You are on page 1of 37

VVERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES Dr.

Dou PERNEK Kurtulan halklarn nnde, mill bir ekonominin, mill, antiemperyalist bir devletin inas grevi yannda, mill bir tarihin hazrlanmas grevi de durmaktadr. nk Ta rih h&lkn seciyesidir. Nasl kii iin hayatnda baard byk iler ve bu iler iin harcad emek deerli ise, halklar da btn tarihlerini hafzalarnda tutarlar. Tarih halkn gnlk almasnda, hrriyet ve adalet iin mca^ delesindc edindii kollektif tecrbeleri teccssm ettirir (*). Son zamanlarda Trkiye'de tarihimizin sistemli bir ekilde tah lili abalarnn bir hayli arttn gryoruz. Bu almalarn ok nemli bir zellii, tarihi bir olaylar yn olarak grmemesindedir. Bu yazda Trk toplumunun geliiminin bilimsel olarak tahlili ile ilgili almalara ve tartmalara katks olur dncesiyle Al man tarihisi Ernst WERNER'in Die Geburt einer Grossmacht-Die Osmanen (Byk bir devletin douu - Osmanllar) adl eserinde ki XIV. ve XV. yzyllar Osmanl toplumuyla ilgili tahlilini zetle meye alacam. Trk feodalizminin douu zerine alma alt baln tayan kitap, 1966 ylnda Berlin'de Akademie-Verlag adl yaynevi tarafndan baslmtr, hacmi 358 sayfadr. zellikle ortaa zerindeki almalaryla tannan Prof. Ernst IVerner'in tahlilleri, Almanya dnda da yank uyandrm ve tar tma konusu olmutur. IVerner'in tezleri, 1967 - 68 retim ylnda, Sorbonne niversitesine bal Ecole Pratique des Hautes Etudes'n 6. Blmndeki seminerlerde uzun sre tartlmtr. Fransa'da Werner'in aratrmalarnn bir ksm yaynlanmtr. Eserlerinin tamamnn Franszca evirisi ise, Analyse et <Document Societe d'Etuds Socialistes tarafndan yaknda yaynlanacaktr, rendii(*) Iljitschow L. F., Methodologische Probleme der Naturwissenschaften und der Gesellschaftswissenschaften, Einheit, Sonderheft 19, Beri in; 1964'den naklen Werner, s. 9.

288

Dr. Dou PERNEK

mize gre, VJerner'in Fransz aratrmaclarn en ok ilgilendiren yn, Asya retim tarz zerindeki dncelerdir. Fransa'da VJerner'in dncelerini ilk defa ortaya karan aratrmac, in'de As ya retim tarz zerinde alan Jacques Barbier olmutur. Werner, Osmanl feodalitesini tahlil eden kitabn, Trk, Bal kan, Rus, Alman, Macar, Fransz, Romen kaynaklarna dayanarak hazrlamtr. leri srlen tezlere dayanak olarak belirtilen vaka larn doruluunu ve Osmanl toplumu iindeki yaygnln ara trmak tarihilere der. VJerner'in tahlilindeki stnlk, tarihe bak asndan, bilimsel tutumundan ileri gelmektedir. Werner, Osmanl toplumunu tahlil edebilmek iin kitabn ba nda Mvera- Nehir'de yaayan Trk kabilelerinin toplumsal ya psn aklamakta, Anadolu'ya g, Seluklular ve Anadolu beylik lerini anlattktan sonra toplumun feodallemesi devresi olan I. Murad ve I. Beyazid devrini tahlil etmektedir. Ankara meydan sava nda Yldrm Beyazd'n Timur'a yenilgisi ve Anti-feodal reaksi yonlarn glendii fetret devrini Anadolu'da birliin yeniden sa lanmas ve feodal kurumlarn yeniden glenmesi izlemekte ve Os manl feodalitesi II. Mehmet zamannda en olgun devresine ulamak' tadr: Feodal despotluk. Kitabn sistematiini de belirleyen bu tarih gelimeyi, VJerner'in tahliline gre zetlemeye alacazBu zetde herkesin bildii ve tekrarnda fayda olmayan tarih olay lardan ok, geliimin tahlilinde marksist bir tarihi olan VJerner'in ulat dnceler zerinde duracaz.
ANADOLU NCES TRK TOPLUMLARI

XI. yzylda Trklerin n Asya'ya girii bir kavimler gy d. Bu hareket, daha nceki devirlerdeki Cermen, Slav ve Arap glerini andrmaktadr. VIII. yzyln sonlarndan beri Trk gebeleri Siri Derya neh ri civarnda bir tribler birlii meydana getirmekteydi: Ouz Yab gularnn barbar devleti. Gordlevskij'nin tahminine gre, bunlar arasnda daha nce den Orta Asya'da eski kan bana dayanan rgtlenme (Sippenverfassung) zlmt. bni Fadlan adl Arap seyyah 920 de Ouz lar arasnda 10 000 at ve 100 000 koyun sahibi kimselere rastlam ti. Buna dayanan Tolstov, Siri Derya blgesindeki ehirler arasn da hareketli bir mal deiimi olmas gerektiini belirtmektedir

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

289

VIII. ve IX. yzylda stepler ve vaha arasndaki iblm gelimi tir. Step devletleri, askeri stnlkleri sayesinde yerleik toplu iuklar kendine tabi klm ve haraca balamt. Bunun tabi so nucu gebeler iinde keskin bir sosyal farkllama domutur. Tarmn bu farkllama zerinde dorudan doruya etkisi yoktur. Bu topluluklarda hayvan mlkiyeti, topraa nazaran zel mlki yete dnmeye daha elveriliydi. Hayvancln kk retim bi rimlerini gerektirmesi zerine zel mlkiyet dodu. Buna ramen balangta henz sosyal farkllama grlmyordu. Sosyal fark larn douunu, Sellnow salgn hastalklarna ve savaa balamak tadr. Tolybekow, bu gmen gruplarnn toplumsal durumunu patriyarkal feodalizm olarak adlandrmaktadr. Bu sistem, k leleri ve obanlar istismar ederek retim tarznda nemli deiik likler yapmakszn sr sahiplerinin hayvan saysn devaml ola rak oaltma abalaryla belirlenebilir. Bu durumu, yaylma ala n nemli derecede byyen ve hara kazanabilmek iin gittike tarmla uraan topluluklara kar giriilen savalar deitirdi. Step aristokrasisinin bir toprak tekeli yoktu. Zenginlikleri sahip olduklar hayvan srleri ve emek gcnden geliyordu. Bunlar bu aa gelime aamasnda kalp tarma geemediler ve ksa veya uzun bir zaman iinde tarih sahnesinden kayboldular. Kari Marx bu fenomeni aadaki ekilde karakterize etmitir: Gebe oban kabileler arasnda (...) toprak, doann teki art lar gibi, ilkel snrszl iinde grlmektedir (...) Bu halklar, topra kendi mlkiyeti sayar ama hi bir zaman bu mlkiyetin snrlarn tesbit etmez. (...) Burada mlk edinilen ve yeniden retilen toprak deil srdr, toprak her konaklamadnda ortak a kullanlr. (*) Saf oban ekonomisinin yaps, otlak zerinde aile mlkiyeti ne geme ile elimektedir. nk bu gei, srlerin oalmasn dan vazgemeyi ve en nemli retim aralarnn yeniden retimi nin tehlikeye dmesini ifade etmektedir. Kabile bakanlar ve hanlar, otlaklar tanzim etmektedir. Ancak bu tanzim, feodalleen bir aristokrasinin topra kendi tekeline almas veya temellkn(*) Kari MARX, Formen, die der kapitalistischen Produktion vorhergehn, . in : Grundrisse der Kritik der politischen konomie, (Berlin: 1953, Die.tz: Verlag) s. 390. Yukar aldmz eviri: Kapitalizm ncesi Eko nomi ekilleri, ev. Mihri Belli, Ankara : 1967 s. 96.

290

'

Dr. Dou PERNEK

den baka bir eydi. XIX. yzylda bile kazaklarda otlak toplulua aitti. Feodal beylerin tasarrufu, gebeler iin en nemli saha olan kn yerleilen, kuru ot ile insan ve hayvan barnaklarnn bulun duu klak zerindeydi. Feodalleme toprak zerinde gereklemedi, srler zerinde oldu. Srlerin zel mlkiyete gemesi, tribnn kollektif ekono misinin ailenin ferd ekonomisine dnmesine yol at. Feodal aristokrasi, fakir trib yelerinin emek gcn kendi ekonomileri iin kullandlar. Ve ayni zamanda kabile demokrasisinin (Sippendamokratie) organlarn ele geirdiler. Seluklar, dier Ouz kabilelerinden farkl bir gelime gster diler. Seluk aristokrasisi, iktidarn da ve ie kar kuvvetlen dirmek iin yeni taklar ve ganimet aramaya koyuldu; bu suretle
1040 ylnda Gaznev Devletine egemen oldular. lerinden baz

gruplar batya aktlar. Asker efler zenginleti. Ganimetteni aslan pay alan alpler, emir mertebesine ulayorlard. Alpler, ilerde s zn edeceimiz gazilerdir. Seluklarn batya yaylmas yalnz savala deil, bar yoluyla da oldu. Bu devirde ran'l tarihiler Ouzlardaki snflardan sz et mektedir. Bu snflar, yeni otlaklar arayan obanlar ile hakimiyet, kle ve ganimet peinde koan savalar olsa gerektir. Avrupa'da Sproemberg'in yapt iktidar snf (hersohaftlich) - kyl (baeuerlich) ayrm Trkler iin de geerlidir. Bir farkla ki Trklerde ik tidar snf yannda kyl yerine gebe snf (nomadiseh) sz ko nusudur. Avrupa'daki kyl Trklerde obandr. Bu noktada Trk lerle Cermenler arasnda benzerlik vardr. Her ikisinde de uygar lkelere kar savaarak yaylma sonucunda akrabalk sistemi zlmtr. I . i Orta Asya Trklerinde klanlarn sosyal ve ekonomik birlii tribleri (kabile) meydana getiriyordu. Bu klanlar exogam dlar ve zel totemleriyle birbirlerinden ayrlyorlard. Klanlar onluk grup lardan meydana gelmilerdi. Bu gruplarn balarnda efler bulun maktayd. Kabilenin belli bir topra yoktu; kaideten belirli byk bir arazi zerinde mer'a hakk vard. Bu arazinin snrlarnn kesin olarak tesbit edilmemesi kanl savalara sebep oluyordu. X. yzyl da Moollarda olduu gibi Trkler arasnda da bir hiyerarari var d. Ancak bu hiyerari fertler arasnda deil, klanlar arasndayd: Egemen klanlar ve kle klanlar. Batya g bu durumu deitirmi, toprak ve insanlar zerinde aile ve kii egemenliinin balanmasyla

faERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

29

gebe aristokrasisi domutur. Dede Korkut kitabndan da anlal maktadr ki, X. yzylda zengin bir gebe asilleri snf vard. Bun lar sava ve avda Hana hizmet etmekteydiler. SELUKLU FEODALZM Seluklarn Bizans'n dou snrn tehdit ettikleri srada yu karda anlatlan tabakalama sreci, snf egemenlii eklinde ta mamlanmt. Ermeni ve Grc kaynaklar 1020 yllarnda Azerbeycan'n gebeletirildiini, tarm topraklarnn otlaklara evril diini, ehirlerin ykldn ve binlerce insann ldrldn ya zyorlar. Ouzlarn ehir topluluklarna kar gsterdikleri zulm mehurdur. Bu davrann arkasnda gebelerin ehirlilere kar duyduklar kin ve aalama duygular dnda askeri mlahazalai vard; dmann direniini korku salarak yoketme dncesi vard. Ouzlar bu tutuma sevkeden gebe deerleridir: Daima gebeletirme, hibir zaman yerlememek, yerleik hayat tarz kleliktir, obanlk ise hrriyet ve egemenlik. Feodalleen kabile asilleri bu tutumlarnda devaml olarak s rar etmediler. Bunlar egemenlik ilikilerini tahkim etmeye urat, islam ruhaniliini ve yerli ran, Suriye ve Irak brokrasisini dev let mekanizmasnn kuruluuna kattlar ve bunlarla birleerek ken di gebe kabileleriyle ztlatlar. Malazgirt zaferi (1071) srasnda Seluk Devleti ve topluluu nun zellikleri bunlard. Malazgirt savandan sonra Anadolu'nun kaplar Trklere ald. Alparslan'n torunu Kutulmu olu Sley man ve kardeleri 1073 ylnda Anadolu'ya girdiler. Burda Bi zans'n yerletirdii Slav, Ulah (Eflk'li) ve Suriye'li mttefikler buldular. ehirleri hkmleri altna aldlar. Topra kendi gebe lerine verdiler. Buna ramen kylde bir kar koyma grlmedi. Basileios H'nin lmnden beri gerek devletin gerekse feodal bey lerin kyller zerindeki basklar ve vergi ykleri son derece art mt. Sleyman bu durumdan yararlanarak btn kyl (paroik) ve kleleri imparatorluk arazisinden (miri arazi) kurtararak nak d veya ayn olarak denen, yalnz bir vergi koydu. Kutulmu Oul larnn blgesinde iktisad bir canllk balad. Doudan gelen ker vanlar pazarlara ark mallan getirdiler, ksa zamanda Bizans tara fnda kalan ehirlerle de ba kurdular. Daha Seluklar girmeden snmeye balayan ehirlerden baka yerlerde' yerleme merkezleri

292

Dr. Dou PERNEK

dcdu. Bunlar uzak ticaret yollarnn uzanda, temiz hava ve kaynak suyunun bulunduu yksek yerlerdeydi. Bunlar uzak ticaret bala r olmayan yerlerdi ve yakn evrenin pazarlar olarak gelitiler, Uzak ticaretin yeniden canlanmasyla ticar sler bu ehirler deil, kervansaraylar oldu. Kurulmu Oullan, fethedilen topraklarn step haline getiril mesine izin vermedi, Arap kltr rneine uygun ehirler kurmak istiyorlard. Ayrca din bakmndan serbest braklan ve mahall zerklik tannan Hristiyan halkn vergisine dayanmalar gerekiyor du. Sleyman'n gelecekte kurulacak devlete merkez olarak Konya ve Kayseri arasndaki dzlkleri semi olmas tesadf deildir. Bu ralar 1080 ylna kadar fethedilmi blgeler arasnda ileri tarm kl trne sahip ve sun'i sulama sistemi olan biricik blgeydi. Sleyman 1077 de sultan namn kulland. Mesud 1116 da Kon ya'y bakent yapt. Ordu komutanlar ve eraf (Wrdentraeger) e hirlere yerleti. Gebeler, arazide yaamaya devam ettiler. Byk etnik karklklar olmad. Trkletirme ekirdek blgede yava ve kesintili bir ekilde oldu. Gaziler Werner'in tahlilinde nemli bir yeri olan gaziler, kaideten ne toprak ne de meslek sahibi idiler. Bunlar snrlarda ve ehirlerdeki garnizonlarda bulunan ve hayatlarn savala kazanan gruplard, Gaziler yer ve zamana gre macerac, cretli asker veya mcahitler di. Din - asker bir zmre olan gaziler, ehirlerdeki zenaatkrlarta iliki halindeydiler ve esasen bir ksm zenaatkrlar gazilerin ehir lerdeki kolunu meydana getiriyorlard. Bunlar ehirlerdeki mca delelere katlrlar, devaml huzursuz ve isyanc bir unsur olarak g zkrlerdi. Trkmenler (Gebeler) Trkmenler, Anadolu'ya yerleme ve daha sonraki gelimeler de gebeletirme ve trkletirme akmn temsil ederek Osmanl feodalitesinin douu ve gelimesine direnen kuvvetin en nemli kesimini meydana getirmilerdir. Anadolu'ya yerleme zamannda Sultanla Trkmenler arasnda bir atma vard. Sultan ehirlerin koruyucusu idi ye Anadolu'nun yerli halkn kendine tbi klarak haraca.balamak taraftaryd, Trkmenler,ise resm bar anlama larna kar saygsz ojup, tbi klmak ,veya.hara almak iin deil

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

293

yoketmek veya gebelelirmek, toprak tarm yerine hayvancl hakim klmak amalarn gdyorlard. Malazgirt zaferinden sonra Alparslan ve daha sonra Sleyman, Trkmen boylarn blmek, birbirinden uzak blgelere yerletir mek, kuvvetlerini zayflatmak ve asker demokrasinin (*) geveyip zlmesi iin altlar. Trkmen Beyleri u beyleri olarak snrla ra yerletirildi ve devlet fonksiyonlarndan uzak tutuldu. Senede boy bana 24 000 koyun gibi ar vergiler kondu. 7 - 8 kiilik bir gebe ailesinin asgar yaama artnn 40 - 50 koyun olduunu ve ayn olarak alnan vergiden aile bana 5 koyun dtn d nrsek verginin arl meydana kar. Emek ve rn rantna dayanan patriyarkal feodalizm Sultann ald ayn vergi dnda gebeler kendi beyleri ta rafndan da smrlmekteydi. Her kabilede aristokrasi emek ve rn rantna sahiplerdi. Kabile aristokrasisi her yl belirli sayda hayvan aldklar gibi, gebelerin beyler iin oban olarak al ma zorunluklan da vard (emek rant). Kabile asilleri 100 000 ba koyun ve ata kadar varan dev srlere sahiplerdi. Bu snfsal yap,
(*) Asker demokrasi, gentilice rgtlenmenin zdddr. Kendi ilerini zgrce dzenleme olarak ifade edilebilecek bu rgtlenmenin terkedilerek, komu topluluklar soymak, yama etmek ve kendi topluluu zerinde bask rejimi kurulmasn ifade eder. Bu rgtlenme biimi iinde, yama savalaryla asker efin iktidar geniler ve eflik vera setle geen bir stat halini alr. ENGELS, barbarlk aamasnda toplumlarn geliimi iinde aske r demokrasinin ortaya kn aadaki ekilde aklamtr : kinci byk i blmnn gereklemesi, yani kk sanatlarn ta rmdan ayrlmasyla beraber deiim iin retim (meta retimi) do du. Deiim iin retim, sadece trib iinde veya trib snrlarnda ya plan ticaretin geni alanlara yaylmasna yol amtr. Ayrca yeni i blm, hr insanlar ve kleler ayrmnn yanma, aile bakanlarnn mlkiyet farklar dolaysyla zengin, yoksul farkllamasn getirdi. N fusun younlamasyla daha sk balla duyulan ihtiya, akraba triblerin konfederasyon halinde birlemelerini gerektirdi. Topraklarn birletiren triblerin meydana getirdii topluluun asker efi, zaman la srekli bir memur halini ald. Asker ef yannda konsey ve halk meclisi asker demokrasinin organlar idiler. Asker demokraside sa va iin rgtlenme topluluk hayatnn dzenli bir grevi haline gel mitir. Gentilice rgtlenmede yalnz zorbala kar c almak ve ya topra geniletmek iin yaplan sava, artk yalnz yama iin ya plmaktadr. (ENGELS, Ailenin zel Mlkiyetin ve Devletin Kkeni, ev. Kenan Somer, Ankara : 1967, s. 229 vd.)

294

Dr. Dou PERNEK

beyler ve kabile asillerini, merkez iktidara, yani Sultana yakla trmtr. Kabile asilleri ile gebeler arasndaki atma iddet lendike kabile iindeki muhalefeti bastrma ihtiyac kabile asille rini Sultana yaklatrmtr. Danimend emirliinin Sultana ba lanmas (1175-1178) ve ular zerinde Sultann egemenliinin g lenmesini bu ekilde aklyabiliriz. Bunun dier bir ifadesi de yk sek slam kltrnn (Sultan ve merkez iktidar) gebelie kar galibiyetidir. Konya Sultanlnda devlet ve toplum Seluklu hanedan Anadolu'yu, Suriye ve Irak'taki slam emir likleri ile' kltrel ve siyasal bakmlardan relkbet edecek bir lke haline getirmek istiyordu. Asker ve sivil ynetim Byk Seluklu rneine gre kurulmutu. Devlet, Sultann aile mlk saylyordu. lke, Sultan ailesi iinde paylalmt. Bunun yannda vesayet al tnda irili ufakl devletler vard. slam brokrasisi ve ulemasn temsil eden Nizam-l-mlk'n Siyasetname sinde belirttii kuv vetli hkmet ve kylye yumuak muamele esas benimsenmiti. Gelierek Osmanl toprak sisteminin oluumuna yol aacak olan ikta sisteminin yaylmas konumuz bakmndan nemlidir. Nizam-hmlk'e kadar valiler ve cretli askerler cretleri denmedi i zaman halife adna belli blgelerde vergi toplamakta idiler. 10. yzylda bunlar vergilerden pay alr oldular. Nizam-lnmlk bu ge limeye, yanl uygulannaya meruluk kazandrarak son verdi. Top lanan vergiden pay verilerek cretlilerin cret talepleri de kaldrl d. Bu uygulama lkenin feodallemesinin devam ve ikta sisteminin yaygnlamasn ifade etmektedir. Daha Hz. Muhammed zamannda fethedilen yerlerdeki toprak lar savaa katlm olanlara pay ediliyordu. Muhmmed'in lmn den sonra Arap yaylmas balad zaman bu ekilde verilen top raklar hzla artt. Bu iktalar yalnz slamlara verilirdi. Ve ikta sa hiplerinden hara deil, r alnrd. Balangta ikta sahibinin im tiyazl veya tercihli bir durumu yoktu. Mtevazi bir hayat sr yordu ve kk mlkiyetin takviyesine hizmet ediyordu. Abbasi er zamannda asker cretlerinin denmesi ve topran deerlen dirmesi ile megul olan Ordu Divannn ikta topraklan zerinde denetimi vard. Bu suretle Ordu Divan, askerileen toprak paras zerinde denetimi olan bir idar merci grevi yapyordu. Badat hkmetinin gl olduu zamanlarda bu denetim sklayordu.

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

295

Bu yolla bir ademi merkeziyetilik domad. Kyl ile ikta sahibi


arasndaki ilikilerde bir feodalleme sreci grlmekteydi. Seluk

larn slm devlet sistemine girii bu tmar sisteminin geliimine bir deiiklik getirdi. Arazinin, hkmdara yaplan hizmetler kar lnda ikta olarak verilmesi kural oldu. Mukta (iktdar) yani ikta sahibi egemen snf temsil ediyordu. kta topraklarna bal kyl ise ba reticiydi. Ordu, devlet makanizmas, merkez ve ye rel ynetim, hepsi bu sisteme dayand. kta artk bir para mebla ile deil, bir hizmetin grlmesiyle, zellikle hazr bulundurulan asker saysyla tarif ediliyordu. Sultan, ehzadeler, ordu komutan lar ve ikta sahipleri arasndaki ilikiler feodalleti. yle bir hiyerarik sistem dodu ki, baz eyaletlerin ve iktidarlarn bamsz lamasna yol at. Kutulmuoullan Byk Seluklu Sultanna kar bundan yararlanarak bamsz devlet kurdular. Sultanlar, yani merkez otorite ile ikta sahipleri arasndaki e limede, Sultanlar dizginleri sk tuttuka ikta topraklar kl yor ve iktidarlarn nfuzu azalyordu. 12. yzylda tmar terimi dodu. Farsada ba ve ltuf ifadesi anlamna geliyor ve szck. Tmar sahipleri hr savalardr ve tmar geliri bunlarn geimine tahsis edilmitir. Bu topraklar ok kk olduundan kaideten ay rca cret de veriliyordu. 12. yzyl sonlarndan itibaren bu toprak larn fiilen miras yoluyla miraslara intikal ettiini gryoruz. Alaattin Keykubad (1219-1236) bu durumu tanmt. Silah tayabilen oullar tmara miras olmaktaydlar. Sultanlk Avrupa lkeleri ve dou lkelerindeki feodalleme srecinin kanunlarna tbi idi. Anadolu'yu bu gelimeden ayr bir gelime srecine tbi saymak iin hi bir sebep yoktur. Feodal byk toprak mlkiyetinin geliimini de gzden rak tutmamak gerekmektedir. Yksek eref pyeliler, sarayn yaknlar, baarl komutan ve u beylerine Sultan tarafndan emlk verilmek teydi. Bu ihsan, hizmet yklemekte, tam, bir serbest tasarruf tan maktayd. zel mlkiyeti eilimlerin glenmesi, emlk' saysn oaltmaktayd. Taht kavgalar da bu feodal arazi kategorisini o gaitan bir etkendir. Bu konuyla ilgili olarak mlikne-divan sisteminin de belir tilmesi gerekir. Bu sistem, mlk v mir arazi arasndadr. Mlik ne-divan sistemde gelirler mlk sahibi ve divan (devlet) arasnda pay edilmektedir. Miras ve ba haklan olan malikne blm sa hibi degimemelktedir. Oysa devlet topra zerindeki tasarruf

296

Dr. Dou PERNEK

yetkisine sahip olanlar deiebilmekteydi: Bazen hazine, sipahi ya da vakf yneticisi. Malikne - divan sistemi, feodal byk toprak mlkiyetinin gelimesinin dier bir iaretidir. Eyk arazi mlkiyetinin gelimesi bu kurumla bitmiyor. Bu gelimede dier nemli bir etken de vakflardr. Vakfta gayrimen kul mallarn her tr sz konusu olabilmektedir. Vakfn tek ar t, vkfn (vakfeden) mlk sahibi olmas veya balamay ieren bir tasarruf hakknn olmasdr. Bir gayrimenkulun vakfedilmesi vergiden muaf olmasn salamakta ve kzlarn mirastan mahrum edilme imknn vermektedir. Ayrca vakf, hayattaki deien du rumlara kar zengin aileler iin bir nevi sigorta fonksiyonu gr mektedir. Ordu Ordu, kle muhafzlar olan Hassa, sipahiler ile cretli yaya ve atllardan oluuyordu. Seluklularda sipahilerin nemi ikinci de recede olup, Sultan daha ok hassa ve cretli askere gveniyordu. Kleler ordunun ekirdeini meydana getirmekteydi. Tarm Tarm teknolojisi hafif veya ar sabana dayanmakta, kz ve emek gc kullanlmaktayd. Ortalama arazi bykl 6 - 7 ha. kadard. Trke ift adn alan bu tarm, birimi, Bizanslarn zeugarion ve iranllarn guft-i gv na benzemektedir. slam kyl ler sipahi veya mlk sahibine veya dorudan doruya devlete bel li bir vergi (tapu) dyor ve araziyi ileyeceini taaht ediyordu. rnden de 1/5 - 1/3 miktarn beyine vermek zorundayd. Ayrca ift akesi, kopcur ve sava zaman avariz gibi ayn vergiler vard. Sistemi zetlersek, Trk kyllerinden, hayatlar boyunca kiralan m arazinin kullanlmas bedeli isteniyordu. Novicev'e gre sistem rn rant ve kiralamaya dayanyor. Bu noktada dou feodalizmi nin nemli bir zellii ile karlayoruz. Petrusevskiy, burda dou tarm yapsnn durgunluunun ve geriliinin en nemli sebeplerin den birini gryor. Kylnn ve ailesinin i gcn temin iin geekli rn ve feodal beye verilecek art rnn paylamnda ky lye den o kadar azd ki, kyl retimi ilerletme imknlarna sa hip deildi. Araziyi kiraya verenin (Paohtherr) menfaati, daha g artlan kabul ettirebilmek iin topra ileyenin fakirlemesinde idi. Bu durum, yar gebe ve gebelerin tarma getikleri Anadolu'-

VVERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

297

da, bin yllardr kyl snf olan ran'dakinden farkl. ran'da kyller smr ve basknn her eidini ekmilerdi. Anadolu'da ki tmar sistemi de (Pachtsystem) kyly fakirletirme eilimin deydi. Kylnn topraa ba ve yerleme serbestisi konusunda maa lesef pek bilgimiz yok. Hristiyan kylnn durumu ise, snflar nn mslman yelerinden daha ktye gitmitir. Bunlar devlete klsik haraca benziyen yksek bir toprak rant ile rne gre tesbit edilmiyen ba paras demekteydiler. Vergi ykm 9 yanda balamaktayd. Cizye vergisi slam dininin kabulnde nadir grl meyen etkenlerdendi. Merkezi iktidar 12. yzyln sonuna kadar, sosyal atmay yumuatacak ve kylnn smrlmesinin Bizans devrindeki de receyi bulmasn nleyecek bir aba gstermedi. Fars kltrnn egemenlii bu devrin dier bir zelliiydi. e hirlerde ve feodal beylerin muhafazakar evrelerinde Snnlik, ky lk yerlerde ise ilik yaylmaktayd. zellikle gebeler arasnda iliin en ar ekilleri geliti. Bylece sosyal ve kltrel ikile me yannda din bir ikileme (dalizn) de dodu. Bu ikilemenin dinamii, Moollarn basksyla Anadolu'ya gelen Trkmenler ve ran'dan gelen Sofi akmyla hzland.
VE DI KRZLER

Trkmenler, Moollar, Sufler, Babaler ve Ahiler 1185 ve 1187 seneleri arasnda kuvvetli bir Trkmen akm var. Gebelerin oalmas anti-feodal reaksiyonu glendirmesi ba kmndan nemli. Gebelerin anti-feodal reaksiyonu karsnda aristokrasinin ideolojisini ifade eden tarikatlar var. Daima egemen aristokrat s nfla beraber olan ve ondan destek alan Mevlevlik bunlardan bi riydi. Mevlana ve olu Veled, her derviin bir zenaat renmesi il kesini koyuyorlard. eyhler, mridlerini tbi kldklar i mkel lefiyeti sayesinde zenginlemekteydiler. Trkleri (gebe) aa gren Mevlana, Rumlar zerinde etkiliydi. Eflki'nin Mevlana'dan naklettii Rumlar yapmak, Trkler ykmak iin sz o devrin smf mcadelesini ifade etmesi bakmndan., anlamldr. Bu sz

298

Dr. Dou PERNEK

gebeleri yerletirmek ve topraa balamak isteyen feodal snfn ideolojisinin zn veriyor. Yksek slam geleneini ifade eden, yani feodaliteyi temsil eden Mevlevliin karsnda gebe ideolojisi, kk Batnlie da yanan (Batnliin bir kolu olan) Babalikti. Bu ideolojinin erleri olan derviler, yksek slama kar ilkel din tasavvurlara dayanan halk dininin mritleriydi. Bir dervi hareketi olan Babalik ve Ba ba shak isyanlar Anadolu'daki anti-feodal reaksiyonu ifade et mektedir. Seluklularn feodalleme sreci 13. yzylda zirve noktasna eriti. Bu yargya, arazi hukukunun zelliklerinden, tmar ilikile rine, mlk ve vakf arazinin istikrara kavumasna, vergi sistemi nin yaygnlamasna bakarak varyoruz. Bu gelimeye kar duran Trkmenler asker demokrasiden vazgeerek snf egemenlii al tna girmeye direniyorlard. Feodallemeyi destekleyen merkez iktidar yeni teekkl eden aristokrasiyi kendine balamak istiyor du. Bu durum baka bir atmay douruyordu: Merkez iktidar ile feodalleen gebe aristokrasisi arasndaki atma. Feodalle en gebe aristokrasisi, kendi boylar mensuplarnn feodalle meye kar hareketlerini, kendi snf emelleri iin kullanma aba snda idi. Gebe hareketlerinin karakteri, otlan ortaklaa ml kiyeti ve sosyal eitlie ynelmesindeydi. Bu sebeple aslnda ge be hareketleri feodallemeye, dolaysyla feodalleen eski gebe aristokrasisine de karyd. Feodalleen eski gebe aristokrasisi nin amac ise, bu hareketleri merkez iktidara kar bir yn ver mekti. Beylerin menfaati, feodalleme srecinin srkleyicisi olan merkez iktidar karsnda mmkn olan azam bamsz durumu salamaktayd. Bu atmaya, feodal ilikiler iinde art rnn paylalmas mcadelesi gzyle bakabiliriz. Antifeodal hareketler iinde en nemlisi Baba shak isyandr. Hareket, bar ve adalete ynelmiti ve mevcut hkmet sistemi nin kalkmas amacn tayordu. Engels'in belirttii gibi, bu hare ketler din kyafete brnm, ekonomik sebepleri olan isyanlar dr. Bu hareketler egemen olduklar bgelerde eski ekonomik sis temi geri getirmekteydiler. Ahilik Ahilik zenaatkrlarn rgtlenmesi ve ideolojisidir. Ahiler, be raber yaayan ve birlikte zenaatla uraan genlerdir. Ortaklaa

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

299

evleri vard ve btn masraflar mterek kasadan grlrd. Ahi likte l bir mertebe ile karlayoruz: Yiit, Ah ve eyh. Feodal atmosfer iinde doan Ahilik Anadolu'da ehirlerde geliti. Bunlar arasnda zenaat, fazilet mertebelerinin en deerlilerindendi. Yiit, Ahinin yannda bir kle durumundayd ve en az 5 - 6 sene altktan sonra Ah mertebesine ulap dkkn aabi lirdi. Bu suretle, belli zenaatlarin kontrolsuz oalmas nlendi ve rekabetten kanld. Ortak kasadan zaruret halinde faizsiz para alnabilirdi. Yalnz zenaatkrlar deil, tccarlar da Ahilie bala nabiliyorlard. Ahiler arasnda varlkl olmaya itibar edilmektey di. Ah anlaynda paraya* deer verilmesinin sebebi, parann c mertlik imkn vermesindedir. Ah Evren'e gre, nsanlar byk yapan cmerte datmaktr. Ahler, bamsz bir ekonomik ve siyas rgt olarak merkez iktidarn zaafa uramas ve anariye kar idiler. Anadolu'da e hirler, Ahler sayesinde burjuva 'hayatnn otonom merkezleri ol du. Ahler siyasete de aktif olarak katlmaktayd. atma halinde ki feodal beyler Ahilerin yardmna bavururdu. Karkla kar olan Ahler, ehirlerdeki alt tabakalara ve gebelere de kar idi ler. nk 'karklklar yaratan snflar bunlard. Mesel Baba shak syannda Sivas'l Ahler Sultan yanda idiler ve ehri Baba shak'a kar savundular. Merkez iktidar ile feodal beyler arasn daki atmada ise Ahler merkez iktidarn yannda yer almaktay dlar. nk, feodal paralanmann anari yarattn grmektey diler. Bu sebeple Hristiyan zenaatkr ve tccar ile beraber Ahle aristokrasi ile de mcadele etmekteydiler. Bu atmaya yol aan dier nemli sebep de feodal aristokrasinin gmrk ve vergi koy mas ve ehir faaliyetlerini kaytlamas karsnda tccar ve zana atkarn aristokrasiye kar duyduu dmanlktr. Ahilik ve Mev levilik arasndaki atmann temeli de budur. Beylikler Moollarn Kseda zaferinden (1243) sonra Seluklular Mo ol vesayeti altna girdiler ve haraca balandlar. lhanl Han Ana dolu'da vergi tbplama iini drt kiiye verdi ve bunlara 3 600 000 dirhem toplamak mkellefiyetini ykledi. Toplanan vergilerin yu karda belirtilen miktarn aan ksm vergi toplayanlara kalmak tayd. Ar vergi yk Anadolu'da tarmn gerilemesine sebep ol du. Tahl fiyatlar artt. Alk ve sefalet ald yrd. Aksaray'da

300

Dr. Dou PERINEK

analar ocuklarn ldrp piirdiler. Trkmenler de kyller ka dar sefalet iine dmemekle beraber Mool boyunduruuna da yanamaz oldular, direnme hareketleri balad. Baz isyanlar Sul tan egemenliinden, dolaysyla Mool Validen bamsz blgelerin domasna yol at. Trkmen isyanlarnn banda Karamanlar gryoruz. Men eleri Baba shak'n memleketi Sivas olan Karaman hanedannn kurucusunun Baba lyas'n olu Muhlis olmas byk bir ihtimal. Karaman ailesi Baba hareketinin bastrlmasndan sonra Larende - Ermenak arasndaki dalara kam ve buradaki Trkmen boy larn kendisine balamtr. Karamanlar merkez iktidara ve Mo ol egemenliine kar mcadele etmiler, Seluklar yenmiler, kendi adlarna hutbe okutup, para basmlardr. Karaman Beyli inin dier bir zellii de resm dil olarak Trkeyi kabul etmele ridir. Beylik eski bir Trk sistemidir. Beyliklerin belirli snrlan vardr ve arazi, bey ailesinin mlk olarak kabul edilmektedir. Ana dolu beyliklerinde vergi sistemi Hristiyanlardan aynen alnmtr. 13. yzyln sonunda Karaman beylii dnda daha birok beyliin bamsz bir hviyet kazandn gryoruz. Beyliklerle birlikte dervilik ve iilik de yeniden canlanmtr. Bu durum, Ana dolu'da feodalleme srecinin Mool istilasnn etkisiyle krize u ramasnn ve anti - feodal reaksiyonlarn glenmesinin belirtisi dir.
OSMANLI DEVLETNN DOUU

Osmanllar, Anadolu'daki dier Trklerden ayrarak Seluk miras ve Bizansla olan balarn tamamen inkar ederek tahlil et mee imkn yoktur. Marksist tarih anlay, bir devletin gelii mini tek ynl izahlarla akhyamaz. evre ve zellikle coraf artlarn da unutulmamas gerekir. Osmanllarn geliimini btn bu etkenleri hesaba katarak aklamak gerekir. Akda, Osmanllarn gelimesini 1300 tarihlerindeki Osmanl ekonomi krizi ile izah etmektedir. Bu fikre gre, Avrupa'daki eko nomik gelime Dou Akdeniz ekonomisine durgunluk getirdi. Mar mara Denizinin birliini sarst. Osmanllar ise bu birlie dayan maktaydlar. Btn snflar, krizi mteakip harekete getiler ve

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

301

Osmanl yneticilerine bu durumdan kurtulma imknlarn at lar. phesiz, gebeler ve zenaatkrlar, tek devlet olan Seluklu larn yklmas ve Mool basks zerine hareket halinde idiler. Fakat bu hareket birinci derecede gl beyliklerin iine yarad. Marmara Denizinin birlii hibir zaman Akda'm anlad ekilde varolmad. Anadolu ve Balkanlarn siyas ve sosyal geliimi para lel gitmemitir, tamamen ayr basamaklar halinde cereyan etmi tir. Btn bunlara ilveten Flipovic'in yazd gibi bir ekonomik veya sosyal kriz srf rgtsel metod ve aralarla zlp giderile bilir mi? Osmanllarn sava yeteneklerine ve kahramanlklarna da yanarak yaplan izahlar da yetersizdir. Btn Trkmen boylar kahraman olduu halde niin Osmanllar gelimi ve devlet kur mulardr? . L. Barkan, Osmanl devletinin kuruluunu kolonriasyon ha reketi olarak niteliyor (daha iyi bir deyile: fetih) ve devletin ku rucu unsurunu gebelerde gryor ki, bu fikre katlmak gerekir. Eski Osmanl kronikleri, mesel Akpaazade, Osman'dan Gazi diye sz etmektedirler. Ayni ekilde Osmanl efleri de ha reketlerini cihad olarak telkki etmektedirler. VVittek, yeni beyli in tabi klan balarna deil, Gazi birliine dayandn belirt mektedir. Barkan ise VVittek'i eletirerek, devletin kurulmasnda Trkmen beylerinin paynn byk olduunu, Osmamn maiyetinin adlarnn Trk adlar olduunu, tam bir gazi birliinde ise slam adlarnn esas olacan ileri sryor. Dier yandan Osmanl yaylmasn, byk, silhl gebe dal galar olarak da kabul edemeyiz. Balang dneminde iyi rgt lenmi kk nc gruplar, kolonicilerin izlediini gryoruz. Fa tihler, fethedilen topraklara sahip olmakta ve yerli kavmi kltan geirmektedir. Osmanllar Trkmen geleneinden ayran nokta bu dur. Osmanllar ilk zamanlar ehirleri krdan ayrma taktii gt tler. Osman Gazi ehrin nndeki alanlar yoketmekte, ahalisini boaltmaktadr. Orhan 1337 de Nikomedia'y fethettii zaman b tn blgeyi boalttrm ve sszlatrmtr. Bursa'nn fethinde bir Rumun Orhan'a syledii szler ehri krdan ayrma taktiinin iktisad temelini ok gzel aklamaktadr: ehre egemen olmak, kra baldr. Btn kir size tbi idi ve bizim hakimiyetimizden kmt. Bu szler tabiatyla feodal toplumlar iin geerlidir.

302

Dr. Dou PERNEK

Osmanllarn gelime dneminde iki dncenin attn g ryoruz. Biri, Hristiyanlan kle etmek, Mslman yapmak veya k ltan geirmek eklinde zetliyebileceimiz gazi ideoloj isidir. Dier dnce ise, Seluk ulema geleneinin, yani yksek slamn etki siyle ortaya kan ve Hristiyan halkn islamlatrlmas ve kleietirilmesine kar kan dncedir. Bu gr esas itibariyle hristiyan kylnn, kyl olarak braklp feodal ilikiler iinde ya ratt art rnn gaspedilmesi esasna dayanyordu ve feodal lemeyi temsil eden Osmanl merkez iktidarnn gr olmu tur. Kaynanda gazi karakteri olan Bektailii ve gazilerin nde ri olarak gzken Hac Bekta' Anadolu toplumunun geliiminde bu ereve iinde anlyabiliriz. Osmanl devletinin kuruluu dneminde Ahilerin rol de tar tma konusudur. Giese, Ahilerin ilk Osmanl hkmdarlarnn em rine bir birlik verdiklerini ve Osman'n bunlara dayandn, bun lara yolda ve yol atas dendiini, Ahilerle yenieriler arasn da kyafetten ve evlenmeme ykmnden anlalaca zere ba lar olduunu ileri sryor. Wittek bu tezi reddetmektedir: Ah ha reketi ehirlerdeydi ve baryd. Gazi devleti ehirlilerle daha ba langta temasa geti. Tccarlar fatihleri izliyor, insan ve mal ha lindeki ganimetleri satn alyordu. lk Osmanllarn Ahilerin siyas fikirlerini benimsemesi d nlemez. Yerinden ynetim (Selbstverwaltung) Ahilerin yarari: nayd. Beylerin amac ise merkez devletin iktidarn glendir mekti. Bu sebeple Ahilerle Osmanl beyleri arasnda siyas ve as ker balarn kurulmas iin elverili bir zemin yoktu. Dolaysyla Osmanllarla Ahiler arasnda ibirliinden ok dmanlk sz ko nusu olabilir. Bu nokta gerein bir yzdr. Ahlere baka bir cepheden baktmzda bunlarla Osmanl beyleri arasnda baz ba lar grebiliyoruz. Ahler iki kanaattan olumaktayd : Tatbikatlar (Praktiker) ve teorisyenler (bunlar teologlard, yani din limleriy di). Osmanllar ikinci grup Ahilerden, yani Ah dnrlerinden ya rarlanmlardr. Bunlar korumu ve baz tesisler vermilerdi. Os man Gazinin Kaynatas Ah eyhi Edebli bunlardan biridir. Ahler Hristiyan zenaatkrlarla ittifak aramamakla beraber,' yksek slamn lml temsilcileri olarak gzkmlerdir. Bu sebep le Ahler, Hristiyanlan Mslman yapan ya da kltan geiren ga ziler ve onlarn en radikalleri Bektai dervilerine kar bir arlk tekil etmilerdir. Osmanl beylerinin Ahilerle bu noktada da itti faklar vardr.

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

303

Seluk kltr geleneinin snr beyliklerinde ok zayf temsij edilmesi sebebiyle buralara ilk' zamanlar gaziler, derviler ve g ebe efleri egemen olmutur. Gaziler yukarda belirttiimiz gibi, fethedilen topraklarda slama inantmyanlar yoketme haklar var d. Bu anlayn Osman zamannda deimeye baladna ve yok etme, yama yerine yeni bir vergi sisteminin gelitirilmeye balan dna dair belirtiler var. Bu geliime iinde Hristiyanlar Trk blgelerinde daha iyi artlar elde etmi ve eitli ekillerde Trk Devletinin hizmetine girmilerdir. Osman zamannda feodal bir toprak aristokrasisi kristalle meye balamtr. Beyin akrabalarna, Trkmen beylerine ve askeri eflere mir arazi verilmekteydi. Ancak bu dnemde tmar sz ne henz rastlanmamaktadr, bu topraklara ikta denmektedir. Akpaazade, topraklarn miras yoluyla intikal ettiini de belirtmekte dir ancak bu husus phelidir. Mehur Trk destan kahraman Bat tal Gazi'nin Arap amirinden bahasnn tmarn talep ettii vakit al d cevap bu konuyla ilgili slam anlayn aksettirmesi bakmn dan ilgintir: Baban yararlk gsterip bu grevi ald, sen de gs ter ve yle talep et 1478 -1481 tarihli bir feriman, len sipahinin tmarnn, olu, kardei veya baka yaknna ferman verilene ka dar msadere edileceini belirtmektedir. Tmar sistemi 1368 de I. Murad tarafndan kurumlatrld. Da ha nce Orhan, fethedilen yerleri vilyet ve sancaklara blyor, s nr blgelerind u beylerine veriyor ve yarg grevi iin mahall kadlar tayin ediyordu. Memleketin askeriletirilmesi Seluk rne ine gre tmar sistemiyle gerekletiriliyordu. 14. yzyl ortalarna kadar Osmanl beyliini asker demok rasi (*) olarak niteliyebiliriz. D. Angelovv daha Orhan zamannda feodalitenin varolduundan sz etmektedir. ncelediimiz kitabn yazar VVerner, Osmanl silhl kuvvetlerinin rgtlenmesine ba karak bu fikre katlmamaktadr. Alaaddin Paa, Orhan Gaziye ci had ve fetih iin yaya asker kurulmasn salk vermiti. Bunlar sava zaman akal idiler. Bar zamannda ise r, dier vergi ler ve ykmlerden muaf bir para toprakla geiniyorlard. Yaya, msellem (yzba) ve yaya bey (binba) mertebelerinin bulun duu bu yeni asker birlikler, Mutafcieva tarafndan genel sava ykmnn kaldrmasna ilk adm olarak nitelenmektedir. Bu su(*) bkz. yukarda s. 293'deki dip not.

304

Dr. Dou PERNEK

retle asker demokrasilerdeki silh' kullanabilen herkesin savaa gitmesi sistemi zlmekte ve sava zamannda cret uygulamas balamaktadr. Bununla beraber bu yeni sistem henz feodal ili kilere deil, zgr gebe savalna dayanmaktadr. Dier yan dan ularda asker demokrasiden feodalizmin aa aamasna (Frhfeodalismus) gei belirtileri grlmektedir. Yaya paa ve msellem, tmara (Lehen) sahip olup bu zelli iyle ilk Trk sipahisi olarak grlebilir. Bu sistem tamamen Sel uklulardan miras olup Bizans etkisinden uzaktr. Yaya ve msel lemler yalnz Trkler arasndan tayin edilmektedir. Hristiyanlar ve dnme kyllerden yaya ve msellem yoktur. zellikle msel lemlerde soy temizliine dikkat edilmektedir. Ana hatlaryla belirtilen bu sistem tmar sisteminin ekirde idir. Devirme usul ve yenieriliin daha Orhan zamannda s2 konusu olduu grn kabul etmek gtr. Bu konu devletin feodallemesi mcadelesi iinde incelenecektir. Osmanl beyliinin kurulu dnemini inceledikten sonra, onu dier Anadolu beyliklerinden stn klan sebeplere topluca g2 atalm : 1. Coraf durum 2. Bizansla komuluun, Bizansm direnmesini krmak iin Osmanllar asker ve idar reformlara zorlamas bakmndan olum lu etkisi. 3. Fanatik gazi ideolojisine kar, ulema unsurlarn (yani yk sek Islamm) arlklarn erken hissettirmeleri ve bu unsurlarn er ken gelimesi, Seluk kltrnn yaratc bir tarzda benimsenme si. 4. Komu beyliklerin gvurlara kar genileme imknlar nn hzla tkenmesi sonucunda bu beyliklerde megalesiz kalan ga zilerin hzla Osmanl beyliine akmas, ve Osmanl sava potansiye lini olaanst ykseltmesi. 5. Bat snrna Trkmen basklarnn hzlanmas, Balkanla rn fethinde gebelerin asker yaylmaya katlarak en kirtik saf hada itici gc tekil etmeleri.

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

305

6. Dervilerin temsil ettii halk dini ile fetihler arasnda ba kurulmas, dervilerin ve Trkmenlerin gvendii kimselerin fetih lere-ve koloniletirmeye katlmalar. 7. Rum dnmelerinin ordu iinde plnl olarak organize edil mesi, asillerin ve kyllerin menfaatlerinin yeni iktidar yaps iin de uyandrlmas. DEVLETN FEODALLETRLMES MCADELES I. MURAD ve I. BEYAZID I. Murad ve I. Beyazd devirleri Osmanl devletinin feodalleme srecinin hzland devirlerdir. Bu safhada asker rgtlenme ile feodalizm arasndaki elime, devletin btn kurumlarnda, hatta padiahlarn kiiliklerinde dahi grlmektedir. Amansz bir sava olan I. Murad bu nitelii yannda kendine tbi olan Hristiyan beylere iyi muamele ilkesini de benimsemiti. I. Murad gazi olarak fetihlere devam etmi, ancak fethedilen yerleri, Seluk rneine ve ulema anlayna gre dzenlemitir. Bu devrede Kadaskerlik, Beylerbeylii ve Sancaklar ihdas edil mi ve devletin rgtlenmesi gelitirilmitir. Ancak Osmanllar he nz tam anlamyla yerleik deillerdi. spanyol seyyah Pero Tafu II. Murad zamannda bile Sultann halk gibi yaz k adrda otur duunu, ehre eli kabul, ykanmak vs. iin gittiini yazyor. 1368 senesinde Osmanl devletinin temel kurumlarndan olan tmarlar hakknda kanun karlmtr. Bu kanuna gre, savata yararlk gsteren asker, Sultan veya Beylerbeyi tarafndan tmarla taltif edilecektir. Tmar sahibinin atla sefere katlmak ve tmarn byklne gre, beraberinde 1 - 2 silhl daha getirmek ykm vard. Tmarlar mahall bir birlik meydana getirmiyorlard. Mnfe rit ekonomik birimlere amildi. II. Mehmed'e kadar da gvenli bi veraset sistemi yoktu. Tmarn dier bir zellii de sipahinin kyl zerinde yarg hakk olmamasdr. Sipahi retimden sabit bir rant almaktadr. Dar ekonomik imknlar sipahiyi, kendisine ganimet yol'larn aan Sultana balamtr. Sava olmak yannda kyl den toplanan vergilerden hazineye kar sorumlu olan sipahi, Mutafciev'in szyle kk ve ebediyen a bir hayduttur.

306 Yenierilik

Dr. Dou PERNEK

Yenieri sisteminin Seluklulardaki idi sisteminin gelitiril mi ekli mi olduu konusunda kesin bir ey sylenemez. Yenice ri rgt, Trkmen kabilelerinin milislerine kar sipahilie na zaran daha radikal bir kurum niteliindedir. Yenierilerde ne ak rabalk ne de toplum ba 'bulunmaktadr. Bu vasflaryla cretli asker olan yenieriler, merkez iktidar emrinde yalnz da kar deil, iteki kabile aristokrasisine, kabile savalna ve sipahile re kar bir kuvvet tekil etmektedir. Yenierilerin Bektailikle ilgisi de nemli bir konudur. Yazara gre yenierilerin Hac Bekta'la balar yoktur. Yenierilerin feo dalleme srecinin motoru olan Osmanl merkez iktidarnn cret li askeri olduunu biliyoruz. Oysa Babaler ve dier Batn mez hepler kabile savaln ve anti - feodal reaksiyonu temsil etmek tedirler. Yenierilerin rahip benzeri tutumlar da, Suf etkisinden deil, sert asker disiplinden gelmektedir. Zorunlu evlenme yasa da Ahiler ve Bektailerdeki gibi ideal bir karakterde deildi. Yeni eriler devletin feodallemesi zerinde etkili oldular, itaat ve di siplinin atl ve cretli ordularda az bulunduu bir zamanda mer kez iktidarlarn emrinde nemli rol oynadlar. Osmanl devletinin feodallemesi srecinde merkez iktidar (Sultan), yalnz feodal bir hizmet aristokrasisi (sipahileri kastedi yor) ve yenierilii kurmak ve gelitirmekle yetinmedi; Kk Asya'daki kabile eflerine ve ordu komutan olan baz dnme Hristiyanlara da dayand. Bunlar, alt tabakalardan bir reaksiyon do masna engel oldular. Ve Anadolu'daki mlk sahipleri ile birlikte feodal aristokrasiyi meydana getirdiler. Hristiyanlktan dnme beylerden Evrenos'a 1386 da hediye edilen arazi fermannda Al lah, resul ve onun vekili adna sana baladm. denmektedir. Wittek bu devirdeki gelimeler iin Orta sahann ulemalatnlmas tabirini kullanyor. Snrlara ise, gaziler, Trkmen beyle ri, msellem ve aknclar egemen durumda. I. Beyazd (Yldrm), yksek slam gelitirdi. Memjklerden, yani Halifeden sultan unvann ald. Unvanlar Osmanl devle tinin geliiminde ok eyi aklamaktadr. Murad'n turasnda Han unvan vard. Bu unvan Trk - Ouz geleneini hatrlatmak tadr ve Cengiz'den beri btn Asya gebeleri iin en yksek ik tidar ve erefi temsil etmektedir. Feodalleme ve bunun ideolojisi

VVERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

307

olan yksek slamm arlnn artmas ile birlikte Sultan unvan alnmtr. Beyazd devrinde mmkn olduu kadar homojen bir teba ya ratlmasna allmtr. Asker tabakaya dahil olmayanlar arasn da eit vergi ilkesine ycneliniyordu. Egemen snf olarak da ifade edebileceimiz bu asker tabaka, yalnz savalardan deil, tm eref sahipleri, brokrasi ve ailelerinden oluuyordu. Feodalle me slam ve Hristiyan reayay eitletirici bir rol oynad. Murad I. koyun resmini her iki din mensuplar iin eit tesbit etmiti. Be yazd da buna riayet etti. Feodal ilikiler iinde snf farklar, et nik grup ve din farklarnn stne kmt. Beyazd'dan arazi he diyeleri urnan Srbistan'daki kk aristokrasi, bu lkede Trk taraftar (trkofil) bir grup meydana getirmilerdi. Bununla bera ber Yldrim'n Hristiyanlara tmar verdiine dair elimizde belge bulunmamaktadr. Merkez iktidarn glenmesine ve devletin feodallemesine bal olarak tmar sisteminin de gelitiini gryoruz. Bu devirde Osmanl Devletinde 1) Hizmet aristokrasisi, 2) Mlk sahipleri, beyler, efler, eraf olmak zere iki feodal sistem mevcuttu. Yld rm Beyazd'n amac, bu her iki grubu da despotluun hizmetine sokmak ve hizmetinde tutmakd. Bu maksatla yenieriler dnda kul sisteminden de yararlanld. Ml kaynaklan ve vergileri kontrol altnda bulunduran ule ma Snn ortodoksinin safln korumaya alyordu. Derviler bu gelime iinde iktidar kaybna uruyor ve geriliyordu. Saf Trk lerde (ki bunlar gebe ya da topraa balanan eski gebelerdi.) memnuiyetsizlik ve gelimeye direnme sz konusuydu. Bunlar dev leti eletiriyor ve iine dlen duruma (tabi kendi alarndan dme) sebep olarak sarayn ran'l ve Karaman mavirlerini, yani Yksek slam ve Seluk geleneinin egemenliini gsteriyor lard. Derviler Padiahlar eskiden devlet hazinesi falan bilmezler di. yollu ikyetlerde bulunmaktaydlar. Btn bu olaylar, top lumsal gelime ve devrimler karsnda toplum iindeki snflarn ve ideolojilerin tutumlarn ok gzel aklamaktadr. Osmanl dev letinin ran - Seluk mirasna konmasnn ve Ulemann yksek slam egemen klmalarnn bir sonucu da Mslmanlarn vergilendirimesiydi. zellikle kolonicilerin de vergilendirilmesi hakszlk ola rak karland. Feodalizm ncesi, patriyarkal kahramanlk am ideal olarak kabul eden Trkmen kabileleri gelimeleri iyi karla myordu.

308

Dr. Dou PERINEK

Yldrm, kafasndaki devlet fikrini gerekletirmek iin Anadolu beyliklerini bertaraf etmek, bu suretle arkasn salama almak ve etnik bir itici g kazanmak yolunu tuttu. Bu devrede Osmanl devletinin Avrupa eyaletlerindeki gelimi feodalizme karlk, K k Asya'da asker demokrasi ve ilkel klan feodalizmi (Stammesfeudalismus) vard. Anadolu ile Rumeli arasndaki bu elime, Ru meli'deki gelimi aa feodalizmin (frhfeudalismus) merkezi yetiliinin, beyliklerdeki boy ve akrabalk hukuku ilikilerine nak li ile zld. Feodalleme sreci Timur'un Anadolu'yu istilas ile yeniden krize urad. Timur, yoketme ve terre dayanan gebe rgtlen mesini ve ideolojisini canlandrd. Babinger'e gre Suflie mntesip olan Timur'la Anadolu dervileri arasnda yakn ideolojik ba lar vard. Timur'la Yldrm, arasndaki sava, bu sebeple gebelik le feodalite arasndaki mcadeledir.
ANTFEODAL REAKSYON : HALK AYAKLANMALARI DNEM

1402 -1421 tarihleri arasnda btn antifeodal glerin feodali tenin snf egemenliine kar ayaklandklarn gryoruz. Akraba lk hukukuna bal Trkmenler yannda kyller de bu isyanlara katlmlardr. Yldrm Beyazd'n oullar, Ankara yenilgisinden sonra Ti mur'dan baz beylikler aldlar; ancak Timur Osmanl tahtnn vari sini tayin etmedi. Fetret devrinde kardeler arasndaki taht mca delesi, Osmanl toplumundaki zamann snf ilikilerini yanstma s bakmndan da anlamldr. Beyazt'n oullarndan Sleyman, Ru meli ve Mehmet ile sa Anadolu'ya hakim olmulardr. Bizansla dostluk ve Srp aristokrasisi ile iyi geinmeyi esas alan Sleyman'' in bu politikas, ganimet ve oihad arayan gazilerin memnuniyetsiz liine yol am ve bu durumdan yararlanarak ortaya kan Musa, Trkmen ve gazilerin gcne dayanarak Sleyman' haklamtr Feodallemeyi temsil eden Sleyman'n ortadan kalkmas, Rume li'ye Musa'nn kiiliinde antifeodal reaksiyonlarn, zellikle Trk men klan savalnn hakim olmas sonucunu dourmutur. Suf eyhlerini die yanna katan Musa, Beyleri krdrm, Hristiyanlara amansz davranm ve feodal Bizans'a da hcum etmitir. Mu sa'nn stanbul'u muhasaras zerine feodal dayanmann bir ge rei olarak Mehmet elebi Bizans'a yardm etmitir. Musa'nn an-

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

3()9

tifeodal tutumu, kendi taraftar sipahilerin ve msellemlerin Meh met tarafna gemesi sonucunu dourmutur. Mehmet ile Musa arasndaki mcadele tarihi ilerleten glertle hu gelimeye direnen gler arasndaki mcadele olmutur. Ve bu mcadelede btn snf ve zmreler tarih rollerine uygun saflarda toplanmlardr. 1413 ylnda Musa (yani klan saval ve buna bal eyhler). Mehmet elebi ve Srp Kral Stefan'n meydana getirdikleri feodal ittifaka yenilmi ve hayatn da kaybetmitir. Musa'nn yeniden dirilttii Trkmen kabile saval, II. Murad zamannda Dzme ce Mustafa isyannda bir kere daha ortaya kacaktr. Mehmet eJebi'nin btn kardelerini altetmesiyle taht kavgas son bulmakla beraber, Timur'un ar bir darbe indirdii feodal glerin Osmanl Devletine kesin olarak egemen olmalar iin halk isyanlarnn bas. trlmas gerekmitir. eyh Bedrettin ve Brklce Mustafa eyh Bedrettin, I. Murad'n mirasla intikal eden arazi ba lad Gazi srail'in oludur. Aslnda zaviye sahibi Ortodoks bir slam teologu olan Bedrettin balangta Suflerin dostu deildir. Msr'da eyh Hseyin Ahlat'nin mridi olmu daha sonra Teb riz'de Safev eyhi Hoca Ali'den mfrit i'a renmitir ve bu d ncedeki baz unsurlar kendi teorisine de almtr. Taht kavga larnda Musa'ya Kadaskerlik yapm, btn arazisini fakir Trk lere datmtr. Kabile savalar arasnda byk sempati kaza nan Bedrettin'e elebi Mehmet dokunamam, onun efsanev h retinden ekinmitir. Bedrettin znik'te inzivaya ekilmitir. D nce ve davranna Sufizm ve Hristiyan dostluunun egemen ol duunu gryoruz. Leningrad'l trkolog Novicev, Bedrettin'in vcudiye felsefe sine inandn, yani panteist olduunu belirtiyor. Bu felsefeye g re, Allah ve lem birdir. Her varlk bir cevherden, yani Tanrdan gelmektedir. Bu sebeple kii Tanry tabiatta bulabilir. Dnya, Snnlerin iddia ettii gibi zaman itibariyle snrl deildir, sonsuzdur, ba ve sonu yoktur. nsan varl da snrszdr. Felsefenin z, dn yann Tanr iradesinden bamsz olarak varolduudur. Bu dnce ye gre, insann kaderi Tanrya bal deildir. Ksmet yoktur, hr

irade vardr. Bedrettin, dnceleri dolaysyla sulamalara maruz kalmtr. Egemen snflar ve bu snflarn Ortodoks rahanliini Bedrettin karsna almtr. Br islam materyalisti ve hmanisti

310

Dr. Dou PERNEK

olan Bedrettin, kar dnda ortaklaa hayat savunmu ve Hristiyanlarla dostluk fikrini gelitirmitir. Bu devirdeki isyanlarn en nemli simas phe yok ki Brklce Mustafa'dr. Brklce Mustafa, tketimde komnizmi ve Hristiyanlarla beraberlii savunmutur. Dervi klahn atarak hristiyan rahip kyafeti giyen Brklce, inan aykrlklarn gidermek iin almtr. Brklce mridleri, Allah tanmakta, fakat pey gamberi reddetmektedir. Hristiyanlar eit hak sahibi olarak grl mektedir. Bir Yahudi dnmesi elan ve tanrtanmazl savunan Bedrettin'in talebelerinden Torlak Kemal'in de katlmasyla Brk lce byk g kazanm ve Aydneli'ne egemen olarak bu havalide fikirlerini uygulamtr. Gebeleri, Hristiyan kylleri, btn hal k arkasna alan Brklce en sonunda Beyazd Paa kumandasnda ki Osmanl ordusuna yenilmi ve Efes'te armha gerilmitir. Brkce'nin armhta Sultan dede eri diye bard syleniyor. ar mha gerilmenin slam cezalar arasnda olmay, bu cezann Brklce'nin Hristiyan dostu olmasn ima ettii hususunu akla getir mektedir. Brklce ortadan kaldrldktan sonra tabiatyla egemen olduu topraklar tekrar sipahilere datlmtr. Bu arada Anadolu isyanlarndan sorumlu tutulmaktan korkan eyh Bedrettin, Kastamonu'da sfendiyarolu'na iltica etmi, daha sonra Karadeniz'den Eflk ve Deliorman'a gemitir. eyh Bedrettin Brklce'den farkl olarak yalnz gayrimemnun kyl ve kabi le savalarn deil sipahileri de etrafnda toplamtr. Musa ola y sipahilere dayanmadan iktidar ele geirmenin imknszlm gstermitir. Grld gibi Bedrettin'in sosyal taban mtecanis deildir. Bu sebeple Bedrettin hareketine Brklce hareketinden baka bir anlam verenler vardr. Bu gr, Bedrettin hareketini, halk ynlarn kullanan lml karakterde bir feodal hareket ola rak tahlil etmektedir. ncelediimiz Kitabn yazar Werner'e gre, Bedrettin yalnz iktidar deiiklii peinde deildir. Din ve sosyal reformlara ynelmitir. Ancak teslim etmek gerekir ki, Bedrettin hareketinde, Brklce'deki kadar ileri bir eitlik ideali kesinlikle yoktur. Bu fark, Bedrettin'in bir teolog, bir bilim adam, Brklce'nin ise ynlara heyecan veren bir halk adam olmasndan gel mektedir. Bedrettin, yaad toplumu tahlil etmi, kuvvet ilikile rini grmt. Bu sebeple zamannn tarih geliimine ters den snfsz bir toplum idealine ynelmemi, din ayrmnn kaldrlmas yolunda almtr. Mustafa ise snfsz ve din eitliine dayanan bir toplum kurma abasnda olan radikal bir topist olarak gzk-

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

m , kyl ve gebelerin militan ideolojisini temsil etmitir. M ritleri Mustafa'ya o kadar balanmlardr ki, onda Tanr vasf gr mler, ldne inanmamlardr. Mustafa ile Bedrettin'in ortak yanlar din konusundaki toleranslardr. Brklce, fikriyle ve uygu lamasyla ideolojisinin snf muhtevasn ispat etmitir. O kimin iin ve ne iin mcadele ettiini tavizsiz tesbit etmitir: Halka ba vurmu ve halk sosyal kurtulu iin harekete geirmitir. Ancak bu hareket, tarih geliimin amansz kanunlarna arpm:; ve dalm tr. Ancak Mustafa unu ispat etmitir: Gerek tolerans yalnz hal kn katld hareketlerde varolabilir. Bedrettin'in ideolojisinde bir din dengesi var. Hakim ve tbi din yerine hcgren ve hcgrlen din fikri var. Bedrettin'in dev let ideali, galiple malbun birlemesi ve aykrlklarn bu birle me iinde ortadan kalkmas eklinde zetlenebilir. Kendinden son ra da uzun yllar sylenen Ben de halmce Bedreddinem sz onun hmanist tarafn da ortaya koyuyor. Bedreddin de bilindii zere, Edirne'de sipahilerin kendisini terketmesi zerine yenilmi, tekrar Deliorman'a dnp bir hareket dzenlerken ihanetle yakalanp ortadan kaldrlmtr.
t

RESTORASYONUN YAYILMASI: II. MURAD

II. Murad dedesi Sultan Yldrm Beyazd'n temsil ettii yk sek slam geleneine bal olmayp, tmar sistemi ile eski Trk kltr (gebe kabile saval) arasnda denge kurmaya al t. Murad'n Ouz dncesine dayanan baz barbar adetleri vard. Mesel esir edilen 600 Peleponsz'liyi satn alp babasnn erefine kurban etmesi bunlardan biridir. Bu davran, Ouzlarda ok g rlen amanist lye tapma inancndan artakalmtr. II. Murad, sava dervilii de yeniden itibara kavuturmutur. Bununla be raber II. Murad', antifeodal glere dayanan amcas Musa elebi izgisinde de gremeyiz. II. Murad hereye ramen, kabile savalyla, antifeodal glerle mcadele etmitir (Cneyd ve Dzmece Mustafa'ya kar). II. Murad devrinde Rumeli'nde fetihler devam etmi, Rume li'ne Trkler yerletirilmitir. Rumeli'nde ticaretin korunmas, dev letin ulernalatnlmas nn karakteristii olarak grlebilir. II. Murad, Rum halkn devlete organik olarak da balamaya alm ve gaziliin gerilemesinde etkisi olmutur. Murad, Hristiyanlar,

312

Dr. Dou PERNEK

islamlatrmak veya kle yapmak isteyen gazi ideolojisi ile mca dele etmitir. Yunan tarihilerinin Murad' vmesinin sebebi bu ol sa gerektir. Murad devrinde Anadolu'da trkleme ve islamlama devam, et mi, fakat Rumeli'nde Trkler aznlkta kalmlardr. Trklerin is tila ettikleri blgelerde kyl ve zenaatkrlarn Trk egemenliini cokunlukla karladklar sylenemez. Yalnz Eflak'liler ve Bos nallar Osman egemenliini kurtulu olarak grmlerdir. Bosna' da Trkler kylye hrriyet vadetmilerdir. Hristiyan Sipahiler Anadolu beyliklerinin ve antifeodal hareketlerin yenilmesinden sonra elebi Mehmet, tmar sistemini gelitirdi, tmarlar merkez otoritenin dayana yapt. Bir Seluk miras olan tmar, Rumeli sa valarnda yeni biimlerde geliti. Rumeli'nde yksek aristokrasinin Trklere kar tutumu sebebiyle Sultan bandan beri Balkanlar'da kk feodal beyleri ve asil olmayan tabakalar kendine balamaya yneldi. Bulgaristan'da daha I. Mehmet zamannda Hristiyan sipahile rin bulunduuna dair izlere rastlanmaktadr. 1431/32 ylna ait bir defter Arnavutluk'taki 335 tmardan 56'smm (% 16) Hristiyanlara ait olduunu gsteriyor. Hristiyan sipahilere verilen bu tmarlar dan 19'unun mirasla babadan oula getii de anlalmaktadr. Ar navutluk'ta toprak sahipleri arasndan tayin edilen Hristiyan si pahiler mlklerinin bir blmn tmar olarak almakla beraber hz la kendi snflarndan Trkler gibi tmarl asker durumuna d tler. Aristokratn feodal iftlii ne kadar kk idiyse kayb o ka dar az oldu. Zira toprak askeriletirmekte ve tmarlara blnmek teydi. Bu sebeple Arnavut byk aristokrasisi Sultana en muhali! tabaka olarak geliti. Arnavutluk'taki kk toprak sahipleri ise Trk taraftaryd. Bunlar Trkler geldikten sonra tmarla yetindiler Srbistan'a ait 1454 -1459 senelerini gsterir iki defterden rendiimize gre 182 tmardan 36 tanesi Hristiyanlarndr. 1467 ylnda Kuzey Srbistan'da ise tmarlarn ounluu Hristiyanla rn elindedir. Mesel 1467 tarihli bir defter 54 Hristiyan ve1 32 Trkn tmar sahibi olduunu gstermektedir. Bu az rastlanr du rum, blgenin smr olmasndan ve fetihten nce bu blgede kk aristokrasi iinde iddetli Trk taraftan bir grubun bulunmasndan ileri gelmektedir, 1469'da Bosna'da 135 tmarn lll'i Hristiyanla-

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES nn elindedir. Bosna'da da Arnavutluk'ta olduu gibi Osmanllar kk aristokrasiyi desteklemilerdir. Gerek Trk, gerekse Hristiyan sipahiler, Sultana hizmet ve sadakatle balanmlardr. Aksi takdirde tmarn kaybedilerek reaya durumuna dlmesi ihtimali her zaman vardr. VVerner'in kitabn 239. sayfasnda verdii misaller, Hristiyanlara ait tmar larn genellikle kk ve az gelirli olduunu gstermektedir. Zayf bir ekonomik duruma sahip olmas, sipahiyi kk ve soyguncu bir feodal bey yapmtr. Sipahi ancak savata durumunu dzelt mek imknna sahiptir. Ayni sosyal ve ekonomik durum, Trk-slam ve Slav-Hristiyan sipahilerde snf dayanmas yaratm, s lam olsun, Hristiyan olsun btn sipahiler reayaya kar bir ol mulardr. Daha geni toprak sahibi olmak midiyle tmar sahibi Hristiyanlardan slamiyeti kabul edenler de nadir deildi. Fatih Sultan Mehmet'e kadar Osmanl Padiahlar, Hristiyan devletlerle vasallik mnasebetlerine uzun zaman iin raz olan patriyarkal bir feodalizm taraftan idiler. II. Mehmet (Fatih) ise, I. Beyazd gibi feodal despotluun tamamlanmas hedefine ynelmi ti, ve merkez otoritenin yaranna bir feodallemenin mcadelesini yrtt. II. Murad'n gebe Trk geleneklerinden tamamen kopmam olmasna, karlk, Fatih ihtiama dknd, tam bir dou despotu olmak istiyordu. stanbul'un fethinden sonra Yahudi tccarlara yaplan mua mele de ilgintir. Osmanh lkesi Yahudiler iin cennetti. Bunlar birok vergiden muaftlar, yalnz ba vergisi ve rav akesi ve riyorlard. Mlkleri zerinde serbest tasarruf haklan vard, iste dikleri gibi giyiniyorlard. Trkler, batda Yahudilerin dostu ol madn bildikleri iin, onlar gvenilir kii olarak batya eli gnderiyorlard. II. Mehmet zamannda Osmanl mparatorluunun sosyal ve ekonomik yapsnn tabiri caizse btn mesamatna Balkan feoda lizminin unsurlar girdi. Bu devirde feodal yapnn gelitirilmesi ve salamlatrlmas plnl ve bilinli olarak tevik edildi. Bu ya. p daha sonra II. Beyazt ve Kanun Sleyman zamannda bozul maya balad. Mlk sahipleri II. Mehmet, merkez devlete sk bir ekilde balamak iin mlk sahipleriyle mcadele etti. Mlk sahiplerinin dkmn yap-

314

Dr. Dou PERNEK

mak, feodalitenin bir blmn tanmak bakmndan yararl ola caktr : 1. Hanedan yeleri, kzlar, kocalar ve ocuklar. 2. Vezirler. Bunlarn emlkleri kaideten ok bykt. 3. Komutan ve idare memurlar.

4. lk fetih zamanlarndaki Trk subaylarn ahfad. 5. Anadolu'da Osmanl devletinden nceki aristokrasinin ka lntlar. 6. Saray hizmetlileri, 7. Belirli grevler verilmi olan eyh ve derviler. Yukarda saydmz feodallerin gelirleri tmarlarn ok zerin deydi. Bunlarn toprak zerinde kaytsz hukuk tasarruflar vard. Devletde zel bir feodal aristokrasiyi meydana getiren bu grup, I Beyazt zamanndan beri durumlarn glendirmek iin mcadele etmekteydiler. Bir zel mlk kategorisi olan vakf, zel ekonomik kategori deildi; bir mlkn hukuk bir tasarrufla brnd ekildi. Vakf larda sosyal ve ekonomik mnasebetler ayni mlkteki karakterde dir. Vakfn mirasla geii garanti altna alan bir zellii de vard. Gazilerle Rumeli'ne gelen derviler, vafyf almlar ve bu vakflar kendi gleri ile koloniletirmilerdi. Sultanlar, Rumeli'nin ssz kalmamas ve yerlemeyi salamak iin bu blgede devaml emlk datmlard. Fatih bu tutumu devam ettirmsmi, zelikle dokunul mazlklar snrlamak istemiti. Bo araziler 1459'dan sonra artk zel mlk olarak datlmad, vakflarda sistemli olarak zellik!/ Anadolu'da tmara evrildi. Tmar sistemi Fatih zamannda devlet sisteminin temel direi oldu ve sipahilerin says mthi ykseldi. 1520-35 tarihlerinde Anadolu'da klesiyle birlikte 460539 sipahi vard. Rumeli'nde ise 50 000 klesiz sipahi bulunmaktayd. Sipahi saysnn bu kadar yksek olmasna karlk Yenieri says 10 000' in zerine kmad. Tmar Tmarlarn verasetle intikal ettiini gsteren ferman yoksa da 15. yzyln ikinci yarsndan sonra tmarlar, kaideten babadan oula gemekteydi. Eer eli silah tutan oul yoksa tmar kardee ge-

VVERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

315

inektedir. Kardein bulunmamas halinde tmar baka bir kimseye verilmektedir. Merkez otoriteye ballk derecesine gre tmarlar, serbest ve serbest olmayan tmarlar eklinde ikiye ayrlmaktadr. Her tmar iki blmden meydana gelmekteydi: Kl yeri ve hisse yeri. Kl yeri : Buras sipahinin zel ekonomisidir. Mlkten fark satlamamas ve balanamamasdr. Fatih kl yerini kk tut ma eilimindeydi. Arazinin byklne gre 6-16 hektar toprak kl yeriydi. Sipahi, Avrupa'daki angarya sistemi (Fronhofsystem) ile mu kayere edilebilecek bir ekonomi kuramamaktayd. Senenin byk ksmnda seferde olmas dolaysyla bu blm kyllere kirala maktadr. Has Haslar tmarda olduu gibi, kiiye deil, fonksiyona, belirli bir memuriyete verilmektedir. Haslar, Beylerbeyi, Sancakbeyi ve Vezir lik grevlerine baldr. Haslar da mir arazinin (devlet arazisi) feo dal mlkiyeti temsil ettiini gstermektedir. Hukuken devletin aibi gzken topraklarda bir aznln tekeli sz konusudur. Bu nokta nemlidir. nk modern Trk tarihileri, devlet arazisinde, top lumdan bamsz, snflar zeri bir kurum nitelii grmektedirler. Bu sebeple sipahilere cretli gzyle baklmaktadr ki, bu yanl tr. Geri bir ferman (1476 tarihli), kylden harac itinayla toplayamyan, vergi tahsildarlarn harekete geirmeyen sipahinin t marnn elinden alnacan belirtmektedir. Ve bu durum klsik Avrupa feodalizmi ile karlatrldnda farkl bir zelliktir. Ancak hemen ilve etmek gerekir ki, Avrupa'da olduu gibi slam lke lerinde de bir aznln feodal arazi tekeli sz konusudur. zellik leri grmezden gelemeyiz ama abartanlayz da. Byk toprak aristokrasisine kar Fatih ile sipahiler arasn daki ittifak, feodallemeye kar bir tedbir olarak tahlil edilemez. Merkez devlet, kk aristokrasinin (Osmanl valyeleri) yard m ile toprak tekeli zerindeki tam tasarruf iktidarn garanti al tna almak, i ve d politikada daha geni bir hareket serbestisi kazanmaya ynelmitir. Reaya Reaya 18. yzyln ilk yarsna kadar btn kyl iin kullanl mt. Din ve milliyet fark gzetilmeksizin btn kyl reaya idi.

316

Dr. Dou PERNEK

Mslmanlar cizye (ba vergisi) ve ispence (esirlik vergisi) den muaf olmakla ayrlyorlard. Trkiye'de de Feodal ekonomik sistemi toprak rant tayin et mektedir. Ancak burda, orta a Avrupa'snda olduu gibi kylle rin karsnda zel mlk sahibi deil, devlet bulunmaktadr. Devlet ise bilindii gibi soyut bir kavram olmayp egemen snf ifade et mektedir. Osmanl devletinde emlk ve vakflar dnda rant ve vergi birlemekte ve ayn yere gitmektedir. Vergi birimi olan toprak ra'iyyet iftliidir. Ra'iyyet iftlii mir arazinin hukuk bir blmdr. Sultanla reaya arasnda mi rasla intikal eden bir szleme sz konusudur. Bu szlemeye g re, retici, araziyi ilemek ve arazi vergisini vermek ykm alt na girmektedir. Sipahi gibi reaya'ya da toprak veya otlan zilye di olduunu ifade eden bir belge (tapu) verilmektedir. Osmanl toplumunda rn rant esastr. Emek rant (angar ya) Sultan tarafndan kendi zel topraklar iin yasaklanmtr. Ancak, zellikle sava zamanlarnda devlet reayadan angarya isteyebilmektedir. Sipahi ve mlk sahipleri emein bedelini demek zorundadrlar. Bununla beraber fiiliyatta feodal beyler, hassa b lmleri iin angarya istiyorlard. Trkiye'de topraa ballk ve serf sistemi Avrupa'dakinin tamamen ayn deildi. Ancak reayann iftlii fiilen terkefcmesi mmkn deildi. Topra ilemek ykm altna girmiti ve bu ykmn baz meyyideleri vard. Topra terketmesi halinde iftlik ve evi tmar beyine ait oluyordu. 1454'de Bosna ve Srbis tan'da kaan kyllerin Suba ve Kad tarafndan eski yerine ge tirilmeleri ferman ediliyordu. 1476'da topraktan ayrlma, oulla rn yenieri yaplmas cezasyla ve Anadolu'ya srgnle tehdit edi liyordu. Anadolu'da da topra terkeden kylnn topraa iadesi gerekiyordu. Topra terkettikten sonra ehire yerleip onbe se ne ehirde ikmet eden ve reaya defterine yazlmayanlar ise artk ehirli saylyorlard.

Ortakkullar

'

Osmanl toplumunda reaya dnda bir de topraa bal ol mayan ortakkullar snf vard. Bunlar, Sultann ve byk ko mutanlarn haslarnda alan esirlerdi. Ortak kullarna bir ift

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

317

kz ve tohum: verilir, rnn yars, hayvan yemi vergisi (salarlk), evlenme resmi, f resmi alnrd. . L. Barkan, ortakkullarnda topraa bal serf nitelii gr mektedir. Novicev ise bu fikre kar bir gr savunmakta, kul tabirine dayanarak bunlarn kle olduunu ileri srmektedir. Ortakkullar 1530'da, artk defterlerde gzkmemektedir; bu tarih lerden nce reaya haline gelmilerdir. Osmanl devleti bir snfn aletidir. Osmanl devletinde imtiyaz l bir halkn veya rkn egemenlii sz konusu deildir. Sultanla yksek aristokrasi arasnda gerek bir njenfaat birlii vardr. Mlk sahipleri merkezlemeyi iyi karlamaktadrlar. nk bu suretle yalnz kfirlerin deil, mslmanlann da rant vermesi garanti al tna alnmaktadr. Ticaret, zenaat ve ehirler Novicev, Osmanl devletinde byk devlet haline gelile bir likte ticaret ve zenaatn tevik edildiini belirtmektedir. Baka ta rihiler de Osmanl devletinin ticareti ok tevik ettiinden sz et mektedirler. Ve ticaretin Bizans zamannda Osmanl devleti zama nndaki canlla hibir zaman ulamadna iaret etmektedirler. Osmanllarda ticareti tevik eden etkeni daha ok lkeler ara s ilikilerde aramak gerekir. Geliri, arazi rant ve sava olan ege men snfn, ticaretten bir menfaati yoktur. Esasen sermaye, s lam ve Hristiyan tccarlarda deil, asker snfn zirvelerinde toplanmaktadr. Osmanl devletinin en zengin ehirlerinden biri olan Bursa'da bile 721 kii iinden bir kiinin dahi 300 000 ake serveti yoktur. Buna karlk Sancak beyinin yllk geliri 300 000 akenin zerindedir. Vezir ve Beylerbeyi 1 milyon, byk ehir Kadlar 200 000 ake gelire sahiptir. Osmanl toplumunda nal-para ilikisinin geliimi ehirle snr ldr. 14-15. asrlarda Bulgaristan, Srbistan ve Mora'da feodal ilikilerin zlmesine bu ilikinin kye girmesine ramen, Trk lerin egemenliiyle birlikte Rumeli kyleri yeniden eski feodaliz me dndler ve bunun sonucu olarak para rant minimuma indi ve tarma yeniden rn rant egemen oldu. Burada ekonominin b tn kesimlerinde feodalizme geri dn grlmektedir. Bu durum Balkanlarn, Avrupa'nn dier blgelerinden geri bir gelime aa masnda kalmalarna yol amtr. Osmanllar, Balkan ehirlerinin

318

Dr. Dou PERNEK

tarmsal ve idar karakterini, feodal aristokrasinin egemen duru munu restore etmi ve korumulardr. Bat ve Orta Avrupa ile G ney Dou Avrupa'nn gelimesi arasndaki uurumun temel sebebi buradadr. Osmanl tcplumu zerinde Bizans ve Slav etkileri Gibb ve Bovven, Osmanl feodalizmi ile Seluk feodalizmi ara sndaki fark, Osmanl feodalizminde Bizans etkisinin artm ol masnda grmektedirler. Bizans, Bulgar ve Srplardaki parojk lerin yerini, Trklerde reaya almtr. iftlik Yunanlarn stasis lerine benzemektedir; her ikisi de aile mlkdr ve bunlar kysel bir ekonomik ekirdek tekil etmektedirler; ayrca tahl, baclk, meyvaclk, otlak, bir su kayna ve bazen bir deirmen de olduu gibi eitli tarm ekillerine brnmektedirler. 14. yzylda Bizans'da para rant gelitii zaman Bulgaristan ve Srbistan'da henz rn rant egemendi. Balkanlar'da Bizansda olduu gibi yalnz ttn resmi (Rauchsteuer) para olarak alm yordu. Osmanllarda bu gelenei devan ettirdiler. Yaba bennak ve dhan resmini para olarak addlar. r ise ayn vergi idi. Trkler Bulgarlardan devlet angaryas usuln de almlar dr. Has ve tmarlarda angarya ise ok az grlmekteydi.
SONU

Seluklarm balangcndan II. Mehmet despotluuna kadar grlen gelime, fatih bir barbar kavmin feodalizme geiinin tek rnei deildir. Bu geliim tarihte eine rastlanmyan bir geliim deildir. Baz mehur Trk tarihileri Osmanl devletinde feodalizmin olmadn iddia etmektedirler. Mesel Akda, sipahinin yarg hak k olmayn, devletin verginin bir ksmn almasn ve kamu d zenini salamak ykmne girmesini, kylnn beyinin sipahi ol mayp devlet olmasn bu tezin delilleri olarak ileri srmektedir. Bir toplum dzeninin mahiyetini, hukuk tahditler ve imtiyaz lar deil, retim ilikileri tayin eder. retim ilikileri Osmanl Dev letinde halis feodal tipte ilikiler olarak gelimitir. Kk kyl ekonomisinin ar basmas, tarmn kk zenaat zerindeki ege menlii, krn ehir zerindeki egemenlii, aznln toprak tekeli,

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

319

kylnn yaratt art rnn egemen snf iinde paylalmas, btn bu ayrc nitelikler feodal retim tarznn varln gster mektedir. Ancak feodalleme srecinin tek tek baz safhalarnda Avrupa lkelerindekinden farkl baz tezahrlere rastlanmakta dr. Bununla ilgili olarak devletin arazi tekelini ve bu suretle vergi ve rantn birlikte oluunu zikredelim. Ancak u hususu da ilve etmek gerekir ki, Osmanllarda devletin arazi tekeli katksz de ildi. Anadolu mlk sahipleri daha ilk fetih zamanlarndan beri grlmekteydi. Ayrca tmar da, tam anlamyla bir feodal iftlikten baka bir ey deildir, tpk Bizanstardaki pronoia ve Seluklardaki ikta gibi. Her sistemde de artl mlkiyet sz konusu olup, ranta sipahi sahip olmaktadr. Asker hizmet tmarn art dr. Miras hukuken teshir, edilmemekle beraber fiilen mevcuttur. Osmanl feodalitesi, yalnz Avrupa'dan deil, dou fedoalitesinden, hatta Seluk feodalitesinden de farkldr. Seluk miras, sosyal, din ve kltrel ynden Osmanl feodalitesi zerinde en et kili unsurdur. Rumeli'nin fethi, Trkmen gebe toplumunun askerileme sine yol aarak, gentilice dzenin hzla zlmesini ve yerleik hayat dzenine geilmesini kolaylatrmtr. Ortaya kan merke z otorite ise, fethe hizmet eden kuvvetleri (Trkmen, dervi, ga zi) kendi -hedefine ulamak iin kullanmaya almtr. Ancak bir devlet rgtlenmesi iin gebe savalarn ve eyhlerin getirdi inden baka artlarn da olmas gerekmektedir. Ulema, Seluk devrinin yksek slam anlaynn Osmanllara geiini salam tr. Gebe saval ile feodal teokrasi arasndaki eliki II Mehmet'e kadar Osmanllarn devlet haline gelme srecinin moto runu tekil etmitir. Bu eliki, fatihlerle pasifistler arasndaki eliki deildir; asker demokrasi ile snfl toplum, arasndaki e^likidir. (Bilindii zere asker demokrasi, kendi ilerini rgrce dzenlemeyi ifade eden gentilice rgtlenme yerine, komu ka vimleri yama etmek ve kendi topluluunu ezmek esasna dayanan bir rgtlenmedir.) Fetih ve kfirleri boyunduruk altna alma, ulema tarafndan da desteklenmitir. Bu esasen Kur'an--Kerim'in emridir. Ancak ulema, kfirleri islamlatrmak, kle yapmak veya ldrmek alter natiflerini reddediyordu. Ulemann abas, hara veren bir halk ve bunlarn zerinde dzenli bir devlet kurulmasyd. Byle bir devlette, denetlenemiyen gazilere ve yamac gebelere ancak snr-

320

Dr. Dou PERNEK

larda yer verilebilirdi. I. Beyazd, Han, gazi birliklerinin yneticisidir anlayna son verdi. Devletin d fonksiyonlar yannda i fonksiyonlarnn da bulunduu, zellikle Ankara Savan izleyen antifeodal halk ayaklanma!.arnda ortaya kt. Bu hareketlerin en nemli zellii, din bir ideolojinin bayra altnda yrtlmekle beraber, reaya arasnda (Hristiyan ve Trk) dayanmay gerek letirmek ve dzene kar gl bir muhalefet yaratmak iin din cemaatlar arasnda denge aramasdr. Tolerans fikrini, bu fikrin kabulnde menfaat gren ve varlnn teminatn bulan tabakalar benimsemektedir. Osmanl devletinde aknc, yrk ve gaziler barbarla dn iin direnen reaksiyoner kuvvetler olarak grlmektedir. Bu se beple I. Mehmet'in zaferi, feodal devlet dncesinin, slam Orto doksluunun, Seluk yksek slam ideolojisinin zaferi olarak tah lil edilebilir. Bundan sonra devletin dayanaklar, Seluk rneine gre kurulan sipahilik ve yenieri rgt olmutur. Her iki ocak da, gebe aristokrasisine kar ve kabile savaln zayflatmak iin gelitirilmilerdir. Bu kurumlar zerinde daha nceki zaman larda Ealkanlar'da grlen rgtlenme ekillerinin ok az etkisi olmutur. Her iki sistem de dou karakterlidir, ikta ve kul siste minden gelmektedir. Osmanl toplumunda Anadolu ve Rumeli arasndaki dalizme de iaret etmek gerekir. Bu ikilik yalnz din, kltrel ve etnik alan larda grlmeyip, hereyden nce sosyal bir muhtevaya sahiptir. Anadolu, kan bana dayanan rgtlenmenin (Sippenverfassung) gl kalntlaryla beraber ilkel bir feodalizmin aa aamasnda (Frhfeodalismus) yaarken, Rumeli, gelimi bir feodal dzene sa hipti. Devletin arl I. Mehmet'ten itibaren Rumeli'ye aktarld ve bu tarihten itibaren Rumeli, Anadolu'ya egemen oldu. Osmanl devleti, reayann verdii rant temeline ve savaa daya nyordu. Balkanlar'da sava ve salgn hastalklar sonucunda retim lerinin zayfladn ve bir ksmnn yok olduunu gryoruz. retim glerinde (zellikle emek) meydana gelen bu boluun ka patlmas, yani nfusun artmas, 1340-1480 tarihleri arasnda du rumun gvensiz olmas, salgnlar, alk vs. sebeplerle Avrupa'dan yava oldu. Balkanlara mal-para ilikisi egemen olurken Trk isti las tekrar feodallemeye yol at ve Balkanlar rn rantna daya nan bir toplum aamasnda kaldlar. Srbistan, Bosna, Bulgaristan ve Yunanistan'da Mal-para ilikileri azald, para eklinde rant yok-

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

321

oldu ve madencilikteki kapitalizmin aa aamasndaki gelime durdu. Sultanlar maden ihracn nlediler ve maden kiracln verimli bir i olmaktan karan monopol hkmleri koydular. So nu olarak Balkan ehirleri feodal sisteme ncesinden daha kuvvet li bir ekilde balandlar. Osmanl feodalizmi, Dnya tarihinde fatihlerin ileri gelimele re engel olduu ve uzun zaman durgunlua yol atklar feodalizm rneklerine uymaktadr. Marksist klsikler bu fenomeni tarihin geliimi kanunlarna tbi srece uygun grmektedirler: Dnya tarihinin kaygan ve ayni biimde, baz zamanlar dev sramalarla gerilemeksizin, daima ilerleme halinde olduunu sanmak diyalek tie, bilime aykrdr, teorik ynden yanltr (*). Balkanlar iin trajik olan, 14. yzylda ekonomik ve sosyal yaps itibariyle Bat ve Orta Avrupa'yla ayn ynde bir ilerlemeye sahip olmasyd. Ne var ki, farkl olarak Balkanlar'da lkeyi koruyacak kuvvetli bi merkez otorite yoktu. Daha Osman zamannda Kk Asya'daki kyl ve denizciler yeni iktidarla ittifak aryor, Osmanllara tbi olmakta ekonomik kazan ve sosyal gvenlik umuyorlard. Bulgaristan, Peleponez ve Trakya'da mahall isyanlar vard. Trklere kar tek byk hare ket Arnavutluk'ta grld. Bosna'da kyller Osmanllara kurtatrc gzyle baktlar; hatta 16. asrda Salzburg ve Wrzburg ev resindeki Alman kylleri bile Osmanllara ayn gzle bakyorlar d. Din erknn Latin dmanl da Trklerin yaylmasna yar dmc oldu. Yunan ve Slavlar arasnda yalnz byk aristokrasi Trklere karyd. Trk istilas genellikle bu snfn elindeki top ran tamamn almaktayd. Tmarla yetinen kk toprak sahip leri ise bu lkelerde Trk taraftan gruplar meydana getirdiler. Trklerin Balkanlar' istila etmesinin buradaki retim gle rini gelitirmediini belirtmitik. Ancak bu tesbit, meselenin bir yndr. Meselenin dier yan ise Osmanllarn kendi gelimeleri ile ilgilidir: ok ileri bir srama olarak niteliyebilecejmiz bu ge lime, gebelikten tarma geitir. Trk kylerindeki .kk zenaatlar tarmdan ayrlm, belli insan gruplarnn asl geim kay na olmutur; tpk Slav, Cermen, Arap ve Mool kavimlerinde olduu gibi, Osmanllarda da devlet dorudan doruya geni ya banc topraklarn fethiyle ortaya kt. Geni topraklara egemen
(*) LENN, Uber die Junius-Broschre 1916, Werke, 22, S. 315).

322

Dr. Dou PERNEK

olmak iin gentilice rgtlenme elverili deildi >(*). Ancak bilin dii gibi, kavimler g srasnda fatih boylarla maluplar ayn ekonomik gelime aamasndaydlar ve toplumun ekonomik temeli ayn kald (Engels). Osmanllarda, gentilice rgtlenmeden, hzla ilknce patriyarkal, daha sonra tam feodal despotlua geildi. Ana dolu ve Rumeli iin bir ilerleme olmad; retim ilikileri, rn ran tna dayanan feodalizmi biiminde devam etti. nk Trk toplu mu iin ilerlemenin biricik yolu buydu. Bu sebeple, Bizans - Slav uygarl ile Seluk - Osmanl uygarl arasnda sentez sz konu su deildir. Ayn aamada olmayan uygarlklar arasnda sentez imkn bulunmamaktadr. Latin dnyasnda feodalizmin douu nun zellii, Roma ve Cermen kurumlarnn retim alannda, dev let rgtlenmesinde ve ideolojide senteze ulamasyd. ki toplum arasnda uygunluk ve oranllk ne derece az ise, feodal sentez o derece dengesiz olmakta, feodal toplum h a m ve mkemmellikten

uzak kalmaktadr. Osmanllar, Anadolu ve Rumeli'yi birbirine kaynatramad. Balkan feodalizminin ileri ekli, fatihler iin birinci derecede is tismar konusu ve kendi toplumlarnn gelimesi iin katalizrd. Tebann islm dinine gemesi istenmiyordu. Trkerin yukar aa madaki feodalizmi, (Hochfeudalismus), Balkanlar'n ileri feoda lizmini (Spaetfeudalismus) izleyerek ve onun yannda geliti; Bal kanlarn geliimini 18. Yzyla kadar kesintiye uratt ve geciktir di. Osmanl feodalitesinin biri douya, dieri batya dnk iki y z vard; Seluklu feodalitesinden daha gelimi ve rgtl olmak la beraber Avrupa feodalizmi seviyesine de ulamamt. Osmanllarda slam yksek kltrnn ehirci karakteri kay bolmu, sisteme damgasn, Abbasilerde olduu gibi byk tccar lar ve limler deil, asker ve idar memurlar vurmutu. Osmanllarda rn rant o derece ykselmiti ki, alma art larnn ve retim aralarnn yeniden retimi cidld surette^ tehlike(*) Roma illerinin efendisi bulunan Cermen halklar, fethettikleri yeri bir dzene koymak zorundaydlar. Ama, Romal kitleler, ne gentilice grup lar iine kabul edilebilirdi, ne de bu gruplar aracyla egemenlik alt na alnabilirlerdi. Hereyden nce ou yerlerde varlklarn srd ren yerel Roma ynetim organlarnn bana, Roma devleti yerine ge ecek bir ey (substitut) koymak gerekiyordu, ve bu da ancak bir ba ka devlet olabilirdi; yleyse gentilice kurulu organlarnn, devlet or ganlar haline dnmeleri, ve bu iin de, artlarn basks altnda, ok abuk olmas gerekiyordu. (ENGELS, Ailenin, zel Mlkiyetin ve Devletin Kkeni, ev. K. Somer, Ankara: 1967, s. 214).

WERNER'E GRE OSMANLI FEODALTES

$2$

ye girmi, bu durum retimin az veya ok ykselmesini imknsz klm, reticiye ancak asgar yiyecek maddesini salamt. Btn feodal toplumlarda yeniden retim masraflar, smrene deil, reticiye yklenmitir. Osmanl devletinde kyl ekonomisinin ye niden retimi, retim kapasitesinin, rantn merkezlemi biimi yo luyla devlet yararna zaptedilmesi hayli glemitir. II. Mehmet zamannda kylden ve zenaatkrlardan alnan art rn savata harcanm ve Trk feodalizminin gelime temposu suni olarak ya valatlmtr. Yukardaki sebeplerle Trk feodalizminin batdan stn oldu u iddialar (Saarisalo) kabul olunamaz. Bu iddiaya mesnet ola rak, sipahi yararna angarya olmamas ve topraa bal kleliin bu lunmamas gsterilmektedir. Unutulmamas gerekir ki, Osmanl larda devlet iin zorunlu alma vard ve reaya fiilen topraa ba l durumdayd. imparatorluun muhteemi ve sayg telkin eden asker gc, imparatorluk iindeki btn unsurlarn amansz smrs paha sna saland. Trkler de Hristiyan kyller gibi egemen snflarn bask ve zulm altnda yaadlar. Werner, kitabnn son satrla rnda, Pero Tafur'a atfta bulunarak Trklerin asil ve necip, ger ekleri seven, faziletli bir halk olduunu belirtmektedir.