13.

BIOGENI ELEMENTI

Ćelija je građena od neorganske i organske tvari. Neorganske tvari ćelije najvećim djelom čini voda, kao prirodna sredina u kojoj se odvijaju najznačajniji životni procesi, te njen udio u sastavu protoplazme iznosi 80-85%. Ostali neorganski sastojci, javljaju se u vidu kiselina, baza a najčešće soli, ili vezani sa nekim organskim komponentama. Od organskih jedinjenja u ćeliji su najznačajnije bjelančevine kojih ima oko 50% od ukupne suhe tvari. Šećera i nukleinskih kiselina u ćeliji ima prosječno po 15%, a na masti otpada 10% od ukupnog suhog saržaja (tab. 5). Ove četiri skupine spojeva predstavljaju 90-95% svih organskih komponenti živih bića. Živi svijet je građen od istih hemijskih elemenata koji se nalaze u neživom svijetu. Životni procesi se zasnivaju na fizičkim i hemijskim zakonitostima. Razlika u elementima između živog i neživog svijeta je samo u njihovoj količini. Hemijski elementi koji izgrađuju živa bića nazivaju se biogeni elementi. Tabela 5. Elementarni sastav organskih tvari Hemijski U suhoj tvari elementi (%) Kukuruz Čovjek O 44,43 14,62 C 43,57 55,99 H 6,24 7,46 N 1,46 9,33 Si 1,17 0,005 K 0,92 1,09 Ca 0,23 4,67 P 0,20 3,11 Mg 0,18 0,16 S 0,17 0,78 Cl 0,14 0,47 Al 0,11 Fe 0,08 0,012 Mn 0,04 Na 0,47 Zn 0,010 Rb 0,005

Ugljikohidrati 51,42 42,10 6,48 -

Masti 11,33 76,54 12,13 -

Proteini 24 52 7 16 1 -

Od 92 prirodna elementa samo njih šest – C, H, N, O, P i S – ulazi u sastav i čini oko 99% živog tkiva. Ovi elementi imaju određene povoljne osobine kao što su mali i laki atomi, elektroni blizu nukleusa sposobni da formiraju čvrste i stabilne veze. Prema količini u kojoj su prisutni u ćeliji biogeni elementi se dijele na makroelemente (grč. macro = mnogo), mikroelemente (grč. micro = malo, sitno) i ultramikroelemente (elementi u tragovima). Makroelelmenti su O, H, C, N, Ca, S, P, K i među njima ima najviše onih koji se u prirodi obično nalaze u gasovitom stanju. Mikroelementi se nalaze u znatno manjim količinama od makroelemenata, ali je njihovo prisustvo u živim bićima neophodno za normalno odvijanje životnih procesa. Značaj svih tih po život važnih elemenata najlakše je otkriti u slučaju kada ih u okolnoj sredini nedostaje ili se nalaze u izobilju. Tada u organizmu

biljaka, životinja i čovjeka nastaju promjene koje se najčešće ispoljavaju u vidu deformacija ili nekih drugih nedostataka u građi tijela. Gotovo svi se javljaju u sastavu jedinjenja. Biogeni elementi ulaze u sastav organskih i neorganskih supstanci i neophodni su živim bićima u životnim procesima. Podjela na makro, mikro i ultramikroelemente nije kod svih organizama ista. Tako jedan isti element kod biljaka može biti u mikrokoličinama, a kod čovjeka i životinja u tragovima (npr, silicij; tabela. 5). Makroelemente čine: ugljik 20%, kisik 60%, vodik 10%, azot, sumpor, kalcijum, kalijum i dr. Mikroelemente čine: magnezij, fosfor, hlor, natrij, bakar, željezo, aluminij i dr. Njihovo učešće u ćeliji je znatno manje nego učešće makroelemenata, ali su gotovo jednako bitni kad su u pitanju fiziološke funkcije. Ultramikroelementi su zastupljeni u skoro neznatnim količinama, pa se zato često nazivaju ''elementi u tragovima'', a to su: nikal, selen cink, titan, rutenij, radij, krom, bakar, fluor, jod i dr. Iako se nalaze u mikro i u ultra mikrokoličinama, to ne znači da je njihova funkcija manje važna od funkcije makroelemenata. Mikro i ultramikroelementi uglavnom učestvuju u izgradnji vitamina i enzima u ćeliji, ali su i kofaktori u enzimskim reakcijama. Specifične funkcije elemenata Rast i razvoj ljudskog organizama ovise o mnogim elementima. Kod toga treba razlikovati elemente, koji se u organizmu nalaze u velikim količinama i elemente u tragovima. Fiziološki su iz prve grupe najvažniji: Na, K, Ca, Fe i J. Elementi u tragovima, čiji je udio u tjelesnoj masi manji (od 0,01%) u slučaju nedostatka moraju se nadoknaditi. Mnogi od ovih elemenata u visokim dozama djeluju štetno po zdravlje. Kao elementi u tragovima identificirani su: aluminij, brom, krom, bakar, mangan, molibden i cink. Nadalje, elementi od mogućeg biohemijskog značaja su: kobalt, željezo, silicij, vanadij, nikal, kadmij i kalaj. Dokazano je da elementi koji su u visokim dozama jako otrovni kao Ar i Pb, kao elementi u tragovima u konačnici nisu štetni. Elementi u tragovima dok se ponašaju kao metali, u razmjeni materija pretežno su sastavni dio enzima u kojima predstavljaju sastavni dio aktivnog centra. Npr. od metala u enzimima su važni, željezo u hemoglobinu i citokromu, bakar u jednom redu oksidaza, cink u karboanhidrazi i karboksipeptidazi.
Ugljik (C, lat. carboneum) se među elementima koji izgrađuju živu tvar ističe izuzetnim svojstvima. Spaja se sa drugim bioelementima (H, O, N, P i S) gradeći veoma širok spektar lančastih, razgranatih i cikličnih organskih jedinjenja. Njegovi se atomi povezuju međusobno ili s atomima drugih elemenata stabilnim kovalentnim vezama. Najpristupačniji oblik ugljika za sve biljke je ugljen dioksid (CO2). To je gas slabog okusa i mirisa i rastvaranjem u vodi daje ugljičnu kiselinu (H 2CO3). Biljke ga vezuju i ne oštećuju svoja tkiva. U ćelijama se može redukovati s vodikom, koji se oslobađa oksidacijom organskih molekula, ili se u njima stvara razgradnjom vode. Ugljik čini između 40 i 50 % (kukuruz 43,57%) «suhe» strukture biljke, a u ćelijama čovjeka nalazi se oko 56% ugljika, od ukupnog suhog ostatka. Primarno se koristi kao gradivni element i to ne samo u biljkama, već u svim živim bićima. U procesu fotosinteze iz CO2 se dobiva kisik. Ugljik se ugrađuje u strukturu biljke u obliku glukoze. Biljke trebaju puno više ugljika nego kisika. Biljke ugljik uzimaju kroz korijen, kroz lišće i to recikliranjem udahnutog CO2 ili raspadom bikarbonata u vodi. Najiskoristljiviji je onaj ugljik otopljen u vodi koji se prima kroz lišće, iako je najveća koncentracija ovog spoja u podlozi (zbog organskog raspadanja). Vodik (H, lat. hydrogenium) kao sastojak vode, nalazi se u svakom organizmu u velikim količinama. Osim u vodi, nalazi se i u gotovo svim organskim spojevima unutar organizma, vezan kovalentno za npr. ugljik ili azot. U vodenim otopinama koje su dio svakog organizma, nalazi se u obliku H 3O+ iona, te kao takav ima izvanredno važnu, temeljnu ulogu u regulaciji ćelijskih procesa. U obliku spojeva, ima ga u ogromnim količinama, ponajviše u obliku vode, koja prekriva gotovo dvije trećine Zemljine površine. Sastavni je dio mnogih organskih spojeva, kiselina i otopina. Po broju atoma, treći je, odmah nakon kisika i silicija, a po masenom udjelu je na desetom mjestu.Čini 75% mase svemira, te je ishodišna tvar iz koje su nuklearnom fuzijom nastali ostali elementi. Kisik (O, lat. oxygenum) biljka iskorištava preko tri hemijska spoja O2, H2O i CO2. Kisik je po rasprostranjenosti drugi element koji se asimilira u elementarnom stanju, vezivanjem za organska jedinjenja uz oslobađanje energije. U atmosferu dolazi kao proizvod fotosintetičkih reakcija biljaka. Kisik je jedan od osnovnih gradivnih elemenata ćelije i korišten je u fotosintezi (i kao ključni element za hemijske reakcije i kao

otpadni produkt). Biljke ga većinom crpe kroz korijen i tokom disanja. U svojoj strukturi imaju mnoge kanale kojima se kisik provodi kroz cijelu biljku, ali i do korijena gdje se otpušta u podlogu i kombinira s ugljikom i organskim elementima stvarajući CO2 koji se otpušta u vodu i koristi pri fotosintezi. Otpuštanje kisika oko korijena sprječava stvaranje anaerobnih uvjeta u podlozi koji štete korjenovom sistemu. Ipak, biljke ne vole vodu zasićenu kisikom i koriste samo mali udio rastopljenog kisika u vodi. Za vrijeme noći (kad nema fotosinteze) razina kisika u vodi opada jer biljke koriste kisik za ćelijsko disanje. Azot (N, lat. nitrogen) ili dušik je od osnovnog značaja u organizaciji žive materije, jer učestvuje u strukturi proteinskih molekula i molekula nukleinskih kiselina. Ulazi u sastav porfirina, koenzima, citohroma, hlorofila, nekih vitamina, fosfolipida i dr. Azot je porijeklom iz atmosfere, ali se usvaja u mineralnom obliku, u obliku nitrata i nitrita. Azot je biljkama potreban za brži rast, za sintezu proteina i nukleinskih kiselina. Samo mali broj organizama može koristiti azot iz atmosfere (gdje ga ima 78,1% od ukupnog sastava atmosfere). Za prevođenje molekularnog azota do amonijaka i nitrata, u kojem ga obliku biljke usvajaju, potrebna je ogromna količina energije. Usvajaju ga iz atmosfere bakterije azotofiksatori i nitrifikatori koje normalno žive na korjenju biljaka. One ga pretvaraju do soli azotne kiseline (nitrata) koje ujedno predstavljaju glavni izvor azota za većinu biljaka. Životinje i čovjek azot dobijaju putem hrane. Azot je element prinosa jer utječe na razvoj zelene mase.. Nedostatak azota kod biljaka ogleda se u pojavi odumiranja lista, te sporijeg rasta biljke. Sumpor (S, lat. sulphur) ulazi u sastav aminokiselina (cistin, cistein, metionin) kao i mnogih bitnih bioloških jedinjenja, kao što su npr.: vitamini, hormoni, koenzimi, keratini, karboksilaze, transaminaze i dr. Biljke usvajaju sumpor u obliku aniona (SO4)2-, u tom obliku se nalazi u protoplazmi biljaka kao mineralna rezerva. Smatra se da sumpor ima ulogu u otpornosti biljaka prema niskim temperaturama. Najviše sumpora biljke usvajaju u procesima stvaranja bjelančevina. Sumpor je važan sastavni dio raznih aminokiselina kao hemijski element. U tijelu se održava preko sumpornih aminokiselina, ali i preko produkata koji sadrže sumpor kao što su konzervirajuće materije. Nedostatak dovodi do smetnji rasta kose i noktiju. Fosfor (P, lat. phosphor) se javlja kao komponenta fosfolipida, fosfoproteina, koenzima (nikotinamid adenin dinukleotid - NAD i NADP), nukleotida (adenozin i gvanin mono, di i tri fosfata AMP, ADP, ATP, GMP, GDP, GTP i dr.) nukleinskih kiselina i dr. Ovaj je makroelement potreban za transfer energije i važan je sastojak genskih struktura, enzima i membranskih fosfolipida. Fosfor se nalazi u svakoj životinjskoj ćeliji, ali je najveća količina (oko 90% od ukupnog fosfora) vezana za kalcijum u kostima i zubima. Oko 10% je u vezi sa proteinima, lipidima, ugljenim hidratima i drugim jedinjenjima u krvi i mišićima. Učestvuje u sintezi nukleinskih kiselina, u procesu fosforilacije. Nedostatak fosfora dovodi do sporijeg sazrijevanja biljaka. Fosfor biljka crpi preko korijena u obliku fosfata.Važan je za razvoj korjenova sistema, cvjetova i u oplodnji. Od velike je koristi pri stvaranju zdravog korjenja i formiranja cvijeta. Kalij (K, lat. kalium) je najvažniji element ćelije. Ključni je dio biološkog sistema biljaka, korišten u sintezi proteina, otvaranju i zatvaranju stoma, omogućuje razvoj sjemena, izgradnju korijena, otpornost prema bolestima i fotosintezu, enzimski je aktivator i regulator naboja. Ne ulazi u sastav organske materije, već se labavo veže pretežno za proteine protoplazme. Kalij ima ulogu specifičnog aktivatora, odnosno modulatora aktivnosti enzima, ali i ulogu važnog elektrolita, jer zbog visoke koncentracije u protoplazmi snažno utiče na hidratiziranost protoplazme (količinu slobodne i vezane vode). Kalij je element koji povećava otpornost biljke na sušu i bolesti, utječe na translokaciju šećera, formiranje skroba, te rast korijena. Kalij se iskorištava kao pozitivno nabijeni jon (K+) češće iz vode, rijeđe iz podloge (iako je koncentracija kalija puno viša u podlozi).Dvije su važne uloge kalija i to: aktivacija enzima (ATP-aze, skrob-sintetaze i dr.) i regulacija permeabilnosti živih membrana. Kalij stabilizira živčane i mišićne funkcije, igra ulogu u mnogim temeljnim biohemijskim procesima (npr. citratni ciklus), igra veliku ulogu kako u izmjeni glikogena tako i proteina. Oko 98% kalija nalazi se u ćeliji, samo 2% van nje. Kalcij (Ca, lat. calcium) se u kostima čovjeka i životinja nalazi u vidu fosfata i karbonata. Ioni kalcijuma nalaze se i u krvi i ubrzavaju zgrušavanje u dodiru sa zrakom. Kalcij se kod životinja i čovjeka nalazi u krvnoj plazmi. Kalcijum ima značajnu ulogu u ljudskom organizmu i to kao: aktivator enzima, provodi bioelektrične impulse, učestvuje u zgrušavanju krvi, u grčenju mišića, u proizvodnji hormona i učestvuje u metabolizmu azota. Kosti čovjeka i životinja sadrže kalcij u vidu fosfata i karbonata. Nedostatak kalcija u kostima izaziva rahitis.. Kalcijum je također neophodan sastojak u ćelijama biljaka jer ulazi u ćelijske zidove u obliku Ca-pektata. Gradi kristalna tijela oksalata i kalcita, faktor je sinteze oksal-octene kiseline, neutralizira kiselost vakuola. Nedostatak kalcija izaziva odumiranje vrhova mladih biljaka, degeneriranje korijena, tamnu boju listova, otpadanje pupova i oslabljenu stabljiku. Hlor (Cl, lat. =chlor) je veoma rasprostranjen u prirodi i može se naći u skoro svakom živom organizmu. Ima veliki biološki značaj, spada u makroelemente. Ioni hlora su jedni od najbitnijih aniona u

U ljudskom tijelu nalazi se oko 5 gr željeza najviše u hemoglobinu i mioglobinu. Nikal se nakuplja u lišću i sjemenu. Apsorbira se preko korijena i preko lišća. stabilizaciji i disocijaciji ribozomalnih subjedinica. Bakar (Cu. ferrum) je jedan od najvažnijih mikronutrijenata – koristi se za disanje. proteina. Željezo sudjeluje u drugim razmjenama materija. gdje funkcionira kao hemoglobin u prenošenju kisika. lat. aktiviranju vitamina. na odvijanje fotosinteze. U ovoj posljednjoj funkciji hlor ima specijalnu ulogu u krvi. kao i cink veoma je toksičan i stoga se u ćelijama nalazi u vrlo malim količinama. Čini se da nedovoljna opskrba niklom može uzrokovati narušavanje strukture i uloge ćelijske membrane i prekinuti metabolizam željeza. opuštanju mišića. On ne ulazi u građu organske tvari kod biljaka. metaboličku regulaciju i nastanak cvijeta. Nikal (Ni. Bakar ima ulogu i u obrazovanju kostiju i održavanju mijelina u nervnom sistemu. a koncentracije ovog elementa u krmi i žitaricama su slične. a u istim količinama vjerojatno je potreban i drugim sisarima. ulazi u sastav enzima. Magnezij (Mg. vakuolama i značajno utiče na osmoregulaciju i otvaranje stoma. Bor je esencijalni element za biljke. a nalazi se u krvi nekih beskičmenjaka. Velike koncentracije bora otrovne su za čovjeka i većinu životinja. Nedostatak ovog elementa kod biljaka izaziva destrukciju vrhova stabla i korijena. peroksidaza. odnosno regiona veoma aktivnih u metabolizmu.u imunim reakcijama itd. Esencijalna uloga nikla u metaboličkim procesima viših biljaka otkrivena je relativno kasno u odnosu na druge do sada potvrđene esencijalne elemente. u metabolizmu ugljenih hidrata. Ima ga za deset puta više u ćelijama nego u međućelijskoj tečnosti. Otrovan je u većoj količini.vodenim organizmima. posebno za beskičmenjake. lat. Suvišak bakra je vrlo rijetka pojava.: katalaza. Sigurno je da je nikal toksičan za biljke i životinje izložene koncentracijama višim od prosječnih. premda ga pepeo biljaka sadrži u velikoj količini. transport ugljikohidrata. centralni faktor u procesima transporta kisika viših živih bića. nađen je u crvenim krvnim zrncima. magnesia) u prirodi ne nalazimo u elementarnom stanju. Kod štakora je potreban kao element u ultraniskim koncentracijama. Željezo (Fe. Borum) je vrlo značajan za biljke i smatra se biogenim elementom. Bakar je ključan dio enzima koji sudjeluju u disanju i uslov je za sintezu hemoglobina. Bor (B. Iako se često apsorbuje u feri stanju. Željezo je bitan element za odvijanje oksidacijskih i redukcijskih procesa u ćeliji. U životinjskim ćelijama joni hlora neophodni su u regulaciji balansa vode i osmotskog pritiska i ravnoteže kiselina/baza u ćelijama. Protein koji sadrži bakar (eritrokuprein). Pretežno je u lišću. citohromi. Kod biljaka se tek u posljednje vrijeme ubraja u mikroelemente. mada nije konstituent organske tvari. a u gastričnom soku ima važnu ulogu u produkciji HCl. Apsorbuje se u dva oblika: u feri (Fe3+) i u fero formi (Fe2+). karboksilaze. hormona. npr. rad mitohondrija. Magnezij je jedan od glavnih kationa u ćelijama mekanih tkiva. enzima aktivacije CO2). lat. ali mu fiziološka uloga još nije poznata. lat. ceruloplazmin. Bor regulira meristemsku aktivnost. važan je za sintezu proteina. Ureaza katalizira hidrolizu karbamida (ureu) na amonijak i CO2. Kao i kalcij učestvuje u gradnji kosti i zuba. dehidrogenaze. Sastojak je izvjesnih enzima ili je neophodan u njihovoj katalitičkoj aktivnosti. u vrlo malim količinama. Nikal se iskorištava u obliku jona (Ni2+) u izrazito malim količinama za proizvodnju enzima ureaze. stimulira metabolizam. Biljke ga usvajaju u obliku jona Mg2+. Djeluje stimulirajući različite enzime na . To znači da učestvuje u transportu kisika i odvođenju ugljičnog dioksida iz pluća prije nego što se kao gas izdahne. Zahvaljujući željezu bilje ima lijepu zelenu ili crvenu boju. Kod životinja. Hemocijanin je takođe protein s bakrom. Bor je nađen i u životinjskim ćelijama u tragovima. a koje za ljude mogu biti i kancerogene. već najčešće u obliku oksida MgO. a potreban je za funkcioniranje ćelijske membrane. Magnezijem su bogati reprodukcijski organi. utječe na membranski transport i na vodni režim biljaka. a u serumu ili u plazmi nalazi se bakarni protein. Magnezij je nesumnjivo iznimno važan za metabolizam jer se nalazi angažiran u 300 enzima kod čovjeka pa prema tome i u ključnim vitalnim funkcijama u formiranju kostiju. u sintezi nukleinskih kiselina te u izgradnji ćelijskog zida. U nedostatku bakra životinje gube težinu i uginu. niccolum) je esencijalan metal za sve žive vrste. Nalazi se u znatnoj količini kod fotosintetičkih organizama kao komponenta molekule hlorofila. Potreban je u vrlo malim količinama i nije ga potrebno dodatno unositi. Nikal ima određenu ulogu u metabolizmu azota. ubrzava dijeljenje ćelija lista. posebno u leguminozama. Imaju važnu ulogu u vezivanju. cuprum) je esencijalni metal za sve žive vrste. masnih kiselina. željezo je sastavni dio hemoglobina. i sintezu hlorofila. stvaranje enzima. spada u grupu esencijalnih elemenata za sve vrste. U mozgu čovjeka nalazi se protein cerebrokuprein. rast korijena. smatra se da je u fero stanju fiziološki aktivno. Joni Mg2+ su aktivatori mnogih enzima (peptidaze. Zajedno sa manganom sudjeluje u fotolizi vode. grušanju krvi i formiranju adenozin trifosfata. Biljke bor apsorbiraju u obliku borata (BO3-). a hloridna kiselina kod mnogih životinja učestvuje u procesu varenja. lat. zatim neki enzimi koji djeluju u respiratornom mehanizmu sadrže željezo.

Natrijum ima ulogu u održavanju osmotskog pritiska u međućelijskoj tečnosti. usvajanje fosfora.u NH3. Funkcije ovog elementa nisu dovoljno poznate. U prirodi je dosta rasprostranjen. crijevnu i jetrenu fosfatazu. lat. stabilizaciji biomembrana i dr. sintezi hormona. Dugoročni manjak joda dovodi do smanjenja mentalnih sposobnosti. Mangan je od značaja organizmu u metabolizmu ugljičnih hidrata i drugim biohemijskim procesima. hrskavica i sjemenih žlijezda. Ovaj. Molibden (Mo. Cink utječe na intenzitet fotosinteze. Tiroksin ima ulogu u reguliranju procesa sagorijevanja i tako može upravljati tempom skupljanja energije. Čisto biljna prehrana ne sadrži B12 vitamin pa to predstavlja jednu od slabosti vegetarijanske prehrane. On ima učinka u djelovanju ovog vitamina u tijelu. lat. lezija na sluznicama. od čega se oko 2. koji učestvuje u proizvodnji eritrocita. Više od 60% zaliha joda u organizmu nalazi se pohranjeno u štitnjači.kao aktivator NO2-reduktaze i NH2OHreduktaze. Jod pomaže i u pretvaranju beta karotena u vitamin A. Ulazi u sastav vitamina B 12 (kobalamin). cobaltum) je esencijalan za većinu vrsta. i propustljivosti ćelija. In vitro je utvrđeno da aktivira više enzima i to: krvnu i koštanu fosfatazu. Cink se crpi kroz korjenje i kroz lišće kao jon Zn 2+. u velikim količinama soli mangana su toksične. Sastojak je mnogih enzima. U tijelu odrasla čovjeka nalazi se oko dva kilograma metala. Mn ima značajnu ulogu u oksidoredukcijskim procesima. lat. arginazu. Smanjivanje intenziteta fotosinteze kod algi u oskudici mangana ukazuje na ulogu tog metala u fotosintezi. kao i u crvenoj krvnoj slici. Kobalt (Co lat. ali nema dokaza da je neophodan. Molibden je značajan kod nakupljanja fluora i djeluje s njim na sprječavanju karijesa. Jod je neophodan za sintezu tireoidnih hormona (tiroksina i trijodtironina) gdje je dobro proučena njegova funkcija. a u većim koncentracijama je otrovan. Utvrđeno je da su mitohondrije u jetrenim ćelijama glavne organele koje primaju mangan. karboksilazu i dr. za tijelo vrlo važan vitamin unosi se preko namirnica životinjskog porijekla. povećanje štitnjače i gušavost. slabijeg zacjeljivanja rana. što se ipak dosta rijetko događa. Povoljan utjecaj aluminija na rast biljaka zapažen je uglavnom kod biljnih vrsta koje su tolerantne na njegovu visoku koncentraciju. Ima podataka da aluminij utječe na stimulaciju rasta više biljnih usjeva. a najvažniji izvor je morska voda u kojoj je maseni udio NaCl-a oko 2. a učinkovit je i antispeptik i sterilizator vode. sintezi proteina (preko prometa RNK i utjecaja na strukturu ribosoma). pa je jod neophodno osigurati u djetinjstvu.. Nedostatak cinka dovodi do promjena na noktima. Potreban je u veoma malim količinama. Kao gradivo različitih enzima spada u neophodne faktore prehrane. Najčešće je udružen sa hlorom i bikarbonatom u regulaciji acido-bazne ravnoteže. u održavanju normalnog iritabiliteta mišića. kvaščevu. Mangan (Mn. Kod biljaka ima važnu ulogu u redukciji NO3. Natrij se lako usvaja. i iako se potrebna dnevna količina mjeri u mikrogramima on je jako bitan mikroelement. Cink se nalazi u svim organima te u crvenim i bijelim krvnim stanicama.5 grama odnosi na cink. ali mnogo više je rezultata istraživanja o njegovim toksičnim efektima. Iako mu je broj funkcija mali.8 %. a visoke koncentracije prisutne su i u reproduktivnim organima. pa je uključen u više od 200 enzimatskih sistema. Sastavni je dio enzima koje biljke iskorištavaju za pretvorbu nitrata u amonijak. To se naročito odnosi na žensku populaciju koja je podložnija problemima štitnjače. aktivnost fosfataza te smanjuje transpiraciju kod biljaka. povećane sklonosti infekcijama i psihičkih promjena (apatije i letargije).razlaganje masti. enzima za sintezu proteina. mišićima te kod žena u jajnicima. Natrij (Na. U njegovom odsustvu NH4+ je bolji izvor azota nego NO3-. Veliki značaj ima i njegovo djelovanje na nervni sistem. Osnovna zadaća je pomoć pri stvaranju crvenih krvnih ćelija i obnavljanju živčanog tkiva. Aluminij je široko rasprostranjen u tkivima biljaka i životinja. Biljke iskorištavaju molibden u obliku molibdata (MoO42-). pa na nespecifičan način može kod nekih biljnih vrsta da zamijeni kalij. Važnu ulogu ima u razvoju kostura. U životinjskim ćelijama mangan se nalazi uglavnom u jetri i bubrezima. žlijezdi koja je ključni regulator metabolizma. Kobalt je esencijalni element za fiksaciju atmosferskog azota kod leguminoza. mangan) je esencijalan za sve vrste i apsorbira se kroz korijen i lišće kao ion (Mn 2+). molybdaen) je relativno slabo ispitan element. Sudjeluje u razgradnji peroksida nastalog u različitim oksidacionim procesima.natrium) je najvažniji kation vanćelijske tečnosti. pa u nedostatku kobalta biljke pate od manjka azota. Sastojak je mnogih enzima i dio klorofila. uključujući i čovjeka. Sastavni je dio mnogih enzima. Cink (Zn. a u biljkama se nalazi isključivo kao ion (Na+) te jako utječe na osmotsku vrijednost i hidratiziranost protoplazme. zincum) je značajan u biosintezi DNK i RNK (RNK polimeraza). važan je sastojak u tvrdoj vodi gdje je amonijak vrlo malo prisutan ili ga uopće nema kao izvor azota. auksina preko kojeg utječe na rast biljaka. jer bez mangana ne može da se završi redukcija NO3. Kao kofaktor enzima ksantinoksidaze molibden ima veliki biohemijski značaj. Istraživanja na štakorima pokazala su smetnje imunog sistema kod nedostatka magnezija. . Ostatak se nalazi u krvi. . lat. Posljedice nedostatka joda poznate su odavno. Tireoidni hormon također je među glavnim regulatorima rasta i razvoja.

. U ljudskom tijelu i mnogim životinjskim vrstama njegova distribucija u tijelu i kemijske promjene pri njegovom deficitu nagovještavaju da je neophodan pri formaciji kostiju i kalcifikaciji hrskavice. u metabolizmu lipida i proteina. specijalno inhibira pretvaranje glicerata u piruvat u anaerobnoj glikolizi. u velikim količinama je toksičan. sellen) je nemetal. uključujući i čovjeka. Selen je jedan od mikroelemenata neophodnih za život ljudi. Fluoridi smanjuju energetske rezerve i sposobnost bijelih krvnih zrnaca da uništavaju strane materije procesom fagocitoze. krvi i mlijeku. zubima. Olakšava prelazak glukoze iz krvi u ćelije. lat. lat. Fluor je otrov za neke enzimske sisteme. koži.chromium) je esencijalan za neke vrste. Bitan je sastojak enzima glutation-peroksidaze i tioredoksina reduktaze. Smanjuje potrebe za insulinom. u prirodi je rijedak u elementarnom obliku. No u tragovima je esencijalan za ćelije većine životinja i čovjeka kao i neophodan faktor u respiraciji. koji su sastavni dio hormona štitnjače. Hrom također ima ulogu u metaboličkim aktivnostima ovisnim o inzulinu. koji se mora unositi ishranom. mišićima. On štiti crvena krvna zrnca i ćelijske membrane. Hrom je sastojak mnogih enzima i spada u mikroelemente neophodne za život. povećava otpornost biljaka prema štetnim insektima i gljivičnim oboljenjima. Silicij je nakon kisika najrašireniji element u Zemljinoj kori u kojoj ga ima 27% (više nego svih ostalih elemenata zajedno). Neke studije ukazuju da hrom može djelovati zajedno sa insulinom pojačavajući iskorištavanje glukoze. zaštitni je faktor od nekroze jetre. On je neophodan za pravilan rad enzimskih sistema. djeluje kao stimulans. Potreba za selenom kod biljaka zavisi od vrste. Ulazi u sastav sekundarnih ćelijskih zidova.. Ako se čovjek redovno hrani ne može doći do nedostatka selena. Javlja se u tragovima. U vrlo malim količinama poboljšava razviće zuba. Hrom (Cr. U većim količinama je otrovan za životinje što se pokazalo na preživarima koji žive na terenu bogatom selenom. tetivama. Prvobitne studije pokazale su da je silicij prijeko potreban za život nekih mikroorganizama. kostima.Selen (Se. Tragovi jedinjenja fluora nalaze se u morskoj vodi. Najvažnija njegova funkcija je stvaranje jakog antioksidansa. Fluoridi ometaju sintezu kolagena što dovodi do njegovog razlaganja u kostima. plućima. bubrezima i traheji. hrskavičavom tkivu.

veliki dio mase organizma čini voda (65-99%). Osim u samoj ćeliji. ● U procesu fotosinteze voda je donor elektrona i protona. ● Voda ima ulogu i u termoregulaciji (održavanju stalne tjelesne temperature kod ptica i sisara). jedna je od glavnih komponenti živih sistema. Oko 1. ● Voda je osnovni konstituent protoplazme. . voda propušta vidljivi dio sunčevog spektra. Ona nastaje razgradnjom ugljikohidrata. NEORGANSKE MATERIJE VODA (grč. Količina vode u ćelijama zavisi od: starosti (sa starošću ćelija opada i količina vode u njima). masti i proteina. za jone i male molekule. Život je nastao u vodi i svi životni procesi se odvijaju u vodi. vrste tkiva (krvno tkivo ima veću količinu vode od npr. U tijelu nekih nižih beskičmenjaka nalazimo preko 90% vode (npr. kisika (O).14. a adolescenti 60% vode a odrasli imaju od 50-60% vode od ukupne tjelesne tekućine. ● Voda ima osobinu da se jonizuje. Njena količina je promjenjiva i može se lako ekstrahovati. a ponekad samo 5% (sjeme kikirikija). vodika (H). Sjemena sadrže svega oko 10% vode. paradajza 94%. Najveći sadržaj vode zabilježen je kod: krastavca 98%. Uloge i značaj vode su: ● Voda je univerzalni rastvarač. voda se nalazi u međućelijskim prostorima i krvi životinja. stabala i korjenja voda čini 80-90% svježe mase. a apsorbuje dio infracrvenog zračenja. Takav slučaj zabilježen je kod mahovina i lišajeva. novorođenče 75%. Kao bezbojna tečnost. predstavlja sredinu za biohemijske i metaboličke procese u ćeliji. Voda se u ćelijama nalazi kao vezana i slobodna. Opadanjem sadržaja vode u biljnom organizmu opada i životna aktivnost.5 l vode za 24 sata čovjek izgubi preko znoja. Vrlo malo biljaka može ostati dugo bez vode i tako dosegnuti sušenje. hidre). koji i nakon sušenja u ponovnom kontaktu s vodom uspostavljaju životne aktivnosti. Voda se kod životinja i čovjeka gubi znojenjem. masnog tkiva). Ona je prvenstveno vezana za proteinske molekule (koloidne micele). metabolizma. obrazovanjem slabih hidrogenskih veza. Znojenjem se snižava tjelesna temperatura. izmetom i disanjem. kao transportno sredstvo. pa je stoga dobar toplotni izolator. kod dupljara. ● Transportna uloga vode ogleda se u lakom prenošenju rastvorljivih tvari kroz samu ćeliju i iz jedne ćelije u drugu. mokrenjem. a da ćelijska organizacija ne bude oštećena. azota (N) i fosfora (P). Kod mladih listova. Vezana čini samo 4-7% od ukupne količine vode u ćeliji. odnosno ona je pogodna sredina za odvijanje svih biohemijskih reakcija tj. metaboličke aktivnosti ćelije (aktivnije ćelije imaju više vode). hydor = voda) Osim suhe tvari u kojoj je najveći maseni udio ugljika (C). Ljudski zametak sadrži oko 90% vode. Endogena voda se razlaže u tkivima i koristi u različite svrhe. Slobodna voda funkcioniše kao rastvarač u sistemu protoplazmatičnih koloida. Voda koja nastaje u unutrašnjosti organizma pri kataboličkim procesima kao produkt razgradnje organskih tvari u ćelijama naziva se endogena ili metabolička voda.

Krv zgusnuta za 1%. jer se povećala koncentracija soli. Najzastupljeniji katjoni su K+. Biljke iz zemljišta korjenom usvajaju sve materije rastvorene u vodi. Živa masa ćelija je protoplazma nalazi se u polutečnom stanju što omogućava da sve njene komponente dolaze u dodir i stupaju u specifične odnose. i ne smiju se znatno mijenjati. itd). Atom kisika u molekuli vode je elektronegativan (teži privlačenju elektrona). a time i njihov normalan rad. već ih unosi hranom. Tvari koje privlače vodu su hidrofilne. To su polarne.5. Na+.4 u citoplazmi 7. a baze je snižavaju povećavanjem koncentracije OHiona. To su nepolarne molekule koje nemaju mogućnost uspostavljanja vodikovih veza i hidratacije. Voda zbog polarnosti rastvara mnoge supstance. Vodikove veze među susjednim molekulama neprestano pucaju i ponovno se oblikuju (tipična veza ima životni vijek od nekoliko mikrosekundi).Kohezija je osobina molekule vode da uspostavlja vodikove veze s bliskim molekulama.5 susjednih molekula što rezultira stvaranjem velike trodimenzionalne mreže koja je u čvrstom stanju leda jako pravilna. na molekule na površini ne djeluju privlačne kohezijske sile molekula iznad njih (jer ih nema). Hidrofilne supstance se uslijed hidratacije otapaju u vodi (soli. ugljikohidrati. kiseline. Na+ i K+ obezbjeđuju polarizovanost membrana nervnih i mišićnih ćelija. Polarnost je neravnomjerna raspodjela naboja unutar molekule. osim jako nepolarnih. Karbonati i bikarbonati imaju ulogu pufera.● ● ● ● Voda učestvuje u osmoregulaciji (održavanje stalnog osmotskog pritiska). Pri padu pH vrijednosi ispod 7 čovjek može da živi samo nekoliko minuta. Otopljene tvari koje povisuju koncentraciju H+ su kiseline. ili specifične neutralne molekule. visoku tačku ključanja. To uzrokuje asimetričnost molekule vode . a fenomen se naziva površinski napon. kao pH vrijednost. Vodikove veze uzrokuju kohezijske sile koje drže vodu na okupu. NEORGANSKE SOLI Gotovo svi biogeni elementi javljaju se u sastavu jedinjenja. regulišu stalnost pH vrijednost vodenog rastvora. Polarnost uveliko određuje ostale osobine vode.dva atoma vodika su pod uglom od 104. kapilarnost. hydor=voda). Ca2+. Slijedi nekoliko nervnih reakcija i onda osjetimo žeđ. Među anjonima najvažniji su fosfati jer predstavljaju osnovne oblike iz kojih se koristi energija (izgrađuju ATP). pa jedan kraj molekule ima parcijalno negativan naboj. Mineralne materije organizam ne stvara sam. koja kroz kapilare dotiče u mozak. Voda obezbjeđuje bitna fizička svjostva ćelije. voda se drži na okupu. odnosno. aminokiseline itd).6 kiše postanu kisele. Adhezija i kohezija čine kapilarnost. a njihovi katjoni i anjoni su neophodni za održavanje bioloških struktura (gradivna uloga) i biološke aktivnosti jedinjenja (metabolička uloga). pa voda poprima oblik kugle. dođe do gubitka vode povećava se osmotski pritisak (pritisak soli rastvorenih u vodi). u želucu 1. benzen. karbonati. . specifičnu toplotu i toplotu isparavanja.5º vezana sa atomom kisika. Koncentracija iona H+ izražava se u obliku negativnog logaritma tj. Disocijacija vode predstavlja raspadanje molekule na ione H+ i OH-. Također i promjena pH u atmosferi je štetna: izduvni gasovi se otapaju u atmosferskoj vodi. Kada u ćelijama čovjeka. Voda kao rastvarač je supstanca u kojoj se druga supstanca može dispergovati dajući idealan rastvor. Na granici sa zrakom. a prije svega u krvi. a među anionima su to hloridi. Kohezivnost uslovljava veliki površinski napon vode. Uzrokovana je odjeljivanjem naboja uslijed neravnomjerne raspodjele elektrona u molekuli. parcijalno pozitivan naboj. dok su nepolarne molekule bez naboja hidrofobne (grč. Vodikovim vezama voda se lako priljubljuje i na druge tvari to je adhezija. a drugi kraj molekule. ugljikovodici. njihov oblik i veličinu te elastičnost. bikarbonati i fosfati. U živom organizmu pH vrijednosti kreću se od 6-8. Hidrofobne supstance nisu topljive u vodi (npr. koje elektrostatički međudjeluju sa molekulama vode. Kapilarnost je kretanje vode u uskom prostoru nasuprot djelovanju gravitacijske sile. izvodi iz ravnoteže nervne ćelije centra u hipotalamusu. oko vodikovih atoma. Radi razumijevanja značaja ovih materija biće navedene uloge nekih najbitnijih: ● Fe (gvožđe) je veoma važan sastojak hemoglobina. Neorganske soli su takođe veoma zastupljene u ćelijama. Vodikovim se vezama veže za druge električki nabijene makromolekule (velik dio vode u ćeliji je tako vezan). u čovjekovoj krvi pH je 7. lipidi. Vodikova veza . pa ako se pH spusti ispod 5. a svaka molekula vode je u tekućem stanju povezana s oko 3. U čistoj vodi koncentracije H+ i OH iona su jednake.

Na. Nalaze se u citoplazmi. Fruktoza je voćni šećer. 3. a u ćelijama životinja laktoza. To su najrasprostranjenija jedinjenja u živom svijetu. 15. Skrob služi kao zaliha hrane u biljaka jer veze kojima su molekule glukoze vezane u škrobu omogućuju da se lančana molekula savije i zapakuje u obliku zrnaca. Monosaharidi (prosti. Oligosaharidi (di-. a pri tom se oslobađa energija potrebna za životne procese. Njihovim razlaganjem se oslobađa manja ili veća količina energije (razlika u odnosu na neorganske materije Organske molekule koje izgrađuju živi svijet nazivaju se biomolekule i postoje 4 osnovna tipa: ugljikohidrati. tetroze. uz gubitak jednog molekula vode. odnosno izgleda kao da je ugljiku pripojena voda (CH2O). H i O gdje je odnos ova 3 elementa 1C : 2H : 1O. (grč. a glukoza i fruktoza daju saharozu koja je najzastupljenija u šećernoj repi i trski. odnosno monomeri u polimere. tetra-saharidi). Spajanjem dvije molekule glukoze nastaje maltoza koja je sastavni dio slada. Rezervni polisaharidi predstavljaju molekule u kojima se čuva hemijska energija. Nastaje u zelenoj biljci fotosintezom. koji učestvuju u procesima njihove sinteze i razgradnje.● ● ● ● ● Ca i P grade kalcijum-fosfate koji su glavni sastojci kostiju. K i Cl učestvuju u osmoregulaciji. Prema stepenu složenosti dijele se na: 1. hydor=voda). saharoza.oligos = malo po broju.To su jedinjenja C. Bruto formula svih heksoza je ista (C6H12O6). važni su u međućelijskom prometu i u regulaciji ćelijskih procesa. npr. služe kao transportni šećeri kod biljaka. koja je glavni izvor energije i osnovni transportni oblik šećera u organizmu kičmenjaka. u obliku nakupina u kojima su i razni enzimi. Oni su i gradivne molekule. U ćelijama važnu ulogu imaju makromolekule ovih jedinjenja.U heksoze spadaju: glukoza (glikoza). bjelančevine i nukleinske kiseline. Co je sastavni dio vitamina B12 itd. 2. Glukoza i galaktoza daju laktozu (mliječni šećer). a hidrati jer im je odnos atoma vodika i kisika u molekuli isti kao u vodi (grč. Najznačajniji disaharidi obrazuju se od dva molekula monosaharida. Njima pripadaju maltoza i saharoza u biljnim ćelijama. samo je različit raspored atoma. Polisaharidi (složeni šećeri) su makromolekuli nastali povezivanjem velikog broja monosaharida (više od šest molekula monosaharida). koji su prije svega hranljive materije i osnovni izvor energije. izgrađeni su od 2-10 monosaharida. Naziv ugljeni dobili su zbog ugljika. ORGANSKA JEDINJENJA Organska jedinjenja obavezno sadrže ugljenik. Najrasprostranjeniji rezervni polisaharidi su skrob (u biljnim ćelijama nalazi se u obliku α-amilaze i amilopektina). Hidrolizom se ne mogu razložiti na jednostavnija jedinjenja. UGLJIKOHIDRATI Karbohidrati (šećeri) nastaju iz neorganskih materija u biljkama u procesu fotosinteze. Slijedom oksidacijskih reakcija razgrađuje se sve do H 2O i CO2. u dugačke ugljiko-hidratne lance (mogu da sadrže na stotine i hiljade monosaharida). lipidi. tri-. Disaharidi. Skrob se nalazi . a galaktoza je šećer u majčinom mlijeku. S ulazi u sastav nekih aminokiselina. heksoze itd. a veze su odgovorne za trodimenzionalnu građu. Podjedinice su vezane jačim kovalentnim i slabijim nekovalentnim vezama. Biološki su važni i šećeri sa 6C atoma koji se zovu heksoze. Prema biološkoj funkciji dijele se na rezervne i strukturne polisaharide. siromašno). pentoze. Prema broju ugljikovih atoma dijele se na: trioze. F spriječava karijes zuba. U ugljikohidrate spadaju šećeri i njihovi polimeri. Pentozama (sa 5C atoma) pripadaju: riboza (ulazi u sastav RNK) i dezoksiriboza (izgrađuje DNK). Male organske molekule udružuju se u makromolekule. jednostavni šećeri) sadrže najmanje 3C atoma.

Sadrže mnogo više energije od ugljenih hidrata. opni koje obavijaju ćelije ili organele. Oko 25% suhe mase membrana crvenih krvnih zrnaca čini holesterol. Hitin izgrađuje tjelesni pokrov (hitinska kutikula) kod kukaca i rakova a nalazi se u ćelijskom zidu gljiva. Takve molekule s jednim hidrofilnim krajem i drugim hidrofobnim nazivaju se amfipatske. kukuruza. sfingolipidi. U ovu grupu spadaju: neutralne masti. Među njima su najrasprostranjeniji: celuloza (glavni je sastojak ćelijskog zida biljaka). Masne kiseline prelaze u krv. Strukturni polisaharidi učestvuju u izgradnji ćelijskih dijelova. Treća masna kiselina je zamjenjena fosfatnom grupom. kao što npr. Često se zajedničkim imenom zovu i izoprenoidi. Skupina sadrži molekule različite hemijske građe: prosti lipidi (masti i ulja) i složenih lipida (fosfolipidi i steroidi). odakle se prema potrebi organizma mogu koristiti. prvo dolazi do razlaganja rezervi glikogena. Celuloza gradi pamučna vlakna. LIPIDI Lipidi (masti) su energetski su najbogatiji spojevi i predstavljaju grupu biomolekula raznovrsne hemijske strukture. Uz fosfat se vežu druge hidrofilne skupine. naročito bioloških membrana. Holesterol pripada steroidima (derivati masti). Energetska uloga lipida ogleda se u tome što se njihovim razlaganjem oslobađa velika količina energije. drvo. a one se organiziraju u paralelne snopove. Višak šećera u krvi privremeno se skladišti u obliku glikogena.Gradivna uloga odnosi se na to što se dio masti koristi za izgradnju i obnovu ćelija i njenih dijelova. Jednostavni (prosti) lipidi se sastoje od tri molekula viših masnih kiselina (zasićenih i nezasićenih) i trohidroksilnog alkohola glicerola. Strukturni lipidi su fosfolipidi jedinjenja masnih kiselina. riže). Pod dejstvom hormona masne ćelije vrše hidrolizu masti u slobodne masne kiseline. a zatim se razlažu masti. Oni su glavne strukturne komponente ćelijskih membrana. odbija vodu. Među lipide ubrajamo molekule različite hemijske građe. Učestvuje u sintezi signalnih i regularnih . takođe gradi ćelijske membrane (osim kod bakterija). Najrasprostranjeniji polisaharid u životinjskim ćelijama je glikogen i predstavlja njihovu energetsku rezervu. a obuhvataju steroide (u koje spadaju steroli. 2. dok su mukoproteidi i glikoproteidi kompleksni spojevi sastavljeni od acetilglikozamina i drugih ugljikovodika sa bjelančevinama. voskovi. koji igraju značajnu ulogu u molekularnoj organizaciji ćelije i međućelijskih elemenata. To su gradivne jedinice biomembrana. Lipidi su glavna strukturna komponenta biomembrana i predstavljaju glavna mjesta za vezivanje nekih proteina. Zajedničko svojstvo im je dobra topljivost u organskim otapalima i netopljivost u vodi. papir. a ulja nezasićene masne kiseline. hitin (izgrađuje skelet zglavkara) i agar (sadrže ga alge). žučne kiseline i steroidni hormoni) i terpene. a zatim u ćelije koje ih koriste kao izvor energije. Mukopolisaharidi se u protoplazmi nalaze u slobodnom stanju ili povezani sa neorganskim bazama ili bjelančevinama.u sjemenkama i služi kao izvor hrane za čovjeka (sjemenke pšenice. Dio molekule gdje su masne kiseline nema naboja. Složeni lipidi pored glicerola i masnih kiselina sadrže još neku komponentu. taj dio molekule privlači vodu. Pohranjen je u ćelijama mišića i jetre kao zaliha energije za neposrednu upotrebu. Lipidi kao depoi energije su masti koje su rezervni oblik masnih kiselina. glicerola i fosforne kiseline. 1. U svim živim ćelijama javljaju se kao strukturna komponenta. postoje još i specifične visokomolekularni polimeri. On je također glavna komponenta mijelinskog omotača nervnih vlakana. Skrob i glikogen se sastoje od većeg broja molekula glukoze. Masti imaju zasićene. fosfogliceridi. Čuvaju se u ćelijama masnog potkožnog tkiva. a to su: mukopolisaharidi. Celuloza je također polimer glukoze gdje su molekule tako povezane da čine čvrste dugačke niti. mukoproteidi i glikoproteidi. Slično mastima sastoje se od glicerola na koji su vezane 2 molekule masnih kiselina. Osim prethodno nabrojane tri osnovne skupine ugljikohidrata. fosfolipidi sadrže fosfatnu grupu. a zatim se trajno čuva u obliku masti. Kada se energetske potrebe organizma ne mogu zadovoljiti hranom.

Voskovi obrazuju zaštitni sloj na koži. Regulatornu ulogu imaju hormoni koji su steroidi. Javljaju se u obliku: prostih masti (loj i ulje). Peptidna veza se obrazuje između dvije aminokiseline tako što se amino grupa jedne aminokiseline i karboksilna grupa druge aminokiseline povežu uz izdvajanje molekula vode. Tako oni izgrađuju ćeliju i vanćelijsku tvar. One sadrže karboksilnu (-COOH) i baznu amino-grupu (-NH2). koje u većini živih sistema čine 50% i više suhe mase. upravljaju djelovanjem gena. Optički aktivni su oni spojevi koji mogu zakretati ravninu polarizirane svjetlosti i koji sadrže bar jedan asimetričan C-atom. procesima kontrakcije poprečno-prugastih mišića viših životinja. Aminokiseline (AK) su optički aktivni spojevi (svi osim glicina). STRUKTURA PROTEINA . Zaštitnu ulogu imaju masno tkivo koje okružuje bubrege i potkožni sloj masti koji predstavlja toplotni izolator. dok su ostali hormoni uglavnom proteini. dok se bočne grupe razlikuju kod različitih aminokiselina (specifične su za svaku amino kiselinu). Amino i karboksilna grupa su iste za sve aminokiseline. Aminokiseline se smatraju amfoternim jedinjenjima. Proteini također predstavljaju i najvažnije ćelijske sastojke svih živih organizama. E. Ime im potiče od grčke riječi proteos. Unoseći masti organizam se snabdijeva i vitaminima rastvorljivim u mastima (A. a da se ona odvija bez pomoći proteina. Glicin se smatra osnovnom aminokiselinom (sl. Teško je izdvojiti neku funkciju u organizmu ili ćeliji. Aminokiselina glicin Gradivne jedinice bjelančevina su aminokiseline. obje vezane za isti atom ugljika. Proteini su nezamjenjivi u: izgradnji ćelijskih struktura. Postoji dvadesetak različitih aminokiselina od kojih su izgrađene sve bjelančevine organizama od bakterija do čovjeka. lišću i plodovima biljaka i na egzoskeletu mnogih insekata (najpoznatiji je pčelinji vosak od koga pčele prave saće). K). što znači da reaguju i kao kiseline i kao baze. gde može izazvati obrazovanje žučnih kamenaca. npr. Pored toga imaju i bočnu grupu (radikal ili Rostatak). 3. Lipidi su glavna strukturna komponenta biomembrana i predstavljaju glavna mjesta za vezivanje nekih proteina. Masti imaju ulogu i u prijenosu signala među ćelijama. odnosno ukupan živi svijet. kao enzimi usklađuju i ubrzavaju hemijske reakcije. Holesterol pripada steroidima. AK mogu i ne moraju biti topljive u vodi što ovisi o slobodnom radikalu. ovisno od pH medija u kojem se nalaze. Proizvodi se u jetri pri čemu se višak zadržava u žuči. ostale aminokiseline možemo smatrati derivatima glicina koji se izvode zamjenom jednog od njegovih α-vodikovih atoma odgovarajućim grupama. a takođe omogućavaju odbranu organizma protiv zaraze. Slika 52. krznu. perju. U strukturne lipide ubrajaju se i neki oblici masti kao što su. složenih lipida (fosfolipida) i derivata lipida (steridi). Iako se po strukturi steroidi razlikuju od drugih lipida. Steroidni hormoni čovjeka su spolni hormoni. a neki od njih ulaze u sastav odbrambenih sistema viših organizama. Tako nastaju peptidi. 52). 4. masno tkivo koje okružuje bubrege sisara (štiti ih od fizičkog šoka) i potkožni sloj masti (termička izolacija). djeluju poput molekularnih znakova (signala). transporta materija. D. hormona i vitamina A. hormoni kore nadbubrežne žlijezde i hormoni žutog tijela.molekula. katalizi i regulaciji metabolizma. svrstani su u ovu grupu zato što su nerastvorljivi u vodi. D i E. prenose informacije. BJELANČEVINE Bjelančevine su najzastupljenije organske molekule. što znači prvi ili najvažniji.

koje čine primarnu strukturu nekog proteina. vune. tercijarnu i kvaternu. Razlikujemo četiri stupnja strukture proteina: primarnu. kolagen (iz tetiva). tokom obavljanja svojih funkcija u organizmu mijenjaju svoj oblik. Inzulin je antidijabetički hormon odgovoran za održavanje stalne koncentracije glukoze u krvi. Osim što lanac proteina može biti savijen u obliku α-uzvojnice. Ova struktura je određena genima. 53). peptidni lanac poprima cikcak-raspored (sl. Sekundarna struktura stabilizira se pomoću vodikovih mostova. Postoje dva oblika sekundarne strukture proteina: α-uzvojnica (α –heliks) i β-nabrana ploča. perja). Slika 53. noktiju. α-uzvojnica je oblik sekundarne strukture proteina u kojoj je polipeptidni lanac aminokiselina savijen oko jedne ose (sl. fibrin (iz svile) i miozin (iz mišića). Pravilan prostorni raspored aminokiselinskih ostataka u polipeptidnom lancu stabilizovan vodikovim vezama između bliskih jedinica naziva se sekundarnom strukturom. njegovo djelovanje u živoj ćeliji određeno je prostornim oblikom čitave proteinske molekule. Tipičan primjer takvih proteina su: keratin (iz kose. Prvi polipeptid čiji je redoslijed aminokiselina određen u potpunosti bio je humani inzulin. Struktura proteina Osim redoslijeda aminokiselina. vrsta i redoslijed aminokiselina u polipeptidnom lancu predstavlja primarnu strukturu proteina. čitava uzvojnica može biti višestruko savijena u prostoru i poprimiti kuglast oblik jer se povezuju međusobno udaljeniji dijelovi molekule. Tercijarna . Njihovi dugi polipeptidni lanci stvaraju vrlo složene prostorne strukture.Molekule proteina su složene građe. Drugi oblik sekundarne strukture proteina je βnabrana ploča ili ravan. Ova vrsta sekundarne strukture nalazi se u vlaknastim (fibrilarnim) proteinima koji se odlikuju većom čvrstoćom. s tim da je vrsta oblika određena primarnom strukturom. Oblik molekule proteina koji tako nastaje naziva se tercijarnom strukturom. sekundarnu. Broj. 53). Molekule proteina vrlo su dinamične.

u jednoj ćeliji može ih biti preko hiljadu. valin prolin 9. a takva struktura proteina zove se kvaterna struktura. dakle određuje odnos prostorni raspored udaljenih amino-kiselina u lancu. Ovi elementi ulaze u sastav različitih aminokiselina. U građi molekula proteina zastupljeni su O. treonin glutamin 7. fenilalanin glutaminska kiselina 6. Te aminokiseline koje se moraju unijeti hranom. H. Ovaj proces ima naročito veliki značaj za živi svijet. izoleucin alanin 2. potpuno novih osobina. . a ponekad i kvaterna struktura omogućuju upravo nastajanje takvog oblika proteina koji najbolje odgovara biološkoj funkciji makromolekule i naziva se nativnom (prirodnom) konformacijom. Takav oblik karakterističan je za globularne proteine kao što su: enzimi. Kvaternu strukturu imaju samo proteini polipeptidnih lanaca i ona pokazuje odnos. Životinje i čovjek mogu da sintetišu samo neke aminokiseline. Tu ulogu ima DNK. albumini i globulini. arginin serin 10. s obzirom da su bjelančevine najviše zastupljena jedinjenja u ćeliji. kao i pravu smjesu za tu vrstu specifičnih bjelančevina. Pri ovom procesu kidaju se vodikove veze koje su stabilizirale globularni protein u prirodnoj konformaciji. Dakle. Kvaterna struktura je važna za biološku aktivnost proteina kakav je npr. hemoglobin koji se sastoji od proteinskog dijela i prostetičke grupe. način slaganja tih lanaca u prostoru. Još složenija struktura nastaje kada se nekoliko polipeptidnih lanaca poveže u nakupine u kojima imaju svoju vlastitu konformaciju. lizin asparaginska kiselina 4. sekundarna. br. Promjenom redoslijeda samo jedne karike u lancu nastat će nova bjelančevina.struktura. Važno svojstvo proteina je denaturacija koja izaziva promjenu strukture proteinske molekule. esencijane i neesencijal ne aminokiseli ne Esencijalne Neesencijalne aminokiseline aminokiseline 1. međusobno povezanih poput karika u lancu. a time i promjenu svojstva proteina. bjelance jajeta. Određene različite molekule bjelančevina upravljaju svim biološkim funkcijama određene ćelije i specifične su za svaku vrstu živog organizma. Tabela 6. triptofan glicin 8. Primarna. Neesencijalne (nebitne) aminokiseline se mogu u organizmu sintetizirati ili iz Red. metionin cistein 5. C i N. hemoglobina (globularnog proteina) je reverzibilno vezanje oksigena na prostetičku grupu i njegov transport do svake ćelije. a u nekim još i S. za neku specifičnu vrstu živog bića. Bjelančevine su hemijske tvari koje upravljaju svim životnim procesima ćelije. Redoslijed i broj tih karika određuje specifične karakteristike svake bjelančevine. U biosferi je broj različitih molekula bjelančevina neograničen. tercijarna. hemoglobin. osnovno je odabrati redoslijed karika (aminokiselina) u lancu bjelančevina. disulfidne veze. histidin tirozin Biljke su jedini organizmi sposobni da stvaraju sve neophodne aminokiseline. dok ostale moraju da unose hranom. Nju učvršćuju vodikovi mostovi. hidrofobne interakcije. leucin asparagin 3. da bi organizam normalno funkcionirao. neki hormoni. nazivaju se esencijalne (bitne). Osnovna uloga npr.

jetre. Najrasprostranjeniji su albumini i globulini koji su osnovni proteini krvne plazme i nalaze se u skoro svim živim bićima. ● nukleoproteid (nukleinska kis + protein). te naravno ćelije kose. koje trebaju bjelančevine za svoju izgradnju i uspostavljanje odgovarajuće funkcije. Tipični predstavnici su krvni proteini trombin i fibrinogen. ● metaloproteidi (metal+ protein). Prema obliku molekula bjelančevine se dijele na fibrilarne i globularne. transport. Bjelančevine grade i veliki dio molekule hemoglobina. Transportni proteini su sposobni da vežu specifične molekule i da ih prenose kroz membrane ili krv kičmenjaka. osmotski tlak) ● globulini (u plazmi. perju. pa mogu biti: ● lipoproteidi (lipid + protein). noktima. održavanje acidobazne ravnoteže. Ovisno o dobi i spolu potrebe za bjelančevinama se znatno mijenjaju. Složeni proteini građeni od proteinskog dijela i prostetične skupine koja nije protein. a djeluju u ćeliji i izvan nje. Tako npr. 4. zubi i kosti. dok albumin seruma vezuje i prenosi masne kiseline iz masnog tkiva u druga i obrnuto. 5. ● keratin (u kosi. Na osnovu bioloških funkcija bjelančevine se dijele na nekoliko skupina. Za bilo koji dio našeg tijela koji prolazi kroz proces rasta ili regeneracije. a. zaštita organa) 2. sudjeluje u zgrušavanju) ● kolagen (u građevnom i vezivnom tkivu) b. Enzimi su veoma značajna grupa proteina. dobili su ime. Zovu se još i proteidi. Učestvuju u koagulaciji krvi. Globularni proteini imaju kuglastu strukturu. hemoglobin prenosi kiseonik. rogovima. papcima) ● miozin (sudjeluje u kontrakciji mišića) ● fibrinogen (protein plazme. mišića. ● histoni (proteini stanične jezgre vezani uz nukleinske kiseline) ● albumini (u plazmi krvi. Zaštitni proteini imaju zaštitnu ili odbrambenu funkciju. Dijele se na osnovu rastovorljivosti. nokti. a po vrsti neproteinske komponente.ugljikohidrata ili iz esencijalnih aminokiselina. stvaraju se nove tjelesne ćelije. Tipični predstavnici ove grupe su: ovoalbumin (protein bjelanceta) i kazein (protein mlijeka). Druga velika zadaća proteina je nadomještavanje oštećenih i odumrlih ćelija. dok je dinein proteinska komponenta flagela bičara.imaju izdužene oblike i pravilnu nitastu strukturu u kojoj se ponavlja redoslijed aminokiselina. Posebno . tvari koja prenosi kisik kod životinja i čovjeka. ● hromoproteidi ( boja+ protein). 1. Svaki enzim ima aktivno mjesto pomoću kojega prepoznaje supstrat i djeluje na njega. 2. Skladišni (rezervni) proteini imaju ulogu depoa aminokiselina koje se koriste za rast i razvoj embriona. Jednostavne bjelančevine su izgrađene isključivo od aminokiselina. građene su od polipeptidnih lanaca organizovanih u sferni oblik. ● glikoproteidi (šećer + protein). Ćelije koje trebaju uobičajeni nadomjestak jesu između ostalih: ćelije krvi. Esencijalne aminokiseline za čovjeka date su u tabeli 6. Imaju ulogu bioloških katalizatora i odlikuju se visokom specifičnošću. Bjelančevine reguliraju aktivnost gena jer određuju kad će koji gen biti aktivan. ● fosfoproteidi (fosfor + protein). Enzimi se proizvode u ćeliji. 3. Fibrilarni proteini . Kontraktilni proteini su osnovni elementi kontraktilnih sistema skeletnih mišića. spriječavajući iskrvarenje. bubrega. dlakama. Prva i osnovna zadaća proteina je njihova neophodnost u procesu rasta i razvoja. PODJELA 1.

Nukleinske kiseline je prvi opisao švicarski medicinar Mišer (Friedrich Miescher) 1872.komponenta elastičnog vezivnog tkiva (ligamenti) i kolagen .strukturni element epitelnih tkiva. Hormoni imaju ulogu regulatora metabolizma. guanin(G). dok je somatotropin hormon rasta. Najpoznatiji su: α-keratin . a 1889. Nešto kasnije izolirao je čisti uzorak DNK iz spermija lososa.jedro. koja stupaju u reakciju sa makromolekulima stranim organizmu ili izazivačima bolesti. Tu supstancu nazvao je nuklein prema latinskoj riječi nucleus . godine. godine Fibes Levin (Phoebus Aaron Theodore Levene) primijetio je da se nukleinske kiseline (u njegovom slučaju DNK) sastoje od šećera (dezoksiriboze). Dvojni heliks DNK Nukleinske kiseline su nosioci nasljednog materijala (gena). Tek 1929. godine njegov učenik Altman (Richard Altmann) otkrio je nuklein u biljnim ćelijama i dao mu naziv nukleinska kiselina. On je iz jedra bijelih krvnih zrnaca izolirao supstancu koja se zbog visokog učešća fosfora u njenoj građi. U to vrijeme je njihova funkcija bila potpuno nepoznata.interesantni predstavnici ove grupe su antitijela. značajno razlikovala od bjelančevina. Na njoj se nalaze geni koji sadrže informacije za sintezu specifičnih proteina. Dezoksiribonukleinska kiselina (DNK) je materijalna osnova nasljeđivanja.ekstracelularni protein vezivnog tkiva i kostiju koji također učestvuje u sistemu povezivanja ćelija i tkiva. koji učestvuje u procesima regulacije biosinteze kortikoida. 6. NUKLEINSKE KISELINE Slika 54. tj. oblik i učestvuju u ćelijskim pokretima. čak i kada su prisutne u veoma malim količinama. mada ih ima i u citoplazmi. Naziv su dobile prema jedru (lat. neutrališući ih i na taj način sprječavajući njihovo štetno djelovanje. Među njima su značajni adenokortikotropni hormon. lipotropni. 54). Bjelančevine se sintettziraju na ribosomima u procesu translacije. te četiri baze: adenin (A). citozin (C) i timin(T) te pokazao kako su ti sastavni dijelovi DNK međusobno povezani (sl. Kosel (Albrecht Kossel) je otkrio da nuklein u svom sastavu uvijek ima četiri različita gradivna elementa povezana sa molekulom šećera. koji regulišu metabolizam masti. Toksini su izuzetno otrovne proteinske supstance. i obezbjeđuju matriks u kome ćelije mogu da rastu. 7. Unutarćelijski proteini formiraju filamente ili ravne slojeve koji daju ćeliji veličinu. Predstavnici su toksin kojeg izlučuje bakterija Clostridium botulinum pri trovanju hranom i zmijski otrov . njihovih polipeptidnih lanaca. Vanćelijski strukturni proteini povezuju na različite načine ćelije da bi ojačali tkiva i organe. Svaku od jedinica nazvao je nukleotid i objasnio da se . 8. nucleus) u kome su najviše zastupljene. elastin . Strukturni proteini imaju veliku ulogu u životu ćelija i organizama. ostatka fosfatne kiseline.

a neke su bile posve mrtve (S tip). Otkriveno je da su mrtve bakterije na neki način izvršile transformaciju živih. koji je otkrio transformirajući princip u pokusu s miševima i s dva tipa bakterije Diplococcus pneumoniae („R“ tip i „S“ tip). pneumoniae. opisao je 1928. Tokom 30-ih i 40-ih godina smatralo se da su nositelji genetske informacije proteini. Fojglen (Feulgen) je 1937.Osnovni sastojci nukleinskih kiselina . u citoplazmi. tako da ne mogu prouzrokovati bolest. nekim organelima kao što su mitohondrije i hloroplasti. ali oslabljeni. Astberi (William Thomas Astbury) je prvi pomoću rendgenskih difrakcijskih zraka 1937. osim u jedru DNK nalazi i. kao nositelja genetičkog zapisa. Od toga je većina miševa uginula.molekula DNK sastoji od lanaca nukleotida povezanih fosfatnim grupama.godine nuklearnom reakcijom nakon hidrolize sa 1N HCl pri 60 ºC i bojenjem Schiff-ovim reagensom dokazao da je najveća količina DNK u ćeliji smještena u jedru. Nešto kasnije ustanovljeno je da se. godine Grifit (Frederick Griffith). nepatogenih oslabljelih bakterija. pokazao kako DNK ima pravilnu strukturu. vidi sliku transformacije (slika 38) U miševe je ubrizgao dva tipa bakterije D. Caspersson i Hamersten (Torbjörn Oskar Caspersson & Einar Hammersten) dokazali su da je DNK polimer. Slika 55. od kojih su neki bili živi. Pravu narav DNK. Levin je smatrao da se redoslijed baza ponavlja i da je lanac kratak. tako što su ih pretvorile u patogene.

Građa nukleozida i nukleotid Na prvi C-atom šećera vezana je jedna azotna baza. Tabela 7. Purinske baze. citozinu i uracilu. 7 sl. Pirimidinska baza timin se javlja samo u deoksiribonukleotidu. Četiri nukleozida u molekuli RNK su adenozin. ulaze u sastav nukleotida: riboza i deoksiriboza. a oni u DNK su dezoksiadenozin. Slika 56.Nukleotidi se sastoje od tri elementa i to: ● šećera (pentoze: riboza ili dezoksiriboza). fosfatni ester nukleozida. Šećer riboza karakteriše ribonukleotid. dok je uracil prisutan isključivo u ribonukleotidu. adenin i guanin. Osnovna jedinica građe nukleinskih kiselina je nukleotid. Nukleotid je. Nukleozid se dalje može razložiti na dva tipa molekula: jednu azotnu heterocikličnu bazu i jednu pentozu (tab. 56). timin. a za peti C-atom šećera vezana je organska fosfatna grupa. gvanin. gvanozin. Adenin. citozin i uracil) i ● fosforne kiseline (slika 55). Nomenklatura baza. prema tome. dezoksigvanozin. koji se neznatno međusobno razlikuju. nukleotide. Dvije vrste šećera. Azotna baza u nukleotidu može biti purinska ili pirimidinska. Kao i proteini i nukleinske kiseline mogu se hidrolizom razložiti na jednostavnije jedinice. sastoje se od dva prstena i komplementarne su pirimidinskim bazama timinu. a šećer deoksiriboza deoksiribonukleotid. guanin i citozin javljaju se u obje vrste nukleotida (sl 55). nukleozida i nukleotida Baza Adenin (A) Gvanin (G) Uracil (U) Citozin (C) Baza Adenin (A) Gvanin (G) Timin (T) Citozin (C) RNK Ribonukleozid adenozin gvanozin uridin citidin DNK Dezoksiribonukleozid dezoksiadenozin dezoksigvanozin timidin dezoksicitidin Ribonukleotid (5' -monofosfat) adenilat (AMP) gvanilat (GMP) uridilat (UMP) citidilat (CMP) Dezoksiribonukleotid (5' -monofosfat) dezoksiadenilat (dAMP) dezoksigvanilat (dGMP) timidilat (TMP) dezoksicitidilat (dCMP) .Nukleinske kiseline su polimerna jedinjenja građena od osnovnih jedinica monomera. Daljom hidrolizom svaki nukleotid se može razložiti na dva molekula: nukleozid i fosfornu kiselinu. koje sadrže jedan prsten. ● heterociklične baze (adenin. dezoksicitidin i timidin. citidin i uridin.

75 puta obavija molekula DNK i gradi nukleozom. koje za prostetičnu grupu imaju nukleinske kiseline (DNK ili RNK). H2B. Dva nukleosoma Nukleinske kiseline se nalaze u ćeliji u obliku nukleoproteida. složenih bjelančevina. nukleotidi su aktivirani prekursori nukleinskih kiselina. je univerzalna energetska jedinica organizma. stoga su potrebni za replikaciju genoma i transkripciju genetičkih informacija u RNK. Vezuju se uz elektronegativnu molekulu DNK. Energetski oblik postojanja 1. GDP (gvanin-difosfat). selektivnije skupine bioloških procesa. U nukleoproteidima veze između nukleinskih kiselina i proteina su jonske. Dakle. 2. GTP) Adeninski nukleotid (ATP. H2A. pa se kidanjem tih veza oslobađa energija koja pokreće druge hemijske reakcije. tj. Adenozin-trifosfat je nukleotid koji sadrži veze vrlo bogate energijom. ATP. slika 58).Slika 57. Oni imaju važnu ulogu u metabolizmu kao nosioci energije (makroenergični fosfati). ADP. Guaninski nukleotid (GTP) također služi kao izvor energije za druge. elektropozitivni proteini. Nukleotidi u živoj materiji vrše sljedeće značajne funkcije: Slika 58. 57) ulazi osam molekula histona (po dvije molekule svih histona osim H1). Nukleotidi predstavljaju osnovne komponente nasljednog materijala ćelije i organizma. sudjeluju u čuvanju. Oni djeluju nespecifično. Takva tvorevina od osam molekula histona naziva se oktamer. Histoni se u hromatinu u istoj količini nalaze kao i DNK.oni inhibitorski djeluju na sintezu RNK koja se odvija na kalupu DNK. Nukleotidi se još nalaze i u ćelijama u slobodnom stanju i to kao mono. a to znači da se kiselinske grupe (fosfati) vežu sa bazičnim grupama (amino-grupama) proteina. Poznati histoni su H1. Energetski oblik postojanja nukleotida (ATP. H3 i H4 koji zajedno sa DNK grade nukleozome. U sastav nukleozoma (sl. GMP. prijenosu i ekspresiji genetičke informacije. Oko oktamera se 1. .Prema vrsti nukleotidne baze mogu biti AMP (adenozin-monofosfat). To su bazični. di i trinukleotidi. U sastav nukleoproteida ulaze i histoni.

NAD (nikotinamid-adenin-dinukleotid). Nukleotidi ulaze u sastav koenzima koji učestvuju u oksido-redukcionim reakcijama. kao najsloženiji biološki makromolekuli.3. a okosnicu čine šećeri i fosfati. Upravo je ovo otkriće doprinijelo da se sazna na koji način DNK kontroliše procese koji su neophodni za život. ATP djeluje kao donor fosfatne grupe koju prenose protein kinaze. DNK je nosilac nasljednih informacija u ćeliji. a između C-G tri vodikove veze (sl. sadrže uputstvo za vlastitu sintezu i da se to uputstvo preko njih prenosi na potomstvo. 4. Najmanji broj nukleotida ima DNK virusa (samo nekoliko hiljada). Između A-T nalaze se dvije vodikove veze. Tako se održava stalno rastojanje između baza dvije . Ciklički nukleotidi kao što je cAMP i cGMP su drugi glasnici koji prenose signale i unutar ćelija i između ćelija. Votson i Krik Sve do pedesetih godina prošlog vijeka bilo je rašireno mišljenje da proteini. npr. 60). U unutrašnjosti dvostruke zavojnice nalaze se azotne baze. NADP (nikotinamidadenin-dinukleotid fosfat). RNK učestvuje u prenošenju tih informacija i njihovom prevođenju u proteine. Postoje dvije vrste nukleinskih kiselina: RNK i DNK. Rosalind Frenklin Molekule DNK se kod različitih biljaka i životinja razlikuju po veličini.dezoksiribonukleinska kiselina (DNK). dok kod čovjeka taj broj prelazi nekoliko milijardi nukleotida. Nukleotidni derivati kao što je UDP-glukoza (uridin-difosfat-glukoza) sudjeluju u biosintetičkim procesima kao što je stvaranje glikogena. DNK (DEZOKSIRIBONUKLEINSKA KISELINA) Slika 60. hemičari nobelovci Votson i Krik otkrili su strukturu DNK. FAD (flavin-adenin dinukleotid). 59). molekula DNK bakterije sadrži nekoliko miliona nukleotida. 5. Prva osoba koja je bila zaslužna za otkriće DNK je Rozalind Frenklin koja je pomoću difrakcije Xzraka otkrila spiralnu strukturu DNK (sl. Veza između dva lanca ostvaruje se vodoničnim vezama koje se formiraju između azotnih baza. CoA (koencim A). Slika 59.Tek su kasnija biohemijska i genetička istraživanja pokazala da tu važnu ulogu ima drugi tip makromolekula . molekulu koji nosi genetički kod (sl. 59). Nukleotidi su esencijalni dio ćelijskih signalnih puteva. Molekul DNK se sastoji od dva duga prepletena spiralno uvijena lanca koja čine zavojnicu DNK poznatu kao dvostruki heliks. Godine 1953.

jer je omogućilo ne samo tumačenje hemijskih i fizičkih osobina DNK. redoslijed baza u jednom lancu u potpunosti zavisi od redoslijeda baza u drugom.niti koje iznosi 0. Tako se dobivaju moguće kombinacije parova: A-T. same baze su okrenute prema unutrašnjosti molekule tvoreći osovinu zavojnice. Proces je reverzibilan i postepenim hlađenjem se može uspostaviti normalna struktura molekule. Sparivanje baza je definisano pravilom komplementarnosti po kome se adenin uvijek sparuje sa timinom. nađen je metiladenin. pa se tako stvara hibridni molekul DNK. Početak polipeptidnog lanca je 5' kraj. a na mjestu adenina kod nižih biljaka.29 nm.34 nm. Takvim povezivanjem na jednom kraju lanca ostaje slobodna hidroksilna grupa vezana za C3’ (taj kraj se naziva 3’ kraj). a guanin sa citozinom. Samim tim. već i objašnjenje mehanizma prijenosa nasljednih osobina. Grijanjem supstrata u kome se nalazi izolovana DNK može doći do njenog razlaganja (denaturacije). možemo pridržavajući se principa komplementarnosti da odredimo i redoslijed nukleotida u drugom lancu. nego od sekvence nukleotida. Zbog sparivanja baza. Nukleotidi se povezuju u polinukleotidni lanac fosfodiestarskim vezama. Moguće je to dođe do otapanja ili disocijacije DNK dvostrukog heliksa. dok se jedanaesta pentoza nađe u osi prve pentoze. a fosfatne grupe i šećeri nukleotida su okrenute prema van pri čemu lanci čine kostur zavojnice. a rastojanje između baza je 0. Spoljnu stranu lanaca . Utvrđeno je da su na djelovanje temperature otpornije trostruke od dvostrukih veza. Te razlike ne dolaze od hemijskog sastava DNK. 62). a dužina jednog takvog zavoja iznosi 0. Osim A. a na drugom fosfatna grupa vezana za C5’ atom (to je 5’ kraj). tj. Povezivanje samih nukleotida omogućuju hemijske veze među fosfatima i šećerima oblikujući polinukleotidni lanac.4 nm. a drugi lanac od 5' kraja opada. U uslovima «in vitro» može se izvesti spajanje pojedinih dijelova rastavljenog lanca DNK koje vode porijeklo od različitih organizama. Iako osnovni sastav DNK molekule izgleda isti u svih organizama (jer u svakom DNK učestvuju kao osnovne komponente četiri vrste nukleotida). Ovo svojstvo je od velikog značaja prilikom ćelijske diobe i prenošenja nasljednog materijala pošto omogućava prenošenje identičnih kopija DNK u kćerke ćelije. odnosno do razdvajanja dva polulanca. Tako nizu nukleotida G-T-A komplementaran je niz C-A-T.29 nm (sl. C-G.C i G u sastav DNK mogu ući i njihovi produkti npr. Dužina spirale (10 zavoja) je 3. T-A. Razlike među pojedinim molekulama DNK zasnivaju se na razlikama u broju i redoslijedu nukleotida. komplementarnom lancu. Slika 61. (sl. kod viših životinja i biljaka na mjestu citozina može biti i 5-metilcitozin. prečnik joj je 2 nm. U vertikalno orijentiranoj dvostrukoj zavojnici kažemo da lanac od 3' kraja raste.T. Ukoliko znamo redoslijed nukleotida u jednom lancu DNK. Greške koje se javljaju pri sintezi poznate su kao mutacije. DNK heliks Po deset pentoza i fosfornih grupa u dvojnom heliksu nadovezuje se dok se ne oformi puna spirala. struktura tog molekula je u raznim vrstama organizama i u raznih individua iste vrste različita. G-C. pri čemu se svaki pojedini lanac koristi za sintetiziranje novih lanaca istovjetnih prvome. 61). Ovo tumačenje dvojice naučnika spada među najznačajnije u istoriji biohemije.

U vertikalno orjentiranoj dvostrukoj zavojnici kažemo da lanac od 3’ kraja raste. Spiralni lanac koji čini DNK se održava u tom obliku pomoću vodikovih veza među parovima dvije baze. Drugi se lanac može čitati samo unatrag. Rezultat antiparalelnog ustroja lanaca i odlika enzima koji čitaju sekvence DNK je taj da ćelije mogu pravilno prevesti samo jedan od njih. Antiparalelnost lanaca DNK Još jedna osobina lanaca jeste da se pružaju u suprotnim smjerovima. a drugi lanac od 5’ kraja opada. U svakoj DNK postoje asimetrični krajevi pri čemu se kraj prvog lanca naziva 5’ kraj. podloga za transkripciju je smislena sekvenca. dok enzimi koji provode translaciju (na RNK) čitaju u suprotnom smjeru. Slika 63. Tako izgleda da su lanci antiparalelni. a nukleotidi drugog lanca slijede drugi put (descendentni lanac). On se sastoji iz dezoksiriboze i fosforne grupe povezanih fosfodiestarskim vezama. a transkript smislenog lanca je i sam po sebi smislen. enzimi koji izvode replikaciju i transkripciju čitaju DNK uvijek od 3’ prema 5’ smjeru jednog lanca. . U laboratorijskim uvjetima moguće su i manipulacije smjera čitanja. pa se kaže da su antiparalelni. Prema tome. Nukleotidi jednoga lanca prate jedan put (ascendentni lanac). a kraj drugog lanca 3’ kraj. dok suprotan lanac ide u pravcu 3'→ 5' (slika 63). DNK lanac uvijek ima određenu orjentaciju i usmjerenost. Molekularni biolozi danas smatraju da je sekvenca smislena („sense”) ako može biti prevedena. Unutar ćelije.DNK čini skeletni dio koji je nespecifičan. Antiparalelnost znači da jedan lanac može ići u pravcu 5'→ 3'. a njezina komplementarna sekvenca je nelogična /besmislena („antisense”).

a adenin samo sa timinom. odnosno 1 metar. 64). a broj gvaninskih baza jednak je broju citozinskih baza G = C (sl. Guanin stvara parove samo sa citozinom. KOLIČINSKA (KVANTITATIVNA) ZASTUPLJENOST PAROVA NUKLEOTIDA Broj baza u jednom genomu varira prema vrsti organizma. pa čak i dužinu do 2 cm. npr.Slika 62. Svaka ljudska ćelija sadrži oko 3 milijarde ovih baznih parova. 1950) da je broj adeninskih baza jednak broju timinskih baza A = T. Ukoliko bismo mogli odviti sve DNK iz svih 100 triliona ćelija odraslog ljudskog bića. Molekuli DNK kod eukariota su linearni i mogu dostići dužinu od više stotina mikrona. To je udaljenost od Zemlje do Sunca i natrag .i to 340 puta. Međutim ona ne čini jedinstven lanac već je raspoređena u više pojedinačnih hromosoma.5 miliona stranica teksta. Makromolekul DNK može biti sastavljen izuzetno od samo jednog lanca. Analize su pokazale (Chargaff. kod izvjesnih faga. Dužina cjelokupne DNK u čovjeka organizovane u kontinuirani dvostruki lanac iznosi oko 2 m. jednostavno nabrajajući po prvo slovo svake baze bilo potrebno preko 1. DNK svake pojedine ljudske ćelije je dugačka 3 i 1/3 stope. Slika 64. Fosfodiesterska veza Dužina cjelokupne DNK u organizmu može se mjeriti brojem parova nukleotida u njenom lancu. ali ona onda ima prstenast oblik. DNK svake pojedine ćelije sadrži toliko informacija da bi za njihov prikaz slovima. one bi bile dužine od preko 100 milijardi kilometara. čiji je broj karakterističan za svaku vrstu. Mjerena sa jednog kraja na drugi. Odnos purinskih i pirimidinskih baza u DNK .

Što su organizmi na nižoj evolutivnoj ljestvici. regulatornih oblasti u DNK (regulatornih gena) za koje je utvrđeno da u većem stepenu sadrže te parove nukleotida A-T.5 34.8 15.85:1.9 30. ali se smatra da je povećanje broja A-T parova u evoluciji viših organizama vezano sa razvitkom tzv. široko je rasprostranjen «G-C» tip DNK.7 17. i da su zato prisutni u jednakim količinama. životinja i mikroorganizama je odnos parova A-T veći od C-G parova i takva DNK se označava kao «A-T» tip DNK (tabela 8).9 19. Obim variranja G-C parova kod njih iznosi npr.3 30.1 28.9 32.9 31. Obim variranja G-C parova kod njih iznosi npr. tako da možemo reći da više biljke i životinje u prosjeku imaju tzv.6 30.3 32. jer se kod njih procenat G-C parova nukleotida kreće u granicama 35-50%. to je veća varijabilnost u nukleotidnom sastavu DNK. «A-T» tip DNK.0 29.Međutim. kao i guanina i citozina vrlo približni.4 30. kod virusa 25-75%. Procenat sastava DNK u nekim vrstama Procenat . Tabela 8. kod bakterija 28-70%. nego može biti veći ili manji.59 0. tako da možemo reći da više biljke i životinje u prosjeku imaju tzv.9 20.1 31. to je veća varijabilnost u nukleotidnom sastavu DNK. U molekuli DNK broj parova nukleotida G-C u odnosu na A-T karakterističan je za svaku vrstu organizma. coli (K12) Diplococcus pneumoniae Mycobacterium tuberculosis Yeast (kvasac) Paracentrolus lividus (sea urchin) Rat (miš) Human (čovjek) Human(čovjek) Human(čovjek) Tkivo spermatozoid kost timus jetra spermatozoid Adenin 26. Čargaf je ovo primjetio i predpostavio da se adenin vezuje za timin.9 18.42:1 ili A-T: C-G = 1. Kod čovjeka je taj odnos A-T:C-G = 1. Tabela 9. Ako se uzme da je C-G = 1 tada se nalazi da je A-T: C-G = 0.5 19. broj parova baza A-T ne mora biti jednak broju parova G-C. jer se kod njih procenat G-C parova nukleotida kreće u granicama 35-50%.0 35.4 29.4 21. Udio G-C parova u DNK viših organizama varira u veoma uskim granicama.2 18.3 Citozin 25.3 31.2 Gvanin 24.7 21.5 19. što ovisi od vrste organizma. kod bakterija 28-70%. Kod viših biljaka.42 1.8 19. U molekuli DNK broj parova nukleotida G-C u odnosu na A-T karakterističan je za svaku vrstu organizma.6 32. Kao što je pomenuto baze se sparuju po principu komplementarnosti. Na osnovu ovoga je i izveden princip komplementarnosti (tabela 9). kod virusa 25-75%.9 18.4 17.62 Kod mnogih mikroorganizama posebno kod bakterija.6 14.4 19.53 1.79 1. Što su organizmi na nižoj evolutivnoj ljestvici.85 1.1 18. «A-T» tip DNK.33 1.8 1.8 28.00 1.52 1. Ovom zaključku su doprinijeli rezultati eksperimenta Ervina Čargafa: primjećujemo da su procenti adenina i timina. Odnos parova baza (A-T) : (C-G) Organizam E.53:1 Do danas nije utvrđeno zašto je to tako.7 Timin 23. a guanin za citozin. Udio G-C parova u DNK viših organizama varira u veoma uskim granicama.

4% 23.sastava DNK u nekim vrstama Vrsta Čovjek Goveče Pšenica E. Na taj način u svakom ciklusu replikacije na stari jednostruki lanac komplementarno se vezuju odgovarajući nukleotidi. Ovakav način replikacije nazvan je polukonzervativan (semikonzervativan. te što je timin zamijenjen uracilom. ali može graditi trostruke pa i četverostruke forme (Hoogstenov model). DNK je jedina molekula koja ima sposobnost samodupliranja ili replikacije (lat.1% 24. sl. Teorijske varijacije rasporeda nukleotida su beskonačne. DNK se od RNK razlikuje po tome što sadrži dezoksiribozu umjesto riboze.6% 21. tako da se obrazuje novi. sl. Coli Adenin 30.2% 21. Mutacije su određene greške u lancima DNK koje su nastale slučajno bilo da su baze preskočene. umetnute na pogrešnom mjestu ili nepravilno udvostručene. Naravno. Polaritet pojedinog para DNK je bitan. oštećenjima zračenjem (UV zrake) ili kompliciranim zamjenama gena.2% 22. . Svaki DNK molekul koristi vlastitu strukturu kao model za sopstvenu replikaciju. dvostruki lanac DNK. 66). baza na starom lancu određuje koja će baza biti na novom lancu da se sačuva komplementarnost.9% 21.7% Guanin 19.0% 28. DNK je kiselina zbog fosfatnih skupina između svake dezoksiriboze.7% 27. Polarnost polunukleotidnog lanca Struktura DNK materijala u svim ćelijama jednog organizma je ista.7% Timin 30.4% 29.1% 28. pa A-T nije isto T-A i C-G nije isto G-C (sl. Svaki organizam ima specifičan raspored nukleotida u DNK. Tako ćelija završava replikaciju sa još jednom kopijom svoje DNK.8% 26% Citozin 19. Replikacija je proces pri kome od jednog molekula DNK nastaju dva potpuno ista molekula DNK. 66).7% 25. Redoslijed nukleotida u svim molekulima DNK jednog organizma je isti. ne postoje dva potpuno ista organizma. koji se sastoji iz jednog novog i jednog starog lanca. Enzimi stvaraju novi lanac tražeći pravilnu bazu u okolini i sparuju je sa originalnim jednostrukim lancem. replika = kopija. To je primarni razlog negativnog naboja DNK. Javljaju se pri hemijskim oštećenjima (mutageni). Tradicijski gledano DNK gradi dvostruku formu (Watson-Creekov model). 65).6% Slika 65.

UUUAAACCC -3'. kovalentnih fosfodiestarskih veza pa komplementarnost lanaca još uvijek postoji. Osnovna uloga DNK je čuvanje i prenošenje genetičke informacije. RNK sekvenca 5'. Geni su nanizani duž hromozoma. DNK kodira redoslijed aminokiselina u proteinima koristeći genetički kod tj. G. područja koja reguliraju gene i područja koja nemaju nikakvu funkciju ili funkciju koju mi još ne znamo. naziva se genetički kod. može doći do renaturacije. dok niz kodona šifrira polipeptidni lanac. Lanac DNK sadrži gene. koje istovremeno i prenose aminokiseline do ribozoma. na iRNK koja umjesto timina ima uracil. Triplet na informacionoj RNK je kodon koji je komplementaran i antiparalelan sa kodom na DNK. njihov genom. koja prenosi nasljednu poruku iz generacije u generaciju. Ulogu prevodioca značenja kodona igraju transportne RNK svojim antikodonima. i svaki od tri kodona kodira po jednu aminokiselinu. Pri nižim temperaturama. se sastoji od kodona UUU. Triplet baza (slijed od 3 heterociklične baze) na molekulu DNK koji odgovara mjestu ugrađivanja jedne aminokiseline u lanac proteina. do ponovnog sparivanja baza i uspostavljanja prvobitne strukture. naslijeđen je od oba roditelja. Kako se kodon sastoji od po tri nukleotida. Ova informacija se nalazi upisana u redoslijedu azotnih baza koje čine specifični dio molekula DNK. tj. koji kodiraju 20 Slika 66. a sadržana je u redoslijedu baza na lancu DNK. Cjelokupan genetički kod sastoji se u jednostavnom kombinovanju 4 tipa nukleotida DNK: A. Gen je fizička i funkcionalna jedinica nasljeđivanja. Npr. to su moguće 64 različite kombinacije (4 3 = 64). DNK svakog organizma. te predstavlja šifru za jednu aminokiselinu. Takav proces naziva se ''taljenje''. DNK se replicira i prenosi se potomcima putem reprodukcije. Za vrijeme diobe ćelije. trostruki redoslijed nukleotida. Tako da ova RNK sekvenca . a postoje četiri različite baze. AAA i CCC. 10). C i T.Slično proteinima. a čini ga cjelovit dio DNK potreban za sintezu jednog proteina ili jednog molekula RNK. kidaju se vodikove veze među parovima baza a dvostruka uzvojnica se razmotava. Genetička informacija određena je redoslijedom parova baza. zagrijavanjem (denaturacijom) ili pod utjecajem kiselina i baza. a temperatura na kojoj dolazi do raspada strukture naziva se ''temperatura taljenja''. u procesu translacije. jer nije došlo do kidanja jačih. ''Jezik'' za prenošenje genetičke poruke od DNK (gena) do proteina naziva se genetička šifra (kod). Semikonzervativnost aminokiselina (tab. Njegova je jedinica niz od tri nukleotida (triplet) DNK i on se u cjelini komplementarno prenosi. transkripcijom. Gen za određeno svojstvo uvijek se nalazi na istom mjestu na hromozomu.

1. Genetička DNK je u ćeliji količinski veoma postojana. glavnina genoma je građena od jedinstvenog (neponovljivog) slijeda singlsekvence DNK. Dakle. a postoje i ”stop” ili nonsensni kodoni koji označavaju kraj kodne regije (UAA. Kodoni na iRNK i kratice aminokiselin a Prvi položaj (5'-kraj) Drugi položaj Treći položaj (3'-kraj) U U C A G Phe (fenilalanin) Phe (fenilalanin) Leu (leucin) Leu (leucin) Leu (leucin) Leu (leucin) Leu (leucin) Leu (leucin) Ile (izoleucin) Ile (izoleucin) Ile (izoleucin) Met (metionin) Val (valin) Val (valin) Val (valin) Val (valin) C Ser (serin) Ser (serin) Ser (serin) Ser (serin) Pro (prolin) Pro (prolin) Pro (prolin) Pro (prolin) Thr (treonin) Thr (treonin) Thr (treonin) Thr (treonin) Ala (alanin) Ala (alanin) Ala (alanin) Ala (alanin) A Tyr (tirozin) Tyr (tirozin) Stop Stop His (histidin) His (histidin) Gln (glutamin) Gln (glutamin) Asn (asparagin) Asn (asparagin) Lys (lizin) Lys (lizin) Asp (asparaginska kiselina) Asp (asparaginska kiselina) Glu (glutaminska kiselina) Glu (glutaminska kiselina) G Cys (cistein) Cys (cistein) Stop Trp (triptofan) Arg (arginin) Arg (arginin) Arg (arginin) Arg (arginin) Ser (serin) Ser (serin) Arg (arginin) Arg (arginin) Gly (glicin) Gly (glicin) Gly (glicin) Gly (glicin) U C A G U C A G U C A G U C A G PODJELA DNK Cjelokupna DNK ćelije nalazi se u hromosomima. čiju sintezu diktiraju molekule DNK. Intenzivna istraživanja genoma eukariota pokazala su da u principu DNK možemo podijeliti prema rasporedu sekvenci nukleotida u tri velike klase. Neponovljivi dijelovi DNK kod kojih postoji samo jedna kopija svake sekvence nukleotida u haploidnom broju hromosoma. koji je dugačak tri aminokiseline. Više kodona može kodirati jednu te istu aminokiselinu. Od redoslijeda nukleotida (gena) zavisi redoslijed aminokiselina u molekuli bjelančevina.predstavlja sekvencu proteina. Specifičnost molekule DNK zavisi od redoslijeda nukleotida. Tabela 10. . Jedinstvene sekvence ponavljaju se više puta samo u jednoj kopiji u haploidnom genomu. ispresijecana slijedovima intermedijarne DNK i slijedovima satelitne DNK. Nalazi se u heterohromatinskom regionu hromosoma i genetički je neaktivna. U pogledu stabilnosti DNK razlikuju se dvije funkcionalno različite vrste DNK: genetička i metabolička. Ona se uglavnom nalazi u euhromatinskim regionima hromosoma. Metabolička ili satelitna DNK je količinski nepostojana. Ukupna količina hromosomske DNK je postojana. nosiocima nasljednosti i u njima je pravilno raspoređena. Ovi geni su odgovorni za determinaciju polipeptida i označeni su kao strukturni geni. UGA i UAG kodoni).

Intermedijarna DNK zauzima ¼ genoma. To omogućuje da se ove sekvence vrlo jednostavno razdvoje centrifugiranjem. Predpostavlja se da ovi dijelovi DNK determinišu različite klase RNK. Važna je za sparivanje hromosoma u diobi i fuziji gameta. jedinstveni redoslijedi DNK u sebi sadrže po jedan primjerak svih različitih strukturnih gena i tako sadrže vjerovatno najveći dio genske upute za sintezu proteina. Ovi dijelovi sadrže sekvence koje imaju značajne funkcije u organizmu. Visoko repetitivne sekvence DNK se baziraju na vrlo kratkim nezanimljivim i informacijski gotovo nepotrebnim redoslijedima. histone. a nalaze se između kodirajućih regija ili egzona. single stranded DNA) javlja se u nekim virusima u nezavojitom obliku. kao u plazmida. 3. Čine oko 5 % ukupne DNK. Visoko repetitorne sekvence DNK (satelitna DNK) javljaju se u vrlo velikom broju kopija u genomu (više od 105). genomi mutiraju učestalije. lanci su topološki zamršeni. To su tzv. To znači da se ti segmenti prepisuju (transkripcija) u iRNK. Na taj način razdvojena DNK se zove satelitna DNK. To znači da ne mogu biti razdvojeni laganim zagrijavanjem ili bilo kojim procesom koji ne uključuje prekidanje lanaca. koji djeluju samo na uparenim bazama. Coli (d) Genomska DNK je linearna (viši organizmi i neki virusi) i kružna (bakterije. mitohondrije i hloroplasti ćelija viših eukariota. Ova DNK u sebi ne sadrži nikakve upute i zna se da se ne prepisuje u RNK. Kad su krajevi dijela dvostruke zavojnice DNK spojeni tako da tvore krug. Nalaze se u hromosomu u oblasti centromere i telomere. kvasci. Vrlo je malo nekodirajuće DNK koju uglavnom čine regulatorne sekvence gena (reguliraju aktivnost gena). ssDNK (eng. kružna DNK iz bakterije E. sl 67). Kod prokariota introni ne postoje već su njihovi geni neprekinuti nizovi kodirajućih nukleotida. Opušteni i superuvijeni kružni oblik DNK (a. Enzimi topoizomeraze su zaslužni za rasplitanje topološki povezanih lanaca.Neponovljivi. mikoplazme i cijanobakterije) većina DNK u genomu je kodirajuća (dakle nosi uputu za proteine ili za tRNK ili rRNK). aktin i imunoglubuline. Introni i egzoni U molekuli DNK eukariota postoje segmenti koji su nekodirajući. b. U prokariota (bakterije. RNK-RIBONUKLEINSKA KISELINA . 2. c). Umjereno ponovljeni nizovi javljaju se u 10-105 kopija u genomu. Zbog mnogih mehanizama popravka DNK u ćeliji. Jednolančana DNK. U mnogim slučajevima raspored baza u takvoj molekuli DNK razlikuje se od rasporeda baza ostalih molekula DNK. Takve se vrste mnogo brže prilagođavaju i odupiru izumiranju. intervenirajuće sekvence introni koji se izrezuju iz molekule iRNK prije transporta te molekule u citoplazmu gdje se inače odvija translacija. u virusa koji nose jednolančanu DNK. Slika 67. Dakle introni su nekodirajuće regije. ali se ne prevode (translacija) u sekvencu proteina. Predpostavlja se da ova frakcija DNK uključuje u sebe regulacijske gene.

Uracilski ribonukleotid metabolički aktivnim ćelijama u kojima su procesi sinteze aktivniji. timin postoji na nekim mjestima umjesto uracila. bjelančevina ili ribonukleinskih kiselina. RNK se nalazi u citoplazmi. Jedina razlika između timina i uracila je nedostatak jedne metil grupe kod uracila. ribosomima i nukleolusu. Nastaje transkripcijom DNK pomoću enzimâ koji se zovu RNK polimeraze. Nalazi se i u jedru udružena sa hromosomima. Slika 69. Primarna struktura RNK molekule U RNK je pirimidinska baza timin zamijenjena uracilom. trenutno poznati. a šećer je riboza umjesto dezoksiriboze (sl. Jedini. To je duga lančasta molekula koja služi kao posrednik između DNK i njihovog konačnog produkta. RNK služi kao uzorak za translaciju gena u proteine. Neki virusi (reovirusi) koriste RNK molekule za prijenos genetskih informacija umjesto DNK. Kod nekih transportnih RNK. izuzetak je bakterijski virus PBS1 koji u svom DNK molekulu ima uracil kao . 68). prijenosom aminokiselina na ribosome koji prevode transkript i ključni su u stvaranju proteina.Ribonukleinska kiselina (RNK ili RNA) je univerzalan sastojak svih ćelija. RNK se nalazi mnogo više i u Slika 68.

nose informaciju za sintezu različitih proteina. Mogu se izolovati kao i DNK centrifugiranjem homogeniziranih ćelija zajedno sa CsCl (cezium hlorid) Slika 70. a komplementarni triplet baza na tRNK označava se kao antikodon. 70).sastavnu bazu. određuje linearni niz aminokiselina i signalizira ribozomima gdjepočinje i gdje prestaje sinteza proteinskog lanca. RNK je polimer koji se sastoji od kovalentno vezanih nukleotida fosfodiestarskim vezama čineći tako primarnu strukturu RNK (sl. 69). Hromosomska RNK ostaje stalno u hromatinu. potom se kroz jedrovu ovojnicu premješta u citoplazmu. Molekularna struktura RNK je u većini organizama jednolančana izuzev reovirusa i nekih drugih virusa kod kojih RNK ima dvolančanu organizaciju. mada se grubo kreće oko 50%. Dvolančane molekule DNK i RNK INFORMACIONA RNK Informaciona RNK (glasnička engl. nitaste. nego lokalnim posuvraćenjem jedne iste vrpce i njenim uvijanjem oko same sebe (sl. . Kod RNK količina adenina nije jednaka količini uracila. Nuklearna RNK je sastavni dio hromatina. a zatim uvijaju u heliks. niti je količina citozina jednaka količini gvanina. "messenger" iRNK) sadrži informaciju o sintezi proteina i najviše je ispitana. Metodom difrakcije X. sastavljene od dugih nizova ribonukleotida. Unutar ovih jednolančanih molekula komplementarne baze mogu da izgrade kraće ili duže dvolančane. Precizni linearni redoslijed ribonukleotida. mjestimično poput čvorova savijene molekule velike molekularne mase. U nekim dijelovima polinukleotidnog lanca može obrazovati dvostruki heliks. Udio helikoidne strukture u pojedinim vrstama RNK je različit. To su duge. grupisanih po tri nukleotida u iRNK. služe za prijenos biološke informacije DNK iz jedra u citoplazmu. Ovakve strukture pojavljuju se i kod DNK kada se dvostruka uzvojnica djelimično razmota. struktura “ukosnice” (“stem-loop”). a u strukturi. a predstavlja i preteču citoplazmatskih RNK. Informacione RNK-e u ćelijama se javljaju u velikom broju. odnosno sekvenci nukleotida. C-G. tako što se međusobno povezuju dijelovi lanca vodoničnim vezama između komplementarnih baza. Ti helikoidni regioni su stabilizirani istom vrstom Hveza između parova A-U.zraka pokazalo se da se u molekuli RNK nalaze izvjesni regioni helikoidne dvolančane strukture. Sve ćelije jednog organizma imaju istu DNK. ali ti dijelovi ne nastaju kombinacijom dvije posebne vrpce. G-C). spiralizovane dijelove spajajući se vodoničnim vezama (A-U. Redoslijed baza (triplet) na iRNK koji odgovara određenoj aminokiselini naziva se kodon. te nastaju određene uređene strukture. ribozomska RNK i transportna RNK. ali tri različite vrste RNK: informaciona RNK. U jedru sudjeluje u transkripciji genskog koda. Dijelovi RNK molekule povezuju se vodikovim vezama između komplementarnih baza. gdje sudjeluje u procesu translacije. Ti dvolančani dijelovi čine sekundarnu strukturu RNK. kao što je npr. Molekul RNK se ne može autoreproducirati.

prekrajanje RNK (engl. ● na drugom kraju 3'-OH kraju pre-iRNK dešava se obrnuta pojava. Npr. što zavisi od veličine gena sa kojega su «prepisane» (od 300-26. Proces se naziva posttranskripcijska obrada. Prekursor ne učestvuje neposredno u prevođenju upute u ribosomu kod eukariota. a brzo se vezuje za ribosome. Ovaj tip RNK ima dvostruku ulogu: prevodi uputstvo za sintezu proteina sa iRNK u redoslijed aminokiselina u . Splicing. a nekodirajući nizovi između njih su introni. Ona varira po nukleotidnom sastavu. U eukariota većina DNK u genomu ne kodira proteine ili molekule RNK. iRNK biva razgrađena.coli sintetiše se nekoliko molekula iRNK sa oko 15. pa imaju i više nukleotida. uputu za sintezu više proteina. Skoro svi molekuli iRNK imaju najmanje 300 nukleotida (mali broj polipeptida ima manje od 100 aminokiselina. 72). Uloga iRNK je da to uputstvo za sintezu proteina prenese do ribozoma. Prokariotska iRNK (bakterijska) u sebi nosi uputu sa više gena. kod E. Posttranskripcijska obrada iRNK Eukariotska iRNK nosi u sebi uputu samo jednog gena. Većina iRNK u eukariotskim ćelijama se sintetizira u vidu prekursora iRNK (pre iRNK). uputu za sintezu jednog proteina. TRANSPORTNA RNK Transportna RNK (tRNK „transfer“ RNK) prenosi aminokiseline do ribozoma (organele u kojima se vrši sinteza proteina). Dakle. dok kod prokariota učestvuje. (sl. Npr. a 3 nukleotida čine jedan kodon). Nekodirajući dijelovi genoma našli su praktičnu primjenu u kriminologiji i sudskoj medicini poznatu kao genetički otisci prstiju. geni eukariota imaju mozaičku građu: dio gena koji nosi šifru ispresijecan je dijelovima koji ne nose šifru (vidi sliku). što znači po 1200 nukleotida za kodiranje svakog encima.000 nukleotida. Informaciona RNK čini vezu između DNK i proteina. Nastaje prepisivanjem male grupe specifičnih gena. a egzoni spajaju u kontinuirani kodirajući segment. Ovu reakciju dodavanja katalizuje encim poli (A) polimeraza. Sinteza iRNK počinje onda kada je ćeliji potreban neki protein. Prekursor iRNK kod eukariota se u procesu dalje sinteze iRNK postsintetički obradi na tri mjesta i to: ● rezanje i odbacivanje neinformacijskih dijelova iRNK na položaju 5' (početak). Biološki značaj introna i njihova funkcija su još uvijek nerazjašnjeni. 71) čime se skraćuje iRNK (sl.000 nukleotida u molekuli).Slika 71. Processing. Molekule iRNK imaju različitu veličinu. a kada se obezbijedi dovoljna količina proteina. U citoplazmi sinteza jednog manjeg polipeptida na osnovi molekule iRNK izvrši se za 10 sekundi. što zavisi od organizma i stupnja njegovog razvitka. Informaciona RNK ima relativno kratko vrijeme postojanja. zato su molekule iRNK različitih dužina. postsintetičko dodavanje polinukleotida. 71). Kod viših organizama kompleks molekula iRNK sa ribosomima i tRNK u citoplazmi može da bude aktivan i po nekoliko dana. postoji molekul iRNK koji kodira 10 specifičnih encima potrebnih za sintezu aminokiseline histidina.000 nuleotida u sekundi.Segmenti gena koji sadrže informaciju za sintezu proteina su nazvani egzoni. Neki molekuli iRNK kodiraju više od jednog polipeptidnog lanca. sl. Ovaj molekul sadrži oko 12. ● Prije izlaska iRNK iz jedra introni se izrezuju.

u kojoj su na sekundarno nastalim kracima komplementarne baze povezane H-vezama. metil-gvanozin. očito da ima nekoliko vrsta tRNK različitih koje će prenositi istu aminokiselinu. Za tRNK je karakteristično da sadrže više od 10% tzv. nalazi se petlja koja se zbog čestih dihidrouridina (D) zove dihidrouridinska petlja.proteinu i prenosi aminokiseline do ribosoma gdje gradi polipeptidni lanac. Baze na krajevima krakova su bez H-veza. tj. To su kratki lanci molekulske mase oko 25. dihidrouridin. Pretpostavlja se da svaka ćelija sadrži oko 60 vrsta tRNK. C i Slika 72. jer za svaku aminokiselinu postoji najmanje po jedna tRNK. prenosilac specifičnosti svake pojedine vrste tRNK. Preostali nukleotidi do kraja lanca najvećim .000 (30. Sinteza iRNK i procesing G sadrže i neke neobične baze. topljivi su za razliku od velikih rRNK. One imaju karakterističnu trodimenzionalnu strukturu u kojoj je 70% u obliku heliksa. Treća je velika ty-pseudouridin timinska petlja. Najčešće su zastupljene pseudouridin. specifičnošću. pa prema tome među 60 tRNK. Lanac kovalentno vezanih nukleotida nastavlja se dalje u antikodonsku petlju u kojoj se nalazi antikodon. Počev od 5 terminalnog nukleotida (početak) koji se nalazi u dijelu dvostrukog lanca. ribotimidin.000). Transportna RNK se odlikuje velikom varijabilnošću. Dalje se nastavlja mala (varijabilna) pomoćna petlja. Transportne RNK su relativno mali molekuli koji u molekulu sadrže 75-90 nukleotida. Pored A. Na tako građenoj tRNK razlikujemo nekoliko važnih regiona. Transportna RNK (tRNK) Sekundarna struktura tRNK u prostoru ima formaciju lista djeteline (zvijezde). rijetkih baza. one baze koje sadrže jednu ili više CH3 grupa i koje ne mogu da prave uobičajene parove. U. Znamo da ima 20 aminokiselina. tako da grade helikoidnu strukturu. Slika 73.

odnosno A i U. Ovi jednolančani i spiralizirani molekuli daju rRNK nepravilan trodimenzionalni oblik. dok su rRNK i DNK u svim ćelijama jednog organizma iste. Nalazi se u citoplazmi.su dijelom H-mostovima vezani u dvostruki lanac. Sintetiše se na nukleolarnim hromosomima u oblasti regiona organizatora nukleolusa (NOR). 74). Ćelije jednog organizma se međusobno razlikuju po iRNK i tRNK koje sadrže. Struktura mnogih tRNK omogućava niz funkcija u prevođenju genske upute. Transkripcija i translacija RIBOSOMSKA RNK Uloga ribosomskih RNK (rRNK) nije sasvim razjašnjena. Ona ima složenu prostornu strukturu. Slika 74. sličnu kao kod tRNK. Ribozomska RNK nastaje prepisivanjem gena koji se zajednički nazivaju »organizatori jedarceta«. dok na samom 3-OH kraju preostaje jednočlani rep sa slijedom –CCA . U molekulu DNK nalaze se šifre za sintezu . u procesu transkripcije. Biosinteza proteina naziva se translacija (lat. 73). Sve vrste RNK nastaju prepisivanjem sa gena u DNK. translatio = prevođenje) jer se redoslijed nukleotida DNK (gena) preko iRNK i tRNK prevodi u redoslijed aminokiselina u proteinu (sl. U ćelijama organizma najzastupljenija je rRNK. Sastoji se od više stotina nukleotida. ali se pretpostavlja da sudjeluju u procesu kretanja ribozoma za vrijeme sinteze proteina (sl. Linearni dijelovi DNK su geni i oni sadrže uputstvo za sintezu proteina. Kada se prepiše cijeli gen. Uputstvo je niz nukleotida koji određuje koje će se aminokiseline i po kojem redoslijedu povezivati u polipeptidne lance. u njenim ribosomima koji su građeni od 60% proteina i 40% rRNK. Tako se dobiva t-konfiguracija. Ova struktura doživljava promjenu svoje konfiguracije preklapanjem jednolančane dihidrouridinske petlje na jednolančanu TY-petlju. a lanci DNK se spoje u dvostruku spiralu. i na nju otpada oko 80% od ukupne količine RNK. Sve ćelije jednog organizma sadrže istu DNK. koja je učvršćena H-mostovima između baza u sastavu obje jednolančane petlje. 74). Svi ovi molekuli su jednolančani i nemaju jednake količine C i G. odnosno iste gene. Njena uloga je da zajedno sa određenim proteinima izgradi ribozome u citoplazmi.koji je prisutan u svim tipovima t-RNK (sl. Ipak postoji dovoljan odnos baznih parova tako da su baze na istom lancu rRNK spojene H-mostovima formirajući sekundarnu strukturu. novostvoreni lanac RNK se odvoji od matrice DNK.

.svih bjelančevina koje sintetišu ćelije. Ribosomska RNK nalazi se u sastavu hromosoma svih živih organizama. Prevođenje tih šifri u redoslijed aminokiselina u proteinima vrše RNK koje takođe predstavljaju informacione molekule. u jedarcu i ćelijskim ribozomima.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful