17

Sosyal Alg›

2

Alg›, baflka insanlar› ve olaylar› tan›ma ve anlama biçimimizdir. Dolay›s›yla alg› aç›s›ndan; sizin kim oldu¤unuz, ne oldu¤unuz önemli de¤il, baflkalar›n›n sizin kim oldu¤unuz, ne oldu¤unuz hakk›ndaki düflünceleri önemlidir.

Amaçlar›m›z
Bu üniteyi çal›flt›ktan sonra; Baflkalar›yla ilgili izlenimlerimizin nas›l oluflturdu¤umuzu aç›klayabilecek, Baflkalar›na iliflkin izlenimlerin nas›l bütünlefltirildi¤ini aç›klayabilecek, Baflkalar›na iliflkin yarg›lar›m›z› bozan alg›sal yanl›l›klar› tan›mlayabilecek, Atfetmenin ne oldu¤unu ve ifllevlerini aç›klayabilecek, Atfetmede yap›lan hatalar›n nedenlerini sayabileceksiniz.

18

Sosyal Psikoloji

Bir Baflkan› Koltu¤undan Etme Tehdidi
1996 Kas›m’›nda Bill Clinton ikinci bir dönem için baflkanl›¤a tekrar seçilmiflti. Popülaritesinin doru¤undayken Beyaz Saray sekreteri Monica Levinski ile olan s›ra d›fl› iliflkisiyle gündeme geldi. ‹lk bafllarda Clinton suçlamalar› fliddetle reddediyordu. Artan bask›lar karfl›s›nda Clinton, kamuoyuna karfl› gönülsüzce de olsa uygunsuz bir iliflki yaflad›¤›n› itiraf etti. Bu do¤rulaman›n ard›ndan baflkan; baz› kabine üyelerine, içinde bulundu¤u ruhsal ve ahlaki çöküntüden nas›l kurtulaca¤›n› dan›flm›flt›. Sizce baflkan niçin böyle bir dan›flmaya ihtiyaç duymufltu? Bu, piflmanl›k için samimi bir teflebbüs müydü? Yoksa kongere üyelerini ve seçmenlerini yat›flt›rmak için basitçe bir strateji miydi? 19 Aral›k 1998’de Cumhuriyetçi Muhafazakar kongere üyeleri, Baflkan Clinton’un -Amerikan halk›n›n bu olayda hemfikir olmamas›na ra¤men- mahkeme önünde yarg›lanmas› yönünde oy kulland›. Mahkeme önündeki suçlamada cumhuriyetçiler; kendilerini, ülkeyi çeflitli yasalar› çi¤neyerek cinsel e¤ilimlerini gizlemeye çal›flan bir baflkandan koruduklar› fleklinde tan›t›yorlard›. Bunun onlar›n as›l motivasyonu oldu¤una ne kadar inan›yorsunuz? Clinton’un pot k›rmas›n› alayc› bir tav›rla ele almalar›, onlar›n gizli bir amaca hizmet ettiklerini göstermektedir. Baflkan›n kamuoyu üzerindeki olumlu imaj›n› sarsmaya yönelik iletiler gelifltirmeleri de bunun göstergesiydi. (Franzoi, 2000).

Anahtar Kavramlar
• • • • Oyuncu-Gözlemci Yanl›l›¤› Biliflsel Yük De¤erlendirmenin Merkezili¤i Olumluluk Yanl›l›¤› • Ortalama ‹lkesi • Atfetme • Sahte Yayg›nl›k

‹çindekiler
• • • • ‹ZLEN‹M OLUfiTURMA ‹ZLEN‹MLER‹ BÜTÜNLEfiT‹RME ATFETME-YÜKLEME YARGILARIN DO⁄RULU⁄U

Ünite 2 - Sosyal Alg›

19

G‹R‹fi
Yukar›da verilen örnek olay›n benzerlerine günlük hayat›m›zda s›kl›kla rastl›yoruz. Bu ba¤lamda sosyal alg›, çevremizdeki insanlar›, olaylar› ve iliflkileri anlama ve bilme çabam›z› anlat›r. Bir kiflinin resmine ya da caddeden geçen birisine flöyle bir göz atmak bile; bize kiflinin nas›l biri oldu¤una iliflkin bir fikir verebilmektedir. Hatta bir ismi duymak bile, o isim sahibinin nas›l bir kimse oldu¤u konusunda bize bir fleyler söyler. Demek istedi¤im iki kifli karfl›laflt›¤›nda, bu anl›k bir karfl›laflma bile olsa, birbirleri hakk›nda bir izlenim olufltururlar. Sonraki iliflkilerinin s›kl›¤› ve düzeyi, bu ilk izlenim taraf›ndan önemli ölçüde etkilenecektir. Buna öncelik etkisi denilmektedir. Bu ünitede toplumsal alg› üzerinde duraca¤›z. Alg›lar›m›z› ne tür bilgiler üzerine kurdu¤umuz, nerden etkilendi¤i; do¤ruluk ya da yanl›fll›k derecesi nedir gibi...
Sosyal Alg›: Baflka insanlar› ve olaylar› tan›ma ve anlama çabas›d›r.

‹ZLEN‹M OLUfiTURMA
Çok s›n›rl› bilgi ve ipuçlar›na dayanarak birisi hakk›nda izlenim oluflturmaya çal›flmak; biz insanlardaki, önemli evrensel bir e¤ilimdir. ‹nsanlar, yaln›zca bir kaç dakika gördükleri bir kiflinin (hata foto¤raf›n) çok say›da özelli¤i hakk›nda yarg›larda bulunmak e¤ilimindedirler. Örne¤in bir tan›d›¤›n›z›n, yafll› bir insan› karfl›dan karfl›ya geçirmesini gördü¤ünüz an› unuttuktan çok zaman geçtikten bile, o arkadafl›n›z› yard›msever ve nazik olarak hat›rlars›n›z. Demek istedi¤im, bir izlenime dayal› olarak yapt›¤›m›z kiflilik ç›kar›mlar›, bu durumda, h›zla, neredeyse kendili¤inden, bir insan hakk›nda minimal bilgi üzerinde yap›l›r ve uzun zaman sonra da de¤iflmezler. Afla¤›da bu izlenimlerimizi nas›l oluflturdu¤umuzu tart›flaca¤›z.
‹zlenim Oluflturma: Bir kiflinin baflka birisi hakk›nda genel bir yarg›ya varmak için; de¤iflik bilgi kaynaklar›n› birlefltirme sürecidir.

‹zlenim Oluflturma Fiziksel Özelliklerden Etkilenir
Karfl›laflt›¤›n›z bir kiflinin görünüfl, davran›fl, hatta jestler gibi gözlenebilir özelliklerinden; h›zla, onun nas›l bir insan oldu¤una iliflkin ç›kar›mlarda bulunmaya yöneliriz.

Fiziksel ‹puçlar›
‹nsanlar›n özellikleriyle ilgili izlenimlerin ilk belirleyicisi, onlar›n görünüflleri ve davran›fllar›d›r. Bu ipuçlar›, dikkate de¤er flekilde ayr›nt›l› izlenim edinmemizi sa¤larlar. Örne¤in bir kimsenin yüzündeki sakal›n biçimine bakarak, onunla ilgili pek çok yarg›ya var›labilir. ‹lk karfl›laflt›¤›m›z birisindeki fiziksel özelliklerin, sizde uyand›rd›¤› izlenimleri an›msamaya çal›fl›n.
SIRA S‹ZDE

Ay›r›c› Özellik
Ay›r›c› özellikten kast›m›z, kiflide ilk bak›flta göze çarpan özelliktir. Bu ay›r›c›l›dikkat çekicili¤i nedeniyle de, izlenim edinme üzerinde son derece etkilidirler. Örne¤in yeni bafllad›¤›n›z ifl yerindeki oda arkadafl›n›z koltuk de¤ne¤iyle yürüyorsa, onunla ilgili ilk izlenimimiz ne giyimi, ne saç biçimi, ne cinsiyeti olur. Sadece fiziksel engelidir. ‹nsanlardaki ay›r›c› özellikle yukar›daki örnekte oldu¤u gibi fiziksel görüntüyle ilgili olabilece¤i gibi, kiflinin tutum ve davran›fl›yla ilgili de olabilir. Örne¤in bir toplant›da en önde oturup, f›rsat geldikçe sorular soran birinin davran›fl›, toplant› üzerinde egemenlik kurmak istemesi olarak alg›lan›r. Ay›r›c› özelli¤in izlenim edinmedeki belli bafll› etkileri flunlard›r: Birincisi, ay›r›c› özellikler daha çok dikkat çeker. ‹kincisi, ay›r›c› özelli¤e sahip insanlar›n, bulunulan toplumsal ba¤lamda daha

20

Sosyal Psikoloji

etkili olmak istiyor gözükmeleri, nedensellik alg›lar›m›z› etkilemektedir. Bir üçüncü etkisi, bireydeki ay›r›c› özellik bir sosyal grubun özelli¤i ise, grubun öteki bütün özellikleri o kifliye atfedilir. Diyelim ki, kiflideki ay›r›c› özellik uyuflturucu ba¤›ml›l›¤› ise, ba¤›ml›lar›n öteki bütün özelliklerini tafl›d›¤› izlenimi oluflur.

‹zlenim Oluflturma Karfl›dakinin Ait Oldu¤u Sosyal Kategoriden Etkilenir
Cinsiyet, ›rk ve sosyal s›n›f gibi sosyal kategoriler de alg›lamam›z› etkiler. Biz baflkalar›ndaki ay›r›c› bir özelli¤e tepki verirken, çok kez onu, bir grup veya kategorinin parças› olarak alg›lar›z. Örne¤in, parktaki t›rafls›z, kirli-pasakl›, y›rt›k ayakkab›l› ve al›flverifl torbas› tafl›yan bir adam›, sadece farkl› birisi olarak görmez, onu hemen bir evsiz olarak kategorize ederiz. Bir basketbol maç›na gitti¤imizde, genellikle insanlar› hemen flu befl sosyal gruptan biri olarak görürüz; tak›m üyeleri hakemler, amigolar ve gözlemciler, gazeteciler. Kategorizasyon veya gruplama ifllemi çok h›zl› ve otomatiktir; zaman veya düflünce gerektirmez. Kategorilere ay›rma, en kaba düzeyiyle, görünüflteki do¤al benzerliklere göre yap›l›r. ‹nsanlar› genellikle kültürel olarak tan›mlanm›fl farklar olan fiziksel karakteristiklerine (saç uzunlu¤u, makyaj, giyim tarz›) göre “erkek” veya “kad›n” olarak tan›mlama e¤ilimi gösteririz. Kategorizasyonun sonuçlar› nelerdir? Bir bireyin belli bir kategorinin üyesi oldu¤una karar verdi¤imizde, onunla ilgili yarg›lar›m›zda, kategoriye ait flemalar›m›z› kullan›r›z. fiemalar konusu “sosyal bilifl” ünitesinde ayr›nt›l› olarak aç›klanm›flt›r.

‹zlenim Oluflturma Ba¤lamdan Etkilenir
Z›tl›k Etkisi: ‹lk edinilen izlenime ba¤l› olarak, sonras›ndaki izlenimin daha olumlu ya da daha olumsuz olmas›d›r. Benzefltirme: Birisi çok çekici olan iki kifli birlikte görüldü¤ünde; daha az çekici olan›n, oldu¤undan daha çekici olarak alg›lanmas›d›r.

‹zlenimlerimiz, karfl›lafl›lan ba¤lama ba¤l› olarak da de¤iflmektedir. Örne¤in çok çekici bir yüzün foto¤raf› gösterildi¤inde; hemen sonra gösterilen daha az çekici bir yüz; oldu¤undan daha az çekici görünür. Tersi de olabilir: Çok çirkin bir foto¤raftan hemen sonras›nda gösterilen normal güzellikte bir resim, oldu¤undan daha güzel olarak alg›lan›r. Buna z›tl›k etkisi denilmektedir. Buna karfl›l›k çok çekici birinin foto¤raf›yla, daha az çekici birinin foto¤raf› birlikte gösterilmesi; az çekici olan›n, oldu¤undan daha çekici olarak alg›lanmas›n› sa¤layacakt›r. Buna da benzefltirme etkisi denilmektedir.

‹zlenim Oluflturma Biliflsel Yükten (Meflguliyet) Etkilenir
Bir insan›n baflkas› hakk›nda oluflturdu¤u izlenim; o kiflinin, o andaki meflguliyetinden fazlaca etkilenir. Baflkalar› hakk›nda izlenim olufltururken, akl›m›z›n baflka fleylerle meflgul olmamas›; ve dikkatimizi o insan›n davran›fl› üzerinde yo¤unlaflt›rmam›z gerekir. Ne var ki, çok kez kafam›zda bin bir düflünce vard›r: ‹flimizle, ailemizle, gelece¤imizle geçimimizle, çeflitli iliflkilerimizle ilgili pek çok düflünce ve duyguyla meflgulüzdür. Kafa meflguliyeti; insanlar hakk›nda yüzeysel, eksik, yanl›fl izlenimlerdir. Meflgul oldu¤umuz zaman, baflkalar›n›n bireysel niteliklerini ayn› ve de¤iflmez oldu¤unu düflünürüz. Örne¤in bir profesörün anlatt›¤› s›k›c› bir dersi dinlerken, onun rolünün onu böyle yapt›¤›n› düflünmek yerine; onun her zaman bofl ve s›k›c› oldu¤unu düflünebiliriz.

SIRA S‹ZDE

‹zlenim edinmede meflguliyetin ne demek oldu¤unu; “kör filin hangi organ›n› tutarsa; fili o organ olarak tan›mlar” ifadesi, ile iliflkilendirilebilir misiniz? Nas›l?

Ünite 2 - Sosyal Alg›

21

‹zlenim Oluflturma Sözel Olmayan Davran›fllardan Etkilenir
Bizim baflkalar›yla ilgili ilk izlenimlerimizin kayna¤›; çok kez, duygu ve niyetlerin iletimindeki sözsüz davran›fllard›r. Bir kimsenin bir baflkas› selam verdi¤inde gülümseyip gülümsememesi; yürürken z›p z›p z›plamas› ya da kararl› oluflu; el-kol hareketlerinin abart›l› ya da s›n›rl› gözükmesi; bir gün için birlikte oldu¤umuz birisini de¤erlendirmede kullanaca¤›m›z modeli oluflturmam›zda önemli bilgiler sa¤lar. En önemli sözsüz iletiflim kanal›m›z yüz ifadeleri ve vücut hareketleridir.

Yüz ‹fadeleri
Ünlü Romal› hatip Çiçero, bundan iki bin küsur y›l önce, “yüz, ruhun görüntüsüdür” demifl. Dilimizdeki “yüzünde meymenet yok”; ya da “içinin kötülü¤ü yüzüne vurmufl” deyimleri de, kötü olarak düflünülen insanlar için kullan›l›r. Çiçero’dan y›llar sonra Çarls Darvin (1872. Aktaran: Franzoi, 2000), “yüz ifadelerinin” sadece iletiflimde önemli bir rol oynamad›klar›n›; belli duygusal ifadelerin do¤ufltan oldu¤unu ve dünyan›n her yan›nda anlafl›labildi¤ini söylemifltir. Yap›lan araflt›rmalar; insanlar›n, hangi toplumdan olurlarsa olsun; 6 temel duyguyu do¤ru bir flekilde tan›yabildiklerini göstermektedir: Mutluluk, flaflk›nl›k, k›zg›nl›k, üzüntü, korku ve i¤renme. Darvin’e göre yüz ifadelerine bakarak insanlar›n duygular›n› anlama yetimiz, bizim türümüzde genetik olarak vard›r ve bizim için yaflamsal öneme sahiptirler. Bu yeti, türlerin yaflamas›na nas›l yard›mc› olabilir? Olas› yan›tlardan birisi, duygular›n anlafl›lmas›, yaln›zca insanlar›n davran›flsal niyetlerini (bana zarar m› verecek?) kestirmede de¤il; ayn› zamanda karfl›m›zdakinin çevrede olup biteni nas›l alg›lad›¤›n› anlamam›za da yard›mc› olmaktad›r (Niçin korkuyorlar? Bu ortamda herkes tehlikede midir?).

Vücut Hareketleri
Yüz anlat›mlar›n›n yan› s›ra, bir bütün olarak vücut da zengin bilgi kayna¤›d›r.Genç bir insan›n yürüyüflü ile bir yafll›n›nkini düflününüz. Ya da bezgin ve nefleli birinin yürüyüflünü... Sinirli insanlar›n s›k s›k vücutlar›n›n bir yerlerine dokunduklar›n›, kafl›nd›klar›n› bilirsiniz. Dolay›s›yla yüz ifadelerine ek olarak vücut hareketleri de, izlenin edinme süreci üzerinde etkili olabilecek çok çeflitli bilgiler içermektedir. Her ne kadar paylafl›lan birçok vücut hareketinin ne anlama geldi¤i konusunda görüfl birli¤i varsa da; ayn› fiziki davran›fla farkl› kültürlerden gelen insanlar›n farkl› anlamlar yükleyebildi¤i de gerçektir. Acaba insanlar, sözel olmayan iflaretleri kullanmada farkl›l›k göstermekte midirler? ‹nsanlar izlenim oluflturmada sözel olmayan davran›fllar›n önemli oldu¤unun fark›nda olduklar› için, kendilerinin sunum stratejilerinde sözel olmayan iflaretleri de kullanmaktad›rlar. Örne¤in, bitimiz kadar sevmedi¤imiz insanlara gülümsemek zorunda kald›¤›m›z çok olmufltur. Ya da bilerek baz› kimselere so¤uk, k›zg›n, uzak davran›r›z. Görmezlikten geliriz kimilerini ... Bu sözsüz iletiflim davran›fllar›n›n kad›na ve erke¤e özgü olanlar› vard›r; ve biz bunlar› bebeklikten bafllayarak toplumsallaflma süreci içerisinde ö¤reniriz. Araflt›rmalar, sözsüz iletiflimi kodlar›n› anlamada, kad›nlar›n erkeklerden daha usta olduklar›n› göstermektedir. Bu cinsiyet farkl›l›¤›, yüz ifadelerinin anlafl›lmas›nda çok daha belirgindir. Bu farkl›l›¤›n nedeni, kad›n ve erke¤in toplumsal yaflamda yüklendikleri rollerin farkl›l›¤›ndan kaynaklanmaktad›r. Kad›nlar›n toplumsal rolleri, onlar›n daha çok e¤itici, arkadaflça ve duyarl› olmalar›n› gerektirirken; er-

Toplumsal Rol: ‹nsanlar›n belli bir ortamda yerine getirmeleri beklenen; toplumsal olarak tan›mlanm›fl beklentilerdir.

22

Sosyal Psikoloji

keklerin toplumsal rolleri, onlar›n daha bask›nc›, sald›rgan ve duygular›n› belli etmemeye zorlamaktad›r.
SIRA S‹ZDE

Sözel olmayan davran›fllar› nedeniyle, tan›d›¤›n›z insanlar var m›? Bunlar› nas›l insanlar olarak niteliyorsunuz?

‹ZLEN‹MLER‹ BÜTÜNLEfiT‹RME
‹nsanlar›n görünümleri ve davran›fllar›n›n gözlenmesinden edindi¤imiz bilgilerle onlar›n kiflilik özelliklerine iliflkin ç›kar›mlar elde ederiz. Bu tek tek ç›kar›mlar› genel bir izlenim olarak nas›l birlefltiririz? Afla¤›da bu sorular›n yan›tlar›n› bulacaks›n›z.

Kiflilik ‹zlenimleri, Karfl›dakinin Temel Özellikleri Yard›m›yla fiekillenir
‹zlenim oluflturman›n erken aflamas›nda kolayca gözlenebilen fiziksel ve sözel olmayan görüntüleri kullan›r›z. Ancak kiflilere iliflkin bilgilerimiz artt›kça; de¤erlendirmelerimiz daha soyut ve karfl›m›zdakinin gösterdi¤i davran›fllar›n niteli¤ine daha az ba¤l› hale geliriz. Daha betimleyici olan bu niteliklerin bir k›sm›; “zeki”, “kibar” ve “vicdans›z” gibi sabit kiflilik özellikleridir. Özellikleri izlenim edinmede çokça kulland›¤›m›z için, sosyal psikologlar, bunlar›n insanlar›n anlaml› foto¤raflar›n› oluflturmak üzere nas›l birlefltirildiklerini anlamaya çal›flm›fllard›r.

Toplam Alma Veya Ortalama Modeli
‹nsanlar bir kifli hakk›nda birçok bilgi parças›na sahip olduklar›nda; o kifli hakk›nda nas›l bir izlenim olufltururlar. Buradaki temel sorun, bildiklerini toplama e¤iliminde mi yoksa ortalamas›n› alma e¤iliminde mi olduklar›d›r. Örne¤in “içtenlik” genellikle çok olumlu bir özellik olarak düflünülür ve insanlar, buna ba¤l› olarak içtenli¤e en yüksek olumlu de¤eri (+3) verirler. Kararl›l›¤a ise orta derecede olumu (+1) bir de¤er verirler. fiimdi, “içten” ve “kararl› bir kifli, ortalama modeline göre 3 + 1 = 4 : 2 = 2; yani orta derecede olumlu bir kifli olarak de¤erlendirilecektir. Bu ne demektir? Daha önce içtenli¤i nedeniyle çok olumlu bildi¤imiz bir kifli; daha sonra ö¤rendi¤imiz orta derecede olumlu bir özeli¤i nedeniyle, genel de¤erlendirmemizi çok olumludan orta derecede olumluya düflürmektedir. Buna karfl›l›k toplama modelinde iki bilgi parças›na iliflkin de¤erler toplan›r ve sonuç, her bir toplanan de¤erden daha yüksek olur. Yani 3 + 1 = 4. Bu konuda yap›lm›fl pek çok araflt›rma, kesin bir yarg›ya varmam›z› engellemektedir. Bir kiflinin genel izlenimi, toplam ve ortalama alman›n bir bileflimince belirlenmektedir. Ancak ço¤u durumu da, ortalama alman›n aç›klad›¤› görülmektedir.

De¤erlendirmenin Merkezili¤i
‹lk izlenimleri tutarl› yarg›lar olarak özetleyen zihinsel süreçler aras›nda en önemlisi de¤erlendirmedir. Yap›lan bir araflt›rma sonunda uzmanlar, insanlar›n izlenimlerinin üç ana boyut (de¤erlendirme, güç ve etkinlik) aç›s›ndan betimlenebilece¤i sonucuna varm›fllard›r. Bu üç boyut aras›nda de¤erlendirme; ötekilere oranla çok daha önemli ve güçlüdür. Kiflileri alg›laman›n temelinde yatan en önemli boyut de¤erlendirmedir. Bir kifliyi de¤erlendirme boyutu (iyi-kötü) üzerinde bir yere yerlefltirdi¤imizde, ona iliflkin alg›lar›m›z›n ço¤u kendili¤inden ortaya ç›kar. Bir kifliye iliflkin alg›lamalar›m›zda; kimi özelliklerinin baflkalar›na göre daha fazla fley ifade etmesi, de¤erlendirme boyutunun merkezili¤inin ilginç bir do¤urgusudur. Merkezi özellik kavram›; çok say›da baflka özelli¤i ça¤r›flt›ran, ya da çok say›da baflka özellikle iliflkili olan bir özellik anlam›na gelmektedir.

Kiflilik de¤erlendirmeleri s›kl›kla yanl› düflünce üzerine kuruludur.

Ünite 2 - Sosyal Alg›

23

Olumluluk Yanl›l›¤›
‹nsan›n alg›lanmas›ndaki genel bir de¤erlendirme yanl›l›¤›, insanlar› olumlu olarak de¤erlendirmedir. Bir baflka flekilde söylersek; baflka insanlar hakk›nda olumsuz de¤erlendirmelerden çok, olumlu de¤erlendirmeler yapma e¤ilimimiz vard›r. Bu fenomene (olguya) olumluluk yanl›l›¤› denilir. Örne¤in üniversitelerde ö¤retim üyelerini de¤erlendiren ö¤renciler, onlara genellikle ortan›n çok üzerinde notlar verirler. ‹nsanlar›n böyle olumlu de¤erlendirilmelerinin sebebi hakk›nda birçok hipotez vard›r. Bir tanesi Poliyannac›l›kt›r. Bunu savunanlar, insanlar›n iyi fleylerin oldu¤u ortamlarda kendilerini daha iyi hissettiklerini öne sürerler. Bu ortamlarda hofl yaflant›lar memnun edici deneyimler, iyi insanlar, güzel hava vard›r. Sonuç; ço¤u olay “ortalama üzeri” olarak de¤erlendirilir; ço¤u zaman hofl olaylar›n hofl olmayanlardan daha yayg›n oldu¤u düflünülür; iyi haberler kötülerden daha s›k ve kolay iletilir ve hofl sözler hofl olmayanlardan daha çok hat›rlan›p daha h›zl› tan›n›rlar. Sonuç olarak, pozitif sözcükler genifl bir yelpazedeki kültürlerin ve ba¤lamlar›n içinde negatif olanlardan daha yayg›nd›r. Siz ve arkadafllar›n›z›n ba¤l› oldu¤unuz amirinize iliflkin de¤erlendirmeleriniz nas›ld›r?

Olumluluk Yanl›l›¤›: Tek tek insanlar›, grup ya da nesnelerden daha olumlu de¤erlendirme e¤ilimidir.

SIRA S‹ZDE

Olumsuzluk Etkisi
‹zlenim olufltururken, olumsuz bilgiye özel olarak dikkat etmeye meyilliyizdir ve bir insan hakk›nda genel bir izlenim oluflturmaya kalkt›¤›m›zda, bu olumsuz bilgi daha a¤›r bir etki gösterir. Yani, olumsuz bir özellik; bir izlenimi, olumlu olandan daha fazla etkiler. Buna olumsuzluk etkisi denilmektedir. Olumsuzlu¤un izlenim oluflturmada daha etkili olmas› flöyle aç›klan›yor: Olumsuz özellikler, o kadar yayg›n de¤illerdir. Bu yüzden daha ay›r›c›d›rlar. Al›fl›lmad›k bir çarp›kl›k, parlak giysiler veya büyük boyutlu bir nesne hemen fark edilir. ‹nsanlar basitçe bu negatif niteliklere daha fazla dikkat eder ve bunlara daha büyük bir a¤›rl›k verirler. Negatif bilginin etkisi, k›smen, bir insan hakk›nda ne tür bir yarg›n›n verildi¤ine ba¤l›d›r. Negatiflik e¤ilimi, ahlaki özellikler için çok güçlüdür. Sözgelimi, e¤er bir insan sahtekarl›k yaparsa; bu, o insan›n ahlaki altyap›s› hakk›nda oldukça bilgi verici varsay›l›r. Pozitif davran›fllar ise zaten olmas› gereken, do¤al davran›fl ve tutumlard›r; dolay›s›yla dikkat bile çekmezler.

Olumsuzluk Etkisi: ‹zlenim oluflturmada, olumsuz özelliklerin olumlu özelliklerden daha a¤›r basmas› e¤ilimidir.

Tutarl›l›k
‹nsanlar baflkalar›nda, biri birleriyle tutarl› özellikler görmek e¤ilimindedirler. Bu bak›mdan insanlar›n alg›lanmas› nesnelerin alg›lanmas›ndan farkl›d›r. Örne¤in bir arabaya bakt›¤›n›zda arabayla ilgili olumlu ve olumsuz özelikleri birlikte görebilirsiniz. Dolay›s›yla nesneler özellikleri bak›m›ndan tutarl› olmak, tutarl› olarak alg›lanmak zorunda de¤illerdir. Ama insanlar› hep tutarl› olarak görme e¤ilimi vard›r. Bir kifli ayn› zamanda hem iyi, hem kötü; ham namuslu, hem namussuz, hem cana yak›n, hem so¤uk olarak alg›lanmaz. Öyle ki, o kifliyle ilgili çeliflik bilgiler bile olsa, kifli genellikle tutarl› bir biçimde alg›lanacakt›r. Tutars›zl›klar› (varsa) en aza indirgemek için, bize gelen bilgileri çarp›t›r ya da yeniden düzenleriz. Elbette bizim baflka insanlara iliflkin bilgilerimizin ille de tutarl› olmas› koflulu yoktur. Bazen çeliflik bilgiler o kadar güçlüdürler ki, bunlar› tutarl› bir çerçeveye yerlefltiremeyiz. Burada demek istedi¤imiz; insanlarda, baflkalar› hakk›nda tutarl› bir izlenim oluflturma konusunda güçlü bir e¤ilim vard›r.

24

Sosyal Psikoloji

Öncelik-Sonral›k Etkisi
‹zlenim oluflturmada kullan›lan bir baflka temel faktör, öncelik-sonral›k etkisi olarak bilinmektedir. Öncelik-sonral›k etkisi bir kimsenin genel de¤erlendirilmesinde, ilk edinilen bilginin, sonradan edilenlerden daha etkili oldu¤udur. Bunun bir nedeni, ilk edinilen bilgilerin sonradan edinilenlerin de¤erlendirilmesinde kullan›labilecek bir biliflsel flema ya da zihinsel bir çerçeve oluflturmas›d›r. E¤er sonradan edinilen bilgi ilkiyle çeliflirse, zihin o bilgiyi yok saymaktad›r. Her ne kadar toplumsal alg›da öncelik etkisi düzenli olarak ortaya ç›ksa da, belli bir kifli hakk›nda uyar›ld›¤›m›zda, onunla ilgili karar›m›z›n yanl›fl oldu¤u ve düzeltilmesi gerekti¤i söylendi¤inde bu iflleme biçimi tersine dönmektedir. Bu durumda son ö¤renilen bilgi ilkinden daha a¤›rl›kl› olarak de¤erlendirmemizde kullan›lmaktad›r.

Anlam Yükleme
Alg›lay›c›lar, her yeni bilgi parças›n›, tek tek ö¤renmek yerine, insanlar hakk›nda bütün olarak, anlaml› bir izlenime ulaflmaya çal›fl›rlar. Herhangi bir yeni bilgi parças›n› nas›l anlayacaklar› k›smen o insan hakk›nda sahip olduklar› di¤er bilgilere ba¤l›d›r. Bir insan›n “s›cak, flefkatli bir terapist oldu¤unu” biliyorsak, bu ba¤lamda “zeki”nin anlam› pozitiftir. Ama zekinin anlam› “so¤uk, ac›mas›z, bir ajan için” oldukça negatif olabilir, o insan›n daha da tehlikeli görünmesine neden olur. Yeni bilginin etkisini tahmin etmek için ba¤lam› bilmeliyiz. Çünkü ba¤lam anlam› etkiler yani, baflkas›n›n kiflisel nitelikleri konusunda kavray›fl›m›z yeni bir ba¤lam içerisine koyulunca bir anlam kaymas›na u¤rar. So¤uk ac›mas›z bir insandaki “zeka” tehditkar, gizli düflman›, yok edici olabilir. S›cak, flefkatli bir insandaysa, zekan›n; empatiye ve di¤er insanlara vericili¤e katk›da bulunmas› beklenebilir.

Atfetme Tutarl›l›¤› (Halo Etkisi)
‹nsanlar, sadece birkaç parça bilgiye sahip olduklar›nda bile, di¤erleriyle ilgili tutarl› de¤erlendirmeler yapmaya e¤ilimlidirler. De¤erlendirme insan alg›lamas›nda en önemli boyut oldu¤u için, insanlar› hem iyi, hem kötü olarak de¤il, iyi ya da kötü olarak kategorize etme e¤ilimindeyiz. Sonra di¤er özellikleri bu temel de¤erlendirmeye uygun olarak alg›lamaya devam edebiliriz. Bu de¤erlendirme e¤ilimine halo etkisi denir. E¤er bir insan be¤eniliyorsa; onun ayn› zamanda çekici, zeki, cömert oldu¤unu varsayar›z. E¤er kötüyse, sinsi, çirkin ve yeteneksiz oldu¤u düflünürüz. Bazen di¤er insan hakk›nda sahip oldu¤umuz bilgi kendili¤inden tutars›z olabilir. Örne¤in oda arkadafl›n›z›n nazik ve cömert bir insan oldu¤u izleniminde olabilirsiniz ve ortak bir tan›d›k size, arkadafl›n›z›n züppe ve kendini be¤enmifl oldu¤unu söyleyebilir. Uyuflmayan bilgi genel izlenimlere nas›l dahil edilebilir? ‹zlenimlerimizde uyumsuz olan bilgi, genellikle hat›rlan›r. Tan›d›¤›n›z›n, oda arkadafl›n›z hakk›ndaki negatif izlenimini k›sa zamanda unutmazs›n›z. Bu neden olur? Çünkü bu bilgiyi genel izleniminize entegre etmek için çok u¤raflman›z gerekir. Uyumsuz bilginin neden olufltu¤unu, tan›d›¤›n verdi¤i bilginin güvenilir olup olmad›¤›n›, bu belirli olayda oda arkadafl›n›z›n neden öyle davrand›¤›n› ve benzerlerini düflünmelisiniz.

Ünite 2 - Sosyal Alg›

25

fiemalar
Sosyal bilifl bafll›¤› alt›nda genifl olarak aç›klanan flemalar, karmafl›k bilgi gruplar›n›, basitlefltirip organize ederek, ifllememize yard›m edebilir. Detaylar› hat›rlama, bilgi iflleme sürecini h›zland›rma, bilgilerimizdeki noksanlar› tamamlama, yeni bilgileri yorumlama ve de¤erlendirmemiz; sahip oldu¤umuz flemalar sayesinde; kolayca ve h›zl› bir flekilde yap›labilmektedir. ‹nsan flemalar›, insanlar hakk›nda yap›lard›r. Belirli bir insan üzerinde odaklanabilece¤i gibi; belli insan tipleriyle (içedönük, heyecanl›, korkak vb.) ilgili flemalar›m›z da var. ‹nsanlar›n, ayn› zamanda rol flemalar› vard›r. Bunlar belli bir roldeki insanlar için elimizde olan, organize edilmifl kavramlard›r. Milletvekili, profesör, sad›k afl›k gibi. Bazen bu flemalar, gerçekçi de¤ildir. E¤er “sad›k afl›k” flemam›z, her zaman anlay›fll›, destekleyici, hiçbir zaman k›zg›n olmayan gibi unsurlar içeriyorsa sorun yaflayabiliriz. Di¤er flemalar gruplar üzerinde odaklan›r. En tan›d›k olan› grup kal›p yarg›lar›d›r ve belli bir insan grubuna belli özellikler atfeder. Dolay›s›yla bir insan hakk›nda izlenim olufltururken, onun ait oldu¤u gruba iliflkin kal›p yarg›lar› kullanabiliriz. Yine insanlarla ilgili izlenimlerimiz için prototipleri kullan›r›z. Prototip bir fleman›n en tipik eleman›d›r. Karfl›lafl›lan kiflinin özellikleri prototipin özellikleriyle k›yaslanarak yarg›ya var›l›r. Görüldü¤ü gibi insanlar› ve davran›fllar›n› s›n›fland›rmak ve tan›mak için oldukça karmafl›k yollar var. Çok az bilgi sahibiysek, belirli kategorilerin prototiplerine dönebiliriz ve bunlar anlamam›za yard›m etmede kullan›r›z. Çokça bilgi sahibi oldu¤umuz kategoriler için, olas›l›kla daha iyi geliflmifl ve biçimsel flemalar›m›z› kullan›r›z.

Rol fiemalar›: Bunlar belli bir roldeki insanlar için elimizde olan, organize edilmifl kavramlard›r.

Kiflilik De¤erlendirmeleri, Amaç ve Duygulardan Etkilenir
Buraya kadar, alg›lamay›, di¤erleri hakk›nda bilgi edinme ve bunu belirli prensiplere göre s›n›fland›rman›n görece rasyonel süreci olarak irdeledik. Di¤er insanlarla ilgili hislerimiz ve amaçlar›m›z da onlar hakk›nda toplad›¤›m›z bilgileri etkiler. Di¤erleri hakk›nda bilgi toplamam›z› etkileyen bir faktör, onlarla etkileflime girerken düflündü¤ümüz amaçlard›r. Bir çal›flmada kat›l›mc›lara, bir oyunda bir baflka ö¤rencinin onlar›n partneri veya rakibi olaca¤› söylenmifltir. Ö¤rencinin partner olmas›n› bekleyenler, onu son derece yetenekli oldu¤unu düflünürken, rakip olaca¤›n› düflünenler, onun düflük yetene¤e sahip oldu¤una karar vermeye motive olmufllard›r. ‹nsanlar birisiyle gelecekte etkileflime girilece¤ini sezdiklerinde, o insanla ilgili bilgiyi farkl› organize etmekte ve daha fazla hat›rlamaktad›rlar. Öte yanda bir baflkas›yla etkileflimde bulunurken belli bir amac› bulunan insanlar, o kimseyle ilgili amaçlar›na uygun ç›kar›mlar gelifltirir. Bazen bir insan›n sevgilimiz olup olmamas› konusunda kesin bir izlenim oluflturma; kimya dersi için özel ders al›p almama ya da matematik dersinde kal›p kalmama karar›n› vermeye çal›fl›yor olabiliriz. Kesin olma ihtiyac›, bir insan veya olay hakk›nda daha kapsaml› ve tarafs›z bilgi toplamay› gerektirir. Bazen içsel durumumuzu di¤er insanlar› yarg›larken kullan›r›z, bu sistematik hatalara yol açabilir. Örne¤in kendileri hakk›nda uyar› ald›klar›m›z›, uyar› almad›klar›m›za oranla daha özenli alg›lar›z. S›k› bir tenis maç›n› yeni bitirmiflseniz dufl için soyunma odas›na giderken size hafifçe çarpan birini alg›laman›z, sözgelimi kitap okumaktan gelirken yaflayaca¤›n›z hafif çarpmadan daha dikkatli olacakt›r.

26

Sosyal Psikoloji

Ruh hali, baflka bir insan› alg›lamada etkili olabilen baflka bir faktördür. Negatif bir ruh hali insanlar› kategorik ifllemeden çok parça parça ifllemeye yatk›n hale getirir.
SIRA S‹ZDE

‹nsanlar› de¤erlendirmede kendi amaç ve duygular›m›z niçin önemlidir? Bu amaç ve duygular›n neler oldu¤unu örnekleyiniz?

ATFETME - YÜKLEME
Atfetme: Olaylar›n ya da davran›fllar›n nedenlerine iliflkin izlenim oluflturmak için bilgileri kullanma sürecidir.

Di¤er insanlar hakk›nda yapt›¤›m›z en önemli ç›kar›mlardan biri, neden öyle davrand›klar›d›r. Bir bireyin bir partide çekingen olmas›n›n ve baflkas›n›n d›fla dönük olmas›n›n nedeni nedir? Atfetme ya da yükleme kuram›, insanlar›n “niçin?” sorusunu; ne zaman ve nas›l sorduklar›yla ilgili psikoloji konusudur. ‹nsanlar›n, neyin neye sebep oldu¤unu nas›l ve niçin ç›karsad›klar›n› inceleme Fritz Heider ile bafllad›. O, her insan›n iki güçlü dürtüsünün oldu¤unu kan›tlamaya çal›flt›. Dünya ile ilgili tutarl› bir anlay›fl gelifltirme ihtiyac› ve çevreyi kontrol etme ihtiyac›. Dünyam›z› tahmin edebilir ve tutarl› k›lmak için, sürekli neden sorular› sormam›z gerekmez. Bizim pek çok nedensel at›flar›m›z sanal olarak otomatiktir. Çünkü bunlar gördü¤ümüz kifli ve durumlarla ilgili olarak sahip oldu¤umuz izlenimlerimizde gizlidirler.

Uygun Ç›kar›m Kuram›
Nedensel atfetmenin en önemli ifllevlerinden biri insanlar›n yapt›klar› birfleyi neden yapt›klar›d›r. ‹nsanlar çeflitli faaliyetlerde bulunurlar, ama bunlardan sadece bir k›sm› onlar›n kiflisel niteliklerini a盤a ç›kar›r. Örne¤in, yeni oda arkadafl›n›z annenize gülümseyerek ve kibarca selaml›yorsa, bu davran›fl onunla ilgili çok fley aç›klamaz. Çünkü ço¤u üniversite ö¤rencisi, yapmas› gereken- nazik bir yol oldu¤unu bilir. Peki oda arkadafl›n›z›n nas›l biri oldu¤unun göstergesi ne olabilir? Yani, karfl›n›zdakinin gerçek mizac›n› nelere (özellikler, tav›rlar ve di¤er içsel durumlar vb) bakarak anlayabiliriz, ve ne zaman sadece duruma karfl›l›k verdi¤ini varsayar›z? Bu çok farkl› atfetme türlerini tan›mlamak için kullanaca¤›m›z terimler, mizaçla ilgili veya içsel atfetmelere karfl› durumsal ya da d›flsal atfetmelerdir. Jones ve Davis uygun ç›kar›m teorisini gelifltirmifllerdir. (Taylor, Peplau, Sears, 2000) Bu teori baflkas›n›n davran›fl›n›n onun kiflisel özelliklerinden mi yoksa anl›k durumdan m› kaynakland›¤›na dair ç›kar›mda bulunmak için izledi¤imiz süreci detayland›r›r. Bizim, bir baflkas›n›n davran›fl›n›n nedenini ç›karmada kulland›¤›m›z ölçülerden birisi, o davran›fl›n istendik olup olmad›¤›d›r. Yani toplumca arzu edilen, makul-olumlu bir davran›fl olup olmad›¤›d›r. Sosyal olarak arzu edilmeyen bir davran›fl, kiflinin mizac›na iliflkin ç›kar›mda bulunmaya neden olurken; arzu edilen bir davran›fl, karfl›dakinin kiflilik özelli¤ini tam olarak yans›tm›yor olabilir. Tutumlardan o kifli hakk›nda ç›kar›mda bulunmak için baflka bir temel de bireyin davran›fl›n›n özgürce mi seçildi¤i, yoksa yaflan›lan koflullar›n gere¤i mi oldu¤udur. Bireyin kendi iradesiyle seçilen davran›fl›; mizaçla ilgili özelliklerini belirlemede, seçilmemifl davran›fltan daha fazla bilgi verir. ‹nsanlar bir davran›fl›n gerisindeki nedenleri ç›karmaya çal›fl›rken; o davran›fl›n sonuçlar›n›n beklenene uygun olup olunmad›¤›na bakarlar. Sonucun beklenene uygun olmas›, o kiflinin gerçek güdülerini bilme konusunda fazlaca etkili de-

Ünite 2 - Sosyal Alg›

27

¤ildir. Ama davran›fl ay›r›c› bir sonuç verirse, güdüler daha güvenilir bir flekilde ç›kar›labilir. Bir baflka nokta, bir rolün gere¤i olan bir davran›fl, kiflinin var olan inan›fllar› ya da davran›fllar› konusunda bilgi vermeyebilir. Örne¤in bir itfaiye eri yang›n› söndürmenize yard›m ediyorsa, bu onun yard›msever oldu¤unu de¤il, iflini yapt›¤›n› gösterir. Ama bir yabanc› bunu yap›yorsa, onun yard›msever oldu¤unu söyleyebiliriz. Baflkalar›n›n davran›fllar›n›, onlar›n tutumlar›na iliflkin beklentilerimiz çerçevesinde yorumlar›z. Örne¤in oda arkadafl›n›z›n liberal görüfle sahip oldu¤unu biliyorsak; onun bir akflam yeme¤inde, babas›n›n muhafazakar düflüncelerini onaylamas›n› duydu¤umuzda; yine de onun liberal oldu¤unu düflünür ve bafl›n› sallamas› için d›flsal bir atfetmede bulunursunuz, yani babas›yla z›tlaflmak istemedi¤ini düflünürsünüz. Özet olarak, ço¤u zaman bir insan›n bir faaliyeti neden gerçeklefltirdi¤ini bilmek isteriz. Atfetme amac›, karfl›n›zdakinin faaliyetini aç›klayan dengeli bir içsel niteli¤ini bulma çabas›d›r. Tutumsal bir atfetmeye ulaflmak için geçmifl bilgimizle birlikte durumla ilgili ipuçlar›n› da kullan›r›z.

Ortak De¤iflim Modeli
Ortak de¤iflim modeline göre; bir fleyin bir davran›fl›n sebebi olmas› için, davran›fl gerçekleflirken var olmas›; davran›fl gerçekleflmezken yok olmas› gerekir. Bazen bir davran›fl için mümkün olan birçok geçici aç›klama olabilir; ve hangi atfetmenin do¤ru oldu¤unu belirlemek için yol göstericilere ihtiyaç duyabiliriz. Birden fazla potansiyel, sebep mümkünse, bir tanesine etki atfetmek için pek istekli davranmay›z. Sözgelimi bir sigortac› bize kahve ›smarl›yorsa, onun dost canl›s› oldu¤una düflünmeyebiliriz; tersine bizimle ifl yapmak istedi¤ini düflünürüz. Ama bir araba kazas›ndan sonra bir yabanc› bize diyelim ki su verirse, onun kibar oldu¤unu düflünürüz; bize böyle davranmak için bir baflka sebebi yoktur.

Atfetme Sürecinde Yanl›l›k
Di¤erlerinin davran›fllar›n› bulunduklar› koflullara de¤il, genel tav›rlar›na yeni kiflilik özelliklerine tutumlar›na atfetme e¤ilimindeyizdir. Bu e¤ilime temel atfetme hatas› (Ross, 1977 aktaran: Taylor, Peplau, Sears, 2000) denir. Bir memurdan yard›m istedi¤imizde, bekledi¤imiz davran›fl› göremezsek, onun kaba ve so¤uk biri oldu¤unu düflünür; o memurun her gününün sorunlu insanlarla geçti¤i gerçe¤ini gözard› ederiz. Muhtemelen onu böyle davranmaya iten, kiflili¤i de¤il mesle¤idir. Daha genel olarak, bir baflkas›n›n davran›fl›n› gördü¤ümüzde harici durumlar›n ortaya ç›kard›¤›n› düflünmek yerine, onun süre gelen tav›rlar› ve kiflilik özellikleri gibi dahili niteliklerin davran›fla neden oldu¤unu varsayar›z. Araflt›rmalar tutumsal atfetmelerin kendili¤inden, fark›nda olmadan hatta belki de otomatik olarak yap›labildi¤ini söylüyor. Temel atfetme, ayn› zamanda içinde bulundu¤u kültürle de iliflkilidir. Birleflik devletlerde ve Bat› Avrupa’da yaflayan insanlar di¤er kültürlerin üyelerinden daha fazla kiflili¤e dayal› aç›klama yapma e¤ilimi tafl›rlar. Sizin için yap›lan atfetmelerde ne gibi hatalar›n yap›ld›¤›n› an›ms›yorsunuz?
SIRA S‹ZDE

28

Sosyal Psikoloji

Oyuncu-Gözlemci Etkisi
Temel atfetme hatas›n›n daha ilgi çekici yan›, hatal› atfetmelerin kendi davran›fl›m›z› de¤il, baflkas›n›nkini aç›klarken uygulanmas›d›r. Bu olguya oyuncu-gözlemci etkisi denir. Baflka birini gözlerken, hareketlerini mizac›na atfederiz. Ama kendimizi incelerken, bunu durumun zorunlulu¤u olarak aç›klar›z. Neden oyuncu ve gözlemciler ayn› olay için farkl› aç›klamalar yaparlar? Bir sebep, yapanlar›n ve gözlemcilerin farkl› bilgiye ulaflabildikleri için farkl› sonuçlar ç›karmalar›d›r. Yapanlar, kendi davran›fllar›n›n geçmifli ile ilgili bilgisine, gözlemcilerden daha fazla sahiptirler. Davran›fllar›n›n durumlar aras›nda de¤iflti¤ini bilirler ve belirli bir duruma atfetmeye meyillidirler. Baflka bir deyiflle kendilerini farkl› durumlarda farkl› davran›yor olarak görürlerken, bir gözlemci sadece bu belirli durumu görür. Baflka bir aç›klama fark›n bak›fl aç›lar›ndan kaynakland›¤›d›r. Belli koflullar alt›nda oyuncu-gözleyen etkisi zay›flar. Örne¤in gözlemledi¤imiz bir insan için empati yapabiliyorsak, davran›fl› anlamland›r›rken onun bak›fl aç›s›n› kullan›r›z. Genellikle negatif sonuçlar durumsal faktörlere, pozitifler yap›sal olanlara atfedilir.

Aldat›c› Yayg›nl›k
Aldat›c› Yayg›nl›k: Kendi davran›fl›m›z ve fikirlerimizin yayg›nl›¤›n› abartma e¤ilimine aldat›c› yayg›nl›k etkisi denir.

‹nsanlar, herkesin kendileri gibi tepki verdi¤ini düflünürler. Kendi davran›fl›m›z›n tipik oldu¤unu düflünme e¤ilimindeyizdir. Kendi davran›fl›m›z ve fikirlerimizin yayg›nl›¤›n› abartma e¤ilimine aldat›c› yayg›nl›k etkisi denir. Neden aldat›c› yayg›nl›k etkisi meydana gelir? Bir olas›l›¤a göre insanlar, kendilerine benzeyen ve onlar gibi davranan di¤erlerinin yandafll›¤›n› ararlar. Baflka bir olas›l›k, kendi kan›lar›m›z›n özellikle belirgin oldu¤u ve böylece yayg›nl›kla ilgili inan›fllar›m›z›n yükseldi¤i çünkü kendi pozisyonumuzun düflündü¤ümüz tek pozisyon oldu¤udur. Üçüncü bir olas›l›ksa belli bir durumda nas›l düflünece¤imizi ve davranaca¤›m›z› tahmin etmeye çal›flarak kafam›zdaki mu¤lak detaylar› tercih edilen bir hareket rotas›n› onaylayacak flekilde çözmemizdir. Dördüncü bir olas›l›kta insanlar›n kendi davran›fllar›n› iyi, uygun, tipik görüp; özgüvenlerini korumak için, bunlar› di¤er insanlara atfetmeleri olabilir. Hangi koflullarda atfetmelerimizi otomatik, hangi koflullarda daha düflünerek yap›yoruz?

SIRA S‹ZDE

YARGILARIN DO⁄RULU⁄U
‹nsanlar, di¤erlerini ne kadar do¤rulukla alg›lar? Görece¤imiz gibi bu karmafl›k bir sorudur. Bir yanda toplumun do¤ru ifllemesi için, di¤erleri hakk›ndaki yarg›lar›m›z›n kesin olmas› gerekiyor; öte yanda araflt›rmalar, insan kavray›fl›n›n birçok koflulda yanl›fl olabilece¤ini söyler. ‹nsanlar d›fl görsel özellikleri büyük bir do¤rulukla kavrarlar. Mavi üniformal› ve bir taraf›nda silah tafl›yan bir adam polis memurudur ve biz buna göre davran›r›z. Ama karakter özellikleri, duygular, hisler devreye girince insan› kavrama zorlaflabilir.

‹zleyenin Gözü
‹nsan alg›s›n›n en etkileyici özelliklerinden birisi, ayn› kifliyi gözlemleyen farkl› insanlar›n, farkl› sonuçlara varmas›d›r. Konuflkan, nefleli ve d›fla dönük bir genç kad›n›, s›cak ve çekici bulanlar da s›¤ ve ahmak olarak de¤erlendirenler de olabilir. Bunun nedeni, biz di¤er insanlara iliflkin farkl› yanlar› kendimize göre anlamland›-

Ünite 2 - Sosyal Alg›

29

r›r›z.Dolay›s›yla s›kça bir baflkas›nda gördüklerimiz, o kimsenin gerçek kifliliklerinden çok, bizim nas›l ona bakt›¤›m›zd›r.

Kiflili¤i Yarg›lamak
‹nsanlar›n baflkalar›n› alg›lamas›, bazen onlar›n nesnel özelliklerinden çok, de¤erlendirenin belli kiflilik özelliklerine iliflkin kendi tercihlerinden etkilenir. Bunun bir nedeni kiflilik özelliklerini ölçmenin zorlu¤udur. Dolay›s›yla ölçmeye esas olacak, uygun bir kriter gelifltirmek de zordur. Bir baflka neden, insanlar›n özellikle davran›fllar›n› tahmininde, hangi kiflilik özelliklerinin ne derece tutarl› oldu¤udur. Baz› özellikler özellikle gözlenebilir ve gözlenebilir özelliklerde tutarl›l›k görülür. Örne¤in insanlar, birinin d›fladönük olup olmad›¤› konusunda anlaflabilir; ama dürüst ya da vicdanl› olup olmamas›nda anlaflamayabilirler. Bir baflkas›n›n özelliklerinin kavran›fl›ndaki kesinlik, özelli¤in ortaya ç›kt›¤› durumla ilgili bilgimiz oldu¤unda gelifltirilebilinir. Örne¤in insanlar bir bireyin yapt›¤› davran›fl›n›n bir nedeni oldu¤unu bildiklerinde o davran›fl› de¤erlendirmek oldukça kolay olabilir. Hangi koflullarda baflkalar›n› do¤ru olarak alg›layabiliriz?
SIRA S‹ZDE

30

Sosyal Psikoloji

Özet
AMAÇ

1

Baflkalar›yla ilgili izlenimlerimizin nas›l oluflturdu¤umuzu aç›klamak. Baflkalar›na iliflkin ç›kar›mlar›m›z›n niteli¤i; karfl›m›zdakinin fiziksel özellikleri, ay›r›c› özellikleri, ait oldu¤u toplumsal kategori ile ba¤lam etkisi, bizim meflguliyetimiz ve kiflinin sözel olmayan davran›fllar›yla belirlenmektedir. ‹nsanlara iliflkin izlenimlerin nas›l bütünlefltirildi¤ini aç›klamak. Baflkalar›na iliflkin izlenimlerimizi, onlar›n temel özellikleri yard›m›yla flekillendiririz. Bunu yaparken “toplam alma ya da ortalama” ve “de¤erlendirmenin merkezili¤i” e¤ilimlerimiz devreye girmektedir.

AMAÇ

4

AMAÇ

2

Atfetmenin ne oldu¤unu ve ifllevlerini aç›klamak. Atfetme kuram›, insanlar›n toplumsal olaylar›n nedenlerine iliflkin ç›karsamay› nas›l yapt›klar›yla ilgilidir. Her ne kadar nedensel atfetmeler pek çok kimsece, yine pek çok olay için yap›labilirse de, ço¤u kimse beklenmedik hofl olmayan, ya da al›fl›lmad›k durumlarla karfl›laflt›¤›nda “niçin?” sorusunu sormaktad›rlar. ‹nsanlar nedensel atfetmelerle, olaylar› kestirme ve denetimlerini kolaylaflt›rmaktad›rlar. Davran›fl›n nedenlerini göstermek için insanlar, farkl› koflullarda belli bir etki ile belli bir neden aras›nda birliktelik arama anlam›na gelen birlikte de¤iflme ilkesine baflvurmaktad›rlar. Atfetmede yap›lan hatalar›n nedenlerini saymak. Baflka insanlara iliflkin de¤erlendirmelerimiz, her zaman do¤ru de¤ildir. Bunun bir nedeni, alg›lanan bir durumun, herkesin bireysel yorumuna dayand›rmas›d›r. Bir baflka önemli neden, izlenen davran›fl› de¤il o davran›fl› yapan kiflinin yarg›lanmas›d›r.

AMAÇ

AMAÇ

3

Baflkalar›na iliflkin yarg›lar›m›z› bozan alg›sal yanl›l›klar› tan›mlamak. Bu yanl›l›klar çok çeflitlidir. Bunlardan “halo etki” hoflland›¤›m›z bir insan›n bütün özelliklerinin iyi olaca¤›n› düflünme e¤ilimi; olumluluk yanl›l›¤› (kimileri öyle olmasa da, bütün insanlardan hofllanma e¤ilimi); olumsuzluk yanl›l›¤› (olumludan çok, olumsuz bilgiyi kullanma) olarak isimlendirilen düflünme biçimlerini kullan›r›z. Ayr›ca bütün bilgilerin dikkate al›nd›¤› ama belli bilgilere daha bir önemin verildi¤i “ortalama a¤›rl›k” ilkesi yaklafl›m›n› kullanma e¤ilimi içine gireriz. Bir kiflinin belli bir toplumsal grubun üyesi olarak tan›d›¤›m›zda, onunla ilgili kal›p yarg› ya da flemalar›m›z› kullanarak, onlarla ilgili izlenimler ç›kar›lanabilinir.

5

Ünite 2 - Sosyal Alg›

31

Kendimizi S›nayal›m
1. Bir kiflinin baflkalar› hakk›nda genel bir yarg›ya varmak için, de¤iflik bilgi kaynaklar›n› birlefltirmesi afla¤›dakilerden hangisini aç›klar? a. ‹zlenim oluflturma b. Ay›r›c› özellik c. Ortalama d. Benzefltirme e. Biliflsel yük 2. ‹lk edinilen izlenime ba¤l› olarak, sonras›ndaki izlenimin daha olumlu ya da olumsuz olarak de¤erlendirilmesi afla¤›dakilerden hangisini aç›klar? a. Benzefltirme b. Z›tl›k etkisi c. Meflguliyet d. Kategorizasyon e. Ay›r›c› özellik 3. Afla¤›daki duygulardan hangisinin anlafl›lmas› evrensel de¤ildir? a. K›zg›nl›k b. ‹¤renme c. Mutluluk d. K›skançl›k e. Üzüntü 4. Tek tek insanlar›, grup ya da nesnelerden daha olumlu de¤erlendirme e¤ilimine ne ad verilir? a. Olumsuzluk etkisi b. De¤erlendirmenin merkezili¤i c. Z›tl›k etkisi d. Ay›r›c› özellik e. Olumluluk yanl›l›¤› 5. Bir kifli hakk›nda izlenim olufltururken o kifli hakk›nda edinilen ilk bilgilerin, sonraki bilgilerden daha fazla a¤›rl›k tafl›mas› afla¤›dakilerden hangisiyle aç›klan›r? a. Olumsuzluk etkisi b. Olgucu e¤ilim c. Öncelik etkisi d. Kal›pyarg› e. Yükleme

6. Afla¤›dakilerden hangisi bir kimseyi iyi ya da kötü olarak nitelendirdikten sonra, di¤er özelliklerinin bir temel de¤erlendirmeye uygun olarak alg›lanmas› olarak tan›mlan›r? a. Halo etkisi b. Olumluluk yanl›l›¤› c. Ay›r›c› özellik d. Kategorizasyon e. Atfetme 7. ‹nsanlar›n “niçin?” sorusunu; ne zaman ve nas›l sorduklar›yla ilgili psikoloji alan› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Atfetme b. Benzerlik c. Yak›nl›k d. Tutum e. Biliflsel tutarl›l›k 8. Baflar›lar›m›z› kendi çabam›za veya özelliklerimize, baflar›s›zl›klar›m›z› ise d›flsal etkenlere yükleme e¤ilimimiz afla¤›dakilerden hangisidir? a. Biliflsel tutarl›l›k b. Atfetmede yanl›l›k c. ‹zlenim oluflturma d. Uyma e. Kabul etme 9. Al›flverifl için gitti¤iniz ma¤azada, tan›mad›¤›n›z reyon sorumlusunun size kahve ›smarlamas›, afla¤›dakilerden hangisiyle aç›klanabilir? a. D›flsal atfetme b. Oyuncu-gözlemci etkisi c. ‹ç tutarl›l›k d. Ortak de¤iflim modeli f. Nedensellik 10. Afla¤›dakilerden hangisi sözcük kullanmadan duygular› ve niyetleri iletme olarak tan›mlan›r? a. ‹mgeleme b. ‹zlenim oluflturma c. Yüz ifadeleri d. Sözsüz iletiflim e. Etki oluflumu

32

Sosyal Psikoloji

Yaflam›n ‹çinden
Gülümsemenin Kültürleraras› Anlam Fark› Ehliyet ve ruhsat al›m›yla ilgili birime gelen insanlar›n, bu belgeler için foto¤raf çektirmeleri gerekir. Foto¤raflar› çekilirken gülümsemeleri istendi¤inde, itiraz etmeden hatta keyif alarak bu iste¤i yerine getirerek foto¤raflar›n›n çekilmesine izin vermektedirler. Birgün, foto¤raf çektirmek için kameran›n karfl›s›na geçen Japon gülümsemeyi reddeder. Japon için gülümsemede yanl›fl olan nedir? Sorunun yan›t›, gülümsemenin Japon için tafl›d›¤› farkl› anlamda yatmaktad›r. Amerika’da gülümseyen bir insan kibar ve güvenilir olarak nitelendirilmektedir. Özgürlükler ülkesi Amerika’da insanlar birbirleri ile iletiflim kurmakta zorlanmazlar. Birbirlerine gülümseyen insanlar karfl›l›kl› güven yarat›rlar. Bunun tam tersi, Asya ülkelerinde gülümsemek farkl› anlamlara gelebilmektedir. Ehliyetine yap›flt›r›lacak foto¤raf› için gülümsemeyi reddeden Japon’un, itiraz nedeni, ehliyetini almay› hak etti¤i için ciddi olmas› gerekti¤ini düflünmesidir. Onun için gülümsemek, böylesine ciddi bir baflar›y› alaya almakt›r. Japonya, Kore ve Hindistan gibi pek çok ülkede insanlar utand›klar›nda, üzüldüklerinde, özür dilemek istediklerinde ve nadiren mutlu olduklar›nda gülümserler. Baflka birçok ülkede oldu¤u gibi gülücük arkadafll›k ya da mutluluk ve güveni ça¤r›flt›rmamaktad›r. Farkl› kültürlerde davran›fllar›n alg›lan›fl›ndaki farkl›l›klar ço¤u zaman problem yaratabilmektedir. Örne¤in Koreli pazarlamac› ya da sat›c›lar, gülümsemedikleri için çocukça ve bazen de aptal olarak alg›lanabilirler. Gülücük gülücüktür; fakat bazen kiflisel ve kültürel farkl›l›klar› da ortaya koyar (Taylor, Peplau ve Sears, 2000, s. 90).

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. a 2. b 3. c 4. e 5. d 6. c 7. a 8. b 9. d 10. d Yan›t›n›z yanl›fl ise, “‹zlenim Oluflturma” konusunu tekrarlay›n Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Z›tl›k Etkisi” konusunu tekrarlay›n›z. Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Duygular” konusunu tekrar okuyunuz. Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Olumluluk Yanl›l›¤›” konusunu okuyunuz Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Öncelik Etkisi” konusunu tekrar okuyunuz. Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Halo Etkisi” konusunu tekrar okuyunuz. Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Atfetme” konusunu tekrarlay›n›z. Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Atfetmede Yanl›l›k” konusunu tekrar okuyunuz. Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Ortak De¤iflim Modeli” konusunu tekrarlay›n›z. Yan›t›n›z yanl›fl ise, “Sözsüz ‹letiflim” konusunu tekrar okuyunuz.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Bilgin, N. (1991). Sosyal Psikolojiye Girifl. 2. Bas›m, Editör: Nuri Bilgin, Ege Üniversitesi, Ed.Fak.Yay›nlar›, No: 48, ‹zmir. Franzoi, Stephen L. (2000). Social Psychology. Second Edition, McGraw Hill, New York. Freedman, J.L., D.O.Sears, J.M.Carlsmith (1993). Sosyal Psikoloji. 2. Bask›, Çev.:Ali Dönmez, ‹mge Kitabevi Yay›nlar›: 76, Ankara. Goldstein, J. H. (1980). Social Psychology. Academic Press, Inc, Orlanda, FL. Michener, H.Andrew, John D.Delamater, Shalom H.Schwarts (1986). Social Psychology. Harcourt Brace Jovanovich Publishers, Sandiego, CA. Taylor, S. E., Peplau, L. A. & Sears D. O. (2000). Social Psychology, Printice-Hall. New Jersey

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful