hirtgaRhatIla SaotI - AaoLK va mah<va

jagaatIla vaaZ%yaa laaoksa#yaocaa Barmasaaz vaoga %yaamauLo ]plabQa jaagaocaa
inavaasaI xao~asaazI va ]VaogaQaMdyaasaazI vaapr tsaoca parMpairk pwtInao
SaotIÊinasagaa-tIla Asamataola va badla ]da.AvaoLI pdNaara pa}sa ÊgaarpIT
[.AaiNa %yaabaraobarca Aaplyaa doSaat SaotIsaazI ]plabQa ApurI saaQana saamauga`I
ivacaarat Gaotlyaasa SaotI vyavasaayaavarcaa taNa idvasaoMidvasa vaaZt Aaho.
parMpairk pwtIcyaa SaotImaQyao imaLNaa–yaa SaotI ]%pnnaalaa ek mayaa-da
Aaho.yaa pwtImaQao badla k$na AaQauinak SaotItM~a Ê jasao hirtgaRhatIla
SaotIcaa AvalaMba kolyaasa inaiScatca ]%padnaat vaaZ hao}na AapNa Barpur nafa
imaLvau Saktao va vaaZ%yaa laaoksaM#yaocaI Anna QaaMnyaacaI garja BaagavaU Saktao.
SaotI krNao AavaGaD Jaalao Aaho mhNaUna hirtgaRhamaQyao ipkacyaa vaaZIsaazI
]pyau@t hvaamaana kRi~amair%yaa inamaa-Na k$na AapNa parMpairk hMgaamaavyaitir>
vaYa-Bar kovhahIÊ kaoNa%yaahI p`karcaI fulaoÊ BaajaIpalaaÊ fLBaajyaa va
AnnaQaanyaacaI ]%padna Gao]na baajaarat jaast Baava imaLvaUna BarGaaosa nafa
imaLvau Saktao.
hirtgaRhacaI ]BaarNaI va vyavasqaapna tM~a farsao kzINa nasauna
%yaabaabatcaI maahItI AapNa hyaa pustkat saivastr pahu…
1. hirtgaRh mhNajao kaya Æ
hirtgaRh ikMvaa pa^ilaha}sa mhNajao laaoKMDI / jaI.Aaya.pa[-pcyaa ikMvaa baaMbaUcyaa
saaMgaaDyaavar ,200 maayak`` ` a^nacaI yau.vhI.sT^pIlaa[-ND iflma vaap$na tyaar
kolaolao SaoD .(yaamaQyao ipkacyaa vaaZIkrta kRi~amair%yaa vaatavarNaacaI inaima-tI
k$na ipkacao maaozyaa p`maaNaat ]%padna Gaotlao jaato.)

1

hirtgaRhacao p`kar :–
hrItgaRhacao AatIla rcanao naUsaar hirtgaRhacao KIlala daona p`kar pDtat 1.saomaI kMT/aola kIMMvaa naOsaiga-ga vaayauivasaja-na
2.kRi~ama vaayauivasaja-na

saomaI kMT/aola kIMvaa naOsaiga-ga vaayauivasaja-na : yaa p`karamaQyao
pa^laIha}sacyaa caarhI baajauMnaI JaDpa zovalaolyaa Asatat.%yaasa kT-na
Asao mhNatat.sauyaa-cyaa ]YNatomaulao AatmaQaIla tapmaana jyaa vaoLosa
vaaZto , %yaa vaoLosa AapNa kT-na vartI k$na zovaU Saktoa tsaoca
AapNaasa jyaa vaoLosa pa^laIha}samaQyao ]YNatocaI garja Asato %yaa
vaoLosa AapNa kT-na baMd k$na zovalao Asata AatmaQyao tapmaana
vaaZto.
2. kRi~ama vaayauivasaja-na : yaa p`karamaQyao pa^laIha}salaa kT-na zovalao jaat
naahIt.%yaaeovajaI pa^laIha}sacyaa eka baajaulaa p^D basalaolao Asatat AaiNa
dusa¹yaa baajaulaa e@Jaa^sT f^na basalaolao Asatat(yaacaa prIGa kmaIt kmaI ek
maITrcaa Asatao).p^Dvar satt paNaI pDt Asato AaiNa samaaorIla baajaukDIla
f^na AatIla hvaa baahor kaZt Asatat.%yaamauLo p^Dvar pDNaaroca paNaI hvaot
imasaLt Asato AaiNa AatIla tapmaana qaMD haoNyaasa madt haoto.AapNaasa jyaa
vaoLosa garja vaaTola %yaavaoLosa AapNa f^na sau$ zo}na tapmaana inayai~aMt k$
Saktao.
1.

2

hirtgaRhacyaa saaMgaaDyaacyaa rcanaonausaar hirtgaRhacao baara p`kar Kailala
p`maaNao Aahot :–
1.malTI sp^na T/olaIja gaD-r

2.saa^Tuqa malTI sp^na :–

4.vaa[-D sp^na – gaTr knao@ToD

3. Ana[vhna vaa[D sp^na :–

5.ipcauD saa^Tuqa va pma-naMT vhoMiTlaoSana

3

6.Aaca- saa^Tuqa va pma-naMT vhoMiTlaoSana

8.Dosk Saop³pva-tIya Baagaat´

10.vaayanarI

7.Aaca- vaa[-D sp^na

9.Sa^Dao ha^la

11.caona Tnaola

12.isaMgala Tnaola

4

hirtgaRh ]BaarNaIcaI ]i_YTyao :–
A´ipkacyaa vaaZIkrta ]pyau> Asalaolao tapmaanaÊ paNaI Êp`kaSa ÊhvaotIla
GaTkÊ jaimanaItIla maUlad`vyao yaaMcao inayaM~aNa k$na ]%padnaat vaaZ
krNao.
ba´ mayaa-idt jaagaomaQaUna BaajaIÊ fLoÊ fulao yaaMcao jaastIt jaast ]%padna
imaLivaNao .
k´ ipkacyaa vaaZIsaazI ]pyau> vaatavarNa kRi~amair%yaa inamaa-Na k$na
ibagar hMgaamaI ipko Gao}na jaast nafa imaLivaNao.
hirtgaRh tM~a&anaacao fayado :–
A´ parMpairk pwtIpoxaa 4to 5 pTInao Aiqak ]%padna imaLto.
³ karNao– p`kaSaÊ paNaIÊ hvaotIla GaTkÊjaimanaItIla maulad`vyaoÊ kITk
inayaM~aNa yaamauLo ]%padnaat vaaZ.´
Aa´ JaaDo idvasaa Aa^i@sajana hvaot saaoDtat va ra~aI kaba-naDaya Aa^@saa[D
hvaot saaoDtat.yaa kaba-naDaya Aa^@saa[Dcaa ]pyaaoga vanasptIMnaa Anna
tyaar krNyaasaazI haotao.hirtgaRhat ha kaba-naDaya Aa^@saa[D ra~aI
saazivalaa jaatao.ASaa saazivalaolyaa kaba-naDaya Aa^@saa[D mauLo JaaDaMcaI
p`kaSasaMslaoYaNa ËIyaa 3–4 pTInao vaaZto.yaacaa pirNaama mhNaUna JaaDacaI
jaaomadar vaaZ hao}na SaotI maalaacyaa ]%padnaat va p`itmaQao maaozyaa
p`maaNaat vaaZ haoto.
[´caaMgalyaa p`it mauLo Asaa maala inayaa-t hI krNyaat yaotao va ]
%padkalaa jaast nafa imaLtao.
[-´ hirtgaRhacyaa vaapramauLo ]jaaD (maaLrana) jaimanaImaQao sauwa ipkacao ]
%padna Gaota yaoto.
]´ hirtgaRhacaa ]pyaaoga kmaI kalaavaQaIt fLJaaDo va fulaJaaDaMcyaa
klamaaMcaI tsaoca ]tIsaMvaQa-naatUna inaima-t JaaDaMcaI puZIla vaaZ krNyaasaazI
sauwa krta yaotao.(haD-inaMga krNyaasaazI.)
}´ hirtgaRh baaMQaNaI tM~a&ana AMtga-t vyavasqaapna yaamaQaUna ga`aimaNa
BaagaatIla t$NaaMnaa raojagaracyaa saMQaI inamaa-Na haotat.

5

Paa^laIha}sa ]Baartanaa AapNa jaao PlaaisTk popr vaaprlaa jaatao.
AapNaasa pahtanaa tao PlaaisTk popr idsatao prMtu nausata PlaaisTk
popr nasauna tI ek p`karcaI fIlma Asato.%yaasa AlT/a vhayalaoT
sTbaIlaaJaD\ fIlma (200 Micron)mhNatat.yaa fIlmacao p`mauK kayamhNajao sauyaa- pasauna Anaok p`karcao ikrNa inaGat Asatat.%yaapOkI kahI
ikrNa
vanasptIMnaa Apaya kark Aasatat (AaitnaIla ikrnao ).AaSaI ikrNao yaa
iflmanao AaDvalao jaa}na pravatI-t kolao jaatat AaiNa vanasptIMnaa ~asa haot
naahI.
hirtgaRh ]BaarNaIpUvaI- qaaoDosao :–
hirtgaRh tM~a&ana na@kIca fayadyaacao hao[-la pNa inaNa-ya GaoNyaaAgaaodr
Kailala mauVaMcaa ivacaar kra.

• AapNa kaoNato ipk GaoNaar AahatÆ
• %yaalaa Baava imaLNyaasaazI yaa ipkacaIÊ ]%padnaacaI vaahtUk va inayaa-t
vyavasqaa Aaplyaa BaagaatUna Aaho kaÆ
• Aaplyaa kDIla ]plabQa jaagaa kItIÆ %yaa jaagaocaa ]pyaaoga hirtgaRh ]
BaarNyaasaazI ksaa hao[-laÆ
• ipkacyaa inavaDInausaar ]da.BaajaIsaazI kmaI ]McaIcao Ê fulaaMcyaa ]
%padnaasaazI jaast ]McaIcao Asao iDJaa[na inavaDNao.
• ]plabQa jaimana va BaaMDvala yaa nausaar iktI ]%padna GaoNaar va %yaasaazI
iktI gauMzyaacao hirtgaRh baaMQaNaar yaacao gaiNat zrto.Kcaa-cao gaiNat :
BaaMDvalaasaazI svat:ca Kca- krNaar kI baÐkokDUna kja- GaoNaar.
• ]plabQa BaaMDvalaanausaar saaMgaaDyaasaazI baaMbaU kIMvaa sTIla pa[-pcaa vaapr.
• ipkacyaa inavaDInausaar maatI ]plabQa Aaho kaÆ nasaola tr maatIcaa Kca-.
• AMtga-t rcanaonausaar D/Ip va [tr Kca-.
• Kto va AaOYaQa fvaarNaI yaaMcaa Kca-.
• hirtgaRhacao tM~a&ana Aaplyaa doSaat AjaUnahI navao Aaho %yaamauLo AMtga-t
vyavasqaapnaasaazI javaLca sallaa kuzuna ]plabQa hao[la.
• vaayaacaa jaastIt jaast vaoga. (ha vaoga 150 ikmaI /tasa poxaa jaast AasaU nayao.)

6

]plabQa BaaMDvalaanausaar hirtgaRhacyaa saaMgaaDyaacaI inavaD :–
• hirtgaRhacyaa saaMgaaDyaasaazI sTIla pa[-pÊ baaMbaUÊ laakUD Asaa Anaok
saaih%yaacaa vaapr krta yaotao. (Kcaa-t 15–25‰ bacat hao[-la.)
• kmaI Kcaa-tIla prMtu iTka} tsaoca pyaa-varNaaSaI sausaMgat Asao saaih
%ya mhNaUna baaMbaUcaa vaapr krNao fayadyaacao .Anaok vaoLa Asaa baaMbaU
Saotk–yaaMkDoca ]plabQa Aasaola tr Kcaa-t AaNaiKNa bacat hao[la.
• Anaok duga-ma BaagaaMmaQyao laakUD ba–yaaca p`maaNaat ]plabQa Aaho.Asaa
zIkaNaI laakUD saaMgaaDyaasaazI vaaprta yao[la.
• maaozo SaotkrI Êmaaozo BaaMDvaladarÊ kMpnyaa yaaMnaa inayaa-txama ]%padnaacao
]i_Yz DaoLyaaMsamaaor zo]Una sTIla pa[-pcaa ]pyaaoga saaMgaaDyaasaazI krta
yao[la.
ipkacyaa inavaDInausaar hirtgaRhacaI ]McaI zrvaNao :–

AapNa BaajaIpalyaasaazI mhNaUnaca yaacaa vaapr krt Asaala tr
baajaUcyaa ka^lamacaI ]McaI 7 fUT va maQyaavarcaI ]McaI 10 - 12 fUT Gaota
yao[la.karNaÊ BaajaIpalaa mhNaUna vaaZNaa–yaa vanasptI farSaa ]Mca vaaZt
naahIt, yaamauLo Kcaat maaozI bacat hao[la. kahIcyaa mato BaajaI palyaasaazI
pa^laIha}sa tyaar krtanaa baajaUcao pDdo ³kT-na´ laavaNyaacaI garja naahI.
prMtu yaacaa AMdaja %yaa %yaa BaagaatIla ]nhaLa va qaMDI yaavar AvalaMbaUnaÊ garja
vaaTlyaasa KaV ipSavyaaMcaa vaapr k$na Asao pDdo tyaar krta yaotIla.
• gaulaaba Êjarbaora va [tr fula ipkaMcaI JaaDo ]Mca vaaZtat. ASaa
ipkaMsaazI hirtgaRhacyaa baajaUcyaa ka^lamacaI ]McaI 10 to 12 fUT va
maQalyaa BaagaacaI ]McaI 16 to 18 fUT GyaavaI laagato.ASaI DIJaa[na
maaozyaa AakaracaI mhNajao 5 gauMza kIMvaa %yaapoxaa maaozyaa AakaracaI
krNao Kcaa-cyaa dRYTInao prvaDto.
• hirtgaRhacyaa jaagaocaI inavaD :–
]plabQa jaagaonausaar hirtgaRh kuzohI ]Baarta yao[la.sapaT jaagaa jarI
jaast ]pyau> AsalaI trI DaoMgar ]taracaIÊKaca KLgyaaMcaI jaagaa sauwa
yaasaazI vaaprta yao[-la. yaasaazI jaagaocyaa sapaTIkrNaacaI garja naahI.

7

hirtgaRhacaI ]BaarNaI krtanaa Aaplyaalaa ekaca vaoLI Anaok p`karcaI
tyaarI kravaI laagaola.yaacaI AaKNaI Kailala p`maaNao :
A´hirtgaRhacao xaoHafLba´saahI%yaacaI jamavaajamava

k´hirtgaRhacaI tyaarI D´AMtga-t rcanaa
jaaoDNaI va ]BaarNaI

• jaagaocaI
inavaD
• AaKNaI
• laovhlaIMga
• KD\Do tyaar
krNao

• baaMbaUcaI tpasaNaI • maatIcao inaja-M
• P`aI havao-sTIMga
tukIkrNaÊ
vyavasqaapNa
• baaMbaUvar p`ËIyaa
saamaU tpasaNao. • porNaIÊ
• maapanausaar
• SaoNaKt
KtoÊpaNaIÊ
kapNaI
imasaLNaoÊ vaafo
kITk
• ivaivaQa jaa^[-MT va
ipkacyaa
naaSako yaaMcao
kITcaI jaaoDNaI.
inavaDInausaar.
Ta[ma Tobala
• ka^lama ]BaarNaI
tyaar
• D/Ip va [tr
• pa^laIqaIna
krNao.
rcanaa
basaivaNao.
• raopÀibayaaNyaaMcaI • paosT havao• gaTr va kT-na
Aa^D-r
sTIMga
basaivaNao
naaoMdivaNao.
³pIkkaZNaI
naMtrcao
vyavasqaapna
• ipkacyaa
Kcaa-caI
naaoMd.

• baaMbaUÀpa[p Aa^D-rÊ iD/laIMga
maiSana kTrÊ p`aofa[la
p+I.
• gaTrÊ sTIla pa[pÊ sTÐDÊ
pa^laIqaIna Aa^rDr
krNao.isamaoMT ibaTimana [.
• hirtgaRhasaazIcyaa maatIcaIÊ
KtacaI Aa^D-r krNao.
• iD/p paNyaacaI TakI qamaamaITr [.AaD-r krNao.
• Aad`tamaapkÊ kT-na kvhsaÊ kMupNa yaaMcaI rcanaa
krNao.
• vaaf p`ËIyaa
krNyaasaazIcaI rsaayaNao
ËIAaosaaoT Aa^[la gaaDIcao
vaaprlaolao tola yaaMcaI Aa^D-r
doNao.

[´ipkaMcyaa
naaoMdIsaazI t>o
tyaar krNao.

hirtgaRhacaI idSaa zrivaNao :–
• Saas~Iya pwtInao ivacaar krtanaa varcaa vhoMT ha pUvao-kDo ]GaDNaara
Asaavaa.ho majabaUtIcyaa dRYTInao mah<vaacao karNa AaplyaakDo vaara
piScamaokDUna pUvao-kDo vaahtao.
• gaTr ho dixaNaao<ar Asaavao.gaTrcaa ]pyaaoga paNaI vaaTUna jaaNyaasaazI
Asatao.yaa gaTrcaa ]tar saaQaarNa 2‰ Asaavaa.
• hirtgaRhacyaa daona Aaca- AaiNa ka^lamasapaoT-laa jaaoDNaa–yaa Baagaalaa gaobala
mhNatat. CPpralaa gaobalacyaa baajaUnao 1.25‰ ]tar Asaavaa.
• Asao Asalao trIhI ]plabQa jaagaonausaar idSaaMcaI inavaD kravaI.

8

baaMbaUcyaa hirtgaRhacaI tyaarIÊ jaaoDNaI va ]BaarNaI.
baaMbaUcaI inavaD krNao.
hirtgaRhacao AayauYya kmaIt kmaI 5 to 8 vaYao- %yaamauLo baaMbaUcyaa inavaDIlaa AitSaya mah<va
Aaho.
BaartamaQyao Anaok p`karcyaa baaMbaUcyaa jaatI ]plabQa Aahot. %yaaMnaa %yaaMcyaa Baagaap`maaNao
naavao Aahot.³laaokla naavao´ yaapOkI ‘kasa’naavaacao paokL jaatIcao baaMbaU savaa-t ]pyau>. sarL
vaaZNaaro laaMbaInao 25 to 30 fUT va $MdInao bauMQyaakDo 3to 4 [Mca SaoMDyaakDo kmaIt kmaI 1 to 2 [Mca
Asaavaot.Asao baaMbaU kmaIt kmaI 4vaYao- vayaacao Asaavao.³mhNajao baaMbaUcyaa baoTatUna caar vaYao- na taoDlaolao
baaMbaU inavaDNao.´yaa jaatIcao baaMbaU maQyap`doSa ÊkaokNaÊmaavaLÊmauLSaI kDo hmaKasa imaLtao.kaokNaamaQyao
]plabQa ‘icavaa’ jaatIcaa baaMbaU ³tLakDo 5to 7 [Mca $Md ´vaap$ nayao. hirtgaRhasaazI Saotk–yaaMcyaa
SaotatUnaca taoDlaolaa baaMbaU ]pyau> karNa vaKarImaQyao saazivalaolyaa baaMbaUlaa p`ËIyaa kolyaanao ikD
laagaNyaacaI Sa@yata jaast.
SaotatIla baaMbaUcaI jaat BarIva kI paokL Aaho ho svat : eKada baaMbaU kapUna pha.
• caar vaYa- vayaacaa baaMbaU ksaa AaoLKNaarÆ – Asao baaMbaU rMgaanao ipvaLo va $Midnao
bauMQyaakDo 3–4[Mca sarL va SaoMDyaakDo 1–2 [Mca $Md AsatIla.jaUna baaMbaU ]McaInao 17–18
fUTa poxaa laaMba Asatao tao baoTacyaa maQyaBaagaI Asatao.
• jaUna baaMbaU rMgaanao ipvaLa Asatao.hIrvyaa rMgaacaaa baaMbaU kaovaLa Asatao.kahI vaoLa va$na
pavaDrI saarKa qar Asalyaanao mauLat ihrvaa Asalaolaa baaMbaUpNa ipvaLa idsaU
Saktao.ha qar pusauna kaZlaa tr baaMbaUcaa Kra rMga kLtao.
AiQak maaihtI :
1.haraYT/at BarIva jaatIcaa baaMbaU sava-~a maaozyaa p`maaNaat imaLtao.Taoplyaa tyaar krNyaasaazI ]pyau> Asaa
baaMbaU svast Asatao.³]da.10–15 $ naga´prMtu %yaalaa AatUna kIDnaaSakacaI p`ËIyaa krta yaot naahI.tao
icart naahI prMtu vaakDa haotao mhNaUna hirtgaRhasaazI ]pyau> naahI.yaa baaMbaUlaa lavakr kID va BauMgaa haotao.
2. ‘icavaa’ jaatIcaa baaMbaU bauMQyaakDo farca $Md va TaokakDo inamauLta Asatao.ka^lamasaazI vaaprayacao baaMbaU
AapNa Taokacaa Baaga ka^lamacyaa tLaSaI kaÐËIT maQyao gaaDUna vaaprtao %yaamauLo icavyaalaa maQaUnaca icar
jaaNyaacaI va tao vaakNyaacaI BaItI rahto.yaasaazI hirtgaRhasaazI ‘icavaa’ jaat ]pyau> naahI.
3. vaKairt saazvalaolaa baaMbaU AgadI naa[laajaanao vaapra³Sa@yatao naahIca´vaKarvaalaa maala saMpivaNyaasaazI
qaaoDI Baaoko Asalaolaa maala do[la.tumhalaa daKivatanaa caaMgalaa va T/k Bartanaa kIDÀbaurSaI laagalaolaa Barola
%yaamauLo saavaQaanaÑ p`%yaok baaMbaU %yaavar ekhI Baaok naahInaa yaacaI Ka~I k$na inavaDa. ³baaMbaUcaI kID va
baurSaI yaaba_lacaI AiQak maahItI puZIla Baagaat Gao}´
4.inavaDtanaa 25 to 30 fUT laaMbaIcaaca inavaDa mhNajao mauLakDcaa va AgadI TaokakDcaa 1to2 fUTacaa Baaga
kaplyaavar tumacyaa ]pyaaogaacaa kmaIt kmaI 20 fUTacaa baaMbaU imaLola.
5.baoT ivakt Gaotlyaasa ikMmat kmaI pDola [tr saapLo baaMbaU Taoplyaa tyaar k$na Gyaa.

9

baaMbaUcaI kID va baurSaI tpasaNaI krNao.

p`ËIyaa na kolaolyaaÊ taoDUna zovalaolyaa baaMbaUlaa ek to daona mahInyaatca kID ikMvaa
bauSaI- laagato. caaMgalaa baaMbaU ksaa AaoLKayacaaÆ baaMbaU varcaI baurSaI kaoNa%yaa
p`karcaI AsatoÆ baaMbaUlaa sava-saaQaarNa pNao laagaNaarI kID kaoNatI ? yaa savagaaoYTIMcaa AByaasa krNao va %yaa maQyao parMgat haoNao ho baaMbaU hirtgaRh tM~a&anaacyaa
dRYTInao AitSaya mh<vaacao Aaho.
• Saotat ]Byaa Asalaolyaa baaMbaUlaa kaoNa%yaahI p`karcaI kIDÊ baurSaI laagat
naahI.%yaamauLo Sa@yatao Asaaca baaMbaU inavaDavaa.
• vaKarIt saazvalaolaa baaMbaU naa[laajaanao vaaprayacaa JaalyaasaÊ p`%yaok baaMbaU
%yaavar Baaoko naahIt naaÆ %yaavar baurSaI naahI naaÆ yaacaI Ka~I k$na
Gyaa.
• taoDlaolaa baaMbaU pavasaat iBajalyaavar %yaavar kaLyaa rMgaacaI baurSaI vaaZto
Asaa baaMbaU lavakr kujatao.ASaI baurSaI hatanao pusauna phaÊ jar pavaDr
pusalyaavar Aaitla ipvaLa Baaga caaMgalaa idsalaa trca tao baaMbaU Gyaa.kaLa
rMga tsaaca rahIlaa tr Asaa baaMbaU vaap$ naka.
• vaKarIt saazivalaolyaa baaMbaulaa ek jarI Baaok idsalyaasa tao vaap$
naka.Asaa Baaok Asalaolyaa baaMbaulaa BauMgaa ³sToma baaoArr´laagalaolaa
Asatao.
AiQak maaihtI –
• BauMgaa ³sToma baaoArr´ ikDyaacaI maadI baaMbauvar AgadI lahana ³1 to 2 maI.maI´Baaok
k$na Aat jaato.paokL Baagaat AMDI Gaalato. naMtr saMpUNa- baaMbaU ikDtao va pavaDr
pDUna tukDo haotat. ek baaMbaU ikDlyaavar %yaajavaLcao sava- baaMbau kIDtat.
• mauLcyaa ikDlaolyaa kIMvaa baurSaI laagalaolyaa baaMbaUvar naMtr p`ËIyaa k$na tao vaaprNyaa
yaaogya krta yaot naahI.%yaamauLo Asaa baaMbaU baajaulaa kaZUna tao jaaLNyaasaazI vaap$na
tao naYTca kravaa. Anyaqaa ]rlaolao sava- baaMbaU ikDtIla.
• Gaotlaolaa baaMbaU pavasaat zo] nayao %yaavar PlaaisTk Takavao Anyaqaa tao ]Baa k$na
zovaavaa.va KalaI ivaTaÀdgaD rcaavao mhNajao Kalauna ikDNaar naahI.

10

kaplaolyaa baaMbaUvar p`iËyaa krNao
³A´ QaurI doNao : inavaDlaolyaa baaMbaUvar QaUrI doNyaacaI p`ËIyaa krNao 5 to 8 vaYaoiTkNyaasaazI AitSaya mah<vaacao.yaa iËyaomauLo %yaatIla paNyaacaa AMSa inaGaUna
jaatao.%yaamauLo baurSaI laagat naahI.
saaih%ya : laakUD ³jaLNaasaazI´100baaMbaUnaa QaUrI dooNyaasaazI AdaMjao 10 iklaao
sarpNa laagaola.ra^kola ÊBa+I tyaar krNyaasaazI fuT@yaa pHyaacyaa ipMpacaa
vaapr krta yao[la³daona Baaga ]Bao kapUna´.
kRtI –
1) kaplaolyaa ipMpacao daona Baaga Gaotlao.qaaoDasaa KD\Da KNaUna %yaavar to
zovalao.Aata yaa Ba+Ilaa sarpNa GaalaUna poTvalao.
2) yaa Ba+ItUna baaMbaU eka baajaUnao Gaalauna dusa–yaa baajaunao baajaunao baahor
kaZayacao . gaaola ifrvalao kI sava- baajaUMnaI ]YNata laagato .ek baaMbaU
saaQaarNa daona imainaTo ifrvaayacaa.baaMbaU Ba+It far vaoL zovalaa tr
jaLUna jaa[la va tao vaaprta yaoNaar naahI.
3)
sarpNa iktI Gyaavao yaaba_la gaiNat naahI pNa caaMgalao poTUna QaUr
vhayalaa hvaa.]GaDyaavar poxaa ipaMpacyaa Ba+ImauLo QaUr ekaca jaagaI
jamaa hao[la va QaUrI caaMgalaI dota yao[-la.

³ba´ tolaacaI p`ËIyaa
baaMbaUvar nausatI va$na QaUrI do}na %yaacao ikDIpasaUna saMrxaNa haot
naahI.yaasaazI paokL baaMbaUcyaa Aat ikDnaaSako saaoDlyaasa AitSaya fayadoiSar
hao[-la.yaasaazI baajaarat imaLNaarI ikDnaaSako KUp mahaga pDtat.rsaayaNaaMcyaa
dukanaat imaLNaaro ivaiSaYT tola³ËIAaosaaoT Aa^[la´ yaacaa ]pyaaoga Kra mhNajao
jahajaaMnaa baaho$na laavaNyaasaazI vaaprlao jaato. ho tola va vaaprlaolao gaaDIcao tola
yaaMcao yaaogya p`maaNaat imaEaNa k$na to baaMbaUcyaa paokL Baagaat saaoDlao kI ba–
yaaca AMSaI ikDIpasaUna saMrxaNa hao[la.

11

saaih%ya :– iËAaosaaoT Aa^[laÊ vaaprlaolao gaaDIcao tolaÊisarIMja ³50imalaI´ÊmaoNa
ÊmaoNa garma krNyaasaazI sTaoÊ BaaMDoÊD/Ila maiSanaÊD/Ila bait.
kRtI :
1)

2)
3)
4)

5)

iËyaa krNyaacyaa baaMbaUvar p`%yaok poracyaa 2 saomaI.AlaIkDo D/Ila
maSaInanao 4maImaI haola k$na Gyaa.haola ekaca baajaulaa kra.(Aarpar
haola k$ naka.)
iËAaosaaoT Aa^[la va gaaDIcyaa tolaacao imaEaNa 10imalaI : 100imalaI Asao
Gyaa .ho imaEaNa kolyaavar kazInao caaMgalao ZvaLUna Gyaa.
eka baajaUlaa maoNa patL krayalaa sTaovar BaaMDyaat zovaa.
isarIMja maQyao iËAaosaaoT Aa^[-la imaEaNa Ba$na Gao}na to p`%yaok
Baaokat 10imalaI evaZo saaoDa.³kahI vaoLa ho tola baahor yao[-la karNa
D/Ila poracyaa javaL Jaalao Asaola.´
baaMbaU qaaoDa itrka kolaa trI tola Aat jaa[-la. tola Aat gaolyaavar
va$na patL maoNa saaoDUna isala k$na Taka.

12

ema. esa.ikMvaa jaI.Aaya.sTIla pasauna pa^laIha]sacaI inamaI-tI :
baaMbaupasauna pa^laIha}sacaI ]BaarNaI krtanaa ikMmat jarI kmaI haot
AsalaI trI baaMbau vaadLamaQyao tuTNyaacaI baaMbau ikD laagauna Kraba haoNyaacaI tsaoca
baaMbaucao jaaoD Kraba haoNyaacaI Sa@yata jaast Asato.
%yaamauLo baaMbaucao pa^laIha}sa 5to8vaYaa- pya-Mtca iTku Sakto.(yaalaa pyaa-ya
mhNajao sTIla ³ema.esa./jaI.Aaya´ cyaa pa[-p va A^Mgalsa pasauna
pa^laIha}sacaI ]BaarNaI krNao .sTIla pasauna banavalaolao pa^laIha}sa³sT/
@car´kmaIt kmaI 15to20vaYaa-pya-Mt iTku Sakto tsaoca jar kahI KrabaI
Jaalyaasa tI du$st k$na kmaI Kcaa-t punha pa^laIha}sa ]Barta yao}
Sakto.

hirtgaRhacao Baaga va %yaasaMbaMQaI pirBaaYaIk Sabd :–
1.ka^lama:
pa^laIha}sacyaa mau#ya AaQaaralaa ka^lama mhNatat.daona ka^lama maQaIla AMtr
4maI.pya-Mt Asaavao.ka^lamacaI ]McaI 10 FUTa pya-Mt AsaavaI.tsaoca pa[-p
inavaDtanaa %yaacaa vyaasa 2 [Mca Asaavaa.ka^lama ]Baa krtanaa 2*2*2 Gana
fuTacaa KD\Da k$na %yaamaQyao isamaoMT ka^k` IT Baravao.ka^lamalaa KD\Dyaa
maQyao baasavaNyaapuvaI- %yaalaa AaDvao GasaoT maa$na kMja ivaraoQak rMga laavauna
Gyaavaa³roD Aa^@saa[-D´.ka^lama jaimanaIlaa kaTkaonaat ]Baa rahIla yaacaI
kaLjaI GyaavaI.ka^lamalaa Aaca- jaaoDNyaasaazI laaoKMDI pT\TI laavaavaI.hI PlaoT
5maI.maI.jaaDIcaI va 6 * 4 [Mca (a maapacaI AsaavaI.
2.Aaca- ³kOcyaa´:
Aaca- mhNajao Cpracyaa AcCadnaalaa Aakar doNyaasazI kolaolaI baaMbaucaIÀlaaoKMDI
pa[-pcaI kmaana.Aaca-cao ivaivaQa Baaga KalaIla p`maaNao Asatat.
2.1´kmaana:
Aaca-cyaa varIla Baagaasa kmaana mhNatat.kmaana hI daonhI baajauMnaI AQagaaolaakar Asato. kmaanaIsaazI 1.75 gaojacaa pašp vaapravaa.kmaana baa^Tma
A^galalaa AaiNa kmaana jaaoDlaa maQyaBaagaI jaaoDNyaasaazI daonhI baajaunao caopvauna
%yaasa 12maI.maI.cao haola maa$na Gyaavao.

13

2.2´baa^Tma A^Mgala :

A^Mgala¹daona ka^lamalaa jaaoDNaara KalaIla baajaucyaa A^galalaa baa^Tma A^gala
mhNatat.ha A^gala 8 maI.laaMbaIcaa Asaavaa.tsaoca ha A^gala
35baaya35baaya3maI.jaaDIcaa Asaavaa.(a A^galalaaca ba`oisaMga pa[-p laavaNyaasazI
yaaogya maapavar haola (iCd`)maa$na Gyaavaot.

3.sapaoT-Àba`osaIMga :
kmaana AaiNa baa^Tmalaa jaaoDNaa¹yaa pa[-plaa ba`osaIMga mhNatat.ba`osaIMga pa[-pcaI
laaMbaI kmaana va baa^Tmacyaa maQyao baraobar basatIla ASaa Asaavyaat.

4.pila-Mga :
daona Aaca-laa jaaoDNaa¹yaa A^galalaa pila-Mga mhNatat.ha savaa-t varcyaa baajaucyaa

(

vhoMTcyaa baajaucaI ) pila-Mgacaa A^gala 50 * 50 * 5 maI.maI. jaaDIcaa
Asaavaa.pa^laIha}sacaa kagad basavaNyaasaazI pila-Mgavar ]Bao rhavao laagat
Asalyaanao ha A^gala jaaD Asaavaa laagatao. (baakIcao sava- A^gala kmaI jaaDIcao
Aasalao trI caalatIla.)

5.p`aofa[la :

p`aofa[la pT\Tyaa sTIlacyaa ikMvaa A^lyauimanaIAmacyaa Asatat.yaa pT\Tyaa
baajaarat tyaar imaLtat.yaa pT\Tyaa kmaanaIlaa varcyaabaajaunao pa^laIqaIna kagad
basavaNyaa¹
saazI vaaprtat.yaa pT\Tyaa saolf ifT sk`ucyaa saahyaanao kmaanaIlaa
basavaavyaat.kagad jaaoracyaa vaa¹yaanao faTlyaasa punha basavata yaavyaa mhNaUna p`
%yaok kmaanaIlaap`aofa[la pT\Tya basavaa.tsaoca pa^laIha}sacyaa daonhI baajaucyaa
SaovaTcyaa Aaca-laa- kagad basavaNyaasaazI p`aofa[la laavaavaI.

6.sp`IMga :

kagad basavaNyaasaazI p`aofa[lacyaa Aat basavaNyaasaazI yaa isp`Mga baajaarat tyaar
imaLtat.

7.vhoMT :

daona ka^lamamaQaIla ³maaozI AaiNa CaoTI kmaana´ AMtralaa vhMoT mhNatat.vhoMT
pa^laIha}sa maQaIla garma hvaa baahor jaaNyaasaazI Asaavyaat.vhoMT Sa@yatao puvao-laa
AsaavaI.vhoMTcaI ]McaI 1.5to2 fuTapya-Mt AsaavaI.

14

8.ha^kI :
ka^lamalaa AaQaar doNyaasaazI laavalaolyaa pa[-pÀbaaMbaulaa ha^kI mhNatat.baaMbaucyaa
pa^laIha}samaQyao ha^kI itrko laavalaolao Asatat.tr laaoKMDI pa^laIha}samaQyao
ha^kI gaaolaakar laavalao Asatat.ha^kIcaa mau#ya ]pyaaoga saaosaaTyaacyaa
vaa¹yaapasauna saMrxaNa krNyaasaazI haotao.laaoKMDI pa^laIha}samaQyao ha^kI
gaaolaakar AsalyaamauLo vaa¹yaacaI sarL QaDk basat naahI.

9.kT-na:

hrItgaRhacyaa baajaulaa var KalaI krta yaoNaa¹yaa pDdyaalaa kT-na mhNatat
pa^laIha}sacyaa laaMbaI p`maaNao kT-nacaI laaMbaI AsaavaI.tsaoca ]McaI 5fuTa pya-Mt
AsaavaI.
10.gaTr :
daona kmaanaIMnaa jaaoDNaara Baaga m(Najao gaTr haoya.
puNa- pa^laIha}sa ]Bao JaalyaanaMtr pa^laIpopr basavaavaa.kagad
basavaNyaacyaa AaQaI p`%yaok Baagaap`maaNao tao yaaogya %yaa maapavar
kapuna Gao}na naMtr basavaavaa.kagad sava- baajaunao saarKa tanauna
magaca p`aofa[la maQyao isp`Mgacyaa sahayyaanao basavaavaa.³pa^laIha}sacaa
kagad basavaNyaasaazI yaa xao~atIla ivaSaoYa AnauBava Asalaolyaa majau¹
raMcaI AvaSakta Asato.´

12 * 22 maITr laabaIcyaa pa^laIha}sacyaa saaMgaaDyaacaI maapo AaiNa
A`akRtI (Blue print ) puiZla panaavar idlaolaI Aaho.

15

16

17

hirtgaRhatIla vaatavarNa inayaM~aNa krNyaasaazI laagaNaa–yaa saaQanaaMcaI
AaoLK va maaihtI
hirtgaRhatIla vaatavarNaacyaa ivaivaQa GaTkaMcao maulyamaapNa Kailala ]pkrNaaMcyaa sahayyaanao krta
yaoto.
1´ tapmaana :–ivaivaQa p`karcao qamaa-maITr ³tapmaapI´ hirtgaRhatIla tapmaaNa maaojaNyaasaazI krtat.
tapmaapIcao p`kar :
kacaocaI tapmaapI³qamaa-maITr´ : eka laaMba kacaocyaa nalaIkocyaa fugavaTyaacyaa Aakaraacyaa tLaSaI
para Asatao.kacaocyaa nailakovar kolaolyaa KuNaaMcyaa sahayyaanao DIga`I saMo.ga`o. ikMvaa fO.maQyao
tapmaana maojatat.
QaatUcaa qamaa-maITr ³qamaao-ga`af´ : daona vaogavaogaLo p`sarNaaMk Asalaolyaa QaatUcyaa p+yaa ekmaokaMnaa
jaoDlaolyaa Asatat.tapmaaNa vaaZlao Asata kmaI p`sarNaaMk Asalaolyaa p+IcaI baajaU vaakto
.³tapmaanaatIla saUxma frkhI yaa ]pkrNaanao naaoMdvalaa jaatao.´tapmaanaatIla kmaI frkhI ]
%padnaavar ivaprIt pirNaama k$ Saktao.hyaa ]pkrNaacaa vaapr 30 to 55 DIga`I
saMo.ga`o.tapmaanaa pya-Mt hao} Saktao.kacaocyaa qamaa-maITr poxaa ho ]pkrNa AiQak iTka}
Asato.%yaacaa vaapr qamaao-hayaga`aoga`af AaiNa qamaao-sToT hyaa maQyao haotao.

Aad`-ta :–
saayaËaomaoT/Ik pwtInao Aad`-ta maaojaNao :
saayaËaomaITr maQyao daona p`karcao tapmaapk Asatat.%yaapOkI eka tapmaapkaBaaovatI Aaolao
kapD gauMDaLlaolao Asato .hyaa Aaolyaa kapDava$na hvaa jaat Asalyaanao kapDatIla vaaf SaaoYalaI
jaato.baaYpIBavanaamauLo hyaa tapmaanaalagat qaMDavaa inamaa-Na haotao.saaËaomaITr maQaIla dusara tapmaapk
kaorDa Asatao.yaa daonhI tapmaapkacyaa inarIxaNaacyaa frkanausaar saaËaomaoT/Ik t>%yaacyaa vaapranao
saaxaop Aad`-ta samajau SaktoÊ tsaoca inavvaL Aad`-ta ,d`vaibaMdUcao ³gaaozNa´ tapmaana va baaYpacao p`maaNa
samajau Sakto.
hayaga`aomaoT/Ik pwtInao Aad`-ta maaojaNao :
hayaga`aomaITr va hayaga`aoga`afcyaa sahayyaanao Aad`-ta maaojata yaoto.maanavaacaa kosa AaiNa
ivaiSaYz p`karcaa kR~Ima daora yaaMcyaa sahayyaanao hayaga`aomaITsa- Waro saapoxa Aad`ta maaojatat. yaa
daonhIcyaa baaYp SaaoYaUna GaoNyaacyaa gauNaQamaa-caa vaapr yaa yaM~at kolaolaa Asatao.baaYp SaaoYalao Asata dao–
yaaMcaI va kosaaMcaI laaMbaI vaaZto.yaaMcyaa TaokaSaI saMvaodnaSaIla sau[- basaivalaolaI Asauna %yaaWaro inarIxaNa
naaoMdivatat.kRi~ama daora vaaprlaolao ]pkrNa 0–110 DIga`I saMo.ga`o.pya-Mtcyaa tapmaanaat vaaprta
yaoto.tsaoca yaa p`karacyaa ]pkrNaamaQyao AiQak Acaukta Asato.yaap`karcao ]pkrNa AaOVaoigak
xao~amaQyao ³jaoqao Aad`-ta maaojaNyaacaI garja Aaho toqao´ vaaprlao jaato.

18

3´p`kaSamaana maaojaNaI :–
roDISana maITr³ikPsa saaolarI maITr´:–
yaa ]pkrNaacyaa sahayyaanao 300–3000 na^maI.pya-Mt trMga laaMbaIcao ikrNa maaojata yaotat.yaa
]pkrNaacyaa kaLyaa paSva-Baagaavar saUya- kIrNao pDtat.va %yaamauLo ]YNata SaaoYalaI jaato.hI
]Ynata qamaao-pa[la saoMsar Wara maaojalaI jaato. ijatkI ]YNata AiQak tovaZa saoMsar daba
AiQak Asatao.hyaa p`kaSamaanaacao va^TÀcaaOmaI ho pirmaaNa Aaho.
la@sa maITr :–
hyaa ]pkrNaaWaro dRYya p`kaSa ³400–700na^maI´maaojata yaoto.hyaa maQyao isalaIka^nacao kNa
Asatat.ijatka AiQak p`kaSa yaa ]pkrNaavar pDola ittka jaast p`vaah inamaa-Na haotao
raoQa kmaI haotao.yaacao pirNaama la@sa ikMvaa iklaao la@sa Aaho.
4´kaba-na Daya Aa^@saa[D vaayau :–
kba-iWp`iNala vaayau maapkacyaa sahayyaanao kaba-na Daya Aa^@saa[D vaayaucao p`maaNa
maaojatat.yaa ]pkrNaaWaro hirtgaRhamaQaIla hvaa Aat KocalaI jaato. naMtr QauL SaaoYaNaa–yaa
pDVava$na qaaoDyaasyaa dmaT BaagaatUna hI hvaa qaaoDISaI puZo ZklalaI jaato .hyaa Baagaacyaa puZo
³]YNta va p`kaSa ´inamaa-Na krNaarI yaM~aNaa Asato.kaba-na Daya Aa^@saa[-D vaayau hI ]YNta
SaaoYato.tr [tr vaayau ]YNata SaaoYau Sakt naahI.hyaamauLo [qao hvyaocyaa dabaat frk haotao va ha
frk tbakDIvar dSa-ivalaa jaatao.sahjapNao hataLta yaoNaaro Acauk inarIxaNa daKivaNaaro kaba-na
Daya Aa^@saa[D maapk ]plabQa Aaho.tqaaip yaacaI kIMmathI jaast Aaho. kaba-na Daya Aa^@saa[D
vaayau maaojaNyaacao pIpIemaÀT@ko ho pirmaaNa Aaho.
5´vaara :–
A^naImaaomaITrcyaa sahayyaanao vaa–yaacaa vaoga maaojata yaotao. )aara vaahu laagalyaavar A^naImaaomaITrcaI
patI if$ laagatat.ijatka vaa–yaacaa vaoga jaast ittka pa%yaaMcaa fIrNyaacaa vaoga jaast.patI
fIrt AsalyaamauLo jaaoDlaolyaa CaoTyaa jaina~a Waro vaIja inaima-tI kolaI jaato.ha ivajaocaa p`vaah
trMgaamaaf-t tbakDIvar jaaoDlaa jaatao va inairxaNa naaoMdivata yaoto.vaa–yaacyaa vaoga maITrÀsaokMd yaa
pirmaaNaanao maaojatat. tr vaa–yaacaI idSaa ivaMD vhona yaM~acyaa sahayyaanao AaoLKta yaoto.

19

hrItgaRhatIla laagavaDI yaaogya maatI :¹
hrItgaRhatIla laagavaDIsaazI paNyaacaa yaaogya inacara haoNaarI tsaoca jyaa maatIcaa saamau maQyama tsaoca
ivadyaut vaahk xamata 1 poxaa kmaI AsalaolaI maatI inavaDavaI.puNa- laala¹taMbaDI maatI tsaoca roD baula
maatI ]pyau@t z$ Sakto.kaLyaa tsaoca paNyaacaa inacara na GaoNaa¹yaa maatIcaI inavaD k$ nayao.laala
rMgaacaa maU$ma vaapr k$na maatIcaa inacara saUQaa$na tsaoca SaoNa Ktacaa va gaaMDuL Ktacaa vaapr k$na
maatI laagavaDyau@t krta yaoto.p`%yaok ipkacyaa yaaogyato nuasaar maatI prIxaNa k$na %yaa p`maaNao maatI
maQyao sauQaarnaa kravaI ikMvaa maatI baaho$na AaNauna vaapravaI.
1. maatIcaI paNaI QaarNa xamata caaMgalaI AsaavaI tsaoca maatIcaImaQyao hvaa KoLtI
rahNyaasaazI tI BausaBausaIt AasaavaI.
2. maatIcaa paNyaacaa inacara haoNyaacaI xamata caaMgalaI AasaavaI.
3. maatIcaa saamau 5 to 7pya-Mt tr ivadyaut vaahk xamata 0.4to 1.4 [tkI
AasaavaI.
4.jaast GaT\T maatIt paNyaacaa inacara haot naahI tsaoca jaast BausaBausaIt
maatItuna Annad`vaacaa inacara jaast Jaalyaanao ipkacaI vaaZ naIT haot naahI.
5.maatIcaa saamau 5poxaa kmaI Asalyaasa laaohÊtaMbaoÊjastÊma^gnaoT (a Annad`vaaMcaI
maa~a jaast haoto AaiNa baakIcyaa mau#yaa Annad`vaacaI kmatrta haoto jaovha
saamau 7poxaa jaast haotao tovha mau#ya%va baaora^nacaI kmatrta jaaNavato.
6. paNyaacaa saamau 6.5to 7.0va ivadyaut vaahkta 0.5AasaNaohI tovaZoca mah
%vaacao Aaho.
pa^laIha}sa maQaIla maatIcao inaja-MtukIkrNa krNao :
pIk laagavaDIpuvaI- maatI laagavaD yaaogya Aaho ka naahI ho jaaNaUna GaoNao far
mah%vaacao Asato.AapNa vaaprnaarI maatI jar AaQaIpasaunaca raoga ikMvaa ikDIMcao Gar
Asalyaasa Aaplyaa ipkaMcaI vaaZ kQaIca caaMgalaI hao} Sakt naahI.mhNauna
pa^laIha}sa maQaIla maatIcao laagavaDIpuvaI- inaja-MtukIkrNa krNao Kup mah%vaacao
Aaho.maatIcao inaja-MtukIkrNa mau#ya%va bauSaI-, kRmaI va mauL KaNaa¹yaa ikDIMcaa naayanaaT
krNyaasaazI kravaa. inaja-MtukIkrNaasaazI KalaIla mah%vaacyaa ]pyaaMcaa AvalaMba
krta yaotao.
1.maatI 6¹8AazvaDyaasaazI kaLyaa pa^laIqaIna poprnao Jaakuna }naat tapu
dyaavaI.
2.imaqaIla ba`aomaa[-D ho rsaayana 7.5¹16ilaTr 100 caaO.maI.ikMvaa faormyaailana 450
imalaI vaap$na maatI 2 AazvaDyaasaazI pa^laIqaIna poprnao JaakavaI.
3.ka^prÀbaaivasTInaÀkarbaaoDoiJanaÀfaoroT yaasaarKI rsaayanaopNa vaaprta yaotat.
20

laagavaDIsaazI baoD tyaar krNao :¹
hrItgaRhamaQyao mau#ya%va k$na ipkaMnaa izbak isMacanaaWaro paNaI va Kto
purvaavaI.yaamaULo ipkaMnaa paNaI va Kto yaaogya p`maaNaat imaLalyaanao %yaacaI vaaZ
jaaomaanao haoto.ipkaMcyaa mauLaSaI hvaa KoLtI rahNao saudQaa mah%vaacao
Asato.mhNauna hrItgaRhamaQyao laagavaD krNyaapuvaI- yaaogya idSaonao yaaogya %yaa laaMbaI
$MdI va ]McaIcao baoD tyaar kravao laagatat.baoDtyaar krNyaapuvaI- inavaD kolaolyaa
ipkacao laagaDIyaaogya AaMntr tsaoca vaaZIcyaa gauNaQamaa-caI maaihtI AsaNao mah%vaacao
Asato.sava-saaQaaraNa pNao p`%yaok baoDcaI ]McaI 1to 2 fuTa pya-Mt AsaavaI.tsaoca
daona baoD maQaIla AMtr 60 to 80 sao.maI.pya-t Asaavao.baoDcaI ]McaI ijatkI
jaast Asaola tovaZI ipkaMcaI vaaZ caaMgalaI haoto.tsaoca jaast ]McaIcyaa baoDmauLo
daona baoD maQaIla sauxma ijavaaNauMcaI vaaZ caaMgalaI haot Asato.

hirtgaRhamaQaIla Kto vyavasqaapna :
hirtgaRhamaQyao ipkaMnaa AavaSyak AsaNaaro tapmaanaÊ Aad`-ta Êp`kaSa ÊpaiNa AaiNa
Kto yaa GaTkaMcao inayaM~aNa krta yaoto.%yaamauLo ipkaMcaI vaaZ jaaomaanao hao}na pirNaamaI ]%padnaat
Anaok pTInao vaaZ haoto.yaamaQaIla mah<vaacaa mau_a mhNajao jaast Kca- k$na hirtgaRhamaQyao
fulaoÊpalaoBaajyaa va fLBaajyaa laagavaD k$na jaastIt jaast ]%padna GaoNyaasaazI AapNa KtaMcao
kaTokaorpNao inayaaojana k$na vyavasqaapna krNao AitSaya mah<vaacao Asato.yaamauLo hirtgaRhamaQaIla
Kto vyavasqaapnaolaa AQaIk mah<va Aalao Aaho.
hirtgaRhamaQaIla ipkacao BarGaaosa ]%padna GaoNyaasaazI sauipk jaimanaIcaI
AavaSyakta Asato. jaimanaIcaI sauipkta jaimanaIt AsaNaa–yaa Annad`vyaavar AvalMabauna
Asato.ipkaMcyaa sauyaaogya vaaZIsaazI jaimanaImaQyao Annad`vyaaMcao p`maaNa BarpUr va saMtuilat AsaNao
mah<vaacao Asato. JaaDo jaimanaItIla ivaivaQa Annad`vya mauLaMWaro SaaoYauna Gao}na Aaplyaa AnnaacaI
garja Baagavat Asatat AaiNa AiQak ]%padna doNaa–yaa ipkaMcyaa naivana vaaNaaMmauLo jaimanaItIla
Annad`vyaacaa purvaza kmaI haot jaatao %yaamauLo Annad`vyaaMcao jaimanaItIla p`maaNa yaaogya zovaNyaasaazI
KtaMcaa vaapr kravaa laagatao.
Kto :– vanasptI svat: cyaa vaaZIsaazI jaimanaItunaÊhvaotuna va paNyaatuna kahI Annad`vya Gaot
AsatatÊ %yaasa Kto Asao mhNatat.

21

vanasptIMnaa AavaSyak AsaNaarI Annad`vya :
maaozyaa p`maaNaat laagaNaarI Annad`vyao : kaba-na Daya Aa^@saa[DÊ p`aNavaayauÊ hayaD/aojanaÊ na~aÊ
sfurd va palaaSa [.
maQyama p`maaNaat laagaNaaro Annad`vyao :– k^ilSaAmaÊ ma^gnaoiSaAmaÊ gaMQak.
saUxma p`maaNaat laagaNaaro Annad`vyao :– laaohÊ maa^ilablaoDnamaÊ baaora^naÊ taMbaoÊjastÊ maÐgnaIjaÊ
@laaorIna.

KtaMcao p`kar :–
1.saoMd`Iya Kto :– vanasptI va p`aNaI yaaMcyaa pasauna imaLNaa–yaa Ktasa saoMid`ya Kto Asao mhNatat.
saoMid`ya Ktacao daona p`kar Aahot.
A´ Bar Kto :– Anna d`vyaaMcao p`maaNa kmaI Asato. ipkaMnaa saavakaSa laagaU pDto.jaimanaIcyaa
p`akRitk gauNaQamaa-var caaMgalaa pirNaama haotao.jaimanaIcaa paot sauQaartao va jalasaMQaarNa Sa>I
vaaZto.]da.SaoNa KtÊ laoMDI KtÊ kMpaosTÊ gaaobar ga^sa slarIÊsaaonaKtÊ gaaMDUL Kt hI Bar Kto
Aahot.
ba´varKto ikMvaa jaaorKto :– yaa KtaMmaQyao Annad`vyaaMcao p`maaNa AiQak Asato. ipkaMnaa %vairt
laagau pDtat.hI Kto p`maaNaatca VavaI laagatat.
]da.Bau[-maUga poMDÊ sarkI poMDÊ erMD poMDÊ ilaMbaaoLI poMDÊ haD cauraÊ maasaLI KtÊ krMja poMDÊ kaoMbaD
Kt.
yaa maQyao ihrvaLIcyaa Kto sauwa AapNa ]pyaaoga k$ Saktao.
]da.tagaÊ QaOMcaaÊ SaovarIÊ cavaLIÊ gavaarÊ iglirsaIiDyaa.
2.ijavaaNaU ³saMvaQa-na´ Kto :
na~a sqaIr krNaa–yaa jaimanaItIla sfurd ivarGaLNaa–yaa va saoMd`Iya pdaqaa-Mcao ivaGaTna
krNaa–yaa ijavaaNaUMcaI svatM~arI%yaa vaaZ k$na yaaogya ASaa vaaQkat imasaLUna haoNaa–yaa Ktalaa
ijavaaNaU Kt Asao mhNatat.
]da.rayaJaaoibaAmaÊ inaLo hIrvao SaovaaLÊ AJaaolaaÊ A^JaaoTaoba^@TrÊ AJaaoispirlamaÊ vaayajaorIMkIyaaÊ
sfurd ijavaaNau [.

22

3.rasaayainak Kto :–
yaa Ktat Annad`vyao AiQak p`maaNaat Asatat.Annad`vyao ipkaMnaa lavakr ]plabQa haotat.
%yaamauLo rasaayainak KtaMcaa vaapr ipkacaI garja laxaat Gao}na yaaogyavaoLI kravaa laagaNao.
rasaayinak Ktacao p`kar :–
A´ na~ayau> Kto
ba´ sfurdyau> Kto
k´palaaSa yau> Kto
D´saMyau>imaEa Kto
[´sauxma Annad`vyao AsalaolaI Kto.
saQyaa baajaaramaqyao ]plabqa rasaayinak Kto :
Kto
Annad`vyao ³T@ko´
1.k^ilSaAma naayaT/oT
k^ilSaAma : 18.5Ê naayaT/oT : 15.5
2.AmaaoinaAma naayaT/oT
Amaaoinayaa : 17.5Ê naayaT/oT : 17.5
3.paoT^iSaAma naayaT/oT
na~a : 13Ê sfurd : 46
4.maaonaao Amaaoinayama fa^sfoT
na~a : 12Ê sfurd : 61
5.maaonaao paoT^iSayama fa^sfoT
sfurd : 52Ê paoT^Sa :34
6.salfoT Aa^f paoT^Sa
paoT^Sa : 50
7.ma^gnaoiSaAma salfoT
ma^gnaoiSaAma : 9.1 Ê salfoT :7
8.ma^gnaoiSaAma naayaT/oT
ma^gnaoiSaAma : 6.1 Ê naayaT/oT : 7
9.Mn EDTA
maÐgaonaIja : 12
10.Zn EDTA
jast : 12
11.maÐgaonaIja salfoT
maÐgaonaIja : 21
12.iJaMga salfoT
jast : 12
13.ka^pr salfoT
taMbao : 24
14.forsa salfoT
laaoh : 20
15.Fe EDDHA
laaoh : 6À12
16.Fe DTPA
laaoh : 6
17.baaor^@sa
baaora^na : 12
18.saaoiDyama maa^ilaNDoT
maa^ilaNDonma : 39
19.yauiryaa
na~a : 46
20.Daya AmaaoinaAma fa^sfoT
na~a : 18 sfurd : 46
21.paoT^Sa
palaaSa : 60
23

maulad`vyaaMcyaa kmatrtocaI laxaNao dSa-ivaNaara t>a :–
maulad`vya
1.na~a
2.sfurd
3.palaaSa
4.laaoh
5.baaora^na
6.jast
7.gaMQak
8.taMbao
9.k^ilSaAma
10.ma^gnaoiSaAma
11.maÐgaonaIja
12.maa^ilaNDonsa

laxaNao
mauLacaI va JaaDacaI vaaZ qaaMbatoÊ JaaDaMcaI panao ipvaLI haotatÊ
naivana fuT qaaMbato.fulao kmaI yaotat.
panaacaI maagaIla baajau jaaMBaLT haoto.panao hIrvaT laaMbaT hao}na
vaaZ KuMTto.panaaMcaI panagaL haoto.
KaoD AaKuD hao}na SaoMDo gaLUna pDtat.panaaMcyaa kDa
taMbaTsar hao}na panaavar taMbaDo va ipvaLo izpko pDtat.
JaaDacaI vaaZ KuMTto.navaIna panaaMcyaa iSaraMmaQaIla Baaga ipvaLa
haotao.
Paanaavar saurku%yaa pDUna ipvaLo ca+o pDtat.JaaDacaa SaoMDa va
kaovaLI panao paMZrT hao}na martat.fLavar taMbaDo zIpko
pDtat.
Paanao lahana hao}na iSaraMmaQaIla Baaga ipvaLa haoNao.va panao
zIkzIkaNaI vaaLlaolaI idsatat.
saMpuNa- pana if@kT ipvaLsar rMgaacao idsato.
JaaDaMcyaa SaoMDyaacaI vaaZ KuMTto va KaoDacaI vaaZ kmaI haoto.
Paanao lagaoca gaLtat.
JaaDaMcaa SaoMDa sauktao.panaacyaa kDa ipvaLyaa haotat.
Panaavar ipvaLo izpko idsatat.
panaacyaa iSaraMmaQaIla maRt ipvaLT poT`To idsatat.
panaaMcyaa maQao ipvaLo izpko idsatat.panaacyaa iSara
krplyaasaar#yaa idsatat.fulao yaoNao qaaMbato.

24

maulad`vyaaMcao kaya- dSa-vanaara t@ta :–
maulad`vyao
1.na~a
2.sfurd
3.palaaSa
4.k^ilSaAma
5.ma^gnaoiSaAma
6.gaMQak
7.laaoh
8.jast
9.taMbao
10.maÐgaoinaja
11.baaora^na
12.maa^ilaNDona
13.@laaorIna
14.inakola

mau#ya kayaP`aqaInaoÊ hirtd`vya va janaukIya d`vyaacaa Baaga.
]jaa- saazivanao va ga`hNa krNao.
paNyaacao vahnaÊ pI.eca.ÊivaVut saMtulana.
poSaI iBa<aIka ÊpoSaI pTla yaaMcaI doKBaala
hirtd`vyaacaa Baaga
hirtd`vyaacaa va p`iqanaaMcaa Baaga
hirtd`vyaacaa va p`iqanaaMcaa Baaga
hirtd`vya inaima-tI
ilagnaIna inaima-tI Êivakr iËyaa
P`akaSasaMSlaoYana Êivakr iËyaa
poSaI iBa<aIka rcanaaÊ pTla eki~akrNa
na~acao calana vahna
ivaVut saMtulana ÊTvaTivat pNaa
yauiryaacao calana valana

iTp :– ipkaMnaa KtacaI maa~a doNyaapUvaI- AapNa laavalaolyaa ipkalaa AavaSyak AsaNaa–yaa KtacaI
garja AaoLKuna va Aaplyaa jaimanaIcao maataI pirxaNa k$naca Gyaavao.

fTI-gaoSanacaI AaoLK
hirtgaRhat naohmaI KtaMcaI maa~a ipkaMnaa dotanaa izbak isaMcanaacyaa maaQyamaatUna dotat.%yaasaazI
Aaplyaalaa paNyaamaQao ivarGaLNaa–yaa KtaMcaa vaapr kravaa laagatao.ivad`avya KtaMcaa vaapr
kolyaamauLo KtaMcaI bacat hao}na KtaMmaQaIla Annad`vya ipkacyaa mauLalaa sahja imaLtat va ]
%padna vaaZNyaasa madt haoto.zIbak isaMcanaacyaa paNyaatUna doNyaat yaoNaa–yaa KtaMmauLoca fTI-gaoSana
Sabd Aalaa. AapNa yaa p`krNaa maQaUna fTI-gaoSana mhNajao kayaÆ va ftI-gaoSana saazI kaoNataI
saaQanao vaaprtat ÆyaacaI AaoLK AapNa GaovaU yaa ..

25

fTI-gaoSana :–
fTI-gaoSana ha Sabd fTI-laayaJar ³Kto´ va [irgaoSana ³isaMcana´ yaa daona [Mga`jaI
SabdaMpasaUna Aalaa Aaho. “fTI-gaoSana mhNajaoca isaMcana yaa yaM~a Waro ipkaMnaa Kt doNao. isaMcanaa
Waro ipkaMcyaa mauLaMSaI garjaop`maaNao raoja Kto idlaI jaatat.”
fiT-gaoSanacao fayado :–
ipkacyaa iËyaaSaIla mauLaMcyaa Baagaat yaaogya p`maaNaat Êyaaogya jaagaI Kto dota yaotat.tsaoca
inaca–yaa Waro Kto vaayaa jaaNyaacao p`maaNahI AaTao@yaat rahto.
ipkacyaa vaaZIsaazI AavaSyak p`maaNaat dota yaotat.
fiT-gaoSanamauLo KtaMcaI kaya-xamata parMpairk Kt doNyaacyaa pwtIpoxaa AiQak prvaDNaarI
Aaho.Ktacyaa vaaprat 20–30‰caI bacat krNyaacaI hI xamata fTI-gaoSana maQyao Asato.

fiT-gaoSanacyaa saaQanaaMcaI AaoLK :–
1.vhoMcyaurI :– paNaI KocaNyaacyaa yaa pwtIcaI kIMmat kmaI AsaUna %yaacao kaya- BaagaSa: inavaa-t
paokLI inamaa-Na k$na Ktacao d`avaNa %yaaWaro isaMcanaacyaa pwtIt saaoDlao jaato.
2.KtacaI TakI ³ fertilizer tank´:– yaamaQyao isaMcanaatIla paNyacaa kahI Baaga mau#ya
naLIpasaUna Gana Aqavaa d`vya sva$patIla KtaMcaa naLIWaro p`vaahIt krtao naLItIla daba va
mau#ya naLItIla daba javaLjavaL saarKaca Asatao.
3.Kt KocaNaara pMca :–³[Mjao@Tr´
yaat mau#ya naLIt Ktacao d`avaNa KocaNyaasaazI pMp laavalaa jaatao.
[Mjao@Trlaa ipsTna Asatao.%yaacyaa maagao puZo sarklyaanao Ktacyaa saazyaatUna Kt Kocalao
jaato. ipsTnacaI halacaala hI mau#ya naLItIla hayaD/a^laIk dabaamauLo haot Asato.[Mjao@Trcaa
dr 1to 320 laIÀtasa [tka kmaI jaast Asau Saktao.

26

hirtgaRhamaQaIla isaMcana vyavasqaa :
“hirtgaRhamaQyao ipkacyaa vaaZIsaazI AaiNa caaMgalao ]%padna p`aPt haoNyaasaazI
ipkaMnaa kR~aIma it%yaa paNaI doNao mhNajao isaMcana haoya.”
pavasaacao paNaI AaiNa jaimanaItIla paNyaacaa vaapr JaaDaMkDUna haotaoca.%yaacabaraobar garja pDlyaasa
AaNaKI paNaI idlao jaato %yaalaaca “isaMcana” mhNatat.isaMcana pwtI jagaamaQyao KUp pUvaI-pasaUna
vaaprlyaa jaatat.p`amau#yaanao daona p`karcyaa pwtIMcaa vaapr Saotk–yaaMkDUna kolaa jaatao.%yaa
isaMcana p`NaalaI Kailala p`maaNao Aahot.
1.
patMpairk pwt
2.
AaQauinak pwt
1.parMpairk pwt : parMpairk pwtImaQyao KalaIla p`karaMcaa samaavaoSa haotao.

A´maaokaT isaMcana pwt :– ipkaMnaa paNaI doNyaasaazI vaaprlaI jaaNaarI hI savaa-t jaunaI pwt
Aaho.yaa pwtI maQyao paNaI ipkacyaa eka kaop–yaa pya-Mt pa[pcyaa kIMvaa naalyaacyaa sahayyaanao
AaNaUna toqauna to SaotamaQyao sava-~a saaoDlao jaato.jaovha puNa- Saot paNyaanao Barto tovha paNaI doNao
qaaMbavalao jaato. yaa pwtImaQyao paNyaacaa p`caMD p`maaNaat Apvyaya hao}na f> 10‰paNyaacaa vaapr
JaaDaMkDUna kolaa jaatao.
ba´ baa^D-r isaMcana pwt :–yaa pwtI maQyao jaimanaIlaa baaMQa Gaalauna %yaamaQyao paNaI saaoDlao jaatoÊ paNaI
saazuna rahIlyaamauLo baaYpIBavana jaast haotoÊ %yaamauLo paNaI jaast mhNajao 80–90‰ vaayaa jaato.
27

k´vaafa pwt :– yaapwtI maQyao jaimanaIvar lahana vaafo tyaar k$na %yaamaQyao paNaI saaoDlao
jaato. yaat 40‰ paNyaacaa vaapr JaaDaMkDUna kolaa jaatao.tr 60‰ paNaI vaayaa jaato.
D´sarI–AaorMbaa pwt :– yaapwtImaQyao jaimanaIvar sa–yaa paDUna AaoLIt raopo laavalaI jaatat.va sa–
yaamaQauna paNaI saaoDlao jaato. sarIMcaa Aakar AaiNa ]McaI $MdI ho ipkaMcyaa p`karavar AaiNa daona
raopaMmaQaIla AMtravar AvalaMbauna Asato.yaa pwtI maQyao 50–60‰ paNaI vaayaa jaato.
varIla sava- pwtIMmaQyao paNyaacaa Apvyaya far maaozyaa p`maaNaavar haotao.%yaamauLo paNaI
tsaoca KtaMcyaa bacatIsaazI hirtgaRhaMmaQyao AaQauinak pwtIcaa vaapr krNao Aga%yaacao zrto.
2.AaQauinak pwt :– AaQauinak pwtImaQyao p`amau#yaanao izbak isaMcana Êsauxma fvaara isaMcana
yaapwtIcaa vaapr kolaa jaatao.
parMpairk isaMcana pwtI va AaQauinak isaMcana pwtI maQaIla frk :–
parMpairk isaMcana pwtI

AaQauinak isaMcana pwtI

1.paNaI maaokaTpNao saaoDlao jaato.

1.paNaI inayaM~It vaogaanao idlao jaato.

2.paNaI ipkacaI garja laxaat na Gaota idlao jaato.
3.paNaI ipkasa na dota jaimanaIsa idlao jaato.
4.paiNa jaast p`vaahanao AlpkaL idlao jaato.
5. jaast paNyaat kmaI xao~a iBajato.

2.ipkacyaa garjaonausaar idlao jaato.
3.paNaI mauLacyaa kaya- kxaotca idlao jaato.
4.paNaI AitSaya kmaI dabaanao va kmaI vaogaanao idGa-kaL
idlao jaato.
5.kmaI paNyaat jaast xao~a iBajato.

6. isaMcana kaya-xamata kovaL 30–35‰ Asato.

6.isaMcana kaya-xamata 90–95‰ Asato.

7.tNaaMcaa p`aduBaa-va jaast AsaNao.

7.tNaaMcaa p`adUBaa-va kmaI Asatao.

8.ipkaMcaa kalavaQaI idGa-kaL va ]%padna maya-idt
Asato.
9.]Mca saKla jaimanaIt JaaDaMnaa paiNa saarKo imaLt
naahI.
10.maSaagatIcaa Kca- AiQak haotao.
11.paNyaasaaobat ipkaMnaa rasaayainak Kto dota yaot
naahIt.
12.rasaayainak KtaMcaI bacat krta yaot
naahI.

8.ipkacaa kalaavaQaI kmaI hao}na ]%padnaat
laxaNaIya vaaZ haoto.
9. ]Mca saKla jaimanaIt sauwa ipkaMnaa paNaI sama
p`maaNaat idlao jaatoÊkmaI paNyaat jaast xao~a iBajato.
10.maiSanacaa Kca- kmaI haotao.
11.paNyaasaaobat Kto doNao mhNajaoca fiT-gaoSana sahja
krta yaoto.
12.rasaayainak KtacaI 25to 30 ‰ bacat
haoto.

28

krta

AaQauinak isaMcana pwtIcao p`kar :–
1.izbak isaMcana pwtI :–“izbak isaMcana mhNajao jaimanaÊpaNaIÊhvaamaana AaiNa ipk [%yaadI baabaIMcaa
AByaasa k$na kmaI dabaanao va inayaMi~at dranao garjaonausaar mauLaMcyaa kxaot samap`maaNaat paNaI
doNao.”
paNyaacao bacat haot Asalaolyaa izbak isaMcana pwt AitSaya laaokip`ya AsaUna
yaa pwtIcaa vaapr p`amau#yaanao hrItgaRhatIla SaotIsaazI AaiNa fLipkaMsaazI kolaa jaatao.yaa
pwtImaQyao paNaI qaoMbaaqaoMbaanao AaiNa ipkaMcyaa jaovaZo vaaZIsaazI AavaSyak Asaola.tovaZyaaca p`maaNaat
idlao jaato.%yaamauLo idlaolao sava- paiNa JaaDaMvaaTo SaaoYalao jaato AaiNa paNyaacaa Apvyaya haot naahI.
izbak isaMcana pwtIcao gauNaQama-Àt<vao :–
1.paNaI kmaIt kmaI vaogaanao idlao jaato.
2.paNaI jaast kalaavaQaIpya-Mt idlao jaato.
3.ipkasa paNaI drraoja Aqavaa ek idvasaaAaD idlao jaato.
4.paNaI ho ipkacyaa mauLaMcyaa kaya-xao~at bauMQyaajavaL idlao jaato.
5.paNaI ho AitSaya kmaI dabaanao idlao jaato.
6.ipkÊpaNaIÊmaatI AaiNa hvaa yaaMcaa naohmaI samanvaya saaQalaa jaatao.
7.drraoja vaafsaa zovalaa jaat AsalyaamauLo ipkacaI satt va jaaomadar vaaZ haoto.
izbak isaMcana pwtIcao GaTk :–
1.baayapasa
9.sabamaona³pI.vhI.saI.´
2.hayaD/aosaaya@laa^na iflTr
10.baa^la vha^lva
3.saÐD fIlTr
11.FlaSa vha^lva
4.isËna fIlTr
12.la^Trla
5.knT/aola vha^lva
13.la^Trla jaa^[-nar
6.komaIgaoSanaÀfTI-gaoSana saaQanao
14.iD/pr
³1´vhoMcyaurI ³2´fiT-laayaJar TÐk ³3´fiT-gaoSana pMp
7.f`oSar gaoja
15.k^p
8.maona laa[na ³pI.vhI.saI.´

29

izbak isaMcana pwtIcyaa p`NaalaIcaI jaaoDNaI :–
izbak isaMcana pwtIcao p`kar :–
1.pa^[-MT saaosa-Àizbak Aa^na laa[na :– yaap`karamaQyao ]pnaLIlaa iCd`paDUna izbak taoTyaa ³D/Ipr
´baaho$na basavalyaa jaatat.iCd` far maazyaa Aakaracao Jaalao tr %yaatuna paNaI gaLu Sakto va
%yaamauLo paNaI va KtaMcaa Apvyaya haoNyaacaI Sa@yata Asato.yaa taoTyaaMcaI paNaI doNyaacaI xamata
2laI.ÀtasaÊ 4laI.Àtasa va 8laI.Àtasa [tkI Asato.
2.laa[-na saaosa-À[nalaa[-na :– yaa p`karamaQyao ]pnaLIcyaa Aatuna izbak taoTyaaÊ iD/pr basavalaolyaa
Asatat.daona taoTyaamaQaIla AMtr saarKoca zovalaolao Asato. yaa p`karacyaa izbak taoTyaaMmaQaIla
paNaI gaLNyaacaI Sa@yata nasato.%yaamauLo hirt gaRhamaQyao Sa@yatao [nalaa[na iD/prcaa vaapr
krtat.
izbak isaMcana pwtIcao fayado :–
1.
izbak isaMcana pwtImauLo ipkaMnaa inayaMi~at Kt va paNyaacaa vaapr haot AsalyaamauLo ]
%padnaat 30to90‰ vaaZ haoto va Ap`itma gauNava<aa imaLto.
2. izbak isaMcana pwtIt paNaI ho ipkaMcyaa garjaonausaar qaoT ipkaMcyaa mauLajavaL idlao
jaato %yaamauLo paNyaacaI bacat haoto.
3. izbak pwtIt rasaayainak Kto paNyaat imasaLuna qaoT ipkaMcyaa mauLapya-Mt
paohcavaNyaat yaotat.mhNauna Ktacyaa vaaprat 30–35‰ bacat haoto.
4. izbak isaMcana pwtIt mauLaMcyaa kaya-xao~acaa Baagaca Aaolaa AsalyaamauLo jaimanaImaQaIla
tNaacao inayaM~Na haoto.
5. izbak isaMcanaamauLo ipkalaa paNaI doNyaacyaa majaurI Kcaa-t bacat haoto.
6. izbak isaMcanaamauLo caZ–]taracyaa jaimanaIvar sauwa eksaarKo paNaI dota yaoto.
7. KrvaD jaimanaI laagavaDIKalaI AaNata yaotat.
8.
izbak isaMcana pwtImauLo [MQanaacaI bacat haoto.

30

izbak isMacana yaM~aNaocaI doKBaala :–
hirtgaRhamaQyao AapNa ekda izbak isaMcana yaM~aNaocaa saMca basavalyaanaMtr tao saMca
AiQak vaYa- kaya-xama rhavaa mhNaUna AapNa vaoLaovaoLI saMcaacaI doKBaala krNao mah<vaacao Aaho.
A´ sava-saaQaarNa doKBaala :–
1.naLyaaMcao ilakojaÊ vha^lvasa va ifTIMga tpasanao.
2.iD/pr yaaogya zovalaa kI naahI to pahNao.
3.gaaskoTÊvha^lvhja\Ê ifTIMga maQaIla ilakoja pahNao [.
ba´ iflTsa- svacC krNao :– iflTr ha izbak isaMcana saMcaacaa mau#ya Baaga Aaho.iflTr baad
Jaalyaasa puNa- yaM~aNaa caaoMduna jaa} Sakto.
1.saÐD iflTr :– AazvaDyaatuna ekda baÐk vaa^iSaMga krtanaa to paNaI vha^lvh eovajaI ilaDmaQaUna jaa}
dyaavao va iflTr maQaIla vaaLu ZklaavaI %yaamauLo %yaat jaao kcara tLalaa basalaolaa Asaola tao var
yao}na paNyaabaraobar inaGauna jaa[-la.
2.sËIna iflTsa- :– FlaiSaMga vha^lvh ilaDvar ]GaDUna ADklaolaa gaaL va kcara baahor kaZuna
Takavaa.iflTr ]GaDuna %yaatIla gaaLNaaro Baaga va rbar saIla kaZuna daonhI baajauMnaI to svacC kravao.
3.]pmau#ya naLI va la^Trlsa :– kahI vaoLa iflTsa-maQaUna hI baarIk maatI Àkcara puZo jaatao va mau#ya
va ]pmau#ya naLyaaMmaQyao tLat saacatao.bayaaca vaoLa SaovaaL va ba^@TorIyaahI naLyaaMmaQyao posTsa\ tyaar
krtat. mhNaUna yaa naLyaa svacC krNyaasaazI TaokacaI JaakNao kaZuna %yaatuna paiNa vaahuna jaa} Vavao
svacC paiNa baahor pDo pya-Mt ho kravao.
k´ rasaayainak AiBaËIyaaMWara svacCta :– iD/psa- %yaat saaka ikMvaa xaar ADkuna caaoMdtat.ho xaar
kabaao-naoTsa\Ê baayakabaao-naoTÊ laaohÊ maÐgaoinaja va k^ilSaAmacao Asatat.kahI vaoLa sauxmajaMtuÊ SaovaaL va
jaIvaaNaUmauLo iD/psa- caaoMdtat.
1.AamlaacaI AiBaËIyaa :– hayaD/ao@laaoirk Aamla ikMvaa naayaT/Ik Aamla yaM~aNaot paNyaacyaa tpasaNaI
va$na saucaivalaolyaa p`vaah dranao saaoDlao jaato.jaao pya-Mt la^Trlsa maQaIla paNyaacaa p`vaah saUrLIt haot
naahI tao pya-Mt hI AiBaËIyaa idlaI jaato. %yaanaMtr 24tasa yaM~aNaa baMd zovalaI jaato. dusa–yaa idvaSaI
FlaSa vha^lvh ]GaDUna va la^TrlacaI Taoko ]GaDUna paNaI baahor jaa}na do}na svacC kolaI jaato.
2.@laaorIna caI AiBaËIyaa :– iblacaIMga pavaDrcyaa sva$pat @laaorIna vaap$na SaovaaL ÊjaIvaaNaUcaI vaaZ
qaaMbavalaI jaato. yaM~aNaot yaacaa vaapr 30imanaITaMsaazI k$na yaM~Naa 24 tasa baMd zovalaI jaato.dusa–yaa
idvaSaI la^TrcaI Taoko va vha^lvh ]GaDUna %yaatUna paNyaacaa p`vaah baahor jaa} do}na svacCta krtanaa
ijavaaNaU ,SaovaaLacyaa vaaZIvar ka^pr salfoT hahI caaMgalaa ]paya Asalaa trI paNaI ivaYaarI hao}na to
manauYya va p`aNyaaMcyaa ipNyaasaazI yaaogya rhat naahI.

31

µ paNaI vyavasqapnaacaI AavaSyakta :
hirtgaRhatIla ipkaMsa isaMcanaacao paNaI kQaIÊ ksao AaiNa iktI dyaayacao
yaacaa ivacaar %yaadRYTInao mah%vaacaa Asatao. hrItgaRh SaotI hI ]cca tM~a&ana
³hayaTok´AsalyaamaULo isaMcana krNyaasaazI savaa-t kaya-xama ASaI saUxmaisaMcana
pd\Qat vaaprNao AavaSyak Asato. %yaamaULo KalaIla fayado haotat.
1.p`vaahI isaMcana pd\QatImaQaIla paNaI dotanaa haoNaaro naUksaana ³vahnaÊ vaaTp
´TaLta yaoto.
2. tNaaMcaa far p`adUBaa-va haot naahI.
3. majaUraMcaa AaiNa saMca caalaivaNyaacaa Kca- kmI haotao.
4. saUxmaisaMcana pd\Qat vaaprtanaa pMpacaa dabaacaI AavaSyakta kmaI
Asato.
5. xaaryaU@t ikMvaa Karo paNaI doKIla vyavaisqat dota yaoto.
6. isaMcanaacyaa vaoLI saMcaamaQaUna ivad`avya Kto vyavaisqat va kaya-xamatonao dota
yaotat.

paNaI prIxaNaacao mah%va :
hrItgaRhamaQyao isaMcanaasaazI vaaprlaolyaa paNyaacao dUYprINaama vanasptIcyaa
vaaZIvar ,jaimanaIMcyaa BaaOitk ,rasaayainak ,jaOivak gauNaQamaa-var tsaoca pirNaamaI
ipkaMcyaa ]%padnaxamatovar AaZLUna yaot Asato. sava-saaQaarNapNao paNyaatIla
xaaraMcaI tIva`ta ,paNyatIla xaaraMcao p`maaNa, saaoDIAma isqarIkrNaacao gaUNaao%tr,
ipkaMcaIivamlata sahna krNyaacaI Sa@tI, sauxma saoMd`Iya AaiNa rasaayainak pdaqa-,
jaimanaIcao rasaayainak tsaoca BaaOitk gaUNaQama- yaa sava- baabaIMcaa paNyaacaI ]
pyau@tta zrivatanaa ivacaar kravaa laagatao.

32

µ caaMgalyaa p`tIcyaa paNyaacao gaUNaQama- :
sa.naM gaUNaQama-

Desired Level

Upper Limit

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21

5.4 – 6.8
40 – 65 ppm
< 50 ppm
< 71ppm
<4
< 5 ppm
< 5 ppm
< 5 ppm
< 1 ppm
< 1 ppm
<10 ppm
<60 ppm
<30 ppm
< 5 ppm
< 1 ppm
< 1 ppm
< 0.3 ppm
< 0.1 ppm
< 2 ppm
< 2 ppm
< 1 ppm

7
122 ppm
69ppm
108 ppm
8
10 ppm
10 ppm
10 ppm
5 ppm
5 ppm
20 ppm
120 ppm
45 ppm
24 ppm
2 ppm
5 ppm
0.5 ppm
0.2 ppm
5 ppm
5 ppm
1 ppm

PH
baayakabaao-naoT
saaoDIAma ³NA´
@laaora[D
SAR
naayaT//aojana
naayaT/oT (NO3)
AmaaoinaAma (NH4)
fa^sfrsa (P)
fa^sfoT (H2SO4)
paoT^iSaAma (K)
k^ilSaAma (Ca)
salfoT (So)
ma^gnaoiSaAma (Mg)
ma^gaonaIja (Mn)
Aayana- (Fe)
baaora^na (B)
ka^pr (Cu)
isaMk (Zn)
A^lyaUimanaIAma (Al)
Flaaorar (F)

33

hirtgaRhatIla kID va raogaaMcaI laxaNao, AaoLK va inayaM~aNa :
hirtgaRhat tapmaanaÊ Aad`-taÊ ipkaacyaa vaaZIsa paoYak Asato. tsaoca to raogaacyaa
vaaZIsahI paoYaNa zrto. %yaamaULo hirtgaRhatIla ipkaMvar maaozyaa p`maaNaavar raogaacaa p`adUBaa-va
haotao va p`BaavaI inayaM~aNa na kolyaasa pahIjao %yaa p`itcaI fUlao tyaar haot naahIt va maaozyaa
p`maaNaat nauksaana haoto.
hirtgaRhatUna jaastIt jaast ]%padna GaoNyaasaazI raopaMcaI kmaIt kmaI xao~avarIla
jaastIt jaast saM#yaa salaga GaoNyaat yaoNaarI ipko, ]YNa hvaa AaiNa vaarMvaar krNyaat
yaoNaarI raopaMcaI hataLNaI yaa sava- gaaoYTIMmaULo raoga AaiNa ikDIMcaa p`adUBaa-va maaozyaa p`maaNaavar
haoNyaacaI Sa@yata Asato. Taoma^TaoÊ kakDIÊ ZaobaLI imarcaI yaasaar$yaa ikDI va raogaasa
lavakr baLI pDNaa–yaa ipkaMcyaa baabatIt raoga va ikDIcao inayaM~aNa ksao kravao yaacaa AByaasa
AapNa yaa p`krNaat pahU.
kID mhNajao kaya Æ
jagaatIla ekUNa AnnaapOkI 40‰ Annaacaa naaSa ha ikDI va raogaaMmaULo haotao tao
TaLNyaasaazI ikD va raoga inayaM~Na AavaSyak Aaho. ikD inayaM~aNaacaI pd\Qat hI SaotI
[tkaIca jaUnaI Aaho. nava navaIna jaatIMcaa SaaoQa AaiNa vaaprabaraobarca ikD va raogaaMcao p`kar
va p`maaNahI vaaZlao. ]da. ek pIk pQd\tInao laagavaD drvaoLI krNao ikMvaa inavaDk jaatI
salaga vaaprNao yaamaULo ikDIcyaa p`adUBaa-vaacaI Sa@yata AiQak vaaZto. inayaM~aIt saUrixat
laagavaD pd\QatIt ]<ama p`tIcao va AiQak ]%padna kaZNyaacao ]_IYT Asato. ipkaMvar ikD
yaoNyaasa ATkava ho ikDIMnaa naYT krNyaapoxaa ]icat Aaho.mhNaUna “]payaaMpoxaa saavaQaigarI ]
<ama”.
kaoNatahI saijava jaao Aaiqa-k ]pyaaogaacyaa gaaoYTIMnaa [jaa À naaSa krtao %yaalaa kID
Asao mhNatat.
yaat ikTkÊ kaoLI Ê ijavaaNaUÊ ivaYaaNaU tsaoca [tr p`aNaI yaaMcaa samaavaoSa haotao.ikDI kaovaLyaa
panaaMvar Asatat va %yaa Baagaacao nauksaana krtat %yaamaULo ]%padnaat tsaoca ]%padnaacyaa
djaa-t GaT yaoto. pirNaamaI kmaI ikMmat imaLalyaamaULo ikMvaa maala naakarlaa gaolyaamaULo
Aaiqa-k taoTo haotat. hainakark ijavaMacao inayaM~aNa krNyaasaazI yaoNaa–yaa Kcaa-t vaaZ haoto
mhNaUna ipk saMrxaNa ha ivaYaya caaMgalao ]%padna va Aaiqa-kdRYTyaa prvaDNyaasaazI AitSaya
mah%vaacaa Aaho.
ipkacao ]%padna kmaI yaoNyaasa puZIlap`maNao ivaivaQa GaTk karNaIBaUt zrtat.

34

1. jaOivak GaTk
1.
kID ³Pest´ AMDyaamaQaUna ]bavaNa JaalyaanaMtr Anaok ikTk vanasptIMnaa [jaa
paohcaivatat p`%yaxa vanasptIvar idsaNaa–yaa %yaaMcyaa pirNaamaasa kID Asao mhNatat,.
2. kITk : kITk ha ek gaUMtagaUMtIcaa vanasptI Saas~Iya Baaga AsaUna saUQaarIt
tM~anaUsaar ho ma#ya vanasptI saUxmajaIva va hvaamaana yaaMcao sahjaIvanaca Aaho. kITk maU#yat:
vanasptIvaaZIcyaa kaLat ]pd`va k$na vanasptIcyaa vaaZIvar saMrcanaovar AinaYT pirNaama
krtat.
3. baU\urSaI : baurSaI hI hirtd`vya ivarhIt ihrvaI nasaNaarI Asato tI maU#ya ipkavar vaaZto
yaamaULo ipkavar raogaacaI laxaNao yaotat.
4.jaIvaaNaU : jaIvaaNaU ho ek poSaIya jaIva jaMtU vanasptIvar pUNa-pNao pravalaMbaIpNao vaaZtat
AaiNa raogaasa karNaIBaUt zrtat.
5.ivaYaaNaU : ivaYaaNaU ho AitSaya lahana poSaIpoxaa sauxma Asatat. to imalaI maayaËaona
maQyao maaojatat.AaiNa ho ma#ya vanasptIvar AvalaMbaUna Asatat.
6.sau~aÌmaI : sau~aÌmaI ho gaaMdUL p`jaatItIla AaZLNaaro Aitsauxma ijavajaMtU Asauna
Aaolyaa maatIt ikMvaa vanasptIcyaa mauLaMvar gaazI k$na mauLaMtIla Annarsa SaaoYatat.

hirtgaRhatIla mau#ya ikDI AaoLK :
hirtgaRhat ba–yaacada gaulaaba jarbaora kanao-Sana, Aa^kI-D, A^nyauirAma, ka^iPsakma,
Taoma^Tao yaasaarKI ipko Gaotat. yaa ipkaMnaa pUZIla ivaivaQa ikDI AaZLtat.
1.
kaoLI ³ Spidermite´ : hI hirtgaRhatIla naohmaIcaI kID Aaho.ho Aaz paya AasaNaaro
saUxma kaoLI AasaUna yaaMnaa imaSaa ³spRSaa´ nasatat va SarIr laaMbakULo Asato. barocasao
kaoLI baarIk jaaLo banavaU Saktat. kaoLI baarIk Asalyaanao to sahjapNao saapDNao kzINa
Asatat. hirtgaRhat daona p`karcao kaoLI Asatat.
1.laala kaoLI ( Red Spidermite)
2.cyclamen mite : yaa p`karcyaa kaoLyaaMcaI taoMDo Baaoko paDNyaasa yaaogya ASaa AvayavaaMcaI
Asatat. to panaaMmaiQala rsa SaaoYatat %yaamauLo CaoTo ipvaLo ikMvaa paMZro AaZLlao tr panao
ipvaLI ikMvaa paMZrI pDtat ekda panao kaLpT pDlaI kI AkalaI gaLtat. jaast p`adUBaavaat JaaDo rMgahIna va KurTI idsatat ,(yaalaaca baaokDyaa Aasao hI mhNalao jaato.
vaaZIsaazI yaaogya vaatavarNa :
35

1.jaast tapmaana va kmaI tapmaana saapoxa Aad`-taÊ garma hvaa 40AMSa hUna AiQak
tapmaana
2. jaast saM#yaa ³daT´ Asalaolao pIk.
]paya :
1. paNyaat Jaaotanao JaaDo QauvaUna GyaavaIt.
2. paNyaat imasaLNaaro gaMQak 0.02‰ yaa p`maaNaat JaaDavar fvaaravao.
3. kolaqaona 0.1‰ yaa p`maaNaat JaaDavar fvaarlyaasaa yaa kIDIcaa yaaogya baMdaobast
haotao.
4.
itvaaoT ³wettable Sulphur´ 2 gm /Lit
5.
kolaiqana ³Dayakaofa^la´ 2.5 ml / Lit
6.
maoTasaayaTa^@sa ³Aa^@saI DImaoTa^na imaqaa[la´ 1.0 ml / Lit
7.
vaTI-maok ³A^bama^kTIna´ 0.4 ml / Lit
8.
pogaasaa^sa ³Dayafonah^rna´ 0.5 gm / Lit
9.
imaTa^k À Ta^kTIk ³A^imaTa^Ja´ 0.5 ml / Lit
2. k^Tiplar (Alyaa): ikDIcyaa ALI Avasqaolaa k^Tiplar mhNatat. yaa ikDIcaI pUZcaI
Aavasta Lepidopetra mhNajao ptMga va fUlapaKro yaa Asatat. hI hirtgaRhatIla
naohmaIcaI ikD Aaho.ALyaa paanao Katat kahI ALyaa kLyaaMnaahI Baaoko paDtat va
JaaDaMcyaa AvayavaaMnaa [jaa krtat %yaamaULo ipkacyaa vaaZIlaa Qaaoka haotao.
AnaukUla hvaamaana :
hirtgaRhatIla ]badar hvaamaana
saapoxa Aad`-tomiQala caZ ]tar
hirtgaRhatIla tapmaanaatIla caZ ]tar
pavasaaLI hvaamaana
]paya :
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

foraomana saapLo vaapravao.
T,ayaËaoga`amaa hI jaOivak prpaoSaI ikTk saaoDavaot.
dSapNaI- Aka-caI fvaarNaI kravaI.
inaMbaaoLI Aka-caI fvaarNaI kravaI
dUnaoT va laa^naoT ³imaqaaoimanaa[la´ 1.5 gm/lit
maaonaaoËaomaaoTaoka^sa ³maaonaaoisala´ 1.0 ml/lit
pa^ilaT,a^na ³saayaprma`oiqana´
05 ml/lit
Dolaifna halT ³baa^isalasa yaUirna ijanasa´ 1.9 ml/lit

36

3.paMZrI maaSaI :
hirtgaRhaatIla paMZrI maaSyaa ho AgadI lahana ikTk Asatat ho panaacyaa KalaIla
baajaUsa Asatat. paMZ–yaa maaSyaaMt KupsaNaarÊo SaaoYaNaaro taoMDacao Avayava Asatat. %yaat
kahI vaoLa panaaMvar ipvaLo caT\To ]ztat. %yaacyaa Waro maQaasaarKa icakT maaSyaaMcyaa p`adUBaavaanao Jaalaolyaa jaKamaamaULo ivaYaaNaUcaahI p`adUBaa-va haotao.
AnaUkula hvaamaana :
hirtgaRhatIla ]badar hvaamaana
saapoxa Aad`-tomiQala caZ ]tar
hirtgaRhatIla tapmaanaatIla caZ ]tar
pavasaaLI hvaamaana
4. fUlaikDo ³Trips) baarIk kMgavyaasaar#yaa katrlaolyaa pMKacyaa daona jaaoDyaa AsaNaaro
ho ikTk Aahot. to ivaivaQa p`karcyaa ipkaMvar hllaa krtat. to Sa@yatao kLyaaÊ
fUlaaMcyaa pakLyaa ikMvaa panaMcyaa vaocaLyaat AaZLtat. p`aOZ ikTk saaQyaa DaoLyaaMnaI
idsatat. pNa ba–yaacada kLyaa va fUlaaMt laplaolao Asatat. p`aOZ ipvaLoÊ tpikrIÊ kaLo
Asao %yaaMcyaatIla jaatIp`maaNao Asatat. %yaaMcyaa baalya va p`aOZavasqaa yaa daonhIt to panao va
fUlaatIla rsa SaaoYatat. baalya va p`aOZ ikTk tpkIrI qaoMba s~avatat to naMtr kaLo
haotat. panaaMcao rMga kmaI hao]na jaast p`ad`UBaavaanao saurkU%yaahI pDtat va panao caMdorI
idsatat.yaanao Jaalaolyaa [jaomaULo ivaYaaNaUcaahI p`ad`Ubaava hao} Saktao.
µ Anaukula havaamaana:
1 bahU taMSaI fulaikDyaMacyaa saM#yaovar tapmaanaacaa p`Baava pDtao³3035AMSa C huna
jaast´.
2 ZgaaL hvaamaana.
5. maavaa ³Aphids´: maavaa hirtgaRhatIla ivaivaQa ipkaMvar hllaa krtao. maavyaacao
rMgaava$na baroca p`kar Aahot .to panaat %yaaMcao naLIsaarKo taoMDacao Avayava Kupsauna rsa
SaaoYatat SaaoYaUna SaaoYana ,krtat kaovaLI panao naMtr vaaZtanaa saurktlyaasaarKI
vaaZtat.jaunyaa panaaMvar ipvaL caT\To ÀiTpko idsatat. baalya va p`aoZavasqaotIla kITk panaoÊ
KaoDoÊ kLyaaMpasauna rsa SaaoYatat. maavaa maQaasaarKa pdaqa- (s~ava) saaoDtao jyaamauLo kaLyaa
baurSaIcaI JaaDaMvar vaaZ haoto.maavyaamauLo Jaalaolyaa [jaonao ivaYaaNaMUcaa p`adUBaa-va haotao.

37

µ Anaukula hvaamaana:
1 ZgaaL hvaamaanaat maavyaaMcaI saM#yaa vaaZto.
2 kmaI tapmaana lahana maavyaasaazI Anaukula Asato.
6. panao paoKrNaarI ALI³Leaf Miner´: laIf maayanasa- panao va JaaDaMcyaa kaovaLyaa
BaagaaMmaQauna rsa SaaoYana krtat yaacyaa ALyaa panaaMtIla rsa SaaoYatanaa panaavar Ainayaimat
Bauyaaro tyaar krtanaa jyaanao JaaDacaa Aakar badlatao.yaacyaa ba-yaaca jaatI Asalyaa trI
Liriomyza spp jaat hI hirtgaRhat bahutaMSaI AaZLto.laIf maayanasa- jabao-ra va Taoma^Taovar
AaZLtat
µ Anaukula vaatavarNa:
1 hirtgaRhacyaa tapmaanaatIla caZ ]tar ³kmaI tapmaana´.
2 hirtgaRhacyaa Aad`-totIla caZ ]tar ³80 to 90 %´.
7. sau~a kRmaI: ³Nematodes´
sau~a kRmaI ho jaimanaItIla gaaMDuLap`maaNao idsaNaaro sauxma jaIva Aahot to saaQyaa
DaoLyaaMnaI idsat naahIt %yaasaazI sauxmadxa-kacaI garja Aaho sau~akRmaIcao Anaok p`kar Aahot
%yaatIla kahI JaaDaMnaa Apayakark Aahot t jaovha maaozyaa saM#yaonao Asatat tovha ipkalaa
Apaya saMBavatao. mauLaMvad gaazI krNaaro sau~kRmaI ho ba–yaaca ipkaMnaa gaMBaIr [jaa krtat va
naohmaI hirtgaRhat AaZLtat.p`aduBaa-ivat JaaDo KurTI haotat va ]badar hvaamaanaat lavakr
kaomaojatat. ASaI JaaDo KaodlaI Aasata mauLaMvar gaazI sahja idsatat.mauLaMvarIla gaazI p`
%yaok vaoLI ipkaMnaa Apayakark nasatat.p`aduBaa-ivat JaaDo trIhI vaaZtat va naohmaIcao ]
%padna dotat.

38

hirtgaRhatIla mau#ya raogaÀ ]paya :–
1.

hirtgaRhat naohmaI AaZLNaaro raoga puZIla p`maaNao :–
BaurI :–³Powdery mildew´
hrItgaRhat BaurIcaa p`aduBaa-va vaYa-Bar jaaNavatao.panaaMvar ba–yaacada pRYzBaagaavar paMZ–yaa
BaukTI p`maaNao baurSaIcaI vaaZ haoto.va %yaabaraobar baurSaIcao Qaagao va baIjaaNaU Asatat.
baurSaIcaI vaaZ panaacyaa KalaI haoto.yaacaa p`aduBaa-va KaoDaMvar va kLyaaMvarhI
haotao.kaovaLyaa panaaMvar BaurImauLo kmaI SaaoYaNaanao vaaZ kmaI JaalaolaI idsato. p`aduBaavaanao poSaI maRt Jaalyaasa Asao haoto.puNa- vaaZIcyaa JaaDaMvar tpikrI zIpko
idsatat.yaacao baIjaaNaU sahjapNao vaa–yaabaraobar Anya JaaDavar jaatat.

Anaukula vaatavarNa :–
tapmaana 21 to 270 c
ra~aI Aad`ta jaast va idvasaa kmaI
pa}sa kmaI kIMvaa nasatanaa BaUrIcaa p`aduBaa-va jaast haotao.
2´kovaDa³Downey Mildew´ :–
kovaDa ha baurSaI janya raoga Aaho. hI baurSaI gaulaaba Êjabao-raÊ ZaobaLI ÊTaoma^Tao ÊkakDI [.var
AaZLtao. p`aduBaavaanao panao jaaMBaLT laala to krDo kaLo iTpko yau> haotat.jyaamauLo naMtr
puNa- pana ipvaLo haoto.panaaMcyaa maagao paMZrT baurSaIcaI vaaZ haot AaiNa %yaanaMtr lagaoca pana
gaLto.
Anaukula hvaamaana :–
1.baIjaaNau Aad`-ta jaast ³85‰ poxaa jaast´ va tapmaana kmaI Asatanaa AMkurtat.
2.qaMD hvaamaanaat tulanaa%mak jaast p`aduBaa-va AaZLtao.
3.baIjaaNauMnaa AMkurNa vhayalaa va JaaDat iSarayalaa paNyaacaa lahana qar laagatao.
4.baIjaaNau vaaLlaolyaa panaaMvar 30 idvasaaMpya-Mt rahu Saktat.

39

3.kaLo iTpko ³Black Spot):
hI baurSaI panao va KaoDaMvar tpikrI jaKmaa krto tsaoca jaKmaaMvar kaLI t>tumaya
va zIp@yaaMcaI baurSaI vaazto. Ha raoga hirtgaRhat gaulaabaa iPakavar jaast AaZLto. jaast
p`aduBaa-vaanao panao AkalaI gaLtat tsaoca JaaDaMnaa ASa>pNaa yaotao.
Anaukula vaatavarNa :–
1.AsvacC vaatavarNa
2.hirtgaRhatIla jauNaI panao ha p`aduBaa-vaacaa mau#ya s~aot Asatao.
4.baaoT/ayaTIsa ³Botrytis´ :–
hI baurSaI itcyaa poSaIMcyaa pRYzBaagaavarIla krDyaa fazzy baIjaaNau vaaZInao
AaoLKlaI jaato.yaamauLo p`aduBaa-ivat BaagaaMcaI tpikrI kuja va mar haoto. sava- JaaD
jaKmaaMmauLo AiQak Aad`-tothI krDyaa baurSaInao Ba$na jaato.fulaaorohI p`aduBaa-vaanao Kraba
haotat. jaovha phIlaI laxaNao AaZLtat tovha fulao va %yaacao daMDo kaZavaoÊ jyaamauLo baIjaaNauMcaI
vaaZ qaaMbato.
Anaukula vaatavarNa :–
1. Aaolasar pNaa va kaLaoKo vaatavarNa
2. hirtgaRhatIla AsvacCpNaa
3. jaast Aad`-ta ³80‰ poxaa jaast´
5.fayaTaoPyaarao ³mauLkuMja´ ³Root rot´ :–
ha AitSaya gaMBaIr raoga Aaho. yaamauLo panao kaomaojanaoÊ ipvaLI pDNaoÊ panao maRt haoNao
yaa gaaoYTI haotat.KaoDo baaho$na va mauLo Aatuna tpkIrI haotat.KaoD va mauLkuja hao}
Sakto. KalaIla panao jaaMBaLT hao}na vaaLtat.KaoDo kaLpT hao}na KurTI haotat va tI
kujatat.
Anaukula vaatavarNa :–
1.AiQak tapmaana va Aaolasar pNaa
2.paNyaat yaacao baIjaaNaU vaaZtat.
3. p`aduBaa-vaIt maatI va AiBavaRwIcaI saaQaNao.

40

6.ipqaIyama ³mauLkuja´ :–
jaimanaIt Aaolaavyaavar vaaZNaarI ipqaIyama hI ek naohmaI vaaZNaarI baurSaI Aaho.yaacyaa
p`aduBaa-vaanao KurTI vaaZ va naMtr sava- JaaD vaaLto.baIjaaNau paNyaat if$ Saktat va JaaDaMcyaa
BaagaaMvar qaaMbatat.
Anaukula vaatavarNa :
1. JaaDacyaa vaaZIsaazI p`itkula gaaoYTIMmauLo ipqaIyamacaa p`aduBaa-va hao} Saktao.
2.
p`aduBaa-vaacao AadSa- tapmaana 20 0 c poxaa jaast Asato.
3. kLI kaLat baIjaaNau AkurIt hao}na navyaa JaDalaa p`aduBaa-va krtat.
7.FyaujaairAma ³KaoDkja va mar´ :–
baurSaI caaMgalyaa vaaZlaolyaa ipkalaahI p`aduBaa-va k$ Sakto. p`aduBaa-va
jaKmaaMWara haotao. Kilala panao ipvaLI hao}na %yaaMcaI dozo saurkuttat va maQya iSara
ipvaLyaa haotat va faMdyaa ma$ laagatat.tpkIrI rMga yaoNao va vascular bundles pDNao
yaaMsaar#yaa gaaoYTI hI AaZLtat.
Anaukula vaatavarNa :–
1.
AadSa- tapmaana 25 to 270 c .
2.
maatI va laagavaDIcaI saaQanaaMvar p`aduBaa-va.

41

hirtgaRhatIla ikD va raogaavar ]paya :–
rasaayainak inayaM~Na :–
naava
1. kaoLI :–
qaayavaa^T
kolaqaIna
maITasaayaTa^@sa
vaTI-maok
pogaa^sasa
imaTakÀTakTIk

GaTk

ilaTr paNyaa maQyao p`maaNa

gaMQak
Dayakaofa^la
Aa^@saI– demeton –imaqaa[-la
A^bamaokTIna
DayafoTura^na
AimaT/aJa

2.0gm
2.5ml
1.0ml
0.4ml
0.5gm
0.5ml

imaqaa^maa[la
maaonaaoisala
saayaprmaoT/Ina
baa^isalasa yaurIna jaoinasa

1.5gm
1.0ml
0.5ml
1.0gm

A^saopoT
A^saoTaimap`a[D
Dayafona Tura^na

1.0gm
0.2gm
0.5gm
1.0gm

4.fulakIDo
A^saT^p
Doisasa
maoDIyaaÀka^naifDa^r

A^saITop
DolTamaoT/Ina
imaDa@laaop`a[D

1.0gm
0.5ml
0.4gm

5.maavaa :–
A^saTa^p
Doisasa

A^isapoT
DolTamaoT/Ina

1.0gm
0.5ml

2.ALyaa :–
DunaoTÀla^naoT
maaonaaoËaomaa^Taoka^sa
pa^ilaT/Ina
DolaifnaÀhalT
3.paMZrI maaSaI :–
AasaTa^p
p`a[-D
pogaa^sasa
e@saaoDsT

42

kraTo

la^maDasaaya ha^laao saayaprmaoT/Ina

0.5ml

6.panao paoKrNaarI AaLI :–
A^SaT^p
Aa^isafoT
durSavana
@laaoraopayaraofa^sa
vaTI-maok
A^baosaTIna
Doisasa
DolvamaoT/Ina

1.0gm
0.5ml
0.5ml
0.5ml

7.sau~akRmaI :–
qaayamaoT
baasaimaD
inamaa^kuAr

faoroT
DaJaaomaoT
fonaanaIfa^sa

6gm/sqmt.
6gm/sqmt.
6gm/sqmt.

raoga :–
1.BaurI :–
raokao
baayakaor
iblaTa^@saÀ kaosaa[D
$baIgaana
TaopaJa

qaayaaofInaoT imaqaa[la
ibaTrnaa^la
ka^prAa^@saI @laaora[D
fonaarImaa^la
ponaDa^naJaaola

1.5gm
1.5gm
1.5gm
0.25ml
0.25ml

2.kovaDa :–
roDaoimala
A^laa[T
kvaca
Dayaqaoma– ema–45

imaqaalaaJaIla
faosTa[la– A^lyauimanaIAma
@laaoraoqaalaa^inala
ma^nakaJaaoba

1.0gm
1.5gm
1.0gm
1.5gm

3.KaoDkuja va mar raoga :–
kaosaa[-D
ka^pr Aa^@saI @laaora[irDaoimala
imaqaala^iJala ma^nakaoiJoap
sT/oPTaosaaya@laIna

1.5gm
1.5gm
0.10mg

43

AMatr maSaagat vyavasqaapna

:–( example for tomato crop)

1.safrIMga ³fuTvao kaZNao´:– p`%yaok saMyau> pana va KaoDajavaLca kDonao fuTvao vaaZtat to
tyaar haotanaa kovaL mau#ya KaoD zo}na taoDlao jaatat. yaasaazI kDocyaa fTI kahI
sao.maI.laaMba hao[-pya-Mt tSaaca zovalyaa jaatat.%yaamauLo mau#ya KaoD AaoLKNao saaopo
jaato.fuTvao kaZtanaa panao taoDlaI jaaNaar naahIt yaacaI kaLjaI GyaavaI .
2.ipkalaa AaQaar doNao :– laavaNaI naMtr jamaola ittko lavakr KaoDaMnaa
naayalaa^naÀPlaasTIkcaI ³jaaDsar´ daorIÊ daoircaI p`t pDtaLUna laavalaI jaato.dao–yaa
jaimanaIsa samaaMtr Ê jaimanaIpasauna 3maI ]Mca ASaa daona ³50 saomaI.daona taraMtIla AMtr
´taraMnaa laTkvalyaa jaatat. raMgaotIla sava- JaaDaMcao vajana sahjatonao polau SaktIla ASaa yaa
tara 12 to 16gaoja jaaDIcyaa hvyaat.dao–yaa JaaDaMnaa gauMDaLNyaaeovajaI jar PlaaisTk @laIpcaa
vaapr kolaa tr jaast fayadoSaIr haotao.%yaamauLo dao–yaapasaUna JaaDaMnaa [jaa haot naahI. dr
50saomaI var ek PlaaisTk @laIp vaapravaI.
3.vaLNa doNao ³baaMQaNao´ :– JaaDo ekorI mau#ya KaoD mhNaUna vaaZivalao jaato. jaovha JaaDo varcyaa
tarapya-Mt paocatat tovha yaa dao–yaa saaoDUna vaolaI ikmaana 3 fuT KalaI Gyaa.³daona
AazvaDyaatUna ekda´ KalaI Gaotlyaavar eka raMgaotIla vaolaI ekaca idSaolaa va dusa–yaa
raMgaotIla vaolaI iva$w idSaolaa vaLvaavyaat sau$vaatIlaa dao–yaa baaMQatanaaca %yaaAaQaIca 4–
5maI.jaast laaMbaIcyaa Gyaavyaat.
4.AacCadna :– gavatacao AacCadna sava-~a vaaprlao jaat AsaUna jar to vaaprlao Asaola tr
Taoma^TaocaI JaaDo saumaaro 2 fuT ]Mca Asatanaa maatI GaalaavaI .AacCadnaamauLo jaimanaItIla
paNyaacao baaYpIBavana kmaI haoto. va jamaIna kDk haoNyaasa p`itbaMQa haotao.paMZrI ³pravat-k
´PlaaisTk AacCadnao tNao inayaM~aNaasaazI,Aaolaavaa iTkivaNyaasaazIÊ Aad`-ta kmaI krNyaasaazI
va p`kaSa caaMgalaa rahNyaasaazI tsaoca raoga inayaM~aNaacyaa dRYTInao maatISaI saMbaMQa TaLNyaasaazI
A%yaMt ]pyau> zrtat.
5.Ta^ipMga ³SaoMDa KuDNao´ :– “pIk saMpNyaacyaa AMdajao tarKopUvaI- saha AazvaDo TaokakDIla
vaaZNaaro Avayava va CaoTyaa fLaMcao gaucC JaaDaMva$na kaZuna TakNyaalaa Ta^ipMga Asao
mhNatat.” fLaMcaa ivakasa jalad vhavaa va JaaDacyaa KalaIla BaagaatIla fLo maaozI vhavaIt
yaasaazI Ta^ipMga krtat.sauyaa-cyaa ]YNtonao krpNyaacaa Qaaoka TaLNyaasaazI kahI fuTvao vaaZu
idlao jaatat.

44

6.pragaIkrNa :– p`%yaxa Saotat Taoma^Tao svapragaisaicat pIk Aaho.hvaocyaa halacaalaImauLo
JaaDo va fulao hlauna praga kNa pDuna flana haoto.hirtgaRhat maa~a hatanao fulao hlavaavaI
laagatat.
pragaIkrNaasaazI hatanao pragaIkrNaca pwt vaaprtat.yaat Aaplao hat
hLuvaar pNao fulaaMcyaa gaucCaMvar ifrivalao jaatat.yaasaazI vaoL AtISaya mah<vaacaI
Asato.Aad`-ta jaast Asatanaa ³50 to 70‰´ vaatavarNa jaast Anaukula
Asato.pragaIkrNa AazvaDyaatuna daona vaoLa kravao.kmaI vaoLa kolyaasa fL QaarNaa kmaI
Jaalyaanao ]%padna kmaI imaLto.
7. panao kaZNao :– jaovha vaolaI vaakvalyaa jaatat tovha jaimanaIlaa TokNaarI panao raoga
TaLNyaasaazI taoDlaI jaatat.panao kaZlyaanao paNaI JaIrpnyaacao p`maaNa va hvaa KoLtI
rahNyaacao p`maaNa vaaZuna KaoDacyaa vaaZIsa madt haotoÊsava-saaQaarNapNao tLatIla fLaMKailala
sava- panao kaZlaI jaatat.panao kaZlyaanao jaast kabaao-hayaD/oT\sa fLalaa ]plabQa hao}na ]
%padnaat vaaZ haoto. hI pwt sava- p`karcyaa Taoma^Tao ipkasaazI vaaprtat.
8.AnaavaSyak fLo kaZNao ³ivarLNaI´ :– kmaI vaaZlaolaI ÊlahanaÊ GaDacyaa SaovaTcaI fLo
yaaogya Aakarat vaaZt naahIt.GaDatIla Anya fLaMcaa AakarhI kmaI krtat mhNauna tI
kaZlaI pahIjaot. ivaSaoYat: vaIksTIk Taoma^TaomaQyao sau$vaatIcyaa kalaavaQaIt JaaDo t$Na
Asatanaa ASaI fLo kaZtat.
9.kaZNaI :– 60–75 idvasaaMnaI Taoma^Taocao ]%padna yaoNyaasa sau$vaat haoto.pIk 8–9
maihnyaapya-Mt imaLt rahto.kaZNaI raoja kIMvaa ek idvasaa AaD baajaaracyaa AMtravar va
ga`ahkacyaa maagaiNanausaar kolaI jaato. yaaogya pirisqatIt ivaivaQa Taoma^Taocao ]%padna puZIla
p`maaNao Asatat.
saMkirt Taoma^Tao :–
saMkirt :–30 to 50 hjaar iklaaoÀho@TrI.
caorI Taoma^Tao :– 31 ikga`^ÀcaaOmaI.

45

hirtgaRhatIla sarasarI ]%padna Kca- va nafa tpSaIla :–
xao~a
500caaOmaI.hirtgaRh
raopaMcaI saM#yaa
1200
eka JaaDatuna sarasarI ]%padna
6.0 kIlaao.
ekuna ]%padna³1200 x 6´
7200 kIlaao.
$.10
sarasarI ivaËI dr 1kg
ekuna ]%padna ³7200 x 10´
$.72000
]%padna sarasarI Kca$.9800
baajaar ivaËI dlaalaI vaahtuk [.ekuna ]%padnaacyaa 15‰ $.10800
hirtgaRhacyaa 80‰ BaaMDvalaI Kcaa-varIla ³2.70 laaK $.´
$.16000
12‰ vyaaja ³vyaajaacaI AakarNaI 6 mahINyaasaazI´
$.36600
ekuna ]%padna Kca- ³7+8+9´
inavvaL nafa sarasarI ³6–10´
$.35400

kaZNaI pScaat tM~a&ana va ivapNana :–
hirtgaRhasaar#yaa ]cca tM~a&anaacyaa madtInao BaajaI palaa va fulao [%yaadIcyaa ]%padnaat
laxaiNaya vaaZ JaalaI Aaho. prMtu kaZNaI naMtr ga`hkapya-Mt paohcaivaNyaa drmyaana ]%padIt
maalaacaI jaast haNaI haoto.Ayaaogya kaZNaI Êp`tvaarIcaa ABaava.caukIcyaa pwtInao vaahtuk va
saazvaNauk yaamauLo ipkacao javaL javaL 20–25‰ nauksaana haoto.pyaa-yaanao Aaiqa-k nauksaana
jaast haoto.yaakDo laxa doNao garjaocao Aaho.kaZNaI naMtr ipkacao haoNaaro 20–25‰
nauksaana TaLUna vaaZ%yaa laaoksaM#yaolaa BaajaIpalaa va fulao purivanao saaopo hao[la. yaasaazI
jaast jaimana laagavaDIKalaI AaNaavaI laagaNaar naahI. iSavaaya kolaolyaa gauMtvanaukItca ha
fayada Gaota yao[la.
BaajaIpalaa va fulaaMcaI yaaogya vaoLI kaZNaI k$na maala baajaar pozot caaMgalyaa isqatIt
paohcaivalyaasa caaMgalaI kIMmat imaLto.baajaar pozotIla Kp vaaZvaINyaasaazI kaZNaInaMtr
%yaaMcaI p`tvaarI k$na yaaogya pwtInao baaMQaNaI kravaI. yaaogya vaahtukIcaI pwt vaaprlyaasa
ivaËI saulaBa haotoÊmhNauna kaZNaInaMtr haoNaaro nauksaana TaLNyaasaazI kahI taMi~ak baabaI
ivacaarat GaoNao AavaSyak Aaho.

46

kT Flaavasa- iTkNao :
kT Flaavasa- iTkNyaacaa kalaavaQaI vaaZivaNyaat daona p`ËIyaaMcaa samaavaoSa haotao.
1.kLI vaaZNyaacaI va fUla pUNa-pNao ]malaopya-MtcaI Avasqaa.
2.fUla tyaar ³ivakisat´haoNyaacaI va kaomaojaNyaacaI Avasqaa fUlao AiQak kaL
iTkNyaasaazI kahI ]paya krta yaotatÊ jao ]%padkanao kIMvaa hirtgaRh vyavasqaapkanao
ivaSaoYat to paLlao pahIjaot %yaamaQyao :
1.yaaogya kaZNaIcaI Avasqaa va vaoL
2.yaaogya p`karo iSatkrNa
3.]cca p`itcao paNaI ³jyaamaQyao kaoNatohI xaar va Apayakark naahIt.´
4.fulao iTkivaNaaro GaTk
5.svacCta
6.vaahtukIcyaa vaoLIcao tapmaana
7.KaoDo yaaogya p`karo irkT krNao
8.fulaaMcaI kaZNaI pasaUna baajaarat pazvaopya-Mt hataLNaI.
sava- fulaaMcaI kaZNaI naMtr yaaogya hataLNaI JaalaI naahI tr ga`ahkapya-Mt paohcaNyaapUvaI-ca savafUlao Kraba hao} Saktat.
kaZNaI
KaolaIcao tapmaana 12–16DIga`I saoM.ga`o.zovaNao
2–4 DIga`I saoM.ga`o.pya-Mt qaMD krNao
Paato kaZNao
gaT krNao va p`tvaarI
jauDyaaÀgaD\Do krNao
p^kIMga
p`IkulaIMga
baahor pazvaNao.
47

1.kaZNaI
yaaogya p@vata ³ikMvaa ivakasa´ha fulao va BaajaIpalaa kaZNaI naMtrcao AayauYya vaaZvaNaara mau#ya
GaTk Asatao. jaast kaL rahNyaacaI saumaaro 70‰ xamata hI kaZNaIcyaa vaoLIca zrt
Asato.kaZNaIcaI AvasqaaÊ pwt va vaoL yaabaabatIt mau#ya BUimaka par paDto. kaZNaIcyaa
vaoLovar fulaacaI ivaksanaacaI Avasqaa AvalaMbauna Asato.Sa@yatao javaL javaL sava- fulao
ÊBaajaIpalaa sakaLI ikMvaa ]iSara saMQyaakaLI kaZlaI jaatat.gaulaabaat jyaavaoLI pakLyaaMcaa
rMga ivakisat haotao PaNa pakLyaa ]malaNao sau$ Jaalaolao nasatoÊ tovha kLI Ga+ Asatanaa
kaZNaI krtat.sTÐDD- kanSao-nacyaa baahoirla pakLyaa KaoDavyaaÀdozacyaa kaTkaonaat
AsatatÊ tovha kaZNaI krtat.sp p`karat jaovha daona fula ]malatat va Anya kLyaaMnaa
rMga yaotao tovha kaZNaI krtat.jarboaracyaa baahorIla pakLyaaMnaa daona raMgaa dozaSaI yaotat
tovha kaZtat.ZaobaLI imarcaI %yaatIla rMgaacyaa ivakasaap`maaNao kaZlaI jaato.
vyaaparI t<vaavar kaZNaI krtanaa %yaavar hvaamaanaÊ vaatavarNaÊ maako-Tpya-Mtcao
AMtr va ga`ahkacaI ivaiSaYT maagaNaI yaacaa pirNaama haotao.kT Flaa^vasa- kLI Avasqaot
hataLNaIsa saaopI, vaatavarNaatIla GaTk jaast ]cca tapmaana Daqalaana yaamauLo %yaavar kmaI
pirNaama haotat.gaulaaba va jarbaora AivaksaIt Avasqaot kaZlyaasa ]malat naahIt va
lavakr maana Taktat.kT Flaa^vasa- baadlaIt ]<ama Avasqaocya kaZNaI naMtr baraca vaoL
zovatatÊ naMtr %yaaMcaI prvaanagaI A.C. KaolaIt ³10–20 DIga`I saoM.ga`o.´maQyao 30imanaITo va
%yaanaMtr ipkalagatcyaa izkaNaI ³8–10 DIga`I saoM.ga`o.´30 imanaITo zovaUna 2 DIga`I saoM.ga`o.
cyaa tapmaanaat zovatat.
2.hataLNaI :
caaMgalaa dr imaLNyaasaazI ]<ama p`karcaa maala inavaDavaa laagatao %yaasaazI fLaMcaa /
fulaaMcaa AakarÊ ivastarÊ rMgaÊp@vataÊkID va raogaapasaUna mau@t AsaNao Asao mau#ya GaTk
kiTkaorpNao paLavao laagatat.kaZNaI kolaolyaa kT Flaavasa-var baaTapaTsa ha p`mauK raoga
AaZLtao.jyaa kazNaIcyaapUvaI- ikMvaa naMtr fvaarNaI k$na kIMvaa iSatkrNaat fulaavarIla
paNaI gaaozna TaLUna inayaMi~at krta yaotao. kazNaI naMtrcyaa hataLNaIsa ]SaIr laavalaa tr
gauNava<aot barIca GaT haoto mhNaUna <varIt kazNaInaMtrcaI hataLNaI AavaSyak Aaho. yaavaoLI
hirtgaRhat va pa^kIMgacyaa KaolaIt svacCta AsaNao AavaSyak Aaho..panao kaZlyaamauLo
pnaao-%sajja-naaWaro jaaNaarI fulaacaI }jaa-ÀSa@tI jaaNao kmaI hao}na svaaBaaivakt: tulanaonao
kaZNaI naMtrcao AayauYya vaaZtoo. dozo sarL kapaivat Anyaqaa hataLNaI va p^ikMgamaQyao
ADcaNaI yao} Saktat.

48

3.ip`kUlaIMga :–
qaMD hvaamaanaamauLo fualaaMcyaa Svasanaacaa dr kmaI hao}na paNyaacaa Aaolaavaa
kmaI na hao}na tsaoca [iqalaInacao p`maaNa kmaI JaalyaamauLo fulaaMcao AayauYya vaaZvalao
jaato.fulaaMcao tapmaana ho SaotatIla ]YNatopasaUna KalaI AaNaNyaasaazI ip`kulaIMga AavaSyak
Asato.
4.%yaasaazI Sa@yatao daona gaaoYTI vaaprtat :–
A.KaolaIt iSatkrNa
ba.balaavaaTo iSatkrNa
KaolaIt iSatkrNa krtanaa fulao baadlyaaMmaQyao zovaUna iSatkrNa kolao jaato..Anya
pwtImaQyao fulao iCd` yau> Kao@yaat p^k k$na %yaavar qaMD KaolaIt kahI kaL qaMD hvaa
jaa} dotat.tapmaana 1.7to 4 DIga`I saoM.ga`o. AsaUna qaMD krtanaa fulaaMcyaa pwtInausaar
30imanaITo laagaU Saktat.ip`kuilaMgacao yaSa yaaogya tapmaana va saapoxa Aad`-ta ³90–95‰´
yaava$nahI AvalaMbaUna Asato.
5.kaolD sTaoroja :–
iP`akulaIMga naMtr fulaaMcao puvaI-cao tapmaana pUNa-pNao kmaI k$na hI fulao qaMD
hvaamaanaapasaUnacaI [jaa qaaMbavaNyaasaazI kaolD sTaoroja maQyao zovalaI jaatat.lagaocaca fulao Êdozo
paNyaat bauDvaUna 2–3 DIga`I saoM.ga`o. tapmaanaalaa kaolD sTaorojamaQyao 6–7 tasaaMsaazI
zovatat.saazvaNaukIcaI xamata mau#yat: fulaao–yaacaI gauNava<aa va fulaaMcyaa jaatIMvar AvalaMbauna
Asato.saazvaNaUkIt fulaaMcao daMDo kaolD sTaoroja maQyao kaomaojatat.
6.iDlaIfIMga ³panao kaZNao´ :–
fUlacyaa daDyaaM (tLa)kDIla BaagaatUna ³4–5sao.maI.´panao hatanao kIMvaa yaM~anao
kaZUna TakNao va daMDo iblacaIMga pavaDr ³@laaorIna´20imalaIga`^maÀlaI cyaa paNyaat kIMvaa
saayaT/Ik A^saID 40 ima.ga`^ÀlaI cyaa d`avaNaat bauDvaUna zovalao jaatat.@laaoirna mauLo daMDo
inaja-MtUk haotat va paNyaatIla saUxma jaMtucaI vaaZ kmaI haoto.(Anyaqaa fulaaMcao AayauYya kmaI
haoto.) saayaT/Ik A^saIDmauLo paNyaacaa pIeca kmaI hao}na ³tao 3–3.5Asaavaa´paNaI AaoZUna
GaoNyaacao p`maaNa vaaZto.d`avaNaat saaKr Gaatlyaasa %yaacaa fulaaMsaazI Anna mhNaUnahI ]pyaoga
haotao.

49

7.p`tvaarI :–
kulaIMganaMtr daMDo vaatanaakUlaIt p`tvaarIcyaa KaolaIt naolaI jaatat.yaat daoYa
yau> ÊDaga yau> KaoDoÊ%yaavarIla ikD ikMvaa raogaaMcyaa KuNaa dur krtat.hI KaoDo %yaaMcyaa
laaMbaI va rMgaa p`maaNao baaoDa-nao zrvaUna idlaolyaa maanaaMknaap`maaNao ikMvaa p`tvaarI krNaa–yaa
yaM~aWaro ivaivaQa gaTat ivaBaagalaI jaatat.
1.laaMba dozacyaa jaatI 35–50 saomaIÊ7 saomaI frk Qa$na kIMvaa yaaca sqaravarIla
p`tvaarI krtanaa sava- dozaMcaI laaMbaI saarKIca Asato.
2.panao gad ihrvaI va inaraogaI AsavaIt.saUxma Annad`vyaaMmauLo yaoNaara ipvaLTpNaa AsaU
nayao.panao maUL rsaayanaaMcao AMSaÊ rsaayanaamauLo [jaaÊ kaoLI kIMvaa BaurI mauLo JaalaolaI [jaa yaa
savaa-MpasaUna maukt AsavaIt.
3.fulao baa^la hoD AsaU nayaot tsaoca far ]malalaolaI kIMvaa AgadIca Ga+Àna ]
malalaolaIÊ maanaa pDlaolaIÊ fula kIDyaaMcaI ikMvaa naaoT/ayaTIsacaI [jaa JaalaolaI nasaavaIt.
4.kLIcaa Aakar %yaa jaatIcao p`itinaQaI<va krNaara Asaavaa.
5.fulaaMcaI maana far laaMba nasaavaI.
8.pMicaMga ³gaD\DI baaMQaNao´ :–
p`tvaarI kolaolaI fulao 20 cyaa saM#yaot gaD\DimaQyao rbaranao saOlasar baaMQatat.kLyaa
daona Plaayacyaa ma} kaorogaoToD kagadat ³paMZra ikMvaa KakI´gauMDaLUna rbaranao saOlasar
baaMQaUna kLyaaMcaI jaagaa inaiScat zovata yaoto.gaD\Dicyaavar ha gauMDaLlaolaa kagad kImaana daona
tIna saomaI Asaavaa.%yaamauLo kLyaaMcao kaTo va Kao@yaalaa icakTlyaamauLo haoNaaro nauksaana
TaLta yaoto.
gaD\DI baaMQaNyaacao daona p`kar Aahot :–
1.varKalaI kLyaa gaD\DI baaMQaNao :– yaa baaMQaNaIt kLyaaMcaa ekmaokaMvar pDNaara daba
TLNyaasaazI daona vaogaLyaa sqaraMmaQyao gaD\Dyaa baaMQatat.Sa@yatao laaMba daMDI va maaozI kLI
AsaNaa–yaa jaatImaQyao hI pwt ]pyaaogaI pDto.
2.ek sqarIya kLyaa pwtInao :– yaa p`karat sava- kLyaa ekaca sqarat zovatat.CaoTI
dozo va lahana Aakaracyaa kLyaaMcyaa jaatImaQyao hI pwt vaaprtat.

50

fulaaMcao p^kIMga va vaahtuk :–
gaD\Do 5 Plaayacyaa Kao@yaaMt ASaap`karo zovalao jaatat kIÊ kLyaaMcaI taoMDo prspr
ivaraoQaI mhNajaoca Kao@yaacyaa kDaMkDo taoMD k$na zovalyaa jaatat. gaD/Do raMgaot va $MdIcyaa
baraobarInao zovatat tr dusara qar yaaMcyaa baraobar ]laT gaD\Do zo}na rcalaa jaatao.p^kIMgacyaa
Kao@yaat fLyaa zovalyaavar ma}sar kagadanao %yaa Jaaklyaa jaatat.kahI ]<padk daMDyaa
JaakNyaasaazI vat-maanap~a vaaprtatÊ pNa %yaavarIla AxaraMcao Daga pDNaar naahIt yaacaI
kaLjaI GyaavaI laagato. fulaaMcao p^kIMga kolyaavar p+yaaMWara Kaoko baMd kolao
jaatat.vaogavaogaLyaa laaMbaIcyaa daMDyaaMcaI fulao ek~ k$ nayaot. daMDyaa Kao@yaat vyavasqaIt
zovaavyaatÊ jaoNao k$na vaahtukIcyaa Qa@@yaaMcaa %yaavar pirNaama haoNaar naahI. Kao@yaaMvar
tajaI fulao ³fresh flowers´ Asao daonhI baajaUlaa ilahavao %yaamauLo ivamaana tLavar
%yaacaI hataLNaI haotanaa yaaogya hao[la. tsaoca Kao@yaaMvar jaatIcao vaaNaÊ daMDyaacaI laaMbaIÊ
p`tÊ saM#yaaÊ pazvaNyaacaI tarIKÊ ekUna vajanaÊ [. gaaoYTI icakTp+I kagadavar namaUd
k$na tao icakTvaavaa.p^kIMgacyaa Kao@yaacaa Aakar fulaaMcyaa saM#yaovar va daMDIcyaa laaMbaIvar
AvalaMbaUna Asatao va %yaacaa rMgahI ]%padkap`maaNao vaogaLa Asatao.
sava-saaQaarNapNao irkamao p^kIMgacao Kaoko kaolD $mamaQyao ]GaDo zo}na qaMD kolao jaavao.
pNa Kao@yaaMnaa AsaNaa–yaa iCd`atUna qaMD hvaa vaogaanao saaoDNao hI AiQak kaya-xama pwt Aaho.
jaovha kaolD$macyaa baahor Kaoko kaZlao jaatatÊ tovha iCd`o icakTp+Inao ikMvaa Fla^pnao baMd
kolaI jaatat. jyaamauLo fulao tapt naahIt.jyaavaoLI fulao iSatyaM~aNaa AsaNaa–yaa T/kmaQaUna
pazvalaI jaatat toMvha tI iCd`o ]GaDI zovalyaanao %yaatUna qaMD hvaa KoLtI rahto.
Kao@yaaMcaa Aakar ³kao$gaoToD kaD-baaoD- kaT-na´ -125X25 cm³gaulaaba´ 600 fulao
Kao@yaaMcaa Aakar ³kao$gaoToD kaD-baaoD- kaT-na´ -122X50X30 cm³kanao-Sana´ 800 fulao
Kao@yaaMcaa Aakar ³kao$gaoToD kaD-baaoD- kaT-na´-100X30X10 cm ³jabao-ra´ 50 fulao

51

qaaoD@yaat pNa mah<vaacao :
hrItgaRhatIla vaatavarNa inayaM~Naacao mah<va:
vanasptIMnaa yaaogya hvaamaana paNaI, Kto, ikD va raogaapasaUna saMrxaNa imaLalyaasa ]%padanaat
vaaZ haoto. yaapOkaI ekahI GaTkacao yaaogya p`maaNa na raKlyaasa vanasptIMcaI vaaZ yaaogya p`karo haot
naahI.
vaatavarNaatIla mah<vaacao GaTk :
1. p`kaSa 2.tapmaana 3.Aad`-ta 4. vaara 5. pa}sa 6.kaba-nadaya Aa^@saa[D
vaatavarNa inayaM~aNaacaI ]_IYTyao :
1.
AiQak ]%padna
2.
]<ama djaa-cao ]%padna
3. pIk inayaaojana
4. naOsa-igak Aap<aIpasaUna saMrxaNa
5. vaatavarNa va maanava jaatIsa kmaI hanaIkark ikTknaaSakaMcaa vaapr krNao.
6. vanasptIcyaa vaaZIsaazI yaaogya vaatavarNa inaima-tI
7.
Aaiqa-k inayaaojana ³majaUr ,saaQana [.´
vaatavarNa inaima-tI inayaM~Naacao tM~a&ana :
A´ vaayaUivajana ³Ventilation)
hrItgaRhatIla tapmaana va Aad-ta inayaaojanaakrIta vaayaUivajana hI pd\Qat vaaprtat.vaayaUivajana
yaa pd\QatImaQyao hrItgaRhaatIla ipkaMcyaa yaaogya vaaZIkrIta tsaoca vaatavarNa inayaM~It zovaNyaakrIta hvaa
KoLtI zovaNao AavaSyak Asato. (yaa pd\QatImaULo hvaa KoLtI zovata yaoto.)
hrItgaRhatIla ipkaMsaazI AavaSyak vaayaUivajana :
1.
0.03 – 0.04 Gana caaO.maI. [tka hvaocaa Jaaona pUrvaavaa.
2. hrItgaRhatIla hvaocaa vaoga 1.0 imaÀsaokMd [tka kayama zovaavaa.
vaayaUivajanaacyaa pd\QatI :
1. naOsa-igak vaayaUivajana :
hrItgaRhat hvaa KoLtI zovaNaokrIta yaa pd\QatIcaa AvalaMba kolyaasa AavaSyak tovaZo vhoMTIlaoTsazovaavao laagatat
sava-saaQaarNapNao piScamaoDUna vaara puvao-kDo vaahtao mhNaUna laaMbaI dixaNaao<ar $MdI piScama tsaoca
Ta^p vhoMTIlaoSana puvao-kDo ]GaDo zovalyaasa naOsa-igak vaayaUivajana haoto.
52

Ìi~ama vaayaUivajana :
iÌi~ama vaayaUivajana pd\QatImaQyao pMKaÊ JDpa va vhoMTsa [. ]pkrNaaMcaa vaapr krta yaotao.
hrItgaRhatIla tapmaana inayaM~It zovaNaokrIta va vaayaUivajana yaaogya p`maaNaat krNaokrIta hrItgaRhavar
SaoDnaoTsa AacCadlao jaato.
hrItgaRh qaMD zovaNao :
sava- ipkaMcyaa vaaZIkrIta tapmaanaacaI ek mayaa-da Asato. hrItgaRhatIla hvaocao tapmaana 30–33
AMSaacyaa var gaolyaasa to ipkaMnaa haNaIkark z$ Sakto mhNaUna hrItgaRh qaMD zovaNao AavaSyak
Asato.
hrItgaRh qaMD zovaNyaacyaa pd\QatI :
1.
Ct va baajaUlaa vhoMTIlaoTr do}na.
2.
hrItgaRhacyaa AatIla baajaUsa SaoDnaoTcaa vaapr krNao.
3.
hirtgaRhat saUya-ikrNaaMcaa p`vaoSa kaahI p`maaNaat kmaI kolyaasa AatIla tapmaana inayaM~Na
zovaNyaat yaoto. %yaasaazI hrItgaRhacyaa AacCadnaavar paMZra rMga doNyaat yaotao.
4.
hrItgaRhacyaa Ctavar SaoDnaoTcyaa sahayyaanao saavalaI krNao.
5.
hrItgaRhacyaa AacCadnaavar paNyaacaa qar kaayama zovaNao.
6.
hirtgaRhat f^na p^D pd\QatIcaa vaapr krNao.
7.
hirtgaRhamaQyao ]cca daba Asalaolyaa fa^gasa-caa vaapr krNao.

53

hrItgaRh garma krNao :
hrItgaRhavar AacCadIt pardaSa-k AacCadnaamaULo ³ga`Ina [fo@TmaULo´ AatIla tapmaana idvasaa
satt vaaZt jaato tr ra~Icyaa vaoLI tapmaana qaMD AsalyaamaULo hrItgaRhat tapmaana vaaZivaNao garjaocao
Asato. yaakrIta parMparIk ]jaa-s~aotaMcaa vaapr k$na ]da. kaoLsaa laakUD [.tapmaana vaaZvaavao
laagato.
yaavyaitrI@t ApraMpragat ]jaa-s~aot vaap$na hirtgaRh tapivaNyaacaI garja Baagaivata yaoto.
kaba-naDayaAa@saa[Dcao vaRd\QaIkrNa :
CO2 cao p`kaSasaMSlaoYaNa ËIyaotIla mah<va AapNaasa maahItI Aahoca p`kaSasaMSlaoYaNa ËIyaomaQyao
CO2 va paNyaacao roNaU saUya-p`kaSaat ek~ yaovaUna %yaapasaUna kabaao-hayaD,oT va Aa^@saIjana tyaar krtat
%yaamaULo ipkaMcyaa yaaogya va jaaomadar vaaZIkrIta p`kaSasaMSlaoYaNa hI ËIyaa farca mah<vaacaI Aaho.
rasaayainak AiBaËIyaa :
p`kaSa
6CO2 +12H2SO4 ——————— C6H12O6+6H2O+6O2
hirtd`vya
vaatavarNaat ]plabQa 0.03‰ 300 ppm
hrItgaRhaatUna CO2 baahor jaaNyaasa maaga- nasalyaasa %yaacao p`maaNa 1000ppm pya-Mt vaaZt jaato va
p`kaSasaMSlaoYaNacaa vaoga 3 to 4 pTInao vaaZUna ]%padna 4 to 5 pTInao vaaZto.
CO2 vaRd\QaIkrNa krNyaacyaa pd\QatI :
1 hrItgaRhacao kT-na idvasa maavaLayacyaa 1 taasa Aagaaodr baMd kravaot.
2.naOsa-igak vaayaU koraoisana Aa^[la [. Jvalana krNao.
3.d`va kaba-naDaya Aa^@saa[Dcaa vaapr krNao.
4.Gana kaba-naDaya Aa^@saa[D ³SaUYk baf-´ cyaa sahayyaanao.
p`kaSaacao inayaM~aNa :
hrItgaRhatIla ipkacyaa vaaZIkrIta [tr vaatavarNaatIla GaTkaMmaQaIla p`kaSa ha mah%vaacaa va ]
pyaU@t GaTk Aaho.
hrItgaRhatIla ipkacaI vaaZ hI p`kaSaacaI tIva`ta va kalaavaQaI yaavar AvalaMbaUna Asato.
sava-saaQaarNa ipkasa p`kaSaacaI AavaSyakta 32.3 to 86.1 K lux.
Pa`kaSa inayaM~aNa pd\QatI :
1.
hrItgaRhacao baahorIla AacCadna baaho$na rMgavaNao ³paMZra rMga´.
2. ivaivaQa p`karcao laa[T vaap$na. ]da.FlaaoraosaoMnTÊ [nak^nDsaoMnTÊ haya[nToMnsaITI DIsacaaja-.
3. Ì~Ima laa[T vaap$na ipkacaa paoTaoiprIAD 4 to 8 tasaaMpya-Mt vaaZivata yaotao. p`kaSaacaI tIva`ta
3000 – 10000 lux

54

hrItgaRhatIla Aad`-ta :
hrItgaRh AacCadIt saMrcanaa AsalyaamaULo hirtgaRhatIla hvaocaI Aad`-ta baahorIla vaatavarNaapoxaa
jaast Asato karNa vanasptIWaro haoNaaro baaYpIBavana iËyaomauLo hirtgaRhatIla hvaocaI Aad`-ta vaaZt
Asato.
ipkasa AavaSyak Aad`-ta
ipkasa AavaSyakta : 50 to 80 ‰ sava-saaQaarNa ipkasaazI va 90‰ klamao tyaar krNyaasaazI.
hirtgaRtIla Aad`-ta fa^gasa-cyaa sahayyaanao vaaZivata yaoto.
hirtgaRtIla Aad`-ta inayaM~It zovaNyaasaazI vhoMTIlaoSana iDTyaUimaDIfayar ikMvaa kulaIMga ka^[la vaaprNyaat
yaoto.

vaatavarNa GaTkaMcaa vanasptIMcyaa
sa.naM vaatavarNa GaTk
1
p`kaSa
2
tapmaana
3
4
5

saapoxa Aad`-ta
kaba-naDaya Aa^@saa[D
vaayaUivajana

6

pja-nyamaana

vaaZISaI saMbaMQa dSa-ivaNaara t@ta :
mah%va
p`kaSa saMSlaoYaNa
poSaIivaBaajanaÊ Svasana
p`kaSa saMSlaoYaNaÊ ]%sa-jana
vanasptIcaa djaap`kaSa saMSlaoYaNa
tapmaanaÊ Aad`-ta AaiNa
CO2 isqarta
saapoxa Aad`-taÊ saaMgaDyaacaI isqarta

pa^laIha}sa maQaIla ]plabQata
50000
10 to 25 AMSa
60 to 80‰
350 — 1000 ppm
AMt:p`vaoSaÊ bahI:p`vaoSa
gauNaao<ar 1 : 1
AMt:p`vaoSaÊ bahI:p`vaoSaÊ 1 : 1

samaaPt

55

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful