You are on page 1of 23

-----------------------------------------------------------------------TRK DLLER ALES Prof. Dr. Talat TEKN http://www.geocities.com/turklukbilgisi/TurkDilleriAilesi.

htm -----------------------------------------------------------------------I uvaa, Yakuta, Tuvaca, Hakasa, Altayca, Krgzca, Kazaka vb. gibi Trke (Trkiye Trkesi) ile akraba ya da karde olan ve uzak gemiteki bir ana dilden, "Ana Trk Dili"nden tremi bulunan dillere dnya Trk dilbilimi evrelerinde, genellikle, "Trk dilleri" (ng. Turkic languages, Alm. Trkische Sprachen, Rus. Tyurkskiye yazki, vb.) ad verilir. Trk dilbilimi verilerine ve modern dilbiliminde uygulanan ltlere gre Trk dillerinin ou iin yerinde ve uygun olan bu ad bizde Hacettepe niversitesi'nce de benimsenmi ve bu diller "Trk yaz dilleri" adyla programa girmitir.[1] Ancak, "Trk dilleri" ad bizde, ya doru ve uygun bulunmad ya da sakncal sayld iin, genellikle, kabul edilmemekte ve. kullanlmamaktadr. Trk Dil Kurumu yaynlarnda, nceleri "Trk leheleri" ad benimsenmiken [2], sonralar bu ad yannda "Trk dilleri" deyimine de yer verildii grlmektedir.[3] Ankara niversitesi Trk dillerini teden beri "lehe" sayar ve "Trk dilleri" deyiminden kanr.[4] stanbul niversitesi ise, daha ar bir tutumla, "lehe" deyimini yalnz uvaa ve Yakuta gibi brlerinden ok farkl iki Trk dili iin kullanmakta, bu diller dndaki btn Trk dillerini "lehe"nin de altnda bir konuma tr (variety of speech) sayd "ive" sz ile adlandrmaktadr.[5] Bu durumda, Trk dillerini adlandrmada ayr grle kar karyayz demektir: 1. Dnya Trk dilbilimi evreleri ile Hacettepe niversitesi'nin ve Trk Dil Kurumu'nun gr (dil), 2. Ankara niversitesi'nin gr (lehe), 3. stanbul niversitesi'nin gr (uvaa ile Yakuta lehe, brleri ive). Acaba bu ayr grten hangisi dorudur ve dilbilimi verileri ile badar? Trk dilleri, gerekten, akraba fakat ayr ve bamsz birer dil midir, yoksa, bizde genellikle savunulduu gibi, tek bir dilin leheleri, hatta "ive"leri midir? Baka bir deyile, bugn, bal bana bir dil ailesi oluturan birok Trk dilleri mi, yoksa birok lehe ve "ive"leri olan tek bir Trk dili mi vardr? Bu yazda, Trk dilbilimi verilerinin nda ve modern dilbiliminde kullanlan ltleri uygulayarak, bu sorulan yantlamaya ve konuyu aydnlatmaya alacaz.

nce unu belirtelim ki stanbul niversitesi'nce srarla kullanlan ive sz dil ya da konuma trlerini adlandrmada ve dil snflandrmalarnda yeri olmayan yanl bir deyimdir. Dilbilimi, bilindii gibi, u konuma trlerini tanr: idyolekt (tek bir kiinin konuma alkanlklarnn tm; birey diyalekti), az (birbirine benzer idyolektler toplam; Alm. Mundart, Rus. govor), lehe ya da diyalekt (birbirine benzer azlar toplam), dil (birbirine benzer diyalektler toplam). Kkten bye doru yaplm bu sralamada ive'nin yeri olamaz. nk ive sz Trkemizde "lehe" ya da "diyalekt" anlamnda deil, "syleyi" (telaffuz) ya da "konuma tarz" anlamnda kullanlr: Trkeyi Amerikan ivesiyle konumak, Karadeniz ivesi, Rum ivesi, vb. gibi. Bu rneklerden de anlald gibi, ive bir dilin yalnzca farkl syleniini belirleyen bir deyimdir. ive'yi yle tanmlayabiliriz: "ive, bir dilin bir blge halkna, yabanc bir ulusa ya da ethnic gruba zg syleni biimidir." ive, bu anlamyla, ancak Franszca asll aksan sznn karl ve onun anlamdadr. Bu anlamdaki bir szn dil ya da konuma trlerini adlandrmada ve dil snflandrmalarnda kullanlamayaca aktr. ive deyiminin dil snflandrmalarndaki yersizliini ve yanlln bylece belirttikten sonra lehe ya da diyalekt deyimine, Trk dillerinin diyalekt saylp saylamayaca sorusuna geebiliriz. Hemen belirtelim ki dil ile diyalekt arasndaki ayrmn saptanmas dilbiliminin zlmesi olduka g sorunlarndan biridir. Bu iki deyim teden beri o kadar ok ve eitli anlamlarda kullanlmtr ki bunlarn gerek anlamlar ve aralarndaki ayrm zerinde genel bir anlamaya varmak olanaksz gibidir. Bununla birlikte, belirli bir dil ya da dil ailesi gz nnde tutulursa, iki konuma trnden hangisinin dil, hangisinin de diyalekt olduu olduka belirgin bir biimde ortaya konabilir. Dilbiliminde bir konuma trnn dil mi yoksa diyalekt mi olduunu saptamak iin kullanlan biricik dillik (linguistic) lt karlkl anlalabilirlik (mutual intelligibility) ltdr. Bu lt, sradan bir kimsenin dille ilgili u yaln yargsna dayanr: "Ayn dili konuan" insanlar birbirlerini anlayabilirler, ya da ters olarak, birbirlerini anlamayan insanlar "ayr diller" konuuyorlar demektir. Rastgele seilmi ve kar karya getirilmi her ikisi de tekdilli (monolingual) iki kii dnelim. Bunlarn her birinin yalnzca tek bir idyolekti var demektir. Eer bu iki kii gnlk konularda hi glk ekmeden anlaabiliyorlarsa bunlarn idyolektlerinin karlkl anlalabilir olduu yargsna varrz. Tersine, eer bu iki kii birbirlerini hi anlamyor iseler bunlarn idyolektleri arasnda karlkl anlalabilirlik yoktur deriz. Birinci durumda iki kii ayn dili ya da diyalekti konumaktadrlar; ikinci durumda ise bu iki kii iki ayr dili konuuyorlar demektir. Doal olarak, konuup anlamak iin kar karya gelen ya da getirilen iki kiinin idyolektleri her zaman byle kesin bir sonu vermez. Bu iki kii birbirlerini arasra, u ya da bu derece bir glkle anlyor olabilirler. O zaman yaplacak i bu iki kiinin idyolektleri arasndaki karlkl anlalabilirlik orann saptamaktr. Bu oran yle saptanr: Kar karya getirilen iki ayr dil ya da diyalekt temsilcisine daha nce kaydedilmi cmleler dinletilir ve deneklerden anlayabildikleri cmleleri kendi diyalektlerine ya da bildikleri nc ortak dile evirmeleri istenir. Bundan sonra deneklerin anlayabildikleri cmlelerin ayr ayr yzdesi saptanr. Daha sonra da

bunlarn ortalamas alnarak iki dil ya da diyalekt arasndaki karlkl anlalabilirlik oran bulunur. Amerikal dilciler, Amerika yerlilerinin dil ve diyalektlerini saptamada bu yntemi kullanmlar ve baarl sonular almlardr. rnein, Orta Algonquian diyalekt temsilcileri arasnda yaplan bir deneyde Kickapoolarla SaukFoxlar arasndaki karlkl anlalabilirlik oran % 79, Shawneelerle Kickapoolar arasndaki % 6, Shawneelerle Sauk-Foxlar arasndaki ise % 2 olarak saptanmtr.6 Bu sonular, bu konuma trlerini bilen herkesin beklentilerini dorulamtr. Nitekim, Kickapoo ile Sauk-Fox tek bir dilin birbirine yakn diyalektleri saylr; Shawnee ise ayr ve bamsz bir Orta Algonquian dili olarak kabul edilmektedir. Ayn yntemi Trk dilleri ailesinin dil ve diyalektleri arasndaki karlkl anlalabilirlik orann saptamak iin de kullanabiliriz. Ancak, uvaa, Yakuta, Tuvaca, Hakasa, Altayca vb. gibi dillerin temsilcilerini ya da konuurlarn Trkiye'de bulmak olanaksz olduundan szl ve iki yanl bir deney yapabilecek durumda deiliz. Bizim, bugn iin yapabileceimiz deney ancak yazl ve tek yanl, baka bir deyile, br Trk dillerinden Trkeye, bir deney olacaktr. Ayrca, bu yaznn oylumunu artrmamak iin, bu tek yanl deneyi, her Trk dil ya da diyalektinden seilmi onar cmlelik rneklerle yapacaz. Deneyimize Trkeden ve br Trk dillerinden ok farkl olan uvaa ve Yakuta ile balyoruz. I. uvaa-Trke deneyi 1. Vrenekensem kula kayr? = renciler okula gittiler. 2. Kneke stel ?ine vrtat = Kitap, masa(nn) stnde duruyor. 3. Vl layh ? tvat = O iyi i yapar. 4. Ymka valli kranta iltm = Kz karde(im) iin kurun kalem al- dm. 5. na stena ha?an redkollegine suylar? = Onu duvar gazetesinin yaz kuruluna setiler. 6. Mana pr uyha otpusk pa? = Bana bir aylk izin verdiler. 7. Mn akatn ?avna vratn = Ne ekersen onu biersin. 8. Kneke vulani usll = Kitap okumak faydal(dr). 9. Tabak turtnine siyenl te?? = Ttn imenin zararl olduunu sylyorlar. 10. ul vra putat, mnn tesen vl vran yvr = Ta suda batar, nk (harf. "niin dersen") o, sudan ar(dr). Yukardaki uvaa cmleleri Trk dilbilimi renimi grmemi, uvaa renmemi bir Trk'n anlayamayaca aktr. Trke bilmeyen bir uva'n da bu cmlelerin Trke karlklarn anlayamayacan kesinlikle ileri srebiliriz. O halde, uvaa ile Trke arasndaki karlkl anlalabilirlik oran sfrdr ve bunlar iki ayr dildir diyeceiz. Gerek de budur. uvalarla anlamak isteyen bir Trk uvaay, yabanc bir dil renir gibi, alp renmek zorundadr. Ayn ekilde, Trklerle anlamak isteyen bir uva da, alp Trkeyi renmedike, bu isteini gerekletiremez. u var ki uvaa ile Trke akraba diller olduklarndan biimlik (morphological) ve szdizimlik (syntactic) yaplar hemen hemen ayndr. Bu bakmdan, bir Trk uvaay, bir uva da Trkeyi, akraba olmayan bir dili renmek iin sarfedecekleri sreden daha ksa bir sre iinde, baka bir deyile, daha kolay ve abuk renebilir.

Burada, uvaa ile Trkedeki denkta (cognate) szlerin her iki dilin sz daarcn renmede kolaylk salayaca dncesi akla gelebilir. Hemen belirtelim ki bu pek az birka sz iin dorudur. rnein uv. pr = T. bir, uv. mana = T. bana, vb. gibi. uvaann atas olan Ana uvaa ya da Ana Bulgarca, Ana Trkeden o kadar eski bir tarihte ayrlm ve bu szler o kadar farkllamtr ki Trk dilbilimi renimi grmemi bir Trk ya da uva bu denkta szleri ayrt edemez. te birka rnek: uv. hr = T. kz, uv. tvar = T. tuz, uv. pr = T. buz, uv. ul = T. ta, uv. ilt- = T. iit-, uv. pillk = T. be, uv. pu? = T. ba, uv. ura = T. ayak, uv. hur- = T. koy-, uv. ?ul = T. yol, uv. ?un- = T. yan-, uv. ?? = T. sa, uv. pur = T. var, uv. par- = T. ver-, uv. yun = T. kan, uv. yur = T. kar, uv. yul- = T. kal-, vb. gibi. Sese birbirlerinden bu denli farkl denkta szlerin, zel olarak renilmedike, tannamayaca ve ayrt edilemeyecei aktr. Bundan nce yaymlanan bir yazmda "Trke ile uvaa, Yakuta vb. arasndaki fark en az ngilizce ile Almanca arasndaki fark kadardr, hatta ondan daha byktr" demitim.7 Bu dncemi, yeri gelmiken, burada rneklerle kantlamak isterim. ngilizce ile Almancadaki denkta szler, gerekten, birbirlerine daha yakndr. te birka rnek: ng. daughter [dtr] = Alm. Tochter [thtr] "kz", ng. ice [ays] = Alm. Eis [ays] "buz", ng. stone [stn] = Alm. Stein [tayn] "ta", ng. hear [hr] = Alm. hren [hrn] "iitmek", ng. foot [fut] = Alm. Fu [fs] "ayak", ng. give [giv] = Alm. geben [gbn] "vermek", ng. seven [sevn] = Alm. sieben [zbn] "7", ng. blood [blad] = Alm. Blut "kan",ng. five [fayv] = Alm. fnf "5", ng. sea [s] "deniz" = Alm. See [z] "gl", vb. gibi. ngilizce-Almanca denkta szlerin bu ok daha yakn benzerliklerine ramen, hibir Hint-Avrupa dilcisi Almancann ngilizcenin bir diyalekti olduunu, ya da bunun tersini, kabul etmez, edemez. Ayn ekilde, hibir gerek Trk dilbilimcisi de uvaay Trkenin ya da baka bir Trk dilinin diyalekti sayamaz. Tmtrk eilimlerin bilimde yeri yoktur ve olmamaldr. 1970 saymlarna gre 1.694.000 kii tarafndan konuulan uvaann iki diyalekti vardr: Anatri (Aa) ve Viryal(Yukar) diyalektleri. Yaz dili Aa diyalekt zerine kurulmutur. Yukar diyalekt yaz dilinden u farklarla ayrlr: 1) lk hecede /u/ yerine /o/ bulunmas: por "var" (yaz dilinde pur), porn- "yaamak" (yaz dilinde purn- = T. barn-), vb., 2) nl uyumunun daha yaygn olmas: yal-sam "kyler" (yaz dilinde yal-sem), ol pak "ta gibi" (yaz dilinde ul pek), vb., 3) Szlk farklar. II. Yakuta-Trke deneyi 1. Olorbuttar lelbit orduk = almak oturmaktan (harf. "oturmaktan almak") daha iyi(dir). 2. Min ubaym saha oskuolatar br = Benim aabeyim Yakut okulundadr. 3. Bihigi at mnen barahpt = Biz at(a) binip gideceiz. 4. Haydah olorout? = Naslsnz? (harf. "Nasl yayorsunuz?") 5. En olus trgennik saaran = Sen ok hzl konuuyorsun. 6. Min sahal kratk ydbn = Ben Yakuta(y) biraz anlarm. 7. Bihigi sarsarda erde turabt = Biz sabahleyin erken kalkarz.

8. ti oo tn tr = O ocuk gece(leri) alar. 9. Miehe sttk hta uonna holuoha nda = Bana yastk klf ile galo gerek. 10. Bu son siee olus klgas = Bu ceket(in) yen(leri) ok ksa. Yukardaki Yakuta cmleler ve Trke karlklar aka gstermek- tedir ki Yakuta ile Trke arasnda da karlkl anlalabilirlik yoktur. Bu, at vb. gibi kimi szlerin Yakuta ile Trkede ortak olmasnn karlkl anlaabilmeye yetmeyecei aktr. Olor- (otur-), orduk (artk), br (var), bihigi (biz), sttk (yastk) vb. gibi denkta szlerin Yakutalar o denli farkldr ki bunlar kestirebilmek olanakszdr. O halde Yakuta da bir lehe ya da diyalekt deil, akraba fakat ayr ve bamsz bir dildir. Baz Trk dili bilginleri, rnein Nemeth ve Arat, Ana Trkedeki szba /y/ foneminin Yakutada /s/ye uvaada da ndamaksl (palatal) /?/ fonemine dntne bakarak, bu iki dil arasnda bir yaknlk olduunu savunmulardr. Ancak, bu kadarck bir benzerliin Yakuta ile uvaa arasnda bir anlalabilirlik salayamayaca aktr. Ana Trkede /y/ fonemi ile balayan szler, Yakuta ile uvaadaki baka nemli seslik deimeler sonucu, birbirlerinden ok farkl bir duruma gelmilerdir. rnein uv. ?ul = Yak. suol "yol", uv. ?uk = Yak. suoh "yok", uv. ?ur = Yak. ss "ilkbahar" (T. yaz), uv. ?i = Yak. sette "7", vb. Yakuta ile uvaann birbirinden ne kadar farkl olduunu birka cmle karlatrmas ile daha iyi anlayabiliriz: uv. Mnle purnatr? = Yak. Haydah olorout? "Naslsnz?" uv. Mann pu? ralat = Yak. Bahm alcar "Bam aryor" uv. ?ta purnatr? = Yak. Hanna olorout? "Nerde oturuyorsu- nuz?" uv. Ep ku kilte purnatp = Yak. Min bu ciee olorobun "Ben bu evde oturuyorum" uv. Esir ku ?nna pletr-i? = Yak. Ehigi bu kihini bileit duo? "Siz bu adam tanr msnz?" uv. Ep ku ?nna layh pletp = Yak. Min bu kihini geydik bilebin "Ben bu adam iyi tanrm". Yukardaki cmlelerden aka grlecei zere, Yakuta ile uvaa arasnda da karlkl anlalabilirlik yoktur. Yakuta, 1970 saymlarna gre, 296.000 kii tarafndan konuulur ve diyalekti vardr: 1) Nam-Aldan diyalekti (hatn "kadn", sern "serin; serinlik"), 2) KangalVilyuy diyalekti (hotun, srn), 3) Dolgan diyalekti (katun, sern). Yakutistan'dan uzakta, Taymr'da konuulan Dolgan diyalekti, grld gibi, daha arkaik zellikler gsterir ve Tunguzca szlerle doludur. Yakut yaz dili Vilyuy diyalekti zerine kurulmutur. (Talat Tekin, Trk Dili, Cilt XXXVII, Say 318, Mart 1978, s. 178-184.) II

Bu yaz dizisinin birinci blmnde uvaa ve Yakutay Trke ile karlatrarak bu akraba dillerin Trkeden ve birbirlerinden ne denli farkl olduklarn belirtmitik. Dizinin bu blmnde Trkeyi br Trk dil ve diyalektleriyle karlatracaz. III. Tuvaca-Trke deneyi 1. Siler kaynr bar or siler? = Siz nereye gidiyorsunuz? 2. Siler kaynr-la oruksay-dr siler, nr bar men = Siz nereye git- mek istiyorsanz (ben de) oraya gideceim. 3. kn hdan kudupkan ka p tur = Yamur bardaktan bo- anrcasma (harf. "kovadan dklyormu gibi") yayor. 4. Ulu hnde l bolur bolza hemelr bis = Pazar gn (harf. "b- yk gnde") (hava) scak olursa kaykla gezeceiz. 5. S-bile kad orup davastr men, e drge ajlm dozulbn = Seninle birlikte gidemem, nk iim bitmedi. 6. Kzr bolzuca ulr men = stersen, anlatrm. 7. Ol duayn bis dn ulakan bis = o(nun) hakknda biz dn ko- numutuk. 8. Zavottu medzi ada-la edipken bolga ajlnnar ana bergen = Fabrikann dd oktan tt ve iiler (evlerine) dnd(ler). 9. Ol kiji bolganok-la rp turgan bolza-da, eki reniki orn = O, genellikle sk sk hastalanyor idiyse de, iyi (bir) renci idi. 10. B deleeyde dayn kzr ulus ok = Btn dnyada sava iste- yen (hibir) ulus yok(tur). Yukardaki Tuvaca cmlelerle bunlarn Trke karlklarndan aka grlecei zere Tuvaca ile Trke arasnda da karlkl anlalabilirlik oran sfrdr. Baz cmlelerde geen ulus, kiji (kii), bis (biz), dn (dn) vb. gibi sese ve anlamca ayn ya da birbirine yakn bir-iki szn Tuvalarla Trklerin anlamalarn salayamayaca aktr. Tuva dili ancak Sovyet devriminden sonra yaz dili olabilmi Trk diyalektlerindendir. 1959 saymna gre 100.000 kii tarafndan konuulan Tuvacann drt diyalekti vardr: Orta, Bat, Kuzey-Bat ve Gney Bat diyalektleri. Yaz dili Orta diyalekt zerine kurulmutur. 500-600 kii tarafndan konuulan ve baz Sovyet Trkologlarnca Tofalarskiy Yazk (Tofa dili) diye adlandrlan Tofaca da Tuva dilinin bir diyalektidir. IV. Hakasa-Trke deneyi 1. l kn polar tp, ps niyik tonanp algabs = (Hava) lk (harf. "lk gn") olur diye, biz hafif giyindik. 2. Sin paraz ma? = Sen de gidecek misin? 3. Kn shhanna per, ps pis kilometr irt pargabs = Gne dodu- undan (harf. "gne ktktan") beri, biz be kilometre yol almz. 4. Hacan tost tssa, ps snhtirga kilerbs = i bittii zaman (harf. "ne zaman ii bitirirsen"), biz denetlemee geleceiz. 5. Ol maa kp ah nime it salgan = O bana ok iyilik (harf. "iyi ey") etmitir.

6. Srerge par kilerge min mm ol = Size gelmek iin vaktim yok. 7. Min kirek knigalarn tap algam = Ben gerek(li) kitaplar elde ettim. 8. An n aha tlirge ayast = Onun iin para demek yazk (olur). 9. Ol kolan am d tspan = O, okulu henz bitirmedi. 10. Min srerzer tada kilerbn, nke = Ben size yarn gelirim, belki. Bu Hakasa cmlelerin hibirisinin biz Trklerce anlalamyaca aktr. Bir Hakasn da bu cmlelerin Trke karlklarm anlayamyacan kesinlikle syleyebiliriz. O halde Hakasa ile Trke arasndaki karlkl anlalabilirlik oran da sfrdr ve Hakasa da bir diyalekt deil, akraba fakat ayr ve bamsz bir dildir. Baz Trk dili bilginleri, ok heceli szlerin sonundaki /g/ fonemini korumu olduklar iin, Tuvaca ile Hakasay bir gruba sokarlar. Bu doru deildir. nk Tuvaca ile Hakasa pek ok seslik (phonetic) farklarla birbirlerinden kesin olarak ayrlr: 1) Eski Trke /d/ fonemi Tuvacada korunduu halde Hakasada /z/ye dnmtr: Tuv. adak = Hak. azah ("ayak"), Tuv. bedik = Hak. pzk "yksek" (=T. byk); 2) Eski Trke nses // fonemi Tuvacada //ye, Hakasada ise /s/ye deimitir: Tuv. ap- = Hak. sap- "dvmek", Tuv. sn = Hak. sn "gerek"; 3) Eski Trke sonses // fonemi Tuvacada korunduu halde Hakasada /s/ fonemine dnmtr: Tuv. ba = Hak. pas "ba", Tuv. be = Hak. pis "5"; 4) Eski Trke nller aras // fonemi Tuvacada /j/ye, Hakasada ise /z/ye deimitir: Tuv. kiji = Hak. kz "kii", Tuv. ejik = Hak. zk "kap" (=T. eik), vb. Bu gibi seslik farklara biimlik (morphological) ve szlk (lexical) farklar da eklenince Tuvaca ile Hakasa arasndaki karlkl anlalabilirlik oran byk lde dmtr. Ayn anlamdaki birka cmle bu iki dil arasndaki fark daha iyi gsterecektir: Tuv. Kand amdrap or siler? = Hak. Haydi urtalapazar? "Naslsnz?" Tuv. e nr algrp tur sen? = Hak. Noa idi hshraz? "Niye yle baryorsun?" Tuv. Men renikser men = Hak. Min grenerge hnam "Ben renmek istiyorum" Tuv. Ka harl siler? = Hak. Nince astzar? "Ka yandasnz?" Tuv. Bejen harl men = Hak. lg astbn "Elli yandaym" Tuv. Krgan dep sanattnar eves siler = Hak. Apsah sanala olzar "Yal saylmazsnz". Yukardaki cmleler Hakasann Tuvacadan biimlik ve szlk bakm- larndan da ne denli farkl olduunu aka gstermektedir. Hakasa da Sovyet devriminden sonra yaz dili olmutur. 1926'da dzenlenen ilk Hakas alfabesi Kiril asll idi. 1929'da bu alfabe Latin alfabesi ile deitirildi. 1939'dan sonra ise Hakasa yine Kiril alfabesi ile yazlmaa baland. Ksa aralklarla yaplan bu alfabe deiiklikleri Hakasann yaz dili olarak gelimesini biraz geciktirmise de bugn Hakas dilinde olduka zengin bir edebiyat meydana gelmitir. 1970 saymna gre. 67.000 kii tarafndan konuulan Hakasann birok diyalektleri vardr: Saay, Ka, Koybal, Beltir, Kzl ve Sor. Yaz dili Ka ve Saay diyalektleri zerine kurulmutur.

V. Altayca-Trke deneyi 1. Avtomobil atka kr srekey trgen barp cat = Otomobil attan (harf. "ata gre") ok daha hzl gider. 2. Turan ttnda c cp at = Darda (harf. "evin dnda") yamur yayor. 3. Mege kolgo bargalaktang ozo lozu biip alar kerek = Okula gitmeden nce yaz(m) yazmam gerek (harf. "Bana okula gitmeden nce yaz yazmak gerek"). 4. Adap kutap harar bolzoor men kojo bararm = Ava gitmek niyetinde iseniz ben (de sizinle) birlikte gideceim. 5. Ol onozna ozo cortop oturd = O, herkesten nce gitti. 6. Kee eirde bis kinodo bolgonbs = Dn akam biz sinemada idik. 7. Bu biik ckta kkan = Bu kitap yaknda kt. 8. Ol crminde kp cak ulus krgn = O, yaam boyunca birok iyi insan grm(tr). 9. Nemelerdi turaa kiydirip sal! = Eyalar eve tayn! 10. Nemeler kayrakka batt = Eyalar sanda sd. Bu Altayca cmleleri Trk dilbilimi renimi grmemi bir Trk'n anlyamayaca ortadadr. Bir Altayl da bu cmlelerin Trke karlklarn anlyamaz. O halde Altayca ile Trke arasndaki anlalabilirlik oran sfr ya da sfra ok yakndr diyebiliriz. 1970 saymna gre 56.000 kii tarafndan konuulan Altayca, Sovyet devriminden sonra yaz dili olmutur. Altaycann birok diyalektleri vardr. Bunlar iki grupta toplanabilir: 1) Kuzey diyalektleri (Tuba, Kumand ve alkand), 2) Gney diyalektleri (Altay, Telengit ve Teleut). Yaz dili gney diyalektleri zerine kurulmutur. VI. Krgzca-Trke deneyi 1. Men kn sayn erte turamn = Ben her gn erken kalkarm. 2. Krovatmd cynaymn, cnamn = Yatam toplarm (ve) ykanrm. 3. Siler asar, ssr, keleektin si bolosuar = Sizler gen- siniz, byyeceksiniz (ve) gelecein sahip(ler)i olacaksnz. 4. Ukpayt dep uak aytpa, bilbeyt dep ru klba = itmez(ler) diye dedi-kodu yapma (harf "syleme") bilmez(ler) diye hrszlk etme (harf "klma"). 5. Al ru, mna oonduktan itebeyt = O, hasta; ite bu nedenle almyor. 6. Men emdigie erte menenki tamakt ie elekmin = Ben henz (harf. "imdiye dein") kahvalt etmedim. 7. Erteden beri tamak ozana elekmin = Sabahtan beri azma yemek koymadm. 8. Ann oondoyun men eak ele bilmn = Onun byle olduunu ben oktan beri biliyordum. 9. Aba ray zgrd = Hava (harf. "hava durumu") deiti. 10. Cerdin beti cayk cal radan acrap,kubargan = Yeryz(harf. "yerin yz") yazdaki yeil rengini yitirip sarard.

Yukardaki Krgzca cmleleri Trk dilbilimi renimi grmemi Trkiyeli bir Trk'n anlamas olanakszdr. Birinci cmledeki men "ben" ve kn "gn" szleri anlalsa bile kn sayn "her gn", erte "erken" ve turamn "kalkarm" sz ve sz gruplar bilinemiyeceinden cmle anlalmayacaktr. kinci cmledeki Rusa asll krovat "yatak, karyola" sz, byk bir olaslkla, Trkedeki Franszca asll kravat sz ile kartrlacak ve cmledeki br iki sz de anlalamyacandan cmleye doru anlam verilemiyecektir. Sz uzatmak gereksiz. Krgzca Trklerce anlalamyacak kadar farkldr. Krgzlar da, zel olarak alp renmedike, Trkeyi anlyamazlar. Bu durumda, Krgzca bir diyalekt deil, dildir diyebiliriz. Gerek de budur. Krgzca Trk dilleri iinde en ok Altaycaya yakndr. Bununla birlikte birok seslik, biimlik ve szlk farklarla ondan ayrlr. Aadaki birka cmle karlatrmas Krgzca ile Altayca arasndaki fark gstermee yetecektir sanrz: Alt. Men bojoboy cadm = Krg. Menin ubaktm ok "Benim (hi) vaktim yok" Alt. Bu ton oo elbek = Krg. Bul iik aa ong "Bu krk ona byk" Alt. Nemelerdi turaa kiydirip sal = Krg. Buyumdard yg kirgizin "Eyalar eve tayn (harf. "eve sokun")" Alt. Bu kerek eki ldn turkunna yilip cat = Krg. Bul cumu eki clga sozulup ketet "Bu i iki yl srer" Alt. Bastraz cs salkoboy tudulgan = Krg. Bard cz som karacattald "Toplam yz ruble harcanld" Alt. Mende slerge kirerge oyum cok = Krg. Silerdikine kirg ubaktm ok "Sizin (eve) girmek iin vaktim yok" Alt. Kandy curtap turargar? = Krg. Kanday turasar? "Naslsnz?" Krgzlar ok eski bir Trk halkdr. Bununla birlikte Krgzca ilk kez Sovyet devriminden sonra yaz dili olmutur. Krgzca 1924 ile 1926 yllar arasnda Arap alfabesi, 1928 ile 1940 yllan arasnda da Latin alfabesi ile yazlmtr. 1940'tan beri de Kiril alfabesi ile yazlmaktadr. Krgzca, 1970 saymna gre, 1.452.000 kii tarafndan konuulur. diyalekti vardr: Kuzey, Gney-Bat ve Gney-Dou diyalektleri. Krgz yaz dili Kuzey diyalekti zerine kurulmutur. VII. zbeke-Trke Deneyi 1. U kelgnd edi kinog barr edik = O gelmi olsayd sinemaya giderdik. 2. lgnd kr dm li yahi = Dinlenmek almaktan daha iyidir. 3. udgr damlar biln tol edi: birisi hydytir, birisi ml bsytir, bskalri ketmn pytir = Tarla insanlarla dolu idi: birisi ift sryor, birisi (yeri) trmkla temizliyor, bakalar da apa apalyor(lard). 4. Yer kuy trfid ylndi = Dnya gne(in) etrafnda dner. 5. ldin wkatlngnlr stoldn turi yatibdi = nceden yemek yemi olanlar masadan kalkyorlard. 6. Papiros eksiz mi? = Sigara ier misiniz (harf. "eker misiniz")?

7. kki tmni te burk te ynli burk deb ytildi = ki kenan eit gen(e) ekenar gen ad verilir. 8. Ulr bir-biri biln gpirimydi = Onlar birbirleri ile konumuyorlar. 9. Akmni ballrig hm men karymn = Aabeyimin ocuklarna da ben bakyorum. 10. psini yumulrig kar baldi = Ablasna yardm etmee balad (harf. "Ablasnn ilerine bakmaa balad"). zbeke ile Trke arasndaki karlkl anlalabilirlik oran sfr deilse bile ona yakn derecede dktr. Papiros eksiz mi gibi ok ksa bir cmlede bile anlam bilinmiyen bir sz o cmlenin anlalmasna engel olur. 1970 saymna gre 9.195.000 kii tarafndan konuulan zbeke aataycann bir devam saylabilir. zbeke 1927'ye kadar Arap alfabesiyle, 1927 ile 1938 yllar arasnda da Latin alfabesiyle yazlmtr. 1938 ylndan beri ise yeni Kiril alfabesi ile yazlmaktadr. zbekenin birok diyalektleri vardr. Bunlar grupta toplanabilir: 1) Kpak diyalektleri, 2) Ouz diyalektleri, 3)Karluk-iil-Uygur diyalektleri. Kpak ve Ouz diyalektlerinde 8 nl sistemi ve nl uyumu korunduu halde, zbek yaz dilinde 6 nl vardr ve nl uyumu bozulmutur. VIII. Uygurca-Trke deneyi 1. Adttikig kariganda bgn kprk iliduk = Her zamankine gre bugn daha ok altk. 2. Uniga kariganda bu rznrk ms mu? = Ona bakarak bu daha ucuz deil mi? 3. Pulni pota arkilik wttim = Paray posta aracl ile yolladm. 4. Mn hr yknb kni teatrga baridianmn = Ben her pazar gn tiyatroya giderdim. 5. jdiha ot eip irg karap umtuldi = Ejderha ate saarak arslana doru saldrd. 6. ivinlr yorukni rni arlamdu? = Sinekler ve rengi fark eder mi? 7. Bizni tehi gnimiz kerk = Bizim daha renmemiz gerek. 8. Bu kommuna zaliri mol hosul alimiz dp ciddiy ilvatidur = Bu komn(n) yeleri bol rn almak iin canla-bala alyorlar. 9. U okur tinivaldi v ktmk n asta kozgaldi = O derin-derin esnedi ve gitmek iin yavaa (yerinden) kalkt. 10. Siz biln holakini kldim = Sizinle vedalamaa geldim. te, Yeni Uygurca 10 cmle ve Trke karlklar! Bu cmlelerde biz Trklerin kolayca ayrt edebilecei adt "adet", bgn "bugn", bu, mn "ben", hr "her", kerk "gerek" vb. gibi Trke karlklarna ok yakn baz szler var. Ancak, daha nce de belirttiim gibi, bir cmlede bir ya da birka szn bilinmesi o cmlenin tam ve doru olarak anlalmasna yetmez. Cmledeki btn szlerin ve morfemlerin bilinmesi gerekir. Bu da zel olarak alp renmekle olur. O halde, Yeni Uygurca da bir diyalekt deil, dildir diyebiliriz.

Uygurca in Halk Cumhuriyeti'nin Sin-kiang eyaleti ile SSCB'nin Kazak, Krgz, zbek Ve Trkmen Cumhuriyetlerinde konuulur. in'deki Uygurlarn says 3.900.000 kadardr. SSCB'nde ise, 1970 saymlarna gre, 173.000 Uygur vardr. Uygurca da, zbeke gibi, eski aatay yaz dilinin devam saylr. in'deki Uygurlar son zamanlara kadar dzeltilmi Arap alfabesini kullanyorlard. 1959'da toplanan Sin-kiang Uygur Blgesi kinci Dilbilimciler Kongresinde Uygurca iin Latin asll yeni bir alfabe kabul edilmitir. in'deki Uygurlar dillerini bugn bu yeni alfabe ile yazmaktadrlar. SSCB'ndeki Uygurlar ise 1930'dan 1946'ya kadar Latin alfabesini kullanmlar, 1946'da bu alfabeyi Kiril alfabesi ile deitirmilerdir. Uygurcann pek ok diyalektleri vardr. Bunlar grupta toplanabilir: 1) Kuzey-Bat diyalekti ya da Orta diyalekt (Bu diyalekt u azlardan oluur: Turfan, Kua, Aksu, Kagar, Yarkend, li, Urumi, Komul, Karaar, Korlin), 2) Dou ya da Lobnor diyalekti, 3) Gney ya da Hotan diyalekti. IX. Tatarca-Trke deneyi 1. Ana atlnnan ylap cibrd = Anne sevincinden alamaa balad. 2. Bzn bakada iy, karlan hm kura cilg kuwaklar s = Bizim bahede vine, frenk zm ve ahududu aalan yetiir. 3. Bzn uram zur uram = Bizim cadde byk (bir) cadde(dir). 4. Atlyk duslar alga taban! = Yryelim, dostlar ileri doru! 5. Yak-ynn karanp ozn ozn atly = Yanna yresine baknarak uzun admlarla yryor (harf. "uzun uzun admlar atyor"). 6. An maturl min taga kaldrd = Onun gzellii beni artt. 7. Bay bay n tra, yarl yarla bula = Zengin, zengin iin alp abalar, yoksul (da) yoksula yardm eder. 8. Yagrlar yawgalasa da cir l dmga tuymad = ok yamur yamasna ramen yer henz neme doymad. 9. Ul irtn alt satt tora, zaryadka yasy, salkn suw bln yuwna = O, sabah saat altda kalkar, jimnastik yapar (ve) souk su ile ykanr. 10. Yl ahrna bik kp torak yortlar faydalanuwga taprlaak = Yl sonuna (kadar) pek ok yaama evler(i) istifadeye sunulacak. Yukardaki 10 Tatarca cmle ile bunlarn Trke karlklarndan aka grlecei gibi, Tatarca ile Trke arasnda pek ok seslik, biimlik ve szlk farklar vardr: ylap "alayp", cir "yer", ul "o", bik "pek", n "iin", min "beni", yn "yn, taraf", bln "ile", vb.; atlyk "yryelim", atly "yryor", tora "kalkar", alga "ileriye", bzn "bizim", vb.; iya "vine", karlan "frenk zm", kura cilg "ahududu", kuwak "a, al", s- "bymek, yetimek", uram "cadde, sokak", zur "byk", al "n, ileri", taban "... doru", yak "yan, taraf", karan- "baknmak", matur "gzel", taga kaldr- "hayrette brakmak, artmak", bay "zengin", yarl "yoksul", dm "nem", irtn "sabah", tor- "kalkmak", zaryadka "jimnastik", yasa- "yapmak", salkn "souk", yuwn- "ykanmak", kp "ok", torak yort "yaama evi, apartman", tapr"vermek, tevdi etmek, sunmak", vb. Grld gibi, Tatarca ile Trke arasnda birok seslik, biimlik ve szlk ayrlklar vardr. Bir dilin diyalektleri arasnda bu

kadar ok ayrlk olmaz. O halde, bizde, Tmtrk duygular ve kayglarla "Kazan Trkesi", ya da "Kazan ivesi" diye adlandrlan Tatarca, Trkenin bir diyalekti deil fakat ayr ve bamsz bir dildir. Tatarca, Kpak grubu Trk dillerindendir. Tatar ad Trk dilinin en eski yazl belgeleri olan Orhon yaztlarnda gemektedir: Otuz Tatar, Tokuz Tatar ya da sadece Tatar. Ancak, Orhon yaztlarnda geen bu ethnic adlar Trk boylarnn deil, Mool boylarnn adlardr. Trke konuan Tatarlarn ortaya k Altn Ordu devleti dnemine rastlar. Bugnk Tatarlar, byk bir olaslkla, Volga Bulgarlarnn ingiz ordularndaki Trk (Kpak) ve Mool boylar ile karmalar sonucu olumu bir Trk halkdr. Geen yzyl ortalarna kadar yaz dili olarak aataycay kullanan Tatarlar bu dnemde kendi yerli diyalektleri ile yazmaa balamlar ve bugnk Tatar yaz dilinin temelini atmlardr. Tatarca 1927'ye kadar Arap, 1927 ile 1939 yllan arasnda da Latin alfabesiyle yazlmtr. 1939'dan balayarak Tatarca Kiril asll yeni Tatar alfabesi ile yazlmaktadr. Tatarca, 1970 saymlarna gre, 5.931.000 kii tarafndan konuulur. Bu nfusun % 30'u, merkezi Kazan ehri olan Tatar SSC'nde, % 70'i de SSCB'nin br cumhuriyet ve blgelerinde yaamaktadr. Tatarcann diyalekti vardr: 1) Orta diyalekt ya da Kazan diyalekti (birok azlan vardr), 2) Bat ya da Mier diyalekti (Penza, Gorkiy, Ulyanov, Saratov, Volgograd, Astrakhan ve Kuybev blgeleri ile Mordvin, uva ve Bakurt SSC'nde konuulan Tatar azlar), 3) Dou ya da Sibirya diyalekti (Bu diyalekte Tobol, Saz Aya, Tmen, Tevriz ve Tara adlarndaki Bat Sibirya Tatar azlar girer). Tatar yaz dili Orta diyalekt zerine kurulmutur. X. Bakurta-Trke deneyi 1. Hzr k kuzgalayk, yukha hularbz = Hemen imdi kalkalm, yoksa ge kalacaz. 2. Hin torolokto aytkanda yaratmayh = Sen, gerek sylenilince, holanmyorsun. 3. Uynap hylh d uylap hyl = aka sylesen de dnp syle. 4. zn zur bhthzlkk osraann hiz = Kendisinin byk (bir) bahtszla uradn hissediyor. 5. Bnda yzr tatan matur itp halngandar, tblrn ar halamdar mnn yapkandar = Burada, evler, tatan gzel (bir ekilde) yaplm; atlarn (da) avdar saplar (harf. "samanlar") ile rtmler. 6. Yulga irtng halknda srbz = Yola sabah serinliinde kacaz. 7. St st hukt = Saat vurdu. 8. Bawz ozono, hzzi kskah yak = pin uzunu, szn (ise) ksas iyi(dir). 9. Alt alha hnap al, aksa alha hanap al = At al()rsan, snayp al, para al(r)san sayp al. 10. Kistrn min yz bulam = Akamlar ben evde olurum.

Yukardaki Bakurta cmlelerin hibirisinin Trkiyeli Trklerce anlalamyaca aktr. Sgt st hukt gibi ok ksa ve yaln bir cmleyi anlamak iin bile u n bilgiler gereklidir: 1) Arapa s'at "saat" sz, Bakurtada, ilk hecedeki uzun /a/ foneminin ksalmas, ikinci hece bandaki grtlak patlaycs ayn'n /g/ fonemine dnmesi ve szn tmyle ndamaksllamas (palatalization) sonucu, sgt biimini almtr; 2) Eski Trkenin ilk hecedeki // nls Bakurtada, kurall olarak, zayf (reduced) ve ksa // nlsne, szii (medial) ve szsonu (final) // fonemi de /s/ye deitiinden, Ortak Trke "3" sz Bakurtada s biimini almtr; 3) Eski Trke szba (initial) /s/ fonemi Bakurtada kurall olarak /h/ye dntnden, ilk hecedeki /o/ nls de yine kurall olarak /u/ya deitiinden, Ortak Trke sok- "vurmak" edimi Bakurtada huk- biimini almtr. te, ancak btn bu bilgiler bilindikten sonradr ki Sgt st hukt gibi Bakurta bir cmle "Saat vurdu" tarznda anlalabilir. 1970 saymlarna gre 1.240.000 kii tarafndan konuulan Bakurta ancak Sovyet devriminden sonra yaz dili olabilen Trk diyalektlerindendir. Bakurta 1929'a kadar Arap, 1929'dan 1939'a kadar Latin alfabesiyle yazlmtr; 1939'dan balayarak da Kiril alfabesiyle yazlmaktadr. Bakurtann iki diyalekti vardr: Dou ya da Kuvakan diyalekti, Gney ya da Yurmat diyalekti. Dou diyalektinin be az vardr: Ay, Argaya, Salyut, Miyas ve Kzl. Gney diyalektinin azlar da unlardr: k-Sakmar, Orta az, Kara-dil, Dem, Gney-Bat azlar. Bakurtann Dou ve Gney diyalektleri arasnda nemli fonemik ve seslik (phonetic) farklar vardr. Gney diyalektinin Gney-Bat azlar teden beri Tatarcanm etkisi altndadr. Bakurt yaz dili Dou diyalekti zerine kurulmutur. Ana dilleri Tatarca olan baz dilciler, rnein Saadet aatay ve Ahmet Temir, Bakurtay "Kazan Trkesi" ya da "Kazan ivesi" diye adlandrdklar Tatarcann bir 'az'" sayarlar (bkz. S. aatay, Trk Leheleri rnekleri II: Yaayan Az ve Leheler, s. 70-72 ve A. Temir, "Kuzey Trkesi", Trk Dnyas El Kitab, s. 297). Bu gre katlmak gtr. nk, Bakurta, Tatarca ile ayn alt-gruba (Kpak grubunun Tatar-Bakurt alt-grubu) girmekle birlikte, baz nemli farklarla ondan ayrlr. Bu farklarn balcalar unlardr: 1) Sz ve ek bandaki /s/ fonemi Tatarcada korunduu halde, Bakurtada /h/ye deiir: Tat. sark = Bk. hark "koyun", Tat. so = Bk. hu "son, sonra; ge", Tat. bulsa = Bk. bulha "olsa", Tat. tuktasn = Bk. tuktahn "dursun", vb. 2) Ortak Trke // fonemi Tatarcada korunduu halde, Bakurtada /s/ye dnmtr: Tat. ap- = Bk. sap- "komak", Tat. alg = Bk. salg "orak, trpan", Tat n = Bk. sn "iin", Tat. ki = Bk. kis "akam", Tat. = Bk. ss "sa" (<< * << sa), vb. 3) Szii ve szsonu /z/ fonemi Tatarcada korunduu halde, Bakurtada tml dileraras szcs (voiced interdental fricative) /z/ye deimitir.

4) Szii ve szsonu /s/ fonemi Tatarcada korunduu halde, Bakurtada tmsz dileraras szcs (voiceless interdental fricative) /s/ye deimitir. 5) Bakurtada Tatarcada bulunmayan dudak uyumu vardr: Tat. yoldz = Bk. yondoz "yldz", Tat. yriy = Bk. yry "yryor", Tat. klmsr- = Bk. klmhr- "glmsemek", Tat. n = Bk. sn "iin" vb. 6) Szba /y/ fonemi Tatarcada // ile /i/den nce kurall olarak, baz szlerde /c/ fonemine deitii halde, Bakurtada // ile /i/den nce de korunmutur: Tat. cid = Bk. yt "7", Tat. cibr- = Bk. ybr- "gndermek", Tat. cl = Bk. yl "scak, lk", vb. 7) Arapa-Farsa dnlemelerdeki szba /c/ fonemi Tatarcada korunduu halde, Bakurtada kurall olarak /y/ye dnr: Tat. cawap = Bk. yawap "cevap, yant", Tat. can = Bk. yn "yan", Tat. comga = Bk. yoma "cuma", vb. 8) {-DA} ve {-DI} eklerinin bandaki /d/ fonemi Tatarcada korunduu halde, Bakurtada nllerden sonra /n/ fonemine dnr: Tat. kaladan = Bk. kalanan "ehirden", Tat. karad = Bk. karan "bakt" vb. te, bu gibi seslik farklarla burada szn etmiyeceimiz baz nemli szlk (lexical) farklar Bakurtay Tatarcadan ayrr. Bununla birlikte, aadaki cmle karlatrmalarndan da anlalaca gibi, Tatarca ile Bakurta arasndaki karlkl anlalabilirlik oran olduka yksektir: Tat. Mia karad = Bk. Mi karan "Bana bakt" Tat. dl krmiy itk salmylar = Bk. zl krmy itk sismyzr "Su(yu) grmeden izme(yi) karmazlar" Tat. Min an ki orattm = Bk. Min un kis osrattm "Ben ona dn rastladm" Tat. Cl syk sndrmy = Bk. Yl hyk hndrma "Scak kemig(i) krmaz" Tat. Sin ni liys? = Bk. Hin nm lyh? "Sen ne yapyorsun?" Grld gibi, Bakurta Tatarcaya yakndr. Ancak, Tatarlarla Bakurtlar arasndaki ethnic, kltrel ve politik ayrlklarla Tatarca ile Bakurtann ayr ayr birok diyalektleri bulunduu gerei gz nnde tutulursa Bakurtann Tatarcadan ayr bir yaz dili olduu gr arlk kazanr. Tatarca ile Bakurta arasndaki iliki svee ve Norvee ile Danca (Danish) arasndaki ilikiye benzetilebilir. Genel Dilbilim Dergisi, Cilt II, Say 7-8, 1980 III XI. Kazaka-Trke Deneyi 1. Sizben tanskanma te kuwantmn = Sizinle tantma ok sevindim (harf. "ok kvanlym"). 2. Maan kalan aralatp krsetiizi = Bana ehri gezdirip gsteriniz, ltfen.

3. Siz etel tilderini kayssn bilesiz? = Siz yabanc dillerin hangisini biliyorsunuz? 4. Men azdap Nemise bilemin = Ben biraz Almanca biliyorum. 5. Maan sizdi kala katt unad = Sizin ehr(iniz) benim ok houma gitti. 6. Maan konak yge baratn jold krsetiizi = Bana otele giden yolu gsteriniz, ltfen. 7. Tike jre beriiz, sodan so oga burlz = Doru yrynz, ondan son(ra) saa dnnz. 8. Halkaralk hat-habard kay jerde kabldaytnn aytz = Yurtd (harf. "uluslararas") mektuplar nerde kabul ettiklerini syler misiniz, ltfen? 9. Maan sizdi kalan suwreti bar otkrtkan beriizi = Bana sizin ehr(iniz)in resmi bulunan (bir) posta kart veriniz, ltfen. 10. Maan jteldi basatn dri beriizi = Bana ksr kesen (harf. "basan, bastran") il veriniz, ltfen. Yukardaki 10 Kazaka cmleyi Trk dil bilimi renimi grmemi, Kazaka bilmiyen bir Trkn anlamas olanakszdr. Ayn durumda olan, baka bir deyile Trke bilmiyen, bir Kazak da bu cmlelerin Trke karlklarn anlyamaz. Kazaka ile Trke arasnda pek ok seslik, biimlik ve szlk farklar vardr. O halde, Kazaka da bir diyalekt deil, akraba fakat ayr ve bamsz bir dildir. 1970 saymlarna gre eski S.S.C.B.'de 5,299,000 Kazak vardr. Buna in'in Sinkiang eyaletinde yayan 530,000 Kazakla, Afganistan ve Moolistan'da yayan Kazaklar da eklersek Kazaklarn toplam says 6,000,000'u bulur. Kazaka geen yzyln ortalarnda yaz dili olmu Trk diyalektlerindendir. 1929'a kadar Arap, 1929'dan 1939'a kadar da Latin alfabesiyle yazlan Kazaka 1940'tan bu yana Kiril alfabesiyle yazlmaktadr. Kazakann diyalektleri yoktur, fakat birok az vardr. Ancak, 1970 saymna gre 236,000 kii tarafndan konuulan ve Sovyet Trkologlarnca ayr bir dil olarak kabul edilen Karakalpaka Kazakaya ok yakndr ve pek-l Kazakann bir diyalekti saylabilir. Aadaki birka cmle karlatrmas Kazaka ile Karakalpakann birbirine ne denli yakn olduunu gstermee yetecektir sanrz: Kzk. Ol, awruw; sondktan da ol jums istemeydi = Kklp. Ol nawkas, sandktan da islemeydi "O, hasta; bunun iin de almyor". Kzk. Aaynm, men mun tsinbeymin = Kklp. Aaynim, men bun tsinbeymen "Kardeim, ben bunu anlamyorum". Kzk. Mun istep lgere albaspnba dep korkamn = Kklp. Bun islep lgere almaspanba dep korkaman "Bunu alp baaramaz mym diye korkuyorum". Kzk. Hal-jadayz kalay? = Kklp. Ahwalz kalay? "Naslsnz?" Kzk. Sen bul tuwral estimep pe edi? = Kklp. Ya sen bul tuwral esitpedi be? "Yoksa sen bu(nun) hakknda (bir ey) iitmedin mi?" Kzk. On e zat kzktrbayd = Kklp. On he nrse kzktrmayd "Onu hi(bir) ey ilgilendirmez". XII. Nogayca-Trke Deneyi

1. Men barmasam eken alska hatn harsa eken = Keke ot bimee ben deil, kadn(m) gitse! 2. Bult ald da kn ta kzdrp baslad = Bulut ald ve gne (ortal) stmaa balad. 3. Ol isti kutarar in men de baradkenmen, sen de baradkensi = O ii bitirmek iin ben de gitmeliymiim, sen degitmeliymisin. 4. Men barayak ekenmen, mutp kaldm = Ben gidecektim, (fakat) unuttum gitti (harf. "unutup kaldm"). 5. yken yamgr yavsa, koy kka tartar, eski yelge tartar = iddetli (bir) yamur yaarsa, koyun rzgr tutmayan yere, kei (de) rzgra (kar) gider (harf. "eker"). 6. Yuvrkan koyd yninen etilgen = Yorgan, koyun ynnden (harf. "koyunun ynnden") yaplm(tr). 7. Olar ylkd kaldrp kakan = Onlar at brakp kam(lar). 8. Tegerikler ayland ama avtomobil kozgalmad = Tekerlekler dnd ama otomobil hareket etmedi. 9. Eer keede yel toktasa kayk pan kdramz = Eer akamleyin rzgr dinerse kaykla gezeriz. 10. auvd soga kaldruv bir kolhoz da bolmavga kerek = Ekimi sona brakan bir kolhoz bile olmamal! Yukardaki 10 Nogayca cmlenin Trklerce anlalabilecei iddia edilebilir mi? Hatn (kadn), bult (bulut), kn (gn, gne), kzdrp, balad (balad), yamgr (yamur), yel, kayk vb. sese ve anlamca ayn ya da ok yakn denkta szler kolayca tamnabilirse de Nogayca cmlelerin tm olarak anlalmas hemen hemen olanakszdr. Belki 2. cmle baz Trklerce anlalabilir: Bult ald da kn ta kzdrp baslad "Bulut ald da gn dahi kzdrmaa balad". Bu durumda, Nogayca ile Trke arasndaki anlalabilirlik orannn % 10 dolaynda olduu sylenebilir. Bu oran da Nogayca ile Trke arasndaki farkn dil fark olduunu gsterir. 1970 saymlarna gre 52,000 kii tarafndan konuulan Nogayca Sovyet Devriminden sonra yaz dili olmu Trk (Kpak) diyalektlerindendir. Nogayca 1938'e kadar Latin alfabesiyle yazlmtr. O tarihten beri de yeni Kiril alfabesiyle yazlmaktadr. Nogaycann diyalekti vardr: 1) Asl Nogay diyalekti (cas "gen", bie "kadn", yimis "evimiz", yiis "eviniz"; barayak "gidecek", keler "gelir, gelecek", iygimin "iyiyim", iygisi "iyisin", bizim; szlk farklar), 2) Kara Nogay diyalekti (yas, bie, yimiz, yiiz; baracak, keler, iygimin, iygisi, bizi "bizim"; szlk farklar), 3) Ak Nogay diyalekti (jas, pie, yimiz, yiiz; baryak, kelir, iygimen, iygisen, bizi; szlk farklar). XIII. Karaayca-Balkarca ve Trke Deneyi 1. Ahmat elge deri bard = Ahmet kye kadar gitti. 2. Kart Azret bgn ertdenbla ber koluna ca alkn algand = Yal Azret bu sabah nasrl eline yeni ora almt.

3. Sabiyle tamadalarn aythanlarna tlay edile = ocuklar, byklerinin anlattklarn dinliyorlard. 4. Ol kanatlm uup barganlay atad = O, kuu uarken vurur. 5. Kee aras bolgand, ol a alkn cuklamayd = Gece yans olduu halde o hl uyumuyor. 6. gz ar arandan kmldamay tohtad = kz ok yorulduundan kmldamakszn durdu. 7. Sen bolumasa, men etallk tl edim = Sen yardm etmeseydin, ben (bu ii) baaramyacaktm. 8. Ol tuwra tebregen edi, alay a sokurand = O gidecekti, ama (sonra) fikrini deitirdi. 9. Men kesimi calganm alayma = Ben yanldm anlyorum. 10. An caawu alkn allndad = Onun nnde henz btn bir yaam var (harf. "Onun yaam henz nndedir"). Yukardaki Karaayca-Balkarca cmlelerin hibirisinin biz Trklerce anlalamyaca aktr. Karaay ve Balkarlar da bu cmlelerin Trke karlklarn anlyamazlar. O halde, Karaayca-Balkarca da bir diyalekt deil, fakat ayr ve bamsz bir Trk dilidir. Karaayca-Balkarca ancak Sovyet Devriminden sonra yaz dili olabilmi Trk diyalektlerindendir. 1970 saymlarna gre, SSCB'de 113,000 Karaay ve 60,000 Balkar vardr. Karaay-Balkar dili, adndan da anlalabilecei zere, iki diyalektten oluur: Karaay ve Balkar (Malkar). Bu iki diyalekt arasndaki balca fark, Karaaycada szba // foneminin korunmas (a "sa", bk "ku"), szba /y/ foneminin ise /c/ye dnmesi (cer "yer", col "yol"), Balkarcada da // foneminin tmsz katk /ts/ye (tsats "sa"), szba /y/ foneminin ise tml katk /dz/ ya da /z/ye dnmesidir (dzer ya da zer "yer", dzl ya da zil "yl"). Yaz dili Karaay diyalekti zerine kurulmutur. XIV. Kumuka-Trke Deneyi 1. Avrumayan ban yavluk bulan baylamas = Armayan ba mendille balamaz(lar). 2. ssilik olay gl , gatta adam suvdan kmaa symey = Scak o kadar iddetli ki, insan sudan kmak istemiyor. 3. Uitel aytgan kyde etip, nasiplik taptm = retmenin dedii gibi yapp mutlu oldum. 4. Etilgen ini zler tergep karamak uun brigadirler avlakga getdiler = Yaplan ii kendiler(i) denetleyip grmek iin ekip balan tarlaya gittiler. 5. Onuki tz bolmak neden grne da? = Onun hakl olduu nereden belli? 6. Ol ylma az kald = O, az kalsn dyordu. 7. Sen dom otdhda bolacakmsan? = Sen dinlenme evine gidecek misin? 8. Cyn tnegn boldu = Toplant dn yapld. 9. Ol karkarasn yelemege bolmay = O, ayaklar zerinde duramaz. 10. Yer, Gnn aylanasndan aylana = Yer, Gnein evresinde dolanr.

Yukardaki Kumuka cmleler Trkeye yakn gibi grnyorlarsa da anlalmalar kolay deildir. Belki ikinci cmle bazlarnca aa-yukar anlalabilir. Ama, bunun iin de u Kumuka szlerin bilinmesi gerekir: issilik "scak, scaklk", olay "o kadar, yle", "ki", gatta "hatt", symey "sevmez, sevmiyor". On cmleden birinin anlalabilecei kabul edilse bile Kumuka ile Trke arasndaki karlkl anlalabilirlik oran yine de % 10 dolaynda demektir. Bu ise ok dk bir orandr ve Kumukann diyalekt deil, dil olduunu gsterir. 1970 saymlarna gre 189,000 kii tarafndan konuulan Kumuka Sovyet Devriminden sonra yaz dili olmutur. Kumuka 1929'a kadar Arap, 1929'dan 1938'e kadar da Latin alfabesiyle yazlmtr; 1938'den beri ise Kiril alfabesiyle yazlmaktadr. Kumukann diyalekti vardr: Buynak, Hasavyurt, Kaytak diyalektleri. Yaz dili Buynak-Hasavyurt diyalektleri zerine kurulmutur. Yaz dili ile diyalektler arasnda birok seslik, biimlik ve szlk farklar vardr. XV. Karayimce-Trke Deneyi 1. Sendir otnu suvba, yamanlkn dostlukba = Atei su ile, dmanl (da) dostluk ile sndr (harf. "Sndr atei su ile, dmanl dostlukla"). 2. Ullu edi kerki bu yark ketsenin = Bu aydnlk gecenin gzellii bykt (harf. "Byk idi gzellii bu aydnlk gecenin"). 3. sli ba atst ez kaban = Kokulu bahe kendi kapsn at (harf. "Kokulu bahe at z kapsn"). 4. Men tandm bu ivtsekni, kayda men estim = Ben (iinde) bydm bu evceizi tandm (harf. "Ben tandm bu evcii, ki orada ben bydm"). 5. Maya inanr terkrak, neik anar = Bana, ona inandndan daha abuk inanr (harf. "Bana inanr daha abuk, nasl ki ona"). 6. Kaytmamen artkar sezimden = Ben szmden dnmem (harf. "Dnmem geri szmden"). 7. Haz konurov barn ol oyatr = O, an gibi herkesi uyandrr (harf. "an gibi herkesi o uyandrr"). 8. Terk kiyindi ol yenil uprahka = abucak hafif (bir) elbise giydi (harf. "abucak giyindi o hafif elbiseye"). 9. Bolalasz kaytma, eger kleysiz = sterseniz, geri dnebilirsiniz (harf. "Dnebilirsiniz, eer isterseniz"). 10. Kerti, ol astr krkl erayndan = Gerekten, onun yz ok gzel (harf. "Doru, o ok gzel yznden"). Yukardaki Karayimce cmlelerin hibirisinin Trklerce anlalamyaca aktr. Bu cmlelerin Trke karlklarnn da Karayimlerce anlalamyacan kesinlikle ileri srebiliriz. O halde, Karayimce ile Trke arasnda karlkl anlalabilirlik oran sfr ya da sfra yakndr diyebiliriz. Bu orann dk olmasnda seslik ve szlk farklar kadar szdizimlik farklarn da rol olduu aktr. 1959 saymlarna gre SSCB'de 5,900 Karayim yaamaktadr. Karayimler Litvanya'da, Krm'da ve Ukrayna'nn Lutsk ve Halits ehirlerinde bulunurlar.

Karayimcenin iki diyalekti vardr: Trakay ve Halits. Trakay diyalekti Litvanya'da Trakay ehrinde yayan Karayimlerin, Halits diyalekti de Ukrayna'nn Halits ve Lutsk ehirlerinde oturan Karayimlerin diyalektidir. Knm'da yayan Karayimlerin diyalekti Krm Tatarcasnca zmlenmitir. Trakay ve Halits diyalektleri arasndaki balca farklar unlardr: l) // ve // nlleri Trakay diyalektinde korunduu halde, Halits diyalektinde, srasiyle, /e/ ve /i/ nllerine dnr: Tr. pky "akcier" = H. epke, Tr. krkl "gzel" = H. kerkli, Tr. z "kendi" = H. ez, Tr. yr'ak = H. yirek "yrek", vb., 2) // fonemi Trakay diyalektinde korunduu halde Halits diyalektinde /s/ye deiir: Tr. ta "ta" = H. tas, Tr. kii = H. kisi, Tr. yarn = H. yasrn "gizlice", Tr. ly "pay, hisse" = H. ilis, vb., 3) // fonemi Trakay diyalektinde korunduu halde Halits diyalektinde katk /ts/ fonemine dnr: Tr. "3" = H. its, Tr. a "sa" = H. tsats, Tr. k "g, kuvvet" = H. kits, vb., 4) id fonemi Trakay diyalektinde korunduu halde Halits diyalektinde katk /dz/ fonemine deiir: Tr. can "can, ruh" = H. dzan "can, yrek", Tr. cins, "cins" = H. dzns, Tr. terece, "pencere" = H. teredze, vb. Karayimler dillerini bran, Latin ve Rus alfabeleri ile yazmlardr. Byk ounluu din metinler (eviriler) olan elyazmalar bran alfabesiyledir. Karayimce bugn yazs ve edebiyat olmyan bir Trk dili durumundadr. XVI. Trkmence-Trke Deneyi 1. Okuvlar muallmmy dan gbap aldlar = renciler retmenin evresinde toplandlar. 2. Zala me golay dam syr = Salona bine yakn insan sar. 3. Acala pul tlp gutulp bilmez = lmden para ile kurtulunmaz (harf. "Ecele para deyip kurtulunmaz"). 4. Ol bu digi gat gmmat grdi = O, bu izmeyi ok pahal buldu. 5. Parahod tolkunlar bvsp baryr = Vapur dalgalar yararak gidiyor. 6. Kkam-a indi hem gelenok = Babam hl gelmedi. 7. kuszlk zerrl kellm aralpdr = Uykusuzluk yznden bam arlat. 8. Mekgecven oat idedmegi syyr = Msr iyi bakm ister (harf. "Msr iyi bakm sever"). 9. Yeseden yeles ld eidildi = Arkadan hafif (bir) hlt iitildi. 10. Srkav sglevici barha ycamlayr = Hastann ksr gittike iddetleniyor. Trkmence, iine Trkenin de girdii, Ouz (Gney-Bat) grubu Trk dillerindendir. Azer'den sonra Trkeye en yakn olan dil Trkmencedir. Buna ramen, yukardaki Trkmence cmlelerin hibirisi Trklerce anlalamaz. Trkmence bilmiyen bir Trk l. cmleyi belki de "renciler retmenin tan kapp aldlar" diye yanl anlyacaktr. Bu Trkmence cmlelerin Trke karlklarnn da Trke bilmiyen Trkmenlerce anlalamyacan kesinlikle ileri srebiliriz. O halde, Trkmence de bir diyalekt deil, akraba fakat ayr ve bamsz bir dildir.

1970 saymlanna gre SSCB'de yayan Trkmenlerin says 1,525,000'dir. SSCB'deki Trkmenlerin byk ounluu merkezi Akabad olan Trkmen Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinde yaar. zbek, Tacik, Kazak ve Karakalpak gibi komu Sovyet Cumhuriyetleri ile Stavropol blgesinde de Trkmen topluluktan vardr. SSCB dnda en byk Trkmen topluluklar ran ve Afganistan'da bulunur. Trkmencenin pek ok diyalektleri vardr. Bunlar iki byk grupta toplanabilir: 1) Teke, Sank, Salr, Gklen, Yomud, Ersar, vb., 2) Nohur, Anav, Eski, Suhr, Arabac, Kra, andr, Mukr, Hatap, Bayat, eges vb. Bu iki grup diyalekt arasndaki balca farklar unlardr: 1) /s/ ve /z/ fonemleri ikinci grupta korunduu halde, birinci grupta srasiyle dileraras /q/ ve /d/ fonemlerine dnmtr; 2) /b/ ve /p/ fonemleri birinci grupta korunduu halde, ikinci grupta iftdudak szcs /w/ye deiir: wo, wa, owa "ky" (birinci grup ve yaz dili oba); 3) nl ile biten isimlerin varmaynelme (dative-directive) hali ikinci grupta bzlmesiz olduu halde, birinci grupta (ve yaz dilinde) bzlmelidir: wo-y-a "kye", ke-y-e "sokaa" (birinci grup ve yaz dili b, k); 4)imdiki zaman birinci grupta -yr/-yr (yaz dili), -y/-y, ya/-ye, -yr/-y ve -r/- ile, ikinci grupta ise zarf-fiil eki -/-i (al "alyor", geli "geliyor", alm "almyor", gelmi "gelmiyor") ve zarf-fiil eki -a/-e ya da -/-i'ye -dr/du/-dr/-dir ve -f'nin eklenmesi iile kurulur: aladr/aladu/aladr "alyor", vb. Trkmence daha XVIII. yzylda yaz dili olmutur. Bu yzylda yetien Mahtumkul (Trkmence Magtmgul) iirlerini, bilindii gibi, Trkmen diyalekti ile yazm ve bugnk Trkmen yaz dilinin temellerini atmt. Ancak, Trkmencenin yaz dili olarak gelimesi Sovyet Devriminden sonra olmutur. 1928'e kadar Arap, 1928'den 1939'a kadar da Latin alfabesiyle yazlan Trkmence 1939'dan beri Kiril alfabesiyle yazlmaktadr. XVII. Azer-Trke Deneyi 1. Aada kd man fit ald = Aada sokakta otomobil korna ald. 2. Pilllrd ss gopdu, kims tlsirdi = Merdivenlerde (ayak) ses(i) oldu, birisi acele ediyordu. 3. Kims yyr-yyr yuhar galhrd = Birisi koa koa yukar kyordu. 4. Kimi gzlyirsn o glmir, kimdn garsan gabana hr = Kimi bekliyorsan o gelmiyor, kimden kayorsan (o)nne kyor. 5. Hl sinnim grh olmayb, amma htad yanda gocadanpis gndym = Yam daha krk deil, ama seksen yanda ihtiyardan fena haldeyim. 6. Gonaglardan biri kinoya zng eldi = Konuklardan biri sinemaya telefon etti. 7. Atam paltarn iynin alb bayra hd = Babam ceketini omuzuna alp sokaa kt. 8. Mnim sn n pisliyim keib ki mniml bel danarsan? = Benim sana ne ktlm dokundu ki benimle byle konuuyorsun? 9. Yay girmmi, havalar istilair = Yaz gelmedii (halde) havalar snyor. 10. Nahar eikd yiycyik = le yemeini darda yiyeceiz. Azer, Trkeye en yakn olan Trk dillerindendir. Bununla birlikte, yukardaki cmleler standard Trke konuan, Dou Anadolu azlarn bilmiyen Trklerce

kolay kolay anlalamaz. Azernin anlalmasndaki glk daha ok Azer ile Trke arasndaki szlk (lexical) farklardan ileri gelir: k "sokak", man "otomobil", fit "korna, ddk", pill "merdiven", tls- "acele etmek", yyr- "komak", gzl"beklemek", gabag "n", pis "fena, kt", kino "sinema", zng "zil", zng el"telefon etmek", paltar "ceket", iyin "omuz", bayr "sokak, cadde", dan"konumak", yay "yaz", isti "scak", istil- "snmak", nahar "le yemei", eik "dar", vb. vb. gibi. Szlk farklara biimlik farklar (atan "babay", kni "soka", hr "kyor", glr "gelir", glir "geliyor", glmir "gelmiyor", vb. gibi) da eklenince Azer ile Trke arasndaki karlkl anlalabilirlik oran nemli lde azalr. Denilebilir ki "Bu kadar fark Anadolu ve Rumeli azlar ile yaz dilimiz arasnda da vardr". Dorudur: rnein Kars ya da Bitlis az da, Azer kadar deilse de ona yakn derecede yaz dilimizden farkldr. Ne var ki Kars da, Bitlis de ulusal snrlarmz iindedir; bu illerimizdeki konuma trlerinin birer yaz dili olarak gelimeleri dnlemez. Azer ise Trkiye snrlar dnda, politik bakmdan bizden ayr ve bamsz baka bir lkede konuulmaktadr. Politik ve kltrel bakmdan bize bal olmyan Azerler diyalektlerini ayr bir yaz dili olarak gelitirmilerdir. Buna bizim bir diyeceimiz olamaz. Burada, yeri gelmiken, bir noktay vurgulayalm: Azer Trkesi Sovyet Devriminden sonra yaz dili olmu deildir. Azer diyalekti daha XIX. yzyl ortalarnda yaz dili olmaa balamtr. XIX. yzylda Azerbaycan'n Ruslar tarafndan igal edilmesinden sonra Fars dili ve edebiyatnn Azer aydnlar zerindeki etkisi byk lde azalmt. Azer tiyatrosunun kurucusu Mirza Fethali Ahundzade (1812-1878) komedilerini yerli Azer diyalekti ile yazm (1850-1855) ve bylece Azer yaz dilinin temellerini atmt. 1875'te yaymlanmaa balyan kini gazetesinin de Azer diyalektinin yaz dili olarak gelimesinde byk rol olmutur. Ksaca, 1917'de Sovyet Devrimi patlak verdii zaman Azer Trkesinin yaz dili olarak en az yarm yzyllk bir gelenei vard. Aslnda Azer diyalektinin yaz dili olarak kullanlmas ok daha eskilere, XIV. yzyla gider. Hasanol, Kad Burhaneddin (1345-1398), Nesim (1369-1404), Hata (1485-1524), Fuzul (1498-1556), vb. gibi airler yaptlarn Azer diyalekti ile yazmlardr. Ancak, klasik ncesi ve klasik dnemde Azer diyalekti ile Anadolu Trkesi arasndaki fark pek fazla deildi. Modern Azer yaz dilinin kurulmas ile bu fark daha da artm ve eitlenmitir. 1970 saymlarna gre SSCB'de 4,380,000 Azer vardr. Bu sayya ran'n Azerbaycan ili ile br blgelerinde yayan Azerler de katlrsa Azer yaklak olarak 10,000,000'u bulur. ran dnda, Irak ve Trkiye'de Azerler vardr. Azer Trkesinin drt diyalekti ya da diyalekt grubu vardr: 1) Dou diyalekti ve azlar grubu (Kba, Baku, amah diyalektleri ile Mugan ve Lenkoran azlar), 2) Bat grubu (Kazak, Gence ve Karaba diyalektleri ile Aynm az), 3) Kuzey grubu (Nuha diyalekti), 4) Gney grubu (Nahcivan, Ordubad ve Tebriz diyalektleri ile Yerevan az. Bunlardan baka, Gkay, Agda ve Cebrail gibi yukardaki diyalekt gruplar arasnda geii salyan azlar da vardr. Bu diyalektlere Azerbaycan SSC dnda konuulan Kerkk ve Erbil diyalektleri ile ran'n iraz blgesinde konuulan

Kakay ve Eynallu diyalektlerini de katmak gerekir. Afganistan'n Kabil ehrinde konuulmakta olan Afar diyalekti de unutulmamaldr. XVIII. Gagauzca-Trke Deneyi 1. Uak eketti lma = ocuk alamaa balad (harf. "ocuk balad alamaa"). 2. Biz grdk, ani yava ilemektn var nic geri kalalm = Yava alnca nasl geri kalacamz grdk (harf. "Biz grdk, hani yava almaktan nasl geri kalalm"). 3. Dd, haylak durmasn deyni, girmiti baa brigadasna iten rm = Dedecik, bo durmamak iin, sepet rmek amacyla bahecilik ekibine girmiti (harf. "Dedecik, aylak durmasn diye, girmiti bahe ekibine sepet rmee"). 4. Beklrkn gemiyi geclr t oya gerdi, nekadar ilrkn = Gemiyi beklerken, geceler, alrken olduundan daha yava geiyordu. 5. Annader cenk iin = Sava hakknda anlatyor. 6. Karannk olducnan, yaban ker ddan = Karanlk olunca kurt dadan kar. 7. Ama onun ksmetsizlin, o yer, ani o ayrmt, yannakm taman bir zengin hem hodul adamnan = ansszlna bakn ki onun ayrd yer zengin ve kibirli bir adamnkinin tam yanndaym. 8. Yoktu nic gitsinnr = Gidemezlerdi. 9. Tutunduk yeniyc i, neinki yeskiycesin bn yok nasl yaam = Bugn eskisi gibi yaamak olanaksz olduundan yeniden ie girdik. 10. Lzmd gsterm insana, nekadar t isl birerd ilem = nsanlara, birlikte almann ok daha iyi olduunu gstermek gerekiyordu. Grld gibi, Gagauzca Trkeye ok yakndr. Bununla birlikte, baz szlk (uak "ocuk", eket- "balamak", iten "sepet", oya "yava, ar", yaban "kurt", hodul "kibirli, gururlu", isl "iyi", birerda "birlikte", deyni "iin, diye", sesle"dinlemek", urok "ders", vb.) ve szdizimlik (syntactical) farklar Gagauzca ile Trke arasndaki karlkl anlalabilirlii nemli lde azaltr. Bununla birlikte Gagauzlar Trkiye snrlar iinde yaam olsalard, Gagauzca, hi kukusuz, Trkenin bir diyalekti saylrd. Ne var ki durum byle deildir. 1970 saymlarna gre SSCB'de yayan Gagauzlann says 157,000'dir. Gagauzlann byk ounluu Moldav SSC'nin gney blgesi ile Ukrayna SSC'nin buna bitiik olan Odessa blgesinde yaar. Gagauzlar buraya (Besarabya'ya) XVIII. yzyl sonlar ile XIX. yzyl balarnda Kuzey-Dou Bulgaristan'dan getirilip yerletirilmilerdir. G ettirilmiyen az sayda Gagauz Bulgaristan'daki eski yurtlannda yaamaktadr. Ayrca, Kazakistan ile Orta Asya'da da baz kk Gagauz topluluklar (birka ky) vardr. Gagauzca 1957 ylna kadar bir diyalekt olarak kalmtr. XX. yzyl balarnda (1910-1930 yllar arasnda) Kiinev Piskoposluu tarafndan Gagauzlar iin Rus ve Romen alfabeleri ile din kitaplar (ncil, Zebur, Kilise tarihi vb.) yaymlanmtr. 30 Temmuz 1957'de Moldav SSC Yksek Sovyeti Bakanlnn ald bir kararla Gagauzca iin Kiril asll bir alfabe kabul edilmitir. Gagauzca imdi bu alfabe ile yazlmaktadr.

Gagauzcann iki diyalekti vardr: 1) Orta (adr-Lung ve Komrat) diyalekt, 2) Gney (Vulkanet) diyalekti. Bu iki diyalekt arasnda baz seslik, biimlik ve szlk farklar vardr. Biimlik farklarn en nemlisi imdiki zamann Orta diyalektte -er ile (al-er, ver-er), Gney diyalektinde ise -y/-iy eki ile kurulmasdr: al-y "alyor", ver-iy "veriyor", vb. gibi. Gagauz yaz dili orta diyalekt zerine kurulmutur. Bu iki diyalekt arasnda szlk farklar da vardr. te bir ka rnek: Orta diyalekt giysi = Gney d. amar, Orta d. ie = Gney d. sra (pencere cam) vb. Dipnotlar 1. Hacettepe niversitesi Sosyal ve dari Bilimler Fakltesi Ders Yl Gz Smestri Katalogu. 2. Bkz. rnein Ahmet Cevat Emre, Trk Lehelerinin Mukayeseli Grameri, birinci kitap: Fonetik, T.D.K. Yaynlan D. 28, istanbul 1949. 3. Bkz. rnein A. Dilar, Dil, Diller, Dilcilik, T.D.K. Yaynlar, say: 263, Ankara 1968, s. 84-85-86. 4. Bkz. rnein, Saadet aatay, Trk Leheleri rnekleri II: Yaayan Az ve Leheler, Ank. Univ. Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Yaynlan: 214, Ankara 1972. Bu eserin giri blmnde sayn aatay "Yakutlarn ve uvalarn dili artk lehe denemeyecek kadar kelime kknde ve hazinesinde de deimi olduundan, ikinci bir Trk dili grubu olarak yer almtr" demekte ve uvaa ile Yakutann lehe saylamayacan kabul etmektedir. Ancak, ayn cmleden, bu iki dilin bir gruba girdii anlam da kyor ki bu gre katlmak olanakszdr. uvaa ile Yakuta iki ayn Trk dilidir. nk, birincisi bir r, l dili olduu ve Ana Bulgarcaya gittii halde, ikincisi bir z, dilidir ve Ana Trkeye gider. 5. Bkz. rnein, Reid Rahmeti Arat, "Trk ivelerinin Tasnifi", Trkiyat Mecmuas, X, st. 1953, s. 59-139 ve "Trk Milletinin Dili", Trk Dnyas Elkitab, Trk Kltr Aratrma Enstits Yaynlan: 45, seri: I say: A5, Ankara 1976, s. 137. 6. Charles F. Hockett, A Course in Modern Linguistics, New York 1958, s. 327-328. 7. "Pantrkizm lks ve Dilde Birlik iddias", Trk Dili, say: 310, Temmuz 1977, s. 15-18.