka cena. Po ovie analizi. Mnogu ~esto. koja ke bide predmet na pretstojnite pregovori. opredeluvaweto na goleminata na emisijata.investiciski banki. se formira konzorcium ili sindikat od konsultantski ku}i. pri {to prezema~ot ja otkupuva celata emisija na akcii od kompanijata po dogovorena cena. Ovie pregovori traat bukvalno do pred samiot po~etok na proda`bata so cel da se apsorbiraat site raspolo`livi informacii. se razlikuvaat dve ulogi vo koi mo`e da se najde konsultantot. od koi se bara da go izrazat sopstveniot interes vo pogled na koli~inata na akcii {to bi ja kupile i cenata {to bi ja platile za niv. a potoa. konsultantot e kompanija koja ima solidno iskustvo vo emisijata na hartii od vrednost i i pomaga na kompanijata pri izrabotkatata na dokumentite. brokerski ku}I. tuku se dogovara so kompanijata za vidot na uslugite {to }e gi vr{i za nea i se obvrzuva deka pri toa }e vlo`i najgolemi napori za da se realizira emisijata kolku e mo`no pouspe{no. dodeka vo Evropa toa go pravat banki. naj~esto so golemite investitori kako investiciski fondovi. utvrduvaweto na nejzinata cena i sl. pri emisii na akcii vo pogolem iznos. Pravilnoto utvrduvawe na cenata po koja }e se prodavaat akciite od novata emisija e pra{awe od kriti~no zna~ewe za uspehot na emisijata i za site involvirani strani. vidot na hartijata od vrednost. Drugi istra`uvawa se pravat preku direktno kontaktirawe so potencijalnite kupuva~i. t. konsultantot dobiva dogovoren nadomest od kompanijata. poznat kako najdobar napor.n roadshow. Utvrduvawe na cenata na akcijata. Celta na ovie kontakti.

Dokolku proda`bata odi preku berza. se vr{i raspredelba na akciite kaj site interesenti. koi potoa se povikuvaat da dostavat svoi ponudi za kupuvawe akcii. Kaj aukciite. Prezema~ot. Treba da se naglasi deka inicijalnite javni ponudi retko se vr{at preku berzite. bidej}i taka }e pribere pogolem kapital preku emisijata. Otkako e dobien pozitiven odgovor od Komisijata za hartii od vrednost i e definirana proda`nata cena. Otkako }e bide konstatirano deka emisijata e uspe{na. nastojuva cenata po koja toj }e ja odkupi emisijata da bide utrvdena na ponisko nivo. Emitentot saka da se utvrdi poviska cena. akciite se nudat na berzata i nivnata cena se formira niz slobodnoto trguvawe. Dokolku cenata e dostavena premnogu visoko. Na krajot. Proda`ba na akciite. pogore opi{ana. po emisijata. Se sre}avaat nekolku na~ini na koi se vr{i proda`bata: preku berza. Vo toj slu~aj. kako {to rekovme. pak. Emisijata se smeta za uspe{na dokolku vo zakonski predvideniot rok ili vo rokot predviden od izdava~ot bide otkupen dovolen procent od emituvanite akcii. zapo~nuva da kotira na berzata. naveduvaj}i ja koli~inata {to bi ja otkupile. se vr{i uplata na zapi{anite akcii. akciite im se prenesuvaat na kupuva~ite. a parite na emitentot. najvisokata cena po koja bi se prodala celata emituvana koli~ina stanuva proda`na cena za site akcii. Kaj ponudata po fiksna cena se definira odnapred utvrdena cena za site kupuva~i. zainteresiranite kupuva~i dostavuvaat svoi ponudi za kupuvawe akcii vo koi se definiraat koli~estvoto akcii {to bi gi kupile i cenata koja bi ja platile za niv. cenata se utvrduva vrz baza na nekakov kompromis pome|u dvete strani. kompanijata-emitent i prezema~ot na emisijata imaat sprotistaveni pozicii. nema nikakva vrska so proda`nata cena. akciite se nudat na proda`ba. predizvikuva cela niza napori i tro{oci za emitentot na akciite. Javnata proda`ba. od svoja strana.utvrdena i. Iskustvoto poka`alo deka vo slu~aite koga kompanijata. Dokolku bide zapi{an pregolem broj akcii. eden del od akciite }e ostanat neprodadeni i niv gi otkupuva prezema~ot na emisijata. soglasno so nivnata prijavena koli~ina za kupuvawe i nejzinoto u~estvo vo vkupnata pobaruva~ka. Vo pregovorite. vo tekot na nekolkute prvi denovi po emisijata se ostvaruvaat dramati~ni skokovi na cenite na akciite vo odnos na nivnoto po~etno nivo. preku ponudi po fiksna cena i po pat na aukcija. zatoa {to taka }e ostvari povisoka razlika pome|u svojata kupovna cena i cenata po koja }e gi prodade akciite. • Privaten plasman na akciite Privatniot plasman na akciite se javuva kako alternativa na javnata proda`ba. Tuka spa|a podgotovkata na obemnata dokumentacija {to se podnesuva kaj 27 .

ne zadol`itelno) se kompenzirani so gubeweto na upravuva~koto pravo. postoi mo`nost emisijata da se izvr{i i preku privaten plasman. Ovie privilegii. Namesto toa. Edna od niv e fiksniot dividenden prinos.4. odnosno prioriteti. vo odredeni situacii. t.Komisijata za hartii od vrednost. {to zna~i deka tie ne doa| aat do {irokata investitorska javnost. Isplatata na dividendata zavisi od ostvarenata neto-dobivka na kompanijata. Taka gi narekuvame bidej}i tie pretstavuvaat eden hibrid. Poradi toa. IV. se odnesuvaat na prioritetot vo isplatata na dividenda za nivnite sopstvenici. kako i prioritetot vo odnos na obi~nite akcii pri naplatata na del od ste~ajnata masa vo slu~aj na likvidacija na dru{tvoto. Od edna strana. kako kaj javnata ponuda. tro{ocite za podgotovkata na emisijata i proviziite za kosultantite i sl. {to ne kotira na berzite. Obi~no. celokupniot ostatok im pripa|a na sopstvenicite na obi~ni akcii. kako zna~aen problem povrzan so privatnite plasmani se javuva ograni~enata mo`nost za sekundarna proda`ban a vaka steknatite akcii. Od drag strana. brojot na kupuva~i na akciite e limitiran na odreden broj. Od druga strana. za ponudata da se smeta za privaten plasman. Ovie privilegii naj~esto (no. me{avina na svojstvata na obvrznicite i obi~nite akcii. • Svojstva na prioritetnite akcii Prioritetnite akcii pretstavuvaat hibridni hartii od vrednost. upravniot odbor. Prioritetnite akcii mo`at da se najdat vo razli~ni modaliteti. Sepak. osiguritelni dru{tva i dr. Dokolku kompanijata ne ostvari neto-dobivka.e. Poradi toa. dokolku dobivkata e pogolema od iznosot potreben za da se isplatat dividendite na prioritetnite akcii. definiranata golemina na dividendata {to im sleduva na sopstvenicite na ovie akcii. taa se utvrduva kako procent od nivnata nominalna vrednost i taka utvrdenata dividenda e maksimalniot iznos {to tie mo`at da go dobijat. Toa pretstavuva proda`ba na akciite na poznati kupuva~i. dokolku stanuva zbor za privatnata kompanija. no ne i od odlukata na upravniot odbor. nema da se vr{i nitu isplata na prioritetnite dividendi. odnosno odborot na direktori mo`e da donese odluka za neispla}awe na dividendata dokolku toa e vo najdobar interes na kompanijata. tuka }e zboruvame za karakteristikite koi tie naj~esto gi imaat. nosat 28 . prioritetnite akcii imaat odredeni privilegii vo odnos na obi~nite. Toa se naj~esto golemi investitori kako investiciski fondovi. PRIORITETNI AKCII Kako {to samoto ime ka`uva.

So isplatata na dividendite. Pravo na glas. Ovaa cena e obi~no povisoka od normalnata vrednost. Participativnite prioritetni akcii.dividenda koja zavisi od ostvarenata dobivka. Toa e slu~aj koga kompanijata ne e vo mo`nost da vr{i isplata na dividendi na prioritetnite akcii. Edna karakteristika koja gi pravi prioritetnite akcii pomalku pogodni kako instrument za finansirawe od obvrznicite e toa {to kamatata na obvrznicite pretstavuva stavka koja se odbiva od dano~nata osnovica. dividendite {to ne se isplateni na vreme se kumuliraat se dodeka kompanijata ne bide vo mo`nost da gi isplati. Vo taa situacija imatelite na prioritetni akcii dobivaat pravo da izberat nekolku svoi pretstavnici vo organite na upravuvawe. kompaniite izdavaat kumulativni prioritetni akcii. Za ovaa karakteristika pove}e }e stane zbor vo slednoto poglavje. vakvoto pravo se gubi. Vo nekoi slu~ai. koj mo`e da bide izbegnat so koristewe na drugi izvori na finansirawe. na primer: “. Participativnost. Klauzulata vrzana za vakvite akcii bi glasela. nivniot prinos e fiksen i ne nosat upravuva~ko pravo. Toa zna~i deka u{te pri nivnata emisija se definira cena po koja ovie akcii bi mo`ele da bidat otkupeni od strana na emitentot vo nekoj moment od nivnoto postoewe. dodeka toa ne e slu~aj so dividendata na prioritetnite akcii. Kumulativnost. tro{okot na kapitalot pribran so emisija na prioritetni akcii e pogolem vo odnos na onoj pribran preku zadol`uvawe.” Otpoviklivost. taa ne mo`e da im ispla}a dividendi na obi~nite dividendi. DOLGORO^EN KREDIT 29 .dividendata iznesuva 2% od normalnata vrednost. dokolku e taka predvideno so statutot na kompanijata.. pokraj fiksniot izvoz na dividenda. Konvertibilnost. a pravoto na otpovikuvawe emitentot go koristi vo onoj moment koga }e smeta deka fiksnata obvrska za dividendata na prioritetnite akcii e golem tovar. no i prioritetnite akcii mo`at da dobija pravo na glas vo odredeni situacii. Se dodeka ne se isplatat kumuliranite dividendi. Konvertibilnite prioritetni akcii se takvi akcii {to davaat mo`nost za nivna konverzija(pretvorawe)vo obi~ni akcii. IV. davaat mo`nost i za participacija vo ostatokot od neto-dobivkata. a od druga strana. Malku nevoobi~aeno. a dokolku obi~nite akcii dobijat dividenda povisoka od ovoj.5. iznos na prioritetnite akcii im sleduva i razlikata do toa nivo. koj voobi~aeno im se raspredeluva na obi~nite akcioneri.. Kompaniite-emitenti na prioritetni akcii ~esto go zadr`uvaat pravoto na otpovikuvawe na akciite. Poradi toa. Kaj ovie akcii.

stavawe odreden nedvi`en imot kako zalog koj bi se aktiviral dokolku dol`nikot ne e vo sostojba redovno da vr{i otplata na dostasanite anuiteti. Kreditite so rok na otplata pogolem od edna godina mo`at da se smetaat za dolgoro~ni. zadol`uvaweto se izvr{uva i so emisija na obvrznici. koi mo`at da dostasuvaat godi{no. Dolgoro~nite krediti obi~no se koristat za realizacija na pokrupni investicii. dolgoro~ni krediti odobruvaat i samite proizvoditeli na opremata. a za samiot imot se veli deka e staven pod hipoteka. odnosno investicijata. taka {to istata ja prodavaat na svoite klienti so otplata na podolg vremenski period. Dolgoro~nite krediti obi~no se isplatuvaat vo ednakvi periodi~ni anuiteti (del od otplatata plus kamata). Ponekoga{.Koristeweto dolgoro~ni krediti pretstavuva klasi~en oblik na finansirawe preku pozajmuvawe. so koi bankata ima dobar istorijat na me|usebnite odnosi. odobruvaweto dolgoro~ni krediti e usloveno so nivno soodvetno pokritie. iako nivnata otplata naj~esto se protega na period pome|u 3 i 5 godini. a glavnicata vo celost se otpla}a na krajot na dogovoreniot period. zemji{te. Vo bilansot na sostojba dolgoro~nite krediti se javuvaat kako dolgoro~ni izvori. pa duri i zalihite na dol`nikot. 30 . Inaku. pa i mese~no. Dolgoro~niot kredit e odnos pome|u pretprijatieto i nekoja banka.e. odnosno zadol`uvawe. t. bankata mu pozajmuva na pretprijatieto odreden pari~en iznos. Kreditot {to e za{titen so zalog na nedvi`en imot se narekuva hipotekaren. golemi kompanii. izgradba na objekti i sl. Na odobruvaweto dolgoro~en kredit mu prethodi izrabotka na kreditno barawe. so koj. so opredelena {ema na otplata i so kamata spored dogovorenata kamatna stapka. taka {to se javuvaat i krediti koi se otplatuvaat so raste~ki ili so opa|a~ki anuiteti. Postojat i isklu~oci od ovaa {ema. no i povreden dvi`en imot kako {to se avioni. ^esto pod hipoteka se stava samiot predmet na nabavkata. kvartalno. kako {to se nabavki na oprema. Kako ponova varijanta. prosledeno so elaborat za namenata za koja }e se koristi kreditot i vrz osnova na koj pretprijatieto treba da ja uveri bankata vo sopstvenata sposobnost da go servisira svojot dolg spored dogovorenite uslovi. a pretprijatieto se obvrzuva da gi vrati pozajmenite sredstva vo opredelen rok. celi tehnolo{ki linii. brodovi. kako i krediti kaj koi redovno periodi~no se vr{i otplatata. pogolemi transportni sredstva. polugodi{no. krediti bez soodvetno osiguruvawe im se odobruvaat samo na najkvalitetnite klienti. Sredstvata {to nemaat golema pazarnost (ne mo`at da bidat brzo prodadeni) ne se zemaat predvid za stavawe pod hipoteka. dodeka delot {to dostasuva za otplata vo tekovnata godina se prefrla na stavkata kratkoro~ni izvori. Pod hipoteka se stavaat objekti. poradi {to ovie krediti se narekuvaat i investiciski krediti. pogoni. • Hipotekarni krediti Mnogu ~esto.

zaedno so kamatata spored dogovorenata kamatna stapka. mo`e da zna~i i pozajmuvawe poniska kamatna stapka od onaa {to bi se formirala vo relacijata so poedine~na banka. Obvrznicata pretstavuva dolgoro~na dol`ni~ka hartija od vrednost. doveritelot si obezbeduva izvesna sigurnost deka vo slu~aj na nemo`nost da vr{i redovna otplata. Namesto toa. a so toa i do utvrduvawe na mnogu visoka kamatna stapka. Dokolku poedine~na banka se javi vo uloga na doveritel koga stanuva zbor za krediti vo visok iznos. }e mo`e preku proda`ba na sredstvoto da si go namiri pobaruvaweto. obvrznicata sodr`ela kuponi koi imatelot na obvrznicata gi podnesuval za naplata na kamatata vo periodite koga toa bilo utvrdeno so dogovorot za emisija na obvrznicite. Se narekuva kuponska od pri~ina {to vo minatoto. a istovremeno se obvrzuva deka pozajmeniot kapital }e go vrati. taka {to neamortiziranata vrednost na sredstvoto sekoga{ e povisoka od iznosot na neotplateniot del od kreditot za izvesen procent. Kuponskata kamatna stapka e kamatnata stapka spored koja se vr{i isplata na kamatata od obvrzicata. taka {to sekoj poedine~en investitor se javuva vo uloga na doveritel vo mal obem i se vr{i disperzija na rizikot. IV. od edna strana. Toa. emisijata na obvrznici ovozmo`uva pribirawe pogolema masa kapital preku obra}awe do {irokata investitorska publika. So toa. • Osnovni elementi na obvrznivata Nominalna vrednost. soglasno so predvidenite uslovi vo dogovorot za emisija na obvrznici. so ~ija proda`ba emitentot doa|a do dopolnitelen kapital. a od druga strana. Nominalnata vrednost go pretstavuva iznosot na koj glasi obvrznicata.Vakvite krediti se odobruvaata taka {to pazarnata vrednost na hipotekata e za 20 ili pove}e procenti pogolema od iznosot na odobreniot kredit. Kuponska kamatna stapka. Toa e sumata {to }e mu bide isplatena na imatelot na obvrznicata pri nejzinoto dostavuvawe i toaa e iznosot vrz osnova na koj se vr{i presmetka na kuponskata kamata. OBVRZNICI Emisijata na obvrznici pretstavuva alternativen na~in na obezbeduvawe zajmoven kapital. Denes ovoj naziv se zadr`al. i planot na otplatenite ~esto se vrzuva so metodot na amortizacija na sredstvata {to e nabaveno so kreditot. iako vo sovremeni uslovi obvrznicite glavno se izdavaat vo 31 . go pravi mo`no pozajmuvaweto na nekoga{ ogromni sumi pari. bi do{lo do nejzino pregolemo izlo`uvawe na rizik kon konkreten kreditobaratel. Kapitalot pribran preku emisija na obvrznici gi ima re~isi istite karakteristiki kako i onoj {to e obezbeden preku bankarski krediti.6. Isto taka. Pri~inata za emituvawe obvrznici e vo potrebata da se obezbedi pogolem iznos na kapital.

so dodavawe (ili odzemawe) na izvesen broj procentni poeni. op{tinite i sl.n. Periodot na dostasuvawe e periodot na va`ewe na obvrznicata. Amortizira~ki obvrznici. a isplatata na glavnicata ( nominalnata vrednost) se vr{i na krajot na periodot na dostavuvaweto. tuku taa se protega vo tekot na podolg vremenski period. odnosno vremeto vo tekot na koe obvrznicata nosi kamata i na krajot na koj period }e se izvr{i isplata na glavnicata. a isplatata na kamatata se vr{i po `iralen pat.nematerijalna forma. obi~no tokmu ovoj vid obvrznici go imame predvid. kamatnite stapki na pazarot mo`e da se namalat. Poradi toa. Beskuponskata obvrznica u{te se narekuva i diskontna obvrznica. Mnogu ~est primer za vaka koristena kamatna stapka e me| ubankarskata kamatna stapka {to se formira na londonskiot 32 . bez podnesuvawe na kakvi bilo dokumenti.. Dolgoro~nite obvrznici {to gi izdavaat pretprijatijata voobi~aeno imaat period na dostasuvawe podolg od 10 godini. dr`avnite organi. po principot na amortizacijata na dolgoro~nite krediti. Obvrznici so fluktuira~ka kamatna stapka. Period na dostasuvawe. fluktuira~ka (promenliva) kamatna stapka. se vr{i otplata i na glavnicata i isplata na kamatata. Vo me|uvreme. za isplatata na visoka kamata. dosega se razvieni golem broj vidovi i podvidovi od ovie hartii od vrednost. sekoj od niv so svoi karakteristiki {to go pravat pogoden za primena na oddelni situacii. emitentot mo`e da izdade obvrznici so t. Koga zboruvame za obvrznici. Beskuponska obvrznica. ovaa obvrznica se prodava po poniska vrednost od nominalnata ( po diskontirana vrednost). go doveduva izdava~ot do opasnost da se zadol`i i da pla}a visoka kamata vo tekot na podolg vremenski period. • Vidovi obvrznici Pokraj kompaniite. kako premija za rizikot na izdava~ot. tuku ednistveno glavnicata na obvrznicata se isplatuva na krajot na periodot na dostavuvaweto. no emitentot e . Kuponska obvrznica. Za da ja izbegne takvata situacija. korisno kaj ovie obvrznici e toa {to obvrskata za isplata na glavnicata ne dostasuva odedna{. Ova e klasi~niot vid obvrznica kaj koja vo tekot na celiot period na dostasuvawe se vr{i isplata na kuponskata kamata vo predvidenite vremenski intervali (godi{no ili polugodi{no). koga toa se vr{i vo periodi koga kamatnite stapki se visoki.vrzan. Za nea e karakteristi~no toa {to ne sodr`I kuponi i ne vr{i periodi~na isplata na kamatata. Obi~no.. za ovaa cel kamatnata stapka se vrzuva za nekoja od me|ubankarskite kamatni stapki koi se formiraat i se objavuvaat sekojdnevno. Kako rezultat na ovaa {iroka rasprostranetost. Kaj ovie obvrznici. Izdavaweto obvrznici so fiksna kamatna stapka. a razlikata do nominalnata vrednost ja pretstavuva implicitnata kamata. Od aspekt na izdava~ot. vo tekot na peroidot na nivno dostavuvawe. obvrznicci denes emituvaat i bankite.

dokolku kamatnata stapka e definirana kako LIBOR+1.5%. nema da gi stava pod hipoteka za drugi kreditni zadol`uvawa. vo dogovorot za emisija mora da se definira i dali obvrznicata e otpovikliva vedna{ ili duri po istekot na opredelen vremenski period. Otpoviklivite obvrznici se takov tip na obvrznici kaj koi emitentot ima pravo da gi povle~e. mo`at da emituvaat obvrznici bez nikakvo obezbeduvawe. vo slu~aj na nemo`nost na emitentot da go stori toa. Obi~no. Kaj indeksiranite obvrznici. no osiguruvawe mo`e da bide i garancijata izdadena od nekoja solidna banka. vo slu~aj na prisilna naplata. toga{ kamatnata stapka na ovaa obvrznica }e bide 4. Isto taka. Indeksirani obvrznici. se re{ava i preku emisija t. so golemo renome i visok krediten rejting. Taka. nema da dojdat vo podredena uloga. toj mo`e da emituva nova emisija po poniska kamata. otpovika.n. stabilna valuta. cenata koja se isplatuva pri otpovikuvawe e ne{to povisoka od nominalnata vrednost. a LIBOR se formira sekoj den. a i glavnicata {to }e se isplati na krajot na periodot na dostasuvawe }e ja zadr`i svojata kupovna mo}. po {to. koj }e go izgubi pravoto da dobiva visoka kamata vo idnina. Kako osiguruvawe mo`e da poslu`at sredstvata na kompanijata. Osigurenite obvrznici se potkrepeni so nekakov vid osiguruvawe deka isplatata na kamatata i nivnata glavnica }e bidat izvr{eni. t. so koe emitentot se obvrzuva. a ne kamatnata stapka. 33 . Poseben vid na osiguruvawe pretstavuva t. vo uslovi koga na pazarot do{lo do pad na kamatnite stapki. taka {to kuponskata kamata } e bide povisoka. Na primer.5% a LIBOR iznesuva 3%. }e se koristi LIBOR od 1 januari istata godina. Kako drug vid za{tita od inflacijata se javuva izdavaweto obvrznici koi glasat na nekoja stranska.n. se precizira deka pri presmetkata na kuponskata kamata {to se otplatuva na 1 juli sekoja godina. Problemot so vrzuvawe za isplata na fiksna kamata. se vrzuva za stapkata na inflacija. Pri toa. se definira i datumot od koj }e se zeme stapkata LIBOR. deka svoite sredstva. Na primer.e. Samo eminentni kompanii. od pri~ina {to isplatata na kamatata se vr{i edna{ ili dvapati godi{no. negativno obvrzuvawe. Otpoviklivi obvrznici. otkupi po odnapred opredelena cena. pri sekoja presmetka na kamatata se zgolemuva nominalnata vrednost na obvrznicata. Toa se primenuva vo uslovi na povisoka inflacija so cel da se za{titat subjektite od nejzinoto razorno dejstvo. {to e ~est slu~aj. nominalnata vrednost. Osigureni i neosigureni obvrznici. So toa imatelite na obvrznici se obezbedeni deka nivnite pobaruvawa. otpoviklivi obvrznici. Indeksiraweto pretstavuva vrzuvawe na nekoja nominalna golemina za stapkata na inflacija. koi ne se staveni pod hipoteka. duri i vo slu~aj emitentot na obvrznicite da ne e vo sostojba da go stori toa od sopstvenite prihodi. pri emisijata. itn. Ova pravo emitentot go koristi dokolku pazarnite kamatni stapki zna~itelno se namalat. kako eden vid obes{tetuvawe na imatelot na obvrznicata.finansiski pazar. koja }e garantira deka taa }e ja izvr{ isplatata.LIBOR (London Inter-Bank Offered Rate-LIBOR).

kompaniite izdavaat konvertibilni obvrznici so cel da gi napravat poatraktivni. dodeka stopanstvoto redovno e najgolem neto-korisnik na sredstvata. postojat i brojni subjekti koi imaat potreba od pari~ni sredstva na dolg rok. raspolo`livi za vlo`uvawe na podolg rok. pretstavuva primeren pazar. akcii i obvrznici. Trguvaweto na berzata se vr{i so posredstvo na ovlastenite u~esnici na ovoj pazarbrokerite. so ve}e izdadenite hartii od vrednost se trgnuva na sekundarniot pazar. naselenieto se javuva vo uloga na neto-doveritel.Konvertibilni obvrznici. Na stranata na ponudata i na stranata na pobaruva~kata na dolgoro~ni pari~ni sredstva se javuvaat istite subjekti: naselenieto. Preku pazarot na capital doa|a do razmena na ovie pari~ni sredstva od onie koi gi imaat na onie na koi im se potrebni. se vr{i nivno prodavawe i kupuvawe pome|u u~esnicite na pazarot i po izvr{enata emisija.7. vo sekoja ekonomija postojat subjekti koi imaat pari~ni sredstva {to im se privremeno slobodni. Podocna. razbirlivo. Konvertibilnite obvrznici imaat svojstvo da mo`at da bidat zameneti za obi~ni akcii na emitentot vo odreden soodnos. Izdavaweto na hartiite od vrednost. IV. koi trguvaat za smetka na svoite klienti. Na berzata ima i drugi ovlasteni u~esnici kako {to se dilerite. dokolku dojde do porast na cenite na akciite. za investirawe. PAZAR NA KAPITAL Pazarot na capital pretstavuva odnos pome|u ponudata i pobaruva~kata na dolgoro~no raspolo`livi pari~ni sredstva i dolgoro~ni hartii od vrednost.e. koeficientot na konverzija obi~no e taka postaven {to konverzijata ne e isplatliva na po~etokot. • Berzi Berzata pretstavuva mesto ili institucija vo ramkite na koja se odviva organizirano trguvawe so hartii od vrednost. pazarot na capital se regulira so soodvetna zakonska regulativa i na nego se formiraat institucii koi gi ovozmo`uvaat i olesnuvaat operaciite na site ostanati u~esnici. Sepak.e. konverzijata stanuva atraktivna. t. dr`avata i bankite. t. otkolku {to tamu ja plasira sopstvenata akumulacija. pri {to. Kako rezultat na operaciite na pazarot na capital doa|a do kreirawe na soodvetni hartii od vrednost. poradi pravoto na konverzija. dividenda ili sli~ni isplati. Istovremeno. so namera istite da gi investiraat vo konkretni proekti. koi trguvaat za svoja 34 . stopanstvoto. {to zna~i deka pove}e koristi sredstva od pazarot na capital. korisnicite na sredstvata im pla}aat odreden nadomest na pozajmuva~ite vo vid na kamata. {to zna~i deka pove}e plasira sopstveni sredstva otkolku {to koristi. nivnata prva proda`ba. Obi~no.e. Imeno. Soodnosot na zamena. Za del od ovie institucii }e stane zbor vo prodol`enie. no podocna. Za da mo`at da se odvivaat site ovie transakcii. t.

trguvaweto se odviva so direkten kontakt me|u u~esnicite-brokerite i dilerite-specijalisti. na ponovite berzi. Tokmu koncentracijata na trguvaweto na site u~esnici na edno mesto i vo isto vreme. preku elektronska komunikacija pome|u u~esnicite. spored svoite karakteristiki (vid. Na berzata se trguva samo so hartii od vrednost koi se prifateni od strana na berzata. trguvaweto se odviva elektronski. Vakviot oblik odamna e is~eznat. posebno vo zapadnite zemji. no imeto ostanalo i toa denes se odnesuva za trguvaweto vo samite brokerski ku}i. Brokerot go dobiva nalogot telefonski od svojata brokerska ku}a i potoa se obiduva da go realizira na parketot na berzata preku direkten kontakt so ostanatite u~esnici. Londonskata. Na tradicionalnite berzi. Imeno. ovozmo`uva kreirawe na objektivna pretstava za ponudata i pobaruva~kata na hartiite od vrednost. poradi {to kotiranosta na nekoja kompanija na niv se smeta za presti` i go zgolemuva ugledot na kompanijata.koga klientite doa|ale direktno na {alterite na bankite i tamu kupuvale ili prodavale hartii od vrednost. Wujor{kata. vo zavisnost od samata berza. Na najgolemite berzi ovie uslovi se mo{ne strogi. nejziniot tip. tuku sekoja berza ima svoi specifi~nosti. t. Od druga strana. ne postojat edinstveni pravila. Vo ovoj pogled.OTC market). na~in i organizacija na rabotata. market-mejkeri i drugi. koi sodr`at podatoci za vidot na hartijata od vrednost {to klientot saka da ja kupi. kako {to e najgolemata na svetot. a berzata toa }e go prifati samo dokolku se ispolneti uslovite za nejzina kotacija. Od druga strana. bez da se izleguva na berzata so niv. eden delod kupovnite i proda`nite nalozi {to gi dobivaat brokerskite ku}i mo`at. se trguva samo so hartiite od vrednost {to se kotirani na nego. koi fizi~ki ne se prisutni na berzata. Taka se izbegnuva 35 . kotacijata na kompanijata i nosi po{irok pazar za nejzinite akcii i obvrznici. Sekoja kompanijaizdava~ na hartiite mo`e da pobara da bide kotirana na berzata. potoa koli~inata.koli~ina i cena) da se realiziraat vo samata ku}a. potoa specijalisti. vo koi denes se odviva ogromen del od prometot so hartiite od vrednost. {to i ovozmo`uva polesno i po povisoka cena da gi plasira svoite idni emisii na hartii od vrednost. Na oficijalniot pazar. kako i pove}eto od berzite vo na{iot region. Tokiskata. pretstavuva alternativen oblik na pazar na hartii od vrednost. a so toa i pravilno formirawe na nivnite ceni.e. Imeto go dobil od negoviot damne{en oblik. odnosno da ja prodade.smetka. pak. kako i cenata po koja klientot bi sakal da ja realizira transakcijata. Trguvaweto na berzata se odviva vo ramkite na opredelen period od denot. • Pazar preku {alter Pazarot preku {alter(over-the-counter market. Trguvaweto na berzite se odviva preku izdavawe na nalozi od strana na klientite do brokerite.

vakvo razgrani~uvawe ne postoi.. UBS. Lehman Brothers. Pokraj ovie 36 . Najgolemi me|u niv se: J. taka {to komercijalnite banki ne mo`ea da se zanimavaat so raboti vrzani so pazarot na kapital.bea formirani kako posebni delovni subjekti. no investiciskite banki i na niv soodvetnite institucii od Evropa seu{te gi vr{at gorespomenatite aktivnosti. So toa i najednostavno mo`eme da ja objasnime su{tinata na ovoj finansiski aran`man-se raboti za dogovor pome|u dve strani. ~esto nadminuvaj}i go i onoj na Wujor{kata berza.P. koi. vozilo. pak.pla}aweto provizija na berzata i se poednostavuva rabotata na brokerite. Morgan Stanley. trguvaat pome|u sebe bez da gi napu{taat svoitekancelarii. so zna~ewe iznajmuva. to lease. Merrill Lynch. Deutsche Bank. • Investiciski banki Investiciskite banki (Investment Banks) se kompanii {to u~estvuvaat na pazarot na kapital i po svojata su{tina voop{to ne pretstavuvaat banki vo klasi~nata smisla na zborot. objekt). so koj. Poradi toa.Barclays Capital. Denes. pri {to zakupoprima~ot se obvrzuva deka vo periodot na zakupot na zakupodava~ot }e mu isplatuva redoven periodi~en nadomestok za koristeweto na iznajmenoto sredstvo.zakupoprima~) odredeno sredstvo(ma{ina. finansiski analizi. davawe investiciski soveti. Drug oblik na vonberzansko trguvawe denes e NASDAQ (National Association of Securities Dealers Automated Quotations System). Denes preku NASDAQ se odviva ogromen del od prometot so hartii od vrednost vo SAD. NASDAQ e pazar koj postoi pome|u ovlastenite dileri vo SAD i koj pretstavuva mre`a na me|usebno elektronsko trguvawe. vr{at sovetodavna uloga pri emisija na hartii od vrednost. zakupodava~) i dava pod zakup na drugata strana(lessee-korisnik.Morgan Chase. Trguvaweto so hartii od vrednost preku ovoj pazar se odviva taka {to investitorite kontaktiraat direktno so dilerite.8. BNP Paribas. Goldman Sachs i drugi. Tie se zanimavaat so brokerski raboti. preku sledewe na ponudata i na pobaruva~kata na hartii od vrednost na svoite kompjuterski ekrani. dodeka vo Evropa primatot go dr`at ABN AMRO. upravuvawe so portfolijata na klientite.. ednata strana(lessordavatel na lizing.zakupuva. ovie . se javuvaat kako prezema~i na emisijata na hartii od vrednost i sl. od zborot lease. Vo SAD do 1999 godina postoe{e strogo razgrani~uvawe pome|u komercijalnoto i investicisko bankarstvo.banki. LIZING Poimot lizing poteknuva od angliskiot jazik. IV. HSBC i drugi.

Sredstva so primena na operativen lizing naj~esto izdavaat kompaniite-proizvoditeli na odreden vid oprema(spomenatiot primer na IBM. ogromen procent od avionite {to gi koristat aviokompaniite se zemeni pod lizing. kako i za izvedenite oblici-proda`bata so povraten lizing. od pri~ina {to za razlika od kreditot. transportni sredstva. obvrskata za odr`uvawe na sredstvoto. Pokraj. Denes. lizingot ne mora da zna~i i kupuvawe na sredstvoto i transfer na sopstvenosta.). Vo XIX vek prvpat se pojavuva lizingot so opcija za otkup na sredstvoto. za koi }e se oceni deka e poisplatlivo da bidat iznajmeni. a prvata specijalizirana lizing-kompanija e osnovana 1952 godina vo SAD. Na ovoj na~in tie obezbeduvaat pogolem plasman na svoite proizvodi. Iako vo na{i uslovi negovata primena e seu{te vo po~etna faza i e ograni~en na mal broj sredstva(prete`no avtomobili). Kompanijata IBM golem del od svoeto proizvodstvo na kompjuteri go distribuira preku lizing aran`mani. sekoja so svoi karakteristiki. vo tekot na podolg vremenski period. osobeno vo uslovi na namalena pazarna pobaruva~ka. Toa e taka samo na prv pogled. {to im dava na obete dogovorni strani mo`nost za izbor na onaa varijanta koja najmnogu im odgovara. ovaa osnovna razlika. kako na primer. lizingot vo svetskata ekonomska praktika se pojavil mnogu odamna. • Vidovi lizing -aran`mani Na prv pogled. naj~esto stanuva zbor za dvete osnovni varijanti: operativen i finansiski lizing.osnovni obvrski.000 godini na Sredniot Istok. }e spomeneme deka od osnovniot oblik na lizingot se razlvile nekolku varijanti. nedvi`en imot i site onie delovi od potrebniot kapital za raboteweto. Vo tie ramki. namesto kupeni. lizingot e voobi~aen na~in za dolgoro~no finansirawe na kompaniite vo razvieniot svet. Istoto se odnesuva i na biznisot so grade`ni ma{ini. Po~etocite na iznajmuvaweto zemji{te i dobitok so cel da se obezbedat sredstva za rabota se sre}avaat u{te pred okolu 5. lizingot li~i na kupuvawe na sredstvoto na krediti: sredstvoto se dobiva vedna{ i se koristi. Toa posebno se odnesuva na proizvodi koi se podlo`ni na brzo tehnolo{ko zastaruvawe(lap-top kompjuter) ili sredstva za rabota za koi korisnikot ne e siguren vo kolkav obem }e mu bidat potrebni vo tekot na eden iden period( avioni za aviokompanija koja voveduva nova linija). a isplatite se vr{at periodi~no. 37 . Operativen lizing. odnosno zemawe na zakup. proizvoditelite na avioni i sl. eventualni aktivnosti koi bi sledele po istekot na zakupot i sl. so dogovorot za lizing se specificiraat i nekoi dopolnitelni prava i obvrski na dogovornite strani.Operativniot lizing e aran`man preku koj korisnikot go re{ava problemot na obezbeduvawe na nekoe sredstvo koe mu e potrebno vo odreden vremenski period za redovno rabotewe( ottuka imeto-operativen) preku iznajmuvawe. lizngot so zadol`uvawe i dr. Taka.

Karakteristi~no za ovoj tip lizing e toa {to dogovorot za lizing vremenski go pokriva celiot `ivoten vek na sredstvoto {to e predmet na lizing. koja treba da go nabavi sredstvoto i vedna{ potoa da i go dade na koristewe na kompanijata-korisnik pod uslovite na lizingaran`manot.korisnik utvrdi deka ima potreba od odredeno sredstvo i proceni deka najdobar na~in da se obezbedi sredstvoto e preku lizing-aran`man. dokolku kompanijata. Imeno. vsu{nost. kako i toa deka dogovorot ne mo`e da se prekine pred vreme. Toa mu dava na korisnikot pogolema fleksibilnost. kako davatel na lizing naj~esto se javuva odredena specijalizirana lizing-kompanija. a potoa se obra}a so specijaliziranata lizingkompanija. tuku korisnikot. Taka. koja ja ima potrebnata opremenost i stru~nost za ovaa zada~a. sopstvenikot prodol`uva da go koristi sredstvoto {to mu e potrebno za izvr{uvawe na dejnosta. Ovoj aran`man gi ima re~isi istite karakteristiki kako i finansiskiot. kaj finansiskiot lizng. taka {to sredstvoto mo`e da bide iznajmeno pove}e pati vo tekot na negoviot `ivoten vek.e. a potoa. e i prethodniot sopstvenik na iznajmenoto sredstvo. Od istata pri~ina i odruvaweto na sredstvoto pretstavuva i obvrska na korisnikot. naj~esto se raboti za kompanijata-proizvoditel. Sopstvenikot na sredstvoto se obra}a do soodvetna lizing-kompanija i so nea sklu~uva dogovor taa kompanija najprvo da go otkupi sredstvoto. pokuso od periodot na negova amortizacija. Naj~esto vakvite aran`mani sodr`at i opcija za kupuvawe na sredstvoto po istekot na aran`manot ili negovo obnovuvawe po poniska cena. Finansiski ( kapitalen ) lizing. simultano. taa najprvo go pronao|a sredstvoto i prodava~ot i gi dogovara uslovite na nabavka. a 38 . Karakteristi~no za operativniot lizing e toa{to toj mo`e da bide prekinat i pred istekot na dogovoreniot period na iznajmuvawe. a za zakupodava~ot sozdava dopolnitelen rizik poradi potrebata od barawe nov korisnik na sredstvata. so edna klu~na razlika. U{te edna karakteristika na ovoj vid aran`man e i obvrskata za servisirawe na sredstvoto koja ostanuva na zakupodava~ot. Spored toa. Proda`na so povraten lizing. Se primenuva vo situacii vo koi sopstvenikot na sredstvoto go poseduva istoto. kako zakupodava~ se javuva finansiska institucija koja nema alternativna upotreba na sredstvoto. rekovme. porane{niot sopstvenik stanuva korisnik vo noviot aran`man. so {to se ozna~uva negovata upotreba kako izvor na finansirawe. Ova e sosema logi~no ako se ima predvid faktot deka sega.Vremetraeweto na ovie dogovori e pokuso od vkupniot period na eksploatacija na sredstvoto. ovoj aran`man i go dobil imeto finansiski ili kapitalen. odnosno izvor na kapital. Bidej}i sredstvoto prakti~no preminuva vo racete na korisnikot. Za razlika od operativniot. {to e i normalno bidej}i. no istovremeno ima potreba i od gotovi pari. t. da mu go otstapi na koristewe pod zakup. Taka. Proda`bata so povraten lizing e eden oblik na finansiski lizng. no otsega za toa }e pla}a redoven nadomestok. ima potreba i ponatamu da go koristi.

Sepak. ili kako u{te se narekuva. dodeka za korisnikot na sredstvoto irelevenaten e na~inot na negovata nabavka od strana na davatelot. Treba da se ima predvid deka ovie dogovori imaat posebno zna~ewe samo od aspekt na davatelot na lizing.. neophodno e da se obezbedi i soodvetna masa na obrtni sredstva. Lizing so zadol`uvawe ( leverixen lizing). poradi {to pozajmuva sredstva od drug subjekt( banka). Postojanite sredstva go oformuvaat kapacitetot na novoformiranata kompanija. Taka. za funkcionirawe na kompanijata. Od druga strana. iako mo`nosta za prekinuvawe na dogovorot ne e svojstvena na finansiskiot lizing.motorot. na primer. 39 . be{e ka`ano deka investiraweto kako po~etok na kakva bilo delovna aktivnost podrazbira obezbeduvawe na po~etniot kapital koj se javuva vo oblik na postojani i obrtni sredstva. So vkupnite sredstva se vr{i nabavka na sredstvoto {to e predmet na lizing. Lizingot so zadol`uvawe nao|a primena vo onie situacii koga zakupodava~ot ne se ~uvstvuva dovolno finansiski mo}en samostojno da izvr{i otkup na sredstvato. Obi~no na lu|eto im e polesno da ja sfatat potrebata i zna~eweto na postojanite sredstva.kako {to se gotovite pari.lizing-kompanijata {to go otkupila sredstvoto stanuva davatel na lizing. za da mo`e .. na kompanijata. opremata. ovoj kapital bi ostanal mrtov i ne bi dal nikakov efekt. Pokraj osnovnite oblici. {to mu e potrebno za realizacija na nekoja druga cel. vo praktikata se sre}avaat i razli~ni kombinacii od niv. bez potrebniot obem na obrtni sredstva . OBRTNI SREDSTVA I OBRTEN KAPITAL U{te na samiot po~etok na ovoj u~ebnik. No. zalihite na surovini i materijali. Kombiniran lizing. neophodni se i sredstva vo polikvidni formi. dogovorot gi ima site ostanati karakteristiki na finansiskiot lizing. a podocna i na proizvodstvo vo tek. denes se po~esto se sre}avaat i dogovori koi ja imaat ovaa karakteristika.1. Postojanite sredstva se pretstaveni preku objektite.pobaruvawata i sl. Polzata na korisnikot od ovoj dogovor e vo toa {to dobiva pogolem iznos na pari vedna{... tie se .motorot. fiksniot kapital. vozilata i dr. V. da funkcionira. UPRAVUVAWE SO OBRTNITE SREDSTVA V. a ponatamu. so {to se sozdavaat i dogovori koi imaat kombinirani karakteristiki. Ovie sredstva treba da bidat obezbedeni u{te na samiot po~etok na raboteweto na kompanijata. pri definiraweto na opfatot na finansiskiot menaxment.no i da se odr`uvaat vo soodvetna golemina i struktura vo tekot na celiot nejzin `ivoten vek.

Ovaa konstatacija e to~na samo od nekade.Kaj analogijata so motorot. no i na drugi menaxeri vo kompanijata.. vlo`uvawata vopostojani sredstva. kapitalnite investicii. Vrednosta i strukturata na obrtnite sredstva se postojana gri`a na finansiskiot. POTREBATA SREDSTVA OD UPRAVUVAWE SO OBRTNITE Na prv pogled. upravuvawe so kratkoro~nite izvori na finansirawe. raznite masla i drugi te~nosti vo motorot.e. tie go pretstavuvaat gorivoto. postoi u{te eden termin so golemo analiti~ko zna~eweneto-obrtniot kapital.tie se generiraat niz samiot proces na raboteweto i ne baraat posebni napori za nivno menaxirawe. koga zborvavme za investiciskite vlo`uvawa. a i vo gornite dva pasusa.Od druga strana. prete`no se zboruva za obrtni sredstva. za brzinata na nivnata transformacija i za site pra{awa {to zna~at nivno optimalizirawe od aspekt na ostvaruvaweto na celite na pretprijatieto.2. no i nivnoto finansirawe .e. za kapitalot {to go .upravuvaweto so obrtniot kapital opfa}a upravuvawe soobrtnite sredstva. Od druga strana. Imeno. t. pretstavuvaat kompleksna procedura.t. finansiskiot menaxer e toj {to mora da vodi smetka za nivnata vrednost. ostanatite promeni vo goleminata i strukturata na obrtnite sredstva se sekojdnevni i re~isi rutinski. dodeka vlo`uvawata vo obrtnite sredstva doa|aat sami po sebe. Dodeka menaxerite od delot na proizvodstvoto se gri`at za fizi~kata transformacija na obrtnite sredstva i nivnite fizi~ki i drugi svojstva.zboruvavme za obrten kapital. Pokraj ovoj. Toa. Vo u{te po{iroka smisla na zborot. koj pretstavuva razlika me|u obrtnite sredstva i kratkoro~niteobvrski na kompanijata. 40 . brzo se transformiraat od eden oblik vo drug. Taa vkupna masa na obrtni sredstva koja postojano e prisutna vo pretprijatieto janarekuvame obrten kapital ili brutoobrten kapital. pak. dokolu se izzeme po~etniot obrtenkapital za kompanijata ili proektot koj se planira vo investiciska studija. vo {estata glava. nikako ne zna~i deka nivnoto sozdavawe i transformirawe e prepu{teno na slu~ajnosta. Vo smetkovodstvoto. vo sebe ovie sredstva. Vo {to se sostoi razlikata? Obrtnite sredstva se smetkovodstven poim za da se ozna~i celokupnata masa na sredstva vo pretprijatieto koi se so kus rok na upotreba.vrzuvaat. rizi~en potfat koj bara soodvetna analiza i procenka na opravdanosta. V.. terminot obrten kapital goupotrebuvame vo finansiite za da ja ozna~ime neophodnosta na ovie sredstva za raboteweto na kompanijata.

a ne minimizirawe ili maksimizirawe. Imeno. primena na soodvetna strategija na nivno finansirawe. V. tro{oci za ~uvawe zalihi i sl. od pri~ina {to nitu ednoto.e. proda`ba.Velime optimalizirawe. preniskoto nivo na nekoi od obrtnite sredstva mo`e seriozno da go naru{i raboteweto na pretprijatieto. Spored toa. Za prvite dve podra~ja }e stane zbor vo ova poglavje. propu{teni dobivki. a pra{aweto na izvorite na finansirawe e predmet na slednoto poglavje od u~ebnikot. stanuva jasno deka upravuvaweto so goleminata i strukturata na obrtniot kapital e ednakvo va`en del od rabotata na finansiskiot menaxer kako i ostanatite podra~ja od negoviot delokrug.3. procenuva I donesuva odluki vo vrska so nego.poradi nedostig na materijali. V. pobaruvawa i zalihi. t. }e zboruvame za sekoja od niv oddelno. sevkupnata aktivnost vo domenot na upravuvaweto so obrtniot kapital mo`e da se sistematizira vo tri podra~ja: 1) Optimalizacija na goleminata na obrtnite sredstva so koi firmata }e ja izvr{uva svojata dejnost 2) Optimalizacija na strukturata na obrtnite sredstva.finansiskiot menaxer ~esto e i vo konflikt so del od ostanatite menaxeri(za nabavka. t. pak. ili gotovi pari. Sekoj od ovie oblici ima svoi specifi~nosti vo pogled na na~inot na upravuvawe so nego.{to predizvikuva tro{oci na nivnoto finansirawe. UPRAVUVAWE SO GOTOVINATA I KRATKORO^NITE HARTII OD VREDNOST 41 . OPTIMALIZACIJA NA OBRTNITE SREDSTVA Obrtnite sredstva vo pretprijatieto se nao|aat vo tri osnovni oblici: gotovi pari. na primer.4. Spored toa. Poradi toa. Duri mo`e da se ka`e i deka upravuvaweto so obrtniot kapital e aktivnost koja od nego bara pove}e napor otkolku upravuvaweto so vlo`uvawata vo postojani sredstva od pri~ina {to dodeka vlo`uvawata vo postojani sredstva se pravat periodi~no. proizvodstvo) od pri~ina {to nim tokmu pogolemite zalihi im obezbeduvaat pogolem komoditet vo rabotata. poradi {to finansiskiot menaxer treba da bide sposoben brzo da analizra. nitu drugoto.e. ne e celta na nivnoto upravuvawe. na nekolku godini. iznao| awe na optimalniot soodnos pome|u niv 3) Optimalizacija na strukturata na izvorite na finansirawe na obrtnite sredstva. zna~i nepotrebno vrzuvawe pari. Vo tie svoi napori. upravuvaweto so obrtniot kapital e sekojdnevna aktivnost. Previsokoto nivo.

eventualno. od druga strana. pri {to... a ne po nivnoto istekuvawe.brza naplata-bavna otplata. preku nivnata transformacija vo gotovi proizvodi. no i na krajot na operativniot ciklus. e i celta na raboteweto.Gotovite pari gi opfa}aat parite vo kasata na pretprijatieto i parite na `iro smetka. deka golemite salda gotovi pari se pozitiven efekt na upravuvaweto so obrtnite sredstva. se do proda`bata i naplatata na pobaruvawata. kako i so ostanatite sredstva vo pretprijatieto. za {to bi sledele sankcii. tuku pretstavuvaat samo eden od oblicite na sredstva vo pretprijatieto koi imaat osnovna funkcija da pridonesat za podobroto ostavruvawe na celta na pretprijatieto-maksimizacijata na negovata vrednost. Poradi toa. Za taa 42 . Ve}e zboruvame za neto-gotovinskiot tek kako osnova za ocenka na isplatlivosta na vlo`uvaweto spored finansiskata koncepcija. Tie se javuvaat na po~etokot. Zarabotuvaweto gotovi pari. Pri toa.mal iznos na kamata {to mo`e da se dobiva od sredstvata na bankata).Pregolime gotovinski salda zna~at natrupuvawe na pari koi se nadvor od funkcija i ne nosat nikaov prinos( osven. a vo po{iroka smisla i kratkoro~nite hartii od vrednost vo koi pretprijatieto vlo`uva del od raspolo`livata gotovina.. optimalizacija na raboteweto so gotovite pari opfa}a: -efikasna naplata na pobaruvawata -efikasna otplata na obvrskite -investirawe na vi{okot na gotovina Naplatata na pobaruvawata popodrobno ke ja razgledamevo delot posveten na upravuvaweto so pobaruvawata.Premalku gotovi pari. se misli na skusuvawe na rokot na naplata na pobaruvawata i prolongirawe na isplatata na obvrskite. poradi nedostigot od sredstva za ispalta na dostatanite obvrski. Generalno. Kolku iznesuva optimalnoto nivo na gotovi pari vo pretprijatieto? Za da mo`e finansiskiot menaxer da go odr`uva nivoto na gotovinata na potrebnoto nivo. Toa e najlikvidniot oblik na sredstvata koi se nao|aat vo pretrijatieto. Takvoto razbirawe e pogre{no od pri~ina {to i gotovite pari ne se cel sama za sebe. Operativniot ciklus pretstavuva celina na site aktivnosti {to vodat od vlo`uvaweto pari vo nabavka na surovini. toj prvo treba da znae kolkava e taa golemina {to optimalno }e se odrazi vrz finansiskite rezultati. sredstvata povtorno dobivaat pari~en oblik. nakuso mo`e da se ka`e deka osnovno pravilo za optimalizacija na iznosot na gotovina e . nivna otplata vo predvidenite rokovi. Toa mo`e da sozdade vpe~atok deka akumuliraweto na golemi koli~estva pari e celta na raboteweto. mo`at da predizvikaat prekin na normalniot ciklus na rabotewe. t. na nekoj na~in. taka i so gotovite pari {to treba da se upravuva so cel istite da se odr`uvaat vo golemina {to optimalno ke se dorazi vrz raboteweto na pretprijatieto.e. Sepak.

Iako kaj najgolemiot broj od ovie slu~ai isplatata ne se vr{i vedna{. Dokolku kompanijata ne e vo mo`nost tie sredtva da gi obezbedi preku kratkoro~en kredit. Za taa cel.Pretprijatieto sekojdnevno ima potreba od pari za izvr{uvawe brojni isplati-transakcii.kako rezerva. kako eden vid nadomest za koristenite krediti. 4. O~igledno e deka potrebata od odr`uvawe gotovina za vakvi potrebi zavisi od mo`nosta kompanijata da se zadol`uvana kus rok. pla}awa na obvrskite kon dr`avata.Transakcionen motiv. Toa epovolna mo`nost koja nekoja firma od ovaa dejnost mo`e da ja iskoristi. odnosite so partnerite. kompaniite ~esto se prinudeni da odr`uvaat eden pari~en iznos na smetka kaj bankite od koi zele dolgoro~ni krediti. kako rezultat na viskoite temperaturi dojde do zgolemena pobaruva~ka i nedostig na klima-uredi na pazarot vo Makedonija. nad nivoto na parite potrebni za transakcioni celi. za iskoristuvawe na vakvite povolni situacii. letoto 2007 godina. odreden kako procent od odobreniot kredit.Potreba od kompenzacija.cel. taa }e mora da odr`uva dopolnitelno pari~no saldo. kako eden vid margina za pretpazlivost. od kompaniite baraat odreden pari~en iznos. 3. Mo`nosta za ostvaruvawe odredeni dopolnitelni zarabotki vo slu~aj na pojava na povolni pazarni okolnosti ponekoga{ se javuva kako pri~ina za odr`uvawe dopolnitelno saldo na gotovi pari. Se raboti za eden vid {pekulacija. Toa mo`e seriozno da se odrazi vrz nejzinoto rabotewe. 2. isplati na plati. Pokraj ovie motivi. bankite. ostanuva eden del od pla}awata koi ke moraat da bidat izvr{eni so isplata vo gotovo. poradi {to i vakvoto saldo se narekuva {pekulativno. sepak. Vakvoto saldo se narekuva saldo za pretpazlivost i obi~no pretstavuva samo eden dopolnitelen iznos.Motiv na pretpazlivost. morame da znaeme koi se pri~inite poradi koi kompanijata odr`uva odredeno nivo na gotovi pari. Na primer.[pekulativen motiv. Del od transakciite mo`at da se zavr{at so kompenzacii. upravuvaweto so gotovinata se zasnova na odredeni pretpostavki. Taka. sepak. sekako. smetki za elektri~na energija. kompaniite odr`uvaat dopolnitelno gotovinsko saldo. Imeno. Treba da se odbele`i deka kompaniite retko odr`uvaat gotovina za {pekulativni celi. no. Vakvite potrebi obi~no se sre}avaat kako motivi za poseduvawe gotovina. procenki i o~ekuvawa koi ne mora da se poka`at kako to~ni vo ne{to neo~ekuvano. Kolku i da e pravilno i stru~no izvr{eno. sekojdnevno dostasuva odreden iznos za otplata na prethodno napravenite obvrski. ugledot vo delovnata zaednica i sl.voda i sl. neophodni se i dopolnitelni pari~ni sredstva za novi nabavki(pred da se naplatat tekovnite proda`bi). Za da se izbegnat vakvite situacii. Isplati na obvrskite kon dobavuva~ite. kompanijata da ~uva na smetka kaj istata banka. dokolku 43 . 1. pokraj delot {to se smeta kako neophoden za izvr{uvawe na redovnite transakcii.. {to bi dovelo do nedostig od gotovi pari i bi ja naru{ilo likvidnosta na kompanijata. se samo del od situaciite vo koi na pretprijatieto mu se potrebni gotovi pari. odnosno za koi se delovni potrebi parite se javuvaat kako neophodnost. cesii i sl.

bidej}i parite mo`at da se koristat soglasno so potrebata {to }e se pojavi.kreditot e vo iznos od 100. nitu formulari. odnosite so kompanijata so bankite. e rezultat na negovoto iskustvo od obrtot na sredstvata {to go pravi kompanijata. Toa zna~i deka parite planirani za razli~nite potrebi ne se fizi~ki. Ottuka. kompanijata. tuku istoto e podlo`no na promeni kako rezultat na menuvaweto na faktorite {to ja uslovuvaat negovata golemina. da reagira na takvite promeni i da gi koristi site raspolo`livi instrumenti za da gi odr`i gotovite pari na potrebnoto nivo. Zada~a na finansiskiot menaxer e. a bankata bara odr`uvawe na kompenzaciono saldo od 10%. a 10.000 denari. Za ovaa cel ne postojat strogo definirani pravila. “edna desetina od vkupniot godi{en iznos na obvrskite kon dobavuva`ite” i sl. vklu~uvaj}i i odreden dodatok za mo`nata nesigurnost vo naplatata na sopstvenite pobaruvawa. utvrduvaweto na ova saldo pretstavuva kontinuirana zada~a na finansiskiot menaxer. da go opredeli potrebnoto nivo na gotovi pari so koe }e mo`e optimalno da ja izvr{uva finansiskata funkcija na kompanijata.000 denari mora postojano da gi ~uva kaj bankata. {to. uslovite za rabotewe koi preovladuvaat vo stopanstvoto. ponekoga{ i dnevno. a ne zbir. Potrebnoto gotovinsko saldo ~esto se opredeluva vrz osnova na odredeno ednostavno pravilo. Velime rezultanta. Na primer. a so toa da gi izbegne site posledici koi bi se javile od eventualnoto precenuvawe ili potcenuvawe na nivnoto optimalno nivo. pak. a definiraweto na razli~nite potrebi za nivno poseduvawe e samo pomo{no sredstvo vo opredeluvaweto na optimalniot iznos. vrz osnova na sogleduvawe na realnata situacija i sopstvenite o~ekuvawa za idninata. nezavisno dali bile planirani za edna ili za druga namena.000 denari za svoite potrebi. Ova pretstavuva eden dopolnitelen pari~en iznos koj go zgolemuva gotovinskoto saldo na kompanijata. koj mora postojano. koe finansiskiot menaxer go usvoil vrz osnova na sopstvenoto iskustvo i go smeta za soodvetno. efektivno. tuku pretstavuvaat eden celosen iznos. nitu smetkovno odvoeni edni od drugi. • Na~ini na optimalizacija na gotovinata 44 . planovite na idnite aktivnosti i dr. treba da odbele`i deka optimalnoto gotovinsko saldo ne e rigidna golemina. dobiva 90. od pri~ina {to oddelnite salda ne se sobiraat me|usebno za da se dojde do potrebniot iznos. So toa. takvo pravilo mo`e da bide “pokrivawe na iznosot na operativnite tro{oci vo eden tromese~en period”. Isto taka. pak. tuku toa primarno zavisi od iskustvoto na menxerot. finansiskiot menaxer izrazuva nastojuvawe vo sekoj moment na raspolagawe da ima dovolen pari~en iznos za pokrivawe na obvrskite od slednite nekolku meseci. ili. Vkupnoto potrebno gotovinsko saldo na kompanijata e eden vid rezultanta na oddelnite salda.

Izvr{uvaweto na pari~nite isplati i naplati vo delovniot svet se vr{i isklu~ivo preku `iro . Sinhronizirawe na pari~nite prilivi i odlivi. elektronskiot transfer na pari vo zna~itelna mera e potpomognat od t. Ova go spomenuvame od pri~ina {to samoto izdavawe na nalog za pla}awe ili samoto vetuvawe deka parite }e bidat prefrleni na na{ata smetka ne zna~i i deka vo istiot moment toa }e se slu~i. vo osnova. Denes. nepotrebni pritisoci vrz delovnite partneri i sl. Toa u{te pove}e se odnesuva za sistemite vo koi pla}awata me|u stopanskite subjekti se vr{at so primena na ~ekovi. Rekovme deka navremenoto. Evidentiraweto na isplatata. privremena nelikvidnost. pred taa da bide fakti~ki izvr{ena. na planiraweto na prilivite i odlivite i na redovnoto a`urirawe na planot treba da mu se obrne golemo vnimanie. se naso~eni kon obezbeduvawe na likvidnosta. elektronskoto bankarstvo obezbeduva najefikasen i najbrz na~in na izvr{uvawe na pari~nite transakcii. preku poseduvawe svoja smetka i soodvetni bezbednosni proceduri. Primaren instrument za uspe{no upravuvawe so gotovite pari pretstavuva buxetot na gotovinata. }e se zadr`ime popodrobno na nekoi od niv. Na me|unaroden plan. se pogolem broj banki denes nudat mo`nosti za elektronski transfer na parite. Ednostavno i brzo.smetka ili drug vid bankarski smetki (so isklu~ok na pomali isplati {to se vr{at vo gotovo). kompaniite gi izvr{uvaat pla}awata i postojano imaat uvid vo svoeto gotovinsko saldo. Pravilnata upotreba na buxetot na gotovinata (planot na pari~nite prilivi i odlivi) obezbeduva usoglasenost pome|u prilivite i odlivite po periodi i odr`uvawe na potrebnoto gotovinsko saldo. Informaciite za parite {to se pristignati na smetkata ili isplateni od nea mora da bidat redovno i {to se vklu~eni vo reguliraweto na likvidnosta. no ne prerano. a paralelno so toa i da se izbegne neracionalnoto ~uvawe gotovinski vi{oci pretstavuva sinhronizacijata na pari~bite prilivi i odlivi. dodeka evidentiraweto na naplatata predvreme sozdava sprotiven vpe~atok. Obete situacii mo`at da dovedat do pogre{ni odluki. Elektronsko bankarstvo.Postojat pogolem broj aktivnosti {to mu stojat na raspolagawe na finansiskiot menaxer vo procesot na upravuvawe so gotovinata. Kontrola na pari~nite isplati. Nekoga{ postojat mo`nosti odredeni pla}awa da se odlo`at. Koristej}i gi sovremenite mo`nosti {to gi pru`a internetot . Vodewe precizna evidencija na transakciite. sozdava privid za poniska sostojba na smetkata od fakti~kata. Najdobar na~in da se odr`i likvidnosta. Poradi toa. SWIFT sistem ( Society of Worldwide Interbank Financial Telecomuniations). Vo prodol`enie. Site tie. ili naplatite da se stimuliraat so odobruvawe popusti i drugi merki.n. Toa zna~i postignuvawe usoglasenost me|u prilivite i odlivite po iznos i po vremenski periodi. za koj ve}e stana zbor vo delot na finansiskoto planirawe. vodej}i pritoa smetka za najdobroto mo`no iskoristuvawe na eventualnite gotovinski vi{oci. vr{ewe na pari~nite isplati po osnov na razli~nite nabavki i prezemeni obvrski ima golemo zna~ewe za pravilnoto 45 . se pove}e prisutno i na na{ite prostori.

klasificiraat i realiziraat site nastanati obvrski. Sinhronizirawe na pari~nite prilivi i odlivi. Toa u{te pove}e se odnesuva za sistemite vo koi pla}awata me|u stopanskite subjekti se vr{at so primena na ~ekovi. ili naplatite da se stimuliraat so odobruvawe popusti i drugi merki. so cel na najdobar mo`en na~in da gi iskoristi tie sredstva. a paralelno so toa da se izbegne neracionalnoto ~uvawe gotovinski vi{oci pretstavuva sinhronizacijata na pari~nite prilivi i odlivi. 46 . Vo prodol`enie. Nekoga{ postojat mo`nosti odredeni pla}awa da se odlo`at. Izvr{uvaweto na pari~nite isplati i naplati vo delovniot svet se vr{i isklu~ivo preku `iro-smetki ili drug vid bankarski smetki( so isklu~ok na pomali isplati {to se vr{at vo gotovo). Obete situacii mo`at da dovedat do pogre{ni odluki. vo osnova. so {to bi mo`el da odlu~uva za preoritetot na isplatite. za koj ve}e stana zbor vo delot za finansiskoto planirawe. Poradi toa. Najdobar na~in da se odr`i likovidnosta. Finansiskiot menaxer treba postojano da ima uvid vo neisplatenite obvrski i vremeto na nivnoto dostasuvawe. kako i eventualnite popusti za predvremena isplata. }e se zadr`ime popodrobno na nekoi od niv. Informaciite za parite {to se pristignati na smetkata ili isplateni od nea mora da bidat redovno i navremeno prosleduvani do finansiskiot menaxer i do ostanatite lica {to se vklu~eni vo reguliraweto na likvidnosta. pred taa da bide fakti~ki izvr{ena. Ova go spomenuvame od pri~ina {to samoto izdavawe na nalog za pla}awe ili samoto vetuvawe deka parite }e bidat prefrleni na na{ata smetka ne zna~i i deka vo istiot moment toa }e se slu~i. se naso~eni kon obezbeduvawe na likvidnosta. neophodno e da se ima dobra kontrola vrz site pla}awa.upravuvawe so gotovite pari. Pravilnata upotreba na buxetot na gotovinata ( planot na pari~nite prilivi i odlivi) obezbeduva usoglasenost i me|u prilivite i odlivite po periodi i odr`uvawe na potrebnoto gotovinsko saldo. privremena nelikvidnost. da izdava nalozi za pla}awe i postojano da ima uvid vo raspolo`livata gotovina. dodeka evidentiraweto na naplatata predvreme sozdava sprotiven vpe~atok. Za taa cel. sozdava privid za poniska sostojba na smetkata od fakti~kata. Evidentiraweto na isplatata. {to podrazbira postoewe na sistem vo koj precizno }e se evidentiraat. • Vlo`uvawa vo kratkoro~ni hartii od vrednost Postojat pogolem broj aktivnosti {to mu stojat na raspolagawe na finansiskiot menaxer vo procesot na upravuvawe so gotovinata. vodej}i pritoa smetka za najdobroto mo`no iskoristuvawe na eventualnite gotovinski vi{oci. nepotrebni pritisoci vrz delovnite partneri i sli~no. Site tie. na planiraweto na prilivite i odlivite i na redovnoto a`urirawe na planot treba da mu se obrne golemo vlijanie. Primaren instrument za uspe{no upravuvawe so gotovite pari pari pretstavuva buxetot na gotovinata. Toa zna~i postignuvawe usoglasenost me|u prilivite i odlivite po iznos i po vremenski periodi. Vodewe precizna evidencija na transakciite.

Ednostavno i brzo. Na primer. so cel na najdobar mo`en na~in da gi iskoristi tie sredstva. preku poseduvawe svoja smetka i soodvetni bezbednosni proceduri. da izdava nalozi za pla}awe i postojano da ima uvid vo raspolo`livata gotovina. so {to bi mo`el da odlu~uva za prioritetot na isplatite.kompaniite vr{at kratkoro~no investirawe na slobodnite pari~ni sredstva vo slednive situacii : 1) Koga hartiite od vrednost se javuvaat kako supstitut na gotovite pari. konzervativna politika na finansirawe (za {to podolu ke stane zbor) i raspolaga so privremeni gotovinski vi{oci. se pove}e prisutno i na na{ite prostori. vr{ewe na pari~nite isplati po osnov na razli~nite nabavki i prezemeni obvrski ima golemo zna~ewe za pravilnoto upravuvawe so gotovite pari. klasificiraat i realiziraat site nastanati obvrski. SWIFT sistem ( Society of Worldwide Interbank Financial Telecomunications).Elektronsko bankarstvo. elektronskiot transfer na pari vo zna~itelna mera e potpomognat od t. taka {to vo odreden period od godinata kompanijata raspolaga so slobodni pari~ni sredstva koi bi mo`ele efikasno da se investiraat. Rekovme deka navremenoto. no ne prerano. Nekoga{ vo vakvite situacii se raboti za golemi iznosi koi kompaniite ne bi smeele da si dozvolat da gi ~uvaat bez da nosat soodveten prinos. kompaniite gi izvr{uvaat pla}awata i postojano imaat uvid vo svoeto gotovinsko saldo. Ovaa situacija se javuva koga kompanijata vodi t. Stanuva zbor za kratkoro~ni vlo`uvawa. • Vlo`uvawa vo kratkoro~ni hartii od vrednost Sostaven del na sistemot na efikasno upravuvawe so gotovinata vo pretprijatieto pretstavuva investirawe na privremenite gotvinski vi{oci vo kratkoro~ni hartii od vrednost. dodeka prilivite se kumuliraat relativno ramnomerno vo tekot na godinata. neophodno e da se ima dobra kontrola vrz site pla}awa. Kontrola na pari~nite isplati. se pogolem broj banki denes nudat mo`nosti za elektronski transfer na parite. Naj~esto. vo periodi vo koi kompnijata raspolaga so povisoki iznosi na gotovina od svoeto targetirano gotovinsko saldo.n. 2) Koga se vr{i privremeno investirawe na prilivite pribrani so emisija na dolgoro~ni hartii od vrednost. Denes. Emisijata na dolgoro~ni hartii od vrednost se vr{i so cel da se priberat sredstva za nekoi pogolemi investicii. So ogled na toa {to 47 . Finansiskiot menaxer treba postojano da ima uvid vo neisplatenite obvrski i vremeto na nivnosto dostasuvawe. koi gi investira so cel da ostvari odreden prinos. so traewe od nekolku dena do nekolku meseci. kako i eventualnite popusti za predvremena isplata. elektronskoto bankarstvo obezbeduva najefikasen i najbrz na~in na izvr{uvawe na pari~nite transakcii. Za taa cel. {to podrazbira postoewe na sistem vo koj precizno }e se evidentiraat. Na me|unaroden plan. kompanija {to se zanimava so otkup na nekoi zemjodelski proizvodi ima izrazito sezonski karakter na svoite pari~ni odlivi.n. Koristej}i gi sovremenite mo`nosti {to gi pru`a internetot.

Ovoj plan mu ovozmo`uva na finansiskiot menaxer sekoga{ navreme da gi ima potrebnite informacii vo pogled na slobodnite gotovinski iznosi i vremeto vo koe tie }e bidat raspolo`livi. Prinosot naj~esto se javuva vo oblik na kamata ili eventualno. Profitabilnosta se odnesuva na prinosot {to nosi hartijata od vrednost. toj se rakovodi od nekolku kriteriumi {to treba da gi ispolnuvaat hartiite koi }e vlezat vo portfolioto na firmata : -likvidnost -profitabilnost -rizi~nost i dr.emisijata se vr{i vo odreden kus vremenski period. so {to bi do{lo do zaguba na del od sredstvata na kompanijata. Pri toa. Obezbeduvaweto naeden vakov iznos ne mo`e da se izvr{i na kus rok. tie bi donele odreden prinos do momentot na fakti~koto investirawe vo realni dobra.e. {to e poredok slu~aj kaj kratkoro~nite hartii od vrednost. kompaniite moraat da gi akumuliraat ovie sredstva vo tekot na nekolku godini. za {to }e bide potrebno da se prodadat hartiite koi se prethodno kupeni.Vo odredeni situacii kompaniite imaat potreba da akumuliraat pogolemi gotovinski iznosi koi }e bidat podoca upotrebeni za golemi isplati. proda`bata }e mo`e da bide izvr{ena edinstveno so golem popust. na mo`nosta taa da se kupi ili prodade vo sekoe vreme. Finansiskiot menaxer mora da raspolaga so potrebnite znaewa za da mo`e da vr{i pravilen izbor na kratkoro~nite hartii od vrednost. Rizi~nosta e imanentna karakteristika na vlo`uvawata vo hartiite od vrednost i opfa}a pove}e aspekti koi se odnesuvaat na razli~nite vidovi opasnost koi gi nosat ovie vlo`uvawa. so {to. Ova e osobeno zna~ajno kaj upotrebata na hartiite od vrednost kako privremena investicija na gotovinskite vi{oci od pri~ina {to vo sekoj moment mo`e da se javi potreba od gotovi pari. Primarniot faktor. Osnova za uspe{no vlo`uvawe pretstavuva buxetot na gotovinata. korisno e istite da bidat kratkoro~no investirani. kapitalna dobivka od porastot na pazarnata cena na hartijata od vrednost. 3) Za privremeno plasirawe na sredstvata nameneti za nekoi golemi pla}awa. po`elno e pribranite sredstva privremeno da se vlo`at vo likvidni hratii od vrednost. duri i so pogolemo zna~ewe od prinosot {to go nosat. a investiraweto e proces {to mo`e da trae podolgo vreme. Me|u niv bi gi spomenale opasnosta od inflacija i valutniot rizik koi se odnesuvaat 48 . poradi {to. t. kaj vlo`uvawata vo kratkoro~ni hartii od vrednost e nivnata likvidnost. Likvidnosta kaj hartiite od vrednost se odnesuva na postoeweto redoven Pazar so odnosnata hartija. Dokolku ne postoi redovna pobaruva~ka i pazarna cena. Vo periodot dodeka ovie sredstva stojat neupotrebeni. odnosno marketabilnost. Edna takva isplata pretstavuva isplatata na glavnicata na obvrznicite koja dostasuva vo odredena godina.

Del od transakciite {to se odvivaat na ovoj pazar vklu~uvaat sozadavawe i kupoproda`ba na kratkoro~ni hartii od vrednost. • Vidovi kratkoro~ni hartii od vrednost Trguvaweto so kratkoro~nite hartii od vrednost e predmet na rabota na pazarot na pari. {to. Preku pazarot na pari subjektite {to imaat privremeno slobodni vi{oci na pari~ni sredstva istite im gi pozajmuvaat na subjektite {to imaat potreba od niv. Na obete strani od ovoj pazar mo`e da se najdat pretprijatija. Kako nivni kupuva~i mo`at da se javat poedinci. banki. za koj ve}e zboruvavme i devizniot pazar. Kako za{tita od vakviot rizik se javuva vlo`uvaweto vo hartii od vrednost so fluktuira~ki kamatni stapki. kako i dr`avata i nejzinite institucii. pri proda`bata na hartijata od vrednost. Drug vid rizik e kamatniot rizik. Toa se eden vid kusoro~ni obvrznci {to na kupuva~ot mu nosat odreden prinos-kamata. Nivna op{ta karakteristika e rokot na dostasuvawe koj ne nadminuva edna godina. prakti~no zna~i. Ovoj pazar naj~esto e neinstitucionaliziran (ne se odviva na edno mesto) i opfa}a brojni subjekti-u~esnici. pretprijatija i drugi banki. pokraj pazarot na kapital.poedinci. {to vodi kon pad na vrednosta na hartiite od vrednost. komercijalnite zapisi se povolni investicii {to im stoi na raspolagawe na menaxerite. Vrz osnova na ovie osnovni. koj se odnesuva na opasnosta od porast na kamatnite stapki. zaguba na del od supstancata na sredstvata na kompanijata. no i na drugi kriteriumi.finansiskiot menaxer treba da izvr{i sopstvena selekcija na hartiite od vrednost od ponudata {to stoi na raspolagawe na pazarot.na mo`nosta da se namali kupovnata sila na parite na doma{niot pazar vo me|unarodni ramki. denominirani vo stabilna valuta. so fluktuira~ki kamatni stapki. Spored toa. Dokolku hartijata od vrednost e podlo`na na inflacija. kako i razli~ni vidovi hartii od vrednost i drugi dogovori. Komercijalnite zapisi se kratkoro~ni hartii od vrednost {to gi izdavaat pretprijatijata koi imaat potreba od pari~ni sredstva na kus rok. Toa e vtoriot segment od finansiskiot pazar na edna zemja. Blagajni~kite zapisi se dol`ni~ki hartii od vrednost {to gi izdavaat delovnite banki so cel da priberat pari~ni sredstva na kus rok. efikasnoto portfolio na kratkoro~ni hartii od vrednost bi opfatilo likvidni hartii. ]e spomeneme i nakuso }e objasnime nekoi od niv. Pazarot na pari gi opfa}a site transakcii preku koi se vr{i pozajmuvawe i vlo`uvawe na pari~ni sredstva na kus rok. Kako za{tita od ovoj vid rizik se javuva vlo`uvaweto na hartii od vrednost ~ija{to vrednost e izrazena vo nekoja stabilna valuta. Blagajni~ki zapisi. duri i koga taa e so ista cena kako pri kupuvaweto. so soodveten. a otkako edna{ se emituvani. so niv mo`e 49 . dobieniot iznos ima pomala kupovna mo} od vlo`enite sredstva vo nea. obi~no ne podolg od edna godina. Komercijalni zapisi. zadovolitelen prinos. Za komercijalnite zapisi popodrobno }e zboruvame vo slednata glava. Bidej}i naj~esto gi izdavaat renomirani i sigurni pretprijatija.

Dokolku menicata e akceptirana (prifatena) od strana na bankata-trasat.toa ja zajaknuva nejzinata sigurnost kako plate`no sredstvo. Dr`avni i op{tinski kratkoro~ni hartii od vrednost. Sertifikatite za depozit se izdavaat isklu~ivo na visoki pari~ni iznosi( vo SAD. kako sredstvo za namiruvawe na me|usebnite obvrski ili kako hartija od vrednost. Taa se koristi za regulirawe na dol`ni~ko-doveritelskite odnosi.da se trguva i na sekundarniot pazar. kako sredstvo za re{avawe na kratkoro~nite nedostatoci na sredstva vo buxetot. 3. Kako sigurna hartija od vrednost. Ovie zapisi. tie pretstavuvaat atraktiven instrument za kratkoro~no vlo`uvawe na slobodnite pari~ni sredstva. Naj~esto glasat na donositel. Ministerstvoto za finansii). za iznosi pogolemi od 100. Dokolku menicata e naplatliva po opredeleno vreme. Ovie zapisi nekoga{ nosat i poniski prinosi od dr`avnite hartii od vrednost({to gi emituva Vladata. poradi predvremenata isplata na vlo`eniot iznos. koi se rezultat na nekoja kupoproda`na transakcija. Menicata. 6 ili 12 meseci. Od pred nekolku godini i vo na{ata zemja se vr{at redovni emisii na dr`avni zapisi. poradi {to se i likviden instrument na pazarot na pari. So menuvawe na nivnite kamatni stapki. me|u 30 dena i 12 meseci i na negoviot sopstvenik mu nosi kamata. Sertifikatot za depozit e potvrda za vlo`ena suma pari vo banka. ne e hartija od vrednost. vo periodot do naplatata taa mo`e da bide eskontirana (predvreme 50 . Bankarskiot akcept pretstavuva menica transirana na nekoja banka i akceptirana od nea. po istekot na opredelen period ili opredelen den.e. Tuka naj~esto se raboti za dr`avni zapisi {to gi izdava Ministerstvoto za finansii. Celta na nivnata emisija e kontrola na pari~nata masa. vo nasoka na odr`uvawe na monetarnata stabilnost na zemjata. vo osnova.meni~en dol`nik). Sli~ni hartii od vrednost mo`at da izdavaat i op{tinskite vlasti. nosat kamata i se odlikuvaat so mo{ne visoka sigurnost. nekoga{ dol`nikot ( trasant) mu izdava menica na doveritelot (remitent). a preku naplatata na nominalnata vrednost. Na sekundarniot Pazar sertifikatot se prodava po diskontirana vrednost. Sertifikatot glasi na odreden rok. Menicata mo`eda bide naplatliva poviduvawe. izdadena od strana na bankata. t. kako kratkoro~ni hartii se sre}avaat i blagajni~kite zapisi na centralnata banka. koja e transirana na nekoja banka( trasat. Pokraj niv. Bankarski akcepti. Kako kupuva~i na ovie zapisi se javuvaat isklu~ivo delovnite banki. kupuva~ot ja dobiva implicitnata kamata. centralnata banka vr{i restrikcija ili ekspanzija na pari~nata masa.000 dolari). Sertifikat za depozit. Blagajni~kite zapisi obi~no imaat rokovi na dostasuvawe od nekolku denovi do 12 meseci. naplativa odreden broj denovi po viduvawe. koi obi~no imaat dostasuvawa od 1. Namesto pla}awa vo gotovo. so {to i izdava naredba na bankata da izvr{i isplata na meni~nata suma. Dr`avnite zapisi obi~no se prodavaat po diskontirana vrednost. tuku instrument za obezbeduvawe na pla}awata. so {to se ovozmo`uva lesniot transfer na ovoj sertifikat me|u subjektite.

Bidej}i se raboti za nekolkumese~ni periodi. se javuva potreba od dopolnitelni sredstva. a na obrtnite sredstva 51 . a za da se stori toa. sezonski. KRATKORO^NO FINANSIRAWE VI. potrebni se surovini. najracionalno e za taa namena da se iskoristat nekoi kratkoro~ni izvori na sredstva. plati za dopolnitelna rabotna sila i sl.naplatena) kaj nekoja banka ili da bide prodadena na sekundarniot pazar. se sretnavme i so poimot obrten kapital. gi narekuvame povremeni obrtni sredstva. POVRZANOSTA NA OBRTNITE KRATKORO^NOTO FINANSIRAWE SREDSTVA I U{te koga zboruvame za kapitalnoto buxetirawe i investiraweto vo postojani sredstva spomenavme deka e najracionalno vlo`uvawata vo postojani sredstva da se finansiraat preku dolgoro~ni izvori na finansirawe. Na primer. Na sli~en na~in mo`eme da ja objasnime i povrzanosta na vlo`uvawata voobrtni sredstva so kratkoro~nite izvori na finansirawe. Koga zboruvame za obrtnite sredstva. obrtnite sredstva ne se ograni~eni na ovaa golemina. poradi {to se javuva potreba ovie potrebi da se pokrijat vo periodot na nivnoto postoewe. Ovie mo`nosti gi koristat remitentite dokolku sakaat porano da dojdat do gotovina. taka {to otpla}aweto na kreditite vrzani so niv vo kusi periodi nema nikakva logika. • Strategii na finansirawe Rekovme deka i pokraj generalnoto pravilo za finansirawe na dolgoro~nite vlo`uvawa od dolgoro~ni izvori. So trguvaweto na sekundarniot pazar.1. pretprijatijata {to proizveduvaat osve`itelni pijaloci imaat zna~itelno pogolema pobaruva~ka na nivnite proizvodi vo tekot na letnite meseci. Me|utoa. Za da se odgovori na takvata pobaruva~ka. Me| utoa. Imeno. dodeka sredstvata {to se javuvaat povremeno. Vo razli~ni periodi od godinata poradi razli~ni pri~ini. VI. do zgolemena potreba od obrtni sredstva doa|a naj~esto poradi sezonskiot karakter na raboteweto. od pri~ina {to efektite na ovie vlo`uvawa doa|aat do izraz vo tekot na podolg vremenski period. taa dobiva karakteristiki na kratkoro~na hartija od vrednost. potrebno e da se zgolemi proizvodstvoto. ne e se taka crno-belo. koi ke treba da se obezbedat na nekakov na~in. So nego go ozna~ivme delot od obrtnite sredstva {to postojano se nao|a vo pretprijatieto i e neophoden za izvr{uvawe na negovata dejnost. Iznosot na obrtnite sredstva {to e postojano se nao|a vo pretprijatieto go narekuvame u{te i trajni ili permentirani obrtni sredstva.

52 . dodeka za drugi e potrebno odredeno osiguruvawe. a koi se prete`no trajni i dolgoro~ni. od izvorite na kapitalot koi pri toa se obezbeduvaat. a del se rezultat na posebni spogodbi i dogovori. poradi {to i nie }e se obideme soodvetno da gi sistematizirame. so samoto rabotewe na pretprijatieto. Nekoi od izvorite se zasnovani na doverba. u{te vo delot posveten na planiraweto na kapitalnite vlo`uvawa vidovme deka pri planiraweto na finansiskata konstrukcija na ovie investicii. VI. Sredniot del od obrtnite sredstva grafi~ki odgovara na ovaa golemina i go pretstavuva delot na trajnite obrtni sredstva. poradi pogolema preglednost vo izlo`uvaweto na materijata.2. Grafi~ki. ova bi izgledalo vaka: AKTIVA PASIVA Postojani sredstva Trajni i dolgoro~ni izvori Obrtni sredstva Kratkoro~ni sredstva Od slikata mo`e da se vidi ona {to prethodno go obrazlo`ivme. vo praktikata ne se javuva vakva idealna usoglasenost pome|u sredstvata i izvorite. Dolgoro~nite izvori se pogolemi od iznosot na postojanite sredstva i pokrivaat i del od obrtnite sredstva. Vakviot generalen soodnos se zadr`uva re~isi vo tekot na celiot `ivoten vek na kompanijata. Imeno. goleminata na dolgoro~nite i trajnite izvori na kapitalot ja nadminuva goleminata na postojanite sredstva. tuku i inicijalnite vlo`uvawa vo obrten kapital. KRATKORO^NI IZVORI NA FINANSIRAWE Na pretprijatieto mu stojat na raspolagawe mno{tvo raznovidni izvori na kratkoro~no finansirawe. se pokrivaat ne samo vlo`uvawata vo postojani sredstva.od kratkoro~ni. Del od ovie izvori nastanuvaat spontano. Denes se ve}e razvieni brojni modaliteti na izvorite na finansirawe na kus rok. pokrivaj}i i del od obrtnite sredstva. Spored toa.

Gi narekuvame raste~ki tokmu poradi svojstvoto na kumulirawe so tekot na vremeto. pretprijatieto e kreditirano od proizvoditelot na energija.3. Velime deka se raboti za izvori na sredstva od pri~ina {to dodeka gi dol`i sredstvata. Kako primeri za vakvi izvori }e gi navedeme obvrskite za plati. obvrskite za danoci i dr. Na nekoj na~in. se do momentot na isplatata. Vo vrska so danocite. se do istekot na periodot. no pla}aweto na smetkite se vr{i edna{ mese~no. Vo ovaa grupa spa|aat raste~kite obvrski i trgovskiot kredit. Nivna op{ta karakteristika e toa {to za nivnoto nastanuvawe ne e potrebno posebno dogovarawe. Vo tekot na mesecot pretprijatieto. Drugi karakteristiki na spontanite izvori se i toa {to tie ne predizvikuvaat tro{oci na finansiraweto (dokolku se po~ituvaat rokovite na pla}awe). SPONTANI IZVORI Za spontanite izvori na kratkoro~no finansirawe e svojstveno toa {to tie nastanuvaat vo tekot na redovnoto rabotewe na kompaniite i pretstavuvaat del od strukturata na kapitalot na re~isi sekoja kompanija. tuku tie se rezultat na me|usebnite delovni odnosi ili se zasnovani na zakonski i drugi odredbi i re{enija. a nivnata isplata se vr{i naj~esto edna{. kako i faktot deka za niv ne potrebno osiguruvawe vo forma na zalog ili nekoj drug vid garancii. Obvrskite za plati na vrabotenite. fakti~ki ja koristi rabotnata sila na vrabotenite kako svoe sredstvo. pri {to.Po~nuvame od podelbata na spontani izvori i izvori {to nastanuvaat so posebna spogodba. poradi {to re~isi postojano i redovno se sre}avaat vo bilansite na kompaniite. VI. vsu{nost sredstva koi kompanijata gi dol`i na razli~ni subjekti vo tekot na odreden vremenski period. tie se kumuliraat kako obvrski izvesno vreme. na krajot na mesecot. Pretprijatieto sekojdnevno tro{i energija. Zatoa velime deka obvrskata se kumulira od den na den. za na krajot na periodot. Povtorno stanuva zbor za obvrska {to 53 . obvrskite za elektri~na energija. na primer. da dojde i do is~eznuvawe na takvite obvrski. ovie obvrski povtorno se pojavuvaat i go bele`at istiot trend. se sozdavaat vo tekot na mesecot. • Raste~ki obvrski Raste~kite obvrski pretstavuvaat. so nivnata isplata. na nekoj na~in koristi tu| kapital. voda i sl. objasnenieto e ne{to pomalku logi~no. Vo sledniot period. Istoto ova mo`eme da go konstatirame i za elektri~nata energija.. kompanijata. taa raste. a za toa ne pla}a ni{to.

So ogled na toa {to i ovoj vid na finansirawe nastanuva bez posebno dogovarawe. Poradi toa. Vo ovaa grupa se sre}avame so osobena 54 . sepak stanuva zbor za obvrska. koja zgasnuva so isplatata na obvrskata. Vo periodot od pristignuvaweto na nabavenite stoki. elementite od koi se sostojat kreditnite uslovi se sli~ni nasekade. na izvesen na~in. VI. so {to tie dobivaat tretman na izvor na finansirawe. pretprijatieto koristi tu|i sredstva se do nivnoto prenesuvawe na dr`avata. }e mu posvetime odredeno vnimanie na na~inot na koj ovie klauzuli se analiziraat i interpretiraat. za sredstva koi pretprijatieto gi naplatuva pri proda`bata. • Trgovski kredit ( obvrski kon dobavuva~ite ) Tuka stanuva zbor za verojatno naj~estiot izvor na finansirawe vo delovniot svet. Pri toa. Vo prethodnoto poglavje ve}e zboruvavme deka odobruvaweto odreden kratok period za pla}awe na obvrskite pri nabavkata na dobra i vr{eweto uslugi e sosema voobi~aeno i redovno se javuva kako del od kupoproda`nite transakcii. do pari~nata isplata na nastanatata obvrska. IZVORI [TO NASTANUVAAT SO POSEBNA SPOGODBA Vo ovaa grupa izvori na kratkoro~no finansirawe spa|aat site onie kratkoro~ni izvori na sredstva ~ie{to koristewe e povrzano so pregovarawe i sklu~uvawe poseben dogovor pome|u korisnikot na sredstvata i doveritelot. a koi zadol`itelno opfa}aat: -period na pla}awe -diskonten period vo koj mo`e da se plati so odreden popust -stapka na diskont Ve}e zbruvavme za klauzulite od tipot . nego go vbrojuvame vo grupata spontani izvori. Iako ne se raboti za obezbeduvawe na kakov bilo input potreben za raboteweto (kako vo prethodnite slu~ai).pretprijatieto ja regulira edna{ mese~no. Poradi toa.. sepak. i drugi preku koi se definirata uslovite za pla}awe. no koi de facto ne mu pripa|aat nemu.3/10 neto 30. kako {to na stranata na prodava~ot se pojavuvaat pobaruvawa. nezavisno od na~inot na nivno formulirawe. kvartalno ili godi{no..4. taka na stranata na kupuva~ot se pojavuva smetkata obvrski kon dobavuva~ite. kupuva~ot e fakti~ki kreditiran od strana na prodava~ot. Trgovskiot kredit se koristi vrz osnova na uslovite specificirani od prodava~ot. Iako se raboti za klauzuli karakteristi~ni za amerikanskiot deloven svet.

poradi {to ni e neophodno istite da gi sistematizirame na odreden na~in. i rizikot za doveritelot e zna~itelno pomal. za tekovno pokrivawe na potrebite od sredstva na kus rok. Toa e i pri~ina zo{to na koristeweto na vakvite krediti naj~esto mu prethodiperiod na sorabotka i visko stepen na doverba me|u bankata i dol`nikot. bankite so svoite klienti sklu~uvaat aran`mani kako {to se kreditna linija i revolving aran`mani.raznovidnost na izvorite. Za taa cel. Vo grupata na bankarskite kredite spa|aat: -kreditot so ednokratna otplata -kreditnata linija i -revolving kreditniot aran`man Hartija od vrednost koja kompaniite ja emituvaat so cel da priberat likvidni sredstvata na kus rok e komercijalniot zapis. Poradi toa. Kako i sekoj kredit. taka {to primenata na poednostavena postapka na analiza e sosema opravdana. bankite odobruvaat i kratko ro~ni krediti so ednokratna otplata. Kratkoro~nite krediti imaat rok na vra}awe do edna godina. imaj}i predvid deka kreditite se potrebni za situacii vo koi trebada se reagira navistina brzo. Toa pozajmuvawe mo`e da dobie forma od klasi~no bankarsko kreditirawe ili na finansirawe preku emisija na hartii od vrednost. Isto taka. Se raboti za pozajmuvawe na sredstva na kus rok zasnovano na doverbata i dobrite delovni odnosi me|u dol`nikot i doveritelot. • Bankarski krediti Bankite odobruvaat kratkoro~ni krediti na svoite klienti so cel nadminuvawe na nivnite kratkotrajni problemi so likvidnosta. Pokraj niv. • Neosigureni izvori Kako {to samoto ime ka`uva. kratkoro~nite krediti se obi~no vopomali iznosi i rokovite za vra}awe se zna~itelno pokusi odkolku {to e toa slu~aj so dolgoro~nite krediti. • Kredit soednokratna otplata 55 . so taa razlika {to analizata tuka e mnogu pokratka i pomalku detalna. najprvo }e napravime razlika pome|u neosigurenite i osigurenite izvori. Vo takov slu~aj. Ova e od pri~ina {to i celokupnoto vreme za odobruvawe na ovie krediti se nastojuva da bide pokratko. neosigurenite kratkoro~ni izvori se takvi izvori za koi doveritelot ne bara posebno osiguruvawe so sredstvata na dol`nikot. i ovie krediti se karakteriziraat so prethodna analiza na kreditnite barawa.

Bidej}i ovie krediti se odobruvaat za konkretna namena vo odreden period. Od nego mo`e da se sogleda kolku iznesuva najgolemata potreba od pozajmuvawe vo planskiot period. Iznosot na odobreniot kredit vo vid na kreditna linija zavi od potrebata na korisnikot i doverbata {to bankata ja ima vo nego. naj~esto so sezonski karakter ili koga parite se potrebni za realizacija na nekoja konkretna transakcija. Poradi toa. dogovor pome|u bankata i pretprijatieto. na primer. Ovie krediti gi narekuvame krediti so ednokratna otplata bidej}i. Kreditnata linija e rezultat na prethodni dobri relacii pome|u pretprijatieto i bankata. Dokolku bankata ima nedostig od raspolo`livi gotovi pari. so {to se kreira dovolen pari~en priliv za otplata na kreditot. velime deka ovie krediti imaat karakteristika na samolikvidirawe. po potreba da koristi sredstva od kreditot. vrz osnova na steknatat doverba mnogu se olesnuva koristeweto na sredstva za pretprijatieto. bez posebno dogovarawe i evaluacija na kreditni barawa. Pri odobruvaweto. Otkako ke pomine periodot na pogolema potreba od gotovi pari sleduva periodot na naplata na pobaruvawata koi se sozdale vo sezonata na golema pobaruva~ka. • Kreditna linija Kreditnata linija e aran`man. pretprijatieto vr{i povlekuvawe i vra}awe na odobrenite sredstva. kako. taa ne e obvrzanan da go odobri iznosot {to pretprijatieto go bara vo momentot. {to pretstavuva osnova za kreditno barawe. pri {to kratkoro~niot kredit treba da ni ovozmo`i da go premostime prediot dodeka uspeeme da dobieme dolgoro~en kredit. so koj bankata odobruva odreden pari~en iznos koj pretprijatieto }e mo`e da go povle~e vo vid na kredit.Kratkoro~nite krediti naj~esto se zemaat so cel da pokrijat privremen nedostig na obrtni sredstva. pri sekoe odelno odobruvawe na kredit. taka {to. korisnikot obi~no potpi{uva menica. Spored toa. sekoga{ koga za toa }e ima potreba. Vakvite krediti i go dobileimeto kredite za premostuvawe. so koja se opredeluva iznosot {to treba da se plati pri vra}aweto na kreditot. kaj kreditnata linija. najmnogu do edna godina. kako i datumot na otplata. Sekako 56 . za razlika od dolgoro~nite krediti kaj niv ne postojat anuiteti i otplatat se vr{i odedna{. Pri toa. vo razli~ni iznosi koi edinstveno ne smeat da go nadminat maksimalniot iznos od dogovorot. koga }e se soberat potrebnite sredstva. Imeno. Dobar vodi~ pri utvrduvaweto na godi{nata potreba za korisnikot pretstavuva buxetot na gotovinata. Kratkoro~ni krediti se koristat i kaj realizacijata na kapitalni investicii. Edinstveno ograni~uvawe pri toa e likvidnosnata sostojba na bankata. bankata vr{i evaluacija na kreditnoto barawe. pretprijatieto ima mo`nost vo tekot na periodot na va`ewe na kreditnata linija. bankata se obvrzuva da mu prefrli sredstva na pretprijatieto samo dokolku i taa rapolaga so dovolno likvidni sredstva. pri navabka na ma{ina.

000. primarna stapka . a korisnikot povle~e 7. koristeweto na revolving aran`manot (i na kreditnata linija) mu ovozmo`uva na korisnikot vo sekoe vreme sloboden pristap do likvidnite sredstva na bankata vo ramkite na dogovoreniot iznos.So toa. godi{no pro~istuvawe na smetkata. neizvesno od toa dali }e go koristi ili ne.000 i provizija na sumata od 3. dol`nikot ne pla}a nikakov nadomest.n. Druga razlika me|u ovoj aran`man i kreditnata linija e toa {to revolving aran`manot ~esto se sklu~uva i kako srednoro~en dogovor.prime rate).000.000 denari. za t. I pokraj ovoj dopolnitelen tro{ok. taka {to 57 . t. Imeno. finanskiski izve{tai i drugi dokumenti. vo tekot na periodot na koristewe na kreditnata linija mo`e da dojde do promeni vo nejzinite uslovi ili taa da bide ukinata.e. najmalku edna{ vo godinata. toj nadminuva period od edna godina. 15 dena vo kontinuitet. nezavisno od nejzinata momentalna sostojba vo pogled na likvidnosta. na primer. dokolku odobreniot kredit e vo iznos od 10. Kaj revolving aran`manot. Za kreditnata linijae karakteristi~no t.000 denari. kako i dokolku bankata utvrdi vlo{uvawe na bonitetot na korisnikot.000. Revolving aran`manot e poskap od kreditnata linija od pri~iina {to kaj nego se pla}a odreden nadomest I za neiskoristeniot del od sredstvata. so ogled na toa {to bankata rezervira odreden iznos za korisnikot. so {to }e mo`e da ja sledi likvidnosta na pretprijatietoi koristeweto na odobrenite sredtva vo soglasnots so dogovorot. pretprijatieto {to koristi kreditna linija e obvrzano da gi likvidira svoite obvsrki kon bankata i da ja odr`i sostojbata na svojot dolg kon nea na sostojba nula izvesno vreme. Pri toa kamatnata stapka na ovie krediti obi~no se vrzuva za nekoja referentna stapka vo ekonomijata(na primer.vo tekot na koristewe na kreditot bankata ima pravo da bara dopolnitelni informacii od pretprijatieto.000.Imeno. Dokolku nastanat promeni vo okolnostite. kaj kreditnata linija dokolku vo tekot na godinata ne se povle~at sredstva od odobreniot iznos. • Revolving krediten aran`man Revolving kreditniot aran`man e mnogu sli~en na kreditnata linija so edna klu~na razlika: toj pretstavuva formalen obvrzuva~ki aran`man za bankata so koj taa vetuva i se obvrzuva deka na korisnikot }e mu isplati sredstva vo ramkite na dogovoreniot iznos. Taka. toj e dol`en daplati provizija za toj iznos.n.000 denari vo odreden period za toj period }e treba da plati kamata na iznosot od 7. na primer. bankata se osiguruva deka sredstvata {to se odobreni kako kratkoro~ni nema da bidat zloupotrebeni i koristeni za dolgoro~ni potrebi.

Komercijalnite zapisi se izdavaat so golemi nominalni vrednosti. kako na primer. izbegnuvaj}i gi taka proviziite {to bi im gi platile na posrednictite. no se javuva vo goleam mera i kaj kratkoro~noto pozajmuvawe. no nivniot kupuva~ mo`e da pobara od emitentot da izvr{i predvremen otkup na zapisot. obvrzuvaj}i se deka po istekot na rokot na dostvauvawe. Vakvoto osiguruvawe vo forma na zalog obi~no takov karakter {to soodvetstuva na ro~nosta na koristeniot kredit. • Osigureni izvodi Osigurenite kratkoro~ni izvori na finansirawe se karakteriziraat so toa {to pozajmeniot iznos se obezbeduva so zalo`uvawe odreden vid imot na dol`nikot. so diskont. na kupuva~ite na zapisite }e im gi vratat vlo`enite sredstva zaedno so kamata. komercijalni zapisi izdavaat i banki i drugi finansiski institucii.000 dolari. Koga dol`nikot nema dovolno visok bonitet i doverva kaj doveritelite. so {to. Komercijalnite zapisi retko se trguvaat na sekundarniot pazar. Ovie kompanii obi~no samite ja vr{at emisijata bez posrednici. emitentite primenuvaat nekolku merki. • Komercijalen zapis Komercijalnite zapisi se kratkoro~ni dol`ni~ki hartii od vrednost {to gi izdavaat kompaniite koga imaat potreba od pari~ni sredstva na kus rok. So cel da gi napravat komercijalnite zapisi poatraktivni.Sekako. kako na primer. tie od nego baraat soodvetno osiguruvawe za kreditot. site ovie merki zna~at zgolemuvawe na tro{ocite ne emisijata i na toa mora da se smeta. Kaj 58 . koi se vo pogolemi iznosi i so podolgi rokovi na vra}awe. }e mo`e od zalo`eiot imot da ja izvr{i naplatata. Kako emitenti na komercijalni zapisi se javuvaat naj~esto golemi kompanii. kompanii so golem pazaren ugled. vo SAD od po 100. doveritelot se osiguruva deka vo slu~aj na nenaplatlivost na svoeto pobaruvawe. Pokraj niv. sekako. Osiguruvaweto na kredtite pove}e e karakteristi~no za dolgoro~nite krediti. So toa.korisnikot na kreditot ima obezbedeno fiksna razlika na negovata kamatna stapka so ovaa referentna stapka. Komercijalnite zapisi obi~no se emituvaat so rok na dostavuvawe do 270 dena. odobruvaat pla}awe na svoite prizvodi so pomo{ na komercijalnite zapisi i pri toa odbruvaat popust. izdava~ot gi pribira potrebnite sredstva na kus rok od po{irokata investirotska publika. pla}aat povisoka kamata vo sporedba so kamatata {to ja ispla}aat bankite na depozitite kaj niv i drugo. obezbeduvaat bankarska garancija za otplata na pozajmenite sredstva.

Doveritelot. proda`bata na razli~ni vidovi imot ne e primarna dejnost na bankata i toa samo sozdava dopolnitelni problemi i tro{oci vo raboteweto. pak. Imeno. pak. Eventualnata nemo`nost na dol`nikot da go vrati kreditot za bankata otvora problem na negova naplata preku proda`ba na zalo`eniot imot. {to ne od niven primaren interes. samo zalihite i pobaruvawata doa|aat predvid za zalo`uvawe. Kako poseben osiguren izvor na kratkoro~no finansirawe }e go razgledame faktoringot na pobaruvawata. {to mo`e da poslu`i kako sredstvo za osiguruvawe na kratkoro~nite krediti? Rekovme deka za ovaa cel naj~esto se koristat obrtnite sredstva Iako ima slu~ai da se zalo`uvaat delovi od opremata na doveritelot. vidot na zalogot i ostanatite uslovi. pred da go prifati zalogot. proveruva vo istata institucija dali imotote prethodno zalo`en.n. gi naru{uva performansite na bankata gledani preku koeficientite na finansiskata analiza. Kaj kratkoro~noto kreditirawe obi~no se zalo`uvaat kratkoro~ni. obrtni sredstva. pak. mo`nost da se prodadat bez potcenuvawa na nivnata vrednost. vo prodol`enie popodobreno }e se zadr`ime na kreditiraweto zasnovano na zalo`uvawe na ovie dve grupi sredstvo od imotot na pretprijatieto. doa| a do porast na imotot {to preo|a vo nejzini race. Otkako doveritelot i dol`nikot }e se dogovorat vo vrska so visinata na kreditot. Za da poslu`at kako korisna za{tita. -relativno stabilna pazarna vrednost {to mo`e da se proceni. nekamatnosni plasmani. {to nekoga{ mo`e da bide seriozen problem. obrtnite sredstva {to } e se koristat kako zalo za kreditiraweto moraat da ispolnuvaat nekolku svojstva: -pazarnost. Vo normalnite uslovi. t. Od obrtnite sredstva. normalno. a toa. 59 . zna~i kreditirawe na pomalku sigurni subjekti.dolgoro~noto kreditirawe se zalo`uva nedvi`en imot. Poradi toa. -soodvetna trajnost(nerasiplivost) -vo tekot na pregovorite okolu kreditiraweto doveritelot vr{i uvid vo sredstvata ponudeni kako zalog. Pogre{no e da se misli deka bankite(doveritelite) pretpo~itaat da odobruvaat osigurani krediti. dojde do op{ta nelikvidnost vo stopanstvoto zna~itelno se zgolemuva brojot na nelikvidni dol`nici.e. bidej}i toj so svojata trajnost mo`e da obezbedi za{tita za doveritelite. Osven toa. Toa za niv. obete kategorii gi imaat karakteristikite {to gi pravat pogodni za taa namena. zalogot se zaveruva vo soodvetna institucija so {to se spre~uva negovoto iskoristuvawe kako zalog za drug kredit vo isto vreme. i toa t. so {to se sozdava u{te poseriozen problem kaj bankata. Kone~no. gi procenuva istite od aspekt na karakteristikite navedeni pogore i odlu~uva dali istite }e gi prifati kako zalog i vo kolkav procent vo odnos na nivnata visina }e mo`e da bide odobreniot kredit. Dokolku. prakti~no.

kaj zalo`uvaweto na notificirana osnova dol`nicite po pobaruvaweto (kupuva~ite) se informi0rani za izvr{enoto zalo`uvawe i tie svoite pla}awa gi vr{at direktno na doveritelot(bankata). Pred da se odobri kredit vrz osnova na zalo`eni pobaruvawa. go stavame atributot relativno od pri~ina {tolikvidnosta na pobaruvawata primarno zavisi od stepenot na niv nivnata naplatlivost. Vrz osnova na anlizata. Ovoj procent obi~no se dvi`i me|u 50% i 80%. baratelot na kreditot dostavuva do doveritelot detalen spisok na pobaruvawata {to se zalo`eni so podatoci za dol`nicite. Sepak. so ogled na toa {to se raboti za nematreijalnite sredstva. Dokolku zalo`uvaweto e na nenotificirana osnova. na celiot iznos na pobaruvawata {to go poseduva kreditobaratelot.• Kreditirawe pobaruvawa vrz osnova na zalo`uvawe Koristeweto na smetkite na pobaruvawata od kupuva~ite kako zalog kaj kratkoro~noto kreditirawe mo`ebi izgleda pomalku ~udno. Dokolku pobaruvawata se kvalitetni i redovno se naplatuvaat i obnovuvaat. O~igledno e deka vo prviot slu~aj doveritelot ima mnogu pogolema kontrola vrz izvr{enite pla}awa. pak. Velime golema likvidnost od pri~ina {to se raboti za sredstva so koi raspolaga pretprijatieto i koi se na samo eden ~ekor od nivnoto pretvorawe vo gotovi pari. Zalo`uvaweto na pobaruvawata mo`e da se vr{i na notificirana i na nenotificirana osnova. vakviot. Smetkite na pobaruvawata se mo{ne pogodni za zalo`uvawe pri kratkoro~noto kreditirawe poradi nivnata relativno golema likvidnost. a toj. iznosite i rokovite za pla}awe. treba da se ima predvid deka se raboti za stavki od aktivata na bilansotna sostojba i toa za sredstva koi samo privremeno se nao|aat vo nepari~en oblik. 60 . doveritelot opredeluva vo kolkav procet od iznosot na pobaruvawata ke odobri kredit. Kako {to samoto ime ka`uva. pred kone~no da bide izvr{ena naplatata po osnov na izvr{enite proda`bi. dol`nicite po pobaruvaweto ne se informirani za izvr{enoto zalo`uvawe i svoite pla}awa gi vr{at na dol`nikot po kreditot. zadr`uva del od toj iznos (ednakov na procentot vo koj e odobren kreditot od vkupnite pobaruvawa). doveritelot ja analizira strukturata na pobaruvawata {to dol`nikot gi poseduva. Potoa. koj soodveten del mu prefrla na doveritelot. Kvalitetot na smetkite napobaruvawata kako zalog se smeta za ponizok dokolku preovladuvaat zastareni i pomali poedine~ni pobaruvawa. Zalo`uvaweto na pobaruvawata se vr{i generalno. bez konkretizairawe. a ostatokot go prefrla na dol`nikot po kreditot. no sepak. vid kreditirawe mo`e da se koristi kako kontinuiran oblik na dopolnitelno finansirawe na pretprijatijata. poradi {to bankite ja pretpo~itaat taa varijanta. Ovie poslednite predizvikuvaat pogolemi tro{oci za naplata po edinica. Od primaren interes za nego se ro~nostai goleminata na oddelnite pobaruvawa.

Sli~no kako i vo prethodniot slu~aj. zatoa {to se smeta deka po{irokiot asortiman na zaliha prvlekuva pove}e kupuva~i. Kredit vrz osnova na potvrda za zalo`en imot. koi formiraat sopstveni finanskiski kompnaii od koi na svoite dileri im odobruvaat kredite za finansirawe na proda`bata. poradi stravot deka vo slu~aj na potreba. Kredit vrz osnova na potvrda za zalo`en predmet vo skladi{te. na primer. Kredit osiguran so fluktuira~ki zalihi. se sostojat od proizvodi so pomala poedine~na vrednost. Ford). Doveritelot vr{i procena kolkava e prose~nata vrednost na zalihite vo odreden vremenski period i vrz taa osnova go odobruva kreditot.• Kreditirawe so zalo`uvawe zalihi Dokolku zalihite na surovini i gotovi proizvodi se sostojat od sredstva {to se odlikuvaat so trajnost. so ma{ini. doveritelite nema da sakaat da odobrat kredit vrz taa osnova. tie mo`at da poslu`at kako mo`no pogodno sredstvo za osiguruvawe na kratkoro~nite krediti. dilerite imaat mo`nost a ~uvaat pove}e avtomobili na zaliha od kolku {to bi mo`ela bez koristewe na kreditite. Za da go kontrolira toa doveritelot ima pravo da vr{i povremeni proverki vo skladi{teto na dol`nikot. Dol`nikot prodol`uva da ja izvr{uva svojata redovna dejnost. Proizvodite {to se vo zalihata na dol`nikot se zalo`uvaat. pazarnost i stabilna vrednost. pri {to gi dopolnuva ili gi prodava zalihite {to slu`at kako zalog. se vr{i zalo`uvawe na imot so pogolema vrednost {to mo`e konkretno da se identifikuva. So toa. Obi~no doveritelot mu dava mo`nost na dol`nikot da gi prodava zalo`enite proizvodi so toa {to prilivite od proda`bata dol`nikot treba vedna{ da mu gi prefrli na doveritelot. Ovoj vid zalog se primenuva kaj proizvodi {to mo`at da se identifikuvaat so seriski broj ili na drug na~in. Avtomobilite {to se ~uvaat na zaliha se evidentirani I prilivite od novnata proda`ba dilerot mora da mu gi otstapi na kreditorot. Dokolku. pak. no pod kontrola na 61 . So ogled na nepostojanosta na zalihite i problemite pri kontrolata na osiguruvaweto. poradi {to i gi narekuvame fluktuira~ki zalihi. koi. Ova e vo interes i na proizvoditelot. Razlikuvame nekolku varijanti na kreditite {to se osiguruvaat so zalo`uvawe na zalihi. Kaj ovoj vid krediti predmetot {to se zalo`uva se skladira vo javno skladi{te ili vo sopstvenoto skladi{te na dol`nikot. se evidentiraat nivnite seriski broevi i dol`nikot ne smee da gi otu|uva bez dozvola od doveritelot. ne bi mo`ele da gi prodadat sredstvata. So dogovorot za kreditirawese definiraat i pravata ra raspolagawe so zalo`enite dobra. ^est primer za koristewe na ovoj kredi e funkcioniraweto na pogolemite avtomobilski kompanii( na primer. Ovoj vid krediti se osiguruvaat so vkupnite zalihi na dol`nikot. se raboti za specifi~ni dobra. bez posebni ograni~uvawa. Hipoteka vrz dvi`en imot. iznosot na kreditot {to go odobruva doveritelot kako procent od vrednosta na zalo`enite sredstva kaj ovaa varijanta e najnizok. Goleminata na zalihite varira. pak.

odnosno na kompanijatapobaruva~ da i go isplati pobaruvaniot iznos pred vreme. naj~esto prenesuvaweto na pobaruvawata se vr{i bez mo`nost za nivno vra}awe. a na kompanijata {to i gi predala pobaruvawata i go isplatuva pobaruvaniot iznos. Slovenija. Kone~no. koga predmetot {to se zalo`uva ~esto mu e potreben na dol`nikot za negovata rabota. iako po svoite karakteristiki ovaa operacija ima re~isi isti efekti kao kreditiraweto so zalo`uvawe pobaruvawa. tro{okot. faktoringot pretstavuva cesija na pobaruvawata {to gi poseduva kompanijata. Ungarija i drugi). {to e ekvivalent na kamatata kaj klasi~noto kreditirawe. na primer. Korista od faktoringot se sostoi od nekolku elementi: za{teda na vreme i resursi koi bi bile anga`irani pri naplatata na pobaruvawata. Imeno. a vo posledno vreme i vo porane{nite zemji vo tranzicija( ^e{ka. t. Vo takva situacija tro{okot za kompanijata {to koristi faktoring se sosotoi od provizijata za posreduvaweto pri naplatat. postoi i treta varijanta pri koja kompanijata {to gi prenesuva pobaruvawata ne gi prezema vedna{ parite {to faktorot uspeal da gi naplati. So faktoringot naj~esto se zanimavaat 62 .faktor. • Faktoring Faktoringot go razgleduvame kako poseben oblik na kratkoro~no finansirawe od pri~ina {to ne se raboti za klasi~no kreditirawe. od ovie pri~ini. se zdobil so golema popularnost vo razvienite zemji. predvremen priliv na likvidni sredstva. namalen za soodveten nadomest. pokraj posredni~kata provizija }e go opfati i diskontot za predvremena naplata. koja se zanimava so naplata na pobaruvawata. Sepak.kompanija {to se zanimava so skladi{tarski raboti. Vo ovaa situacija. faktorot mo`e da izvr{i i predvremena isplata na pobaruvawata.pri {to faktorot ne go prezema vrz sebe rizkot od mo`nata nenaplativost. Zalo`uvawe vo sopstvenoto skladi{te se vr{i koga toa e popogodno ili poeftino. taka {to za periodot vo koj tie sredstva ostanuvaat na smetkata na faktorot kompanijata ima pravo na kamata. Kaj zalo`uvaweto vo javno skladi{te. odnosno nivno prenesuvawe na specijalizirana organizacija. sekako. spored op{tat definicija. Faktoringot. Vo svojata osnovna varijanta. odnosno prenesuvaweto na pobaruvaweto mo`e da bida samo za posreduvawe pri nivnata naplata. a polzata za nea e vo za{tedata na vreme i resursi za taa namena. Faktorot ima specijalizirani slu`bi koi se zanimavaat so procedurite za naplata na pobaruvaweto. izbegnuvawe na dolgite proceduri potrebni kaj bankarskoto kreditirawe i sli~no. so soodveten diskont. faktoringot ne mora da vklu~uva kreditirawe. I edniot i drugiot oblik na kreditirawe predizvikuvaat dopolnitelni tro{oci za ~uvawe na zalo`enite dobra. Za ova ve}e zboruvavme vo delot posveten na upravuvaweto so pobaruvawata. doveritelot dobiva potvrda od skladi{etot a skladi{tarot prevzema obvrska da ne dozvoli iznesuvawe na predmetot od skladi{teto bez dozvola na doveritelot. Kako dopolnitelna mo`nost. faktorot go prezema vrz sebe rizikot za nivna naplata.e.

1. a zakonodavstvata naj~esto ne dozvoluvaat bankite samostojno da se zanimavaat so faktoring. tuku baraat od niv toa da go izdvojat kako posebna dejnost. VOVED VO JAVNITE FINANSII VII. VII.specijalizirani kompanii za taa dejnost. ETIMOLO[KO POTEKLO I ZNA^EWE NA POIMOT “FINANSII” 63 . vo poseben preaven subjekt.

штедењето. sudska odluka i rok na pla}awe. туку и како сосема одреден општествен однос. odnosno dr`avno stopanstvo (ekonomija) voop{to. инструментите на плаќање и паричната евиденција. Angliskiot zbor “finance” ima zna~ewe na privatni парични работи и парични работи во граници на државното стопанство. па до крајот. rashodi i javni (dr`avni) dolgovi. се дотогаш ќе има финасии и финансиски односи и ќе се одредува самата природа на финансиите. осигурувањето. podrazbira {iroka predmetna i sodr`inska celina na odnosi.нема ни финансии. ~ija{to su{tina ja ~inat parite. Vo germanskiot jazik vo mno`ina “finanzen” (“finanzwesen”) ima zna~ewe kako i vo francuskiot jazik i opfa}a celokupno dr`avno pari~no gospodarewe. Се додека постојат парите и паричниот израз на вредноста на средствата на репродукцијата. kraj. паричното работење на поединецот. банкарството. секако на неговиот субјект односно сектор. основа се парите односно паричниот израз на вредноста на средствата за репродукција. Тоа значи дека финасиите како научна дисциплина постојат се додека постои производството. законот за вредности и парите како посебна економска категорија. zavr{ok. Zborot “finansii” ima dolga istorija. Според современата економска теорија поимот “финасии” ги опфаќа сите парични односно финасиски односи и има одредено пошироко значење бидејќи во себе ги вклучува трите најголеми меѓусебно поврзани подрачја што се 64 . Значи парите се прв предуслов за финансиско дејствување на друштвата и. Парите се јавуваат не само како чист финансиски феномен. prihodi.Upotrebata na poimot “finansii” bez nikakvi drugi pridavki. Зборот “финансии” се појавува и развива во другите европски јазици (италијанскиот. Денес поимот “финансии” не го опфаќа само државното шарично работење туку ги опфаќа и: монетарно-кредитната област. Без пари и паричен однос во создавање и распределба на паричниот доход . Vo sovremenata smisla zborot “finansii” prvo se javuva vo Francija vo XV vek. a vo sredniot vek latinskiot izraz “finatio”. koj zna~i granica. шпанскиот. поимот “финансии” прераснува во целосна заокружена научна дисциплина за финансиите. евиденцијата и контролата на паричното работење. Со појавата и развојот на производството на стока и на услуги и со почетокот на дејствувањето на законот за вредности. Poteknuva od latinskiot zbor “finis”. a vo mno`ina “les finances” prihodi i rashodi i celo dr`avno finansisko stopanisuvawe. kade {to vo ednina “la finance” zna~i pari~na rabota na poedinecot. како и сите служби што вршат работи во врска со паричното плаќање. Тоа значи дека дејствувањето на законите за вредност и реализацијата на производството на стока е органски поврзано со постоењето на парите. odnosno “finatio pecunaria” bil upotrebuvan vo smisla na zapis. претпријтието и на институциите. Во процесот на репродукција на нејзиниот почеток. девизното работење. португалскиот и во јазиците на другите европски народи) каде што истовремено добива и поширок спектар на значење. Парите се основа односно столба на кој се развиваат многубројни финансиски односи. Сите облици на средствата за репродукција во одреден момент добиваат паричен облик.

Еден дел од паричните текови се одвиваат во секторот на стопанството а другиот облик на движење се одвива во стопанството во целина. оплодување и со нивните многубројни и сложени појави и дејства во современата економија. и тоа: a) монетарните финансии . По првиот кружен тек. Другите текови. Меѓутоа бидејќи овие сектори добиените парични средства ги трошат за купување стока или услуги во правниот сектор тоа е париучен доход преточен во нив и повторно се враќа во секторите на стопанските претпријатија. прераспределбата и трошењето на националниот доход (во последно време и развиениот државен интервенционизам и неговото создавање во еден сектор) што претставува предмет на изучување на јавните или општествените финансии. дисциплина. поврзани со систем на создавање. циркулација и поништување на парите како во националните така и во меѓународните граници. но и за ефектите од таквите активности.вклучуваат во една единствена парична дисциплина . банките и државата. Меѓуто без познавања на многубројни и сложени текови на парите и 65 . Паричните средства го напуштаат секторот на стопанските претпријатија при распределба на доходот и се одлеваат во секторот на јавни претпријатија. Според ова финасиите според научна дисциплина се занимава со сите прашања што се поврзани со проблемите со парите.наука за финансиите. Кружното движење на средствата во кругот на стопанските претпријатија е дел од движењето на средствата од целокупното стопанство. сепак поради специфичноста и важноста на проблематика што ја обработуваат сметаме дека е оправдано да се одвојат во посебно подрачје на науката за финансии. која денес во развиените земји добива се поголемо значење. поништување. следуваат и други.на кои се темели најголем дел од науката за финансиите.за кои и покрај тоа што некои автори ги сметаат за дел од монетарните финансии. односно во странство. со нивното создавање и движење. Значи јасно се гледа дека тековите се јасно поврзани и меѓузависни – дека е невозможно да се одвојат но и дека можно одвоено да се изучуваат што и често се прави. Оваа појава е најмногу поврзана со се поголемиот развој на монетарната и на фискалната теорија и политика (Monetary and Fiscal Theory and Policy) со што во основа постепено се губи сега веќе стариот пристап на изучување на финансиите како научна дисциплина. но сега на значително поголемо ниво на доход во согласност со проширената општествена репродукција. c) меѓународните финансии . Еден дел од вкупните парични текови е поврзан со распределбата. b) јавните финасии на кои се темели проучувањето на начинот на прибирање и трошење на јавни средства за финансирање на јавните потреби во општеството. Изучувањето на меѓусебниот однос на многубројните сложени и испреплетени дејства кај наведените потсистеми на науката за финансиите обично се предмет на разгледување од страна на посебната научна дисцплина наречена функционални финансии. претставуваат предмет на изучување на монетарните финансии. Со тоа се завршува еден циклус на кружно движење на доходот на стопанството.

финансиите стануваат значаен предмет на интересирање на мислителите од областа на економијата. од аспект на обезбедување на јавни приходи за финансирање( алиментирање) на јавните расходи на државата.кои сметаат дека богатството се создава со прометот. Првите размислувања за јавните финансии се појавуваат кај старогрчките филозофи. Но. Класичната економска мисла посебно внимание обрнува на јавните финансии. Адам Смит се залага за данокот на потрошувачка и тоа на тие производи кои не му се потребни на човекот. класичната наука за финансиите која датира од постари времиња. учење што од денешен аспект се смета за класичен и конзервативен пристап кај модерните сфаќања за јавните финансии. Развојот на науката за јавните финансии е тесно поврзан со постоењето и со развојот на државата. во вид на непосреден данок на рента (заем) од земјиште. претставува релативно млада научна дисциплина. Денес. нивното дејствување во стопанството. Развојот на Европа посебно развојот на градовите во трговски и банкарски центри. ПOIMOT JAVNI FINANSII Јавните финансии како поим и како научна дисциплина го опфаќа изучувањето на финансиската активност на државата и на другите јавноправни тела и органи на кои им се доверени одредени функции за прибирање и за трошење на материјални средства заради остварување општокорисни цели. Тоа е време кога се појавува теоријата за даночен моноизам по пат на утврдување еден единствен данок. Првите систематизирани мисли за јавните финансии се појавуваат во раните години на средниот век кај Ибн Халдун (Ibn Haldun). посебно алкохолот.главно. напишал труд со наслов “За државните приходи”. 66 . коинцидира со појавата на меркантилистите. Аристотел ја разгледувал проблематиката за распределба на даночниот товар. во теоријата на јавните финансии Смит стана познат по формулирањето даночни правила ( општост и сразмерност. Во Европа првите мисли за јавните финансии во средниот век ги наогаме кај Тома Аквински. јавните финансии ги гледала. која забележува дека моќта на државата се базира на два столба: добра војска и добри финансии. Ксенофон забележувајќи ги проблемите за прибирање приходи потребни за намирување на државните расходи. а во денешни рамки. во странската и домашната литература се употребуваат голем број термини со кои се изразува содржината на вкупната финансиска активност на државата. Така. од фискален аспект. одрекување од данок и економичност во наплатата).на доходот во стопанството.2. Претходно функционирале општи финансиски механизми на различен начин и во различни облици. но и заемното дејствување не е можно да се сфати ни суштината на современите финансии. чиешто конструирање е забележано во втората половина на XIX век. VII. Со настанокот на филозофското учење. преку опфатот на предметот што го изучува.

институционален и практичен аспект односно изучување на оптималност и создавање примена на системот за јавни финансии во конкретни институционални. Науката за јавните финансии е тесно поврзана и со социологијата и психологијата. мефујавните финансии и политичката економија постои трајна и нераскинлива врска. Во втората половина на ХХ век. со намалена улога на државата. во основа. но и сознанија за односите на одредени општествени групи кон државата. Познавањето на уставното уредување на државата . бара преиспитување на водечките идеи за начинот на покривањата на јавните расходи што постојат и за начинот на примена на либералистичкото сфаќање за немешање на државата. поекономични и поефикасни. Денес. која има макроекономски карактер. Соодветното третирање на финансискиот феномен е незамисливо и без познавање на статистичките методи и математичките анализи. науката за јавните финансии е самостојна научна дисциплина кој има свој предмет на изучување. туку дека мора активно да се постават во реализација на бројни функции. Со тие функции јавните финансии стануваат средство на државното мешање на економски и на социјален план. државни финансии. На тој начин јавните финансии добиваат екстрафискални цели и функционален карактер. Јавните финансии имаат свој теоретски. фискален систем. се повеќе се користат синоними односно термини од типот: финансиска теорија и политика на државата. но во променет економско-социјален облик. зборувајќи за содржината на јавните финансии во употреба. разни мотиви што ги поттикнуваат поединците и групите и сл. во кој доминираат рецесиски и инфлациски моменти. побудите на поединци како даночни обврзници. На пр.Во XX век изучувањето на финансиите доживува таков развој. свои принципи и поделба. Во оваа смисла. јавните финансии се поврзани со многу научни дисциплни. е микроекономски. материјални и во други специфични услови на одерена земја. Џон Мајнарт Кејнз и неговите следбеници увиделе дека јавните финансии не смеат да бидат неутрални во однос на социјалниот живот. што доага до осамостојување на науката за финансии од крилото на политичката економија и нејзино формирање како самостојна научна дисциплина. стои концепцијата на економската понуда. со апсолутна улога на државата. Фискалната политика треба да биде умерена и да ги стимулира субјектите да бидат порационални. Генерално. општествени 67 . Решавањето на проблемите иницирани од големата светска економска криза во 30-тите години од XX. наспроти ставот на функционалните финансии кој. за јавните финансии претставуваат незабиколни сознанија. подобро да ги користат капацитетите и да бидат помотивирани. односно на нејзините организации и на организациите на јавните служби. своја терминологија. особено во средината на 70-тите години. доага до воведување нов правец во економската теорија. Во домашната литература јавните финансии се поврзуваат со постоењето и со функционирањето на државата. да ги зголемуваат акумилацијата и вложувањата. институвии за јавни финансии. Во овој домен. под името економска понуда. како и со економската историја ( економската доктрина) и со економската политика. системски. Ова дало соодветни резултати на планот за смирување на нарушените економско-социјални текови предизвикани од големата криза и Втората светска војна.

во какви околности и какви форми одлучува за обезбедување и користење на средствата за јавна потрошувачка?. VII. јавен сектор и јавен финансиски сектор. претпријатиа. општи. Се разбира дека овие груби потреби се разликуваат по својата природа. Јавните потреби добиваат карактер на заеднички или на колективни потреби и доколку не бидат задоволени заедницата тешко би можела да се одржи. Со еден збор можеме да заклучиме дека јавните финансии. односно финансиски и фискален федерализам 5) финансиска ( фискална) политика. Сите тие создаваат и различни структури на трошење (индивидуално. дистрибутивна и стабилизациска улога во јавните финансии Кој. Секое лице може да ги задоволи на соодветен начин личните потреби и да осигура средства на нивно покривање. а кои по својата природа неизбежно содржат и голем број одговори што допираат до содржината на општествено-политичките аспекти на една државна економска политика. главно можат да се групираат во три категории и тоа: 1) индивидуални. Каква е положбата на одредени субјекти и во која мера и на кој начин е децентрализирано. државни или јавни потреби. поединечни или лични потреби 2) потреби на помал број колективи (стопански субјекти.финансии. Меѓутоа тоа не е слуќај со општествените. на стопанските субјекти. како научна дисциплина денес генерално се занимаваат со изучување на постанокот. Од ова произлегува заклучокот дека сите потреби во општеството. форма на дејствување. на кој начин.3. развојот.Се само дел од прањашата што се наметниваат во постојаното истражување на областа на јавните финансии. корпорации и сл. репродукциско. управувањето и на финансирањето на јавните потреби која опфаќа: 1) јавни расходи 2) јавни приходи 3) буџет 4) финансиски односи мегу различни нивоа на државата ( од федерација до локална самоуправа). и општо. вокакво опкружување. јавни или државни потреби кои се разликуваат од индивидуалните или поединечни потреби. 68 . структура. начин на финансирање и сл. JAVNA POTRO[UVA^KA I JAVNI POTREBI Од моментот на формирање на првите организирани колективни форми на организацијата на трудот се јавуваат и одредени општествени. државен финансиски систем и др. односно колективни трошења). деетатизирано и демократизирано тоа одлучување?. јавните или со државните потреби.) и 3) општествени. која опфаќа алокативна. . компании.

законите и другите прописи и се доделени на државата и на нејзините органи. системи во 69 . “неутрална држава” во поглед на развој на економијата . како и заштита на постојниот политички. правен и економски систем. со еден збор наречени државни функции може да се групираат вонеколку клучни групи. меѓународната безбедност. Се разбира дека на јавните потреби во зависност од нивото на развој и од видот на општественото уредување на заедницата различно се гледало. “општокорисни цели”. образованието. обувки. социјалната сигурност и низа други потреби од аспект на општествено-економскиот развој. Седмата група ја сочинуваат вонредните функции на државата и на нејзините органи условени од непредвидени случувања (во случај на елементарна незгода. Четвртата група ја сочинуваат функциите во доменот на социјалната сигурност на граѓаните (пензиско. на нивните имоти. Бројните јавни потреби. секогаш имало потреба од задоволување на јавните потреби.Во овие рамки посебно го нагласуваме задоволувањето на јавните потреби. културата и сл. Имено. средства за лична хигиена односно да задоволи одреден тесен круг на лични потреби. Со самото постоење на државата. надлежности и други активности. Без разлика на тоа кој одлучувал и како владеел со општествената заедница. поединецот може со сопствени средства и сили да си обезбеди храна. Петата група ја формираат функциите на тн. функции. како израз на реализација на функциите на државата и на нејзините органи. кога сеуште не биле формирани класи до времето на појавата и развојот на класното општество. инвалидско и здравствено осигурување). економски и др. образованието. кои морале да се реазлизираат за таквата заедница да може да се осржува и развива. Станува збор за функционирањето на внатрешните органи. Првата група ја сочинуваат класичните државни функции поврзани со функционирањето на економскиот и политичкиот систем. Меѓутоа во внатрешната. правни. карактерот на јавните потреби се менувал. културата. државата мора да ги организира со цела да ги остварат тн. војна). Третата група ја формираат функциите поврзани со потребите за меѓународната безбедност на земјата во поглед на заштита на слободата и на правата на граѓаните. како организиран субјект се јавуваат одредени потреби за постојните политички. дом. Сите тие. Шестата група ја сочинуваат функциите во доменот на економската политика и развој. здравствената заштита. Втората група ја сочинуваат функциите поврзани со потребитре на меѓународната безбедност што подразбира постоење воени сили. Од времето на првобитната заедница. активности како што се науката. Сигурно е дека општествената потрошувачка расте во заедница со развиено општествено учество. со многубројни и со многу развиени функции на државата наспроти заедниците организирани од времето на либерализмот во развој на капитализмот кога владеела тезата на тн. за правосудните органи и за органите на обвинителството и правобранителството. кои врз основа на уставот. зависат од постоењето и организираното работење односно дејствување на предвидените државни органи и институции наменети за таа цел.

Прашање: како може државата да интервенира на начин да се оствари ефикасна прераспределба на ресурсите. 5) обезбедување стабилност во економските движења (стабилни. како и развој на стапката на производен пораст која одговара на општествените преференции.). а бидејќи во голем дел претставуваат конкретни политички одлуки. судство. приходи и расходи истовремено претставуваат мост на економскиот и социјален развој и тоа како елемент со кој се дејствува на сите стопански текови и агрегати (производство. како на пример: 1) потребата од воспоставување на правен поредок.). Заради тоа мора да постои војска која ќе ја штити од надворешни опасности. здравство. Јавните потреби. Значи овие институции се неопходни во организацијата на заедницата. кои од година во година се водат на разни државни нивоа и научни дебати. односно на одредени социјални и политички елементи неопходни за остварување на процесот на стабилен и брз општествен развој.4. Постојат многу причини што ја објаснуваат неопходноста од присуството на јавниот сектор. За да можат таквите општествени расходи да се направат. JAVEN SEKTOR I JAVNI DOBRA Јавниот сектор има мошне значајна улога. општеството мора да има на располагање одредени средства од кои ќе се покриваат таквите расходи. Овде се наметнуваат прашањата за тоа кои видови природни добра и услуги би требало јавниот сектор да им ги стави на располагање на корисниците на јавните добра и услуги и во кој обем и за кого и колку средства добиени од јавните приходи да се наменат за намирување на јавните расходи? Одговорите на овие прашања ја претставуваат срцевината на сите дискусии. а тоа значи дека државата мора да предвиди и одредени расходи. осигурување и др. Основата за формирање на јавните приходи е националиниот доход на заедницата. култура и др. Тоа значи дека мора да постојат соодветни јавни приходи. образование. VII. монетарни и фискални движења. трошење. се и постојана борба на политичките сили во конкретна држава. Објаснување: пазарниот механизам не е во состојба секогаш да ги оствари сите економски функции или ситуации во кои пазарот не дава оптимални резултати. стабилен курс и ниска инфлација. 2) обезбедување јавни добра. кои тогаш добиваат карактер на општествени или јавни расходи. кој ќе овозможи непречено функционирање на пазарните институции и на механизмите на конкуренцијата. намалување на невработеноста и зголемување на вработеноста и сл. тие мора да се одржуваат.неа да можат да се зачуваат. 70 . 3) решавање поврзани потреби и проблеми од јавен интерес 4) спроведување политика за распределба на придобивките и на имотот на начин на кој се врши корекција на дистрибуцијата воспоставена преку дејствувањето на пазарниот механизам со цел да се воспостави општествена правичност.

Нивните испораки не може да се обезбедат на пазарот бидејќи се карактеризираат со: . Чистите јавни добра опфаќаат такви добра што не е можно да се обезбедат во доволни количини со примена на принципот на пазарна ефикасност.Немање исклучоци т.Второ. Во овој домен се изделуваат четирите можни комбинации. Станува збор за воената одбарана. Значи може без ограничување да се ужива во нивната употреба за разлика од личните и притоа да не се плати ништо. образование и здравствена заштита) Производство и користење на наеведените добра начелно би можело да се организира на пазарен принцип.Неконкурентност во потрошувачката. така што воопшто не се исплатува да се преземат какви била активности со цел да се овозможи пристап само на тие што ја платиле цената (на пример да им се дозволи да влезат в град само на возачите што учествувале во трошоците за изградба на уличната или патна мрежа) односно државата е заинтересирана за пристап до ваквите добра да имаат поединци без разлика на нивната платежна способност. полицијата. задолжителното користење на сигурносните појаси и др. и 3) Заслужни јавни добра. не е ни пожелно да се ограничи нивната употреба. Всушност станува збор за заслужни јавни добра. иако знаат дека врзувањето ги зголемува шансите да се преживее во случај на евентуална несреќа. на пример за задолжителното основно или средно образование. Тие се добра кај кои освен елементите на јавноста постојат и елементи на приватност. користењето на јавните добра од страна на едно лице не ја намалува корисноста што лицето ја дава на други лица . не можноста да се спречи кој било да ги користи. но со сигурност може да се каже дека трошоците за исклучување трети лица од користењето на наведените добра би биле многу високи. не е можно да се ограничи нивната употреба. Прво. Чистите јавни добра имаат две карактеристични својства. Потрошувачите можат да донесат погрешни одлуки. Државата во овие ситуации не може да се задоволи само со давање информација туку мора и да интервенира. Станува збор. управата за заштита на животната средина и сл. државата ќе интервенира така што го наметнува користењето на одредени добра на поединците бидејќи тие имаат корист од тоа. Имено. Конечно. Користа што се остварува со користење на овие добра може да стане лично (сообраќајници. Нечистите и мешовити јавни добра се тие добра кај кои не се присутни карактеристиките на чистите добра. Возачите нема да се врзат со сигурносните ремени. Секој граѓанин може да ужива во сигурноста што ја овозможува полицијата и притоа. поединците често не дејствуваат во корист на сопствениот интерес дури и тогаш кога располагаат со сигурни. односно притоа не смее да влијае на намалувањето на уживањето на другите граѓани.е. две основни карактеристики кога не е можно да се ограничи употребата на јавните добра 71 . вистинити и точни информации. 2) Нечисти (мешовити) јавни добра.Обезбедувањето на јавните добра државата може да го врши преку обезбедување на следниве видови јавни добра: 1) Чисти јавни добра.

компатибилност. соодветна стапка на економски пораст и урамнотежен платен биланс. Стабилизациска функција која се гледа во тоа што јавните приходи и јавните расходи во државниот буџет се користат за да обезбедат колку што е можно висока вработеност. Интервенцијата на државата е неопходна и според тоа е и присутна.т. Добра со исклучување и инкомпатибилност . Посебно се нагласуваат три неопходни економски функции: 1. Оттука следуваат четири видови добра и тоа: 1. Можеме конкретно да ги наведеме и да ги наброиме или укажеме на нивните карактеристики.психолошки. Меѓуто.чисти приватни добра кои се нудат на пазарот. проблемот е многу посложен отколку што изгледа на прв поглед. Добра со неисклучување и компатибилност .е. Улогата на државата се развила како врз основа на неопходноста за обезбедување на јавните потреби така и на неопходност за корекција на дејствувањето на пазарот па и на приватните потреби. Присуството на јавниот сектор во пазарните стопанства е само доказ дека тие се мешовити. но со помало или поголемо учество на јавниот сектор.мешовити (приватни и јавни) добра кои имаат атрибути на заеднички добра. 2. Добра со исклучување и компатибилност мешовито (приватни и јавни) добра со наплата.чисти јавни добра 4. Базирани се на приватниот сектор. Поимот јавни потреби можеме да го одредиме на различен начин. Тоа е релативно наједноставен пристам. 3. социолошки и од друга природа. а можеме да ги дефинираме и споредуваме со приватните потреби.е. правно-институционални. економски. Реализацијата на наведените економски функции создава конфликти бидејќи целите што се содржани во нив се често меѓусебно конфликтни и противречени. стабилност на цените. Алокативната функција која се гледа во тоа што при прибирањето на потребните средства и обезбедувањето на јавните добра спроведува насочување на економските активности од приватниот во јавниот и потоа повторно во приватниот сектор. земајќи од една страна средства од приватниот сектор и обезбедувајќи од друга страна јавни добра врши прераспределба на доходот и на имотот во согласност со моделот на правична распределба. 2. Оттука произлегува дека јавните финансии имаат покрај чисто фискалната функција (прибирање на јавните приходи за финансирање на јавните расходи) и многубројни нефискални функции. Покрај тоа и 72 . исклучи или не е пожелно ограничување на потребата на јавните добра т. Дистрибутивната функција која се гледа во тоа што државата. Ова е поради тоа што јавните расходи имаат карактеристики што се политички. И 3. Можеме да ги одредиме според субјектот што ги врши (државата и други јавноправни тела). Политиката на јавните финансии треба да се конципира така што ќе се оствари оптимални комбинации од наведените цели. Добра со неисклучување и инкомпатиблиност .

2. донесување управни акти и судска заштита на законитоста во сите сфери на животот во државната заедница.исто така. Таа изучува управување на јавните потреби за управување на државата и на јавноправните тела. општи законодавни активности. односно затоа и постои државата. 3. во приватниот и во јавниот сектор е многу сложено. во просек. Јавните потреби не се лични. внатрешна безбедност. Ова се. државата има право по пат на другите јавни добра. Решавањето на овој проблем мораме да го поврземе со екстерналиите и со улогата на државата во заштита на човековата околина. како и да обезбедува нивно што поекономично користење. исто така. која бара организирање и финансирање на вооружените односно воените сили. Јавните потреби постојано се развивале па покрај класичните ( кои. настанати кога и државата. правниот и економскиот систем во земјата. а постојат и позитивни и негативни ефекти кон прозиводите на пазарот. 73 . па и решенијата за тоа спаѓаат во јавни добра. на нивните имоти во земјата како и заштита на политичкиот. надворешна( меѓународна) безбедност или безбедност на границата на земјата.влијанието на јавните расходи. За реализација на овие потреби е неопходно ефикасно функционирање на органите на внатрешните работи. кои се услов и претпоставка за нејзино функционирање. Таквиот начин на обезбедување на јавните потреби е поефикасен од приватниот начин н нивно обезбедување. тоа се нејзини составни делови. Јавните расходи опфаќаат и материја од мешовити добра ( кои можат да се обезбедат и во пазарниот и во јавниот сектор). да ги управува природните добра. Затоа финансиите што служат за задоволување на јавните потреби. 4. Самата природа на јавните потреби е таква што тие најдорбо можат да се обезбедат со принципот на зајмење и на солидарност од страна на државата и од другите јавноправни колективи. во јавните добра спаѓаат и природните национални богатства и поради тоа. правосудните работи. судството и правобранителството и сл. околу 2/5 од ДБП. слободата и на правата на граѓаните. Овие потреби( кога се конкретизираат) прво ги опфаќаат традиционалните јавни потреби и тоа: 1. кои луѓето ги обезбедуваат на пазарот. Јавните финансии опфаќаат. приватни потреби. постојано се усовршувале) имаме и нови јавни потреби. Јавните потреби не се мали. односно политичките сили ( структури) што одлучуваат за јавните потреби и избираат и контролираат органи што ги остваруваат јавните потреби. класични јавни потреби. а во некои релативно развиени земји и до 1/2 од ДБП. туку потреби што се обезбедуваат со посредство на државата и другите јавноправни тела. па и јавното стопанство за кое државата. мора да решава. главно. вредат многу и мораат да бидат платени. во целта на спречување „негативна потрошувачка“ на природните добра. која заедно со надворешната безбедност опфаќа заштита на животот. Науката за јавните финансии ги изучува јавните потреби и нивното финансирање.

за нив и самата држава е едно од најголемите јавни добрa. плодоуживач и сл. традиција. Посебно треба да се истакне дека тие што гласале против политичарот што успеал да го оствари ова. достигнатиот степен на демократизација на државата. сите други субјекти мораат да се воздржуваат од користење на правото што го здобил и не смеат во што било да му пречат во користење на тоа право. Овие фактори се специфични за секоја држава. Stiglic истакнува дека сите ние имаме корист од подобра.VII.Ако друго лице сака да го користи (туѓото) приватно добро. плати. DEFINIRAWE NA JAVNITE POTREBI Приватните добра се користат на освнова на апсолутно право.6.поефикасна и подобра држава. во однос на наследникот. VII. професионализам во нивното вршење. Меѓу нив најзначајни се политиката. сите имаат корист. Како граѓаните имаат потреба од ефикасна држава. но и поединци што не гласале и тие што настојувале да ја искористат политичката активност на другите. добиваат исто толку колку и тие што се ангажирале во неговата кампања. ама тоа е само дел од користа што ја добиваат другите. Ако државата е способна да не го намалува обемот на своите услуги. Напротив мора да се воздржува од користење и не смее да му пречи на носителот на тие права во нивното користење. Ефикасноста на државата како организација и институција на власт. Проф. материјалните можности на државните обврзници. мора да го купи. социјален систем. да биде поефикасна и да го намали данокот.) Секое друго лице е исклучено од тоа право и неможе да го користи. Политичарот на кој ова ќе му појде од рака. Со други зборови за граѓаните е добра таа држава. 74 .односно донего може да дојде само врз основа на договор за купување или на друг законски начин ( на пример наследство) што е легален правен начин на пренесување на апсолутното право. која им обезбедува соодветно ниво на приватни и јавни потреби. дораснатост на јавните функции на тие што ги вршат односно вештина. припадност во соодветни меѓународни здруженија( ЕУ) и сл.Тогаш . Всушност „добрата држава“ ги има сите својства на јавните добра и од користа што ја дава не е пожелно да се исклучи кој било поединец. предности за поединецот. Ги користи само едно лице носител на тие права (сопственик. DR@AVATA KAKO JAVNO DOBRO Современата држава неможе да постои ако на своите граѓани не им обезбедува јавни потреби иако во својот домен и во рамките на своите одговорности не создава и за приватните потреби на граѓаните. зависи од многу фактори кои влијаат на задоволување на јавните потреби.5. може да добие нешто за возврат. за не е добра таа што не го прави тоа.

односно финансиите на правните и физичките лица како субјект на пазарниот одност( приватен сектор) е следнава: Мотив за собирање финансиски средства кај државата не е добивката т. Економски речено. што значи дека сите користења од употреба на едно добо се ограничуваат на поединец и дека доброто што го користи тој поединец. Јелчич истакнува дека работењето на државата и на другите јавноправни тела го прават јавното финансиско стопанство. проф. Според тоа. на конкурентниот пазар е дадена и за купувачот (потрошувачот) и за понудувачот. Според тоа.доколку сакаат да опстанат на пазарот мораат и да се приспособат. „слеп патник“ („слободен стрелец“ .Проф. Дефинирајќи ги јавните потреби и јавните добра и споредувајќи ги со приватните потреби и приватните добра. Меѓу чисто приватни и јавни добра како две крајности. Блументал исто така истакнува дека приватните добра се на прво место и се карактеризираат со конкурентност (ривалство) во потрошувачката. расходите да бидат помали од приходите и да се обезбеди заработка што е инаку мотив за стопанските претплатија туку само обезбедување средства што ќе ги покријат јавните расходи. покрај тоа. Објективно не е ни возможно да им се одреди цена индивидуално. не може да го користи некој друг. јавните добра се бесплатни и во еднаква мера им се достапни на сите што учествуваат во нивното заедничко користење и на тој начин никој од корисниците не е подготвен да плати за тоа јавно добро очекувајќи тоа да го направи некој друг. купувачот и произвдителот. Поради тоа се јавува проблем т. Додека. и како тој товар се пренесува преку данокот на обврзниците од кои секој плаќа не според цената на едно добро. своевидно е и излезница на пазарот со која потрошувачот на приватното добро покажува способност и подготвеност да го купи доброто на кое му дава предност. Друго е прашањето колку јавните добра чинат. „слободен јавач“). Освен тоа цената на приватното добро. јавните добра не се карактеризираат со конкурентност во потрошувачката. Кај приватните добра поедницето кога ќе реши да купи открива што му е предност . Друга важна форма на приватното( пазарно) добро е можноста за исклучување од нивно користење на сите тие кои не се подготвени да платат цена за тие добра. се и бесплатни. Тие им се достапни на сите под еднакви услови. Со самото тоа корисникот не е подготвен да открие ни што му е приоритет за тие јавни добра. кој за себе ја презема сета корист од употреба и потрошувачка на тоа добро.н. не произведува нови дополнителни трошоци. пак. туку според својата економска сила. во ист костум не може да бидат две лице и сл.е. Јаболката што ја консумира едно лице засекогаш престанала да биде на располагање за други. За разлика од приватните добра кои користат ривалство во потрошувачката и моќноста за исклучување за јавните добра тоа е обратно. односно парите и финансиите со кои се финансираат јавните потреби.открива што сака да купи и колку сака да плати за тоа. за секој поединечен корисник. Притоа мора да се води сметка за ефикасност за 75 .Плаќањето на цената на приватното добро . Тоа покажува дека разликата помеѓу јавните финансии и финансиите на пазарниот сектор. граничниот трошок за употребата на јавните добра за секој поединец е еднаков на нула. се јавува цела лепеза од мешовити добра. затоа што вклучување нов потрошувач во користење на некое јавно добро . а. кое е најдолго поврзано со државата.

(но. PPB системот и др. Ова е поради тоа што јавноправните субјекти се финансираат од приватноправните и од нив купуваат стока (јавни набавки). мислиме на вкупен однос на јавниот и пазарниот сектор. а кога зборуваме за мешовито стопанство во потесна смисла мислиме на претпријатија. односно нема доволно гаранција дека ќе бидат на соодветен начин остварени од приватниот сектор и постои внимателност ( неизвесност) дали ќе бидат соодветно финансирани ( здравство. ME[OVITA EKONOMIJA Меѓутоа. па имаме пари и финансиски односи во пазарниот сектор и пари и финансиски односи во јавниот сектор и пари и финансиски односи меѓу 76 .комунална инфраструктура).прибирирањето на тие средства( материјална сигурност во обезбедување на јавните функции) и при нивното трошење( штедење). образование.). При задоволување на општествените потреби државата и другите јавноправни тела не се раководат од принципот на услуга за противуслуга. установи и работи што се мешовити според работењето и според финансирањето. А приватноправните субјекти го користат и тоа што им го дава пазарниот сектор и услуги од јавниот сектор. па и некои методи на управување (costbenefit анализа. меѓу јавноправните и приватноправните субјекти. не постојат цврсти граници.7. Јавниот сектор ги користи приходите кои претежно имаат принуден карактер и кои ги обезбедуваат со еднострана волја на база на својот фискален суверенитет. тие се многу битни). Меѓу пазарниот и јавниот сектор постојат мешовито стопанство. кога зборуваме за мешовито стопанство во поширока смисла. Според тоа. мешовити јавни добра кои се обезбедуваат и финансираат по правила и законитости на пазарниот и на јавниот сектор. За задоволување на некои потреби не постои правен интерес. VII. Задоволувањето на одредените потреби не смее да се препушти на приватните лица ( на пример народна обрана и заштита на внатрешниот поредок). користат услуги.

Тој е.овие два ПАЗАРЕН СЕКТОР (Приватно стопанство) Функции – надлежности Создавање материјални добра и финансиски средства ( пари ) пазар. јавна управа. е создавање усњлови и претпоставки за функционирање на пазарниот сектор во јавниот и обратно. Затоа некои теоретичари со право го поставуваат прашањето „ Произведува ли државата?“ одговорот е „Да!“ да дури и кога има свое претпријатие.б ЈАВЕН СЕКТОР (јавно стопанство) Функции . Поврзаноста на пазарниот и јавниот сектор. наука и здравсвто не може да функционира пазарниот сектор. реално посматрано. стоки и услуги. На пример. грижата за здравјето на луѓето што работат во пазарниот сектор.8 JAVNI I PRIVATNI POTREBI Финансиите на јавниот сектор се во многу сложена корелација со финансиите на пазарниот сектор. образованието.надлежности Обезбедување јавни потреби Јавни и мешовити претпријатија (мешовито стопанство) Шематски приказ на функциите .надлежностите на пазарниот и на јавниот сектор. многу сложен. Современата држава е одговорна и со законите на друг начин.) Државата со политика на јавните потреби ( безбедност. култура и сл.) создава услови и претпоставки за стопанството да функционира ефикасно. во сооднос со своите овластувања да интервенира да се ограничи и искорени негативното дејствување на пазарниот сектор ( монопол или нелојална конкуренција и др.енергетски развој и др. каматоносни хартии од вредност и пазарен капитал сектора. VII. за нивната етика. но и кога се создава тој производ преку образованието и воспиувањето. кога се грижи за 77 . стокова берза и сл. без образование. финансиски пазари ( пазарни пари. развој на здравството. Државата посредно учествува во производството на приватните потреби кога образува квалификувани лица за работа во стопанството. Така државата ( јавниот сектор) одредува (со закони и економска политика) правила и рамки за работењето на пазарниот сектор. Овој однос меѓу пазарниот и јавниот сектор неможе и не смее да се посматра само финансиски. која би можела да се нарече органска.

На ова подрачје се одиграле драматични промени како во квалитативен така и во квантитативен поглед. Пазарот постојано се усовршува. кога применува инструменти и мери од економската политика и сл. Државата(политиката). Како критериум за рангирање на висината на јавната потрошувачка за развиените и неразвиените земји се коистат различни скали. Денес државата длабоко навлегла во пазарот. кога вложува во науката и во инфраструктурата. а притоа да се обезбеди задоволување на јавните ( општи и заеднички) потреби. се усовршила и зголемила улогата на државата и на другите јавноправни тела во обезбедување на јавните потреби. Но. тоа не е само проблем. бидејќи таа зависи од него и од приходната страна ( даноци и јавни заеми и сл. така и на јавните добра. со своите јавни функции одредува оптимални граници за распоредување на потребите на приватниот и на јавниот сектор и понудата како на приватните (од пазарниот сектор). јавни инвестиции и сл. туку и проблем на стратегијата за развој. Прашањето за даночната способност во потесна врска е поврзано со прашањето до која граница може да се оди со даночно прифаќање.). кој обезбедува постојан пораст на националниот доход. 78 . Учеството на (јавните) финансиите во општественото производство (а со тоа и во животот на граѓаните).) и на расходната страна ( јавни набавки. што треба да се реши со фискална политика. а во некои земји и на 50-60 % од ДБП. кое на почетокот на овој век изнесувал 10-12% се зголемило на околу 40 %. незагрозувајќи ја неопходната рентабилност на пазарниот сектор и такво дејствување на пазарниот и на јавниот сектор. За човечките потреби да се задоволат на оптимален начин е неопходен и развиен пазар и развиена држава и нивна оптимална симбиоза.нивното здравје. а пазарот широко ја ограничува државата.

Современта финансиска теорија завзема став дека јавните приходи и расходи се рамноправни и еднакво важни делови на јавните финансии. ПOIM I SOD@INA NA JAVNITE RASHODI До почетокот на XX век јавните расходи се третирале со недоволно внимание. Државата. Мислењата се поделени меѓутоа побројни се авторите што прво ја изложуваат материјата за јавни расходи. Јавните расходи денес е особено ефикасен инструмент на севкупната економска и социјална политика. Бидејќи јавните 79 . меѓутоа само како набројување на различните видови јавни расходи. освен класичната административна функција и задача има се побројни социјални. а особено економски функции и задачи.1.Современите јавни финансии како предмет на своето интересирање ги имаат јавните приходи и јавните расходи.VIII. Зошто? Јавните расходи се дефакто синоним за јавните потреби кои се задоволуваат со ангажирање средства од јавните расходи. Не се третираат само како акт на потрошувачка туку и како рационално користење на богатствата односно на општествените производи. ЈАВНИ РАСХОДИ И ЈАВНИ ПРИХОДИ VIII.Во тој контекст не било дадено ниту разгледувањето на проблемите за оправданоста од постоење различни видови јавни расходи. но не и објаснување како влијаат на економски и социјален план.Дури во почетокот на XX век доаѓа до вклучување на јавните расходи во рамките на јавните финансии. Во литературата мошне често се јавува прашањето за тоа дали прво треба да се изложува материјата на јавните приходи или на јавните расходи.

Прво. Општествените или јавни расходи претставуваат трошок кој држават како целина или поединечно општествено-политичката заедница го прави заради задоволување одредени општествени потреби. Од поголемиот број дефиниции за јавните расходи битно е да се констатира следново: 1) јавните расходи служат за покривање на јавните потреби и 2) во современи услови јавните расходи по правило се изразени во пари. што претставува основен момент за разграничување на јавниот расход од расходот на приватните лица. бидејќи јавните расходи имаат непроизводен карактер иако и неопштествено некорисен карактер што значи дека преку нивно ангажирање не се обезбедува репродукција на јавните приходи. Расходите на приватните лица служат за задоволување на лични потреби. Трето. Негативниот став за непаричните начини за реализација на јавните расходи произлегува од опасноста од корупција и привилегии за носителите на јавни функции. како на тие во стопанството (деловни) така и на приватните (личните) расходи. во облик на подарување и сл. со работа. Поради тоа треба да се тргне од утврдување на јавните расходи што се потребни за нивно финансирање а потоа се пристапува кон утврдување на висината на сдредствата за нивно покривање. Втора. битна претпоставка за демократско одлучување за јавните приходи претставува егзактното сознание за обемот и структурата на јавните расходи. Основна цел на јавните расходи е задоволување на јавните потреби.Тркља. Без претходно утврдување на карактерот на потребите и на јавните расходи не е можно сосема јасно да се објасни карактерот и специфичните облици на јавните приходи. мора да им се посвети особено внимание. Расходите во рамките на финансиите во политичко-територијалните заедници се јавуваат во извесна смисла како финансиска персонификација на јавните и општествените потреби и намени. Можат да се сретнат случаи кога намирувањето на јавните расходи може да се оствари и на разни други непарични начини (во натура. 80 . додека јавните расходи се трошење за задоволување општи потреби. специфичноста на јавните потреби и на јавните расходи со кои се обезбедува нивно задоволување претставува пресуден момент за остварување на јавни приходи на овие подрачја. најексплицитно ја има образложено потребата прво да се третираат јавните расходи. М. Постојат три причини за тоа. Втората битна карактеристика на јавните расходи лежи во фактот дека во современи услови јавните расходи се изразуваат во пари. Една од можните причини за давање предност во обработката на јавните расходи лежи во специфичноста на јавните расходи во однос на другите расходи.Не навлегувајќи во разликите може да се констатира дека јавните расходи по правило претставуваат задоволување на јавните потреби со помош на пари односно дека јавните расходи се тие давачки кои државата ги воведува заради задоволување на јавните потреби.потреби овозможуваат егзистенција и развој на одредена државна заедница се смета дека прво мора да се дефинира обемот на потребните средства за нивно задоволување. па дури потоа да се разработи моделот под кој ќе се соберат така одредените средства. но исто така непаричните начини за намирување на јавните расходи носат голема можност за избегнување на јавните приходи. Во спротивно постојано би се очекувало прашањето: Зошто да се користи фискалноста? Во литературата за јавните финансии можат да се сретнат многубројни дефиниции за јавните расходи.).

н. Ова е неопходно затоа што јавните расходи денес станаа едни од најзначајните инструменти за вмешување на државата во стопанството. Доколку теоријата за финансиите сака да најде одговор на прашањето за природата. насочени во правец на постигнување одредени економски и социјални задачи во процесот на општествено-економскиот развој. Тие меѓусебни расходи на макроекономски категории можат да се видат од следниов преглед: Y=C+I+G При што Y – национален доход. висината и правецот на тоа дејствување во стопанското движење воопшто и сл. I – нето вложувања и G – општа потрошувачка. структурата на расходите. VIII. C – лична потрошувачка. структурата и во динамиката на општествено-економскиот развој. 81 . Современата финасиска теорија за изучување на јавните расходи води многу сложена и повеќеслојна проблематика која има одраз во однесувањето на целата низа макроекономски агрегати. Јавните расходи денес во современата финансиска теорија се посматраат во рамките на вкупниот финансиски механизам на стопанството и се изучуваат во функционална врска со движењето и однесувањето на основните макроекономски категории. местото и однесувањето на јавните расходи мора прво да одговори на прашањето за начинот на нивното дејствување. Тоа е резултат на финансиските акции на државата. Најчесто тука се присутни многубројни ефекти со мултипликаторен карактер. вработеноста и сл. инка преку која поминува најзначајниот дел од националниот доход не за да биде уништен туку преку трансферот и насочувањето во одредени насоки. Современата финасиска теорија новата активност и улога на државата ги споредува со помош на т. Тоа денес претставува тежиште во изучувањето на јавните расходи пред се на нивниот карактер и одредени дејствувања во стопанствата. Огромен дел од средствата што државата денес ги троши за остварување одредени социо економски цели во развојот не пропаѓаат. да даде оптимални економски и социјално-политички ефекти. со низа други “споредни” дејствувања во стопанството.2. стабилноста. понатаму нивниот квалитативен а помалку квантитативен аспект.Модерната концепција на јавните расходи пристапува на јавните расходи пред се во насока на изучување на нивното економско и социјално дејствување. Најголем дел од тие средства само се прераспределуваат на различни корисници и во различни цели а во тој контекст и кон оптимално општествено насочување и најефикасно задоволување на јавните потреби. не ичезнуваат во неврат. JAVNITE RASHODI VO FINANSISKATA TEORIJA I PRAKTIKA Пред да преминеме на анализа на јавните расходи потребно е да ги разгледаме прашањата за тоа дали јавните расходи воопшто спаѓаат во предмет на изучување на монетарните и јавните финансии. во зависност од тековната или од долгорочната економска политика.

Второто сфаќање е малку пошироко со оглед на тоа дека опфаќа соодветност. Меѓутоа во овие групи постојат два различни става. Значи со комплексот прашања за јавните приходи треба да се истражат и природата. но не дава одговор на основното прашање – за влијанието. Според првиот став на задачата на финансиите на ова подрачје е само да ги опише и објасни какви се јавните расходи и да ги даде нивните карактеристики и ништо повеќе. кои секоја модерна држава ги поставува пред себе на краток или на долг рок. Но.Во финансиската теорија не владеат единствени ставови во поглед на проучување на јавните расходи и нивната врска со науката за финансиите. природата и структурата на јавните расходи. Постои и трета концепција односно современо сфаќање кое поаѓа од функциите и влијанието на јавните расходи во стопанството. јавни расходи. обликот на дејствување. а проучувањето на појавата и законитоста во врска со прераспределбата на националниот доход кој е една од основните задачи на наука за финансиите. VIII. Од друга страна јавните расходи денес имаат (според Кејнз) огромно значење во регулирање на вкупната конјунктура и на стопанските текови воопшто како и врз развојот на производните сили воспоставувањето одредени производни односи и друго. Едни сметаат дека јавните расходи воопшто не спаѓаат во предмет на изучување на науката за финансиите. тоа сепак доминирало се до 50-тите години на минатиот век кога конечно му отстапува место на модерното разбирање на јавните расходи кое денес е доминантно. ефектите на одредени облици во развојот и стабилизацијата на стопанството и др. висина и оправданост на одредени облици. а тоа значи и вкупната проблематика за јавните расходи. Само современиот пристап на истражувања на јавните расходи може да даде задоволувачки одговор на прашањата што подолго време се наметнуваат. посебно на одделни економско-политички цели за развој. како што се: природата и влијанието на јавните расходи. Други пак дека науката за финансиите не смее да се ограничи само на прашањето за јавните приход туку треба да се вклучат во проучување на јавните расходи. дека финансиите треба да се занимаваат само со изучување на јавните приходи. тенденциите на постојан пораст. однесувањето. видот. додека според вториот став преовладува мислењето дека науката за финансиите треба да ги објасни не само видовите јавни расходи туку и истовремено да ги проучи и проблемите а според тоа и оправданоста на одделни видови јавни расходи. Бидејќи се работи за три спротивни става треба да се види нивната современа теоретска оправданост Првиот правец според кој државните расходи не влегуваат во предмет на изучување на науката за финансии сосема е неоправдан затоа што утврдувањето на јавните приходи и расходи значи прераспределба на националниот доход. границите и принципите на јавните расходи.3 GRANICA NA POSTOJAN PORAST NA JAVNITE RASHODI 82 .

неговата дијагноза за порастот на значењето на јавните финансии и на државната интервенција. односно за крајната граница на јавните расходи. И второ. класична финансиска теорија и 2. Значи постојат и обиди на конкрентно процентуално утврдување на границата на јавни 83 . чиешто пречекорување. Навистина.3. Од тоа што јавните приходи и расходи треба секогаш да бидат изедначени. а потоа малку поопширно и на современата теорија. исто како и понудата и побарувачката. како и за што помала улога на државата. а посебно во односот на националниот доход.1 Klasi~nata teorija za porastot na javnite rashodi Класичната теорија за порастот на јавните расходи.2 Sovremena teorija za porastot na javnite rashodi Во современата замадна финансиска литература посебно значење се дава на определениот пораст на јавните расходи и на интерпретацијата на Вагнеровиот закон . современа финансиска теорија. тргнува од тврдењето дека мора да пстои максимум на јавните расходи. Ваквиот став е последица на веќе изнесениот општ став на оваа теорија во однос на јавните расходи ( теорија на минимум) и нивната непродуктивна природа (расфрлање на општествените средства). може да се издвојат два става: 1. мора да има негативен одраз на динамиката и на структурата на економскиот развој и на социјално . Во врска со прашањето за горната граница. Нејзиниот одговор се движи во границите на постојано побарување за што помал износ на расходот. Ова прашање колку е со тероетска толку е со практична-политичка природа. VIII .Пред финансиската теорија се поставува значајна задача да ја истражи причината за постојаниот пораст на јавните расходи и границата до која овој пораст може да се движи. Меѓутоа. во краен случај. можат да се сретнат и такви сфаќања дека 15 % е крајна граница до која државата може да го оптовари националниот доход со своите расходи. Денес се повеќе се поставува прашањето дали еволуцијата на зголемување на расходите е завршена со достигнување на нивото во последните децении или се оди во пресрет на нова влезна линија на јавните расходи. се со цел да се даде доволен поттик на приватната иницијатива како генератор на стопанскиот пораст и на стабилноста.политичката стабилност на земјата. современата финансиска наука не е во можност да даде добар одговор. дали по нивниот забрзан пораст во однос на националниот дохот по Втората светска војна ќе дојде до нивно опаѓање. класичната граѓанска теорија не дава одговор на прашањето за конкретното одредување на висината на таа граница.3. произлегуваат и ставовите дека даночното оптоварување треба да биде колку што е можно пониско. односно вложувањето и штедењето. Во прашањето за границата на порастот на јавните расходи. Во приложение ке ги разгледаме накратко ставовите на класичната теорија. VIII .

постојаниот раст на јавните расходи стана едно од основните средства во регулирање на капиталистичкиот циклус што од друга страна не смее ни во еден момент да се загуби од вид кога се разгледува тенденцијата на нивниот постојан пораст.) не ја менуваат вредноста на националниот доход. Ако во движењето на глобалното побарување дојде до инфлациски промени проследено со нагло зголемување на јавните расходи. туку и од нивниот квалитет и особено нивната структура. Со оглед на оптималното функционирање на националното стопанство. Тие имаат само прераспределувачка цел пренесувајќи го националниот доход од едни на други субјекти или корисници. туку за нивната структура. постои законитост во нивниот постојан пораст 2. Притоа посебно се укажува на значењето што го имаат јавните расходи на општествениот односно на производниот карактер. битен е квалитативниот односно економски ефект. ваквите ставови на статични утврдувања на границата на јавните расходи немаат свои теоретски вредности. едни облици на расходи можат постојано да растат. Во оцената на волуменот на јавните расходи се тргнува од социјално-економските функции на државата. брз пораст на јавните расходи би бил пожелен и треба да се форсира. субвенции. Од друга страна се врши диференцијација на одредени категории расходи имајќи ја во предвид хетерогеноста на расходите. Познато е дека одредената висина на јавните расходи ќе има различно значење во различни фаци на конјунктурниот циклус.расходи. И обратно доколку во стопанството се чуствува недостиг од побарувачка која предизвикува ниска потрошувачка и го ограничува порастот што во краен случај доведува до пораст на невработеноста. како што е случај со класичната. Границата за јавните расходи треба да лежи во трендот на општо. односно на кружно осцилации и фази во 84 . 4. Современата граѓанска теорија не тргнува само од глобалниот износ на јавните расходи. јавните расходи во современата теорија и политика не се врзуваат строго за висината на националниот доход. помошта за невработени и др. Новиот пораст на доходот уште еднаш овозможува пораст на јавните расходи и тн. проблемот на границата за порастот на јавните расходи не изгледа дека може да се реши со усвојување 1% па колкав и да е тој процент. посебно поради овие причини: 1. Па каков и да е нивниот апсолутен износ. Исто така и кај директнопродуктивните вложувачки расходи не постојат граници бидејќи мултипликативно придонесуваат кон зголемување на националниот доход. За тој износ не постојат теоретски дефинирани граници. други да го задржуваат достигнатото ниво. Пренесените расходи ( социјално осигурување. веќе не се поставува прашањето за глобалната висина на јавните расходи. тогаш нивниот натамошен раст е штетен. посебно на тие што се однесуваат и на осигурување на економската рамнотежа и на усогласување на односите и на текот на производството и потрошувачката. глобално побарување. современата теорија поставува барање за нивно намалување но притоа укажува и на економските аспекти на нивната оправданост. како и нивното истовремено врзување за конјунктурно движење на стопанството. 3. Во однос на непродуктивните ( чиство административни ) расходи. Значи оцената на висината на јавните расходи треба да се базира повеќе на нивното економско влијание на производството во стопанството отколку на нивната апсолутна висина. Во сите земји тие се набљудуваат во функција на движење. Во таа структура. а трети да опаѓаат (апсолутно и релативно). Но.

Меѓутоа погрешно е да се врзува висината на даночниот притисок и висината на јавните расходи затоа што тие во модерното стопанство се движат незавнисно еден од друг. Ограничувања на јавните расходи обично се бара за непродуктивните ( административни) расходи. 85 . На одредени јавни расходи. данок како „средства“ легитимна одбрана на обврзниците од прекумерното оданочување. Затоа со право можеме да кажеме дека е тешко да ги ограничиме без оглед дали се работи за непроизводни или производни расходи или само за состојбата во стопанството. Над одредената граница на оданочување и други облици на одземање на доходот кои ги врши државата доаѓа до отпор и до опаѓање на даночниот морал кај обврзниците како и до широка појава на избегнување на плаќање (дефраудација). Други не го прифаќаат ставот за поголема стапка на јавните расходи. Сепак битни се два момента: a) продуктивни односно непродуктивни јавни расходи и б) фаза на стопанскиот криг во кој се наоѓа стопанството. многу автори сметаат дека целите на економската анализа не служат само за глобално набљудување на односот на јавните расходи и на националниот доход.современата финансиска теорија се повеќе ја интересира и прашањето за функционалната меѓузависност на националниот доход и на јавните расходи. туку и политички или социјални причини. Дејствувањето и движењето на јавните расходи во едно стопанство не зависи само од нивната висина туку пред се и од: 1) изворот на нивното финансирање 2) структурата на јавните расходи 3) обликот и начинот на влијание ( осетливост) на расходите на основното стопанско движење 4) целта на тековната економска и развојна политика 5) политичките и социјални односи во едно општество 6) веќе достигнато ниво и структура на јавните расходи Од овие причини. Освен тоа. претераното оданочување што произлегува од големи јавни расходи посебно негативно се одразува на реагирањето на капиталот создавајќи неповолна клима за приватни вложувања. туку се повеќе истражување на нивното економско својство и влијание во стопанството. Има автори што сметаат дека јавните расходи се линеарна функција на националниот доход. поради порастот на националниот доход иако тоа е толку очигледно.ситуација и конјунктура и оваа категорија на расходи мора да се проучи со големо внимание. често не влијаат чисто економски. Исто така има мислење дека со прашањето на границата за јавните расходи треба да се поврзе степенот на фискалниот притисок зашто фискалниот притисок неможе да биде неограничен. Во врска со динамиката на јавните расходи и со интерпретација на Вагнеровиот закон за постојан пораст на јавните расходи. Тие истакнуваат дека постојат поголем број фактори што влијаат на движењето на стопанството и на националниот доход од тие што влијаат на јавните расходи.

парите однсно инфлацијата и порастот на цената доаѓа од номиналниот пораст на доходот. при што доаѓа до привиден пораст на буџетскте приходи и расходи . Во финансиската теорија постојат настојувања тие да се групираат во одредени основни типови.промена во техниката на изработка на буџетот и . Тоа опѓање на куповната моќ на парите директно доведува до номинален пораст на јавните расходи но вистински пораст немора да постои. Вистинскиот апсолутен пораст е таков пораст во кој доаѓа до вистинско зголемување на расходот без оглед на движењето и однесувањето на изворот (приходите). 4.1 Prividni pri~ini za porastot na javnite rashodi Привидни причини се тие причини што на постојаниот пораст на јавните расходи како противтежа го имаат постојаниот пораст на јавните приходи.VIII.зголемување на населението и на територијата на земјата а) падот на куповната сила. проф. б) кај промената на буџетската техника односно при приминувањето од бруто на нето-буџетирање сите трошоци и приходи влегуваат во буџетот ( нема повеќе меѓусебни пребивања). што значи дека немора да дојде до вистински пораст. VIII. а со пораст на учество на расходот во националниот доход. Доколку пораснале цените и другите трошоци во текот на годината за 10 % и јавните расходи ќе порасната за наведениот процент. Гастон Џеси. Гастон Џеси ги наведува: . 86 . PRI^INI ZA POSTOJANIOT PORAST NA JAVNITE RASHODI Причините за постојаниот пораст на јавните расходи се многубројни и многу разновидни. расходот и на буџетските трошоци воопшто. Според францускиот теоретичар за јавни финансии. но тој пораст е проследен со порастот а приходот и воопшто немора да дојде до вистински пораст на расходот.oпаѓање на куповната моќ на парите . 4. Во продолжение овие основни причини на порастот на јавните расходи во совемената теорија ќе ги разгледуваме одвоено поради нивната специфичност. односно порастот на јавните расходи во однос на порастот на националниот доход. в) зголемување на населението и на територијата на земјата обично предизвикува пораст на расходот. кој досега дал најдобар систематски преглед за овие причини сите причини за порастот на јавните расходи може да се квалификуваат во две основни групи: a) привидни или фиктивни причини б) вистински или суштински причини. Во привидни или фиктивни причини проф. така што не доаѓа до поглем притисок на даночните обврзници. Односот меѓу јавните расходи и приходи останува ист додека висината на личната потрошувачка не е ограничена во корист на општата потрошувачка.

Политички причини за пораст на јавните расходи Политичките причини за постојаниот пораст на јавните расходи може да бидат внатрешни и надворешни. Современата држава пристапува во изградба на училишта. Внатрешните пред се се однесуваат на обликот на општествено-политичко уредување. просветна и сл. болници. извоз. одржувањето на армијата на целиот стручен кадар бараат се повеќе средства за 87 . а. Тоа бара нови расходи и нови облици на зголемени на јавни приходи. животниот стандарт односно постојаниот пораст на желбата за потрошувачка ( материјална. инвестиција. библиотеки во развој на социјално и здравствено осигурување и др. За да може да се задоволи потрошувачката. Надворешно-политичките причини за пораст на јавните расходи се поврзани за политичките односи на земјата со други земји. расходите по оваа основа се помали во споредба со земјите што се со поголем степен на децентрализација на финансиите и со поголема демократизација. се поскапата опрема и вооружување. Економски причини за пораст на јавните расходи Економските причини за порастот на јавните расходи се поврзани со постојниот пораст на продуктивноста на работењето.VIII.2. јавни работи. воени потреби и сл. Модерната воена техника. поврзано со порастот на државната интервенција во економското подрачје ( регулирање кружни колебања ). Vistinski pri~ini za porast na javnite rashodi Во вистински причини за постојаниот пораст на јавните расходи. кај либералниот режим доаѓа до поголеми јавни расходи “поради тоа што државниот апарат не е на доволна висина” што предизвикува дополнителни расходи. Во тие причини може да се вклучи и поголема или помала стабилност на режимот во земјата. Од друга страна пак многубројните интервенции во различни домени на општествениот и политичкиот живот побаруваат се поголеми расходи. и до ефективен пораст на даночното оптоварување ( пресија ) на обврзникот. 4. природа). Тука спаѓаат: а) економски причини б) политички причини в) финансиски причини Сите овие причини доведуваат до вистински пораст на јавните расходи. Имено. државата ги проширува своите функции и на тоа подрачје. општествената и материјалната благосостојба.културна. современата теорија набројува повеќе подрачја со бројни поединечни фактори. вработеност и др. Тоа е прва подгрупа на економски причини. Друга подгрупа е порастот на државната интервенција во правец на поттикнување на регионалниот развој. Поради тоа доаѓа и до пораст на јавните расходи. Во земјите со централизиран систем на политичка власт. б. вооружување. Овде може да се набројат расходи за војска. и сето тоа игра видна улога во порастот на јавните расходи во современиот развој.

Исто така се поголемите јавни приходи и лесното доаѓање до нив доведува до лесно трошење и расфрлање на јавните расходи. в. Овде се поставува прашањето за тоа на кој начин да се користи јавниот долг и за која цел. 4. тие воглавно одат на производство на стока и сулуги кои не се корисни ниту пак се употребуваат во процесот на репродукција во стопанството. образование и осигурување 38%. структурни нарушувања. Чисто на воени расходи отпаѓаат 23-63% од вкупните расходи.3. Воените расходи пред се се паразитски и непроизводни. Се поголемиот пораст на дефицитот на буџетот не е во состојба да ги отстрани ниту да ги ублажи основните противречности на современиот капитализам. на поддржување на бизнис 19%. Развојот на воените расходи и економската милитаризација неизбежно водат кон високо темпо на инфлација и до огромен дефицит на државниот буџет. се поголема невработеност и сл. така и во мирновременски услови. Меѓутоа кога ке дојде време за враќање на долгот (отплата и камата). се троши непроизводно и без ефекти во доходот. Меѓутоа зголемувањето на комплексите на воената индустрија повеќекратно е штетно за развојот на производните елементи и гранки во стопанството. доаѓа до постојан пораст на јавните расходи. Напротив постои докажана функционална врска на релација: пораст на јавните (воени) расходи-буџетски дефицит. кој доведува до продлабочување на инфлацијата. додека на државниот апарат отпаѓаат 12%. тоа значи дека најголем дел одјавните расходи имаат вистинско многубројно економско влијание без оглед на тоа дали се работи за воени набавки или за социјално осигурување. Распишувањето и монетаризацијата (собирање средства) на јавниот долг има карактер на јавни приходи.воените расходи кои поради тоа укажуваат тенденција на пораст како во воени. Порастот на дефицитот на државниот буџет води до постојан пораст на јавниот долг (во што јавните расходи имаат основно значење). на природни ресурси 3%. инфлација и невработеност. Конечно се јавува криза на јавните финансии во државномонополитичкиот капитализам која е непосредна последица на тоа што го наведовме. Финансиски причини за порастот на јавните расходи Финансиските причини за постојан пораст на јавните расходи главно се поврзани со постоењето јавен долг. Drugi pri~ini za porast na javnite rashodi 88 . На вистионскиот пораст на јавните расходи влијае и лесното задолжување на државата кај притискаат банка во период депресија и криза кога опаѓа приходот додека расходите постојано растат во процес на спроведување на стабилизациската или антикружна економска политика (со појава на буџетски дефицит). тој се јавува како расход поради тоа што треба да се врати. Доколку оваа не се земе предвид воената индустрија се гледа како корисна затоа што го зголемува материјалното добро на општеството односно степенот на пораст. Доколку се користи нерационално. VIII.

Инфлацијата стана хронична болест на сите современи стопанства. Народот за време на војна и на криза прифаќа зголемување на расходите и пораст на фискалните обврски и тоа во висина што во редовни околности би ја сметал за неподнослива. доведува до постојан притисок и до нови трансферни и други расходи во смисла на прераспределба на доходот. Висината на овие расходи не е секогаш директно поврзани со состојбата и со развојот на стопанството. современата финасиска политика на прво место го истакнува значењето на воените и на мирновременските воени расходи.Воена состојба и подготовка за војна . како што се: промена на бројот на жители. Поголем расчекор во распределбата на доходот. Порастот на цената од своја страна доведува до пораст на номиналниот доход и влијание на државата поради покривање на се поголеми јавни расходи настанати како последица на порастот на цената. 6. меѓудругото влијаат и демографските моменти. 3. 5. нееднакво учество на социјалните групи во националниот доход. На крај треба да се истакне влијанието и на административниот фактор на ниво на јавните расходи.Посотојан процес на забрзана урбанизација . влијае на зголемување на вкупните јавни расходи. Односот помеѓу општата економска активност и јавните расходи кои дотогаш постоел се нарушува. современата наука намерно го подвлекува влијанието на промената на волуменот на јавните расходи што настануваат во вонредни периоди. Оваа тенденција е речиси независна од движењето на конјунктурата и од степенот на порастот на националниот доход. На јавните расходи.Покрај наведените класификации на причините за порастот на јавните расходи од финансиски карактер. Непотребните служби бавно се укинуваат или ограничуваат (т.н. Во поглед на ритамот на јавните расходи. структурата и порастот на жители и др. Јавните расходи се преместуваат на ново повисоко ниво. кога вонредни околности бараат нагло зголемување на јавните трошоци. Перкинсов закон) а новите полесно се формираат што доведува до ширење на администрацијата. можат да се наведат уште неколку значајни фактори: . Ова од своја страна. Сега јавните расходи ја преминуваат брзината на движење и стапката на економскиот пораст. поднослив удел на јавниот сектор во националниот доход.н. посебно порастот на државниот апарат и примањата на јавните службеници. Развојот на стопанството за поголем или помал степен е поврзан со порастот на цената. Се прекинува постојаната хармонија во движењето на јавните расходи и националниот доход. Меѓутоа интересен е фактот дека откако ќе поминат вонредните околности – пропорциите меѓу јавните расходи и 89 . туку со политичките околности и со меѓународната политика и со другите односи 2. Значаен фактор во формирање на јавните расходи претставува и системот на распределба. Во поглед на другите причини во врска со порастот на јавните расходи.Пораст на бројот на функции на државата .Постојани инфлациски тенденции во сите стопанства во светот (пораст на цената) и номинален пораст на јавните расходи 1. 4. Се менуваат поранешните сфаќања за т.

со прогресивна тенденција на пораст. такси. VIII .) Редовни расходи се оние што редовно се јавуваат во одреден временски интервал обично еднаш годишно. Според овие тези. Всушност вонредните околности придонесуваат за поголема интервенција на државата а со тоа и преместување на нивото на јавните расходи на повисоко ниво. VIDOVI I PODELBI NA JAVNITE RASHODI Во финасиската теорија постојат многубројни и разновидни теории и обиди за класификација на јавните расходи.5.1 Redovni i vonredni javni rashodi На поделбата на јавните расходи на редовни и на вонредни современата буржоаска теорија и придава големо значење со оглед на теоријата на покритие на расходите. Вонредните јавни расходи се јавуваат одвреме-навреме во услови на вонредни и непредвидени околности. оваа класификација е во целост прифатлива како во граѓанската така и во либералната финасиска теорија. VIII . редовните расходи треба да се покриваат со редовни јавни приходи (даноци. Општествените (јавните) расходи во современата финасиска теорија и политика можат да се класификуваат во неколку основни облици и тоа: • Редовни и вонредни • Продуктивни и непродуктивни или рентабилни и нерентабилни • Функционални (вложувачки) и преносни • Лични и материјални • Објективни и субјективни • Задолжителни и незадолжителни • Неодложни и одложни • Расходи на централни и на локални органи Денес.5. приходи на државни претпријатија и др. Тоа што порано се сметало за тешко остварливо сега е можно и општо прифатливо.националниот доход не се враќа на претходното ниво односно доаѓа до стабилизација на новонастанатиот однос. Карактеристиките и критериумите според кои се одредуваат се следниве: • Обично можат да се предвидат однапред • Висината им е релативно стабилна • Еднаш годишно се јавуваат во буџетот на јавните институции Во современи услови најмалку е важна релативната стабилност на овие расходи поради многу динамичното стопанство. Основа на сите е да се обидат да извршат поделба на јавните расходи според нивната основна карактеристика за да може да се следи нивната структура и однесување. Сето ова заедно остава трајни последици на висината и карактерот на мешањето на државата во стопанството. брзите измени во структурата и развојот на општествените потреби. обезвреднувањето на парите и друго што доведува до измени на овие расходи од година во година. Може да се случи вонредните расходи 90 .

од една гранка или групација на друга и сл. се разбира индиректно. Овде најчесто се работи за пренесување на делот на куповната сила од еден субјект или една социјална групација на друга. Обично се прават во производни области (изградба на јавни претпријатија. Навистина.2 Produktivni i neproduktivni javni rashodi Продуктивни расходи се тие расходи што со своето настанување или зголемување доведуваат до одредени производни ефекти во стопанството. борба против поплава. но и директното силно влијание на вкупната конјунктура. така и во државата (трошоците во администрацијата. фабрики. Меѓутоа современата финансиска теорија не го негира нивното индиректно значајно влијание на доходот и на производството. ќе видиме. имаат многу значајни и разновидни влијанија. Токму на овој облик на јавните расходи современата теорија ја докажува грешката на класичната теорија за јавните расходи затоа што ги третирала само како трошење на националниот доход кој заминува в неврат без производни ефекти. на вработеноста и на стабилноста во стопанството. епидемија и сл.) Преносните расходи не влијаат непосредно на порастот на националниот доход но индиректно. Одржување патишта. Затоа и понатаму се присутни во современата финасиска теорија.). VIII. изградба на телекомуникации и сл.3. Дејствувајќи како дополнителна куповна сила на потрошувачката. Со нив. се врши главно пренесување (трасфер) на делот од националниот доход низ нивна прераспределба од едни субјекти на стопанството на други. 91 . Типични облици на преносните расходи се: пензии. судство и др. главно. социјална помош. однсно доаѓа до непосреден пораст на националниот доход.Продуктивниот немора да биде истовремено и корисен и обратно. воени расходи. односно без реституција на јавните расход( низ доходот). потрошувачката и вработеноста. 5. а со модернизацијата и автоматизацијата овој вид расходи ќе добие уште поголемо значење. Поради тоа не се неутрални во однос на националниот доход. здравствено осигурување и др. непродуктивниот немора да биде истовремено и некорисен. на пр. геолошки истражувања и сл. Основна карактеристика им е дека се навистина потребни во вонредни околности и е тешко однапред да се предвидат и планираат.). помош за невработени. Vlo`uva~ki i prenosni javni rashodi Расходите од вложување се обично такви расходи што се вложуваат во продуктивни цели и кои порано или подоцна доведуваат до пораст на националниот доход ( хидроцентрали. VIII 5. тие истовремено дејствуваат и на производството и на доходот. Непродуктивните или нерентабилни јавни расходи се тие што не придонесуваат непосредно за пораст на доходот како во стопанството.однапред да се предвидат но во помал обем од реално настанатиот. Поделбата на расходите на продуктивни и непродуктивни не е идентична со поделбата и поимот корисни и некорисни. преносните расходи во модерните стопанства имаат се поголема улога.

Обврска. Просвета и култура 2. Овие два облика на расход мора да се одржуваат во одреден размер. 5. VIII. по заеми и гаранции 10. VIII.договор или судска пресуда. 5. што од политички. Нестопански инвестиции 8. Овде (според нашата класификација). награда или различни облици на парична помош на одделни лица и сл. се такви расходи кои државата ги прави поради набавка на одредени материјални добра. канцелариски материјал.Лични трошоци се тие шти се прават при исплата на личен доход (плата) на администрацијата. Задолжителни и незадолжителни јавни расходи Задолжителни се тие расходи што мораат во одредено време да се извршат. Социјална грижа 3. обично се издвојуваат следните подрачја: 1.Значи се работи за набавка на материјални добра за вршење на јавноправните функции на државниот апарат.социјален аспект е многу важна. економски. Во лични јавни расходи спаѓаат и лични расходи наменети за плаќање на услуги за сметка на јавноправни тела од страна на работници и службеници. Здравствена заштита 4. Обврска по буџет Наведените поделби се многу значајни посебно поради тоа што ни овозможуваат да го следиме движењето на расходите и едниот дел на националниот доход.4. кој оди на одделни подрачја. Комунални работи 7. Поделбата е значајна и од аспект на покритие кое е различно за едниот и за другиот облик на расход. Основна карактеристика им е задолжителноста во вршењето на расходите според преземените обврски. Дотација и субвенција 9. Оваа класификација е погодна затоа што истовремено укажува и на правците и на причината на трошењето на јавните финансиски средства наменети за јавни расходи. Народна одбрана 5.5. 92 . обично се класификувани според одредени намени или области во кои се извршуваат расходите. а колку на направени услуги. енергија. Државно раководство и судство 6. Материјални расходи. огрев и сл.затоа што се основаат на закон. Objektivni i subjektivni javni rashodi Објективните и субјективните расходи. Поделбата на расходите на лични и материјални овозможува да се согледа колку државата троши на материјални добра.

Се настојува да се воспостави рамнотежа на два начина: првиот е поголемата заедница да ги прима на себе финансирањата на расходите на пониските заедници(што е посреден начин на компензација на јавните расходи) и вториот ( непосреден начин) е сојузниот буџет или државата од своите средства да дава помош на ниската јавноправна заедница за покривање на нејзините расходи. било од некои други причини. Според тоа и расходите што паѓаат на нив мораат да одговараат на нивната финансиска и економска сила. локален сообраќај. и осветлување. за расходите на локалните органи да бидат пред се од тесен карактер како што се : снабдување со вода.6.изгласување.судствои сл. Одложливите се такви расходи шти државата може да ги одложи на одредено време. културни институции и училишта. паркови. покрај државата во класична смисла на зборот. По изгласувањето обично се покриваат со дополнителни средства настанати врз база на дополнително оптоварување на личните примања (самопридонес. Според тоа се губи врската меѓу економската и финансиската сила и даночните обврски односно обврските по јавните расходи. Оваа помош може да се појави во два облика: 93 . изградбата ќе се одложи (иако и понатаму постои потребата) се до тогаш додека не се осигураат неопходни средства за таа намена. дополнителен заем и сл. Расходи на централните органи и на локалните власти Јавните потреби во модерната држава.) VIII. ги задоволуваат и пониските јавноправни тела односно општествено-политички заедници. а кои од локално значење односно на потесната општествено-политичка заедница. VIII. Оваа поделба е од големо значење во една сојузна држава со оглед на тоа декачесто се јавува како проблем на разграничување на надлежностите меѓу сојузната држава и федералните единици. Доколку постои потреба и план за изградба на некоја спортска сала или лизгалиште.7. Неодложиви и одложиви јавни расходи Неодложни се тие расходи што државата мора врз основа на уставот или на законот да ги прави во времето за кое се предвидени (на пр. 5. За тоа конкретно во секоја држава одлучуваат специфични политички. Во развиените земји оваа поделба е строга и различно извршена. 5.Незадолжителните (факултативни) расходи се поврзани со одредено усогласување. Во сојузната држава сите делови немаат еднаква економска и финансиска сила односно не се еднакво развиени. Во практика доминира политичкиот критериум во разграничување на овие расходи. Прашањето на оваа поделба е многу сложено и тешко. било поради недостиг од средства. претходен договор за одредена задача или акција. Војска. економски и администратвно-политички причини.заем. Логично би било државата да ги преземе на себе расходите што се однесуваат на широките национални прашања како на пр. Исплатата на личен доход во текот на месецот). Пред се поради тоа што нема цврст критериум на основа на кој би се определило кои се државни расходи во поширока смисла. Така на пр. дипломатија.

а често го одредува и начинот на употребата на овие срества. таксите и приходите од јавните имоти ( и можеле да служат за покритие на редовните расходи) додека јавниот долг од примарната емисија на пари и сл. тоа се средства што служат за задоволување на општите и заедничките општествени потреби. придонеси 4. социјални и други фактори во секое стопанство.Општествените причини главно се формираат низ систем на распределба и прераспределба на националниот доход. „дополнителни“ средства не се сметале за јавни приходи.6. Основа за субвенција е тоа што оваа заедница врши една од општите функции во интерес на целината но за таа задача нема доволно свои средства. Од теоријата на покритија на јавните расходи видовме дека постои основна разлика меѓу класичната и современата теорија на покритието. подароци и др. Според тоа. Општествените приходи денес се јавуваат во различни основни облици.дотација од централна влада ( буџет) и . јавен долг на државата 9. општествените приходи претставуваат средства што имаат основна намена – покривање или финансирање на општествените ( јавни) функции. од кои ќе ги наведеме само најважните: 1. VIII. ДEFINICIJA NA JAVNITE PRIHODI Општествените или јавни приходи се парчини средства што државата односно општествената заедница ги собира поради покривање на општествените расходи. Значи дотациите не се наменети за конкретни расходи. Субвенции или парича помош се средства што државата и ги дава на својата заедница за да ја ослободи од вршење одредени расходи. Државата можела да се сврти кон нив ( за формирање и користење ) само исклучително и за посебни 94 . царини 6. Државата денес располага со разновидни приходи чијашто висина и структура зависат од пполитички. даноци 2. Давателот на субвенцијата го задржува правото да ја контролира употребата на дадените средства. тие се од општ тип.. пари од примарната емисија на централната банка 8. приходи од јавни имоти 3. Значи. Како „нормални“ јавни приходи во класичната теорија се сметале само даноците. Со тоа поголем дел на нивното формирање е определен со односите во производството односно со формираниот продуктивен однос. економски. парафискални прходи (парафискалности) 7. такси 5.субвенции Дотации се средства што локалните заедници ги добиваат од централните власти за покривање на дел од своите расходи за кои не постојат доволно средства во нивниот буџет. Финансиската помош е одредена за конкретни намени.

Тоа доведува до постојан пораст на јавните приходи. а другото на индиректни. редовни и вонредни приходи 2. VIII. ВIDOVI I KLASIFIKACIJA NA JAVNITE PRIHODI Големиот број видови инструменти на јавните приходи бара да се изврши нивната класификација пред се поради лесно изучување на нивните основни карактеристики (видови предности.намени. изворни и изведени 3. слаби страни. Покрај номиналниот пораст на јавните приходи. како редовен извор на јавните средства во сите развиени стопанства(без уплата за социјално осигурување) служат за покривање на повеќе од 50 % од јавните расходи.1. Јавните приходи можеме да ги класификуваме во различни категории. Финансиската теорија ги истражува нивните облици. само се поставува прашање кога. Но. Навистина и модерната теорија дава предност на употребата на класичните јавни приходи во однос на јавниот долг. многу е значаен и реалниот пораст ( стапката на пораст на приходите. модерната финансиска теорија го прифатила ставот дека и овие облици на приход спаѓаат во редовни и нормални приходи. парафискални приходи VIII. намалена за стапка на пораст на цената – инфлација). и покрај разни други „дополнителни“ облици на јавните приходи и понатаму како основен облик на јавните приходи остануваат даноците. како и каде да се пристапи на нивно формирање и употреба. Со даноците во развиените стопанства денес се формираат повеќе од 85 % од јавните средства.7. емисија на пари на централната банка и сл. идентично растат ( општествените) јавните расходи. Функциите и задачите на модерната држава се поразновидни и многубројни поради што се потребни и се повеќе средства за нивно задоволување односно покритие. Денес е вообичаена поделбата на следниве облици: 1. Наспорти тоа. приходи од население и од правни лица 5. природата. Даноците. ова треба да се користи само во случаи кога првите облици не се доволни или кога е потребна интервнеција во стопанството за да се поправи неповолната стопанска конјунктура односно кога треба итно да се интервенира со огромни средства кои е тешко да се соберат со даночните инструменти. Редовни и вонредни јавни приходи 95 . од кои 58-78 % отпаѓаат на директни даноци. Останатите се средства на јавниот долг и средства на јавното осигурување. карактерот и др. јавноправни и приватноправни 4. И покрај овие диференцијации. можност за употреба) а потоа и за нивна практична примена и ефекти во фискалната и воопшто во финансиската политика.7. А финансиската политика – можноста за нивна примена и ефектите што сакаат да се постигнат.

3. VIII. Денес со развојот на модерната функција на државата и со честите потреби на специфичното вмешување во стопанството ваквите облици на приход се повеќе се поддржуваат во вкупните приходи (посебно јавниот долг). значи. Јавноправни и приватноправни приходи Оваа поделба може да се изврши според карактерот на власта и односот во кој од една страна се појавува државата. Јавноправни се такви приходи. Главно тоа се приходи од државни претпријатија и од други облици на државна активност. Приходи од населението и приватните лица 96 . Вонредните приходи ќе престанат да се формираат кога ќе исчезне причината поради која се формираат. Основни облици на вонредните приходи се јавните заеми и вонредните даноци. на тромесечие) од т. а од друга страна физичките или правните лица. Тука државата учествува во остварување приходи.н. придонесите и таксите. низ право на сопственост. промет и др. Редовни јавни приходи се тие што се собираат редовно. во вонредни случаи а главно служат за покривање вонредни расходи на јавните тела.2. постојани економски извори. Приватноправни приходи се тие што државата ги остварува на основа на сопственост на претпријатија. па поради тоа имаат принуден карактер. преку државни претпријатија а приходот остварен од нивната активност спаѓа во изворен приход. кои државата по пат на политички и финансиски суверенитет ги собира од доходот односно од други облици на имот на физички и на правни лица. Основни облици на овие приходи се даноците. Секоја година. јавните приходи се делат на изворни и изведени.Според времето во кое се здобиваат и формираат приходите се делат на редовни и вонредни. Редовните извори како постојан и сигурен извор на приходи главно служат за намирување редовни потреби на државата. пред се. а. Изведени се поради тоа што државата ги создава од остварениот доход на правни или на физички лица. Државата се јавува како стопански субјект. VIII. во однос на носителите на доход на обврзниците. кој организира процес на производство.7. во одреден период (на пр. Изведените (деривативни) приходи главно се собираат на база на финансиски суверенитет. Изворните приходи (олигинерни приходи) се тие што државата ги остварува со својата стопанска активност.7. Изворни и изведени јавни приходи Според методот за добивање права на јавни приходи. Вонредните приходи се јавуваат повремено.

а изворите и ефектите во стопанството им се многу слични. правни лица) се приходи што државата ги остварила од стопанските и другите субјекти во вид на данок. Парафискалните приходи се јавувааат паралелно со фискалните. такси. поради тоа што имаат јавноправен карактер. туку и структурата на субјектите што ги формираат. VIII. Приходите од населението настануваат од доходот или од други облици на имот на граѓаните. главно не постои освен кога се работи за приходи од непосредно производни функции на државата (изворни јавни приходи) . односно на кои доброволно се согласиле. туку за непосредното намирување на одредени општествени потреби.. Приходите од правните лица (стопански и др. царини. придонеси и др. придонеси и сл. Текот на средствата и повратот (кружно движење на средствата) овде. придонес. Парафискални приходи Парафискални приходи се специјален вид на јавните приходи. кои задолжително ги плаќаат физичките лица. 97 . такси. Една од основните карактеристики речиси на сите овие облици на приходи е задолжителноста. од големо значење не е само нивната висина. а таа зависи од тоа. што значи дека не подлежат на законот на пазарот. Во формирањето на јавните приходи од овој вид. Другата карактеристика им е чисто економска. која ја утврдува државата односно општествено-политичката заедница.Ова денес е една од основните поделби. кои јавната власт ги прави при вршењето на своите функции. Фискалните приходи служат за финансирање на општествените потреби (покритие на јавните расходи). Тоа се различни видови данок. од кој субјект во стопанството се собираат јавните приходи. Тоа е приход на институционални единици на пониско ниво на организираност. кои не се наменети за потребите на буџетот. Нив во основа ги утврдуваат органите на општественополитичката заедница. речиси исти. Овој облик на приходи е надворешнобуџетски и не потпаѓа под директно регулирање од страна на локалните органи на државата. Принципите на користење и ефектите на јавните средства значително се разликуваат од принципот на репродукција на средствата на стопанските субјекти. царина и сл. такси. само што имаат специфични намени. б. KARAKTERISTIKA NA JAVNITE PRIHODI Во современата теорија на финансиите во основните облици на општествените и јавните приходи спаѓаат: даноци. односно на влијанието на понудата и на побарувачката.8.

a nastanal vo odredeni op{testvenopoliti~ki uslovi. PRIRODA I POIM NA BUXETOT Denes ~esto se postavuvaat mnogubrojni pra{awa {to se odnesuvaat na buxetot. So primenata na tie uslovi se menuva sodr`inata i smislata na buxetot. BUXET IX. ili na potesni op{testveno-politi~ki zaednici. kako i na~elata za okolnostite za negovo sostavuvawe i izvr{uvawe i dr. 98 .IX. zna~ewe i idnina.politi~ki zaednici. odnosno za edna buxetska godina. {to pretsavuva nivni konkreten oblik na ispolnuvawe. Buxetot e finansiski instrument na dr`avata. Buxetot e odreden sistematski bilansen pregled na site materijalno-finansiski potrebi na po{iroki ili na potesni kolektivi vo koi so zakonska sankcija se programiraat prihodite i se utvrduvaat rashodite za odreden finansiski period. negovata uloga.1. za odreden planski period. Buxetot e finansisko presmetuvawe ili sistemski prikaz na prihodite i na rashodite na odredena dr`ava. ili na potesni op{testveno .

taka i od strana na rashodite). dodeka rashodite na buxetot gi odreduvaat ekonomskite. Vo sovremeniot kapitalizam strukturata na buxetot se pove}e go odr`uva vme{uvaweto na dr`avata vo stopanstvoto. odnosno klasnata struktura na op{testvoto. po pravilo za edna godina. c) zastapen e elementot edna godina. a go sankcionira odreden pretstavni~ki organ. no redovno se prisutni nekolku osnovni zaedni~ki elementi. Rashodnata strana na buxetot se pove}e go odr`uva vlijanieto na dr`avata na 99 . Postojat i mnogu drugi definicii za buxetot. Finansiskoto pravo vo buxetot gleda zbir na normi {to se regulirani i sistematizirani vo donos me|u organot {to e dol`en da predviduva. Osnovnite zaedni~ki crti na site dosega{ni definicii za buxetot mo`e da se klasifikuvaat vo ovie nekolku elementi: a) buxetot e javen akt. ekonomskiot razvoj i vo eksploatacijata na dr`avnata funkcija. Vo strukturata na prihodite na buxetot stoi toa od koja klasa i sloj op{testvoto zema najmnogu za formirawe na buxetskiot prihod. koi se ostvaruvaat preku buxetskata politika.Kako odreden bilansen op{testven prihod i rashod. Buxetot. e finansiski instrument na javnata vlast. Buxetskoto pravo od svoja strana se izrazuva kako akt so koj se regulira postapka okolu donesuvawe. Buxetot e akt na pretstavni~ko telo so koj se predviduvaat i odobruvaat prihodite i rashodite na op{testveno-politi~kata zaednica za odreden iden period. Negovata socijalna i ekonomska sodr`ina i struktura. ostvaruva i da gi kontrolira javnite sredstva. Strukturata na buxetot vo site zemji se sostoi od me|usebnata povrzanost na buxetskite prihodi i rashodi vo zavisnost od funkcijata na buxetot. Denes se po~esto mo`e da se sretne slednava definicija za buxet: Buxetot pretstavuva osnoven finansiski instrument na sekoja politi~ko-teritorijalna zaednica. koja za odreden period predviduva pari~ni rashodi i prihodi. odnsosno od na~eloto na edno stopanstvo. Strukturata na dr`avniot buxet zavisi od op{testvenoekonomskite i od politi~kite odnosi. b) planski akt za istovremeno predviduvawe na javnite prihodi i rashodi. buxetot igra golema uloga kako finansiski instrument {to se preleva koga se rasporeduva golemiot del na nacionlaniot dohod. kako i politi~koto zna~ewe se odredeni od proizvodniot karakter. kako za neposrednite. sloboden karakter na proizvodnite odnosi. d) buxetot gi sodr`i site karakteristiki na odredeni op{testvenoekonomski i politi~ki odnosi na zemjata na koja se odnesuva. ostvaruvawe i kontrola na site buxetski tekovi (kako od strana na prihodite. pred se. taka i za odredeni perspektivni zada~i. a zna~itelno pomalku ~isto praven instrument ({to se do neodamna kaj mnogu avtori se smetalo za primarno). ulogata na dr`avata vo stopanstvoto i vo op{testvoto. socijalnite i drugite celi. kako i od oblicite za nadgraduvawe.

a ne kako na finansiski plan na upravata zatoa {to buxetot e samo plan na prihodite i na rashodite za odreden (godi{en) period. mo`e da se re~e deka buxetot denes vo site sovremeni dr`avi e praven akt (plan) {to go donesuva najvisokoto pretstavni~ko telo. Buxetot ima zakonska i administrativna sila. kade {to ministerot za finansii vo parlamentarnata procedura izleguval so buxetski govor. Formirawe na sistemot na buxetskite prihodi i negovata struktura. So otvaraweto na torbata i na raspravata po~nuvalo i otvaraweto na buxetot. So razvojot na javnite finansii.obnovliviot kapital i na ekonomskata militariazcija. Najgolem broj finansiski teoreti~ari denes na buxetot gledaat kako na zakon. Bez nastojuvawe da se dade edna op{ta definicija. Ottamu nazivot preminuva vo angliskata finansiska terminologija. koj ozna~uva mala ko`ena torba vo koja ministerot za finansii donesuva akti na parlamentarna diskusija i osvojuva proekti za finansirawe odredeni zaedni~ki ili javni potrebi. socijalnata za{tita. kako i isplatata na kamata po javen dolg stanuvaat osnovna pozicija na rashodot na buxetot. a obi~no gi nosel vo ko`ena torba. pazarniot kapital i kompletnata finansiska i stopanska proporcija. kako i vo sozdavawe raspredelba i koristewe na op{testveniot proizvod i na nacionalniot dohod. POTEKLO. kako i sigurnosta (voen rashod) na sekoja zemja. javnite ili dr`avnite rashodi i sovremenata finansiska teorija se pove}e se razrabotuva zna~eweto 100 . Preku strukturata na rashodi na buxetot se kr{at site najva`ni celi vo ekonomskiot i vo socijalniot razvoj. pred dolniot dom. Poradi {to buxetot dobiva forma na zakon? Pred se poradi toa {to toj administrativen akt e od posebna va`nost i se donesuva redovno po posebna procedura. Buxetot dobiva postojan oblik na zakonski akt vo koj se konkretiziraat site vidovi javni rashodi vo tekot na edna godina i edna godina i site vidovi prihodi za finansirawe na tie rashodi. Rashodite za voeni celi. NAZIV I ZNA^EWE NA DR@AVNIOT BUXET Vo finansiskata literatura redovno se sretnuva tvrdeweto deka buxetot svojot naziv go vle~e od starofrancuskiot zbor “bougete”. na raspolagaweto i koristeweto na dohodot na oddelnata struktura vo op{testvoto. Ekonomskata funkcija na buxetot stanuva edna od osnovnite temeli vo razvojot i stabilizacijata na kapitalisti~koto stopanstvo. a koj za edna godina detalno gi predviduva javnite prihodi i rashodi. IX. vrabotenosta. so opredeln predlog za premestuvawe na prihodite i rashodite. koi se rasporedeni i prika`ani po odredeno to~no utvrdena i odnapred dadena buxetska klasifikacija.2. vlijae na socijalno-ekonomskite procesi. obrazovanieto i zdravstvenata za{tita.

na buxetot od politi~ka. tuku. Bez takvo odobruvawe. odnosno so nego se precezira koi javni rashodi dr`avata }e gi prezeme na sebe vo toj period. zatoa {to ne go donesuvaat administartivnite tuku zakonskite organi. me| utoa zada~a na buxetot e potesna od zada~ata na planot zatoa {to buxetot se ograni~uva samo na aktivnostite na upravata i na javnite potrebi. vo kvalitetot. zatoa {to buxetot opfa}a se pove}e novi vidovi rashodi. Da zaklu~ime. so slednive karakteristiki: 1) Vo pogled na pravnata priroda. 6) Ponatamu. Denes vo razvienite stopanstva se vospostavuva tesna vrska me|u buxetskoto predviduvawe i ekonomskoto planirawe. druga karakteristika na buxetot e negovoto zadol`itelno odobruvawe (se odnesuva odnapred. se izvr{eni prihodi i rashodi. Poradi toa {to se raboti za planirani iznosi. toga{ buxetot gi dobiva site karakteristiki na zakon. 5) Vo buxetot se planiraat rashodi i prihodi. So buxetot se predviduvaat i rasporeduvaat rashodi i prihodi za da se osiguri kontinuitet vo finansiskata javna funkcija i usoglasuvawe na potro{uva~kata na dr`avata so ekonomskata politika i mo`nostite. i toa po procedura {to e karakteristi~na za donesuvawe zakon. pravna. dodeka kaj buxetot realno izvr{enite i planiranite iznosi ne mora da se sovpa|aat ({to e denes redoven slu~aj vo site zemji). 101 . se pove}e rashodni iznosi i se pove}e prihodi za nivno pokrivawe. a ne po svojata sodr`ina. 2) Vtora karakteristika na buxetot e deka e finansiski instrument i se odnesuva za edna godina. denes ne e vozmo`no da se donesuvaat i ostvaruvaat planovi na razvoj bez prethodno izgraden i prifaten buxet (vo site nivoa). koi se izrazeni vo pari (nominalni iznosi). Po svojata sodr`ina toj e administrativen akt. pred po~etokot na buxetskata godina). Od tekot na bilansot mo`e da se vidi kolku. buxetot e zakon po oblik. postoela {iroka diskusija za buxetot za toa dali toj e zakon ili administrativen akt. navistina. 3) Ne sodr`i op{ti moralni pravila i obvrski kako drug zakon. koi se odrazuvaat i na buxetot ne samo vo kvantitetot. buxetot se razlikuva od bilansot zatoa {to bilansot se odnesuva na prethodniot period. Poradi mnogu golemoto zna~ewe na buxetot i negovoto u~estvo vo op{testveniot razvoj. Ako buxetot go donesuva najvisokoto pretstavni~ko telo na sekoja poedine~na op{testvenopoliti~ka zaednica. ekonomska i od finansiska strana. So opfa}awe na novite funkcii na javnite rashodi. Sovremeniot buxet stanuva instrument na ekonomski plan. 4) So buxetot se predviduvaat javnite prihodi i rashodi za edna buxetska godina. pred se. kolku i kakvi sredstva }e se osiguraat za pokrivawe na takvite rashodi. denes buxetot e eden od najsilnite instrumenti na razvojnata i na tekovnata ekonomska politika.

za pogolema vlo`uva~ka uloga na javnite prihodi i rashodi. a vo celta i sredi{teto e buxetskata politika. mora da se vr{i privremeno finansirawe. e sistematsko predviduvawe na prihodite i na rashodite.3. sistem PPB i dr. Vo posovremenite sfa}awa buxetskata uloga vo zadovoluvawe (javni) potrebi na gra|anite i na stopanstvoto e mnogu pogolema. javni interesi. t. najdobro slu`i za site interesi. Vo slu~aj buxetot od koi bilo pri~ini da ne se donese na vreme. na osnova na poseben vid pretstavni~ki organ. tvorci se na ekonomskata politika. tragaat za optimalen buxet vo site negovi funkcii na koristewe.se do momentot dodeka buxetot ne se donese. pomal ili pogolem broj odredbi {to treba da se odnesuvaat za izvr{uvawe na buxetot. kako i pregled na prihodite i na rashodite grupirani po vidovi grupirawe. Pokraj navedenoto. tuku za cikli~en period. kako privatnite. dodeka sovremenite finansiski teoreti~ari se za javni zaemi.e. za negovo dizajnirawe i primena na metodi od pazarniot sektor (stopanstvo) kako {to se analizata kost benefit. bez nivna detalna specifikacija.e. Se mislelo deka silite na pazarot i odnesuvaweto na u~esnicite vo pazarnata konkurencija. 8) Sekoj buxet sodr`i i finansiski zakon. Sovremeniot buxet pretstavuva napor kako da se usoglasi buxetot so stopanstvoto ne godi{no. t. IX. taka i javnite potrebi na pazarot. BUXETOT VO KLASI^NATA I VO SOVREMENATA TEORIJA I PRAKTIKA Vo klasi~nata teorija ulogata na buxetot se namalila na minimum za da se ostavi pogolem prostor za privatniot sektor. Vo klasi~nata teorija na liberalniot kapitalizam i vo praktikata negovoto funkcionirawe na pazarot e vo zadovoluvawe na potrebite. distributivna i stabilizaciska uloga na buxetot). privatniot interes. Javnite potrebi i ulogata na dr`avata se definirani potesno otkolku denes (socijalna i vnatre{na bezbednost. Jasno. Samo globalnoto donesuvawe na planot za prihodite i za rashodite. taka {to da osiguraat neprekinato finansirawe na javnite prihodi (rashodi). sudstvoto i 102 . ne mo`e da se vr{at nikakvi tro{ci od buxetot. Prihodite zadol`itelno se predviduvaat kako vid i iznos na oddelni oblici na izvori na sredstva. Klasi~arite bile protiv javnite zaemi. stopanstvoto. tie pokompleksno ja posmatraat ulogata na buxetot vo stopanstvoto (alokativna. visinata i strukturata na rashodite i na prihodite na buxetot moraat da bidat sosema usoglaseni. po pravilo. 7) Buxetot. ne e spojlivo so poimot buxet. dinami~ki rasporedeni.

taka {to vo privatniot sektor trebalo da ostanat {to pove}e sredstva za produktivni nameni. koja ja sozdava prvata etapa vo sovremeniot razvoj na buxetot. dr`avata da se zadol`uva. za negovite potrebi za privatniot sektor se izdvojuvalo 10-12% od DBP. distributivna i stabilizaciska uloga na buxetot i za primena na teorijata na blagosotojba. teorija na ponuda. op{testvo). Osnovnata rabota na klasi~arite bila javnite rashodi da bidat minimalni za{to ne se produktivni. kako {to bile i protiv toa javnoto finansirawe da bide deficitarno.  tie se tvorci na me{ovito stopanstvo vo koe pazarot i javniot sektor se posmatraat kako usoglasena i dobrokomponirana i koordinirana celina poradi ostvaruvawe na celite. razvojnite odnosi na pazarot i na javniot sektor. usoglasenosta i efikasnosta na razvojot na privatnite i na javnite potrebi i po taa osnova tie se nastanati i osnovani za alokativna analiza. klasi~arite imale barawe buxetot da bide minimalen. So kejnzijanskoto u~ewe nastanuvaat novi pogledi vo odnos na pazarot. Spored toa. Osnovnite postavki na teorijata se:  stopanstvoto zapa|a vo (recesivni) te{kotii poradi nedovolnata pobaruva~ka taka {to dr`avata mora da obezbedi svoi prihodi i rashodi za pobaruva~kata (kupovnata mo}) da se odr`i na nivo {to obezbeduva stabilen razvoj na stopanstvoto i celosna vrabotenost. 103 . {tedliv i uramnote`en. Klasi~arite bile protiv toa dr`avata da se me{a vo stopanstvoto. za sozdavawe op{testveno bogatstvo.e. taka i vo stopanstvoto.  tie se sozdava~i na ekonomskata ramka za nova buxetska politika na osnova na koja se nastanati instrumentite i merkite za makroekonomskoto upravuvawe na stopanstvoto. Za ovoj razvoj podetalno govorime vo delot {to se odnesuva na fiskalnata politika.  kejnzijancite insistiraat i na vlo`uvawe vo javniot sektor dokolku vlo`uvawata vo privatniot sektor ne se dovolni. javniot sektor i se vtemeluva nova uloga na buxetot kako vo zadovoluvawe na javnite potrebi. Buxetot kako takov igra mala uloga vo stopanstvoto t. a po nego doa|a do revidirawe na kejnzijanskoto u~ewe od strana na monetaristite.javnata uprava). instrumentite i merkite za sovremeno vodewe anticikli~na buxetska politika. Ovde uka`uvame samo na najosnovnite karakteristiki na ovoj razvoj. teorija za nacionalno o~ekuvawe i dr. Sovremenata teorija za buxetot i sovremenata buxetska praktika nastanuvaat so “kejnzijanskata revolucija”. na javnite raboti koga e vo pra{awe o`ivuvawe na stopanstvoto. me|utoa dostignala vrv vo razvienite zemji i vo sega aktuelnata teorija za dr`avata (ekonomija. Zadovoluvaweto na javnite potrebi e na taa osnova i institucionalizirano i ostvareno vo praktikata. Analizata na sovremeniot buxet traga po optimum na negovoto sozdavawe i primena.

no go kritikuvale toa {to toj svesno ili nesvesno ja potcenil ulogata na monetarnite faktori i vo razvojot na stopanstvoto zatoa {to nedovolnata koli~ina na pari vodi kon recesija i kon prekumerna inflacija. taka {to monetarnata i fiskalnata politika da bidat faktori vo odr`uvaweto na porastot na cenite. pred se. koja mora da vodi smetka. Ottoga{ javnite finansii. sistemPPB i dr. dobile i nova uloga (pro{iruvawe na poimot na javni dobra i na regulativata i interventna uloga na dr`avata vo stopanstvoto). koi se zgolemile za 10-12%. tuku i se spasuva kako sistem poradi zgolemenata uloga na javniot sektor vo zadovoluvaweto na potrebata na gra|anite do mnogu golemi razmeri. vpe~atokot na javnosta. 104 . se pristapilo kon modernizacija na buxetskata politika od koja se bara podobro da se usoglasuva so kru`nite dvi`ewa vo stopanstvoto. Tie doka`ale deka inflacijata e glavniot problem za ekonomskiot razvoj od “kejnzijanskata revolucija” i deka mo`e da se namali samo so pravilna monetarna politika i so politika na tvrdo buxetsko finansirawe. na okolu 50 % od DBP. a dr`avnite zaemi i deficitarnoto finansirawe stanale (kako i danocite) voobi~aeni i slobodno koristeni instrumenti na buxetskoto finansirawe zatoa {to se smeta deka buxetskata ramnote`a mora da se `rtvuva poradi ekonomskata ramnote`a. isto taka. obrnale pogolemo vnimanie na ekonomskata javnost i na ulogata na monetarnite faktori vo stabilniot razvoj na stopanstvoto. ~ika{kata neokvantativna teorija (Milton Fridman) i nivnata “monetarna kontrarevolucija” vovele novi bitni elementi vo analizata vo razvojot na buxetot. da se namali javniot dolg na dr`avata i buxetskiot deficit. sredstva za finansirawe na javnite rashodi. ne se osporuva zna~eweto i ulogata na Kejnz. Tie. kako i na analizata na teorijata za racionalni o~ekuvawa od ulogata na politikata i na birokratijata vo buxetskiot proces.). koli~inata na pari i brzinata na pari~niot tek (koeficient na obrt) da postoi stabilen odnos.So primenata na kenzijanskata teorija ne samo {to se izvlekuva kapitalot od kriza. Nivnoto osnovno barawe e me|u koli~inata na stokata. {to e bitna komponenta vo procesot na demokratizacijata itn. Na taa osnova. da se raboti na racionalnoto tro{ewe na sredstvata od buxetot vo javniot sektor. pred se. na takvata uloga so ulogata na privatniot (pazarniot) sektor. pokraj klasi~nata. da se primenuvaat metodi od analizata na pazarniot sektor (“kost benefit”. uka`ale na glavnata sila na razvojot i na sozdavaweto na DBP i na op{testvenoto bogatsvo vo ekonomskiot i vo tehnolo{kiot razvoj na pazarniot sektor i deka na toa treba da se prisposobi javniot sektor so {to na nov na~in se utvrdile i potvrdile klasi~nite sfa}awa za primaranata uloga na pazarniot sektor od koj se finansira javniot. koj mora krajno {tedlivo i racionalno da gi koristi sredstvata za javnite potrebi. Tie. da se zgolemi ulogata na kontrolata i na revizijata vo tro{eweto na buxetskite sredstva. parlamentarnata kontrola. Na osnova na ovoj pristap. za stabilnosta na cenite. Monetaristite. uramnote`uvawe na nov na~in.

Toj vo modernoto op{testvo stanuva eden od najzna~ajnite instrumenti niz koi se vr{i preraspredelba i tro{ewe na golemiot del od nacionalniot dohod. dodeka mnogubrojnite ekonomski i socijalni vlijanija na buxetot ne se prifa}aat. POLITI^KA I PRAVNA FUNKCIJA NA BUXETOT Klasi~nata doktrina na buxetot trgnuva. kompanija. op{testvenite grupi. pa so toa ne mo`e da stane zbor za nekoj “neutralen” buxet. IX.Spored seto ova. EKONOMSKA. ekonomskata funkcija na buxetot se sostoi vo jasnoto utvrduvawe na javnite rashodi i izvori na javnite sredstva so koi tie rashodi }e se pokrijat. buxetot vo modernata finansiska teorija mo`e da se nabquduva od pove}e aspekti. a. a na drug da mu se vlo{i. a ~esto i presudno vlijanija vo razvojot na pove}eto stopanstva vo svetot. od neutralnata pozicija na buxetot. Sovremeniot buxet e i pod dejstvo na procesot za razvoj na fiskalniot federalizam i procesot na decentralizacija i na deetatizavija vo zadovoluvaweto na javnite potrebi. odnosno podra~ja na vlijanie: 1) ekonomska funkcija 2) politi~ka funkcija 3) pravna funkcija. Taka {to redovnite i neophodnite javni rashodi treba da se pokrijat so redovnite prihodi .4. koja bara nikomu vo op{testvoto (poedinec. za {to govorime vo poglavjeto za fiskalniot federalizam.1 Ekonomskata funkcija na buxetot Osnovnata. instituciite itn. bitna uloga ima i teorijata na blagosotojba. a vkupnite procesi i porastot na standadite i na kvalitetot na `iveeweto. pazarniot i javniot sektor. Osnovnata funkcija na buxetot denes. e negova ekonomsko-finansiska situacija vo razvojot na op{testvoto. sekako. normalno.4. Vo sovremenoto stopanstvo buxetot dobiva posebno golemo zna~ewe.) da ne mo`e da mu se podobri polo`bata. me|utoa osnovni se negovite tri funkcii. Toj. navistina. Klasi~na teorija na ekonomskata funkcija na buxetot 105 . ima mnogubrojni i mnogu zna~ajni. Ovaa funkcija na buxetot mo`e da se nab`uduva i vo klasi~nata i vo sovremenata finansiska teorija. Poradi toa.vo {to se ogleda i celata “mudrost” na zdravite finansii. poradi {to }e ja stavime i na prvo mesto. odnosno razvojot na potrebite (javni i privatni) mo`e samo da odi napred. glavno. IX. Buxetot na toa podra~je bi trebalo da bide neutralen.

Spored klasi~noto sfa}awe. javnite rashodi moraat da se pokrijat so soodvetni javni prihodi. spored “teorijata na namaluvawe na minimum” na javnite rashodi. se postignuva ramnote`a vo proizvodstvoto. ne mo`e da se o~ekuva drugo sfa}awe. Pogolemiot del od teorijata se orientira kon javnite prihodi. Pokritieto mora da bide redovno i celosno. {tedeweto i vo vlo`uvawata. Se pogolem del od javnite rashodi dr`avata pokriva so javen zaem ili so ~ista emisija na pari. Po Vtorata svetska vojna 35-50 procenti od nacionalniot dohod se zafa}al i preraspredeluval preku buxetot. celosna vrabotenost i dr. Ramnote`ata na prihodite i na rashodite. so barawe za prestanok na me{aweto na dr`avata vo stopanskiot razvoj. pa duri gi regulira i platno-bilansnite odnosi. dodeka javnite rashodi se izu~uvaat isklu~itelno od politi~ki i ekonomski aspekt. odnosno postojana buxetska ramnote`a. raspredelbata i vo potro{uva~kata. b. kako edno od osnovnite na~ela kako deficit. bez istra`uvawe na nivnoto ekonomsko vlijanie. Moderna teorija na ekonomskata funkcija na buxetot Buxetot vo sovremenite kapitalisti~ki dr`avi se pove}e postoi kako sredstvo za vme{uvawe vo op{testvoto so koe se naso~uvaat negovite tekovi. {to e povrzano i za na~eloto za postojana ekonomska ramnote`a vo stopanstvoto (avtomatiziran pazar vo vospostavuvaweto na ekonomskata ramnote`a. koj treba avtomatski da ja dovede do op{testvoto i do sostojba na ramnote`a.Vo klasi~noto na~elo na buxetskata ramnote`a.) Tuka. strogo e odvoeno od privatnoto stopanstvo. Sovremenata kapitalisti~ka dr`ava se pove}e se me{a i re~isi vo celost go odreduva tekot na op{testveniot razvoj. Ramnote`ata na buxetot e `rtvuvana 106 . vo buxetot e potrebno da se osiguri postojana ramnote`a me|u prihodite i rashodite. Golemata ekonomska kriza i finansiraweto na vojnite. kako i razvojot na kejnzijanskata teorija za vme{uvaweto na dr`avata. Normalna reprodukcija na kapitalot ne e mo`na dokolku se prepu{ti na pazarniot mehanizam. {to samo go zgolemuva dostrelot na vlijanie na buxetot na ekonomskoto podra~je. Moderniot buxet e strog. pred se ekonomski instrument vo ramkite na razvojnata politika (instrument na vme{uvaweto na dr`avata vo op{testveniot razvoj i vo socijalnata politika). Golemata ekonomska kriza i nastanuvaweto na kejnzijanskata teorija na vme{uvaweto na dr`avata go dovedoa do sovremenata gra|anska teorija i dominantno ekonomskata uloga na buxetot. tuku sfa}awto za uramnote`en i neutralen buxet .vo duhot na klasi~niot liberalizam i neme{aweto na dr`avata vo op{testveniot `ivot (“neutralna dr`ava”). vo prv plan se pove}e go istaknuva ekonomskoto zna~ewe i vlijanie na javnite prihodi i rashodi vo buxetskata politika. Klasi~nata finansiska teorija gi zastapuvala ovie sfa}awa dosledno i vo celost. navistina. Javnoto stopanstvo.

pa so toa politikata na deficit ili na suficit na buxetot postoi kako sredstvo za vme{uvawe na dr`avata za vospostavuvawe op{testvena ramnote`a. So golem priliv na sredstva. ili kanoni na buxetskata politika. So raznite vidovi naplata na raznite danoci. od edna strana.poradi ramnote`ata vo op{testvoto. potro{uva~kata. Sovremenata dr`ava niz buxetskata politika vlijae na vkupnata ili globalna potro{uva~ka. So preraspredelbata na golemiot del na nacionalniot dohod niz buxetot dr`avata mo`e da vlijae na pove}e ili pomalku. Francija. niz baraweto na delata na nacionalniot dohod. Ova posebno ~esto se koristelo vo vid na javna rabota vo nekoi zemji (SAD. Toa zna~i deka vo periodot na depresija i na nevrabotenost vodi politika na deficit i na zgolemuvawe na ponudata i pobaruva~kata. pari~niot tek i na vrednosta na parite i dr. taksi i sl.). pri {to se vlijae na potro{uva~kata (vo zavisnost od stepenot na elasti~nosta na prihodite vo raznite vidovi potr{uva~ka) 2) Javnite dava~ki (pomo{ na narodnite borci. stapkata na porast i celosna vrabotenost. i so javnite rashodi od druga strana. poradi ostvaruvawe na potrebnite sredstva za pokritie na javnite rashodi. javnite prihodi se napraveni za op{testveni potrebi i samite direktno ili indirektno vlijaat na potro{uva~kata preku slednive mehanizmi: 1) Nabavki za javnite potrebi. da vlijaat na proizvodstvoto. u~ili{ta. standardot. vo faza na prosperitet i inflacija. carini. koi neposredno vlijaat na potro{uva~kata. sigurno. 107 . dr`avata mo`e. Italija i dr. dodeka sprotivno na toa. pomo{ za nevrabotenite. edna{ zasekoga{ is~eznuvaat otstapuvaj}i mesto za novite principi. vlo`uvawata. cenite. taa mo`e da vlijae i na odnesuvaweto na vkupnata potro{uva~ka i na nejzinata struktura. bolnici i sl. posebno preku cenite na proizvodit (posebno koga proizvoditelot ne uspeva da go prefrli danokot na potro{uva~ot. odnosno na o`ivuvawe na stopanstvoto koga }e zapadne vo recesija. na produktivnoto vlo`uvawe kapital i donesuvawe vlo`uvawa. So politikata za buxetski deficit ili suficit dr`avata denes vodi uspe{na anticikli~na ekonomska ili stabilizaciska politika. So danocite i so drugite vidovi prihodi. vodi politika na suficit i na namaluvawe na ponudata i na pobaruva~kata i toa so odzemawe ili sterilizacija na dela na dohod. odnosno dokolku cenite porasnat i stanat nepristapni za potro{uva~ite). 3) So novite vrabotuvawa vo javniot sektor i so novite plati se pottiknuva potro{uva~kata i dr. Preteranoto odano~uvawe. Od druga strana. na baza na danokot za poedine~ni vidovi potro{uva~ka. vlijae negativno na proizvodstvoto. Klasi~nite principi. socijalnite dava~ki). dr`avata niz buxetot vlijae na proizvodstvoto.

izvr{nata vlast na op{testveno-politi~kite zaednici ili dr`avata kako celina. kako i pra{awata kako {to se : ostvaruvawe buxetski suficit i otplata na kreditot na centralnata banka ili negova sterilizacija (netro{ewe) za{to imaat deflacisko vlijanie. 108 . odnosno sodr`i i kontrola na parlamentot ( ili soodvetnite op{tini i poniski politi~ki organizacii) vo vrska so izvr{uvaweto na buxetot. Poradi toa e neophodno ovaa problematika da se regulira so odredeni pravni normi.Denes vo izu~uvaweto na finansiskata nauka se pozna~ajno i pointeresno e zaemno vlijanie na buxetskata i na monetarnata politika. kamata na dolgot i sl.4. mora da bide napraven takov za da mo`e da se odobri za{to bez nego. Pri odobruvaweto na buxetot. koi istovremeno zna~at i tro{ewe na sredstva za odredeni programi na izvr{nata vlast. buxetot za izvr{nata vlast e i direktiva i pravilo do koe mora da se pridr`uva. IX. kako {to i finansiraweto na buxetskiot deficit od primarna emisija na pari mo`e da ima inflacisko vlijanie. posebno javniot dolg. bez odredeni sredstva. IX. Na ovoj na~in mu se dava mo`nost za pretstavni~kiot organ (parlamentot ili sovetot na op{tinata) da go kontrolira tro{eweto na tie sredstva.4. koj so posebna procedura go donesuva odreden pretstavni~ki organ. ne mo`e da se izvr{at odredeni javni funkcii. Buxetot za izvr{nata vlast zna~i i ovlastuvawe da izbira soodvetni vidovi javni prihodi i da pravi soodvetni javni rashodi. koja taa ne mo`e da ja pogre{i ili smeni bez odobruvawe od parlamentot (op{tinata). Toa e podra~je od buxetskoto pravo. Ova posebno se odnesuva na visinata na javnite rashodi i nivnata struktura. Pravna funkcija na buxetot Buxetot vo sovremenata dr`ava ima mnogu golema uloga i zna~ewe za{to od nego proizleguva cel splet na odnosi me|u javnopravnite tela od edna i fizi~kite i pravnite lica od druga strana.. monetarnoto vlijanie na buxetskite rashodi i prihodi. Na~inot na “tro{eweto” na buxetot pak se razbira mo`e da vlijae i na politikata na vladata vo realizacijata na nejzinite rashodi. Me|utoa.2 Politi~ka funkcija na buxetot Buxetskoto pravo se pove}e doa|alo do izraz so rzvojot na buxetot kako instrument. redovno se diskutira i polemizira za javnite rashodi. So ogled na toa {to buxetot sekoja godina go odobruva najvisokiot pretstavni~ki. Osnovniot zakon so koj se regulira ova podra~je e Zakonot za buxet. Toa e prvata politi~ka funkcija na buxetot.3. Pravnata funkcija na buxetot vklu~uva i kontrola na funkcijata. Vo ovaa smisla mo`e da se izvle~e op{tiot zaklu~ok vo politikata na kontrolata na rashodite vo buxetot na edna zemja se zavisi od stopansko0politi~koto ureduvawe vo taa zemja.

preku parlamentarnata kontrola za izvr{uvawe na buxetot se sogleduvaat i zakonitite pri koristeweto odredeni sredstva vo buxetot (namensko ili nenamensko koristewe na buxetskite sredstva). Istovremeno.^esto se izglasuva i nedoverba na vladata preku izglasuvawe nedoverba na celiot predlog za buxetot. 109 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful