You are on page 1of 12

4 EYLÜL 1919 AFA INDA SIVAS EHR VE B R ERMEN HÂD M : MISS GRAFFAM Sivas Country in 4 September 1919 and

An Armanian Maidservant: MISS GRAFFAM Fatih M. DERV OGLU∗

Özet American Board of Commissionners for Foreign Missions ABCFM örgütüne ba lı Misyonerlerin Sivas’taki varlıkları 1848 yılına dayanır. Osmanlı ülkesini kendilerine hedef seçtiklerinde, Müslümanları, Hıristiyanlı a kazandırmayı hayal ediyorlardı. Bunun kısa vadede mümkün olmadı ını tecrübeyle ö rendiler. Çalı malarının mihrak noktasına Ermeni ve Rum tebaayı yerle tirdiler. Misyonerlerin, Ermeniler’i Protestan mezhebine kazandırma konusunda da ba arısız oldukları az sayıda Ermeni’nin mezhep de i tirmesinden anla ılmaktadır. Misyonerler bir müddet sonra kendilerine hedef kitle olarak Ermenileri kısmen de Rum tebaayı seçtiler. 1810 yılında Amerika’da kurulan ABCFM te kilatının misyonerleri Pleny Fisk ve Levi Parsons 1820 yılında zmir’e gelerek Anadolu’daki ilk misyonu kurdular. Bunu stanbul (1831), Trabzon (1835), Erzurum (1839), Antep (1847), Sivas (1851), Adana (1852), Merzifon (1852), Diyarbakır (1853), Kayseri (Talas 1854) Harput (1855)’te faaliyete geçen misyonlar takip etti. Misyon, Sivas’taki varlı ını 70 yılı a kın süreyle devam ettirdi. Bu makalede Sivas’ta ABCFM misyonerlerinin 1915–1923 arasında dı te vikler ve siyasî duruma ba lı olarak yo unla an Ermeni ayrılıkçı hareketi, tehcirat ve sonrasında geri dönen Ermeni nüfus hareketlili inde görev yapan misyonerler ve Marry Louise Graffam’ın hayat hikâyesi konu edilecektir. Anahtar Kelimeler: 4 Eylül 1919, ABCFM, Ermeni.

Abstract The existence of the missioners from American Board of Commissioners for Foreign Missions ABCFM community in Sivas is extended to 1848. When they chose the Ottoman Land as aim for themselves, they were dreaming about bringing the Muslims into Christian world.They have experienced that it wasn’t possible in a short period.They have settled the Armenian and Byzantine Greek people onto the focus of their study. It can be understood that missioners have failed in making Aermenians Protestant as only a few Armenians apostasied. After a while , missioners have chosen Armenians and partly Byzantine Greeks as target society for themselves. The missioners; of ABCFM community built in America in 1810, Pleny Fisk and Levi Parsons have established the first mission at Anatolian by coming to zmir in 1920. this has been followed by activities in stanbul (1831), Trabzon (1835), Erzurum (1839), Antep (1847), Sivas (1851), Adana (1852), Merzifon (1852), Diyarbakır( 1853), Kayseri (Talas 1854), Harput (1855). The mission has continued its existence over 70 years in Sivas. In this paper, the life stories of Marry Louise Graffam and the missioners who took part in Aermenian populational mobility after the coming backs of the immigration and Aermenian separational actions that was condensed during 1915 and 1923 due to external supports and policies. Key Words: 4th September 1919, ABCFM, Armenian.

Cumhuriyet Üniversitesi - E itim Fakültesi. Ö retim Üyesi.

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

149

“Atatürk’ün Sivas’tan Erzurum’a geçti i 27 Haziran 1919 gününe kadar ehir halkının ba lıca i i tehcirattan dönen Ermeni kadın ve çocuklarını açılan bakımevlerine yerle tirmek i iyle me gul olan Amerikan misyonerlerinin pervasız çalı malarına seyirci kalmaktan ibaretti. Bunlara kamyonlarla gıda maddeleri ve belki de Ermeniler için tüfek ve cephane getirmekteydiler. Zabıta kuvveti tamamen zaafa u ramı tı, polis kanunî vazifesini yapmaktan aciz bulunuyordu. Her ferdin bir silah temin etmesi tebli edilmi ti ve ettik. O zamanlar benim dikkatimi çekenler Amerikan misyonerleriydi, bunlarla tanı ıklı ım çoktu, çocuklarıyla ahbaplık etmekten pat çat ngilizce’yi sökmü tüm. Bunların ço u Türkçe bilmez meramını ifade edemezdi, ben dairede yardımcı oldu umdan müte ekkir kalırlardı. Misyonerler arasında Amerikan asıllı çok azdı, Misyonerlerin yeti tirmesi Ermeni’ler ço unluktaydı.” Rıfat Akman Posta Telgraf Memuru1

Sivas’taki varlıkları 1848 yılına dayanan American Board of Commissionners for Foreign Missions ABCFM örgütüne ba lı Misyonerler2 Osmanlı ülkesini kendilerine hedef seçtiklerinde, Müslümanları, Hıristiyanlı a kazandırmayı hayal ediyorlardı. Bunun kısa vadede mümkün olmadı ını tecrübeyle ö rendiler. Çalı malarının mihrak noktasına Ermeni ve Rum tebaayı yerle tirdiler. Misyonerlerin, Ermeniler’i Protestan mezhebine kazandırma konusunda da çok ba arısız oldukları az sayıda Ermeni’nin mezhep de i tirmesinden anla ılmaktadır.3 Misyonerler bir müddet sonra kendilerine hedef kitle olarak Ermenileri kısmen de Rum tebaayı seçtiler. 1810 yılında Amerika’da kurulan ABCFM te kilatının misyonerleri Pleny Fisk ve Levi Parsons 1820 yılında zmir’e gelerek Anadolu’daki ilk misyonu kurdular.4 Bunu stanbul (1831), Trabzon (1835), Erzurum (1839), Antep (1847), Sivas (1851), Adana (1852), Merzifon (1852), Diyarbakır (1853), Kayseri (Talas 1854) Harput (1855) ‘te faaliyete geçen misyonlar takip etti.5 Misyon, Sivas’taki varlı ını 70 yılı a kın süreyle devam ettirdi.6 Bu makalede Sivas’ta ABCFM 7 misyonerlerinin 1915–1923 arasında dı te vikler ve siyasî duruma ba lı olarak yo unla an Ermeni ayrılıkçı hareketi, tehcirat ve sonrasında geri dönen Ermeni nüfus hareketlili inde görev yapan misyonerler ve Marry Louıse Graffam’ın hayat hikâyesi konu edilecektir. Amerikan misyonu Sivas’ta ö retmen okulu ve kız okulu ile e itim faaliyetlerini yürütüyordu, ö retmen okulu ülkedeki misyon okulların tamamına hizmet veriyordu. Sivas Ö retmen Okulunun Müdürlü ü görevini yürüten Graffam iyi bir idareci, her eyin üstesinden gelen bir ki ili e sahip olmasıyla tanınmaktadır.8 E itim hizmetlerine paralel olarak Amerikalı misyonerlerin denetiminde sviçre’nin ekonomik deste i, Ermenilerin de katkısıyla Ermeni yetimleri için Sivas, Gürün, Arapkir’de yetimhaneler açıldı. 1897–1900 yılları arasıda 500’ü a kın yetim çocu a hizmet verildi. sviçre’den sa lanan yardımın azalması üzerine Gürün, Arapgir yetimhaneleri kapandı ise de 1894 Sason isyanının, Batı’daki aksi Hıristiyan halkın Ermenilere ilgisini canlandırdı ve yardımlarda artı sa landı. Ermeniler için sviçre’de düzenlenen yeni yardım kampanyaları ile yetimlere sa lanan hizmetler geli ti.9 15 Eylül 1896’da Bern ehrinde Ermenistan için sviçre Yardım Komiteleri Konferansı toplandı. Konferansın stanbul’a gönderdi i temsilci Amerikan misyonerleri ile temasa geçti. sviçre tarafından finanse edilen
Vehbi Cem A kun, Sivas Kongresi. 2. Baskı. stanbul 1963, s, 51–52. , Uygur Kocaba o lu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika. 2.Baskı. stanbul 1991, s, 94–95. 3 Fred Burnaby, At Sırtında Anadolu, (çev, Fatma Ta kent) stanbul 1999, s, 185vd. 4 Leland James Gordon, American Relations With Türkey, 1830-1930, Philadelphia Unıversity of Pensilvania Pres 1932, s, 221. 5 Kocaba o lu, a.g.e, s, 126–127–146–176 6 Sivas’a gelen ilk Amerikalı misyoner 1880’de Amerikan Konsolosu Dr Jewet’in babası M M. Jewettir. Dr Henry West, Jevet’ten sonraki misyon efidir. Dr West’in 1876’da vefatıyla bo alan Amerikan Konsoloslu u görevine Dr Jewet Konsolos olorok atanmı tır. Edward Riggs ardından Dr Henry T Pery kırk seneye yakın misyon efli i yapmı tır. 1873 yılında Albert-Emma Hubbard çifti Sivas’ta 26 yıl görev yapmı ; Albert 1899 yılında vefat ederek Sivas’a defnedilmi tir. Mahiro lu, Üçer, Adnan, Müjgan, “Yeni Belgeler I ı ında Misyonerlerin Kurdu u Amerikan Hastahanesi”, Hayat A acı, Güz 2005, S.4 7 ABCFM açılım “American Board Of Commissioners For Foreign Missions” dır. 8 www.tallarmeniantela.com/mission-Graffam. 9 Hans-Lukas Keisler, Iskalanmı Barı , Do u Vilayetleri’nde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet 1839–1938, stanbul, 2005, s, 226
2 1

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

150

yetimlere yönelik yardım çalı maları 1897 Oca ında Amerikalı misyonerler Albert ve Emma Hubbard tarafından ba latıldı, aynı yılın Kasım ayında iki sviçreli yardım görevlisi sonra di erleri bölgeye gelmeye ba ladı.1896–1897 yılları arasında sviçre’de Ermeni yetimler için bir milyon frank toplandı ı varsayılabilir. Yine bu kampanyalarda üç yüz yirmi üç ki i, be er yıllı ına birer Ermeni yetiminin bakımını üstlendi.10 1909 Adana isyanı, sonrasında 1909–1911 Ermeniler için, acil durumlarda 150.000 franklık bütçe sa layan yeni bir yardımın zeminini sa ladı. Sivas’taki yetimhanelerde varolan çalı malarda 1909 yılı sonunda 163 iken 1914 yılında 119 çocu a bakılıyordu.11 1896 yılında misyoner Emma Hubbard’a sviçreli misyoner arkada ları mevcut 30 Ermeni yetimin yanında 180 yeni Ermeni yetimle ilgilenmesi konusundaki baskı yapmaktadır. Profesör Godet ve arkada ları finansman sa lama sözü vermektedir.12 Önce otuz yetim için Amerika’dan para gelir; sonra sviçre’den yüz elli çocuk için toplanan yardım parası intikal eder. Bir ev alınır ve yetimler yerle tirilir. Gregoryenlerin günlük gazeteleri, Patri in etkisiyle yetimhanelerdeki sorumlulu un kimde olaca ı konusunu tartı maya açar. Misyonerler onların bu tavır kar ısında ve uzla tırıcı bir politika takip edilmesini, Gregoryenler, fonların yönetiminin gözetimleri dı ında veya Protestanlı ın ilerlemesi yönünde kullanımını aldatılmı lık olarak niteler. Misyonerler, her eyden yoksun bırakılan millete-Ermenilere- büyük sempati duyuyorlar ve kusur bulmaya çalı an mantıksız ele tirileri bile sabırla dinlemeye hazırlardı. Yetimhanelerdeki günlük derslerde ncil ö retisine yer verilmesini ama Gregoryen kilisenin yetimler üzerindeki dinî vesâyetin devamından yana idiler.13 Yukarıdaki raporun yayınlandı ı yıllık toplantıdan üç ay kadar sonra Albert, misyoner gazetesine yetimlerin toplanmasının Sivas bölgesindeki misyonerlik faaliyetleri üzerindeki etkisini öyle de erlendiriyordu; “Son yirmi yıldır imdilerde yetimleri topladı ımız 30 köyde yardımcılarımız vardı. Sivas ehrinden yetimhanemize hiçbir yetim almadık. Yoksullukları ve rahatsızlıkları gittikçe artan bu köylerin ço u daha az kitap aldılar” ve bize hep unu söylediler: “Söyledikleriniz do ru ve gerçek, fakat biz bunu uygulayamayız.” Politik durumun gerginle mesiyle hükümet Amerikalıların köylerde görünmesinden üphelenmeye ba lar. Bir süre sonra bir yıllı ına 30 çocuk daha sonra 160 yetim daha Sivas’a gelir ve misyonerlere teslim edilir. Albert’in ifadesiyle köyler çok zor durumdadır, istense imdi aldıklarının be katı çocuk almaları mümkündür. Profesör Godet liderli indeki sviçreli arkada larının cömert yardımlarıyla Sivas’taki yetimhaneleri kolayca kurarlar, Hıristiyan ö retmenler okul e itiminin yanında meslek de ö retmeye ba lar – dolap imalatı, ayakkabı imalatı, diki , yemek yapma, dokuma, ö retmenlik – meslekleri de çocu un iste ine ve do al yeteneklerine göre seçilmi dersler uygularlar.14 1897 sonbaharında Sivas’taki yetimhane için çok fazla malzeme ve finansman yardımı gönderen sviçreliler personel göndermeyi de ihmal etmezler.15 Hans Lukas Keisler’in ifadesiyle Alman misyonu ve diplomatik korumasında geli en Sivas öksüzler yurduna “sevk günlerinin” ba langıcında geçici olarak, dokunulmamı , Alman Misyoner Ernest Chritoffel’e göre “konsolosluk”(Alman Konsoloslu u) sayesinde sevkten kurtarılmı tı.16 Amerikan misyonu’nun Sivas’taki kurumlarından birisi de “Ö retmen Okulu” ve “Kızlar Okulu” idi.17 Misyona 1900 yılında Ernest C. Patrige ve e i Winona, ertesi yıl ise Marry L. Graffam katılarak karde i Winon’a ile biraraya geldi.18 Dünya sava ının hemen öncesinde stanbul’da bulunan Graffam, hamile olan karde i Wiona ile ilgilenmek için Sivas’a döner. Sava yıllarında ya anan acılar ve Ermeni tehcirî ile alakalı 26 Haziran 1919 tarihli bir rapor yazan Graffam’ın verdi i bilgiler, 1914 Eylülü’nde bir Alman Subayından mülhem

Keisler, a.g.e, s, 226 Keisler, a.g.e, s, 437–438 12 Edwin W.Martin, The Hubbards of Sivas, A Choronicle of Love and Faith, Fıthıan Pressn, Santa Barbara, 1991; Kitaptan alıntılar ngilizce aslından de il kitabın Fatih M Dervi o lu tarafından yapılan yayınlanmamı Türkçe tercümesinin sayfa numaralarıyla verilecektir. Edwin W Martin, Hubbardlar’ın Sivas’ı, Çev, Fatih M Dervi o lu, Yayınlanmamı Tercüme, s, 185 13 W Martin, a.g.e, 194 14 W Martin, a.g.e, 195 15 W Martin, a.g.e, 197 16 Keisler, a.g.e, s, 469 17 USA, Hoover Arch, Bn. 2, FID;15, Keisler, a.g.e, s, 1 18 www.tallermeniantale.com/mission-Graffam
11

10

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

151

Ermeniler’in sürgün edilece i bilgisini nakille ba lar. Anadolu’da bir Ermeni Devletinin kurulmasını hak gördü ü, Türkler’den ho lanmadı ı yazısından anla ılmaktadır 19 Birinci Dünya harbinin iddetlendi i günlerde Osmanlı ordusunun Kafkas Cephe’sinde sa lık elamanı ihtiyacı had safhadaydı ve misyonerlerden yardım talebinde bulunuldu. Bu ça rıya uyan Graffam o günlerde Ruslar’ın Erzurum’dan 6–8 saatlik bir mesafeye kadar yakla tı ını, hastalara bakmak için hastahane ve doktor bulunmadı ını söyler. Dr Clark, sviçre Öksüzler Yurdu’ndan sorumlu Bayan Zweng’ler ve kendisinin görevli olarak gittiklerini belirtir.20 Bu görev hakkındaki dü üncesini “Aslında Türklere yardım etmeye gitmedim. Türkler’le çalı mak için gittim. Pa aların bazılarıyla iyi geçinebilece im olasılı ını dü ündüm. Bize sonra fayda sa layabilirdi. Bu türden zamanın gelebilece ini hissettim”21 sözleriyle ifade eder. Graffam 1915 yılı Mart ayına kadar Erzurum’da kaldı ve Kızılhaç hastanesinin açılmasına yardım etti. Okulunun diploma töreni için geri döndü.22 Keiser’in, Clarence D Ussher’den nakletti ine göre Osmanlı Devletinin harbe girdi i ilk altı ay zarfında Amerikan misyon kurumları yeni durumdan olumsuz etkilenmi , ordu, misyon binalarının bir kısmına el koymu tu.23 Ermeni tehcirinin ba lamasıyla ba layan hareketlilikte, bölgede te kilatlı olan Amerikan misyonerleri Ermeni toplumuna hizmet için yeni bir düzenlemeye gitti. I.Dünya Harbi’nin ba lamasıyla Do u’daki ehirleri ele geçirmeye matuf Ermeni planları icraya ba landı. Van, Zeytun, Mu , Re adiye ve di er ehirlerde, kasabalarda ayaklanmalar birbirini takip etti, bu olayların tamamının ba lama tarihi Osmanlı devletinin tehcirat emrini verdi i (26 Mayıs 1915) tarihinden önce hayata geçirilmi ti.24 Osmanlı co rafyasında XX. Yüzyılın ba ında (1909) yılında, Van, Erzurum, Mardin, Diyarbakır, Harput. Merzifon, Sivas, Talas, Adana ve Antep gibi önemli yerle im merkezlerinde misyoner istasyonları tıbbi birimleriyle birlikte faal halde idi. stasyonun önemine göre hastahane, dispanser ve klinikler yerli halkın hizmetine sunulmu tu. Ermeni tehcirin ba laması ile ö rencileri ve ö retmenlerinin büyük kısmı Ermeni olan misyoner okullarını derinden etkilemi , e itimi aksamı tı. Antep, Harput ve Merzifon Kolej’leri, Kayseri, Mara , Sivas’taki okullar, yardım merkezine dönü türülmü tü, e itim kurumları kimsesiz çocuklarla dolmu tu. 1915 yılı sonbaharından itibaren misyon okullarının kapanması ve çalı ma imkanlarının kısıtlanması üzerine misyonerlerin bir kısmı Anadolu’yu terk etmeye ba lamı tı. Ordu kısmen misyoner binalarına el koymu tu.25 Misyon okullarında e itim, ö renci yetersizli inden yapılamaz hale gelmi ti. Ö retmenlerin bir kısmı yardım görevlisi olurken binalar kimsesizlerin barındı ı kurumlara çevrilmi ti.26 Anadolu’da kalmaya devam eden az sayıda Misyoner sorumluluklarının artmasına ra men Ermeni kadın ve çocukların korunması i ine dört elle sarılmı lardı. Misyonerler, Ermenilere duydukları sempati ve dini ve insani sebeplerle özveriyle çalı ıyorlardı. Bu misyonerlerden birisi de Mary Louise Graffam’dır. Kız karde iyle birlikte Sivas’ta ya amakta sava yıllarında Ermeni muhacir ve yetimleri için yaptı ı koruyucu hizmetleriyle ünlenmi tir. Ermeniler’e matuf ilk tutuklamalar ba ladı ında Graffam derhal devreye girmi Vali ile görü erek birkaç defa tutukluları ziyaret etmi tir. Vali ile yakın münasebette oldu u anla ılan Graffam Ermeni isyanları ile ilgili de ildir; yazdıklarından günahsız insanların nedensiz olarak tutuklanması, bilahare tehcire tabiî oldu u anla ılmaktadır. Graffam, misyon mensuplarının ve kız karde inin Amerika’ya dönme ısrarına ra men Sivas’ta kalmaya, tehcire giden Ermeni kafilesiyle yolculuk etmeye karar verir. Sivas’tan Malatya’ya kadar kadın kafilesiyle birlikte yolculuk izlenimlerini raporuna aktarır. Raporunda, yol boyunca insanların susuzluktan öldü ünü, Kürt soyguncuların kadınları kaçırıp, öldürdü ünü, Malatya’da üç hafta misafir kaldı ı Alman Yetimevi’nin penceresinden güneye giden binlerce Ermeni’nin yolculu una ahit olurken bütün Ermenilerin tehcir sırasında öldürüldü ünü söylemek gibi bir tezada dü mektedir. Sivas’ta, Amerikan

19 20 21

USA, Hoover Arch, Bn. 2, FID;15, s,1 USA, Hoover Arch, Bn. 2, FID;15, s,1; www.tallermeniantale.com/missiongraffam USA Hoveer Arch. Bn:1, FID:15, s,1, , s,476 22 USA Hoveer Arch. Bn:1, FID:15, s,1 23 Keiser, a.g.e, s, 475–495 24 Justin Mc Carthy, Ölüm ve Sürgün, Çev, Bilge Umar, 2.Baskı, stanbul 1998, s.206. 25 Keiser, a.g.e, s, 613 26 James Barton, Story Near East Relief, (1915–1930), An ntterprestation, New York 1933, 59–60.

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

152

kurumlarında gündelik i lerin yürümesinden buradaki herkesin gönderilmedi ini, yetimhanesindeki çocukların tehcirini ise kendisinin engelledi ini belirtmektedir.27

sviçre

Ermeni tehcirat’ı sırasında Sivas’ta ABCFM örgütünün Kızılhaç’la dayanı ma içinde yetimhane, hastahane birimleriyle çalı tı ını sahipsiz Ermeni çocuklarını koruma altına aldı ını, Amerikan misyonu efli ini ise Miss Graffam isimli bir bayanın yürüttü ünü Kirkor Ceyhan da ifade etmektedir.28 Ceyhan, misyonun e itim kurumu -Amerikan Koleji’ni29 (kız-erkek okulu) “ ehrin en kuzeyinde tepe üzerinde en az iki üç bin dönüm arazi üzerinde kurulu, iki metre yüksekli inde hisarla çevrili dı arıyla irtibatı kesilmi oldu unu, batı yanının Dutluk-Surp Ni an Kilise’sine, do uda Pirkinik köyüne uzanmı ” olarak tasvir eder. Sava yıllarında e itim aksadı ı için binalar, oradan buradan toplanmı sahipsiz çocuklarla dolmu tur. Misyonun tıbbi merkezi (hastahane) ile hizmet binası ise Kolejden - (Höllüklük) a a ı be yüz metre inildi inde sa taraftaki muntazam binadır.30 I. Dünya Sava ının geli en artları içinde ABD’nin Almanya’ya harp ilan ederek sava a girmesi misyonerlerin Anadolu’daki çalı malarını etkilemi ti.31 Babıâli, Almanlar’ın baskısıyla istemeyerek 20 Nisan 1917 tarihinde ili kileri keserken Hariciye Nazırı, ülkelerindeki Amerikan okulları ve misyonerler konusunda güvence vermeyi ihmal etmemi ti.32 ABD Büyükelçili i güvenceye ra men misyonerlerin ülkeyi terk etmesinde ısrar edince birço u görevlerini Alman ve sviçreli meslekta larına bırakarak gitmi tir.33 Amerika’ya dönen misyonerler arasında Patridge çifti de vardı.34 Özellikle Patridge çiftinin yoklu u Graffam’ı oldukca etkilemi tir. Graffam, tehcirattan sonraki günlerde yetkililerce, Ermeniler’e maddi yardım yaptı ı gerekçesiyle ifadesi alındı ı, sakladı ı Ermeni serveti sebebiyle -tehcire giden Ermeniler para, kıymetli e yalarını ona emanet etmi tir- devamlı yer de i tirdi i ancak neticeten ba a rıtan bir durum olmadı ını ifade etmektedir.35 Babâli cephesindeki geli meler, Osmanlı belgelerine göre unlardır; 04 Nisan 1916 tarihinde, Sivas’ta ABCFM’nin misyon efli ini yürüten Miss Graffam, hakkında ihbar oldu u gerekçesiyle gözetim altına alınarak sonucun bildirilmesini istenmesi36, 1916 Aralık ayında Sivas Amerikan Hastanesi eczanesinde yapılan bir aramada Ermeni istiklâl madalyasına rastlanması37 gibi olaylar Osmanlı yetkililerinin Amerikalılar ve Ermeniler arasındaki ili kilere üphe ile yakla masına neden olmu tu. 23 Mayıs 1918’de Aydın, Adana, Beyrut, Halep ve Sivas vilayetlerinden, orada bulunan Amerikan müesseselerinin ne i le me gul oldukları, ne derece güvenilir oldukları ve hal ve hareketleri hakkında ayrıntılı bilgi istenmesi38 gibi benzeri, misallerden misyonerlerle Osmanlı hükümetinin misyonerlerin faaliyetlerini yakından izledi ine ahit oluyoruz. Her eye ra men Graffam, Sivas’ın Ermeni mahallesi Bezirci’deki birçok büyük kona ı kiralayarak Ermeni kadınları istihdam edip, Türk askeri için fanila süveter vb. dokuma i leri yaptırmakta gelirini yine onlara harcamaktadır. Karadeniz’den gelen Rumlar da Graffam’ın koruması altındadır. Kendi ifadesiyle idareciler barındırdı ı kızların sayısını bile bilmemektedir.39
USA Hoveer Arch. Bn:1, FID:15, s, 3-6 Kirkor Ceyhan, Kapıyı Kimler Çalıyor, stanbul 1999,s.38–39. 29 Bugün, “Seyrantepe” mahallesinin yer aldı ı mıntıka hâlâ “kolej” ismiyle anılmaktadır. Mütareke yıllarında tehcirden dönen Ermeni ailelerin barına ı olarak kullanılmı Lozan anla masından sonra Amerikalı misyonerler ülkeyi terk ettikten, (1924–1930) yılları arasında ehir hastahanesi (Numune Hastanesi) olarak kullanıldı ı sırada, kaçma te ebbüsünde bulunan bir hasta mahkûm tarafından kundaklanarak yangında büyük hasar görmü tür. Kolej binasının enkazında kalan ta temelleri 1968 yılına kadar görmek mümkündü. Celal nce, Sivas, (1920–2005) 30 Ceyhan, a.g.e, s, 41–42–47; Höllüklük caddesinde, Ülkü lkö retim Okulunun bulundu u yerdeki konak ve civarındaki evlerde hizmet vermi tir. 31 Joseph L Grabil, Protestant Diplomacy and the Near East Misionary nfluence American Policy, 1810–1927, Mineapolis, 1971, s, 91. 32 Fahir Armao lu, Belgelerle Türk Amerikan Münasebetleri, Ankara, 1991, s, 19 33 Keiser, a.g.e, s, 493–614. 34 Grabil, a.g.e, s, 227–228. 35 USA Hoveer Arch. Bn:1, FID:15, s, 6–7 36 BOA, DH- FR, 87/246. 37 BOA, HR-SYS, 2884/27. 38 BOA, DH- FR, 87/258. 39 USA Hoveer Arch. Bn:1, FID:15, s, 6–7.
28 27

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

153

Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasıyla misyonerler faaliyetlerinde büyük bir serbestîye kavu tular. Osmanlı ülkesinden daha önce ayrılmı olan misyonerler tekrar eski görevlerine dönmeye ba lamı lardı ve ülkede kendilerine kar ı koyacak hiçbir güç kalmamı tı.40 Amerikan misyonunun Antep, Kayseri, Harput, Konya, Mara , Mardin, Merzifon ve Sivas’taki misyon binalarında çocuklar barındırılmaya ba landı. htiyaçların kar ılanması ve acil yardım için 16 Eylül 1915’te New York Konferansında American Comitee For Armenian an Syrian Relief isimli bir üst yardım birimi kuruldu. Bu komite 1918’de American Comitee For Relief in the Near East, 1919’da Near East Relief ve kısaca da Relief olarak anıldı.41 Sivas co rafi önemi do uyla-batı, kuzeyle-güneyin kesi me noktasında olması ve sava sırasında bile ehri terk etmeyen Graffamm’ın sebatkâr çalı malarıyla mütareke döneminde önemli bir merkez görevi yapmı tır. Sivas’a gelen Relief’in idarecisi Graffam’ın kız karde i Winona ve eni tesi D.E.C.Patrdge idi. Sivas’taki Amerikalı çalı an sayısı on iki bayan ve be erkekle on yedi ki iye ula mı tı.42 Mütareke dönemi misyonerlerin yardım kurulu ları adı altında yeni bir evk ile kaldıkları yerden ba lama devresidir. lk merhale hükümetçe el konulan malların tekrar alınmasıdır. Hükümet, Ekim 1918’de Sivas’a çekti i bir telgrafla el konulmu Amerikan binalarının yetimhaneye dönü türülece inden Amerikalılara terk edilmesini buyurur.43 Mayıs 1919’da Dodd, Barton, Lynn, Sutherland, Fornsworth, Barlett, Miss Graffam’dan olu an bir heyet Sivas’ta bölgenin ihtiyaçlarını tespit ederek; stanbul’da oldu u gibi Amerikalılar’ın güvende olduklarını ve Kayseri, Sivas, Harput’ta dâhil olmak üzere Ba dat demiryolunun ula tı ı her bölgeye yardım görevlilerinin gönderilmi oldu unu rapor eder. Standart Oil irketi, Sivas, Harput, Haleb’e kadar olan bölgede benzin istasyonu açma talebinde bulunur.44 Misyonerlerin çalı ma alanları Ermenilerin toplu olarak ya adıkları yerlerle sınırlıdır. Adana, Antep, Kayseri, Konya, Harput, Mardin, Mara , Merzifon ve Sivas’taki hastaneler yeniden tefri edilerek personelle takviye edilir.45 Sava ın sona ermesiyle bölgeden uzakla tırılan Alman Misyonerlerin mülkleri de Near East Relief (Yakın Do u Yardım Komitesi). YDYK’nın yönetimine bırakılmı tı46. YDYK, ABCFM’nin yerine ikame edilerek hızla çalı malarına ba lar. Osmanlı co rafyasında rakipsiz kalan YDYK, Adana, Antep, Ankara, Bursa, Kayseri, stanbul, Derince, Diyarbakır, zmit, Harput, Konya, Malatya, Mara , Mardin, Merzifon, Samsun, Sivas, zmir, Tarsus, Trabzon ve Urfa’da yardım üniteleri ile çok geni bir alanda hizmet vermeye ba lamı tır. 47 Sivas ehri, 16 Amerikalı misyonere ilaveten yardımcı Ermeni personeli, barınakları, atölyeleri ve okullarıyla 1500 yetime hizmet veren YDYK’nın geni bir istasyonu olmu tur. 48 Sivas’ta sava yıllarından beri Amerikan korumasında olan yetim Ermeni çocukları bulunuyordu. Mütarekeden sonra Türk ailelerin evinde bulunan 20 ya üstündeki kadınların isterlerse yirmi ya altında olanlar ise mecburi olarak teslimi hakkında Osmanlı hükümetlerinin verdi i emirlerin49 Sivas’taki en önemli takipçilerinden birisi Graffam olmu tur. Müslüman kocasıyla kalmak isteyen Ermeni asıllı kadınları ikna için gayret sarf etmi tir. Harp zamanında oldu u gibi, mütareke zamanında da sadece kolej binasında de il Bezirci mahallesinde i atölyesi haline getirdi i birçok binada, kadınları istihdam edip çalı tırmakta yine aynı semtteki evlerde binlerce çocuk ve mülteciye barındırmaktaydı.50

40 Barton, a.g.e, s, 5–108, 113, 115, 119; George E. White, Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerikan Koleji Hatıraları (Tercüme Tarık Yüksel), stanbul 1995, s, 220–232. 41 Keiser, a.g.e, 495–497. 42 James G Harbord, “Mustapha Kemal Pahsa and His Party”, (Second Article of “investigating Turkey and Trans-Caucasia”) Worlds Work ( june 1920) s, 189. 43 BOA, DH- FR, 92/74. 44 ABCFM, ABC, 16. 9. 7. Eastern Turkey Mission, Vol. 25C, No. 0 734. 45 Barton, age, s. 190. 46 Abraham H. Hartunian, Neither to Lough Nor to Weep, Beacon Pres, Boston, 1968, s. 125. 47 J. L. Barton, age, s. 141. 48 R. G. Hovannisian, age, II, s. 344. 49 BOA, DH- FR, 92/196, 93/171, 94/56, 94/182, 96/15; Bab-ı âli Evrak Odası (BEO), 34/O55.Nakleden, Atnur, brahim Ethem, “Sivas’ta Bir Amerikan Misyoneri; Mary Loise Graffam ve Ermeniler”, Sivas Kongresi, IV. Uluslararası Sempozyumu, 2–3-Eylül 2005, Sivas, s, 66. 50 Mustafa Kemal Pa a’nın ifadesiyle 1919 yılında Sivas’ta Amerikan kurulu ları faaldi. Bunlardan sadece birisinin barındırdı ı çocuk sayısı 1500 civarındaydı. Cemal Kutay, Türk Milli Mücadelesinde Amerika, stanbul 1979, s, 60–61.

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

154

Mütareke döneminde YDYK’nın yardım faaliyetlerini organize edecek bir grup Mardin, Diyarbakır, Harput, Malatya, Sivas, Amasya, Merzifon ve Samsun’da incelemelerde bulunmu . Van ve Bitlis’e de giden ve Erzurum, Trabzon yoluyla dönen komisyon, Türk’lerle Rus’ların kar ılıklı saldırıları yüzünden neredeyse tamamen bo altılmı olan bölgede hiç Ermeni bulamadıklarını rapor etmi ti. HarputMardin çizgisinin do usunda yardıma ihtiyaç bulunmadı ını da raporuna eklemi ti.51 ABD hükümetinin ve YDYK’nın iste iyle 1919 yazında Do u Anadolu’daki durumu ara tırmak üzere gönderilen Emory Niles ve Arthur Sutherland (Amerikan ordusunda görevli iki subay)’ın52 ortak raporu farklı bilgilere yer vermektedir. Rapor Bitlis ve Van bölgesi nüfusunun, geri dönen yerle ik Müslümanlardan ve Kafkas Ermenistan’ından göç eden Müslüman Kürtlerden olu tu unu, 53 Van’daki hastane ve yetimhanenin YDYK’ce desteklenmesi ve ehre gıda, ilaç ve temizlik maddelerinin gönderilmesini tavsiye etmekte.54 Beyazıt’taki yetimhanenin YDYK’ce devralınması55 ve Erzurum’da güçlü bir YDYK ünitesi kurulmasını da gerekli görmektedir.56 Bu rapor YDYK’ce dikkate alınmamı ve bu dönemde Harput-Mardin çizgisinin do usunda YDYK’nın herhangi bir yardım faaliyetine rastlanmamı tır. Bu durum YDYK’nın sadece gayrimüslimlere, özellikle de Ermenilere yardımcı oldu unu, Müslümanların sorunları kar ısında ise tamamen ilgisiz kaldı ını göstermektedir. Kâzım Karabekir’in tespitleri de “Amerikalılar’ın sene ba ından beri Türklere yardım edece iz diye Amerikalı memurların her tarafta gezerek bol vaatlerde bulunması ve her yerde Türk misafirperverli inin ikram ve hediyelerine bir kuru te ekkürle savu up gitmeleri idi. Bunların da Ermeni muhtaçlarını aradıklarını ve halbuki muhtaç olmayan Ermeni dahi bulamayınca savu up gittikleri görülüyordu”57 YDYK’nın tarafgir eklinde bir tutum izledi i yönündedir. Misyonerlerin öncelikle Hıristiyan ahali için yaptıkları hummalı yardım faaliyeti sürerken Müslüman çocuklarının durumunu Sivas Kongresi sonrasında “Komutanlar Toplantısı” vesilesiyle Sivas’a gelen Kazım Karabekir’in izlenimlerinden ö reniyoruz. Karabekir, ehirdeki e itim kurumlarının çok geri ve bakımsız oldu u ortamın hastalıkları davet etti i, çocukların hareketsiz, sıhhatlerinin bozuk oldu u meyanındadır. Çare olarak, çocukların temiz havada faal bulundurulmasını, mekteplerde basit tarzda olsa da müzeler bitki ve hayvan koleksiyonları bulundurulmasını, el i lerine önem verilmesini tavsiye eder. Kolordu bünyesinde korumaya alınan kırk elli kadar kimsesiz çocu un sanatla u ra tı ını, “Darüleytam” diye askeri pavyonlara toplanmı dört yüzden fazla çocu un ise peri an bir halde bo oturdu unu ehirdeki yetkililerin ilgisiz kaldı ını, durum hakkında idarecileri ve Heyeti-i Temsiliye yetkililerini uyardı ını anlatır.58 Amerikan misyonu ise, sahip oldu u geni maddi imkânlar ve personeliyle öyle müessirdir ki Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye üyeleri Sivas’tan Ankara’ya yolculuklarında otomobillerine gereken benzin ve lastikleri sadece Amerikan Kolejinden temin edebilmi tir. Mazhar Müfit Kansu’nun muhatap oldu u fakat ismini bilmedi i “müdüre hanım” ise muhtemelen Graffamdır.59 Hilâl-i Ahmer Cemiyeti, Rus istilasına u rayan do u vilayetlerdeki durumu tetkik etmek ve oradaki muhtaç nüfusa yardım etmek amacıyla 1919 yılında Anadolu’ya yardım heyetleri göndermi . Trabzon yöresinde kar ıla tıkları Amerikalılarla i birli i yapmak isteyen Türk heyeti olumlu cevap alamamı tı. Amerikalılar ma dur oldu unu iddia ettikleri Rum ve Ermenilerin yardıma ihtiyacı oldu unu ileri sürerek öneriyi geri çevirmi lerdir. Amerikalı misyonerlerin bu tutumuna ra men, Hilal-i Ahmer heyeti din ve milliyet ayrımı yapmamı , a hane kurdu unda Hıristiyan muhtarlardan da fakir defterlerinin hazırlanmasını istemi ti.

J. L. Barton, age, s. 116. J. Mc Charty, “The Report of Niles and Sutherland: an American nvestigation of Eastern Anatolia After Word War I; XI. Türk Tarih Kongresi, Ankara 1994, s. 1822. 53 Y.a.g. m, s. 1828. 54 Y.a.g. m, s. 1837. 55 Y.a.g.m, s. 1841. 20Y.a.g.m, s. 1849. 57 Kazım Karabekir, stiklal Harbimiz, stanbul 1960, s. 277. 58 Karabekir, s.385–386. 59 Mazhar Mufit Kansu, Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber, C. II, TTK. Ankara 1979. s, 483–5.
52

51

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

155

Karabekir Pa a, Kars’ta Amerikalıların depoları malzeme dolu olmasına ve binlerce Ermeni çocu unu giydirip beslemelerine ra men Türk çocuklarına kar ı kayıtsız kaldıklarını; durumu çocuklardan bir heyetle Amerikalılara bildirdiklerinde mahcup olarak bir miktar yardım ettiklerini belirtir.60 Milli Mücadele yıllarında Anadolu’daki Hıristiyan çocuklara hamilik görevini üstlenen YDYK, amacını ifa sırasında yetim Türk çocuklarına da az da olsa yardım eli uzatmı tır. Sava yıllarının getirdi i olumsuz artlar neticesinde, Osmanlı co rafyasında ebeveynini kaybeden binlerce çocuk, çok zor artlar altında ya amak zorunda kalmı ve bunların bir kısmı Müslüman ailelerce evlat edinilmi tir. Evlat edinilen yetimler arasında gayrimüslim çocuklar da bulunmu tur. Binlerce yetim Müslüman çocu unun sokak ortalarında sahipsiz kaldı ı bir dönemde61, gayrimüslim çocukların evlatlık edinilmesi takdire ayan bir durumdur. Sivaslı yoksul bir ayakkabı tamircisi olan Hacı Emir’in iki Rum çocu unu evlat edinmesi bu açıdan güzel bir örnek te kil etmektedir. Sekiz kız çocu u sahibi olan Hacı Emir, erkek çocuklarına duydu u özlem sebebiyle, Rum çocuklarını evlat edinerek öz çocukları gibi sevmi tir62. YDYK’nın çalı maları, Ankara Hükümeti, Müdafaa-i Milliye Vekâleti tarafından izlenmekteydi. Kızılay’dan bu cemiyetin faaliyetlerini kontrol etmesini istemi tir Hükümet Amerikalıların faaliyetlerini denetlemek amacıyla hükümet komiserleri tayin etme yoluna gitmi tir. ubat 1921’de Niyazi Bey Sivas Amerikan kurulu ları komiserli ine atanmı tır63. Sivas Kongresine katılan Amerikalı gazeteci L. E. Broowne, ubat 1922 tarihinden Haziran 1922 tarihine kadar uzatılan YDYK’nın gümrük vergisinden muaf tutulması kararının gerekçeleri arasında YDYK’nın Müslüman mültecilere de yardım etti i gösterilmi tir64. Amerikalıların Türklere yaptıkları yardımın bir nedeni de o sırada gündemde olan Amerikan mandasını Türklere kabul ettirebilme iste iyle ilgili olabilir. Kâzım Karabekir Trabzon’da Amerikalıların Türklere yardım edeceklerini duyunca, bunun, Amerikan mandasının a ı tutması gerekçesiyle yapıldı ını ifade etmi tir65. Misyonerlerin yardım politikasındaki tarafgir tutumu bazı tepkilere de yol açmı tı. Amiral Bristol cemiyetin kurucusu Barton’a yazmı oldu u mektupta tüm yetimlere ve muhtaç kadınlara ırk ve din ayrımı yapmaksızın yardım edilmesi gerekti ini ifade etmi tir66.Sivas Kongresine katılan Amerikalı gazeteci L. E. Broowne, 26 A ustos 1919 tarihli Chicago Daily News Gazetesi’nde çıkan haberinde, ABD insani yardım kurumlarının mahvolmu kabul edilen Ermeniler’den ba ka Türklere de yardım etmesi gerekti ini vurgulamı ve Ermeni Cumhuriyeti’nden sınır dı ı edilen binlerce Türk’ün içinde bulundu u a ır ko ulları u ekilde dile getirmi tir :.. aç ve yırtık pırtık elbiselerle hudutları geçmeye çalı an ve Ermenistan’daki malları ve mülkleri haczedilmi bu insanlara, Amerikan Yardım Komitesi yardım elini uzatmalı idi67. Amerikalı misyonerler Hıristiyan Ermeni halka kucak açmı , yoksulların her türlü gereksinmelerini kar ılamı , e itim ve sa lık alanlarına önemli hizmetler sunmu tur. Bu sırada Hilâl-i Ahmer Cemiyeti Türk halkına uzanan tek el, belki de tek umut kayna ı olmu tur68 Mütareke döneminde kurulan hükümetlerde etkin olan Hürriyet ve tilaf Partisi, 1911 yılında ttihatçıların gözetiminde yeniden yapılanmı olan Hilâl-i Ahmer’e kar ı tavır almı ve kurumun kapatılması için elinden gelen her eyi yapmı tır69. Hilâl-i Ahmer’in yürüttü ü yardım faaliyetleri genellikle tilaf devletlerinin sömürgelerinde ya ayan Müslüman halkın ba ı larlarıyla yapılmı tır.70.

60 61 62

Kazım Karabekir, Çocuk Davamız, C. I, Emre Yayınları, stanbul, s. 76. ükrü Tezer, Atatürk’ün Hatıra Defteri, TTK, Ankara, 1972, s. 26. Yorgo Andreadis, Tamama Pontus’un Yitik Kızı, Çev. Ragıp Zarako lu, Belge Yayınları, stanbul, 2003, s. 77. 63 kdam, 5 ubat 1921. 64 BOA, MV, 216/87 65 Karabekir, stiklal Harbimiz, s. 156. 66 www. tallarmeniantale. com/bristol-barton. htm. Eri im tarihi, 31. 05. 2004. 67 Deniz. Bilgen, ABD’li Gözüyle Sivas Kongresi, Ocak 2004, stanbul, s. 296. 68 Seçil Karal Akgün, Murat Ulu tekin, Hilâl-i Ahmer’den Kızılay’a C. I s. 255. 69 Y. a.g. s. 270. 70 Y a g e, s. 277.

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

156

Miss. Graffam’ın Sivas’ta Noktalanan Kaderi 1890/91 yılı kı mevsiminde Sivas’ta meydana gelen kolera salgını Cizvit misyonerler tarafından yardım faaliyetlerini gerçekle tirerek halkla ili ki kuracakları mutlu bir tesadüf olarak kabul edilmi ti.71 1894 ilkbaharında iddeti artan salgın, Kolera tedavisinde uzman Peder Rougier ve yardımcıları, Cizvitlerle birlikte çalı an Saint Joseph Rahibeleri üç hafta boyunca salgınla ba etmeye çalı mı tı. ehrin kırk bin sakininin bin be yüzü bu salgında hayatını kaybetmi ti.72 Sivas’ı vuran kolera salgını hakkında misyoner gazetesinin 1894 Temmuz sayısında Peder A. W. Hubbard, Sivas ehrinde 40 yıl sonra aniden ortaya çıkan Kolera salgınının Nisan’ın son haftası boyunca yakla ık 43 bin olan ehir nüfusundan her gün 30–40 ki inin vefat etti ini fakat Cemaatlerinden ve misyon mensuplarından kimsenin zarar görmedi ini yazar. Misyoner gazetesi iki ay sonra kolera salgınının azaldı ını ve ehirde karantinanın kaldırıldı ını bildirmektedir.73 ABCFM misyonerleri, salgın sırasında Ermeniler’in sa lık meselesiyle yakından alakadar olmu artakalan zamanlarında ise Müslüman halkla da ilgilenmi lerdir.74 1894 yılında, Kolera salgını çalı malarıyla Fransız hükümetinin eref madalyasıyla taltif etti i Ba rahibe Marie-Therese Butcher’in cenaze töreni Sivas ehrinin rahibenin ki ili ine ve misyonuna duydu u saygının bir ifadesiydi. Cenaze töreninde, ehrin ileri gelenleri resmi görevliler, konsoloslar, subaylar, Osmanlı Bankası, Tütün Rejisi ileri gelenleri ve Protestanların ileri gelenleri hazır bulunmu tu.75 Sivas halkı kendisine hizmet eden hekimlere minnet duygusunu cenazelerine katılarak gösterdi i saygıyla belirtmi tir. ABCFM, stanbul, Antep, Mardin, Merzifon merkezlerinde ve Sivas’ta bir “Amerikan Hastahanesi” kurmu tur. Hastahanenin ilk ba hekimi Dr Henry West’tir. Dr West 1860–1876 yılları arasında Sivas ve havalisindeki misyon görevlilerinden ba layarak Ermeniler’e, Müslüman ahaliye tıbbi hizmet vermi tir. West, yerel tıp ö rencileri yeti tirerek bunlardan kabiliyetli olanları Amerika’da tıp e itimine göndermi ti. 1900’lü yıllarda Sivas’ta Amerikan hastahanesinin kadrosunu West’in önderlik etti i Ermeni doktorlar te kil ediyordu. Sivas Dr. West’in cenazesi de ehir halkının katılımı ve saygı tazimle cereyan etmi tir.76 Ceyhan’ın belirtti ine göre ABCFM örgütünün misyon efi bakire bir kız olan Miss Graffam, “en az iki adam boyunda bir kız azmanıdır, memelerinin her biri koca bir testi büyüklü ündedir. Yürüdü ü zaman yerler zınk zınk ederdi. Hatırı yüksek, tabiatı Meryem Anamızı ok adı ından, Sivas’ın Valisi, mektupçusu bile yanında yakası ilikli dola ırdı. Ne çektiyse memelerinden çekti, ba ına ne geldiyse o koca memeleri yüzündendi.”77 Amerikan Hastahanesinin cerrahı Dr. Hekimyan Hosrof Efendinin kar ı çıkmasına ra men ameliyat olmakta ısrar eden Graffam ameliyat masasından kalkamaz. Sivas’ta amansız bir kı günü yapılan, Graffam’ın cenaze töreninde,78 yer yerinden oynar; Sivas aya a kalkar. Miss Graff’ın diktirdi i gömle i giymi , “yüzlerce yetim sessizce a la ırken yanında çalı an yüzlerce insanın acıdan dertten of çektikçe a zından duman çıkar. Hademeler seyisler, arabacılar fesleri ellerinde titriyor; bando, mızıka, durmadan cenaze mar ı”79 çalar.80 Mary Loise Graffam, 1820 yılında zmir’e ayak basan ABCFM misyonerlerinin ardından 20. Yüzyılın ilk çeyre inde Sivas misyonunda evkle göreve ba lamı . Kısa zamanda misyonun hedef kitlesi olan Ermeni milletiyle duygusal ba lar kurmu ; Türkler’in Ermeniler-Ermenilerin Türkler için ne ifade
“E er kolera gelirse belki birkaç iyi ey yapmamıza olanak sa lar” Keisler, s,197, dipnot 84. Keisler, s,197 73 W Martin, a.g.e, 153. 74 W Martin, a.g.e, 153. 75 Keisler, s,198, dip not 86, Rougier’in tarikat üslubuyla kaleme alınmı retrospektif do ruysa Amerikalı kadın ve erkek misyonerler, salgın esnasında ev ziyaretleri yapmayı reddediyorlardı. dip not 86. 76 W Martin, a.g.e, 57. 77 Kirkor Ceyhan, Atını Nalladı Felek Dü tü Pe imize, stanbul Mayıs, 2000, s, 47. 78 Miss Graffam, 17 A ustos tarihinde Sivas’ta kanser hastalı ından vefat etmi tir. ki kaynak arasında “A ustos” ve “bir kı ayı” arasında bir çeli ki varsa da asıl olan cenazesinin ehrin en önemli olayı olmasıdır. 79 Sivas Sanat Evinin yeni kurulan Bando takımı acele Bethoven’ın cenaze mar ını talim ederek Miss Graffam’ın cenaze törenine i tirak etmi tir. Bando takımının elemanlarından Talat Akça cenaze törenine askerî ve mülkü erkân ile halkın büyük katılımı oldu unu anlatıyor. Talat Akça’dan Nakleden Nusret Akca, Do um Tarihi 1925, Talat Akca’nın ye eni. 80 Ceyhan, a.g.e, s, 47
72 71

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

157

etti ini hiç umursamamı tır bile. Meslekta ları gibi, hayalindeki Ermeni milletinin, Protestan, Batı ideallerine ba lı Osmanlı’nın her tür vesayetinden azade olması için cansiperane bir mücadele vermi tir. Malatya’dan yazdı ı mektup Aralık 1915 tarihinde Boston “Missinory Herald” gazetesinde yayınlanmı Arnold Toynbee’nin “Mavi Kitab”ında;81 “sözde Ermeni soykırımı” tanıkları arasında yer almı tır. Graffam, Tehcir edilen Ermenilere Sivas’tan Malatya’ya kadar Sivas Valisinin izniyle e lik etmi , seyahat sırasında hadiselere müdahil olmu tur. Duyumlarını anlatırken ahit oldu u sır soykırımdan söz etmemektedir. Jay M. Winter’in ifadesiyle, seyahat izni verilmesi tehcir kararı verenlerin niyetini açıklamaktadır.82 Richard Hovannisian’ın ifadesiyle “hiçbir misyoner Mary Loise Graffam’dan daha büyük bir evkle kendisini Ermeni ba ımsızlı ına adamamı tır”.

KAYNAKÇA ABCFM, ABC, 16. 9. 7. Eastern Turkey Mission, Vol. 25C, No. 0 734. Akgün, Seçil Karal, Murat Ulu tekin, Hilâl-i Ahmer’den Kızılay’a C. I. Andreadis, Yorgo, Tamama Pontus’un Yitik Kızı, Çev. Ragıp Zarako lu, Belge Yayınları, stanbul, 2003. Armao lu, Fahir, Belgelerle Türk Amerikan Münasebetleri, Ankara, 1991. A kun, Vehbi Cem, Sivas Kongresi. 2. Baskı. stanbul 1963. Atnur, brahim Ethem, “Sivas’ta Bir Amerikan Misyoneri; Mary Loise Graffam ve Ermeniler”, Sivas Kongresi, IV. Uluslararası Sempozyumu, 2–3-Eylül 2005, Sivas. Bilgen, Deniz, ABD’li Gözüyle Sivas Kongresi, Ocak 2004, stanbul. BOA, DH- FR, 87/246. BOA, DH- FR, 87/258. BOA, DH- FR, 92/196, 93/171, 94/56, 94/182, 96/15. BOA, DH- FR, 92/74. BOA, HR-SYS, 2884/27. BOA, MV, 216/87. Bryce, James; Arnold Toynbee, Osmanlı mparatorlu unda Ermenilere Yönelik Muamele, 1915–1916, Çev, Attila Uygun, Jülide De irmenciler, C. II, ubat 2006 stanbul. Burnaby, Fred, At Sırtında Anadolu, (çev, Fatma Ta kent) stanbul 1999. Celal nce, Sivas, (1920–2005). Cemal Kutay, Türk Milli Mücadelesinde Amerika, stanbul 1979.
81 Ermeni tehciri hakkında 13 Eylül 1915 tarihinde Büyükelçi Morgenthau ile Di leri Bakanı arasındaki yazı malar arasında bulunan, Mary L Graffam’ın Wililia Peet’e yazdı ı Malatya 7 Aralık 1915 tarihli mektubun kopyası. NA/RG59/867, -AS, Nakleden, ,James Bryce, Arnold Toynbee, Osmanlı mparatorlu unda Ermenilere Yönelik Muamele, 1915–1916, Çev, Attila Uygun, Jülide De irmenciler, C. II, ubat 2006 stanbul, s, 21 82 www.tallermeniantale.com/mission-Graffam

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

158

Ceyhan, Kirkor, Atını Nalladı Felek Dü tü Pe imize, stanbul Mayıs, 2000. Ceyhan, Kirkor, Kapıyı Kimler Çalıyor, stanbul 1999. Edwin W Martin, Hubbardlar’ın Sivas’ı, Çev, Fatih M Dervi o lu, Yayınlanmamı Tercüme. Gordon, Leland James, American Relations With Türkey, 1830-1930, Philadelphia Unıversity of Pensilvania Pres 1932. Grabil, Joseph L., Protestant Diplomacy and the Near East Misionary nfluence American Policy, 1810–1927, Mineapolis, 1971. Harbord, James G., “Mustapha Kemal Pahsa and His Party”, (Second Article of “investigating Turkey and Trans-Caucasia”) Worlds Work ( june 1920) . Hartunian, Abraham H., Neither to Lough Nor to Weep, Beacon Pres, Boston, 1968. James Barton, Story Near East Relief, (1915–1930), An ntterprestation, New York 1933. 1979. Kansu, Mazhar Mufit, Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber, C. II, TTK. Ankara Karabekir, Kazım, Çocuk Davamız, C. I, Emre Yayınları, stanbul. Karabekir, Kazım, stiklal Harbimiz, stanbul 1960. Keisler, Hans-Lukas, Iskalanmı Barı , Do u Vilayetleri’nde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet 1839–1938, stanbul, 2005. Kocaba o lu, Uygur, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika. 2.Baskı. stanbul 1991. Mahiro lu, Adnan; Üçer, Müjgan, “Yeni Belgeler I ı ında Misyonerlerin Kurdu u Amerikan Hastahanesi”, Hayat A acı, Güz 2005. Martin, Edwin W., The Hubbards of Sivas, A Choronicle of Love and Faith, Fıthıan Pressn, Santa Barbara, 1991. Mc Carthy, Justin, Ölüm ve Sürgün, Çev, Bilge Umar, 2.Baskı, stanbul 1998. Mc Charty, Justin., “The Report of Niles and Sutherland: an American nvestigation of Eastern Anatolia After Word War I; XI. Türk Tarih Kongresi, Ankara 1994. Talat Akça’dan Nakleden Nusret Akca, Do um Tarihi 1925, Talat Akca’nın ye eni. Tezer, ükrü, Atatürk’ün Hatıra Defteri, TTK, Ankara, 1972. USA Hoveer Arch. Bn:1, FID:15. White, George E., Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerikan Koleji Hatıraları (Tercüme Tarık Yüksel), stanbul 1995, s, 220–232. www. tallarmeniantale. com/bristol-barton. htm. Eri im tarihi, 31. 05. 2004. www.tallarmeniantela.com/mission-Graffam.

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009

159

Uluslararası Sosyal Ara tırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Volume 2/6 Winter 2009