ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑΣ
ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΑΙ ΣΤΡΟΒΙΛΟΜΗΧΑΝΩΝ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Κωδικός: DT- 075/2011-01

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
Μπάτσιος Κωνσταντίνος του Θεοδώρου

Επιβλέπων Καθηγητής
Ανδρόνικος Ε. Φιλιός, Δρ. Μηχανολόγος Μηχανικός

Αθήνα, 2011

Copyright 2011: Εργαστήριο Μηχανικής Ρευστών και Στροβιλομηχανών, Τμήμα Εκπαιδευτικών Μηχανολογίας, ΑΣΠΑΙΤΕ, Τηλ./Fax +30 2102896838, http://fmtulab.meed-aspete.net/
Απαγορεύεται η αναδημοσίευση και η αναπαραγωγή με φωτοτυπικό μηχάνημα ή με χρήση άλλου ηλεκτρονικού μέσου οποιουδήποτε τμήματος αυτής της πτυχιακής εργασίας χωρίς τη γραπτή άδεια του συγγραφέα, του επιβλέποντα καθηγητή και του υπευθύνου του Εργαστηρίου.

2

ΔΕΛΤΙΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ
Κωδικός Εργασίας-1

Κωδικός Εργασίας-2

DT - 075/2011-01

Τίτλος Εργασίας

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Σπουδαστής ,-ές

Μπάτσιος Κωνσταντίνος

Επιβλέπων Καθηγ.

Φιλιός Ε. Ανδρόνικος, Δρ. Μηχ/γος Μηχ/κος

Τμήμα

Εκπαιδευτικών Μηχανολογίας

Εργαστήριο

Εργαστήριο Μηχανικής Ρευστών και Στροβιλομηχανών

Ημερομηνία

30-09-2011

Λέξεις κλειδιά

Συσκευή μεμβράνης σαπουνιού, Οπτικοποίηση ροής

Περίληψη: Με σκοπό τον εμπλουτισμό του εξοπλισμού του Εργαστηρίου Μηχανικής Ρευστών
και Στροβιλομηχανών της ΑΣΠΑΙΤΕ, σχεδιάσθηκε και κατασκευάστηκε στα πλαίσια της παρούσας πτυχιακής εργασίας η συσκευή ρεουσών μεμβρανών σαπουνιού για τη διεξαγωγή πειραμάτων οπτικοποίησης της ροής γύρω από χαρακτηριστικά ομοιώματα. Επιπλέον, κατασκευάστηκαν συνολικά εννέα ομοιώματα και αποτυπώθηκε σε φωτογραφίες και βίντεο η ροή του ρευστού γύρω από αυτά. Διεξήχθησαν πειραματισμοί με δεκαπέντε διαφορετικά διαλύματα σαπουνιού για την επιλογή του καταλληλότερου με βασικά κριτήρια την ένταση των αντανακλάσεων
του φιλμ κατά τη διαδικασία οπτικοποίησης της ροής και τη διάρκεια αντοχής του στο χρόνο.
Για την αποτύπωση της ροής γύρω από τα αντικείμενα σε φωτογραφίες και βίντεο δημιουργήθηκε τεχνητός φωτισμός με απλή λάμπα κίτρινου χρώματος.
THESIS INFORMATION SHEET
Code number-1

Code number-2

DT - 075/2011-01

Title

FLOW VISUALIZATION WITH SOAP FILM

Student (s)

Mpatsios Konstantinos

Advisor

Filios E. Andronikos, Ph.D.

Department

Mechanical Engineering Educators

Laboratory

Laboratory of Fluid Mechanics and Turbomachinery

Date

30-09-2011

Keywords

Soap tunnel, Flow visualization

Abstract: To enrich the laboratory infrastacture of the Laboratory of Fluid Mechanics and Turbomachinery of the School of Pedagogical and Technological Education (ASPETE), the design
and construction of a soap tunnel to serve flow visualization around models was accomplished in
the present thesis. In addition, a total of nine models were constructed and captured in photos the
flow of fluid around them. Conducted experiments with fifteen different soap solutions for the
selection of the fittest with basic criteria of intensity of reflections of the film during the visualization of flow and durability over time. To capture the flow around objects in photos and videos,
the required artificial light was produced using s simple yellow light bulb.

3

Δήλωση ακαδημαϊκής ακεραιότητας
(Declaration of academic integrity)

Ο υπογράφων υπεύθυνα δηλώνει ότι η παρούσα πτυχιακή εργασία με τίτλο «ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ» είναι προϊόν δικής μου δουλειάς και ότι όλες οι πηγές που έχουν χρησιμοποιηθεί για τη σύνταξη της αναφέρονται πλήρως.

______________________
Κωνσταντίνος Μπάτσιος

4

Ευχαριστίες
H πτυχιακή μου εργασία με τίτλο «Οπτικοποιήσεις ροών με φιλμ σαπουνιού»
πραγματοποιήθηκε στο Εργαστήριο Μηχανικής Ρευστών και Στροβιλομηχανών
της ΑΣΠΑΙΤΕ, κατά το ακαδημαϊκό έτος 2010–11 υπό την επίβλεψη του καθηγητή
και υπευθύνου του Εργαστηρίου κ. Ανδρόνικου Φιλιού.
Αρχικά, για την ολοκλήρωση της πτυχιακής μου εργασίας θέλω να ευχαριστήσω τον καθηγητή μου κ. Α. Φιλιό, ο οποίος με εμπιστεύτηκε και μου έδωσε
την ευκαιρία να συνεργαστώ μαζί του. Ο ζήλος του στη συστηματική εργασία με
εφόδια την επιστημονική σκέψη και μεθοδολογία ήταν ένα μάθημα ζωής για εμένα. Συνεργαζόμενος μαζί του, απόκτησα γνώσεις και εμπειρίες και όχι μόνο στο
αντικείμενο της πτυχιακής εργασίας και βίωσα ότι η εκπόνηση μιας επιστημονικής
εργασίας είναι μια ευχάριστη πρόκληση όταν υπάρχουν σαφείς στόχοι και μεθοδική προσέγγιση. Ακόμη, τον ευχαριστώ για την πολύτιμη βοήθεια που μου προσέφερε απαντώντας σε απορίες και συνδράμοντας στην υπέρβαση των δυσκολιών
που προέκυψαν κατά τη διάρκεια εκπόνησης της εργασίας.
Θέλω να ευχαριστήσω θερμά τον κ. Άγγελο Φιλιό ο οποίος διαθέτοντας τον
αναγκαίο φωτογραφικό εξοπλισμό πραγματοποίησε τη λήψη φωτογραφιών και βίντεο συμβάλλοντας κατ’ αυτό τον τρόπο στην ολοκλήρωση της εργασίας μου. Η
υπομονή που έδειξε σε όλη τη διαδικασία και η βοήθεια που μου παρείχε ήταν
πραγματικά ανεκτίμητη.
Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω θερμά τον συνεργάτη του Εργαστηρίου κ. Δημήτριο Χριστολουκά για τις συμβουλές, τις γνώσεις και τη βοήθεια που μου παρείχε ώστε να προσπεράσω τις δυσκολίες που αντιμετώπισα κατά τη διάρκεια εκπόνησης της πτυχιακής εργασίας.
Ακόμη, θέλω να ευχαριστήσω τον κ. Νικόλαο Φουντά, Εκπαιδευτικό Μηχανολόγο Μηχανικό και συνεργάτη του Εργαστηρίου Κατεργασιών της ΑΣΠΑΙΤΕ,
για την παραχώρηση των απαραίτητων υλικών, εργαλείων και του χώρου του εργαστηρίου Κατεργασιών καθώς και για την επίβλεψή του στην κατασκευή των χαρακτηριστικών ομοιωμάτων γύρω από τα οποία πραγματοποιήθηκε η οπτικοποίηση της ροής.
Θέλω να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τον συμφοιτητή και καλό μου φίλο Νικόλαο
Ντίντα ο οποίος συνέβαλε καθοριστικά στον τρισδιάστατο σχεδιασμό της συσκευής ρεουσών μεμβρανών και των ομοιωμάτων.
Ιδιαίτερη μνεία και ευχαριστίες, επιθυμώ να εκφράσω στον υπεύθυνο της εταιρίας Β. Καπώνης & Σια ΟΕ ο οποίος μας χορήγησε την περισταλτική αντλία
της πειραματικής συσκευής.
Κλείνοντας θέλω να ευχαριστήσω τους γονείς μου για την εμπιστοσύνη που
μου δείχνουν και τη σιγουριά που μου προσφέρουν με την ηθική συμπαράστασή
τους και τη βοήθεια που μου δίνουν απλόχερα σε κάθε είδους δυσκολία που αντιμετωπίζω.
Κωνσταντίνος Μπάτσιος

5

(κενή σελίδα)

6

ΕΚΤΕΤΑΜΕΝΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η παρούσα πτυχιακή εργασία επικεντρώνεται στο σχεδιασμό και την κατασκευή πειραματικής διάταξης με φιλμ σαπουνιού η οποία θα παρέχει τη δυνατότητα οπτικοποίησης ροών. Η διάταξη αρχικά μπορεί να εξυπηρετήσει εκπαιδευτικούς σκοπούς, ενώ υπό ορισμένες προϋποθέσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ερευνητικό επίπεδο. Εξ όσων είναι γνωστό, παρόμοια εγκατάσταση δεν υπάρχει σε
ελληνικά ακαδημαϊκά ιδρύματα ενώ χρησιμοποιείται σε πανεπιστημιακά ιδρύματα
του εξωτερικού. Για το σχεδιασμό και την κατασκευή της εγκατάστασης πραγματοποιήθηκε συστηματική μελέτη παρόμοιων διατάξεων σε μια προσπάθεια να αξιοποιηθεί πλήρως η υφιστάμενη εμπειρία.
Η συσκευή ρέουσας μεμβράνης με διάλυμα σαπουνιού παράγει φιλμ σαπουνιού καθέτου ροής συνολικού ύψους που υπερβαίνει τα δυο μέτρα και πλάτους περίπου μισό μέτρο. Το μεγαλύτερο μέρος της συσκευής κατασκευάστηκε από ξύλο.
Ειδικότερα χρησιμοποιήθηκαν σουηδικά καδρόνια διαφόρων διαστάσεων και κόντρα πλακέ θαλάσσης πάχους 2 mm. Όλα τα ξύλινα μέρη είναι βαμμένα με συντηρητικό ξύλο και συναρμολογήθηκαν με ξυλόβιδες διαφόρων διαστάσεων. Για την
εύκολη μετακίνηση της συσκευής τοποθετήθηκαν ρόδες με φρένο. Η δεξαμενή
παροχής του διαλύματος σαπουνιού είναι κατασκευασμένη από διάφανο πλεξιγκλάς πάχους 5mm και στο κάτω άκρο της υπάρχει χειροκίνητη βαλβίδα ελέγχου
ροής. Τα όρια της ρέουσας μεμβράνης του διαλύματος καθορίζονται από πετονιά
που δημιουργεί ένα κλειστό βρόγχο. Το άνω άκρο του βρόγχου είναι προσαρμοσμένο σε σωληνάκι κατάντη της βάνας ελέγχου της ροής ενώ στο κάτω άκρο υπάρχει άγκιστρο προσαρμογής βαρών για την τάνυση της πετονιάς. Η συσκευή είναι εξοπλισμένη με περισταλτική αντλία μέγιστης παροχής 7lt/h η οποία ανατροφοδοτεί το διάλυμα σαπουνιού από τη δεξαμενή συλλογής ξανά στη δεξαμενή παροχής.
Με σκοπό τη διεξαγωγή ενδεικτικών πειραμάτων οπτικοποίησης της ροής
σχεδιάστηκαν και κατασκευάστηκαν εννέα ομοιώματα τα οποία προσαρμόζονται
σε ράβδο συγκράτησης η οποία μπορεί να περιστραφεί κατά τον άξονα της και
κάθετα στο επίπεδο της μεμβράνης του σαπουνιού. Παρήχθησαν δεκαπέντε διαφορετικά διαλύματα σαπουνιού και διεξήχθησαν αντίστοιχα πειράματα με σκοπό τον
προσδιορισμό του πλέον καταλλήλου διαλύματος με βασικά κριτήρια επιλογής την
αντοχή στο χρόνο και την ένταση των αντανακλάσεων του φιλμ κατά τις φωτογραφήσεις ή βιντεοσκοπήσεις.
Για την αποτύπωση της ροής γύρω από τα αντικείμενα σε φωτογραφίες και
βίντεο δημιουργήθηκε τεχνητός φωτισμός με λάμπα κίτρινου χρώματος, στην αντανάκλαση αυτής στο φιλμ ήταν έντονα ορατή η ροή γύρω από τα χαρακτηριστικά αντικείμενα.

7

EXTENDED SUMMARY
This thesis focuses on the design and construction of the experimental setup
with a soap film which provides the possibilities to visualize flow. This provision
might initially serve educational purposes, and under certain conditions can be
used for research. As far as I know, no such facility exists in Greek academic institutions and used in universities abroad. For the design and construction of the
facility made a systematic study of similar provisions in an effort to fully exploit
existing experience.
The device transient membrane with a solution of soap film soap produces
vertical flow totalling more than two meters and a width of about half a meter.
The bulk of the device was constructed of wood. Specifically, Swedish planks of
various dimensions and plywood thickness 2 mm were used. All wooden parts are
coated with preservative wood and assembled with screws of various sizes. For
easy removal of the device installed wheels with brakes. The container for the
soap solution is made of transparent Plexiglas thickness 5mm and the bottom end
of a manual control valve flow. The limits of free-flowing solution membrane are
set by a fishing line that creates a closed loop. The upper end of the loop is adjusted in a tube at the downstream flow control valve while the bottom bracket adjustment burden is on the line tension. The device is equipped with peristaltic
pump to provide maximum 7lt/h, which feeds back into the soap solution from the
holding tank back into the tank supply..
In order to conduct indicative of the flow visualization experiments were designed and constructed nine models that fit a restraint bar that can be rotated along
the axis and perpendicular to the plane of the membrane of soap. Produced fifteen
different soap solutions and the corresponding experiments were conducted to determine the most appropriate solution to key selection criteria for the durability
and intensity of the reflections of the film during photo shoots and filming.
To capture the flow around objects in photographs and videos created artificial lighting bulb yellow glare that the film was highly visible flow around the
models.

8

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

11

1.1

ΔΙΣΔΙΑΣΤΑΤΕΣ ΡΟΕΣ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
1.1.1 Βιβλιογραφική ανασκόπηση
ΣΚΟΠΟΣ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

12
12
14

ΥΔΡΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΜΒΡΑΝΩΝ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

15

2.1
2.2
2.3

16
17
20

1.2

2

3

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

3.6

4

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ
ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΣΥΣΚΕΥΗΣ
ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΛΚΟΜΕΝΩΝ
3.3.1 Ομοιώματα
ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΣΤΗ ΡΕΟΥΣΑ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
3.5.1 Χρωματισμοί και αντανακλάσεις
3.5.1.1 Λεπτή μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού
3.5.1.2 Μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού πάχους 200 nm
3.5.1.3 Μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού πάχους 100 nm
ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΣΚΕΥΗΣ

ΠΟΙΟΤΙΚΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΡΕΟΥΣΑΣ
ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
4.1
4.2
4.3
4.4

4.5

5

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΡΟΗΣ ΣΕ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
ΕΞΙΣΩΣΗ LAPLACE – YOUNG

ΛΗΨΕΙΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ ΚΑΙ VIDEO
ΡΟΗ ΣΕ ΚΥΛΙΝΔΡΟ
ΡΟΗ ΣΕ ΑΕΡΟΤΟΜΗ ΥΠΟΗΧΗΤΙΚΗΣ ΡΟΗΣ
ΡΟΗ ΣΕ ΑΕΡΟΤΟΜΕΣ ΥΠΕΡΗΧΗΤΙΚΗΣ ΡΟΗΣ
4.4.1 Αεροτομή double wedge
4.4.2 Αεροτομή flattened double wedge
ΡΟΕΣ ΣΕ ΑΜΒΛΕΙΑ ΣΩΜΑΤΑ

23
24
24
26
30
31
32
33
34
35
35
36

37
38
39
40
41
41
42
43

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ – ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

45

5.1
5.2

46
46

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

9

6

10

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

49

6.1
6.2
6.3
6.4

50
50
50
50

ΒΙΒΛΙΑ
ΑΡΘΡΑ ΑΠΌ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ
ΑΡΘΡΑ ΑΠΟ ΣΥΝΕΔΡΙΑ
ΠΗΓΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

1
ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1.1

ΔΙΣΔΙΑΣΤΑΤΕΣ ΡΟΕΣ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
1.1.1 Βιβλιογραφική ανασκόπηση

12
12

1.2

ΣΚΟΠΟΣ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

14

11

12

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

1.1

ΔΙΣΔΙΑΣΤΑΤΕΣ ΡΟΕΣ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Οι ρέουσες μεμβράνες σαπουνιού (falling soap films) 1 είναι ίσως η πλέον ενδεδειγμένη προσέγγιση δισδιάστατων ροών, καθώς παρέχουν το πλεονέκτημα της
εκτέλεσης πραγματικών πειραμάτων. Η δυνατότητα πειραματικής μελέτης δισδιάστατων ροών επιτρέπει την καλύτερη κατανόηση των φαινομένων τα οποία βεβαίως μπορούν να διερευνηθούν με υπολογιστικές προσομοιώσεις. Για την περαιτέρω
κατανόηση των μηχανισμών που διέπουν τις ροές των ρευστών, κάθε θεωρητική
μελέτη πρέπει να εφαρμόζεται σε συνδυασμό με τις πειραματικές παρατηρήσεις –
μετρήσεις και υπολογιστικές προσομοιώσεις. Το φιλμ που παράγεται από διάλυμα
σαπουνιού μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη μελέτη της αλληλεπίδρασης μεταξύ
των στρωμάτων του ρευστού ενώ τα φαινόμενα που λαμβάνουν χώρα κατά τη ροή
του διαλύματος αποτελούν ιδιαίτερο αντικείμενο της ρεολογίας.
Για τη μελέτη των φαινομένων που λαμβάνουν χώρα στη ρευστοδυναμική
χρησιμοποιούνται πειραματικές συσκευές και διατάξεις μεταξύ των συγκαταλέγεται η ρέουσα μεμβράνη σαπουνιού ή «σήραγγα σαπουνιού» (soap tunnel). Από την
υφιστάμενη βιβλιογραφία και τις εν γένει δημοσιευμένες πληροφορίες συνάγεται
ότι μεμβράνες σαπουνιού έχουν χρησιμοποιηθεί για την οπτικοποίηση ροών τόσο
για εκπαιδευτικούς όσο και ερευνητικούς σκοπούς. Παρά το γεγονός ότι συγκριτικά με πειράματα που έχουν λάβει χώρα στο εξωτερικό τη δεκαετία του ‘80, έχει
καταγραφεί δεκαπλάσια αύξηση της ταχύτητας του ρευστού, δεκαπλάσια αύξηση
της διάρκειας ζωής του φιλμ, δεκαπλάσια μείωση της τριβής του αέρα στην ελεύθερη επιφάνεια του ρευστού και εκατονταπλάσια αύξηση του μεγέθους του συστήματος, εξακολουθούν να υπάρχουν ερωτηματικά σχετικά με το αν τα φιλμ σαπουνιού είναι κατάλληλο για την παρατήρηση φαινομένων που περιγράφονται από
τις εξισώσεις Navier – Stokes. Οι ενστάσεις που κατατίθενται αφορούν μεταξύ
των άλλων την ταχύτητα του ρευστού, τη σταθερότητα του πάχους του φιλμ καθώς
και την αλληλεπίδραση του περιβάλλοντος αέρα με το φιλμ. Οι προαναφερόμενοι
προβληματισμοί αναμφίβολα θέτουν ζητήματα μέτρησης αυτών των παραγόντων
με την ανάπτυξη αντιστοίχων τεχνικών μετρήσεων.
1.1.1

Βιβλιογραφική ανασκόπηση

Για την πραγματοποίηση της παρούσας πτυχιακής εργασίας δαπανήθηκε
αρκετός χρόνος για την εύρεση και τη μελέτη της υφιστάμενης βιβλιογραφίας και
άλλων πηγών πληροφόρησης για τις ρέουσες μεμβράνες σαπουνιού. πηγών και βιβλιογραφίας. Στο σύνολο τους οι βιβλιογραφικές αναφορές και πηγές αντλήθηκαν
στο διαδίκτυο και από αυτή την αναζήτηση συνάγεται με κάποια επιφύλαξη ότι
σχετική διάταξη δεν υφίσταται σε ελληνικά ακαδημαϊκά ιδρύματα.
Στην ιστοσελίδα του Maarten Rutgers 2 εντοπίζονται πολύ χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με τα φιλμ σαπουνιού. Παρέχονται πληροφορίες σχετικά με το τι είναι φιλμ σαπουνιού και ποια η διαφορά του από τις σαπουνόφουσκες, δίνεται ένας
1

2

Rutgers, M.A., Wu, X.L. and Daniel, W.B. (2001), Conducting fluid dynamics experiments
with vertically falling soap films, Review of Scientific Instruments, Volume 72, Number 7, pp.
3025-3037, (http://tiny.cc/rqnzf, Accessed 21/3/2011).
Maarten Rutgers' web site, http://maartenrutgers.org, (Accessed 21/3/2011).

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

13

πλήρης οδηγός, με πολύ απλά και φθηνά υλικά, για την κατασκευή συσκευής με
φιλμ σαπουνιού, ενώ υπάρχει και πληθώρα φωτογραφιών και video σχετικά με γιγάντια φιλμ σαπουνιού, ροη σε δισδιάστατο κύλινδρο και κρουστικά κύματα σε
αμβλεία σώματα.
Στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου του Buffalo 3 γίνεται αναφορά στις ρέουσες μεμβράνες σαπουνιού, όπου μεταξύ άλλων, παρέχονται πληροφορίες για τους
λόγους που χρησιμοποιούνται τα φιλμ σαπουνιού σε πειραματικές μελέτες δισδιάστατης ροής και μια εισαγωγή στα ασταθή διατμητικά στρώματα.
Οι Laura Borowski etal 4 , από το Πανεπιστήμιο Loyola στο Maryland της
Βαλτιμόρης προτείνουν τη χρήση σήραγγας με φιλμ σαπουνιού για τη δημιουργία
σχεδόν δισδιάστατης ροής ρευστού. Εντός της ρέουσας μεμβράνης τοποθετούνται
ομοιώματα όπου με τη βοήθεια κατάλληλου φωτισμού (λάμπα νατρίου) οτικοποιείται η ροή γύρω από αυτά. Η συσκευή δημιουργεί ένα σχεδόν οριζόντιο, συνεχές φιλμ σαπουνιού με χαμηλά ποσοστά ροής μέσα στο οποίο τοποθετείται κυλινδρικό ομοίωμα και παρακολουθείται η ροή γύρω του. Επίσης πραγματοποιήθηκαν
και συγκρίσεις των ποιοτικών πειραματικών αποτελεσμάτων με αποτελέσματα του
λογισμικού προσομοίωσης CFD ACE + 5 .
Ο J. Glowa 6 , στην πτυχιακή του εργασία στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της
Μασαχουσέτης παρέχει πληροφορίες σχετικά με τη συλλογή δεδομένων θέσης και
ταχύτητας του ρευστού σε πραγματικό χρόνο. Αυτό πραγματοποιείται με τη βοήθεια ενός φιλμ σαπουνιού καθέτου ροής, το οποίο φωτίζεται κατάλληλα με λάμπα
νατρίου χαμηλής πιέσεως ενώ τα δεδομένα συλλέγονται από ένα σύστημα καταγραφής βίντεο υψηλής ταχύτητας (SI – 640M) το οποίο συνδέεται σε μια κάρτα
βίντεο (EPIXIncRIXCI CL1) έτσι ώστε τα δεδομένα να μεταφέρονται σε ηλεκτρονικό υπολογιστή για περεταίρω επεξεργασία από κατάλληλο λογισμικό.
Οι M.A.Rutgers, etal 7 περιγράφουν με ιδιαίτερη λεπτομέρεια την κατασκευή
διάταξης ρέουσας μεμβράνης σαπουνιού. Στην εργασία παρέχουν πληροφορίες
σχετικά με τη φύση των μεμβρανών σαπουνιού και εν συνεχεία όλα τα απαραίτητα
στοιχεία για τη δημιουργία ανθεκτικών ρέουσων μεμβρανών, με ταχύτητα ροής
από 0,5 μέχρι 4 m/s, πάχους μεταξύ 1 και 10 μm και μεγέθους 3 m ύψος και 10 cm
πλάτους. Επίσης περιγράφεται ένας μεγάλος αριθμός τεχνικών μετρήσεων της ροής και του πάχους της ρέουσας ταινίας καθώς και της αντίστασης του αέρα στην
ελεύθερη επιφάνεια.

3

4

5

6

7

Flowing soap films, Department of Mechanical and Aerospace Engineering, The State University of New York at Buffalo, http://tiny.cc/9uxir, (Accessed 21/3/2011).
Borowski, L., Lowe, M. and Bailey, R.T. (2009), A soap film apparatus to study twodimensional hydrodynamic phenomena, In Proceedings of the Fall 2009 ASEE Mid ‐ Atlantic
Section Conference, King of Prussia, PA, October 23-24, p.15, (http://tiny.cc/4fwpu, Accessed 21/3/2011).
CFD-ACE+, ESI Corp., http://www.esi-group.com/products/Fluid-Dynamics/cfd-ace, (Accessed 21/3/2011).
Glowa, J. (2007), Design and Process/Measurement for Immersed Element Control in a Reconfigurable Vertically Falling Soap Film, Batchelor Thesis, MIT, (http://tiny.cc/npnj8, Accessed 21/3/2011).
Rutgers, M.A., Wu, X.L. and Daniel, W.B. (2001), Conducting fluid dynamics experiments
with vertically falling soap films, Review of Scientific Instruments, Volume 72, Number 7, pp.
3025-3037, (http://tiny.cc/fuk50, Accessed 21/3/2011).

14

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Στην εργασία του M. Reardon 8 γίνεται μια εισαγωγή στη θεωρία των φιλμ σαπουνιού και των ελαχίστων επιφανειών. Γίνεται λήψη στοιχειωδών παραδοχών
σχετικά με τις φυσικές αρχές που διέπουν τα φιλμ σαπουνιού και με τη βοήθεια
από περιοχές των μαθηματικών όπως, μιγαδική ανάλυση, διαφορική γεωμετρία και
λογισμό των μεταβολών εξηγείται η παρατηρούμενη συμπεριφορά των φιλμ σαπουνιού. Επίσης παρέχονται έννοιες και αποτελέσματα μελέτης για τις ελάχιστες
επιφάνειες.
Τέλος, μια ομάδα φοιτητών 9 κατασκεύασαν μια διάταξη ρέουσας μεμβράνης
σαπουνιού καθέτου ροής με σκοπό την παρατήρηση και τη φωτογράφιση των αναταράξεων στη ροή του φιλμ. Για το φωτισμό χρησιμοποιήθηκαν δυο λάμπες νατρίου (500 W) ενώ για τη φωτογράφηση χρησιμοποιήθηκε μια κάμερα υψηλής ταχύτητας (Canon 40D, 1/60 sec)
1.2

ΣΚΟΠΟΣ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Η παρούσα πτυχιακή εργασία εντάσσεται στα πλαίσια της πολιτικής εμπλουτισμού της εργαστηριακής υποδομής του Εργαστηρίου Μηχανικής Ρευστών &
Στροβιλομηχανών (ΕΜΡΣ) της Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. μέσω πτυχιακών εργασιών όπου οι
σπουδαστές συμμετέχουν στο σχεδιασμό, την κατασκευή αλλά και τον πειραματισμό.
Σκοπός της εργασίας είναι ο σχεδιασμός και η κατασκευή εργαστηριακής συσκευής που να παράγει ρέουσα μεμβράνη σαπουνιού για να εξυπηρετήσει αρχικά
τις εκπαιδευτικές ανάγκες του ΕΜΡΣ σε οπτικοποιήσεις ροών γύρω από σώματα.
Επιμέρους στόχοι της εργασίας είναι:
 Πειραματισμός με διάφορα διαλύματα σαπουνιού με σκοπό τον προσδιορισμό
του πλέον καταλλήλου για τη διάταξη με κριτήρια την ανθεκτικότητα στο χρόνο, την ευκρίνεια των ειδώλων κατά τη φωτογράφηση ή βιντεοσκόπηση και βέβαια το χαμηλότερο κόστος.
 Σχεδιασμός και κατασκευή ομοιωμάτων που θα χρησιμοποιηθούν ως πρότυπα
για την παρατήρηση των δισδιάστατων ροών γύρω από αυτά.
 Πειραματισμός με τα διαθέσιμα μέσα και τεχνικές φωτογράφησης και βιντεοσκόπησης.

8

9

Reardon, M. (2007), An introduction to the theory of Soap Films and Minimal Surfaces, ME
336: Continuum Mechanics Term Paper, http://tiny.cc/d3qyb, (Accessed 21/3/2011).
Jauquet, J. (2010), Soap film tunnel, Group Project 1, http://tiny.cc/wtshj, (Accessed
21/3/2011).

2
ΥΔΡΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΜΒΡΑΝΩΝ
ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
2.1

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

16

2.2

ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΡΟΗΣ ΣΕ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

17

2.3

ΕΞΙΣΩΣΗ LAPLACE – YOUNG

20

15

16

2.1

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Τα φιλμ νερού έχουν μελετηθεί, στις πρωτοποριακές εργασιές του Savart 1, 2
και Boys 3 και αργότερα από τους Squire 4 και Taylor 5 , εξαιτίας της φυσικής ομορφιάς τους, το θεωρητικό ενδιαφέρον τους και της ποικιλίας των εφαρμογών. Όταν
προστεθεί σαπούνι στο νερό, η εξάρτηση της επιφανειακής τάσης από τη συγκέντρωση σαπουνιού κάνει το φιλμ ελαστικό και κατά συνέπεια μειώνει την τάση
του να σπάει. Τα φιλμ σαπουνιού διαθέτουν μια μεγάλη κλίμακα κινήσεων σε διάφορα επίπεδα και αυτή η ιδιότητά τους τα καθιστά πλέον κατάλληλα στη μελέτη
των δισδιάστατων ροών.
Οι Gharib και Derango 6 προτείνουν μια οριζόντια διάταξη με φιλμ σαπουνιού
για την πειραματική μελέτη δισδιάστατων ροών. Οι Kellay και Goldburg 7 εκπονούν οπτικοποήσεις δισδιάστατων ροών σε κατακόρυφη ρέουσα μεμβράνη διαλύματος σαπουνιού. Στην πειραματική τους διάταξη, μια κάθετη μεμβράνη είναι συνεχώς τεντωμένη μεταξύ δυο λεπτών οδηγών καλωδίων μέσα στα οποία το διάλυμα σαπουνιού, το οποίο είναι τοποθετημένο σε δεξαμενή, ρέει ελεύθερα προς τα
κάτω με τη δύναμη της βαρύτητας.
Τα πειράματα με φιλμ σαπουνιού έχουν προσελκύσει το ενδιαφέρον πολλών
επιστημόνων οι οποίοι αναφέρονται στην εισαγωγή της εργασίας του J-M Chomaz
(2011) 8 . Παρ’ όλο όμως το συνεχές ενδιαφέρον, το θεμελιώδες ερώτημα, αν τα
φιλμ σαπουνιού υπακούν στις κλασικές εξισώσεις Navier – Stokes για ασυμπίεστη
δισδιάστατη ροή, παραμένει αναπάντητο.
Η λύση αυτού του προβλήματος εξαρτάται από την καταλληλότητα του πειράματος του φιλμ σαπουνιού. Μελέτες των Couder, Chomaz και Rabaud 9 , των
Chomaz και Cathalau 10 καθώς επίσης των Chomaz και Costa 11 έχουν δείξει ότι
μια εργαστηριακήπροσομοίωση μιας δισδιάστατης ροής μπορεί να επιτευχθεί εάν
η ταχύτητα είναι μικρή συγκριτικά με την ταχύτητα ελαστικού κύματος. Ωστόσο,
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Savart, F., (1833a), Mémoire sur le choc d'une veine liquide lancée contre un plan circulaire,
Ann. Chim. Phys. 54, pp. 55-87.
Savart, F., (1833b), Mémoire sur le choc de deux veines liquides animées de mouvements directement opposes, Ann. Chim. Phys. 54, pp. 257-310.
Boys, C.V., (1890), Soap Bubbles and the Forces which Mould them, Society for promoting
Christian knowledge, London and Anchor books, New York.
Squire, H.B., (1953), Investigation of the stability of a moving liquid film, Ann. Chim. Phys.
54, pp.257-310.
Taylor, G. I. (1959), The dynamics of thin sheets of fluid, II - waves on fluid sheets, Proc. R.
Soc. Lond. A 253, pp. 296-312.
Gharib, M. and Derango, P. (1989) A liquid film tunnel to study two-dimensional flows, Physica D 37, 406{416
Kellay, H., Wu, X.L. and Goldburg, W. (1995), Experiments with turbulent soap films, Phys.
Rev. Lett. 74, pp.3875-3878.
Chomaz J-M. (2001), The dynamics of a viscous soap film with soluble surfactant, J. Fluid
Mechanics, Vol. 442, pp. 387-409, (http://tiny.cc/j1n3b, Accessed 30/3/2011).
Couder, Y., Chomaz, J.M. and Rabaud, M. (1989), On the hydrodynamics of soap
lms, Physica D 37, pp. 384-405.
Chomaz, J.-M. and Cathalau, B. (1990), Soap films as two-dimensional classical fluids, Phys.
Rev. A 41, pp. 2243-2246.
Chomaz, J.-M. and Costa, M. (1998), Thin films dynamics. In Free Surface Flows (ed. H. C.
Kuhlmann & H.-J. Rath), pp. 44-99, CISM Courses & Lectures No. 391, Springer.

ΥΔΡΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΜΒΡΑΝΩΝ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

17

οι παραδοχές τους δεν έχουν πιστοποιηθεί και επιπλέον κανένα αποτέλεσμα δεν
πιστοποιεί το πότε η ταχύτητα του φιλμ σαπουνιού είναι κοντά στην ταχύτητα ελαστικού κύματος.
2.2

ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΡΟΗΣ ΣΕ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Το φιλμ σαπουνιού μπορούν να θεωρηθεί ως μια δομή τριών στρωμάτων 12 . Τα
τρία στρώματα συγκροτούνται από τις δυο επιφάνειες και το ρευστό που ρέει ανάμεσά τους. Για λόγους απλοποίησης θεωρείται μόνο ένα είδος επιφανειοδραστικής
ουσίας (σαπούνι) καθώς επίσης ότι το φιλμ είναι επίπεδο. Η συγκέντρωση σαπουνιού στην επιφάνεια συμβολίζεται με Γ ενώ η μέση συγκέντρωση σαπουνιού συμβολίζεται με c.
Ο όγκος του ρευστού κινείται με ταχύτητα u = (u,v,w). Το ρευστό θεωρείται
ασυμπίεστο με πυκνότητα ρ και κινηματικό ιξώδες ν = μ/ρ. Η πίεση στο εσωτερικό του φιλμ συμβολίζεται με p. Οι δυο επιφάνειες είναι παραμορφωμένες συμμετρικά και εντοπίζονται στη διεύθυνση z = ± η(x,y,t) ενώ το φιλμ δεδομένο ως επίπεδο βρίσκεται κατά μέσο όρο στις διευθύνσεις (x,y). Σε κάθε μια από τις επιφάνειες ασκείται επιφανειακή τάση που συμβολίζεται με σ.
Η μαζική ροή του ρευστού διέπεται από τις εξισώσεις ασυμπίεστης ροής Navier – Stokes ενώ ο κύριος όγκος της συγκέντρωσης σαπουνιού από την εξίσωση
διάχυσης οριζόντιας μεταφοράς:

*  u  0

(2.1)

u
1
 u  *u  * p  v*2u
t

(2.2)

c
 u  *c  D*2c
t

(2.3)

Η εξίσωση (2.1) είναι η εξίσωση της συνέχειας, η εξίσωση (2.2) είναι η εξίσωση
της ορμής και η εξίσωση (2.3) είναι η εξίσωση διάχυσης. Στις ανωτέρω εξισώσεις,
D είναι η δυνατότητα διάχυσης του σαπουνιού στον κύριο όγκο του ρευστού και
 * είναι το ανάδελτα για τον τρισδιάστατο χώρο για λόγους διαφοροποίησης από
το ομόλογο του  που αναφέρεται στο επίπεδο.
Οι παραπάνω παραδοχές είναι ρεαλιστικές, δεδομένου ότι το πάχος του φιλμ
σαπουνιού είναι μερικά microns, έτσι ώστε άμεσες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των
επιφανειών να θεωρούνται αμελητέες.
Το σύστημα εξισώσεων του κύριου όγκου του ρευστού συμπληρώνεται από
τις οριακές συνθήκες των δυο ελεύθερων επιφανειών και επειδή οι διαταραχές
στις επιφάνειες είναι συμμετρικές, οι συνθήκες της ανώτερης επιφάνειας θα πρέπει να έχουν δοθεί. H κινηματική συνθήκη στη διεπαφή z = η(x,y,t) επιβάλλει:
u
*
 u    w
t
12

(2.4)

Couder, Y., Chomaz, J.M. and Rabaud, M. (1989), On the hydrodynamics of soap films,
Physica D 37, pp. 384-405.

18

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Από την ισορροπία των δυνάμεων στη διεπαφή των στρωμάτων, συνάγεται 13 :

 p  pa  2  n   s    u   u t   n
*

*

(2.5)

όπου p a είναι η πίεση του αέρα που περιβάλει το φιλμ, S  IS  *   I  nn   *

είναι ο συντελεστής επιφανειακής κλίσης και n είναι το μοναδιαίο διάνυσμα κάθετο στην άνω επιφάνεια και με θετική φορά προς τον περιβάλλοντα αέρα και το οποίο ορίζεται ως ακολούθως:
2
2
           
n    ,  ,1  1       
 x y    x   y  

1/2

(2.6)

,

Στην εξίσωση (2.5), το 2β είναι η μέση καμπυλότητα της επιφάνειας

2  *  n 

2
2
 2     
   2   2      
1


2

1



   
x 2   y  
x y xy y 2   x  

    2    2 
1       


  x   y  

3/2

(2.7)

Το αριστερό μέλος της εξίσωσης (2.5) αντιστοιχεί στο νόμο Laplace – Young
ο οποίος ορίζει ότι η επιφανειακή τάση προκαλεί διαφορά πίεσης όταν εμφανίζονται καμπύλες στο περιβάλλον του ρευστού. Η συνιστώσα της διανυσματικής εξίσωσης (2.5) σε επίπεδο κάθετο στο διάνυσμα n δίνει:
p  pa  2  n   *u  *u t   n

(2.8)

Το δεξί μέλος της εξίσωσης (2.5) εκφράζει την ισορροπία στο εσωτερικό της
επιφάνειας μεταξύ της κλίσης της επιφανειακής τάσης και της εφαπτομενικής δια-

τμητικής τάσης στον όγκο του ρευστού   *u  *u t   n . Η συνιστώσα της εξίσωσης (2.8) στο επίπεδο που ορίζεται από τις χαρακτηριστικές διευθύνσεις (εφαπτόμενες στη διεπαφή) t1  1,0,  / x  και t 2   0,1,  / y  , η εξίσωση (2.5) δίνει:
0  S  t i  t i   *u  *u t   n

(2.9)

Για να λυθεί η εξίσωση της διάχυσης (2.3) είναι αναγκαία μια συνθήκη για τη
συγκέντρωση του σαπουνιού c στα όρια. Κατά τους Levich και Krylov 14 , ισχύει:
Dn  *c   j
13

14

(2.10)

Levich, V.G. and Krylov, V.S. (1969), Surface-tension-driven phenomena, Ann. Rev. Fluid
Mech. 1, pp.293-316.
Levich, V.G. and Krylov, V.S. (1969), Surface-tension-driven phenomena, Ann. Rev. Fluid
Mech. 1, pp.293-316.

ΥΔΡΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΜΒΡΑΝΩΝ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ


 s   u   DsS2   j
t

19

(2.11)

όπου j είναι ο ρυθμός ροής του σαπουνιού από τον κύριο όγκο του ρευστού προς
την επιφάνεια, και D s είναι η διάχυση των μορίων σαπουνιού στην επιφάνεια, η
οποία μπορεί να αμεληθεί καθώς το τυπικό μήκος κατά την κίνηση στο επίπεδο είναι μεγαλύτερο από το πάχος του φιλμ. Υποθέτοντας πως ο ρυθμός ροή του σαπουνιού j υπαγορεύεται σε μια διαδικασία προσρόφησης – αποπροσρόφησης, με
μιας πρώτης τάξης προσέγγιση αυτός είναι:
j   Kc    / 

(2.12)

όπου τ είναι ο χρόνος προσρόφησης – αποπροσρόφησης και Kc η στιγμιαία πυκνότητα στην επιφάνεια διεπαφής. Ο Κ είναι ένας συντελεστής με διαστάσεις μήκους που μπορεί να ερμηνευθεί ως το εικονικό πάχος του στρώματος διεπαφής.

Σχήμα 2.1: Εξέλιξη μιας μεμβράνης με αύξηση της εφαρμοζόμενης τάσης: (a) Αρχική κατάσταση, (b) Άμεση ανταπόκριση - ελαστικότητα Marangoni, (c) μεγάλος
χρόνο απόκρισης - ελαστικότητα Gibbs 15 .
Για να «κλείσει» το σύστημα των εξισώσεων, απαιτείται μια εξίσωση για την
επιφανειακή τάση η οποία εμφανίζεται στην εξίσωση (2.5). Η απλούστερη διατύπωση για την επιφανειακή επιβάλλει:
  a   r 

(2.13)

όπου σ a είναι η επιφανειακή τάση δίχως την παρουσία επιφανειοδραστικών ουσιών και σ r είναι η ελαστικότητα του φιλμ. Αν ο όρος σ r Γ δεν είναι μικρός συγκριτικά με τον όρο σ a τότε η παραπάνω εξίσωση μπορεί ως μια γραμμικοποιημέ15

Chomaz J-M. (2001), The dynamics of a viscous soap film with soluble surfactant, J. Fluid
Mechanics, Vol. 442, pp. 387-409, (http://tiny.cc/j1n3b, Accessed 30/3/2011).

20

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

νη έκφραση της επιφανειακής τάσης. Ο όρος σ r είναι καθοριστικός για την συμπεριφορά του φιλμ ως ένα δισδιάστατο εργαζόμενο ρευστό. Στο Σχήμα 2.1 απεικονίζεται το τέντωμα του φιλμ σαπουνιού το οποίο αρχικά είναι σε ισορροπία και στη
συνέχεια η ασκούμενη τάση αυξάνεται από σ i σε σ f . Αυτή η εξέλιξη περιλαμβάνει
την ελαστικότητα και τη διαδικασία προσρόφησης – αποπροσρόφησης. Για χρόνους μικρότερους από τ (Σχήμα 2.1b), η ροή των μορίων από τον κύριο όγκο του
ρευστού προς την επιφάνεια είναι αμελητέα. Η επιφάνεια του φιλμ αυξάνεται και
κατά συνέπεια, η συγκέντρωση σαπουνιού στην επιφάνεια Γ μειώνεται από την
αρχική τιμή Γ i μέχρι να φτάσει την τελική τιμή Γ f . Αυτή τη στιγμή, η αρχική χημική ισορροπία έχει σπάσει και τα μόρια του σαπουνιού μετακινούνται από τον κύριο όγκο του ρευστού προς την επιφάνεια. Σε αυτή τη διαδικασία μετακίνησης το
φιλμ επεκτείνεται αργά μέχρι j να είναι θετικό και Γ να έχει πιάσει την τιμή Γ f
από τη συνεχή επιβαλλόμενη τάση που εφαρμόζεται στο φιλμ. Για χρόνους μεγαλύτερους από τ (Σχήμα 2.1c), j πηγαίνει ξανά στο μηδέν και έχει επιτευχθεί μια
νέα χημική ισορροπία η οποία δίνεται από τη συνθήκη kc f -Γ f =0. Ο γρήγορος χρόνος ανταπόκρισης του φιλμ ονομάζεται ελαστικότητα Marangoni ενώ ο μεγάλος
χρόνος ανταπόκρισης ελαστικότητα Gibbs 16 .
2.3

ΕΞΙΣΩΣΗ LAPLACE – YOUNG

Η ελεύθερη ή δυναμική ενέργεια ενός φιλμ – επιφάνειας υπολογίζεται λαμβάνοντας υπόψη τη δύναμη που χρησιμοποιήθηκε για την επέκταση του φιλμ - επιφάνειας ενάντια στην επιφανειακή τάση. Αν γίνει η παραδοχή ότι η τάση παραμένει σταθερή κατά τη διάρκεια της διαδικασίας και ότι η επιφάνεια θα συρρικνωθεί
στον ελάχιστο χώρο αν αφεθεί δίχως να επηρεαστεί από κάποιο παράγοντα, η ελεύθερη ενέργεια δίνεται από τη σχέση E f =σΑ, όπου σ είναι η επιφανειακή τάση
και Α είναι το εμβαδόν της επιφάνειας. Καθώς οι εσωτερικές δυνάμεις της επιφανειακής τάσης του φιλμ λειτουργούν πάντα με σκοπό την ελαχιστοποίηση της δυναμικής ενέργειας και επειδή αυτό επιτυγχάνεται με τη μείωση της επιφάνειας, είναι προφανές ότι η επιφανειακή τάση δρα με σκοπό την ελαχιστοποίηση του εμβαδού της επιφάνειας.
Έχει ληφθεί υπόψη η ισχύς της τάσης στην εφαπτομενική διεύθυνση των ορίων (οι δυο επιφάνειες), αλλά δεν έχουν εξεταστεί οι δυνάμεις που δρουν κατά την
κανονική διεύθυνση της επιφάνειας (φιλμ). Η πιο σημαντική από αυτές είναι η διαφορά πίεσης που δρα στο φιλμ ή την επιφάνεια και προκύπτει από διαφορετικές
πιέσεις μεταξύ των δυο πλευρών των ορίων. Λαμβάνοντας αυτό υπόψη μπορεί να
χρησιμοποιηθεί η εξίσωση Laplace – Young 17 .
Σκεφτείτε την απειροελάχιστη δυναμική του διαχωρισμού δυο ρευστών σε μια
επιφάνεια. Υποθέτοντας πως το εξεταζόμενο κομμάτι είναι οιονεί ορθογώνιο και
ότι έχει μήκη πλευρών x και y, τότε το αρχικό εμβαδόν του κομματιού θα ήταν
S=xy. Αν γίνει η υπόθεση ότι το κομμάτι αυτό είναι μικρό και έχει μια μικρή καμπυλότητα, οι πλευρές του αυτόματα γίνονται τόξα με ακτίνες καμπυλότητας R x
και R y αντίστοιχα. Υποθέτοντας πως μια διαφορά πίεσης p προκαλεί την περιοχή
16
17

Brasz, F. (2010), Soap Films: Statics and Dynamics, http://tiny.cc/u7o4a (Accessed 2/4/2011).
Reardon, M. (2007), An introduction to the theory of Soap Films and Minimal Surfaces, ME
336: Continuum Mechanics Term Paper, http://tiny.cc/d3qyb, (Accessed 21/3/2011).

ΥΔΡΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΜΒΡΑΝΩΝ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

21

να κινηθεί προς τα έξω και να επεκταθεί, αυτόματα η περιοχή υποβάλλεται σε μια
εικονική μετατόπιση προς τα έξω στην κανονική διεύθυνση της επιφάνειας και μεγέθους δn. Οι ακτίνες καμπυλότητας τώρα έχουν αυξηθεί σε R x +δn, R y +δn ενώ τα
μήκη των πλευρών του κομματιού έχουν αυξηθεί σε x+δx, y+δy. Επομένως το εμβαδόν του κομματιού έχει αυξηθεί και από τα παραπάνω προκύπτει πως μια αύξηση της δυναμικής ενέργειας στην επιφάνεια έχει γίνει ενάντια στην επιφανειακή
τάση. Η αύξηση της δυναμικής ενέργειας αντισταθμίζεται από τη διαφορά πίεσης
ώστε να επιτευχθεί η αρχή διατήρησης της ενέργειας:
E f  S     x  x  y  y   xy   pdiff Sn

(2.14)

Σχήμα 2.2: Στοιχειώδης μετατόπιση ενός στοιχείου επιφανείας.
Δεδομένου ότι η επέκταση είναι φυσιολογική σε αυτό το μικρό, ελαφρώς κυρτό κομμάτι, όταν γίνει η προβολή της επέκτασης των ακρών, σχηματίζονται δυο
όμοια τρίγωνα ενώνοντας τις νέες και τις παλιές γωνίες με τις κοινές γραμμές από
το κέντρο των κύκλων καμπυλότητας. Αυτοί οι κύκλοι έχουν ακτίνες καμπυλότητας R x (+δn) και R y (+δn) αντίστοιχα. Από αυτά τα παρόμοια τρίγωνα δίνεται η
σχέση:
x  x
x

R x  n R x

(2.15)

Σε περίπτωση που μια παρόμοια σχέση ισχύει για y, λύνοντας για x(y) +δx(y)
και αντικαθιστώντας τις παραπάνω αποδόσεις. προκύπτει
 1
1 
xyn 

 O  n 2   pdiff Sn
 R x R y 

22

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ή

 1
1 

pdiff   
 R x R y 


Η οποία είναι γνωστή ως εξίσωση Laplace – Young.

(2.16)

3
ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΡΕΟΥΣΑΣ
ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
3.1

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

24

3.2

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΣΥΣΚΕΥΗΣ

24

3.3

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΛΚΟΜΕΝΩΝ
3.3.1 Ομοιώματα

26
30

3.4

ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

31

3.5

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΣΤΗ ΡΕΟΥΣΑ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ
3.5.1 Χρωματισμοί και αντανακλάσεις
3.5.1.1 Λεπτή μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού
3.5.1.2 Μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού πάχους 200 nm
3.5.1.3 Μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού πάχους 100 nm

32
33
34
35
35

3.6

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΣΚΕΥΗΣ

36

23

24

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

3.1

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

Για το σχεδιασμό της συσκευής ρέουσας μεμβράνης σαπουνιού η πρώτη ενέργεια που πραγματοποιήθηκε ήταν ο σχεδιασμός σκαριφήματος με σκοπό τη δημιουργία μιας πρώτης εικόνας της συσκευής που έπρεπε να κατασκευαστεί. Εν συνεχεία παρήχθησαν τα σχέδια της συσκευής σε χαρτί και μετέπειτα με τη βοήθεια
του λογισμικού προγράμματος SolidWorks 1 δημιουργήθηκαν τρισδιάστατα σχέδια
της συσκευής ρέουσας μεμβράνης σαπουνιού.
Η συσκευή είναι κατασκευασμένη εξολοκλήρου από ξύλο (σουηδικό καδρονάκι διαφόρων διαστάσεων και κόντρα πλακέ θαλάσσης πάχους 20 mm). Η δεξαμενή παροχής του ρευστού είναι κατασκευασμένη από διάφανο πλεξιγκλάς πάχους
5 mm και συνδέεται με μια χειροκίνητη βαλβίδα ελέγχου της ροής. Η βαλβίδα είναι ενωμένη με σωληνάκι από το οποίο περνάει η πετονιά που χρησιμοποιείται
σαν οδηγός του φιλμ σαπουνιού. Για την οπτικοποίηση της ροής κρίθηκε απαραίτητος ο σχεδιασμός ενδεικτικών ομοιωμάτων. Ο σχεδιασμός πραγματοποιήθηκε σε
δισδιάστατα καθώς και τρισδιάστατα σχέδια ενώ η κατασκευή έλαβε χώρα στο εργαστήριο κατεργασιών της ΑΣΠΑΙΤΕ.
Για την επιλογή του κατάλληλου διαλύματος κρίθηκε απαραίτητος ο πειραματισμός με δεκαπέντε διαφορετικά διαλύματα διαφόρων περιεκτικοτήτων σε σαπούνι και γλυκερίνη. Σε όλα τα διαλύματα χρησιμοποιήθηκε απιονισμένο νερό
ενώ απαραίτητη ήταν η ξεκούραση των διαλυμάτων για τουλάχιστον εικοσιτέσσερις ώρες πριν τη διεξαγωγή πειραμάτων. Κατά τη διαδικασία των πειραμάτων
πραγματοποιήθηκε η λήψη φωτογραφιών και βίντεο. Συγκεκριμένα πραγματοποιήθηκαν ποιοτικά πειράματα οπτικοποίησης της ροής σε δισδιάστατο διαβαθμισμένο κύλινδρο, δισδιάστατη υποηχητική αεροτομή, δισδιάστατη υπερηχητική αεροτομή (ρόμβος) και διάφορα αμβλεία σώματα. Τέλος για τη χρήση της συσκευής
από μη ειδικευμένα άτομα δίνονται οδηγίες χρήσης της συσκευής με τη διαδικασία που πρέπει να ακολουθηθεί για τη δημιουργία ρεουσών μεμβρανών σαπουνιού
και την τοποθέτηση ομοιωμάτων με σκοπό την οπτικοποίηση της ροής γύρω από
αυτά.
3.2

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΣΥΣΚΕΥΗΣ

Η λειτουργία της συσκευής ρέουσας μεμβράνης σαπουνιού η οποία κατασκευάστηκε στα πλαίσια της παρούσας πτυχιακής εργασίας περιγράφεται στο
Σχήμα 3.1.
Το ρευστό ξεκινάει από τη δεξαμενή παροχής (Α), η οποία βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο της συσκευής, οδηγείται σε μια χειροκίνητη βαλβίδα ρύθμισης
της ροής (Β) και έπειτα στο σωληνάκι το οποίο, βρίσκεται στη βάση της δεξαμενής Α. Μια πετονιά (≈ 5,5 m μήκους και 1,2 mm πάχους) περνιέται στο σωληνάκιακροφύσιο με σκοπό να διπλώσει και να δημιουργηθούν δυο μονόκλωνα καλώδια
(Γ) τα οποία χρησιμοποιούνται ως οδηγοί του φιλμ. Επειδή τα καλώδια είναι απαραίτητο να είναι τεντωμένα, στο κάτω μέρος τους ενώνονται με ένα βάρος (Δ). Για
τη δημιουργία της μεμβράνης σαπουνιού, στα οδηγά καλώδια (χοντρή πετονιά)
1

SolidWorks, http://www.solidworks.com/ (Accessed 1/5/2011).

25

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

συνδέονται τέσσερις «θηλιές» (Ε) από πολύ λεπτή πετονιά (0,3mm) οι οποίες ενώνονται με μπρούντζινους αποστάτες για τη διευκόλυνση του ανοίγματος της μεμβράνης.

Α
Β
1
Ε

Γ
2
Ε

3
Δ

Ζ
Σχήμα 3.1: Σκαρίφημα της συσκευής ρέουσας μεμβράνης διαλύματος σαπουνιού.
Αρχικά, τα οδηγά καλώδια πρέπει να είναι ενωμένα μέχρι να καταβραχούν
από το ρευστό και εν συνεχεία οι αποστάτες τοποθετούνται στις θέσεις στήριξής
τους αργά και προσεκτικά με αποτέλεσμα τη δημιουργία της μεμβράνης σαπουνιού. Το φιλμ χωρίζεται νοητά σε τρεις περιοχές, την περιοχή επέκτασης (1), την
περιοχή δοκιμών (2) και την περιοχή συρρίκνωσης (3). Το ρευστό αφού διανύσει
τις τρεις νοητές περιοχές καταλήγει στη δεξαμενή συλλογής (Ζ), όπου με τη βοήθεια περισταλτικής αντλίας επανατροφοδοτείται προς τη δεξαμενή παροχής.

26

3.3

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΛΚΟΜΕΝΩΝ

Για την κατασκευή της συσκευής ρέουσας μεμβράνης σαπουνιού, σαν πρώτες
ύλες χρησιμοποιήθηκαν κυρίως καδρονάκια σουηδικού ξύλου διαφόρων διαστάσεων, καθώς και φύλλα από κόντρα πλακέ θαλάσσης. Όλα τα ξύλινα εξαρτήματα
(καδρόνια – κόντρα πλακέ) βάφτηκαν με συντηρητικό ξύλου σε δρύινη απόχρωση.
Η συναρμολόγηση της συσκευής πραγματοποιήθηκε ακολουθώντας τα σχέδια. Η
ένωση των εξαρτημάτων έγινε με ξυλόβιδες διαφόρων διαστάσεων.
Στο Σχήμα 3.2 φαίνεται μια αξονομετρική όψη της συσκευής ρέουσας μεμβράνης σαπουνιού με συνοπτικό κατάλογο των υλικών κατασκευής. Οι βασικές
όψεις (πλαγία, πρόσοψη και κάτοψη) της συσκευής φαίνονται στο Σχήμα 3.3.
Τα υλικά κατασκευής αλλά και τα επιμέρους εξαρτήματα της δίδονται στους
πίνακες που ακολουθούν. Ειδικότερα οι πίνακες αυτοί είναι:
 Πίνακας 3.1: Υλικά κατασκευής - Καδρόνια
 Πίνακας 3.2: Υλικά κατασκευής - Κόντρα πλακέ θαλάσσης
 Πίνακας 3.3: Υλικά κατασκευής – Δεξαμενή παροχής
 Πίνακας 3.4: Υλικά κατασκευής μηχανισμού στήριξης ομοιωμάτων
 Πίνακας 3.5: Υλικά κατασκευής - Εξαρτήματα και παρελκόμενα

Σχήμα 3.2: Αξονομετρική όψη της συσκευής και κατάλογος υλικών κατασκευής.

27

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Πλάγια όψη

Πρόσοψη

Κάτοψη
Σχήμα 3.3: Όψεις της συσκευής.

28

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Πίνακας 3.1: Υλικά κατασκευής - Καδρόνια

Υλικό
Σουηδικό καδρόνι

Άροζο καδρόνι

Διαστάσεις (m)
2,50 x 0,05 x 0,05
0,7 x 0,05 x 0,05
0,8 x 0,05 x 0,05
1,5 x 0,05 x 0,05
0,9 x 0,03 x 0,03
0,7 x 0,03 x 0,03
1,5 x 0,02 x 0,02

Αριθμός τεμαχίων
Δύο (2)
Πέντε (5)
Δύο (2)
Δύο (2)
Δύο (2)
Δύο (2)
Δύο (2)

Πίνακας 3.2: Υλικά κατασκευής - Κόντρα πλακέ θαλάσσης

Υλικό
Τροπικό λευκό κόντρα πλακέ θαλάσσης

Διαστάσεις (m)
1,25 x 0,68 x 0,02
1,00 x 0,8 x 0,02
0,90 x 0,61 x 0,02
0,85 x 0,68 x 0,02
0,96 x 0,13 x 0,02
0.7 x 0.13 x 0.02

Αριθμός τεμαχίων
Ένα (1)
Ένα (1)
Ένα (1)
Ένα (1)
Δύο (2)
Δύο (2)

29

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Πίνακας 3.3: Υλικά κατασκευής – Δεξαμενή παροχής

Υλικό
Σουηδικό καδρόνι
Τροπικό λευκό κόντρα πλακέ θαλάσσης
Άροζο καδρόνι

Διάφανο Plexiglas (πάχος
5mm)

Διαστάσεις (m)
0,08 x 0,05 x 0,05
0,12 x 0,10 x 0,02
0,9 x 0,03 x 0,03
0,7 x 0,03 x 0,03
0,45 x 0,15
0,15 x 0,07
0,45 x 0,08
0,20 x 0,07

Βαλβίδα αέρα – νερού
Ρακόρ αέρα – νερού
Εποξική κόλλα

Αριθμός τεμαχίων
Δύο (2)
Δύο (2)
Δύο
Δύο
Δύο
Δύο
Δύο
Δύο
Ένα
Ένα
Ένα

(2)
(2)
(2)
(2)
(2)
(2)
(1)
(1)
(1)

Πίνακας 3.4: Υλικά κατασκευής μηχανισμού στήριξης ομοιωμάτων

Υλικό
Διάφανο Plexiglas
Βίδες με παξιμάδια M 10 x 1,5
Μοιρογνωμόνιο

Διαστάσεις (m)
0,50 x 0,07 x 0,01
0,30 x 0,05 x 0,01

Αριθμός τεμαχίων
Ένα (1)
Ένα (1)
Δύο (2)
Ένα (1)

30

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Πίνακας 3.5: Υλικά κατασκευής - Εξαρτήματα και παρελκόμενα
α/α Είδος
1 Περισταλτική αντλία με ρυθμιζόμενη παροχή έως και
7lt/h – Χορηγία της εταιρίας Β. Καπώνης & Σια ΟΕ
2
3
4
5
6
7
3.3.1

Ξυλίβιδες διαφόρων διαστάσεων – 115 Τεμάχια
Χοντρή πετονιά 1,2mm
Λεπτή πετονιά 0,3mm
Άγκιστρα συγκράτησης της πετονιάς – 4 Τεμάχια
Γλύστρες συρταριού – 2 ζευγάρια
Ρόδες Φ50 με λάστιχο και φρένο – 4 Τεμάχια
Ομοιώματα

Για τα πειράματα οπτικοποίησης ροών σχεδιάσθηκαν και κατασκευάσθηκαν
τα εννέα (9) ομοιώματα ή μοντέλα. Όλα τα ομοιώματα κατασκευάστηκαν από μαλακό χάλυβα εφόσον δεν χρειάζεται αντοχή σε μεγάλες τάσεις. Όλα τα ομοιώματα
κατασκευάστηκαν με τη βοήθεια φρέζας, στο Εργαστήριο Κατεργασιών της
Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε, ενώ το φινίρισμά τους έγινε χειροποίητα σε σταθερό τροχό. Επισημαίνεται ότι λόγω του υλικού κατασκευής τα ομοιώματα πρέπει καθαρίζονται και
αποθηκεύονται για να μη σκουριάζουν.
Τα ομοιώματα που κατασκευάσθηκαν προσαρμόζονται στο μηχανισμό στήριξης. Για την τοποθέτηση όλων των ομοιωμάτων, εκτός αυτού του κυλίνδρου με
διαβαθμίσεις, απαιτείται η προσαρμογή στο μηχανισμό στήριξης του τελευταίου
καθώς αυτά προσαρμόζονται στο στέλεχος με διάμετρο 6mm.
Τα ομοιώματα που κατασκευάσθηκαν φαίνονται στα ακόλουθα σχήματα:
 Σχήμα 3.4: Ομοίωμα κυλίνδρου με τέσσερις διαβαθμίσεις 6,10,15 και 20 mm
 Σχήμα 3.5: Ομοιώματα αεροτομών υποηχητικής ροής
 Σχήμα 3.6: Ομοιώματα αεροτομών υπερηχητικής ροής
 Σχήμα 3.7: Ομοιώματα αμβλειών σωμάτων

Σχήμα 3.4: Ομοίωμα κυλίνδρου με τέσσερις διαβαθμίσεις 6,10,15 και 20 mm

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

31

Σχήμα 3.5: Ομοιώματα αεροτομών υποηχητικής ροής

Σχήμα 3.6: Ομοιώματα αεροτομών υπερηχητικής ροής

Σχήμα 3.7: Ομοιώματα αμβλειών σωμάτων
3.4

ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Η ρέουσα μεμβράνη σαπουνιού στην παρούσα πτυχιακή εργασία αποτελεί το
σημαντικότερο εργαλείο στην οπτικοποίηση της ροής και είναι προφανές, πως για
τη δημιουργία της, καθώς και για την επιλογή των κατάλληλων διαλυμάτων δαπανήθηκε σημαντικός χρόνος στον πειραματισμό. Σημαντικό παράγοντα στη δημιουργία ισχυρών ταινιών σαπουνιού αποτέλεσε η χρήση απιονισμένου νερού στα
διαλύματα καθώς και η παραμονή των διαλυμάτων σε αεροστεγώς κλειστά δοχεία
για τουλάχιστον 24 ώρες πριν τη διαδικασία πειραματισμού.

32

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Στον ακόλουθο πίνακα αναγράφονται οι περιεκτικότητες των διαλυμάτων καθώς και δειγματοληπτικοί χρόνοι αντοχής της μεμβράνης κατά τη διαδικασία ροής
σε δισδιάστατο κύλινδρο διαφόρων διαμέτρων (6, 10, 15, 20 mm). Από τους χρόνους που μετρήθηκαν συμπεραίνεται ότι ο χρόνος αντοχής της ρέουσας μεμβράνης
είναι ανεξάρτητος του διαλύματος σαπουνιού.
Πίνακας 3.6: Πειραματισμός με διαλύματα σαπουνιού
Χρόνοι αντοχής φιλμ
(ροή σε 2-D κύλινδρο διαμέτρου d)

Περιεκτικότητα
α/α

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

Σαπούνι
%

Γλυκερίνη
%

2
2
3
3
3
4
4
4
5
5
5
6
6
10
10

0
1
0
1
2
0
1
2
0
1
2
0
2
1
2

d=6 mm

d=10 mm

d=15 mm

d=20 mm

7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00

7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00

7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00

7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00
7’00

min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min

min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min

min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min

min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min
min

Αξίζει να σημειωθεί πως ο χρόνος αντοχής της μεμβράνης είναι μεγαλύτερος
από τους αναγραφόμενους χρόνους στον πίνακα, καθώς οι χρόνοι αυτοί θεωρήθηκαν οι ελάχιστοι χρόνοι για την πραγματοποίηση πειραμάτων. Πολύ σημαντικό
ρόλο στη διάρκεια διατήρησης της μεμβράνης έχει και η ταχύτητα της ροής του
ρευστού, καθώς χαμηλές σχετικά ταχύτητες ροής δημιουργούν αρκετά εύθραυστες
μεμβράνες ενώ μεγάλες ταχύτητες ροής συμβάλουν στη δημιουργία κυμάτων κλονισμού. Η ρύθμιση της βαλβίδας παροχής είναι επίσης κρίσιμη για τη δημιουργία
μεμβρανών με μεγάλη διάρκεια ζωής.
3.5

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΣΤΗ ΡΕΟΥΣΑ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Για την πραγματοποίηση οπτικοποίησης ροών στη ρέουσα μεμβράνη σαπουνιού με σκοπό τη μελέτη δισδιάστατων ροών γύρω από αντικείμενα, πρέπει τα
προς εξέταση αντικείμενα να εισαχθούν μέσα στη ρέουσα μεμβράνη. Κάθε αντικείμενο που έχει ενυδατωθεί με διάλυμα σαπουνιού μπορεί να προωθηθεί μέσα
στη ρέουσα μεμβράνη αρκεί αυτό να γίνει προσεκτικά. Παρ’ όλα αυτά η ταινία
μπορεί ακόμα να σπάει αρκετά συχνά, κατά την εισαγωγή αντικειμένων. Για την
τοποθέτηση ξηρών αντικειμένων μέσα στη ρέουσα μεμβράνη πρέπει το πάχος του
φιλμ να ξεπερνάει τα 10 ή 20 μm. Αυτό συνήθως συμβαίνει στο τέλος του κανα-

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

33

λιού, στην περιοχή συστολής, όπου η ρέουσα μεμβράνη «μαζεύει» πριν καταλήξει
στη δεξαμενή συλλογής.
Μετά από αρκετές ώρες πειραματισμού παρατηρήθηκε πως πολύ σημαντικό
ρόλο στην αντοχή του φιλμ, εφόσον το προς εξέταση αντικείμενο έχει εισαχθεί
στη ρέουσα μεμβράνη, καταβάλει η ταχύτητα ροής του ρευστού από τη δεξαμενή
παροχής η οποία ελέγχεται με χειροκίνητη βαλβίδα. Συγκεκριμένα όσο μικρότερη
είναι η ταχύτητα ροής τόσο πιο εύθραυστη γίνεται η ρέουσα μεμβράνη διότι όταν
η ταχύτητα ροής είναι μικρή τότε και το πάχος της μεμβράνης είναι μικρότερο συγκριτικά με μεγαλύτερες ταχύτητες. Ωστόσο μεγάλες ταχύτητες ροής προκαλούν
υπερηχητικά κύματα κλονισμού, κάτι το οποίο δεν είναι επιθυμητό στην παρούσα
πτυχιακή εργασία διότι αλλοιώνονται τα αποτελέσματα των ποιοτικών πειραμάτων. Με την κατάλληλη ταχύτητα ροής, ενώ το αντικείμενο έχει εισαχθεί στη ρέουσα μεμβράνη, το φιλμ έχει τη δυνατότητα να αντέξει υπό προϋποθέσεις πολύ
μεγάλα χρονικά διαστήματα πριν σπάσει. Οι προϋποθέσεις για την αντοχή της
μεμβράνης είναι η ανατροφοδότηση του διαλύματος από τη δεξαμενή συλλογής
στη δεξαμενή παροχής με τη βοήθεια περισταλτικής αντλίας, η μη ύπαρξη εξωτερικού παράγοντα στην επιφάνεια της μεμβράνης (ρεύματα αέρα, επαφή με άλλα
αντικείμενα) και η γεωμετρία των αντικειμένων που βρίσκονται μέσα στη ρέουσα
μεμβράνη ( αν για παράδειγμα μια υποηχητική αεροτομή είναι τοποθετημένη κατά
μήκος της ροής τότε η μεμβράνη έχει τη δυνατότητα μεγάλης αντοχής στο χρόνο
υπό συγκεκριμένη ταχύτητα ροής, ενώ αν είναι κάθετα τοποθετημένη στη διεύθυνση ροής της μεμβράνης η διάρκεια αντοχής του φιλμ μειώνεται αισθητά). Επίσης σημαντικό ρόλο στην επιτυχή δημιουργία ρέουσας μεμβράνης σαπουνιού επιτελεί το διάλυμα σαπουνιού το οποίο, όπως έχει προαναφερθεί, πρέπει να αφεθεί
σε αεροστεγώς κλειστό δοχείο για τουλάχιστον 24 ώρες πριν τη διεξαγωγή πειραμάτων.
3.5.1

Χρωματισμοί και αντανακλάσεις

Η εμπειρία μας βεβαιώνει ότι οι σαπουνόφουσκες και οι μεμβράνες σαπουνιού
αποτελούν ιδανικά μέσα για την παρατήρηση όλων των χρωμάτων της ίριδας όταν
αυτά προσβάλλονται από το φως (Σχήμα 3.8). Η εξήγηση του φαινομένου άπτεται
της κυματικής φύσης του φωτός.
Όταν το φως προσπίπτει σε ένα φιλμ σαπουνιού το πάχος της μεμβράνης καθορίζει τη δημιουργία των χρωμάτων. Η μεμβράνη ενός φιλμ σαπουνιού αποτελείται από δύο στρώματα σαπουνιού, μεταξύ των οποίων παρεμβάλλεται νερό. Το
πάχος της δε κυμαίνεται από ελάχιστα μέχρι 1.000 νανόμετρα. Όταν το φιλμ σαπουνιού είναι κάθετο, το νερό ρέει προς τα κάτω υπό την έλξη της βαρύτητας, με
αποτέλεσμα η κορυφή της ταινίας να γίνεται λεπτότερη ενώ το κάτω μέρος πιο
παχύ. Το φως αντανακλάται από την μπροστά και την πίσω επιφάνεια του φιλμ
σαπουνιού. Οι δυο αυτές αντανακλάσεις παράγουν τη διάθλαση του φωτός. Η μικρή απόκλιση των αντανακλάσεων καταδεικνύει πως τα κύματα του φωτός δεν
ακολουθούν την ίδια φάση. Έτσι, αν μια κορυφή κύματος μίας δέσμης συμπέσει
με ένα κοίλο κύματος μιας άλλης, τότε αλληλοεξουδετερώνονται. Το φαινόμενο
αποκαλείται καταστρεπτική ή αφαιρετική συμβολή κυμάτων. Αν αντίθετα συμπέσουν δύο κορυφές, οι δέσμες ενισχύονται. Εν προκειμένω γίνεται λόγος για ενισχυτική η προσθετική συμβολή κυμάτων. Αυτού του είδους η αλληλεπίδραση
κρύβεται πίσω από τους χρωματισμούς.

34

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Σχήμα 3.8: Η εικόνα είναι σαρωμένη ανεστραμμένη φωτογραφία πραγματικού
φιλμ σαπουνιού και δείχνει το χρώμα του φιλμ στο αντίστοιχο πάχος
Τα κύματα φωτός που αντανακλώνται από την μπροστά επιφάνεια του φιλμ
σαπουνιού είναι ανεστραμμένα, ενώ εκείνα από την πίσω επιφάνεια δεν είναι. Έτσι, τα πολύ λεπτά φιλμ σαπουνιού, σε σύγκριση με τα μήκη κύματος του φωτός,
δεν αντανακλούν καθόλου φως. Είναι αόρατα επειδή είναι διαφανή και δεν αντανακλούν το φως.
3.5.1.1

Λεπτή μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού

Το φως που αντανακλάται από μια ταινία σαπουνιού είναι το άθροισμα του
φωτός που αντανακλάται από τη μπροστά και την πίσω επιφάνεια του φιλμ. Όταν
το φιλμ σαπουνιού είναι πολύ λεπτότερο από ένα μήκος κύματος οποιουδήποτε
χρώματος του ορατού φωτός, οι αντανακλάσεις του φωτός από τη μπροστά και πίσω επιφάνεια του φιλμ αλληλοεξουδετερώνονται για όλα τα μήκη κύματος. Όταν
το φως αντανακλάται καθώς πηγαίνει από τον αέρα στο νερό τότε το μήκος κύματός του είναι ανεστραμμένο, ενώ αν αντανακλάται καθώς πηγαίνει από το νερό
στον αέρα δεν είναι ανεστραμμένο. Ένα κύμα φωτός και το αντίστροφό του αλληλοεξουδετερώνονται. Ως εκ τούτου λεπτά φιλμ σαπουνιού δεν αντανακλούν κανένα φως και έτσι είναι διαφανή. Έναντι μαύρου φόντου φαίνονται μαύρα.

Σχήμα 3.9: Ένα μήκος κύματος προσπίπτει σε ένα λεπτό φιλμ σαπουνιού. Το κύμα
αντανακλάται και από τις δυο επιφάνειες του φιλμ. Οι αντανακλάσεις αλληλοεξουδετερώνονται.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΣΚΕΥΗΣ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

3.5.1.2

35

Μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού πάχους 200 nm

Όταν ένα φιλμ σαπουνιού διαθέτει το ½ του πάχους ενός δεδομένου μήκους
κύματος φωτός, το συγκεκριμένο μήκος κύματος φωτός δεν αντανακλάται από το
φιλμ σαπουνιού. Αυτός είναι ένας συνδυασμός της αντιστροφής του κύματος φωτός στη μπροστά επιφάνεια του φιλμ και του επιπλέον πλήρους μήκους κύματος
φωτός που ταξιδεύει μέσα από το φιλμ και αντανακλάται στην πίσω επιφάνεια συν
την επιστροφή του και πάλι μπροστά. Έτσι όταν σε ένα φιλμ σαπουνιού πάχους
0,20 μικρομέτρων προσπέσει ½ μήκους κύματος μπλε φωτός, το φιλμ σαπουνιού
δεν αντανακλά μπλε φως. Ωστόσο αντανακλά διαφορετικά χρώματα, τα οποία αθροίζονται για να παράγουν ένα παστέλ πορτοκαλί χρώμα. Ένα φιλμ σαπουνιού
πάχους 0,20 μικρομέτρων διαθέτει πάχος όσο το ¼ του μήκους κύματος του κόκκινου φωτός, το κόκκινο φως αντανακλάται από τη μπροστά και την πίσω επιφάνεια του φιλμ σαπουνιού, τα μήκη κύματος αθροίζονται ή ενισχύονται γιατί βρίσκονται στην ίδια φάση και έτσι δημιουργείται μια λαμπερή αντανάκλαση.

Σχήμα 3.10: Μπλε φως μήκους κύματος 400 nm προσπίπτει σε φιλμ σαπουνιού
πάχους 200 nm. Οι αντανακλάσεις από την μπροστά και πίσω επιφάνεια αλληλοεξουδετερώνονται.
3.5.1.3

Μεμβράνες διαλύματος σαπουνιού πάχους 100 nm

Ένα φιλμ σαπουνιού πάχους 0,1 μικρομέτρων είναι ισοδύναμο με το πάχος
του ¼ μήκους κύματος του μπλε φωτός. Σε αυτό το πάχος οι αντανακλάσεις του
μπλε φωτός από τη μπροστά και πίσω επιφάνεια του φιλμ βρίσκονται στην ίδια
φάση και ενισχύονται δημιουργώντας μια ισχυρή αντανάκλαση του μπλε. Επίσης,
όλα τα άλλα χρώματα αντανακλώνται, αν και κάπως πιο αδύναμα. Το άθροισμα
όλων των αντανακλάσεων των χρωμάτων είναι υπόλευκο.

Σχήμα 3.11: Φως προσπίπτει σε φιλμ σαπουνιού και οι αντανακλάσεις από τη
μπροστά και πίσω επιφάνεια αντιστοιχούν σε πάχος ¼ μήκους κύματος. Οι κορυφές συμπίπτουν και οι δέσμες ενισχύονται δημιουργώντας ορατή αντανάκλαση
Στην πραγματικότητα σε οποιοδήποτε πολλαπλάσιο του ½ μήκους κύματος
φωτός, αυτό το χρώμα του φωτός δεν αντανακλάται από το φιλμ σαπουνιού. Αυτές
οι μη – αντανακλάσεις εμφανίζονται ως μαύρες ζώνες διέλευσης του φάσματος.

36

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Τα χρώματα που εμφανίζονται στα φιλμ σαπουνιού πραγματοποιούνται από το σύνολο των χρωμάτων που αντανακλώνται από τις επιφάνειες του φιλμ.
3.6

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΣΥΣΚΕΥΗΣ

Η συσκευή ρεουσών μεμβρανών σαπουνιού του Εργαστηρίου Μηχανικής
Ρευστών & Στροβιλομηχανών της Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε παρέχει τη δυνατότητα οπτικοποίησης της ροής γύρω από χαρακτηριστικά ομοιώματα. Η χρήση της συσκευής είναι
πολύ εύκολη δίνοντας τη δυνατότητα χειρισμού σε μη ειδικευμένα άτομα (π.χ.
φοιτητές).
Παρακάτω παρουσιάζεται η διαδικασία που πρέπει να ακολουθηθεί για τη δημιουργία ρεουσών μεμβρανών σαπουνιού και την τοποθέτηση ομοιωμάτων με
σκοπό τη διεξαγωγή πειραμάτων οπτικοποίηση της ροής γύρω από τα διαθέσιμα
ομοιώματα της συσκευής.
1. Δημιουργήστε ένα διάλυμα σαπουνιού ≈ 1 L, με 5% υγρό απορρυπαντικό πιάτων, 2% γλυκερίνη και 92% απιονισμένο νερό. Το διάλυμα πρέπει να αφεθεί
σε αεροστεγώς κλειστό δοχείο για τουλάχιστον 24 ώρες πριν τη διεξαγωγή
πειραμάτων.
2. Αδειάστε το διάλυμα στη δεξαμενή παροχής. (εξαιτίας του ύψους της συσκευής, αν δεν υπάρχει ασφαλής τρόπος εφοδιασμού της δεξαμενής παροχής αδειάστε το διάλυμα στη δεξαμενή συλλογής και τοποθετήστε σε λειτουργία την αντλία).
3. Ενώ τα οδηγά καλώδια του φιλμ (πετονιά) είναι ακόμη ενωμένα, ανοίξτε προοδευτικά τη βαλβίδα ελέγχου ροής. Η βαλβίδα πρέπει να βρίσκεται περίπου στο
μισό άνοιγμά της.
4. Τοποθετήστε στο διαβαθμισμένο κύλινδρο ένα ομοίωμα (διαθέτει σπείρωμα)
και τοποθετήστε τον στην κεντρική οπή του μηχανισμού τοποθέτησης δοκιμίων. Τα οδηγά καλώδια του φιλμ πρέπει να είναι ενωμένα.
5. Μετακινήστε το κινητό μέρος της συσκευής έτσι ώστε το ομοίωμα να βρίσκεται ανάμεσα στα οδηγά καλώδια και αφήστε το μερικά δευτερόλεπτα να περιβραχεί από το διάλυμα.
6. Τραβήξτε αργά και προσεκτικά τα οδηγά καλώδια από τους αποστάτες και τοποθετείστε τους στα σημεία στήριξής τους. Το φιλμ σαπουνιού έχει δημιουργηθεί. Το ομοίωμα πρέπει να βρίσκεται μέσα στην επιφάνεια του φιλμ. Μπορείτε να περιστρέψετε τον κύλινδρο με σκοπό την αλλαγή της γωνίας πρόσπτωσης του ρευστού στο ομοίωμα. Παρατηρήστε τα χρώματα που δημιουργούνται από τις αντανακλάσεις καθώς και τις δίνες κατάντη των ομοιωμάτων.

4
ΠΟΙΟΤΙΚΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΣΤΗ
ΣΥΣΚΕΥΗ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ
ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
4.1

ΛΗΨΕΙΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ ΚΑΙ VIDEO

38

4.2

ΡΟΗ ΣΕ ΚΥΛΙΝΔΡΟ

39

4.3

ΡΟΗ ΣΕ ΑΕΡΟΤΟΜΗ ΥΠΟΗΧΗΤΙΚΗΣ ΡΟΗΣ

40

4.4

ΡΟΗ ΣΕ ΑΕΡΟΤΟΜΕΣ ΥΠΕΡΗΧΗΤΙΚΗΣ ΡΟΗΣ
4.4.1 Αεροτομή double wedge
4.4.2 Αεροτομή flattened double wedge

41
41
42

4.5

ΡΟΕΣ ΣΕ ΑΜΒΛΕΙΑ ΣΩΜΑΤΑ

43

37

38

4.1

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΛΗΨΕΙΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ ΚΑΙ VIDEO

Για τη λήψη φωτογραφιών κατά τη διαδικασία οπτικοποίησης ροών στη συσκευή ρέουσα μεμβράνης σαπουνιού που κατασκευάσθηκε όπως περιγράφεται στο
προηγούμενο κεφάλαιο, χρησιμοποιήθηκε η ψηφιακή φωτογραφική μηχανή DSLR
Olympus E-410 με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
 Φακός 40 x 150 mm
 Ανάλυση 3648 x 2736 pixels
 Ταχύτητα 1/500 sec
 Διάφραγμα F/ 4,5 – 7
Αρχικά έγιναν κάποιες φωτογραφήσεις της ροής γύρω από κύλινδρο με φυσικό φως. Τα είδωλα δεν ήσαν ευκρινή και γι΄ αυτό το λόγο επαναλήφθηκαν οι φωτογραφήσεις με τεχνητό φως που παρήχθη με κοινό λαμπτήρα τύπου βολβού κίτρινου χρώματος. Ο λαμπτήρας συγκρατείτο μπροστά από τη μεμβράνη στο ύψος
του ομοιώματος και σ΄ αυτή την περίπτωση οι φωτογραφίες που ελήφθησαν είχαν
μεγαλύτερη ευκρίνεια. Για την εύρεση της επιθυμητής γωνίας λήψης και της κατάλληλης εστίασης των φωτογραφιών δαπανήθηκε αρκετός χρόνος καθώς κάθε
δοκίμιο απαιτούσε διαφορετικές ρυθμίσεις της φωτογραφικής μηχανής ώστε να
επιτευχθεί η κατάλληλη εστίαση και διαφορετική γωνία λήψης του απορεύματος.
Φωτογραφήσεις ροών για μια μόνο ταχύτητα ροής πραγματοποιήθηκαν για τις
ακόλουθες περιπτώσεις:
1. Ροή γύρω από κύλινδρο και ειδικότερα στο απόρευμα του (βλ. εδάφιο 4.2).
2. Ροή σε συμμετρική αεροτομή υποηχητικής ροής για μηδενική και μη μηδενική
γωνία προσβολής δίδοντας ιδιαίτερη προσοχή στην περιοχή του χείλους εκφυγής και στο απόρευμα της (βλ. εδάφιο 4.3).
3. Ροή σε συμμετρική αεροτομή υπερηχητικής ροής (double wedge or diamond
profile) δίδοντας ιδιαίτερη προσοχή στην περιοχή του χείλους εκφυγής και στο
απόρευμα της (βλ. εδάφιο 4.4.1).
4. Ροή σε συμμετρική αεροτομή υπερηχητικής ροής (flattened double wedge profile) δίδοντας ιδιαίτερη προσοχή στην περιοχή του χείλους εκφυγής και στο
απόρευμα της (βλ. εδάφιο 4.4.2).
5. Ροές στα απορεύματα τριών αμβλείων σωμάτων(βλ. εδάφιο 4.5).
Επιχειρήθηκε επίσης η βιντεοσκόπηση των ροών γύρω από τα ομοιώματα αλλά η διαθέσιμη βιντεοκάμερα δεν επέτρεψε τη λήψη των ελάχιστα αποδεκτών
στιγμιότυπων ροών και ως εκ τούτου τα σχετικά φιλμ δεν θεωρούνται άξια αναφοράς και σχολιασμού.

ΠΟΙΟΤΙΚΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

4.2

39

ΡΟΗ ΣΕ ΚΥΛΙΝΔΡΟ

Στην ακόλουθο σχήμα φαίνεται το απόρευμα σε δισδιάστατο κύλινδρο διαμέτρου 15mm. Οι λήψεις έγιναν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και για την ίδια
ταχύτητα ροής.

Σχήμα 4.1: Στιγμιότυπα ροής στο απόρευμα κυλίνδρου (d=15mm)

40

4.3

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΡΟΗ ΣΕ ΑΕΡΟΤΟΜΗ ΥΠΟΗΧΗΤΙΚΗΣ ΡΟΗΣ

Στο ακόλουθο σχήμα φαίνεται το απόρευμα συμμετρικής αεροτομής για υποηχητικές ροές σε μικρή γωνία προσβολής. Οι λήψεις έγιναν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, με διαφορετικές γωνίες θέασης και για την ίδια ταχύτητα ροής.

Σχήμα 4.2: Ροή στο χείλος εκφυγής του ομοιώματος της υποηχητικής αεροτομής

ΠΟΙΟΤΙΚΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

4.4
4.4.1

41

ΡΟΗ ΣΕ ΑΕΡΟΤΟΜΕΣ ΥΠΕΡΗΧΗΤΙΚΗΣ ΡΟΗΣ
Αεροτομή double wedge

Στο ακόλουθο σχήμα φαίνεται το απόρευμα συμμετρικής αεροτομής (double
wedge) για υπερηχητικές ροές σε μικρή γωνία προσβολής. Οι λήψεις έγιναν σε
διαφορετικές χρονικές στιγμές, με διαφορετικές γωνίες θέασης και για την ίδια
ταχύτητα ροής.

Σχήμα 4.3: Στιγμιότυπα ροής στο χείλος εκφυγής του ομοιώματος της υπερηχητικής αεροτομής (double wedge airfoil)

42

4.4.2

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

Αεροτομή flattened double wedge

Στο ακόλουθο σχήμα φαίνεται το απόρευμα συμμετρικής αεροτομής (flattened
double wedge) για υπερηχητικές ροές σε μικρή γωνία προσβολής. Οι λήψεις έγιναν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, με την ίδια γωνία θέασης και για την ίδια
ταχύτητα ροής.

Σχήμα 4.4: Στιγμιότυπα ροής στο χείλος εκφυγής του ομοιώματος της υπερηχητικής αεροτομής (flattened double wedge airfoil).

ΠΟΙΟΤΙΚΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΥΗ ΡΕΟΥΣΑΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

4.5

43

ΡΟΕΣ ΣΕ ΑΜΒΛΕΙΑ ΣΩΜΑΤΑ

Στο ακόλουθο σχήμα φαίνεται το απόρευμα σε τρία διαφορετικά αμβλεία σώματα. Οι λήψεις έγιναν σε διαφορετικές ταχύτητες ροής.

Σχήμα 4.5: Ροή στο απόρευμα αμβλειών ομοιωμάτων

44

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

(κενή σελίδα)

5
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ – ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
5.1

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

46

5.2

ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

46

45

46

5.1

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Όπως προαναφέρθηκε στο κεφ. 1, η παρούσα πτυχιακή εργασία εντάσσεται
στα πλαίσια της πολιτικής εμπλουτισμού της εργαστηριακής υποδομής του Εργαστηρίου Μηχανικής Ρευστών & Στροβιλομηχανών (ΕΜΡΣ) της Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. μέσω πτυχιακών εργασιών όπου οι σπουδαστές συμμετέχουν στο σχεδιασμό, την κατασκευή αλλά και τον πειραματισμό.
Σκοπός της εργασίας ήταν ο σχεδιασμός και η κατασκευή εργαστηριακής συσκευής που να παράγει ρέουσα μεμβράνη σαπουνιού για να εξυπηρετήσει αρχικά
τις εκπαιδευτικές ανάγκες του ΕΜΡΣ σε οπτικοποιήσεις ροών γύρω από σώματα.
Ως επιμέρους στόχοι της εργασίας τέθηκαν οι ακόλουθοι:
 Πειραματισμός με διάφορα διαλύματα σαπουνιού με σκοπό τον προσδιορισμό
του πλέον καταλλήλου για τη διάταξη με κριτήρια την ανθεκτικότητα στο χρόνο, την ευκρίνεια των ειδώλων κατά τη φωτογράφηση ή βιντεοσκόπηση και βέβαια το χαμηλότερο κόστος.
 Σχεδιασμός και κατασκευή ομοιωμάτων που θα χρησιμοποιηθούν ως πρότυπα
για την παρατήρηση των δισδιάστατων ροών γύρω από αυτά.
 Πειραματισμός με τα διαθέσιμα μέσα και τεχνικές φωτογράφησης και βιντεοσκόπησης.
Με την ολοκλήρωση της εργασίας επετεύχθησαν κατά το μεγαλύτερο μέρος οι
στόχοι που ετέθησαν. Αναμφίβολα, οι φωτογραφίσεις που ελήφθησαν με τη χρήση
φωτογραφικής μηχανής που μας διατέθηκε για δύο ημέρες δεν είναι επαρκείς ποσοτικά αλλά και ποιοτικά. Δυστυχώς, η μη διαθεσιμότητα φωτογραφικού εξοπλισμού στο Εργαστήριο Μηχανικής Ρευστών & Στροβιλομηχανών της ΑΣΠΑΙΤΕ και
ακόμα περισσότερο της αναγκαίας βιντεοκάμερας δεν επέτρεψαν την διεξαγωγή
συστηματικών απεικονίσεων των ροών που θα επέτρεπαν και την εξαγωγή χρησίμων συμπερασμάτων. Αλλά ακόμη και σ’ αυτή την περίπτωση οι «μετρήσεις» έχουν ποιοτικό χαρακτήρα και απέχουν αρκετά από το να αποκτήσουν ποσοτικό
χαρακτήρα.
5.2

ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

Η διαθεσιμότητα πλέον της συσκευής ρέουσας μεμβράνης στο Εργαστήριο
Μηχανικής Ρευστών & Στροβιλομηχανών της ΑΣΠΑΙΤΕ και η αποκτηθείσα εμπειρία επιβάλλουν αρχικά:
1. Την προμήθεια και προσαρμογή στη συσκευή λάμπας νατρίου χαμηλής πιέσεως (SOX) καθώς και καθρέπτη για τη δημιουργία κατάλληλης αντανάκλασης
με σκοπό τη λήψη ποιοτικών φωτογραφιών και βίντεο.
2. Τη δημιουργία εργαστηριακών ασκήσεων με αντικείμενο «οπτικοποήσεις ροών» για την υποστήριξη τόσο των θεωρητικών όσο και των εργαστηριακών μερών των μαθημάτων «Μηχανική των Ρευστών Ι» και «Μηχανική των Ρευστών
Ι».
Στη συνέχεια, με σκοπό την πλήρη αξιοποίηση της συσκευής ως εκπαιδευτικό
ή ακόμη και ερευνητικό «εργαλείο», θα πρέπει να διερευνηθεί η δυνατότητα προμήθειας βιντεοκάμερας υψηλής ευκρίνειας η οποία θα μπορεί να επικοινωνεί με
Η/Υ με σκοπό την επεξεργασία των αρχείων με λογισμικό digital image process-

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

47

ing. Λογισμικά επεξεργασίας ψηφιακών ειδώλων διατίθενται σήμερα είτε από εταιρίες καθώς επίσης ελεύθερα. Η πρώτη περίπτωση πλεονεκτεί καθώς αποτελεί
μια ολοκληρωμένη λύση με επαρκή υποστήριξη αλλά έχει ως μειονέκτημα το υψηλό κόστος προμήθειας. Στην περίπτωση της επιλογής ανοικτού ή ελεύθερου λογισμικού το κόστος χρήσης είναι μηδενικό αλλά απαιτεί μεγαλύτερο χρόνο εκμάθησης. Λόγω του χαρακτήρα του ιδρύματος σε συνδυασμό με την μη οικονομική
επιβάρυνση προτείνεται η λύση του ελεύθερου ή ανοικτού λογισμικού.

48

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

(κενή σελίδα)

6
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
6.1

ΒΙΒΛΙΑ

50

6.2

ΑΡΘΡΑ ΑΠΌ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

50

6.3

ΑΡΘΡΑ ΑΠΟ ΣΥΝΕΔΡΙΑ

50

6.4

ΠΗΓΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

50

49

50

6.1
[1]

6.2
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]
[7]
[8]
[9]

[10]

[11]
[12]
[13]
[14]

6.3
[1]

6.4
[1]
[2]
[3]

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

ΒΙΒΛΙΑ
Boys, C.V., (1890), Soap Bubbles and the Forces which Mould them, Society for promoting Christian knowledge, London and Anchor books, New York.

ΑΡΘΡΑ ΑΠΌ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ
Chomaz J-M. (2001), The dynamics of a viscous soap film with soluble surfactant, J.
Fluid Mechanics, Vol. 442, pp. 387-409, (http://tiny.cc/j1n3b, Accessed 30/3/2011).
Chomaz, J.-M. and Cathalau, B. (1990), Soap films as two-dimensional classical fluids,
Phys. Rev. A 41, pp. 2243-2246.
Chomaz, J.-M. and Costa, M. (1998), Thin films dynamics. In Free Surface Flows (ed. H.
C. Kuhlmann & H.-J. Rath), pp. 44-99, CISM Courses & Lectures No. 391, Springer.
Couder, Y., Chomaz, J.M. and Rabaud, M. (1989), On the hydrodynamics of soap films,
Physica D 37, pp. 384-405.
Couder, Y., Chomaz, J.M. and Rabaud, M. (1989), On the hydrodynamics of soap films,
Physica D 37, pp. 384-405.
Gharib, M. and Derango, P. (1989) A liquid film tunnel to study two-dimensional flows,
Physica D 37, 406{416
Kellay, H., Wu, X.L. and Goldburg, W. (1995), Experiments with turbulent soap films,
Phys. Rev. Lett. 74, pp.3875-3878.
Levich, V.G. and Krylov, V.S. (1969), Surface-tension-driven phenomena, Ann. Rev.
Fluid Mech. 1, pp.293-316.
Rutgers, M.A., Wu, X.L. and Daniel, W.B. (2001), Conducting fluid dynamics experiments with vertically falling soap films, Review of Scientific Instruments, Volume 72,
Number 7, pp. 3025-3037, (http://tiny.cc/rqnzf, Accessed 21/3/2011).
Rutgers, M.A., Wu, X.L. and Daniel, W.B. (2001), Conducting fluid dynamics experiments with vertically falling soap films, Review of Scientific Instruments, Volume 72,
Number 7, pp. 3025-3037, (http://tiny.cc/fuk50, Accessed 21/3/2011).
Savart, F., (1833a), Mémoire sur le choc d'une veine liquide lancée contre un plan circulaire, Ann. Chim. Phys. 54, pp. 55-87.
Savart, F., (1833b), Mémoire sur le choc de deux veines liquides animées de mouvements
directement opposes, Ann. Chim. Phys. 54, pp. 257-310.
Squire, H.B., (1953), Investigation of the stability of a moving liquid film, Ann. Chim.
Phys. 54, pp.257-310.
Taylor, G. I. (1959), The dynamics of thin sheets of fluid, II - waves on fluid sheets,
Proc. R. Soc. Lond. A 253, pp. 296-312.

ΑΡΘΡΑ ΑΠΟ ΣΥΝΕΔΡΙΑ
Borowski, L., Lowe, M. and Bailey, R.T. (2009), A soap film apparatus to study twodimensional hydrodynamic phenomena,
In Proceedings of the Fall 2009 ASEE
Mid ‐ Atlantic Section Conference, King of Prussia, PA, October 23-24, p.15,
(http://tiny.cc/4fwpu, Accessed 21/3/2011).

ΠΗΓΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ
Brasz, F. (2010), Soap Films: Statics and Dynamics, http://tiny.cc/u7o4a (Accessed
2/4/2011).
CFD-ACE+, ESI Corp., http://www.esi-group.com/products/Fluid-Dynamics/cfd-ace,
(Accessed 21/3/2011).
Flowing soap films, Department of Mechanical and Aerospace Engineering, The State
University of New York at Buffalo, http://tiny.cc/9uxir, (Accessed 21/3/2011).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
[4]

[5]
[6]
[7]
[8]

51

Glowa, J. (2007), Design and Process/Measurement for Immersed Element Control in a
Reconfigurable
Vertically
Falling
Soap
Film,
Batchelor
Thesis,
MIT,
(http://tiny.cc/npnj8, Accessed 21/3/2011).
Jauquet, J. (2010), Soap film tunnel, Group Project 1, http://tiny.cc/wtshj, (Accessed
21/3/2011).
Maarten Rutgers' web site, http://maartenrutgers.org, (Accessed 21/3/2011).
Reardon, M. (2007), An introduction to the theory of Soap Films and Minimal Surfaces,
ME 336: Continuum Mechanics Term Paper, http://tiny.cc/d3qyb, (Accessed 21/3/2011).
SolidWorks, http://www.solidworks.com/ (Accessed 1/5/2011).

52

ΟΠΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΡΟΩΝ ΜΕ ΦΙΛΜ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ

(κενή σελίδα)