You are on page 1of 56

ΟΙΚΙΕΣ ΕΛΛΗΝΩΝ

Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ
ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ
ΕΠΟΧΗ
ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΕΣ ΟΙΚΙΕΣ ΤΗΣ
ΠΕΡΓΑΜΟΥ
Η ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΥΣΤΕΡΟΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ
ΔΗΛΟ
Η ΕΠΑΥΛΗ ΤΟΥ ΜΑΝΙΟΥ ΑΝΤΩΝΙΝΟΥ ΣΤΗΝ
ΝΙΚΟΠΟΛΗ
ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΤΙΣ ΟΙΚΙΕΣ
ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 6

Η αρχαιολογία της ελληνικής
κατοικίας, χθες και σήμερα
Marie-Christine Hellmann
Διευθύντρια Ερευνών, Γαλλικό Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (CNRS)
Maison René-Ginouvès de lʼarchéologie et de lʼethnologie, Παρίσι

Η δημοσίευση των κατοικιών της Πριήνης, της Δήλου και της Ολύνθου, αλλά και η τεράστια αύξηση του αριθμού των
κατοικιών όλων των περιόδων και σε όλες τις περιοχές του αρχαίου ελληνικού κόσμου που έχουν έρθει στο φως
ανάγκασε τους αρχαιολόγους να αλλάξουν την οπτική που τις προσεγγίζουν και τις μεθόδους που ακολουθούν στη
μελέτη τους. Η αρχαιολογία της «ελληνικής κατοικίας» έγινε αυτή «της ζωής μέσα στις ελληνικές κατοικίες» και η κατοικία δεν μελετάται πλέον αυτή καθεαυτή, αλλά κυρίως για τους κατοίκους της, που ανήκουν σε όλες τις κοινωνικές τάξεις.

Η

μεταστροφή αυτή και το ενδιαφέρον που δείχνουν οι μελετητές
της ελληνικής αρχαιότητας σήμερα για την κατοικία και γενικότερα για την
καθημερινή ζωή μέσα στις κατοικίες θα
μπορούσε να μας κάνει να ξεχάσουμε ότι
για καιρό θεωρούσαν αυτό το θέμα απολύτως δευτερεύον. Ωστόσο, μια τέτοια
θεώρηση της κατοικίας εξηγείται εύκολα.
Ο ελληνικός πολιτισμός κληροδότησε
στους μεταγενέστερους τέτοια ιερά και
ναούς, θέατρα αλλά και εντυπωσιακούς
τάφους, συχνά καλά διατηρημένους,
στην ηπειρωτική Ελλάδα, στις δυτικές
αποικίες και στις ακτές της Μικράς Ασίας,
ώστε οι αρχαιολόγοι αναπόφευκτα να παρασυρθούν από αυτές τις θαυμαστές κατασκευές, κυρίως από μάρμαρο, με γλυπτή ή τουλάχιστον ανάγλυφη διακόσμηση. Για να σχεδιάσουν τον Παρθενώνα,
τους κίονες του ναού του Απόλλωνα στα
Δίδυμα ή το σύνολο των ναών της Ποσειδωνίας, οι αρχιτέκτονες δεν είχαν ανάγκη
τις ανασκαφές, παρά μόνο επικουρικά.
Ήδη από την εμφάνισή τους, στα τέλη
του 19ου αιώνα, τα πρώτα «εγχειρίδια»
ελληνικής αρχιτεκτονικής ακολουθούσαν
την παράδοση μεγάλων έργων όπως του
Antiquities of Athens των James Stuart και
Nicholas Revett. Τα εγχειρίδια αυτά ήταν
επικεντρωμένα στους ναούς και τους ελληνικούς αρχιτεκτονικούς ρυθμούς, σύμφωνα με τις κατόψεις και τα ορατά στοιχεία, με σκοπό να παράσχουν πρότυπα
6

1. Βεργίνα. Σχέδιο του ανακτόρου, μερικώς ανασκαμμένου κατά τον 19ο αιώνα (σχέδιο H. Daumet).

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 7

στους νέους αρχιτέκτονες που
κλήθηκαν να κατασκευάσουν σε
νεοελληνικό ύφος τόσο δημόσια
κτήρια και εκκλησίες όσο και κατοικίες σεβαστού μεγέθους. Έτσι
οι δωρικοί κίονες και τα αετώματα, οι Καρυάτιδες, τα ιωνικά κιονόκρανα και οι ρόδακες του Ερεχθείου διακοσμούν σήμερα τις
προσόψεις πολλών δημόσιων κτηρίων ή ιδιωτικών κατοικιών, όχι
μόνο στην Αθήνα, αλλά και στο Βερολίνο, το Παρίσι, το Λονδίνο.
Κάποιες κατοικίες της αρχαίας Ελλάδας, κυρίως στην Αθήνα και αργότερα στη Δήλο, είχαν 2. Πριήνη. Κατόψεις κατοικιών του τύπου με προστάδα.
ανασκαφεί αρκετά νωρίς αλλά
κρίθηκε ότι δεν μπορούσαν να αποτελέσουν πρότυπα για
παρ’ όλα αυτά, ότι η Πομπηία μπορεί αρκετά καλά να δώσει
τους αρχιτέκτονες, διότι τα ερείπιά τους δεν είχαν τίποτα το
την ιδέα του τρόπου με τον οποίο ήταν διακοσμημένα τα ελεξαιρετικό, εάν τα συγκρίναμε με αυτά της μνημειακής αρχιληνικά σπίτια, τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά».
τεκτονικής και ιδίως με τα σπίτια που ήρθαν στο φως στις
Κάποια χρόνια νωρίτερα, στην ακρόπολη της Περγάμου,
ανασκαφές της Πομπηίας: σ’ αυτά τα τελευταία θα έπρεπε
η έρευνα ενός ή περισσότερων βασιλικών ανακτόρων δεν
να αναζητηθούν καλά οργανωμένοι χώροι, συμμετρικοί και
είχε επιτρέψει την αποκάλυψη παρά μόνο των κακοδιατηρηκυρίως διακοσμημένοι με εντυπωσιακές τοιχογραφίες και
μένων θεμελίων μεγάλων κατοικιών με εξαιρετικά ψηφιδωτά
κήπο που τον στόλιζε ένα σιντριβάνι. Στην Ελλάδα, η αποδάπεδα, οι οποίες ήταν όμως δύσκολο να χρονολογηθούν
γοήτευση ήταν πολύ πιο μεγάλη μεταξύ των ανασκαφέων,
ενώ οι κατόψεις τους ήταν ελάχιστα σαφείς. Ενθουσιασμέπου είχαν στο μυαλό τους όχι μόνο τα σπίτια της Πομπηίας,
νοι από τον μεγάλο Βωμό του Διός –τον «Βωμό της Περγάαλλά πάνω απ’ όλα τις περιγραφές των φιλολογικών πηγών,
μου»–, από τους ναούς και τα ιερά στα οποία είχαν στηθεί
αυτές των ομηρικών ανακτόρων και μιας μεγάλης ελληνικής
τόσα αγάλματα, οι γερμανοί ανασκαφείς εγκατέλειψαν στη
κατοικίας όπως τη φαντάστηκε ο Βιτρούβιος, πολλούς αιώσυνέχεια τα οικιστικά τετράγωνα της Περγάμου, όπου η ελνες μετά τον Όμηρο, στο έργο του De architectura (VI.7.1-4).
ληνιστική φάση των κατοικιών ήταν πολύ λιγότερο διατηρηΑπό το 1861, ο αρχαιολόγος Léon Heuzey και ο αρχιτέκτονας
μένη απ’ ό,τι η ρωμα κή φάση. Η μελέτη των περγαμηνών καHonoré Daumet είχαν εντοπίσει το ανάκτορο των αρχαίων
τοικιών, που μπορεί να είναι πολύ απλές (μόνο με δύο δωμάΑιγών στα Παλατίτσια (εικ. 1), τη σημερινή Βεργίνα, αλλά η
τια) ή αντίθετα του τύπου με μεγάλη περίστυλη αυλή, δεν ξαδημοσίευση των κιονοκράνων και μέρους της κάτοψης του
νάρχισε παρά πρόσφατα – και έτσι τα υποτιθέμενα πέντε
ανακτόρου από αυτούς τους πρωτοπόρους ήρθε πολύ νω«ανάκτορα» έγιναν τρία. Είναι αλήθεια ότι η ανασκαφή της
ρίς: εκείνη την εποχή, οι πραγματικές ιδιαιτερότητες της μαΠριήνης, που πραγματοποιήθηκε από το 1895 ως το 1898 σε
κεδονικής αρχιτεκτονικής δεν ήταν ακόμα γνωστές και το πασυνέχεια εκείνης της Περγάμου, αποκάλυψε έναν απολύτως
λάτι της Βεργίνας δεν μπορούσε να ενταχθεί στην κατηγοορθογώνιο ρυμοτομικό σχεδιασμό (παρά τις απότομες κλίρία των βασιλείων, όπως έγινε στα τέλη του 20ού αιώνα, με
σεις και τους δρόμους με κλίμακες, όπως στην Πέργαμο)
έμφαση στη σημασία των περίστυλων αυλών που περιβάλπου συγκεντρώνει, τουλάχιστον στη φάση του 4ου αιώνα
λονται από πολλά δωμάτια, από τα οποία ορισμένα λειτουρπ.Χ., μακρόστενες και αρκετά μικρές κατοικίες, οι οποίες μοιγούσαν ως χώροι υποδοχής. Από την πλευρά του ο αρχιτέάζουν να αναπαράγουν περισσότερο ή λιγότερο τον ίδιο τύκτονας Victor Laloux, που είχε εργαστεί στο ιερό της Ολυπο, με παραλλαγές: μπαίνουμε είτε απευθείας είτε από έναν
μπίας, εξέδωσε το 1888 στο Παρίσι ένα μικρό βιβλίο με τίτλο
πλευρικό διάδρομο σε μια αυλή μετρίων διαστάσεων, που
Architecture grecque, όπου αφιέρωνε μόνο πέντε σελίδες στα
οδηγεί σε ένα ή δύο δωμάτια από έναν προθάλαμο κάποιες
«ελληνικά σπίτια», οικτίροντας την ταπεινότητα των κατοικιών
φορές με δύο κίονες (εικ. 2). Στη δημοσίευση του 1904 ο
που είχαν βρεθεί και τον ανολοκλήρωτο χαρακτήρα των αναTheodor Wiegand χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο
σκαφών στα Παλατίτσια, προτού μεταφράσει τις παραγρά«Prostashaus» γι’ αυτόν τον τύπο κάτοψης, αν και η χρήση
φους του Βιτρούβιου που μιλούν για μια ελληνική κατοικία
του όρου προστάς στα αρχαία κείμενα υποδηλώνει μια κατααρκετά όμοια με ένα παλάτι και να καταλήξει: «πιστεύουμε,
σκευή πιο μνημειακή. Ορισμένα από αυτά τα σπίτια στη συΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

7

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 8

νέχεια συγχωνεύθηκαν και εξελίχθηκαν σε ένα σπίτι με περίστυλη
αυλή. Ένα από τα ενδιαφέροντα
στοιχεία αυτής της μονογραφίας
του 1904 είναι η σφαιρική οπτική
της: η οικιστική αρχιτεκτονική και
μια επιλογή αντικειμένων που αποκαλύφθηκαν δημοσιεύτηκαν σε
συνεχόμενα κεφάλαια, λαμβάνοντας υπόψη τον τόπο εύρεσης
και αναζητώντας συγκρίσεις, ακόμα και σύντομες, με άλλες αρχαιολογικές θέσεις.
Αλλά τα σπίτια της Πριήνης
δεν ήταν εντυπωσιακά και η ακριβής σημασία τους δεν μπορούσε
ακόμα να γίνει κατανοητή από
τους συγγραφείς των τριών άρθρων για τα λήμματα domus, thalamus και gynaeceum στο μεγάλο λεξικό ελληνικών και ρωμα κών αρχαιοτήτων (Dictionnaire des
antiquités grecques et romaines),
που εκδόθηκε μεταξύ 1877 και
1919 στο Παρίσι με την επιστημονική επιμέλεια των Ch. Daremberg και Ed. Saglio. Για το ελληνικό σπίτι διαβάζουμε εδώ φράσεις που μας κάνουν σήμερα να
χαμογελάμε, όπως για παράδειγμα η εξής (τ. ΙΙ, 1, σ. 337): «Η μεγάλη ελληνιστική οικία που περιγράφει ο Βιτρούβιος είναι μια εξέλιξη της ελληνικής οικίας της εποχής του Περικλή. Αυτή με τη σειρά της αναπαράγει όλα τα κύρια
χαρακτηριστικά του ομηρικού ανακτόρου, που παρουσιάζεται σαν
μια μεγάλη αγροικία. Και βρίσκουμε τα δομικά στοιχεία αυτών των
3. Δήλος, Οικία της Τρίαινας. Σχέδιο αποκατάστασης από τον Albert Gabriel.
πριγκιπικών αγροικιών στην καλύβα του αγρότη». Αυτού του είδους οι παρατηρήσεις είναι χαρακτηριστικές του 1900, όταν
γάρου, διότι έπρεπε να προσαρμοστεί απολύτως στο λεξιη ύπαρξη μιας συνέχειας μεταξύ της αρχιτεκτονικής του ομηλόγιο του Ομήρου.
ρικού μεγάρου, αυτής των οικιών του 5ου-4ου αιώνα και τελικά αυτών του 2ου-1ου αιώνα π.Χ., που ενέπνευσαν τον ΒιΟι μεγάλες επιστημονικές μελέτες
του πρώτου μισού του 20ού αιώνα
τρούβιο, έμοιαζε αναντίρρητη. Το έργο του B. Carr Rider, The
Greek House, που δημοσιεύθηκε το 1916 στο Κέμπριτζ, υιοΚατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου η ανασκαφή των ελθετεί το ίδιο ύφος· λαμβάνοντας υπόψη περισσότερο τις φιληνιστικών κατοικιών της Δήλου, η οποία είχε ξεκινήσει στα
λολογικές μαρτυρίες από τις ανασκαφές, κατατάσσει τα σπί1880, είχε προοδεύσει αρκετά, και όχι μόνο στη «Συνοικία
τια της Πριήνης στον τύπο με πρόδομο και σ’ αυτόν του μετου Θεάτρου» στα νότια του ιερού του Απόλλωνα. Είχε φανεί
8

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 9

ότι ορισμένες δηλιακές κατοικίες μπορούσαν να ανταγωνιπαράδειγμα, όταν μια κιονοστοιχία μιας περίστυλης αυλής
στούν, ως προς τις διαστάσεις αλλά και τη διακόσμηση, αυέχει μεγαλύτερο ύψος από τις τρεις άλλες: στην περίπτωση
τές της Πομπηίας και του Ηράκλειου – άλλωστε ήταν περισαυτή πρόκειται για ένα «ροδιακό περιστύλιο» (εικ. 4). Δεν πασότερες και καλύτερα διατηρημένες απ’ ό,τι αυτές της ελρέλειψε επίσης να παρατηρήσει τα εργαστήρια και τα καταληνιστικής Θήρας (δημοσιευμένες το 1904 από τους Fr. Hiller
στήματα κατά μήκος των πιο πολυσύχναστων δρόμων, τοvon Gaertringen και P. Wilski), με τις οποίες είχαν κοινά στοιποθετημένα εκεί ώστε να υποδέχονται τους πιθανούς αγοχεία. Ο Αlbert Gabriel, ένας γάλλος αρχιτέκτονας, το έργο
ραστές. Σημείωσε λοιπόν ότι τα σχέδια ποικίλλουν και αντιτου οποίου ήταν παραγνωρισμένο μέχρι τη διοργάνωση δύο
κατοπτρίζουν την οικονομική και κοινωνική διαφοροποίηση.
εκθέσεων –η μία στην Κωνσταντινούπολη το 2006, η άλλη
Εάν στη Δήλο υπάρχουν όλα τα είδη περίστυλων αυλών (εικ.
στη Μύκονο το 2008–, αποκάλυψε και σχεδίασε έναν μεγάλο
5), είναι ωστόσο σπάνιες στο οικοδομικό τετράγωνο ΙΙΙ της
αριθμό δηλιακών σπιτιών μεταξύ των ετών 1908 και 1911,
«Συνοικίας του Θεάτρου», όπου οι «μικρές διαστάσεις και ο
αλλά χωρίς να προσπαθήσει να
εξηγήσει τις αποκαταστάσεις του
και χωρίς να τις κάνει αληθινά
γνωστές· ωστόσο στη Δήλο ανακάλυψε την ελληνική οικιστική
αρχιτεκτονική, προτού αφιερωθεί
στην αποκάλυψη και στην ανάλυση της αρχιτεκτονικής των αρχαίων σπιτιών όλων των περιόδων
στη Μικρά Ασία. Ορισμένα από
τα σχέδιά του (εικ. 3) χρησιμοποιήθηκαν στην εικονογράφηση των
δύο τόμων με τις μελέτες της δηλιακής κατοικίας που δημοσίευσε
ο Joseph Chamonard από το
1922 έως το 1924. Πρέπει να επιμείνουμε στο ενδιαφέρον αυτού
του πρωτοποριακού για την εποχή του έργου, διότι είναι ελάχιστα αναγνωρισμένο στις πρόσφατες έρευνες, πολύ περισσότερο
αφού εκτυπώθηκε σε ένα σχήμα
διόλου εύχρηστο και καθόλου εύκολο στην ανάγνωση για τους μη
γαλλόφωνους. Πρώτον, ο Chamonard περιέγραψε αναλυτικά
ένα μεγάλο οικοδομικό τετράγωνο και τα σπίτια του, μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια, σε σύνδεση με το δίκτυο των δρόμων, χωρίς να παραλείψει τις σωληνώσεις, τα πολυάριθμα αποχωρητήρια και την ύπαρξη ενός κυκλικού
λουτρού (θόλος) του τύπου του
laconicum. Κατανόησε ότι οι κατόψεις των κατοικιών της ελληνιστικής Δήλου δεν ήταν παρόμοιες με αυτήν της ελληνικής οικίας του Βιτρούβιου, εκτός από
κάποιες λεπτομέρειες, όπως, για 4. Δήλος, Οικία της Τρίαινας. Όψη από την κιονοστοιχία του «ροδιακού περιστυλίου».
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

9

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 10

5. Δήλος, Οικία του Ινοπού. Σχέδιο της αυλής από τον Gerhard Poulsen στα 1912.

περιορισμένος αριθμός δωματίων» αφήνουν να μαντέψουμε
έναν μέτριο πληθυσμό (σ. 36-37), όπου «το περιστύλιο … ποικίλλει ως προς τη λειτουργία, λιγότερο ως προς τη χρονολογία και περισσότερο ως προς τη σημασία της κατοικίας,
του πλούτου του ιδιοκτήτη ή της μικρής περιουσίας του» (σ.
114), εξ ου η κρίση του στη σ. 102: «τα σπίτια μας –και ένα
μεγάλο μέρος του ενδιαφέροντός τους βρίσκεται εκεί– είναι,
στην πλειονότητά τους, σπίτια ταπεινών ανθρώπων περιορισμένων στα απαραίτητα». Είναι αλήθεια ότι αυτό το έργο στερείται συγκριτικών αναλύσεων και ότι επικεντρώνεται στην
αρχιτεκτονική ανάλυση, παρουσιάζοντας μόνο μια επιλογή
ευρημάτων, καθώς η δημοσίευση των αντικειμένων που αποκαλύφθηκαν στα σπίτια είχε προβλεφθεί να γίνει σε ξεχωριστούς τόμους. Όμως, συνολικά, η πλειονότητα των παρατηρήσεων του Chamonard στους δύο τόμους του Exploration
archéologique de Délos όπως και σε ένα άρθρο δημοσιευμένο
το 1933, που είναι αφιερωμένο στις τέσσερις κατοικίες του
τετραγώνου της Οικίας των Προσωπείων, είναι νέες και σωστές. Η ερμηνεία αυτού του συνόλου αμφισβητήθηκε δύο
χρόνια αργότερα από τον A. Rumpf, που ισχυριζόταν ότι δεν
υπήρχε εκεί παρά μία μεγάλη οικία που περιλάμβανε όλα τα
δωμάτια, αίθουσες και διαδρόμους που ανέφερε ο Βιτρούβιος. Αν και διάφοροι ειδικοί είχαν πολλές φορές υπενθυμίσει ότι έπρεπε να στηρίζεται κανείς στην ανάλυση του Cha10

monard, που προτιμούσε την επί τόπου παρατήρηση των
πραγματικών στοιχείων από τα αρχαία κείμενα, η επιμονή
στην εσφαλμένη υπόθεση του A. Rumpf συνεχίστηκε και η
άποψή του είναι ακόμα αποδεκτή σε μια εξαίρετη έκδοση του
Βιτρούβιου, που κυκλοφόρησε το 1997 στο Τορίνο.
Πράγματι, περισσότερο από άλλους αρχαιολογικούς κλάδους, αυτός της ελληνικής κατοικίας δυσκολεύεται να αγνοήσει τα πολλά και διάφορα φιλολογικά κείμενα, που αποκαλύπτουν την οργάνωση του χώρου στο εσωτερικό των κατοικιών. Το διαπιστώνουμε στη μεγαλειώδη έκδοση των ανασκαφών της Ολύνθου (1929-1952): πέρα από τις εμβριθείς περιγραφές των ανασκαμμένων κατοικιών, περιλαμβάνεται ένα
μεγάλο κεφάλαιο όπου είναι συγκεντρωμένες όλες οι μαρτυρίες για το ελληνικό σπίτι. Συνάδελφοι έχουν ήδη μιλήσει,
σε προηγούμενα τεύχη του περιοδικού, γι’ αυτήν την έκδοση
των σπιτιών της Ολύνθου και τον θεμελιώδη χαρακτήρα της·
αν και μόνο ένα μικρό τμήμα της πόλης είναι γνωστό και
παρά τις ανεπαρκείς αποκαλύψεις ή τις υπό συζήτηση αναλύσεις σε αυτούς τους τόμους, παραμένουν η απαραίτητη
αναφορά για τις κατοικίες των κλασικών χρόνων. Εξάλλου,
καθώς η ανασκαφή της Ολύνθου ήταν πιο φροντισμένη από
αυτήν της Πριήνης και της Δήλου, η δημοσίευσή της μας
προσφέρει σήμερα περισσότερες λεπτομέρειες για τον εξοπλισμό των σπιτιών, για παράδειγμα για τις κλειδαριές, τα
τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 11

υφαντικά βάρη, τις κεράμους με οπή, κ.ά., και αντιλαμβανόμαστε καλύτερα τις χειρωνακτικές δραστηριότητες που οδηγούσαν προς τα έξω. Ωστόσο, η τεκμηρίωση ενός τομέα μαγειρείου («kitchen complex») στην Όλυνθο συχνά ερμηνεύεται λανθασμένα, διότι πολλοί αρχαιολόγοι συμπέραναν ότι
στην αρχαία Ελλάδα η προετοιμασία των γευμάτων γινόταν
συνήθως σε έναν ειδικό χώρο και μάλιστα κοντά σε σημείο
που διέθετε λουτήρα. Αντίθετα, γνωρίζουμε σήμερα ότι στην
πλειονότητα των κατοικιών όλων των εποχών, το «μαγειρείο»
ήταν στους εξωτερικούς χώρους του σπιτιού, μερικές φορές
στην παστάδα, με χρήση πυραύνων (όπως αυτά που βρέθηκαν στην Πριήνη και στη Δήλο, ακόμα και στην Όλυνθο), ενώ
οι κάτοικοι έπρεπε γενικά να αρκεστούν σε δεξαμενές ή σε
μια λεκάνη (λουτήριον) για την ατομική υγιεινή. Στην πραγματικότητα, αυτό που κάνει τις ολυνθιακές κατοικίες άκρως
ενδιαφέρουσες είναι η μεγάλη ομοιότητα των κατόψεών τους.
Οι οικίες είναι διατεταγμένες ανά πέντε σε σειρές, με μέσο
εμβαδόν 293 τ.μ., και σε οικοδομικά τετράγωνα ενός ορθογώνιου πολεοδομικού σχεδίου. Ο D.M. Robinson μπορούσε
λοιπόν να μιλάει για ένα επαναλαμβανόμενο πρότυπο οικίας
με παστάδα («pastas house», εικ. 6), όπου η αυλή, τοποθετημένη στο νότιο μισό της οικίας, βλέπει προς τα βόρεια σε
πολλά δωμάτια διαμέσου μιας εγκάρσιας στοάς με κίονες,
και σπανιότερα μέσα από κάποιου είδους διάδρομο. Αυτό
αντιστοιχεί αρκετά στην αρχαιοελληνική έννοια της λέξης παστάς. Από τότε, οι αρχαιολόγοι ψάχνουν αυτόματα να ταξινομήσουν τις κατοικίες χωρίς περιστύλιο πότε στον τύπο οικίας με παστάδα (γνωστού στη Θάσο αλλά επίσης στις αποικίες της Σικελίας, από τον 7ο αιώνα π.Χ.), πότε στον τύπο οικίας με προστάδα, που είναι σαφώς πιο σπάνιος, ξεχνώντας
συχνά ότι κάποιοι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η διάκριση ανάμεσα σε αυτούς τους δύο όρους (άλλοτε είχαν θεωρηθεί συνώνυμοι από τον Βιτρούβιο!) δεν είναι πραγματικά ξεκάθαρη
από αρχαιολογικής πλευράς. Αυτό που φαίνεται πολύ καθαρά, σύμφωνα με τις ανασκαφές της Ολύνθου, είναι ο τρόπος με τον οποίο ο τύπος του σπιτιού με παστάδα («pastas
house») εξελίχθηκε στον τύπο με περίστυλη αυλή, με την
προσθήκη μιας δεύτερης κιονοστοιχίας, ύστερα μιας τρίτης
και μιας τέταρτης στις υπόλοιπες πλευρές. Η έπαυλη της
Αγαθής Τύχης δεν διαθέτει παρά ένα τμήμα περιστυλίου,
αλλά γνωρίζουμε το λιγότερο έξι σπίτια στην Όλυνθο που
έχουν ολόκληρο περιστύλιο, μεταξύ των οποίων η Οικία του
Κωμικού, που χρονολογείται πριν από το 400 π.Χ., ενώ η
έπαυλη της Αγαθής Τύχης είναι νεότερη.

όμως των σπιτιών και όχι στις προσόψεις τους. Αυτές θα παραμείνουν πάντα απλές και με λίγα παράθυρα τοποθετημένα
ψηλά, όπως αυτά που είναι ακόμα ορατά στο Όρραον (σημ.
Γυμνότοπο). Η εισαγωγή της περίστυλης αυλής στην αρχιτεκτονική της κατοικίας συνοδεύεται από τον πολλαπλασιασμό
και τη διαφοροποίηση των δωματίων που ανοίγουν σε αυτήν.
Αυτά τα δωμάτια διακοσμούνται όλο και περισσότερο με τοιχογραφίες και επιδαπέδια ψηφιδωτά που μιμούνται τάπητες
με φυτικά μοτίβα. Με την άνοδο του ατομικισμού, κάθε ιδιο-

Οι κατοικίες και οι κάτοικοί τους στην πόλη
και στην ύπαιθρο
Η αύξηση του αριθμού των ανασκαφών έδειξε ότι η προτίμηση για τις πιο μεγάλες επιφάνειες αλλά και για την επιδεικτική χλιδή αναπτύσσεται από τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. και
ακόμα περισσότερο στον 4ο και 3ο αιώνα, στο εσωτερικό
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

6. Όλυνθος. Ορθογώνιο πολεοδομικό σχέδιο που περιλαμβάνει «οικίες
με παστάδα».

11

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 12

κτήτης θέλει να βάλει την προσωπική του πινελιά στην κατοικία του. Εξάλλου, οι ανώτεροι πτολεμαίοι αξιωματούχοι
που κατασκεύασαν στην Πάφο της Κύπρου τάφους με περίστυλη αυλή, όπως και στην Αλεξάνδρεια όπου ανασκάφηκαν
εντυπωσιακές κατοικίες με περιστύλιο, ήθελαν να δείξουν
έτσι τη δύναμή τους στην αιωνιότητα (εικ. 7).
Ως τα τέλη του 20ού αιώνα όλοι οι τύποι ελληνικών οικιών
είχαν μελετηθεί και δημοσιευτεί, συμπεριλαμβανομένων αυτών που στερούνταν χλιδής καθότι βρίσκονται στη χώρα, σε
τοποθεσία λίγο ή πολύ απομονωμένη. Η κάτοψη των αγροτικών κατοικιών όπως αυτών στη Βάρη Αττικής (εικ. 8) ή στο
Δέμα λίγο διαφέρει από το σχέδιο των σπιτιών της Ολύνθου·
η αυλή είναι πιο μεγάλη, αλλά η οικία της Βάρης διέθετε έναν
πύργο στη μια γωνία, αναγνωρίσιμο από τους πολύ χοντρούς
τοίχους του, και επιπλέον ένα αλώνι. Ενώ τα σπίτια-πύργοι
είναι πολύ σπάνια στην αστική ζώνη, και μπορούν να είναι η
έκφραση του πλούτου ενός ιδιοκτήτη που θέλει να ξεχωρίζει
από τους άλλους –αναφερόμαστε στην Οικία με το Αέτωμα
της Δήλου, που είχε το προνόμιο μιας ωραίας θέας ολόγυρα– η μελέτη της αττικής χώρας και τελικά της υπαίθρου της
Νότιας Ελλάδας έδειξε ότι οι πύργοι είναι γενικά κατασκευές
που ανήκουν σε αγροτικές εκμεταλλεύσεις. Δεν είναι λοιπόν
παράξενο που απαντούν από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ.
στην Κολοφώνα, μια μικρή ιωνική εγκατάσταση της οποίας
οι κάτοικοι ζούσαν από τη γεωργία.
Το 1986, όταν ο W. Hoepfner και ο E.-L. Schwandner εξέδωσαν την πρώτη εκδοχή του Haus und Stadt im klassischen
Griechenland, η ανασκαφή πολλών οικιστικών τετραγώνων
επέτρεψε να γνωρίσουμε καλύτερα όχι «την ελληνική κατοικία», όπως λεγόταν παλαιότερα, αλλά «τις ελληνικές κατοικίες», πάντα διαφορετικές παρά τα κοινά σημεία. Αφού γρήγορα επανεκδόθηκε με κάποιες αλλαγές, αυτό το ωραίο βι-

7. Πάφος. Περίστυλη αυλή πτολεμα κού τάφου, εμπνευσμένου από την
αρχιτεκτονική της κατοικίας.

βλίο συνέβαλε στην τοποθέτηση των κατοικιών στο κέντρο
του ενδιαφέροντος όλων των αρχαιολόγων· δημιούργησε μάλιστα ένα θέμα «της μόδας». Η μεγάλη ποιότητα της εικονογράφησης συνέβαλε οπωσδήποτε στην επιτυχία του Haus
und Stadt, μια επιτυχία που διαρκεί παρά τις αναπόφευκτες
κριτικές· ακόμα και στις μέρες μας οι εικόνες των σπιτιών της
Ολύνθου (ακόμα και αυτών της Δήλου) που δόθηκαν σε αυτό
το βιβλίο εξακολουθούν να αναπαράγονται. Αποκαθιστώντας
πόλεις με ορθογώνια ρυμοτομία και τυποποιημένες κατοικίες, οι δύο συγγραφείς υπέθεταν ότι ο Ιππόδαμος ο Μιλήσιος, του οποίου το όνομα έγινε συνώνυμο του ορθογώνιου
πολεοδομικού σχεδίου, είχε εφαρμόσει σ’ αυτήν τη ρυμοτομία τη δημοκρατική έννοια της ισονομίας, ίσως υπό την επίδραση των πυθαγόρειων ιδεών. Αυτή η θεωρία δεν είναι
πλέον αποδεκτή σήμερα, καθότι η ελληνική δημοκρατία δεν

8. Βάρη. Κατόψεις μιας αγροτικής κατοικίας και προτάσεις αποκατάστασης με πύργο σε μία γωνία.

12

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 13

αναζήτησε ποτέ μια κατοικία ισότητας, αντίθετα με πολλά
μερινή ζωή οι συναντήσεις ενθαρρύνονταν από την επικοιαριστοκρατικά καθεστώτα (για παράδειγμα στην Όλυνθο) και
νωνία μεταξύ των οικιακών χώρων. Πιο σπάνια παραμένει η
γνωρίζουμε ότι η κανονική ρυμοτομία ήταν πρωιμότερη από
περίπτωση των μεγάλων κατοικιών με δύο αυλές, που βρέτον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο· όχι μόνο είχε χρησιμοποιηθεί στις
θηκαν στην Ερέτρια (εικ. 9) και κυρίως στην Πέλλα. Ήταν φυαποικίες, για να δοθούν ίσοι κλήροι στους αποίκους, αλλά
σικό οι ερευνητές να θέλουν να αντιπαραβάλουν την ύπαρξη
φαίνεται ακόμα ότι είχε εφαρμοστεί στη Μίλητο από τα τέλη
των δύο αυλών με το κείμενο όπου ο Βιτρούβιος περιγράφει
του 6ου αιώνα π.Χ., πριν από την καταστροφή της πόλης από
μια τεράστια κατοικία χωρίς όροφο αλλά με δύο αυλές, στην
τους Πέρσες. Αν η ιδέα που αναπτύχθηκε σε αυτό το βιβλίο
οποία κάποιος έμπαινε πρώτα σε ένα περιστύλιο που αντι(όπου η παραγωγική συνεργασία με τους έλληνες αρχαιοστοιχούσε στο γυναικωνίτη, ο οποίος χωριζόταν από την αυλόγους έκανε γνωστή την «ιπποδάμεια» πόλη της Κασσώπης
λή που αποτελούσε τον ανδρωνίτη. Υπάρχουν ωστόσο πολκαι την ανασκαφή της περίφημης σκευοθήκης του Πειραιά)
λές διαφορές ανάμεσα στην κατοικία που περιγράφει ο Βιήταν κατά το μεγαλύτερο μέρος πρωτοποριακή για τη δεκατρούβιος και τις κατοικίες με δύο αυλές που αποκάλυψαν οι
ετία του 1980, η κατηγοριοποίηση των «Typenhäuser» (τυποανασκαφές· επιπλέον, δεν είναι βέβαιο ότι αυτός ο τύπος κάποιημένων κατοικιών) παρέμενε
παραδοσιακή, στηριγμένη στην
κατανομή: παστάς στην Όλυνθο,
προστάς στην Πριήνη. Ακόμη, η
περιγραφή των διαφορετικών δωματίων της κατοικίας επαναλάμβανε όλο το αρχαίο λεξιλόγιο,
γνωστό από τα αρχαία κείμενα,
αναζητώντας μια διαίρεση των
κατοικιών σύμφωνα με το φύλο:
οι άνδρες συγκεντρώνονταν στον
ανδρώνα και στους χώρους που
χρησίμευαν για την κοινωνική προβολή, ενώ οι γυναίκες απασχολούνταν στο γυναικωνίτη, που βρισκόταν σχεδόν πάντα στον όροφο, σύμφωνα με ένα κείμενο του
Ξενοφώντα.
Ωστόσο, πολλές πρόσφατες
εργασίες έδειξαν ότι ένας πραγματικός διαχωρισμός των φύλων,
όπως αυτός που διακρίνεται στις 9. Ερέτρια, δυτικό τετράγωνο. Ερείπια του νότιου τμήματος της Οικίας 2· η μεγάλη περίστυλη αυλή βρίσκεται
κατοικίες ισλαμικού τύπου, δεν στα αριστερά.
μπορούσε να ισχύει στην πλειοτοψης πρέπει αυτομάτως να συνδεθεί με ένα διαχωρισμό των
νότητα των ελληνικών κατοικιών, αυτών που είναι μικρές και
φύλων, που δεν δικαιολογείται στην πραγματικότητα παρά
στερούνται ορόφου ή ακόμα αυτών που έχουν μια κάτοψη
για τους δούλους, κυρίως διότι απορρέει από ένα μετασχηευθύγραμμη όπου περνάμε από το ένα δωμάτιο στο άλλο,
όπως στην Κρήτη όπου η οικιστική αρχιτεκτονική δεν εξελίματισμό (στη Μαρώνεια, για παράδειγμα). Στην πλειονότητα
χθηκε πραγματικά στο πέρασμα των αιώνων. Επιπλέον, η
των περιπτώσεων, η διαρκής αναζήτηση μιας αντιστοιχίας
πλειονότητα των κατοικιών, κυρίως αυτές των Ελλήνων της
μεταξύ των αρχαίων κειμένων και της αρχαιολογικής πραγμέσης ή φτωχής τάξης, δεν διέθεταν χαρακτηρισμένο ανματικότητας δεν είναι λίγο μάταιη;
δρώνα· η αυλή χρησιμοποιούνταν για όλες τις δραστηριότητες και τα δωμάτια παρέμειναν γενικά πολυλειτουργικά, εφόΟι διάφορες μορφές της καθημερινής ζωής
σον μπορούσε εύκολα να οργανωθεί ένα συμπόσιο, με μεΣτην αρχή του 21ου αιώνα, οι μελέτες των ελληνικών κατοιτακίνηση των κλινών από τον ένα χώρο στον άλλον. Στο εσωκιών μοιάζουν χωρισμένες σε δύο κατηγορίες. Αυτές που
τερικό του σπιτιού, οι καθημερινές δραστηριότητες διακρίακολουθούν την παράδοση των εργασιών των αρχιτεκτόνων,
νονταν βεβαίως με βάση το φύλο και οι γυναίκες απομακρύπολύ καλά εικονογραφημένες, αναζητούν πάντα λίγο ή πολύ
νονταν όταν ο κύριος του σπιτιού δεχόταν, αλλά στην καθητους «κανονικούς» τύπους των κατοικιών – για παράδειγμα,
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

13

114_Hellmann_114 08/03/2010 1:07 ΜΜ Page 14

η δημοσίευση των σπιτιών με περιστύλιο της Περγάμου και
κυρίως αυτή των κατοικιών της πόλης Σολούς στη Σικελία,
όπου ο M. Wolf εξετάζει τη διάδοση του τύπου της πολυτελούς κατοικίας με περιστύλιο σε όλη την Μεσόγειο. Αλλά μια
άλλη μέθοδος ανάλυσης χρησιμοποιείται πλέον συχνότερα.
Όταν η μορφή των δωματίων δεν μας επιτρέπει να αντιληφθούμε με ασφάλεια τη λειτουργία τους, η αρχιτεκτονική περιγραφή είναι ανεπαρκής και πρέπει να συνδυαστεί με άλλες
μεθόδους. Οτιδήποτε βρέθηκε στο εσωτερικό ενός δωματίου

10. Ζαγορά Άνδρου. Τοπογραφικό σχέδιο με το χώρο της ανασκαφής.

14

καταγράφεται, κατηγοριοποιείται και αναλύεται ίσως στο εργαστήριο (οστά, γύρη, σπόροι)· οι στατιστικές, η εθνοαρχαιολογία και η ανθρωπολογία καλούνται επίσης σε βοήθεια, για
την επιχείρηση της αποκρυπτογράφησης του οικονομικού
και κοινωνικού επιπέδου των κατοίκων του σπιτιού. Το καλύτερο παράδειγμα της εφαρμογής της αρχαιολογίας της κατοικίας («household archaeology») στην Ελλάδα είναι ίσως η
δημοσίευση κάποιων σπιτιών από τους Αλιείς το 2005· σ’
αυτές τις μη πολυτελείς κατοικίες που φαίνονται οργανωμένες με βάση την παραγωγή του
ελαιόλαδου, τα περιττώματα που
γεμίζουν τον κοπρώνα είναι εξίσου
σημαντικά με το υπόλοιπο της αυλής, ενώ η ταυτοποίηση των κοπρώνων και σε άλλες αρχαιολογικές θέσεις (όπως στη Θάσο) υποδεικνύεται επίσης με πολύ πειστικό τρόπο.
Σήμερα αυτό που εντυπωσιάζει
είναι κυρίως οι διαφορές που εμφανίζουν οι κατόψεις από τη μια περιοχή στην άλλη, καθώς και το γεγονός ότι οι κάτοικοι, ακόμη και οι
πιο ταπεινοί, δεν αγνοούνται ποτέ·
ανάμεσά τους υπήρχαν τεχνίτες
που κοιμόντουσαν συνήθως στον
τόπο της εργασίας τους, αλλά και
ανατολίτισσες πόρνες που ασκούσαν την υφαντική σε αυτήν τη μεγάλη ταβέρνα-πορνείο που ήταν το
«Bau Z», αυτή η περίεργη «κατοικία» στην Αθήνα, κοντά στον Κεραμεικό. Το χρονολογικό φάσμα των
κατοικιών που έχουν μελετηθεί διευρύνθηκε επίσης. Αφού ανασκάφηκαν σχεδόν παντού σπίτια αψιδωτά, ωοειδή ή ορθογώνια της γεωμετρικής και αρχα κής εποχής, με
ένα ή με δύο δωμάτια, και σε διαφορετικών τύπων εγκαταστάσεις
(για παράδειγμα, στη Ζαγορά (εικ.
10) και στην Υψηλή της Άνδρου,
στα Βρουλιά της Ρόδου, στο Ξώμπουργο της Τήνου, στη Σκάλα
Ωρωπού, στους Δελφούς, αλλά και
στη δυτική Ελλάδα και στη Μικρά
Ασία), αυξάνεται πλέον διαρκώς το
ενδιαφέρον για τις κατοικίες που χτίστηκαν στην Ελλάδα την περίοδο
της ρωμα κής κατοχής. Στα σπίτια
αυτά για καιρό δεν είχε δοθεί σημασία και μάλιστα κάποιες φορές
τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Hellmann_114 05/03/2010 10:08 ΠΜ Page 15

είχαν καταστραφεί κατά τις ανασκαφές, ενώ η καταγραφή
τους δείχνει ότι το ελληνικό σχήμα της περίστυλης αυλής με
δωμάτια διατεταγμένα ακτινωτά διατηρήθηκε για πολύ μεγάλο διάστημα. Κι αυτό επειδή η ρωμα κή επίδραση εκδηλώθηκε κυρίως στις τεχνικές κατασκευής και στη διακόσμηση, ενώ η εισαγωγή της ρωμα κού τύπου κάτοψης, που
είναι αξονική και συμμετρική με ένα αίθριο (atrium) στο κέντρο, ήταν προοδευτική και διαφορετική ανάλογα με τις πόλεις. Έτσι δεν μας εκπλήσσει το γεγονός ότι ο εκρωμα σμός
ήταν πιο ξεκάθαρος στις ρωμα κές αποικίες όπως στην Κόρινθο, την Πάτρα ή τη Νικόπολη παρά στην Αθήνα.
Μετάφραση από τα γαλλικά:
Φωτεινή Κοκκίνη

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΑΔΑΜ-ΒΕΛΕΝΗ Π. / ΠΟΥΛΑΚΗ Ε. / ΤΖΑΝΑΒΑΡΗ Κ., Αρχαίες αγροικίες
σε σύγχρονους δρόμους. Κεντρική Μακεδονία, ΤΑΠΑ, Αθήνα 2003.
AULT B.A., The Excavations at Ancient Halieis. 2: The Houses, The Organization and Use of Domestic Space, Indiana University Press, Bloomington-Indianapolis 2005.
AULT B.A. / NEVETT L.C. (επιμ.), Ancient Greek Houses and Households,
Chronological, Regional and Social Diversity, University of Pennsylvania
Press, Φιλαδέλφεια 2005.
BONINI P., La casa nella Grecia romana, Forme e funzioni dello spazio privato fra I e VI secolo, Antenor Quaderni 6, Ρώμη 2006.
CHAMONARD J., Le Quartier du théâtre, étude sur lʼhabitation délienne,
Exploration archéologique de Délos VIII, École française dʼAthènes, Αθήνα
1922-1924.
ELLIS JONES J. / GRAHAM A.J. / SACLETT L.H., «An Attic Country House
below the Cave of Pan at Vari», Annual of the British School at Athens 68
(1973), σ. 355-452.
FRAISSE Ph. / MORETTI J.-Ch. / PINON P., Albert Gabriel, Ένας γάλλος
αρχιτέκτονας στη Δήλο την εποχή της μεγάλης ανασκαφής 19081911, Δημαρχία Μυκόνου, Μύκονος 2008.
GRANDJEAN Y., Recherches sur lʼhabitat thasien à lʼépoque grecque,
Études Thasiennes 12, École française dʼAthènes, Αθήνα 1988.
HELLMANN M.-Ch., «Vitruve et lʼinvention dʼune maison grecque», στο A.
BOUET (επιμ.), DʼOrient et dʼOccident, Mélanges offerts à Pierre Aupert,
Ausonius éditions, Bordeaux 2008, σ. 61-72.
HOEPFNER W. / SCHWANDNER E.-L. (επιμ.), Haus und Stadt im klassischen Griechenland, Deutscher Kunstverlag, Μόναχο 1994.
HOEPFNER W. (επιμ.), Geschichte des Wohnens 5000 v. Chr. - 500 n.
Chr., Vorgeschichte – Frühgeschichte – Antike, Wüstenrot Stiftung, Ludwigsburg 1999.
HOEPFNER W. / BRANDS G. (επιμ.), Basileia, Die Paläste der hellenistischen Könige, Internationales Symposium in Berlin 1992, Philipp von Zabern, Mainz 1996.
ΜΑΚΑΡΟΝΑΣ Κ. / ΓΙΟΥΡΗ E., Οι Οικίες Αρπαγής της Ελένης και Διονύσου της Πέλλας, Αρχαιολογική Εταιρεία, Αθήνα 1989.
MAZARAKIS AINIAN A., From Rulersʼ Dwellings to Temples, Architecture,
Religion and Society in Early Iron Age Greece (1100-700 B.C.), Studies in
Mediterranean Archaeology 121, Paul Aströms Förlag, Jonsered 1997.
REBER K., Die klassischen und hellenistischen Wohnhäuser im Westquartier, Eretria X, Λωζάννη 1998.
ROBINSON, D.M., Excavations at Olynthus, Parts I-XIV, The Johns Hopkins
Press, Βαλτιμόρη 1929-1952.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

WALTER-ΚΑΡΥΔΗ E., Το Eλληνικό Σπίτι. Ο εξευγενισμός της κατοικίας στα υστεροκλασικά χρόνια, Αρχαιολογική Εταιρεία, Αθήνα 1996.
WESTGATE R. / FISHER N. / WITHLEY J. (επιμ.), Building Communities:
House, Settlement and Society in the Aegean and Beyond, Proceedings of
a Conference held at Cardiff University, April 2001, British School at Athens
Studies 15, Λονδίνο 2007.
WIEGAND Th. / SCHRADER H., Priene, Ergebnisse der Ausgrabungen und
Untersuchungen in den Jahren 1895-1898, G. Reimer, Βερολίνο 1904.
WOLF M., Die Häuser von Solunt und die hellenistische Wohnarchitektur,
Deutsches Αrchäologisches Institut Rom Sonderschriften 14, Mainz 2003.
ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ
Εικ. 1: L. Heuzey / H. Daumet, Mission archéologique de Macédoine, Παρίσι 1876, πίν. 14.
Εικ. 2: Th. Wiegand / H. Schrader, Priene, Βερολίνο 1904, σ. 288, εικ. 302-304.
Εικ. 3: Αρχείο Gabriel Chaise, φωτ. L. Damelet, Centre Camile Jullian, Aixen-Provence.
Εικ. 4, 5: Φωτ. École française dʼAthènes.
Εικ. 6: D.M. Robinson, Excavations at Olynthus VIII, Βαλτιμόρη 1938, πίν. 1.
Εικ. 7, 9: Φωτ. M.-Chr. Hellmann.
Εικ. 8: J. Ellis Jones / A.J. Graham / L.H. Saclett, «An Attic Country House
below the Cave of Pan at Vari», Annual of the British School at Athens 68
(1973), σ. 441.
Εικ. 10: A. Cambitoglou, Zagora 2, Αθήνα 1988, πίν. 1.

Archaeology of the Greek house, past and present
Marie-Christine Hellmann
Greek houses that attract so much attention today, were not always of interest to archaeologists because the first such excavations of houses in the 19th century were disappointing compared
to those of Pompeii. Moreover archaeologists of the period were
always looking for the equivalent of the Homeric palaces or for
the large mansion with two courtyards as described by Vitruvius.
The publications of the houses of Priene (of the type of
prostas house), of the Hellenistic houses of Delos, where one
often encounters a colonnaded courtyard, and the houses of
Olynthus (of the type of pastas house) have always been used as
a point of reference.
However, the constant growth of such excavations of houses
from different periods (Geometric to Roman Empire), of different
dimensions and from all over Greece, chiefly obliged archaeologists to revise their methodology and compare results. Ancient
texts lost their meaning compare to the detailed study of the material remains.
The time always comes when archaeological analysis on a
theoretical level is not sufficient, whether it concerns a palace, a
labourer’s humble dwelling, a house with a colonnaded courtyard within an urban network, or an isolated farmhouse. For the
understanding of the function of rooms and their inhabitants’ daily
lives, no found material, however small, can be ignored. The archaeology of «The Greek House» became that of «Life within
Greek Houses». The home is not studied for its own sake but primarily for its inhabitants who belong to all walks of life.

15

Η εξέλιξη της πόλης και της πολεοδομίας
στην ελληνιστική εποχή
Στέφανος Γερασίμου
Δικηγόρος, Λέκτορας / 407
στη Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών του ΕMΠ
Τομέας Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου

Στην αρχαία Ελλάδα και ιδίως στην Αθήνα, η έννοια της πόλης είχε προσλάβει κυρίως ιδεολογικό περιεχόμενο.
«Πόλις» δεν ήταν μόνο μια οικοδομική οντότητα αλλά σήμαινε σύνθεση όλων των συνεπιδρώντων κοινωνικών
παραγόντων.1 Αποτελούσε τον τόπο στον οποίο, με τη συνδρομή των γραπτών και άγραφων, θεϊκών ή
ανθρώπινων, κανόνων Δικαίου, δημιουργούνταν η συλλογική συνείδηση των πολιτών, έκφραση της οποίας
συνιστούσε ο πολιτισμός της πόλης.2

Τ

αυτόχρονα στην κλασική εποχή είχαν αναπτυχθεί θέσεις
από φιλοσόφους, όπως ο Αριστοτέλης, ο Θουκυδίδης, ο
Δημοσθένης, ο Πλάτωνας, ο Ιπποκράτης, ο Ιππόδαμος ο Μιλήσιος και ο Φαλέας ο Χαλκηδόνιος, υπέρ της προστασίας
του περιβάλλοντος και της αισθητικής της πόλης. Κεντρικό
στοιχείο των θέσεων αυτών αποτελούσε η φιλοσοφία του μέτρου και της πλαστικής πειθαρχίας της φύσης στο πλαίσιο
της διαλεκτικής σχέσης αλληλεξάρτησης μεταξύ του περιβάλλοντος, του ανθρώπου και του χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού. O σκοπός της αισθητικής συνίστατο
στην ψυχαγωγία και την παιδεία των πολιτών.3 Ενδεικτικά ο
Πλάτων προτάσσει την «εéσχημοσύνη», την «εéαρμοστία» και
την «εéρυθμία» της πόλης «¥ν’ œσπερ âν •γιεινˇ΅ τόπˇ ω

ο¨κοÜντες οî νέοι àπe παντeς èφελοÜνται… j πρeς ùψιν j πρeς
àκοήν, œσπερ αûρα φέρουσα àπe χρηστ΅ν τόπων •γείαν».4 Oι
διαχρονικές αυτές αντιλήψεις εμπεριέχονται στον κλασικό
ορισμό της πολεοδομίας σύμφωνα με τον οποίο «πολεοδομία είναι η σύνθετη επιστήμη, αλλά και η τέχνη, η οποία
ασχολείται με τον προγραμματισμό και σχεδιασμό της πόλης, δηλαδή με τη στο χώρο και χρόνο συντονισμένη ανάπτυξη και συγκρότηση της πόλης ως οικονομικής, κοινωνικής, τεχνολογικής οντότητας και ως έργου τέχνης».5 Aναμφίβολα όμως η χωρική και η χρονική διάσταση των πολεοδομικών κανόνων και των κανόνων προστασίας του περιβάλλοντος είναι συνάρτηση της πολιτισμικής ωρίμανσης μιας κοινωνίας σε συνδυασμό με τις εκάστοτε κοινωνικές και οικονομικές της ανάγκες.
Η μετάβαση από τις ελεύθερες πόλεις-κράτη στην εποχή των
ελληνιστικών βασιλείων συνοδεύτηκε από σημαντικές μεταβολές στο περιεχόμενο, τη σύνθεση, τη λειτουργία, το ρόλο και
τη μορφή της πόλης, επηρεάζοντας άμεσα την πολεοδομία.
Για να καταστούν σαφέστερες οι αλλαγές αυτές, με το παρόν
άρθρο επιχειρείται μια ανάλυση των κυριότερων παραγόντων
APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ τχ. 103

που συνέβαλαν στην εξέλιξη της ελληνιστικής πόλης και πολεοδομίας. Ειδικότερα μέσω της μελέτης των σημαντικότερων
ιστορικών γεγονότων, της κοινωνίας, της οικονομίας, των φιλοσοφικών ρευμάτων, του πολιτεύματος και της τέχνης θα

1. O βωμός του Δία από την Πέργαμο. Mέσα 2ου αι. π.X. Bερολίνο, Kρατικά Mουσεία, Mουσείο Περγάμου.

91

επιδιωχθεί η ανάδειξη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της ελληνιστικής πόλης και των πολεοδομικών κατευθύνσεων.

Iστορικά γεγονότα
Ως μείζον ιστορικό γεγονός, που αποτελεί και την απαρχή της
ελληνιστικής περιόδου, θα μπορούσε να θεωρηθεί η ίδρυση της
αυτοκρατορίας από τον Αλέξανδρο. Ειδικότερα από το 336 π.Χ.,
οπότε ο Αλέξανδρος κληρονόμησε από τον πατέρα του το βασίλειο της Μακεδονίας και την ηγεσία ενός συνασπισμού ελληνικών κρατών, έως το 321 π.Χ., λίγο πριν από το θάνατό του, αυτός ήταν ο νόμιμος ηγεμόνας μιας αυτοκρατορίας που επεκτεινόταν από την Αίγυπτο ως την Ινδία με κοινή γλώσσα την ελληνιστική κοινή6 και κύρια μορφή κοινωνικής οργάνωσης την πόληκράτος. Καθ’ όλη την ελληνιστική περίοδο, που διήρκεσε έως το
30 π.Χ., πολλές πόλεις της παλαιάς Ελλάδας διατήρησαν την
αίγλη τους, όπως η Αθήνα, η οποία παρέμεινε ένα σημαντικό φιλοσοφικό κέντρο, και οι Συρακούσες, αλλά υποσκελίσθηκαν
από τις νέες ή ανακαινισμένες πόλεις της Ανατολής με σημαντικότερη την Αλεξάνδρεια, που εξελίχθηκε σε κέντρο των επιστημών.7 Ειδικότερα, εκτός της Αλεξάνδρειας, σε κυριότερα αστικά
κέντρα αναδείχθηκαν η Πέργαμος, η Αντιόχεια, η Πέλλα και
δευτερευόντως η Ρόδος, η Ταρσός, η Έφεσος και οι Τράλλεις.8

Kοινωνία – οικονομία
Η εδραίωση της πρώτης πολυπολιτισμικής αυτοκρατορίας
μετέβαλε την κοινωνική και οικονομική σύνθεση των πόλεων
με τη συνύπαρξη γηγενών και Ελλήνων. Πολίτες αναγορεύονταν σχεδόν αποκλειστικά τα μέλη της μειονότητας Μακεδόνων και λοιπών Ελλήνων, ενώ η γη ανήκε σε αυτούς ή τον
βασιλιά και τους συνεργάτες τους. Oι γηγενείς μπορούσαν
να την καλλιεργούν ως πακτωτές ή ως εργάτες ενώ τους
απαγορευόταν η ανάληψη διοικητικής θέσης. Βάση της οικονομίας παρέμεινε η γεωργία με ελάχιστες αλλαγές, ενώ
αναπτύχθηκαν το εμπόριο, οι οικονομικές συναλλαγές και η
εκχρηματισμένη οικονομία.
Ωστόσο, παρά την αφθονία των διαθέσιμων αγαθών στις μεγάλες πόλεις, το χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών σε αυτές διευρυνόταν.9 Ειδικότερα η κοινωνικοοικονομική οργάνωση των πόλεων διέφερε, καθώς ανάλογα με τον γεωστρατηγικό τους ρόλο στο πλαίσιο της αυτοκρατορίας αυτές διακρίθηκαν σε τρεις κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία ανήκαν όσες είχαν ιδρυθεί από τον Αλέξανδρο οι οποίες
είχαν εποικιστεί από πολλούς και διαφορετικούς λαούς: Μακεδόνες που κατείχαν τα ηγετικά αξιώματα, λοιπούς Έλληνες, οι οποίοι απολάμβαναν με τους πρώτους πλήρη πολιτικά δικαιώματα, και αυτόχθονες με λιγότερα δικαιώματα. Στη
δεύτερη κατηγορία ανήκαν οι πόλεις που είχαν ιδρυθεί από
τον Αλέξανδρο στην περιοχή που αντιστοιχεί σήμερα με το
νότιο Πακιστάν και το βόρειο Ιράν, ο πληθυσμός των οποίων
καταγόταν από νομάδες ή από χωριά της περιοχής με γεωργικές ενασχολήσεις. Η τρίτη κατηγορία αποτελούνταν
από τις υπάρχουσες ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας με
αυξανόμενη πολυεθνική σύνθεση.10 Ως σημαντικότερο στοιχείο θεωρείται η συνύπαρξη στην πόλη διαφορετικών εθνοτήτων, θρησκειών και πολιτισμών και η ανάπτυξη μιας κοσμοπολίτικης αντίληψης. Το στοιχείο αυτό σε συνδυασμό με
τη διάχυτη πολυτέλεια των πόλεων αποτέλεσαν θέματα προβληματισμού των φιλοσοφικών ρευμάτων της εποχής τα
οποία πρότειναν έναν τρόπο λύτρωσης από το θάνατο,
προσδίδοντας κεντρικό ρόλο στην ηθική και την πραγματική
ευτυχία του ανθρώπου.

Φιλοσοφικά ρεύματα

2. O Λαοκόων και οι γιοι του. Mέσα 2ου αι. π.X. Pώμη, Mουσείο Πίου Kλημεντίνου.

92

Τα βασικά φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής ανάγονται
στους Kυνικούς,11 τους Στωικούς, τους Eπικούρειους και
τους Σκεπτικούς. Σύμφωνα με τους Kυνικούς, με πιο διάσημο εκπρόσωπό τους τον Διογένη, η πραγματική ευτυχία είναι ανεξάρτητη από τα υλικά αγαθά, την πολιτική εξουσία
και την υγεία.12 Η Αρετή αποκτάται με την απόλυτη αυτοσυγκέντρωση, την ανεξαρτησία και την απελευθέρωση από την
πίεση των αναγκών.13 Oι Στωικοί με τη σειρά τους υποστήριξαν τη συμφιλίωση του ανθρώπου με τη μοίρα του μέσα από
την υποταγή στους απαρασάλευτους νόμους της φύσης.
τχ. 103 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

ολοκλήρωση της υποκειμενικότητας και την άρνηση κάθε αντικειμενικής αλήθειας.18 Η επίδραση των φιλοσοφικών ρευμάτων
και ιδιαίτερα των αντιλήψεων
των Στωικών ήταν αισθητή τόσο
στο πολιτικό επίπεδο όσο και
στην τέχνη.

Πολιτικό σύστημα
Στο πλαίσιο μιας οικουμενικής
πολιτείας με συνδετικό κρίκο τον
ελληνικό πολιτισμό υπήρχε μια
διάκριση μεταξύ της κεντρικής
κυβέρνησης και των περιφερειακών και τοπικών διοικήσεων. O
Βασιλέας και η Συνέλευση των
Μακεδόνων ασκούσαν εξουσία
επί των υποθέσεων όλων των
3. Eιδυλλιακό τοπίο, όπως απεικονίζεται σε τοιχογραφία από την Πομπηία. Eθνικό Mουσείο Nεαπόλεως.
προσώπων του βασιλείου. Η
ισχύς της κεντρικής κυβέρνησης
Ιδρυτές της ιδέας του Φυσικού Δικαίου που στηρίζεται στη
εκπορευόταν από την ενότητα που ήταν αποτέλεσμα της
διαχρονική και αμετάβλητη λογική του ανθρώπου και της
αφοσίωσης στον Βασιλέα, ενώ σύμφωνα με τον Κούρτιο «οι
φύσης, οι στωικοί θεωρούσαν τη νομοθεσία ως ατελή αποΜακεδόνες ζούσαν
μίμηση του Φυσικού Δικαίου που διέπει όλους τους ανθρώμε μεγαλύτερη αίπους, συμπεριλαμβανομένων και των σκλάβων. Στο πλαίσιο
σθηση ελευθερίας
αυτό προτάθηκε η διάκριση μεταξύ του μακρόκοσμου και
από κάθε άλλον υποτου μικρόκοσμου, ο οποίος εκπροσωπείται από τον άνθρωκείμενο σε ελευθερία
πο, αποτελώντας μικρογραφία του μακρόκοσμου.14 Με την
λαό».19 Το σύστημα της
αναγωγή της φιλίας σε μέγιστη αρετή διαμορφώθηκε μια
διακυβέρνησης που στηκοσμοπολίτικη αντίληψη που ήθελε τον άνθρωπο-πολίτη του
ριζόταν στον Βασιλέα, την
κόσμου να δέχεται την οικουμενική πολιτεία ως τη μοναδική
Αυλή, τη Συνέλευση, τον
15
μορφή πολιτικής κυριαρχίας. Η φιλοσοφική αντίληψη της
Στρατό και τις πόλεις και
ενότητας των Στωικών προσαρμόστηκε καλύτερα από τις
αποτελούσε βασικό χαραάλλες στη νέα ιστορική πραγματικότητα των πολυπολιτισμικτηριστικό του πολυεθνικού
κών πόλεων, παρέχοντας το ιδεολογικό υπόβαθρο για την
βασιλείου της Μακεδονίας,
εδραίωση των θεσμών της πολυεθνικής και ενιαίας γεωγρααναπαράχθηκε εξ ολοκλήφικά αυτοκρατορίας με συνδετικό σημείο αναφοράς τον ελρου στην Ασία, συμπεριληνικό πολιτισμό.
λαμβανομένης και της ΑιΕντούτοις τόσο οι Στωικοί όσο και οι Kυνικοί καλούσαν τον
γύπτου.
άνθρωπο να απαλλαγεί από την υλική πολυτέλεια, χαραΒασικός προσανατολισμός
κτηριστική της εποχής τους. Oι δε Eπικούρειοι, με ελάχιτου πολιτικού συστήματος
στο ενδιαφέρον για την πολιτική και την κοινωνία, επαγήταν η προώθηση και η
γέλλονταν την ηδονή σε συνδυασμό με την αυτοκυριαρχία,
διατήρηση της πολυπολιτο μέτρο και την εσωτερική γαλήνη, καθώς και τη λύτρωση
τισμικότητας με κύρια
από το φόβο του θανάτου.16 Σε αντίθεση με τους Στωικούς
αρχή αυτήν της συνύπου επιζητούσαν μια ζωή σύμφωνη με τη φύση και το λόπαρξης και σεβασμού
γο, οι Eπικούρειοι τοποθετούσαν την ευδαιμονία στη φιλοτων μη ελληνικών ποσοφική γαλήνη της ψυχής,17 ενώ οι Σκεπτικοί αναζητούσαν
λιτισμών με σημαντικότη λύτρωση της ψυχής και τον ευδαίμονα βίο στην προσωτερα πεδία εφαρμο- 4. Kορινθιακό κιονόκρανο, περ. 3ος αι.
πική γαλήνη και την απάθεια, καταλήγοντας ωστόσο στην
γής το στράτευμα και π.X. Eπίδαυρος, Aρχαιολογικό Mουσείο.
APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ τχ. 103

93

την πόλη. Oι πόλεις ανέλαβαν τον πολιτικοστρατιωτικό ρόλο της εκπαίδευσης των νεοσύλλεκτων στη χρήση των μακεδονικών όπλων και στην εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας, ώστε αυτοί να ενσωματωθούν στον τακτικό στρατό.
Ταυτόχρονα οι πόλεις μετεξελίχθηκαν σε πολιτιστικά κέντρα, συμβάλλοντας στην εξάπλωση της ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας, της ελληνομακεδονικής τέχνης, της
αρχιτεκτονικής, της γλυπτικής και του θεάτρου.20 Ειδικότερα η Αλεξάνδρεια, ως πρωτεύουσα του Κράτους των Πτολεμαίων, απέκτησε ιδιαίτερα χαρακτηριστικά πολιτειακά
γνωρίσματα με σημαντικότερο την επικράτηση του Κράτους έναντι της πόλης ως πολιτειακού θεσμού. Στο πλαίσιο
του Κράτους η πόλη διατηρούσε μόνο την κοινοτική ελευθερία της και ο διακανονισμός των μεταξύ τους σχέσεων
επιδιώκονταν είτε μέσω της ομοσπονδίας (π.χ. Aχαϊκή, Aιτωλική Συμπολιτεία) είτε της μοναρχίας (π.χ. Πτολεμαίων,
Σελευκιδών, Αντιγονιδών).21

Tέχνη – αρχιτεκτονική – μορφή της πόλης
Η τέχνη, που εξελίχθηκε σε εικαστική γλώσσα του μισού περίπου κόσμου, προσαρμόστηκε στο άνω φιλοσοφικό πλαίσιο, το οποίο κυριαρχούνταν από τις στωικές αντιλήψεις,
αποκτώντας έναν πιο εκλεπτυσμένο αστικό χαρακτήρα.
Επιτεύχθηκε μια προσαρμογή των ρυθμών και της ευρηματικότητας της ελληνικής τέχνης στην κλίμακα και τις παραδόσεις των ανατολικών βασιλείων. Στο πλαίσιο αυτό η ελληνιστική γλυπτική έδειχνε προτίμηση σε βίαια και ορμητικά έργα με τρισδιάστατες συνήθως μορφές, επιδιώκοντας
τον εντυπωσιασμό, σε αντίθεση με την αρμονία και τη λεπτότητα της κλασικής εποχής. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί ο βωμός του Δία της Περγάμου. Στις δε διακοσμητικές τοιχογραφίες παρατηρούνταν νεκρές φύσεις, εικόνες
ζώων και τοπία. Πρόκειται για μια μετατόπιση των θεμάτων
της ελληνικής τέχνης, η οποία από ανθρωποκεντρική στην
εποχή του Φειδία ή του Πραξιτέλη ασχολείται πλέον με την
καθημερινή ζωή ή τις πολεμικές εκστρατείες, χρησιμοποιώντας το τοπίο ως πλαίσιο στις αναπαριστάμενες ειδυλλιακές σκηνές, που απεικόνιζαν βοσκούς, κοπάδια, ταπεινούς
ναούς, απόμακρες επαύλεις και βουνά, έχοντας ως κοινό
υπερεκλεπτυσμένους αστούς.22 Η εξέλιξη αυτή συνέβαλε
στη μεταβολή της φυσιογνωμίας της πόλης στην Ανατολική
Μεσόγειο, η οποία κατά την ελληνιστική περίοδο παρουσίαζε μια διαφορετική αρχιτεκτονική σε σχέση με την προγενέστερη εποχή. Oι κατοικίες των πλουσίων στην Πέλλα,
την πρωτεύουσα των Μακεδόνων, είχαν μεγαλύτερες διαστάσεις, διέθεταν μαρμάρινες στοές γύρω από τις αυλές
και τα δάπεδα ήταν διακοσμημένα με ψηφιδωτά. Αυτός ο
τύπος κατοικίας κυριάρχησε την ελληνιστική περίοδο σε
όλη την Ανατολική Μεσόγειο.23 Στη νέα αυτή πραγματικότητα προτιμήθηκε ο κορινθιακός ρυθμός, καθώς η πολυτέλειά
του άρμοζε περισσότερο στα πολυδάπανα οικοδομήματα
94

που κατασκευάζονταν σε τεράστια κλίμακα στις νέες πόλεις
της Ανατολής.24
Ακολουθώντας το γενικότερο κλίμα της εποχής, η πολεοδομία
προσανατολίστηκε προς την επέκταση των πόλεων, ιδίως των
μεγάλων αστικών κέντρων, τα οποία προσέλαβαν πλέον αυτοκρατορική διάσταση, παραμένοντας ωστόσο συμμετρικά και
τυποποιημένα σύμφωνα με τις επιταγές του ιπποδάμειου συστήματος.25 Ενδεικτικά στην Αλεξάνδρεια κατασκευάστηκαν
επτά παράλληλες λεωφόροι, οι οποίες τέμνονταν από πολλούς κάθετους δρόμους. Κάθε λεωφόρος είχε στο μέσον μια
νησίδα πλάτους ενός μέτρου για δενδροφύτευση, χωρίζοντάς
τες κατά μήκος σε δύο λωρίδες, μία λιθόστρωτη για τους ιππείς και μία στρωμένη με συμπαγές μείγμα από χώμα και χαλίκια για τις άμαξες και τα άρματα. Η κεντρική δε λεωφόρος
είχε πλάτος 31 μέτρα. Επιπλέον στα πλάγια των δρόμων κατασκευάζονταν στοές, σχηματίζοντας συνεχείς κιονοστοιχίες
για την κυκλοφορία των πεζών. Oμοίως, στρωμένοι με πλάκες
μαρμάρου, ήταν και οι κεντρικοί δρόμοι στην Έφεσο.26 Τέλος
κατά την ελληνιστική περίοδο εντοπίστηκε για πρώτη φορά το
ενδιαφέρον για τη συλλογή και τη διαφύλαξη των θησαυρών
του παρελθόντος.27

Συμπεράσματα
Η δημιουργία ενός ενιαίου γεωγραφικά χώρου με κοινό
πολιτισμικό πεδίο αναφοράς τον ελληνικό πολιτισμό, καλύπτοντας μια πρωτόγνωρη για την εποχή έκταση, συνέβαλε στην εμφάνιση για πρώτη φορά στον ευρωπαϊκό χώρο της πολυπολιτισμικότητας με τη συνύπαρξη στις πόλεις διαφορετικών εθνοτήτων, θρησκειών και πολιτισμών.
Αν και η βάση της οικονομίας εξακολουθούσε να είναι
αγροτική, η παρατηρούμενη αστικοποίηση στο πλαίσιο
των ελληνιστικών βασιλείων επέτρεψε την ανάπτυξη του
εμπορίου, των οικονομικών συναλλαγών και της εκχρηματισμένης οικονομίας. Η πολυεθνική κοινωνική σύνθεση
συνέβαλε με τη σειρά της στη διάδοση και την επικράτηση της στωικής φιλοσοφίας με την αντιμετώπιση του ανθρώπου ως πολίτη του κόσμου αποδεχόμενου την οικουμενική πολιτεία ως τη μοναδική μορφή πολιτικής κυριαρχίας. Η κυρίαρχη στωική φιλοσοφία εκφράστηκε τόσο στο
πολίτευμα όσο και στην τέχνη. Αφενός σε βασικό προσανατολισμό του πολιτικού συστήματος αναδείχθηκε η προώθηση και η διατήρηση της πολυπολιτισμικότητας με κεντρική αρχή τη συνύπαρξη και το σεβασμό των μη ελληνικών πληθυσμών. Για το σκοπό αυτό, στο πλαίσιο του
επιμερισμού των αρμοδιοτήτων ανάμεσα στην κεντρική
κυβέρνηση και στις περιφερειακές και τοπικές διοικήσεις,
η πόλη διαδραμάτιζε έναν ενεργό ρόλο ώσμωσης του
πληθυσμού και διάδοσης του ελληνικού πολιτισμού. Αφετέρου στην τέχνη ο εκλεπτυσμένος αστικός χαρακτήρας
και η προσαρμογή των ρυθμών και της ευρηματικότητας
της ελληνικής τέχνης στην κλίμακα και τις παραδόσεις
τχ. 103 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

5. H αρχαία πόλη του Πειραιά, χτισμένη κατά το ιπποδάμειο σύστημα, και τα Mακρά Tείχη. Xάρτης του J.A. Kaupert, 1881.

των ανατολικών βασιλείων συνοδεύτηκαν από τη μετατόπιση της θεματολογίας από την ανθρωποκεντρικότητα
στην καθημερινή ζωή και τις πολεμικές εκστρατείες. Συγχρόνως στις εξελίξεις στην τέχνη πρωταγωνιστούσαν
πλέον οι πρωτεύουσες των ισχυρών βασιλείων της Ανατολής σε αντίθεση με τις περισσότερες πόλεις της παλαιάς Ελλάδας. Oι νέες τάσεις στην τέχνη προσανατόλισαν
την αρχιτεκτονική προς την κατασκευή πολυδάπανων οικοδομημάτων μεγάλης κλίμακας, με έμφαση στην πολυτέλεια και την προτίμηση στον κορινθιακό ρυθμό. Ακολούθως η πολεοδομία, ως η συνισταμένη των προαναφερόμενων παραγόντων, χαρακτηρίστηκε από την επέκταση
των πόλεων και την αυτοκρατορική διάσταση των μεγάλων αστικών κέντρων, με αντιπροσωπευτικά παραδείγματα την Αλεξάνδρεια και την Έφεσο. Τέλος, στο πλαίσιο
APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ τχ. 103

αυτό παρατηρήθηκε μια αφύπνιση υπέρ της προστασίας
της πολιτιστικής κληρονομιάς μέσω της συλλογής και
διαφύλαξης των θησαυρών του παρελθόντος.
Από την ως άνω ανάλυση θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι
ο ρόλος της πόλης και η δημιουργία των πολεοδομικών κανόνων στην ελληνιστική εποχή εμφανίζονται ως το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης των ιστορικών γεγονότων, της κοινωνικής και οικονομικής σύνθεσης των αστικών κέντρων, καθώς και της κυρίαρχης φιλοσοφίας η οποία εκφράζεται τόσο στο πολιτικό σύστημα όσο και στην τέχνη και ιδίως στην
αρχιτεκτονική, επηρεάζοντας άμεσα τη φυσιογνωμία της
πόλης. Η μεθοδολογική αυτή προσέγγιση είναι δυνατόν να
εφαρμοστεί και σε άλλες ιστορικές περιόδους, εκφράζοντας τη φορά της σπειροειδούς εξέλιξης των πολεοδομικών
κανόνων.28
95

ΠΗΓΕΣ EΙΚOΝΩΝ

Eικ. 1, 2: E.H. Gombrich, Tο Xρονικό της Tέχνης, Aθήνα 1994, σ. 109 και 110.
Eικ. 3: A. Maiuri, Les grands si cles de la peinture, La peinture romaine,
Gen ve 1953, σ. 122.
Eικ. 4: S.E. Iakovidis, Mycenae-Epidaurus, Argos-Tiryns-Nauplion, Athens
1998, εικ. 100.
Eικ. 5: Γ. Σταϊνχάουερ, Tο Aρχαιολογικό Mουσείο Πειραιώς, Aθήνα 2001,
σ. 27.
ΒΙΒΛΙOΓΡΑΦIΑ
Άτλας της Παγκόσμιας Ιστορίας, εκδ. Η Καθημερινή, Αθήνα 2000.
ΓEPAΣIMOY Σ., Η συμβολή των πολεοδομικών και περιβαλλοντικών
ρυθμίσεων στη διαμόρφωση του Δικαίου, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2007.
DESPOTOPOULOS J., La structure id ologique des cit s, NTUA Press,
Αθήνα 1997.
GAARDER J., O κόσμος της Σοφίας, εκδ. Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνη,
Αθήνα 1994.
GOMBRICH E.H., Το Xρονικό της Τέχνης, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα
Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1994.
HAMMOND N.G.L., Το Μακεδονικό Κράτος. Γένεση, Θεσμοί και Ιστορία, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1999.
Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, εκδ. Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα 1999.
KΩΣTAPAΣ Γ.Φ., Φιλοσοφική προπαιδεία, Αθήνα 51998.
ΠANAΓOΠOYΛOY-MΠEKA Γ., Το έννομο αγαθό περιβάλλον. Προβλήματα εφαρμογής της σχετικής νομοθεσίας, εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1992.
ΠΛATΩNAΣ, Πολιτεία, ΙΙΙ.Ε-401D.
STEFANOU J. / A. HATZOPOULOU, «Approche pluridisciplinaire de
l’espace; vers une anthropologie des lieux», Recueil des textes sur
l’anthropologie des lieux, Laboratoire de la Composition Urbaine, εκδ.
ΕΜΠ, Αθήνα 1995.
TPOBA E., Το πολιτιστικό περιβάλλον κατά το Σύνταγμα του
1975/86/2001, εκδ. Α.Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2003.
ΦYPNΩ-TZOPNTAN P., Ιστορία της Αρχιτεκτονικής, εκδ. Υποδομή,
Αθήνα 1981.
ΦΩKA I. / Π. BAΛABANHΣ, Αρχιτεκτονική και Πολεοδομία, εκδ. Κέδρος,
Αθήνα 1992.
XATZOΠOYΛOY-TZIKA A., «Η επίδραση των κανόνων Δικαίου στο δομημένο περιβάλλον και στη φυσιογνωμία της πόλης», Αρχαιολογία και
Tέχνες 79 (2001), σ. 69-72.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. J. Despotopoulos, La structure id ologique des cit s, NTUA Press, Αθήνα 1997, σ. 20.
2. J. Stefanou / Hatzopoulou A., «Approche pluridisciplinaire de l’espace;
vers une anthropologie des lieux», Recueil des textes sur l’anthropologie
des lieux, εκδ. ΕΠΜ, Αθήνα, 1991.
3. Γ. Παναγοπούλου-Μπέκα, Το έννομο αγαθό περιβάλλον. Προβλήματα
εφαρμογής της σχετικής νομοθεσίας, εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη
1992, σ. 39-43.
4. Πλάτωνας, Πολιτεία, ΙΙI.Ε-401D.
5. A. Χατζοπούλου-Tζίκα, «Η επίδραση των κανόνων Δικαίου στο δομημένο περιβάλλον και στη φυσιογνωμία της πόλης», Αρχαιολογία και Tέχνες 79 (2001), σ. 69-72.
6. Η Ελληνιστική κοινή ή Κοινή ήταν αποτέλεσμα παραχωρήσεων και
συμβιβασμών ανάμεσα στις διάφορες διαλέκτους, οδηγώντας σε μια
απλοποίηση στη μορφολογία, τη σύνταξη και το φωνολογικό σύστημα
της Αττικής διαλέκτου. Βάση της Κοινής, η οποία θεωρείται η απαρχή

96

της Νέας Ελληνικής, ήταν η Αττική, αλλά στη διαμόρφωσή της συνέβαλαν και οι άλλες διάλεκτοι, με κυριότερη την Ιωνική. Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, εκδ. Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα
1999, σ. 86-87.
7. Άτλας της Παγκόσμιας Ιστορίας, εκδ. Η Καθημερινή, Αθήνα 2000,
σ. 78.
8. Π. Δρανδάκης, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. ΙΑ, εκδ. «O Φοίνιξ ΕΠΕ», Αθήνα, σ. 10.
9. Άτλας της Παγκόσμιας Ιστορίας, ό.π., σ. 78· N.G.L. Hammond, Το Μακεδονικό Κράτος. Γένεση, Θεσμοί και Ιστορία, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα
1999, σ. 318.
10. Hammond, ό.π., σ. 317-318.
11. Η φιλοσοφία των κυνικών, αν και χρονολογικά εντάσσεται στην κλασική εποχή, διαδόθηκε κυρίως κατά τη μετάβαση από την κλασική στη
μετακλασική περίοδο, σηματοδοτώντας την παρακμή της πόλης-κράτους.
12. J. Gaarder, O κόσμος της Σοφίας, εκδ. Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα 1994, σ. 163-164.
13. Γ.Φ. Κωσταράς, Φιλοσοφική προπαιδεία, Αθήνα 51998, σ. 218.
14. Gaarder, ό.π., σ. 164-166.
15. Κωσταράς, ό.π., σ. 250.
16. Gaarder, ό.π., σ. 166-168.
17. Κωσταράς, ό.π., σ. 250.
18. Στο ίδιο, σ. 264.
19. Hammond, ό.π., σ. 195-206.
20. Στο ίδιο, σ. 313-320.
21. Δρανδάκης Π., Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. ΙΑ, εκδ. «O Φοίνιξ ΕΠΕ», Αθήνα, σ. 10.
22. E.H. Gombrich, Το Xρονικό της Τέχνης, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1994, σ. 108-114.
23. I. Φωκά / Π. Βαλαβάνης, Αρχιτεκτονική και Πολεοδομία, εκδ. Κέδρος,
Αθήνα 1992, σ. 29.
24. Gombrich, ό.π., σ. 108.
25. P. Φυρνώ-Τζόρνταν, Ιστορία της Αρχιτεκτονικής, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1981, σ. 64.
26. Φωκά / Βαλαβάνης, ό.π., σ. 24.
27. E. Τροβά, Το πολιτιστικό περιβάλλον κατά το Σύνταγμα του
1975/86/2001, εκδ. Α.Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2003, σ. 44 κ.ε.
28. Για περισσότερα σχετικά με τη σπειροειδή εξέλιξη των πολεοδομικών
κανόνων, βλ. Σ. Γερασίμου, Η συμβολή των πολεοδομικών και περιβαλλοντικών ρυθμίσεων στη διαμόρφωση του Δικαίου, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα,
Αθήνα-Κομοτηνή 2007, Μέρος Ι, κεφάλαιο πρώτο.

The Evolution of the City and City Planning
in the Hellenistic Era
Stephanos Gerasimou
In this article we focus on the evolution of the city and city
planning in the Hellenistic era through the systematization
of the major factors that have generate the urban rules.
Therefore, we examine the effect of important historic, social and economical events, philosophical currents, political systems and arts, in particular architecture, on the built
environment of the Hellenistic city. Thus, we attempt to exhalt the dynamic character of both the city and city planning through the mutual influence of the above variables.
S.G.
τχ. 103 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

114_Wulf-Rheidt_114 10/03/2010 12:34 ΜΜ Page 28

Οι ελληνιστικές και ρωμαϊκές
οικίες της Περγάμου
Ulrike Wulf-Rheidt
Επιστημονική Διευθύντρια του Κεντρικού και Διευθύντρια του Τμήματος
Αρχιτεκτονικής του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, Βερολίνο

O επισκέπτης που πλησιάζει την αρχαία πόλη της Περγάμου από τη νότια πλευρά εντυπωσιάζεται ακόμα και σήμερα
από τη θέα της ακρόπολης (εικ. 1). Η Πέργαμος βρίσκεται στο στενότερο σημείο μιας κοιλάδας που διέσχιζε ο αρχαίος ποταμός Κα κός. Ο επιβλητικός λόφος πάνω στον οποίο είναι κτισμένη υψώνεται 330 μ. από το έδαφος και απέχει 26 χλμ. από την ακτή και το λιμάνι της Ελαίας. Πίσω από το λόφο διαγράφεται ο ορεινός όγκος του Kozak (αρχ.
Πίνδασος), που ξεπερνά τα 1.000 μ. ύψος. Από την οροσειρά αυτή πηγάζουν δύο μικρά ποτάμια που κυλούν αριστερά
και δεξιά από το λόφο της ακρόπολης της Περγάμου, στα νότια ο Σελινούς και στα βόρεια ο Κήτειος. Τα φαράγγια
των δύο ποταμών καθιστούν την ακρόπολη μια ιδανικά οχυρωμένη θέση από τη δυτική και την ανατολική πλευρά, δύσκολα προσβάσιμη για τους εχθρούς. Όπως έδειξαν οι ανασκαφές, η πόλη περιβαλλόταν, από τη 2η χιλιετία π.Χ. έως
και τους βυζαντινούς χρόνους (14ος αι. μ.Χ.), από τείχη, με μήκος που διέφερε σε κάθε περίοδο. Μόνο κατά τη ρωμα κή αυτοκρατορική περίοδο, πιθανόν από τον 2ο αι. μ.Χ. και μετά, η πόλη επεκτάθηκε και εκτός των τειχών καταλαμβάνοντας την πεδιάδα κάτω από το λόφο, εκεί που σήμερα βρίσκεται η σύγχρονη πόλη Μπέργκαμα (Bergama),
η οποία αναπτύσσεται με γρήγορους ρυθμούς (εικ. 1-2).

Λ

όγω της ανοικοδόμησης που παρουσιάζει η πόλη σήτές τις οικοδομικές φάσεις, η ανέγερση κτηρίων στην ορεινή
μερα είναι δύσκολο να μελετήσουμε τη ρωμα κή επέαυτή θέση, από τη φύση της προορισμένη για οχύρωση,
κτασή της στην πεδιάδα. Εκτός από ορισμένα μεγάλα
απαιτούσε ιδιαίτερη προσοχή. Οι οικοδομήσιμες επιφάνειες
οικοδομήματα, όπως το ρωμα κό θέατρο, το αμφιθέατρο και
έπρεπε να αποκτηθούν από την απότομη πλαγιά με κόπο και
κυρίως την επονομαζόμενη «Κόκκινη Αίθουσα» (Rote Halle),
με δαπανηρές εκσκαφές. Μεγάλα τεχνολογικά επιτεύγματα
ένα τεράστιο ιερό αιγυπτιακών θεοτήτων, ξέρουμε πολύ λίγα
ήταν απαραίτητα για να διαμορφωθούν πάνω σε αυτό το
πράγματα για την οικιστική οργάνωση της πεδινής πόλης. Μέχρι σήμερα ήταν αδύνατο να αποκατασταθεί έστω και μία κάτοψη
οικίας, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να διαπιστωθεί η μορφή των
αστικών κατοικιών την εποχή της
οικονομικής ακμής της πόλης
στην πεδιάδα, όπου τα σπίτια χτίζονταν χωρίς κατασκευαστικούς
περιορισμούς. Οι πληροφορίες
μας είναι πολύ πιο ουσιαστικές
για την πόλη πάνω στο λόφο, από
την εποχή που η ακρόπολη περιήλθε στον Φιλέταιρο τον 3ο αι.
π.Χ. (281-263 π.Χ.), την περίοδο
της επέκτασης της πόλης κατά
τον 2ο αι. π.Χ. υπό τον Ευμένη Β΄
(197-159 π.Χ.) και τη φάση της
ρωμα κής ανοικοδόμησης από τον
1. Άποψη της εντυπωσιακής ακρόπολης της Περγάμου πίσω από τη σύγχρονη πόλη Μπέργκαμα, που χτίστηκε
1ο αι. π.Χ. και έπειτα. Σε όλες αυπάνω στη ρωμα κή επέκταση της αρχαίας πόλης (φωτ.: K. Rheidt).
28

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Wulf-Rheidt_114 10/03/2010 12:34 ΜΜ Page 29

2. Πρόταση αποκατάστασης της Περγάμου στη ρωμα κή περίοδο. Στην ακρόπολη δεσπόζει το Trajaneum (2ος αι. μ.Χ.), στα δεξιά βρισκόταν η πόλη του
Φιλεταίρου, στη συνέχεια η πόλη κατέλαβε όλο το λόφο στην εποχή του Ευμένη Β΄ και επεκτάθηκε στην πεδιάδα στους πρόποδες του λόφου κατά τη ρωμα κή περίοδο (σχέδιο: U. Wulf-Rheidt).

απόκρημνο έδαφος όχι μόνο χώροι για μεγάλα ιερά και δημόσια κτήρια αλλά και οικόπεδα για ευρύχωρες κατοικίες.
Αυτές οι δαπανηρές εκσκαφές, αναγκαία προ πόθεση για
την κατασκευή ψηλών αναλημματικών τοίχων και υποδομών,
χαρακτηρίζουν την εικόνα της Περγάμου στην ελληνιστική
και τη ρωμα κή περίοδο (εικ. 2). Ταυτόχρονα, χάρη στις εκσκαφές αυτές ήταν δυνατό, τουλάχιστον κατά την πρώιμη
φάση, να αποκτηθούν άμεσα τα απαραίτητα οικοδομικά υλικά για το χτίσιμο των κατοικιών. Έτσι, έως τους ρωμα κούς
χρόνους, οι τοίχοι και τα αρχιτεκτονικά μέλη των κατοικιών,
όπως οι σπόνδυλοι των κιόνων, τα κιονόκρανα, τα πλαίσια
των παραθύρων, τα κατώφλια και άλλα, κατασκευάζονται
από τον διαθέσιμο τοπικό ανδεσίτη (εικ. 3). Η προσπάθεια
που κατέβαλλαν ώστε να φέρνουν όσο το δυνατό λιγότερα
οικοδομικά υλικά από μακρινή απόσταση και να χρησιμοποιούν δομικά στοιχεία μικρών διαστάσεων, έτσι ώστε να μην
απαιτούνται μηχανικά μέσα για τη μεταφορά τους στην οικοδομή, γίνεται εύκολα αντιληπτή. Παρατηρώντας στις αποτυπώσεις την τομή κατά πλάτος και την ανηφορική κλίση των
στενών δρομίσκων που ήρθαν στο φως τις τελευταίες δεκαετίες στην περιοχή της ελληνιστικής πόλης, εύκολα διαπιστώνει κανείς αυτόν τον τρόπο σκέψης. Εκτός από την πλακόστρωτη κύρια οδό που ανηφορίζει με μια μεγάλη στροφή,
επιτρέποντας να φτάσει κανείς με άμαξα στον προορισμό
του, οι δρομίσκοι της βόρειας και της νότιας πλαγιάς είναι
τόσο απότομοι, ώστε πολύ συχνά έπρεπε να δημιουργηθούν
σκαλιά. Άλλωστε, αυτά τα δρομάκια είναι τόσο στενά, που
μόνο με μουλάρι ή γάιδαρο μπορεί κανείς να τα διασχίσει.
Για τους λόγους αυτούς ήταν εξαιρετικά δύσκολο να μεταΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

3. Αποκατάσταση κιόνων στο περιστύλιο μιας αυλής. Όλα τα αρχιτεκτονικά
μέλη των σπιτιών της Περγάμου ήταν κατασκευασμένα από τοπικό ανδεσίτη (φωτ.: K. Rheidt).

29

114_Wulf-Rheidt_114 05/03/2010 11:11 ΠΜ Page 30

κές συνθήκες. Έτσι μπορούσε
κανείς να εκμεταλλευτεί τη χαμηλή θέση του ήλιου το χειμώνα για
να ζεσταίνονται τα βόρεια, κύρια
δωμάτια, ενώ τους ζεστούς καλοκαιρινούς μήνες που ο ήλιος τα
έβλεπε λιγότερο παρέμεναν δροσερά. Διακρίνουμε δύο τύπους
σπιτιών με αυλή. Ο πρώτος εμφανίζει μπροστά από το κύριο δωμάτιο ένα πρόθυρο, την προστάδα, με μεγάλο άνοιγμα προς την
αυλή, συχνά με σειρά κιόνων (εικ.
4, τύπος 1). Κατά κανόνα, στο
σύνολο αυτό προσθέτονταν δύο
4. Σχεδιαστική αποκατάσταση ελληνιστικών σπιτιών με αυλή: Τύπος 1, σπίτι με αυλή και πρόθυρο, την προστάδα. Τύπος 2: σπίτι με αυλή και στοά, την παστάδα (σχέδιο: U. Wulf-Rheidt).
ακόμη δωμάτια. Αυτός ο τύπος
κατοικίας μπορεί να συγκριθεί με
φερθεί από άλλες περιοχές οικοδομικό υλικό, όπως για πατους γνωστούς κλασικούς και ελληνιστικούς τύπους σπιτιών
ράδειγμα μαρμάρινες πλάκες για τα δάπεδα, και προτιμούπου απαντούν στην Ελλάδα και τη Μικρά Ασία, όπως για πασαν ό,τι μπορούσε να παραχθεί εκεί.
ράδειγμα τα σπίτια με προστάδα στην Πριήνη και τον ΠειΤο επικλινές, όμως, έδαφος της πλαγιάς οδήγησε σε μια
ραιά. Στον δεύτερο τύπο τα δωμάτια διατάσσονται σε σχήμα
συγκεκριμένη μορφή κατοικιών. Σχεδόν όλες οι κατοικίες
Γ γύρω από την αυλή (εικ. 4, τύπος 2). Μπροστά από τα
έπρεπε, λόγω της απόκρημνης νότιας πλευράς, να χτιστούν
κύρια βόρεια δωμάτια βρίσκεται μια στοά (παστάς). Και από
πάνω σε ψηλούς αναλημματικούς τοίχους και υποδομές θετον τύπο αυτό υπάρχουν ανάλογα παραδείγματα στη Μικρά
μελίωσης. Τα σπίτια αυτά ήταν τόσο ευάλωτα ώστε σύμφωνα
Ασία και την Ελλάδα, όπως οι οικίες με παστάδα στην
με τα ανασκαφικά δεδομένα από τις κατοικίες του νότιου
τομέα σώζονται σχεδόν μόνο τα θεμέλια ή υπόγεια τμήματά
τους. Έτσι, λοιπόν, ελάχιστα σπίτια επιτρέπουν να καταλάβουμε πώς ήταν η νότια πλευρά τους που ήταν προσανατολισμένη προς την αντίστοιχη πλευρά της πλαγιάς. Ωστόσο,
ύστερα από περισσότερο από έναν αιώνα ανασκαφικής έρευνας, έχουμε μια πολύ λεπτομερή εικόνα της αρχιτεκτονικής
της κατοικίας στην αρχαία Πέργαμο. Από την αρχή της ανασκαφής της Περγάμου το 1878 έρχονται συνέχεια στο φως
κατάλοιπα αρχαίων σπιτιών, τα οποία χρονολογούνται από
τον 3ο αι. π.Χ. ως τον 3ο αι. μ.Χ. και μας παρέχουν μια ικανοποιητική εικόνα της διάρθρωσης των ελληνιστικών και ρωμα κών κατοικιών καθώς και της εξέλιξης της περγαμηνής
κατοικίας.

Από την οικία με αυλή στην ευρύχωρη οικία με
περιστύλιο: η εξέλιξη των ελληνιστικών κατοικιών
Λόγω των εκτεταμένων μετασκευών κατά τη ρωμα κή περίοδο, η εικόνα της πόλης κατά την περίοδο της βασιλείας
του Φιλεταίρου, τον 3ο αι. π.Χ., είναι αποσπασματική. Οι κατοικίες της πρώιμης ελληνιστικής εποχής ήταν κατά κανόνα
μικρά σπίτια με αυλή, με εμβαδόν από 130 έως 220 τ.μ. Αν και
η κλίση του εδάφους δεν επέτρεπε έναν ενιαίο προσανατολισμό των κατοικιών, κατά κανόνα η αυλή ήταν προσανατολισμένη στο νότο και τα κύρια δωμάτια στο βορρά. Τις επιλογές αυτές φαίνεται ότι τις υπαγόρευαν οι τοπικές κλιματι30

5. Σπίτια με περιστύλιο: 1. Οικία του Αττάλου, 2. Οικία 3 στα δυτικά της
Κάτω Αγοράς, 3. Οικία II στα δυτικά της Κάτω Αγοράς, 4. Οικία I στα δυτικά της Κάτω Αγοράς, 5. Ανάκτορο V, σημειώνεται το δωμάτιο με το
βωμό και λεπτομέρεια από το ψηφιδωτό του. Στις κατόψεις σημειώνονται
οι κύριες αίθουσες (κίτρινο) και οι χώροι για το μαγείρεμα και συναφείς
οικιακές δραστηριότητες (ώχρα).

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Wulf-Rheidt_114 05/03/2010 11:11 ΠΜ Page 31

και διακόσμησε εκ νέου το ελληνιστικό οίκημα, για να δέχεται τους
καλεσμένους του με κάθε πολυτέλεια (εικ. 6). Οι επιγραφές στις
ερμα κές στήλες που ήταν στημένες μέσα στο σπίτι έφεραν χαραγμένο το όνομα του ιδιοκτήτη
και προσκαλούσαν τους καλεσμένους να γιορτάσουν. Μπορούμε,
λοιπόν, να συμπεράνουμε πως εδώ
γίνονταν μεγάλα συμπόσια, που
προ πέθεταν την ύπαρξη κατάλληλων χώρων εστίασης (cenatio),
όπως οι δύο μεγάλες αίθουσες
δεξιώσεων που περιλάμβανε το
κτήριο (εικ. 5, αρ. 1). Ήταν τοποθετημένες αντιδιαμετρικά και έβλεπαν στην αυλή με το περιστύλιο
και τις στοές ολόγυρα. Η μεγαλύτερη αίθουσα βρίσκεται στα
6. Η Οικία του Αττάλου κατά την ανασκαφή του 1904. Σε πρώτο επίπεδο η μεγάλη αίθουσα με την κιονοστοιχία, που άνοιγε στην περίστυλη αυλή.
δυτικά και διαθέτει κιονοστοιχία
σε ολόκληρο το πλάτος του
ανοίγματός της προς την αυλή, επιτρέποντας να την ερμηΌλυνθο. Αν και ο τύπος της οικίας με αυλή είναι ο επικρατένεύσουμε ως θερινή αίθουσα συμποσίων ή τρικλίνιο. Το δάστερος κατά τους πρώιμους ελληνιστικούς χρόνους, φαίνεπεδό της ήταν διακοσμημένο με πολύχρωμες μαρμάρινες
ται πως στην Πέργαμο οι οικίες με περιστύλιο εμφανίζονται
τον 3ο αι. π.Χ. Αυτό τουλάχιστον φανερώνουν τα κατάλοιπα
πλάκες με γεωμετρικά σχέδια (opus sectile) πλασιωμένες
μιας οικίας με περιστύλιο που βρέθηκε νοτιοανατολικά του
από ζώνη με λευκό ψηφιδωτό (εικ. 6). Από τη διευθέτηση του
Τεμένους για τη λατρεία του ηγεμόνα, της οποίας όμως η κάδιακόσμου του δαπέδου συμπεραίνουμε ότι στην αίθουσα
τοψη δεν μπορεί να αποκατασταθεί επαρκώς.
υπήρχαν κλίνες τοποθετημένες περιμετρικά, στις οποίες ξάΛεπτομερείς παρατηρήσεις για την οργάνωση των πολυπλωναν οι καλεσμένοι στα μεγάλα συμπόσια απολαμβάνοτελών κατοικιών επέτρεψε η λεγόμενη Οικία του Αττάλου και
ντας τη δροσερή και σκιερή ατμόσφαιρα της στοάς. Ενδιαη Οικία I ανατολικά της Κάτω Αγοράς, που ανασκάφηκαν από
φέρον, ωστόσο, είναι το γεγονός ότι από τις κλίνες δεν ήταν
τον Wilhelm Dörpfeld μεταξύ 1902 και 1905 (εικ. 5, αρ. 1, και
δυνατό να δει κανείς το εσωτερικό της αυλής, εξαιτίας των
4). Και οι δύο βρίσκονται στην αστική περιοχή που αναπτύθωρακίων ύψους τουλάχιστον 2 μ. που έφραζαν τα διαστήμαχθηκε την εποχή του Ευμένη Β΄ και στο εσωτερικό του νέου
τα ανάμεσα στους δωρικούς κίονες των κιονοστοιχιών του
οχυρωματικού περιβόλου που χρειάστηκε τότε να χτιστεί για
περιστυλίου. Μπορεί κανείς να φανταστεί πως τα θωράκια
να συμπεριλάβει τη σημαντική αυτή επέκταση της πόλης (εικ.
αυτά έφεραν φανταστικές αναπαραστάσεις κήπων και το2). Έτσι, λοιπόν, οι δύο αυτές κατοικίες οικοδομήθηκαν το
πίων επιτρέποντας έτσι στους συνδαιτυμόνες να θαυμάζουν
νωρίτερο τον 2ο αι. π.Χ., δηλαδή κατά τη διάρκεια της βασιένα τεχνητό, αλλά διαρκώς καταπράσινο τοπίο. Κατά πάσα
λείας του Ευμένη Β΄. Δυστυχώς κανένα από τα δύο αυτά συπιθανότητα τους χειμερινούς και ιδιαίτερα κρύους μήνες
γκροτήματα δεν έχει δημοσιευτεί αναλυτικά και έτσι δεν μποστην Πέργαμο θα μαζεύονταν όλοι σε μια σχετικά μικρότερη
ρούμε με βεβαιότητα να πούμε ποια ήταν η μορφή τους τη
αίθουσα με παρόμοια επίπλωση στα ανατολικά του περιστυσυγκεκριμένη περίοδο. Με εμβαδόν 1.300 τ.μ. (Οικία του Ατλίου. Εδώ υπήρχε η δυνατότητα να τοποθετηθούν κλίνες και
τάλου) και 1.500 τ.μ. (Οικία με περιστύλιο I), είναι οι μεγαλύστους τέσσερις τοίχους, έτσι ώστε να φιλοξενείται ο ίδιος
τερες έως τώρα ανασκαμμένες οικίες με περιστύλιο στην
σχεδόν αριθμός καλεσμένων με τη μεγάλη αίθουσα. Στα βόΠέργαμο και θεωρούνται ιδιωτικές κατοικίες, κατά πάσα πιρεια, αντίθετα με τις άλλες τρεις πλευρές, η στοά του περιθανότητα αριστοκρατών. Για την Οικία του Αττάλου, γνωρίστυλίου διέθετε ψηφιδωτό δάπεδο. Αυτό δείχνει πως τα δωζουμε τον ιδιοκτήτη της στη ρωμα κή περίοδο: το 200 περίμάτια της συγκεκριμένης πτέρυγας, αν και μικρότερα, πρέπει
που μ.Χ. ανήκε σε έναν πολίτη της Περγάμου, τον Άτταλο Πανα είχαν ιδιαίτερη σημασία. Στη βορειοανατολική γωνία του
τερκλιανό, ρωμαίο ανθύπατο και μέλος της υψηλής κοινωκτηρίου βρισκόταν η κουζίνα και οι χώροι για τις σχετικές οινίας της Περγάμου. Ο ιδιοκτήτης έκανε αρκετές μετατροπές
κιακές δραστηριότητες, με θέση για την εστία. Η σκάλα που
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

31

114_Wulf-Rheidt_114 05/03/2010 11:11 ΠΜ Page 32

gruppe) στο βορρά, στοιχείο που
χαρακτηρίζει ορισμένες κατοικίες
της Περγάμου. Πρόκειται για τρία
ισομεγέθη και σχεδόν τετράγωνα
δωμάτια, από τα οποία το μεσαίο
ανοίγει στην περίστυλη αυλή με
σειρά κιόνων ή πεσσών ενώ διαμέσου αυτού και τα δύο παράπλευρα δωμάτια συνδέονταν μεταξύ τους και με την αυλή. Δυστυχώς δεν μπορούμε να εξηγήσουμε τη λειτουργία του κάθε
δωματίου αυτής της χαρακτηριστικής διάταξης στα σπίτια της
Περγάμου. Ο διάκοσμος του ψηφιδωτού ή η ύπαρξη ενός υπερυψωμένου περιμετρικού πλαισίου
στο δάπεδο σε παρεμφερείς ενότητες δωματίων σε άλλες ελληνιστικές κατοικίες υποδηλώνουν
πως στα δύο παράπλευρα δωμάτια, αριστερά και δεξιά του μεσαίου, ήταν τοποθετημένες κλίνες. Έτσι τα δωμάτια αυτά μπορεί να ερμηνευθούν ως αίθουσες
συμποσίου, συμπέρασμα που εί7. Ο τομέας της πόλης που όριζαν ο ανατολικός και ο μεσαίος δρομίσκος, στο εσωτερικό του τείχους του Φιναι πολύ πιθανό να ισχύει και για
λεταίρου, με τη μορφή που απέκτησε στη ρωμα κή περίοδο (2ος αι. μ.Χ.). Σημειώνονται η κατοικία με περιτην Πέργαμο. Η μεσαία αίθουσα
στύλιο (κίτρινο) και οι θέσεις των καταστημάτων και των εργαστηρίων (καφέ) (σχέδιο: U. Wulf-Rheidt).
θα μπορούσε κάλλιστα να χρησιμεύει για το σερβίρισμα των εδεδιατηρείται στη βορειοδυτική γωνία φανερώνει πως υπήρχαν
σμάτων και την έκθεση των πολύτιμων επιτραπέζιων σκευών.
και άλλα δωμάτια στον όροφο, πάνω από τη βόρεια πτέρυγα
Ταυτόχρονα, θα μπορούσε να λειτουργεί και ως αίθουσα
του ισογείου, των οποίων όμως η διάταξη δεν μπορεί να αποκατασταθεί με βεβαιότητα. Την ύπαρξη δύο ορόφων σε ένα
τουλάχιστον τμήμα της κατοικίας υποδεικνύει το περιστύλιο,
το οποίο ήταν επίσης διώροφο. Πάνω από το δωρικού ρυθμού ισόγειο υπήρχε ιωνική κιονοστοιχία.

Η πολυτέλεια των πολλών δωματίων
Και η Οικία με περιστύλιο I στα δυτικά της Κάτω Αγοράς
ανήκε σε κάποιον πλούσιο πολίτη της Περγάμου, όπως μαρτυρούν οι πολλές και εντυπωσιακά διακοσμημένες αίθουσές
της (εικ. 5, αρ. 4). Και εδώ μπορούσαν οι ένοικοι να περιποιηθούν πολλούς καλεσμένους, όπως φανερώνει η ύπαρξη
δίπλα στην ανατολική είσοδο του κτηρίου μιας μεγάλης αυλής που μαζί με τα γειτονικά δωμάτια εξυπηρετούσαν την
προετοιμασία των γευμάτων. Ορισμένα στοιχεία πιστοποιούν
ότι και αυτό το σπίτι διέθετε μια μεγάλη αίθουσα συμποσίων,
που βρισκόταν μάλλον στη σχεδόν κατεστραμμένη νοτιοανατολική γωνία του. Διαπιστώθηκε ακόμη με βεβαιότητα η
ύπαρξη μιας ομάδας τριών διαδοχικών δωματίων (Dreiraum32

8. Τρισδιάστατη αναπαράσταση του τομέα ανάμεσα στον ανατολικό και
τον μεσαίο δρομίσκο, μετά τις μετασκευές του 1ου αι. π.Χ., με τη μεγάλη
κατοικία με περιστύλιο και τα γειτονικά της μικρά σπίτια με αυλή (σχέδιο:
BTU Cottbus, Lehrstuhl für Darstellungslehre, καθ. Lengyl).

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Wulf-Rheidt_114 05/03/2010 11:11 ΠΜ Page 33

9. Αξονομετρική αναπαράσταση του ισογείου της κατοικίας με περιστύλιο στα μέσα περίπου του 1ου αι. π.Χ. (σχέδιο: U. Wulf-Rheidt).

τρόπο αυτό τα μεμονωμένα δωμάτια μπορούσαν να οργανωθούν σε σύνολα. Δυστυχώς δεν ξέρουμε πώς μπορούν να
ερμηνευθούν οι ποικίλες δυνατότητες κυκλοφορίας μέσα στο
χώρο αυτό. Για το λόγο αυτό όμως αποκλείεται να ήταν
υπνοδωμάτια. Αντίθετα, η παράταξη των δωματίων δείχνει πιθανότατα πως ο οικοδεσπότης έκανε το γύρο πηγαίνοντας
από αίθουσα σε αίθουσα για να συνομιλήσει με τις ομάδες
των καλεσμένων. Εκτός από τα συμπόσια, τον υπόλοιπο
καιρό μπορούσαν τα δωμάτια αυτά να εξυπηρετήσουν και
άλλες λειτουργίες, όπως για παράδειγμα τις επαγγελματικές
συναντήσεις ή τις οικογενειακές συγκεντρώσεις.
Προφανώς, όμως, το μέγεθος της κατοικίας δεν αποτελούσε τη μοναδική ένδειξη της κοινωνικής θέσης του ιδιοκτήτη. Αυτό φανερώνουν δύο ακόμα κατοικίες που αποκαλύφθηκαν δυτικά της Κάτω Αγοράς και συνορεύουν με την
Οικία I (εικ. 5, αρ. 2 και 3). Ενώ η Οικία II με την αίθουσα και
την ομάδα τριών δωματίων στο βόρειο τμήμα της μπορεί να
συγκριθεί με την κατά πολύ μεγαλύτερη Οικία με περιστύλιο
I, η Οικία με περιστύλιο III ακολουθεί τη διάταξη της Οικίας
του Αττάλου. Η κάτοψη, που μπορούμε ακόμη και σήμερα να
διακρίνουμε, είναι το αποτέλεσμα μιας ριζικής ανανέωσης
που έλαβε χώρα στα μέσα του 1ου αι. π.Χ. Παρά το μικρό
της μέγεθος, διαθέτει, όπως και η Οικία του Αττάλου, σε
κάθε στενή πλευρά της περίστυλης αυλής μεγάλες αίθουσες, οι οποίες κατά πάσα πιθανότητα χρησιμοποιούνταν αντίστοιχα ως θερινό τρικλίνιο στη δυτική και ως χειμερινό τρικλίνιο στην ανατολική πλευρά. Μάλιστα, η δυτική αίθουσα είναι
πολύ μεγαλύτερη από αυτήν της Οικίας του Αττάλου. Μια

υποδοχής. Όταν ο καλεσμένος έμπαινε στο σπίτι, θα έβλεπε
από το άνοιγμα του μεσαίου δωματίου το τραπέζι με τα πολύτιμα επιτραπέζια σκεύη. Ίσως ακόμη σ’ αυτή την αίθουσα
να παρουσιάζονταν στους καλεσμένους τα διάφορα εδέσματα και ποτά πριν περάσουν στις διπλανές αίθουσες συμποσίου, οι οποίες είχαν τον ίδιο διάκοσμο με την πρώτη.
Επίσης μπορεί κανείς να φανταστεί πως σε κατοικίες χωρίς
θερινά τρικλίνια, η μεσαία αίθουσα θα εξυπηρετούσε αυτή
τη λειτουργία.
Στην Οικία με περιστύλιο I εύκολα διαπιστώνεται πόσο σημαντικό είναι να υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός από ισάξιους, πλούσια διακοσμημένους χώρους για
την επίδειξη της μεγαλοπρέπειας
και του μεγάλου μεγέθους μιας
κατοικίας στην Πέργαμο. Όπως παρατηρείται συχνά στην Πέργαμο,
το συγκεκριμένο σπίτι διέθετε στη
δυτική του πλευρά ακόμη μία ομάδα με τρία τουλάχιστον διαδοχικά δωμάτια, τα οποία λόγω της
πολυτελούς διακόσμησής τους
λειτουργούσαν κατά πάσα πιθανότητα ως χώροι κοινωνικής προβολής του ιδιοκτήτη. Τα δωμάτια
αυτά επικοινωνούσαν μεταξύ τους
με πόρτες και συνδέονταν διαμέσου αυτού που βρισκόταν στη βορειοδυτική γωνία με την προη10. Κατοικία με περιστύλιο, τομές κατά πλάτος και κατά μήκος. Αναπαράσταση της οικοδομικής φάσης περίγούμενη ενότητα τριών διαδοχι- που των μέσων του 1ου αι. π.Χ. Στην τομή κάτω, στα αριστερά βρίσκεται η κύρια αμαξιτή οδός, στα δεξιά ο ανηκών δωματίων (εικ. 5, αρ. 4). Με τον φορικός ανατολικός δρομίσκος που ανέβαιναν τα φορτωμένα ζώα (σχέδια: U. Wulf-Rheidt).
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

33

114_Wulf-Rheidt_114 08/03/2010 1:14 ΜΜ Page 34

εντυπωσιακή δυσαναλογία εμφανίζεται ανάμεσα στα ευρύχωρα τρικλίνια και τα τρία μικρά, τετράγωνα δωμάτια του βόρειου τμήματος, τα οποία δεν επικοινωνούσαν μεταξύ τους.
Αυτά τα δωμάτια μπορούν να ερμηνευθούν ως cubicula, δωμάτια δηλαδή με διαφορετικές λειτουργίες, είτε υπνοδωμάτια και χώροι καθημερινής διαβίωσης των ενοίκων είτε χώροι
εργασίας και υποδοχής των στενών φίλων της οικογένειας.
Αντίθετα με τον ιδιοκτήτη της Οικίας με περιστύλιο I, ο κύριος αυτού του σπιτιού δεν ήθελε να εντυπωσιάσει τους καλεσμένους του με πολλά και ισομεγέθη δωμάτια αλλά με μεγάλες αίθουσες συμποσίου, την ύπαρξη των οποίων δεν αντιλαμβανόταν αμέσως ο επισκέπτης που πρωτοέμπαινε στη
λιτή περίστυλη αυλή. Η κάτοψη, λοιπόν, ενός σπιτιού δεν
αρκεί για να αποκαλύψει την οικονομική ευχέρεια του ιδιοκτήτη. Οι ευρύχωρες αίθουσες της κατοικίας διέθεταν χωρίς
αμφιβολία έναν μεγάλο αριθμό κλινών και κατά συνέπεια φιλοξενούσαν έναν μεγάλο αριθμό συνδαιτυμόνων, που μπορούσαν να σερβιριστούν ταυτόχρονα. Υπέρ αυτής της άποψης συνηγορεί η ύπαρξη ενός σχετικά μεγάλου χώρου για
την προετοιμασία των γευμάτων, ο οποίος συνορεύει με το
θερινό τρικλίνιο της δυτικής πλευράς. Όπως προαναφέρθηκε, λόγω των εκτεταμένων μετασκευών που υπέστησαν οι
κατοικίες κατά τη ρωμα κή περίοδο, δεν μπορούμε να αποκαταστήσουμε με βεβαιότητα τη διαρρύθμιση που είχαν κατά
την ελληνιστική περίοδο. Όμως, όπως φαίνεται, δεν σημειώθηκαν ουσιαστικές μεταβολές των οικοπέδων ανάμεσα στις δύο
περιόδους, πράγμα που φανερώνει ότι και στην ελληνιστική
περίοδο, στον τομέα της πόλης που αναπτύχθηκε επί Ευμένη
Β΄, υπήρχαν μεγάλου μεγέθους κατοικίες με περιστύλιο.

Έντονα αστικά – τα ανάκτορα των βασιλέων
της Περγάμου
Ιδιαίτερη σημασία για την επισκόπηση των ελληνιστικών κατοικιών με περιστύλιο στην Πέργαμο έχουν τα πολυτελή ανάκτορα των βασιλέων, σε περίοπτη θέση πάνω στην ακρόπολη. Αν και αποκαλύφθηκαν πολύ νωρίς, τα πρώτα χρόνια των
ανασκαφών της Περγάμου, δεν έχουν δυστυχώς μέχρι σήμερα πλήρως ερευνηθεί. Αλλά και η κακή κατάσταση διατήρησης –στα περισσότερα από αυτά σώζονται μόνο τα θεμέλια– δεν επιτρέπει την αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής των
ανώτερων ορόφων. Τρία από τα έξι ανάκτορα ανήκουν με βεβαιότητα στον τύπο της οικίας με περιστύλιο. Από αυτά ήταν
δυνατόν να αποκατασταθεί λεπτομερέστερα η κάτοψη του
μεγάλου ανακτόρου V με εμβαδόν 2.040 τ.μ., που βρίσκεται
στη νοτιοανατολική άκρη της ακρόπολης (εικ. 5, αρ. 5). Το
παλάτι αυτό χρονολογείται στα μέσα του 2ου αι. π.Χ., δηλαδή
την εποχή της βασιλείας του Ευμένη Β΄ ή του διαδόχου του
Αττάλου Β΄. Αν και η ανέγερσή του συμπίπτει με την εποχή
που το βασίλειο της Περγάμου επεκτείνει τα σύνορά του στο
έπακρο και η πρωτεύουσά του ακμάζει, το οικοδόμημα αυτό
με την πρώτη ματιά δεν φαίνεται να αντιπροσωπεύει τη λα34

11. Κατοικία με περιστύλιο περίπου στα μέσα του 1ου αι. π.Χ. Πρόταση
αποκατάστασης των κλινών στο μεσαίο από τα τρία διαδοχικά δωμάτια
(σχέδιο: U. Wulf-Rheidt).

μπρή περίοδο των βασιλέων της ελληνιστικής εποχής. Για τον
ηγέτη ενός τόσο τεράστιου βασιλείου, όπως ήταν αυτό της
Περγάμου κατά τον 2ο αι. π.Χ., θα περίμενε κανείς μεγαλύτερα και εντυπωσιακότερα ανάκτορα. Πρόκειται για ένα μεγάλο κτήριο με περιστύλιο, του οποίου η ορθογώνια αυλή είχε κατά πάσα πιθανότητα ολόγυρά της στοές. Γύρω από την
αυλή τα δωμάτια είναι διατεταγμένα σε σχήμα Π, με τις κύριες αίθουσες στο βορειοδυτικό και το βορειοανατολικό τμήμα. Όπως στις οικίες με περιστύλιο που αναφέραμε πιο πάνω, συναντάμε και εδώ μια μεγάλη αίθουσα συμποσίων. Οι
βορειοανατολικές αίθουσες θα μπορούσαν και στο κτήριο
αυτό να ερμηνευθούν ως ενότητα τριών δωματίων, όπως αυτά που διέθεταν οι Οικίες με περιστύλιο I και II. Μια ανάλογη
διάταξη χώρων απαντά και στα μακεδονικά ανάκτορα, όπως
για παράδειγμα στο ανάκτορο των Αιγών. Όμως, σε σύγκριση με αυτά το ανάκτορο V είναι μικρότερων διαστάσεων και
διαθέτει λιγότερα πολυτελή δωμάτια – μοιάζει δηλαδή περισσότερο με τα πλούσια αστικά σπίτια. Η κάτοψη και το μέγεθος των δωματίων δεν μπορούν να συγκριθούν με αυτά ενός
ελληνιστικού ανακτόρου. Φαίνεται, λοιπόν, πως οι βασιλείς
της ελληνιστικής Περγάμου έδωσαν στα ανάκτορά τους διαστάσεις αστικών κατοικιών. Εντελώς διαφορετική είναι, ωστόσο, η εικόνα που δημιουργεί η διακόσμηση. Οι τοίχοι είχαν
στο κάτω μέρος μαρμάρινους ορθοστάτες ή γραπτές απομιμήσεις πολύχρωμου μαρμάρου. Εξάλλου, από τις αίθουσες
του ανακτόρου αυτού προέρχονται τα εξαιρετικής ποιότητας
ψηφιδωτά, με εκλεπτυσμένη τεχνική και υπέροχα χρώματα,
τα οποία μπορεί κανείς σήμερα να θαυμάσει στο Μουσείο
της Περγάμου στο Βερολίνο (εικ. 5, κάτω δεξιά). Η πολυτελής διακόσμηση θα περιλάμβανε ακόμη πίνακες ζωγραφικής
στους τοίχους, πλούσια διακοσμημένα έπιπλα, σκεύη από
πολύτιμα μέταλλα και πολλά αγάλματα. Αν και το μέγεθος
του ανακτόρου δεν διαφέρει από αυτό των πλούσιων κατοικιών, η διακόσμησή του ήταν ωστόσο πραγματικά βασιλική.
τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Wulf-Rheidt_114 05/03/2010 11:11 ΠΜ Page 35

Πλούσιοι και φτωχοί μαζί – μια τυπική συνοικία
της πόλης του Φιλεταίρου
Οι οικίες με περιστύλιο γύρω από την Κάτω Αγορά, οι οποίες
συναγωνίζονταν τα ανάκτορα των βασιλέων της Περγάμου,
θα μπορούσαν να οδηγήσουν στο συμπέρασμα πως από την
εποχή του Ευμένη αυτός ήταν ο επικρατέστερος τύπος κατοικίας στην Πέργαμο και πως οι πολίτες με υψηλή κοινωνική
θέση και οικονομική ευχέρεια έμεναν σε «αποκλειστικές» συνοικίες. Όμως, τα αποτελέσματα των ανασκαφών στην πόλη
της Περγάμου (Stadtgrabung) που διήρκεσαν πάνω από είκοσι χρόνια έδειξαν ολοφάνερα πως τα πράγματα δεν ήταν
έτσι. Ο ανασκαφικός αυτός τομέας βρίσκεται μέσα στην πόλη του Φιλεταίρου και εκτείνεται πάνω από το μεγάλο Γυμνάσιο με το Ιερό της Ήρας. Διασχίζεται από την ελληνιστικής
εποχής πλακόστρωτη, κύρια οδό της Περγάμου, η οποία
περνά από την Πύλη του Φιλεταίρου, μία από τις κύριες εισόδους της πρώιμης ελληνιστικής πόλης, και κάνοντας μια
ανοικτή στροφή κατευθύνεται προς την κορυφή του λόφου.

13. Κατοικία με περιστύλιο, άποψη του ενός από την ομάδα των τριών
δωματίων, πρώτο τρίτο του 2ου αι. μ.Χ. Διακρίνονται κατάλοιπα του δαπέδου με την κεντρική σύνθεση με μαρμάρινες πλάκες και το ψηφιδωτό
στην περιμετρική ζώνη (φωτ.: E. Steiner).

Αντίθετα με τα απότομα δρομάκια, που συνήθως διέθεταν
σκαλιά, η οδός αυτή ήταν αμαξιτή (εικ. 10, τομή κάτω). Κατά
μήκος της υπήρχαν πιθανότατα σε
κάθε ιστορική περίοδο εργαστήρια και μαγαζιά που έκρυβαν την
κατοικημένη περιοχή. Θα πρέπει,
λοιπόν, κανείς να φανταστεί μια
ζωηρή εμπορική κίνηση και πολύ
θόρυβο κατά μήκος της κεντρικής οδού. Ανάμεσα στα εργαστήρια και τα μαγαζιά υπήρχαν δίοδοι που οδηγούσαν στα ανεξάρτητα σπίτια, τα οποία εμφανίζουν
διαφορετικές κατόψεις και μεγέθη οικοπέδων (εικ. 7, 8).
Ας δούμε, όμως, καλύτερα από
κοντά μια τυπική συνοικία, όπως
αυτή που βρισκόταν μεταξύ της
κεντρικής οδού και των επονομαζόμενων μεσαίου και ανατολικού
δρομίσκου. Ο τομέας αυτός έχει
μια πολυκύμαντη οικοδομική ιστορία, την οποία δεν μπορέσαμε σε
κάθε περίπτωση να αποκρυπτογραφήσουμε και, κυρίως, αντίθετα με τις προσδοκίες, δεν έδωσε
ευρήματα από την περίοδο του
Φιλεταίρου. Τα παλαιότερα κτήρια υπέστησαν γενικευμένες και
μεγάλες μετατροπές. Παρ’ όλα
αυτά φαίνεται πως και εδώ κυριαρχούσαν οι μικρές κατοικίες
με αυλή. Από τα μέσα του 1ου αι.
π.Χ.
η οικιστική οργάνωση μπορεί
12. Κατοικία με περιστύλιο, πρόταση αποκατάστασης της περίστυλης αυλής με θέα στα κύρια δωμάτια της βόνα ανασυσταθεί με κάθε λεπτορειας πτέρυγας του σπιτιού (σχέδιο: U. Wulf-Rheidt).
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

35

114_Wulf-Rheidt_114 05/03/2010 11:12 ΠΜ Page 36

14. Ιδιωτικό λουτρό, πρώτο τρίτο του 2ου αι. μ.Χ., άποψη των χώρων για
το ζεστό μπάνιο με το υπόκαυστο για τη θέρμανση (φωτ.: K. Rheidt).

μέρεια εντυπωσιάζοντας με την ετερογένειά της (εικ. 8).
Πίσω από τα μαγαζιά και τα εργαστήρια κατά μήκος της κεντρικής οδού υπήρχαν μικρά σπίτια με αυλή όπως επίσης και
μια σχετικά μεγάλη κατοικία με περιστύλιο (εικ. 8). Φαίνεται,
λοιπόν, πως εύποροι και λιγότεροι εύποροι πολίτες έμεναν
δίπλα-δίπλα. Παρά την τριγωνική σχεδόν κάτοψη του οικοδομικού τετραγώνου, η οικία με περιστύλιο παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με τις αντίστοιχες κατοικίες στην περιοχή της
Κάτω Αγοράς (εικ. 9). Για να χτίσει κανείς σε αυτή την απότομη πλαγιά μια μεγάλη, σχεδόν ορθογώνια αυλή με κιονοστοιχίες στις τέσσερις πλευρές της χρειαζόταν απαραίτητα
γερή θεμελίωση και σημαντικές υποδομές στη νοτιοδυτική
και τη νοτιοανατολική πλευρά (εικ. 10). Οι δωρικές στοές οικοδομήθηκαν πάνω σε υπόγειους θολωτούς διαδρόμους
(cryptoporticus), που εξυπηρετούσαν ταυτόχρονα την πρόσβαση στο σπίτι. Στο βορειοανατολικό τμήμα, πίσω από μια
πλατιά στοά, βρίσκονταν τα κύρια δωμάτια του σπιτιού οργανωμένα, σύμφωνα με τις ενδείξεις, στο γνωστό σύνολο
των τριών διαδοχικών χώρων, από τους οποίους ο μεσαίος
είχε άνοιγμα με δωρικούς κίονες προς την αυλή. Τα κατάλοιπα ενός ψηφιδωτού δαπέδου δείχνουν πως στο μεσαίο
δωμάτιο είχαν τοποθετηθεί κλίνες κατά μήκος των τοίχων και
σε σχήμα Π (εικ. 9, 11). Το δωμάτιο αυτό θα είχε, λοιπόν, δια36

φορετικές λειτουργίες, ως αίθουσα υποδοχής παρέχοντας
πρόσβαση στα δύο πλα νά του δωμάτια και ως θερινό τρικλίνιο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Η δωρική κιονοστοιχία στο πλατύ άνοιγμα του δωματίου προς το περιστύλιο θα
προσέφερε μια ευχάριστη θέα στους καλεσμένους που
έμπαιναν στο σπίτι (εικ. 12). Αυτή η πτέρυγα ήταν η πιο ενδιαφέρουσα όχι μόνο ως προς την αρχιτεκτονική αλλά και
επειδή διέθετε τα κυριότερα δωμάτια του σπιτιού. Στη βόρεια πλευρά βρισκόταν το μεγαλύτερο δωμάτιο του σπιτιού,
με εμβαδόν 70 τ.μ., το οποίο συγκρινόμενο με ανάλογες αίθουσες άλλων πολυτελών κατοικιών ερμηνεύεται ως αίθουσα
συμποσίων. Στη βορειοδυτική πτέρυγα υπήρχαν τρία μικρά
τετράγωνα δωμάτια (cubicula), ίσως για τις ιδιωτικές συναντήσεις σε στενό κύκλο. Και αυτό το οίκημα διέθετε σύμφωνα
με τις ανασκαφικές μαρτυρίες έναν επιπλέον όροφο. Επειδή,
όμως, οι μεγάλες αίθουσες του βόρειου τμήματος θα ήταν
οπωσδήποτε ψηλοτάβανες, τα δωμάτια του επάνω ορόφου
βρίσκονταν κατά πάσα πιθανότητα πάνω από τα μικρότερα
βορειοδυτικά δωμάτια, αποδεικνύοντας ταυτόχρονα ότι ο
επάνω όροφος διέθετε λίγα δωμάτια (εικ. 11).
Δεν ξέρουμε φυσικά αν το σπίτι αυτό παρέμεινε στην ιδιοκτησία της ίδιας οικογένειας μέχρι την εγκατάλειψή του, στο
τρίτο τέταρτο του 3ου αι. μ.Χ. Βέβαιο είναι πάντως πως το
σπίτι επαναδιαμορφώθηκε στο πρώτο τρίτο του 2ου αι. μ.Χ.
με την προσθήκη δωματίων στη νοτιοδυτική πτέρυγα (εικ. 7).
Για να γίνει αυτό έπρεπε, όμως, πρώτα να αγοραστούν τα μικρά σπίτια που βρίσκονταν στη θέση αυτή και να τροποποιηθούν ριζικά. Ο ιδιοκτήτης του σπιτιού φαίνεται πως ήταν τόσο πλούσιος ώστε μπόρεσε να αγοράσει τουλάχιστον δύο
ακόμη σπίτια. Η νέα πολυτελής διαρρύθμιση επέτρεπε στο
μεσαίο από τα τρία διαδοχικά δωμάτια της ομάδας να χρησιμοποιείται πλέον ως αίθουσα υποδοχής, χωρίς κλίνες. Αυτό
το συμπεραίνουμε από τη διαμόρφωση του νέου δαπέδου
του συγκεκριμένου δωματίου που αντικατέστησε το παλιό
δάπεδο κατά τις νέες οικοδομικές εργασίες. Σε αντίθεση με
το προηγούμενο που είχε ενιαίο διάκοσμο (εικ. 9, 11), στο
νέο δόθηκε έμφαση στις περιμετρικές ζώνες των ψηφιδωτών
που πλαισίωναν ένα κεντρικό τμήμα από πλάκες μαρμάρου
προσελκύοντας αμέσως την προσοχή των επισκεπτών (εικ.
7, 13). Ο κύριος του σπιτιού, εκτός από την οικονομική άνεση
που του επέτρεπε να έχει τόσο πολλά και πλούσια διακοσμημένα δωμάτια γύρω από την περίστυλη αυλή, θα πρέπει
να ασκούσε σημαντική επιρροή στην κοινωνία της Περγάμου.
Αυτό διαπιστώνεται από το γεγονός πως για την προσθήκη
ενός ιδιωτικού λουτρού, με διαστάσεις χωρίς προηγούμενο
στην Πέργαμο, μπαζώθηκε και χτίστηκε ο ανατολικός δρομίσκος, που έπαιζε πολύ σημαντικό ρόλο στην κυκλοφορία μέσα στην πόλη (εικ. 7, 14). Το ίδιο ισχύει και για τη μεγάλη κλειστή δεξαμενή που χτίστηκε δίπλα στο ιδιωτικό αυτό λουτρό
για να το τροφοδοτεί με το απαραίτητο νερό. Με χωρητικότητα 900 κ.μ., η δεξαμενή αυτή δεν μπορούσε να γεμίζει μόνο
τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Wulf-Rheidt_114 05/03/2010 11:12 ΠΜ Page 37

ελεύθερα υλοποιώντας μια διαφορετική πολυτέλεια στην αρχιτεκτονική της κατοικίας και του λουτρού. Το γεγονός πως
τον 2ο αι. μ.Χ. στην πυκνοκατοικημένη αυτή περιοχή πάνω
στην ακρόπολη, η οποία λόγω της έντονης κλίσης του εδάφους δεν προσφέρεται για ευρύχωρες κατοικίες, μετασκευάζονται κτήρια ή χτίζονται νέες προσθήκες με τόση πολυτέλεια και σε βάρος του δημόσιου χώρου, δείχνει πως ακόμα
και τότε η ακρόπολη παρέμενε ένας πολύ δημοφιλής τόπος
κατοικίας, τόσο για τους φτωχότερους όσο και για την ανώτατη κοινωνική τάξη.
Μετάφραση από τα γερμανικά: Δήμητρα Κουγιουμτζή

15. Ιδιωτικό λουτρό, τομές κατά μήκος και κατά πλάτος (σχέδιο: U. WulfRheidt).

από το βρόχινο νερό που θα δεχόταν από τις γειτονικές στέγες. Είναι πιο λογικό να υποθέσουμε πως συνδεόταν με το
σύστημα ύδρευσης της πόλης με πήλινους αγωγούς, τοποθετημένους κατά μήκος των στενών δρόμων. Το ιδιωτικό λουτρό αποτελούνταν από την αίθουσα με την πισίνα με κρύο
νερό (frigidarium), η οποία διέθετε ανεξάρτητη δεξαμενή, και
από δύο δωμάτια για το ζεστό μπάνιο, που διέθεταν θέρμανση στο δάπεδο (υπόκαυστο) και τους τοίχους. Το πρώτο
προοριζόταν για το μπάνιο με χλιαρό νερό (tepidarium) και το
δεύτερο για το μπάνιο με ζεστό νερό (caldarium) (εικ. 14, 15).
Στο δωμάτιο για το ζεστό μπάνιο υπήρχε μια μπανιέρα, η
οποία έπαιρνε ζεστό νερό από το διπλανό δωμάτιο, όπου
υπήρχε ένα καζάνι μέσα στο οποίο θερμαινόταν το νερό. Το
λουτρό διαθέτει όλα τα δωμάτια και τις εγκαταστάσεις που
χαρακτηρίζουν τις δημόσιες θέρμες. Επειδή ελάχιστα σπίτια
στην Πέργαμο διέθεταν ιδιωτικό λουτρό, οι συγκεκριμένες
ιδιωτικές θέρμες-βαλανείο (balnea) ξεχωρίζουν, πόσο μάλλον αφού κάτι τέτοιο δεν έχει έως τώρα διατηρηθεί σε καμία
άλλη μεγάλη και πολυτελή κατοικία της Μικράς Ασίας.
Εδώ πρέπει, ωστόσο, να τονίσουμε και πάλι πως στην περίπτωση της Περγάμου ίσως αυτό να οφείλεται στην κατάσταση διατήρησης των ευρημάτων. Γιατί θα θέλαμε πολύ να
ξέρουμε πώς ήταν οι ρωμα κές κατοικίες στη μεταγενέστερη
επέκταση της πόλης στην πεδιάδα στα ριζά της ακρόπολης
(εικ. 2). Μπορούμε μόνο να υποθέσουμε πως η υψηλή κοινωνία της ρωμα κής Περγάμου που κατοικούσε σε μια ομαλά
κτισμένη πόλη, χωρίς τους περιορισμούς που έθετε η τεχνική
υποδομή που ήταν απαραίτητη για τη μεταφορά του νερού
στην ακρόπολη, θα είχε τη δυνατότητα να εκφραστεί πιο
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
RADT W., Pergamon. Geschichte und Bauten einer antiken Metropole,
Darmstadt 1999.
PINKWART D. / STAMMNITZ W., Peristylhäuser westlich der Unteren
Agora, Altertümer von Pergamon Band XIV, Βερολίνο / Νέα Υόρκη 1984.
WULF U., Die Stadtgrabung Teil 3: Die hellenistischen und römischen
Wohnhäuser von Pergamon, Altertümer von Pergamon Band XV 3, Βερολίνο / Νέα Υόρκη 1999.
WULF-RHEIDT U., «The Hellenistic and Roman Houses of Pergamon», στο
H. Koester (επιμ.), Pergamon. Citadel of the Gods, Harrisburg 1998, σ. 299330.

Hellenistic and Roman houses of Pergamon
Ulrike Wulf-Rheidt
Over a hundred years of excavations and research in Pergamon
provide us with a complete picture of Hellenistic and Roman
houses. During the early Hellenistic period, small houses with a
courtyard are predominant. When, however, the city on the
Acropolis of Pergamon is extended by king Eumenes ΙΙ (2nd century BC), spacious and well designed houses with peristyle make
their appearance. These houses can compete in luxury with the
kings’s palaces on the Pergamon Acropolis. They usually included at least one large hall suitable for banquets with numerous guests. Some houses were known to have triklinia for the
summer months, their special feature being a large opening onto
a colonnaded courtyard. These triklinia were often the central
room in a group of three consecutive ones. There were also many
smaller rooms which seem to have had several functions. Both
the houses with a courtyard and those with a peristyle followed
the prototype of ancient houses of Greece and Asia Minor, widely
spread throughout the Mediterranean.
The excavation of the part of the city that dates from the time
of Philetairos (3rd century BC), an area on a very steep slope,
made obvious that the building of large houses with peristyle
courtyards needed extended and demanding terracing during all
the different periods. Moreover, a change has been revealed, that
of taking possession of public spaces in order to build large
houses with colonnaded courtyards during Roman times. These
excavations also help recreate in detail the lack of homogeneity
existing in these quarters of Pergamon, where the rich and the
less well-to-do lived side by side over long periods of time.

37

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 16

Η κατοικία
στην υστεροελληνιστική Δήλο
Δρ Monika Trümper
Associate Professor of Classical Archaeology
Department of Classics, The University of North Carolina at Chapel Hill

Η Δήλος μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί η ελληνική Πομπηία, διότι, όπως και στην πόλη του Βεζουβίου, τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που αποκαλύπτουν συστηματικά οι γαλλικές ανασκαφές από το 1873, διατηρούνται σε πολύ καλή κατάσταση και είναι εξαιρετικής σημασίας. Όμως, ακριβώς όπως και η Πομπηία, η πόλη της Δήλου δεν υπήρξε σημαντική μεγαλούπολη της αρχαιότητας. Το νησί οφείλει τη φήμη του στο ιερό του Απόλλωνα, το οποίο γνώρισε μεγάλη
ανάπτυξη ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ. Η Δήλος, τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ., βρισκόταν υπό την κυριαρχία της Αθήνας,
αλλά το 314 κηρύχθηκε ελεύθερη και ανεξάρτητη, ως το 167/6 π.Χ. Σ’ αυτό το χρονικό διάστημα τεκμηριώνεται αρχαιολογικά η έντονη οικοδομική δραστηριότητα που συνδέεται με τον δημόσιο και θρησκευτικό βίο. Αντίθετα, η
ύπαρξη κατοικιών, καταστημάτων και εργαστηρίων αποδεικνύεται μόνο μέσω των επιγραφών, και συγκεκριμένα από
τους οικονομικούς απολογισμούς του ιερού του Απόλλωνα, το οποίο ενοικίαζε αρκετά επικερδώς διάφορα καταστήματα και ακίνητα που είχε στην ιδιοκτησία του.1 Από τις ανασκαμμένες κατοικίες, που ξεπερνούν τις 100, καμία
δεν μπορεί να χρονολογηθεί με βεβαιότητα πριν από το 167/6 π.Χ., όταν οι Ρωμαίοι ανακήρυξαν τη Δήλο ελεύθερο
λιμάνι συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτό στην οικιστική ανάπτυξη της πόλης.

Α

κόμα και αν η έκταση της ανεξάρτητης Δήλου και
ιδίως των οικιστικών τομέων της πόλης δεν μπορεί να
αναπαρασταθεί με ακρίβεια,2 είναι βέβαιο ότι η πόλη
μετά το 167/6 π.Χ. αναπτύχθηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό και
προπαντός εμπλουτίστηκε με κατασκευές, οι οποίες εξυπηρετούσαν τον νέο της προορισμό: προκυμαίες, εμπορικά οικοδομήματα, καταστήματα, κατοικίες και λέσχες των επαγγελματικών συντεχνιών. Η ζωή στο ελεύθερο λιμάνι ανθεί για
περίπου 100 χρόνια, έως ότου ορισμένα ακμάζοντα ιταλικά
λιμάνια, όπως τα λιμάνια του Puteoli και της Όστια, ανταγωνίζονται σημαντικά τη Δήλο και σταδιακά οι έμποροι εγκαταλείπουν το νησί. Μερικά από τα σπίτια καταστράφηκαν, όταν
στο νησί εισέβαλαν το 88 π.Χ. τα στρατεύματα του βασιλιά
Μιθριδάτη και στη συνέχεια το 69 π.Χ. οι πειρατές του Αθηνοδώρου. Οι περισσότεροι από τους εναπομείναντες κατοίκους φαίνεται πως εγκατέλειψαν οικειοθελώς τα σπίτια τους
παίρνοντας μαζί όλα τα πολύτιμα κινητά αντικείμενα.
Η πληθυσμιακή δομή και η οργάνωση της κοινωνίας του
εμπορικού λιμανιού δεν μπορεί να αποδοθεί με ακρίβεια. Οι
επιγραφές μαρτυρούν ότι υπήρχαν εξέχουσες οικογένειες
και κοινωνικές ελίτ στην πόλη, καθώς και ένας κοσμοπολίτικος πληθυσμός με εμπόρους από όλη τη Μεσόγειο, κυρίως
από την Ιταλία. Δεν είναι ωστόσο γνωστό αν η οικογένεια
αποτελεί τον κυρίαρχο παράγοντα της κοινωνικής δομής και
ποια κοινωνική θέση κατείχαν τα πρόσωπα τα οποία βρίσκονταν κατά κύριο λόγο στο νησί: πρόκειται για δούλους, απελεύθερους ή μέλη ανώτερων κοινωνικών τάξεων; Οι επιγραφές αναφέρουν, μαζί με τους μόνιμους κατοίκους, και ταξι16

διώτες, που διαμένουν προσωρινά στο νησί, πιστοποιώντας
κατ’ επέκταση την ύπαρξη μιας ιδιαίτερα κινητικής αγοράς
πώλησης και ενοικίασης κατοικιών και συνακόλουθα μια υψηλή διακύμανση σε σχέση με το εύρος του πληθυσμού.3
Οι ανασκαμμένες κατοικίες περιορίζονται κυρίως σε τρεις
συνοικίες (εικ. 1): τη συνοικία του Θεάτρου, η οποία, ενώ
στην αρχή παρουσίαζε σχετικά ομαλή χωροθέτηση, δίνει σήμερα μια εικόνα αταξίας,4 δεδομένου ότι με την οικοδομική
έξαρση μετά το 167/6 π.Χ. προστέθηκαν συστηματικά και νέα
κτίσματα, τη συνοικία του Σκαρδανά ή αλλιώς της Λίμνης, η
οποία και παρουσιάζει ένα πραγματικά ορθογώνιο πολεοδομικό σχέδιο με κάθετους και οριζόντιους δρόμους, και τη συνοικία του Σταδίου, η οποία έχει αποκαλυφθεί σε μικρότερο
βαθμό. Οι οικίες της Δήλου δημοσιεύτηκαν εγκαίρως και με
παραδειγματικό τρόπο και αποτελούν το καλύτερο δείγμα
ελληνιστικής αρχιτεκτονικής της κατοικίας στην Ανατολική
Μεσόγειο, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί για πολλαπλά ζητήματα.5 Όμως αυτό σημαίνει επίσης ότι τα δηλιακά σπίτια,
λόγω της έλλειψης (τουλάχιστον μέχρι σήμερα) ικανού αριθμού σύγχρονων παραλλήλων, δεν μπορούν να αξιολογηθούν
επαρκώς. Θα πρέπει λοιπόν να παραμείνει ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσο αποτελούν αντιπροσωπευτικό δείγμα της κατοικίας των ελληνικών πόλεων της υστεροελληνιστικής περιόδου ή είναι το αποτέλεσμα των ιδιαίτερων συνθηκών ενός
ελεύθερου λιμανιού. Νεότερες έρευνες έχουν εξετάσει κυρίως τις παρακάτω παραμέτρους: την οικοδομική ιστορία
των κατοικιών, με σκοπό να εντοπίσουν αλλαγές στην κουλτούρα της κατοικίας και την κοινωνική σημασία των σπιτιών,
τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 17

1. Δήλος, τοπογραφικό σχέδιο του κέντρου της πόλης.

2. Δήλος, νησίδα της οικίας των Κωμωδών, κάτοψη.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

17

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 18

την ποικιλία των μορφών των σπιτιών και τη χωροθετική τους
οργάνωση σε νησίδες (οικοδομικά τετράγωνα), καθώς και τη
σχέση μεταξύ κοινωνικών σχέσεων των κατοίκων και χωροθετικής οργάνωσης των κατοικιών και των νησίδων. Οι κατοικίες αποτελούν σημαντική πηγή για τη διερεύνηση των
κοινωνικών δομών, των προτύπων και των τρόπων συμπεριφοράς καθώς και της εξέλιξής τους. Αυτοί οι παράγοντες θα
σκιαγραφηθούν στη συνέχεια μέσω τριών χαρακτηριστικών
παραδειγμάτων.6 Στα τελικά συμπεράσματα θα παρουσιαστούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των σπιτιών της Δήλου και
θα ενταχθούν –όσο αυτό είναι εφικτό– στο ευρύτερο πλαίσιο της
αρχιτεκτονικής της κατοικίας στην ελληνιστική περίοδο.

Η κατοικία αξιώσεων
Η δηλιακή οικιστική αρχιτεκτονική περιλαμβάνει μια μεγάλη
ποικιλία μονάδων κατοίκησης, στις οποίες ανήκουν τα πατάρια μέσα σε χώρους με πολλαπλές επαγγελματικές και εμπορικές χρήσεις (tabernae), τα λιτά συγκροτήματα με χώρους
κατοικίας και tabernae, τα ανεξάρτητα διαμερίσματα στον
πάνω όροφο, τα απλά σπίτια με αυλή, και ελάχιστα μεμονωμένα παραδείγματα σπιτιών με περισσότερες από μία αυλές.
Μεταξύ αυτών των οικιστικών μονάδων κυριαρχούν τα απλά
σπίτια με αυλή, τα οποία με διαφορετική μορφή και μέγεθος
καταλαμβάνουν εμβαδόν από 53 έως 800 τ.μ. Η οικία των Κωμωδών στην περιοχή του Σκαρδανά με εμβαδόν 515 τ.μ. βρίσκεται στην πέμπτη θέση της κλίμακας μεγέθους των δηλιακών κατοικιών (εικ. 1, 2). Αποτελεί μέρος μιας νησίδας με
τρεις διαφορετικού μεγέθους κατοικίες (την οικία των Τρι-

τώνων: 415 τ.μ. και την οικία με το Αέτωμα: 93 τ.μ.) και, παρά
την ομαλή και ορθογώνια κάτοψη της νησίδας, συνδέεται με
το γειτονικό συγκρότημα στα δυτικά μέσω των χώρων P, S
και V. Επειδή όμως η νησίδα δεν είχε απόλυτα ορθογωνισμένη κάτοψη7 αλλά σχεδόν τετράγωνη, υπήρξαν σημαντικές
επιπτώσεις στο σχέδιο του σπιτιού. Δίπλα στην κύρια είσοδο
στα νότια βρίσκεται μία αψιδωτή δίοδος προς τη σκάλα που
οδηγεί στον ανεξάρτητο ως προς τη χρήση του πάνω όροφο
(εικ. 3). Γύρω από τη σχεδόν τετράγωνη αυλή, η οποία διαθέτει πλήρες περιστύλιο με δώδεκα κίονες και σύστημα
υδροδότησης, συγκεντρώνονται πίσω από κάθε πλευρά διάφορες ομάδες δωματίων: στα βόρεια ο «οίκος», το μεγαλύτερο δωμάτιο του σπιτιού (oecus maior ) με δύο πλευρικές
προσθήκες (Μ-Ο), στα δυτικά δύο μικρά τετράγωνα δωμάτια
(Ο, R), στα νότια δωμάτια διαφορετικού μεγέθους (B-G, S,
V) που περιλαμβάνουν ένα αποχωρητήριο (G) και πιθανώς
ένα απλού τύπου λουτρό (Ε;). Στα ανατολικά, τέλος, υπάρχουν τρία σχεδόν ίδιου μεγέθους τετράγωνα δωμάτια (J-L).
Έχει ήδη αποτελέσει πολυσυζητημένο θέμα η λειτουργία των
χώρων στις ελληνικές κατοικίες και ιδιαίτερα σε τόσο μεγάλες, πολύχωρες κατοικίες, όπως η οικία των Κωμωδών. Μία
συγκεκριμένη λειτουργία μπορεί να προσδιοριστεί με κριτήριο την ύπαρξη συγκεκριμένων εγκαταστάσεων, όπως για τα
αποχωρητήρια ή τα λουτρά. Σε όλα τα υπόλοιπα δωμάτια της
οικίας των Κωμωδών αλλά και άλλων κατοικιών της Δήλου
απουσιάζουν ευρήματα ή είδη επίπλωσης που να επιτρέπουν
τον προσδιορισμό της χρήσης ή τουλάχιστον να προσφέρουν κάποια ένδειξη για την τελική χρήση συγκεκριμένων

3. Δήλος, οικία των Κωμωδών, αποκατάσταση των εισόδων και της αυλής με περιστύλιο.

18

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 19

χώρων.8 Έτσι, μόνο με τα παρακάτω κριτήρια είναι δυνατό να οριστεί μία μέθοδος κατάταξης των
δωματίων των κατοικιών: τη θέση
του δωματίου εντός της κατοικίας,
το μέγεθος, τη μορφή (κανονική
ή μη), τον αριθμό, τη θέση και την
τοποθέτηση των ανοιγμάτων (θυρών και παραθύρων), τη διαμόρφωση (δάπεδο, κονιάματα, αρχιτεκτονικά στοιχεία και το υλικό
τους, κόγχες, αποχετεύσεις, κ.λπ.).
Το εύρος των δηλιακών δαπέδων
περιλαμβάνει από χρηστικά δάπεδα με πλάκες γρανίτη και πήλινες πλάκες και φτάνει μέχρι τα
καλύτερα μαρμαροθετήματα, εξαιρετικά ψηφιδωτά δάπεδα opus
tessellatum, καθώς και πανάκριβα
ψηφοθετήματα (εμβλήματα) opus
vermiculatum με διάφορα εικονο4. Δήλος, οικία των Κωμωδών, αποκατάσταση της
γραφικά θέματα (εικ. 10).9 Οι δηδιακόσμησης τοίχου με έγχρωμα πλαστικά μαρμαροκονιάματα από τον oecus maior N και λεπτομέλιακές διακοσμήσεις τοίχων χαρεια της παράστασης της ζωφόρου.
ρακτηρίζονται από το επονομαζόμενο «στυλ τοιχοδομίας», το
οποίο όμως επιτρέπει μία μεγάλη
διαφοροποίηση ως προς την ποιότητα, σύμφωνα με τα παμετατροπές, χαρακτηριστικά στην πτέρυγα των οικιακών
ρακάτω κριτήρια: πλαστική ή επίπεδη απόδοση, πολυχρωμία,
δραστηριοτήτων, που επεκτάθηκαν και διαφοροποιήθηκαν:
αριθμός των ζωφόρων και των γείσων καθώς επίσης και ειΣτην οικία των Κωμωδών προβλεπόταν ίσως η εγκατάσταση
κονογραφικά στοιχεία (εικ. 4).10 Στην οικία των Κωμωδών
ενός λουτρού στο δωμάτιο Ε, ενώ η οικία των Τριτώνων απέμπορούν με αυτό τον τρόπο να αναγνωριστούν οι αίθουσες
κτησε με την προσθήκη μίας κυκλικής μπανιέρας λουτρό εφιΝ (oecus maior ), Q (oecus minor ) και R (exedra) ως οι σημαδρώσεως (ΑΜ) και το λουτρό (ΑL) μία πολυτελή «σουίτα μπάντικότεροι χώροι της οικίας, ακολουθούμενοι από τα δωμάνιου», που πιθανώς να ήταν προσβάσιμη άμεσα ακόμα και
τια J και Ο. Τα συγκεκριμένα δωμάτια, συνειδητά διαφοροαπό το δρόμο (μέσω των ΑΚ/ΑΚ΄). Συνεπώς είτε μπορούσαν
ποιημένα ως προς το μέγεθος και τη μορφή τους, θα πρόνα εισέρχονται στις λουτρικές εγκαταστάσεις οι επισκέπτες
σφεραν με βεβαιότητα μία εξευγενισμένη διαβίωση σε ένα
χωρίς να πρέπει να περάσουν από την αυλή του περιστυλίου
πολυτελές περιβάλλον και θα χρησιμοποιούνταν κατά προτίμέσω της κουζίνας (ΑΙ) και του αποχωρητηρίου (ΑΙ΄) είτε θα
μηση σε ξεχωριστές περιπτώσεις, όπως στην υποδοχή επιμπορούσε ίσως η «σουίτα μπάνιου» να νοικιαστεί επικερδώς
σκεπτών. Αντίθετα, τα δωμάτια στα νότια (B-G, S, V) μπορούν
σε ξένους.
να αναγνωριστούν ως δευτερεύοντες χώροι για το μαγείΑκόμα και αν στη Δήλο ήταν δυνατό να ταυτοποιηθούν
ρεμα και τις οικιακές δραστηριότητες, στα οποία εργάζονταν
έως σήμερα μόνο έντεκα κατοικίες με αποδεδειγμένη έκταση
κυρίως οι δούλοι του σπιτιού. Τα δωμάτια Κ-Μ βρίσκονται ιεάνω των 400 τ.μ. (μέχρι το μέγιστο, περίπου 800 τ.μ.), οι
ραρχικά, βάσει του μεγέθους τους και της θέσης τους, μεαρχές διάρθρωσης του σπιτιού που ισχύουν για την οικία των
ταξύ των χώρων για τις οικιακές δραστηριότητες και των
Κωμωδών διαπιστώνονται επίσης και σε μικρότερες κατοιπλούσια εξοπλισμένων δωματίων και μπορούν να κατηγοκίες, όπως π.χ. στην οικία της Τρίαινας (286 τ.μ., εικ. 5) ή
ριοποιηθούν μόνο ως απλούστεροι χώροι διαβίωσης χωρίς
στην οικία Β της νησίδας IV της συνοικίας του Θεάτρου (246
συγκεκριμένη λειτουργία. Η γειτονική οικία των Τριτώνων
τ.μ.). Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι το σχέδιο των καείναι παρόμοια οργανωμένη, παρά το μικρότερο μέγεθός της
τοικιών με δύο ή περισσότερες αυλές, το οποίο και διαδίδεκαι τη μακρόστενη κάτοψή της, η οποία και επέτρεπε την ενται το αργότερο από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. σχετικά ευσωμάτωση ενός περιστυλίου με κιονοστοιχίες στις δύο πλευρέως στην αρχιτεκτονική της ελληνικής κατοικίας, δεν καταρές (εικ. 2). Και στις δύο κατοικίες διαπιστώνονται μόνο λίγες
φέρνει να κυριαρχήσει στη Δήλο. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

19

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 20

αφενός από την έλλειψη χώρου, διότι η γη
προς οικοδόμηση στο ελεύθερο λιμάνι προφανώς ήταν περιορισμένη και ακριβή και γι’
αυτό το λόγο δεν υφίστανται στη Δήλο κατοικίες «του τύπου των ανακτόρων» με εμβαδό
πολύ μεγαλύτερο από 1.000 τ.μ., όπως στην
Πέλλα, την Ερέτρια και την Πέργαμο. Επειδή
όμως υπάρχουν κατοικίες με δύο αυλές και
εμβαδόν μόλις 500-600 τ.μ., θα μπορούσε να
αναγάγει κανείς την προτίμηση και την επικράτηση των σπιτιών με μία αυλή στη Δήλο σε
κοινωνικοπολιτισμικές αιτίες: προφανώς δεν
υπήρχε πλέον ενδιαφέρον στη Δήλο για κάποια μορφή διαφοροποίησης, την οποία προσέφεραν τα σπίτια με περισσότερες αυλές,
όπως π.χ. στο διαχωρισμό ενός πιο «δημόσιου» και πολυτελέστερα διαμορφωμένου χώρου για την υποδοχή των καλεσμένων και
ενός πιο «ιδιωτικού», λιγότερο πολυτελούς οικιακού χώρου για την οικογένεια. Ακόμα και
αν δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι κάτοικοι της
οικίας των Κωμωδών και παρόμοιων κατοικιών
στη Δήλο ανήκαν σε εύπορα στρώματα της
κοινωνίας του ελεύθερου λιμανιού, δεν μπορεί να αναπαρασταθεί ούτε το μέγεθος και η
σύνθεση των νοικοκυριών και προπαντός ούτε
η κοινωνικοπολιτική θέση των κατοίκων τους.
5. Δήλος, οικία της Τρίαινας, κάτοψη.

6. Δήλος, νησίδα των Χαλκών, κάτοψη.

20

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 21

Η μέση κατοικία
Ένα πρότυπο πιο λιτής κατοικίας μπορεί να αναζητηθεί στη
νησίδα των Χαλκών, η οποία βρίσκεται απέναντι και διαγώνια
από την οικία των Κωμωδών. Τα σπίτια Ι-IV και VII-VII αυτής
της νησίδας (εικ. 1, 6), με εμβαδό 110 έως 232 τ.μ., αντιπροσωπεύουν τον πιο δημοφιλή τύπο κατοικίας στη Δήλο («κανονική οικία»). Στο πρόσθιο τμήμα της κατοικίας ανοίγονται
προς μία κεντρική αυλή απλοί χώροι οικιακών δραστηριοτήτων και ένας προθάλαμος, ενώ στο πίσω μέρος μία ομάδα
από δύο ή τρία πολυτελέστερα δωμάτια (oecus maior με ένα
ή δύο παράπλευρα δωμάτια, που αποτελούν τη γνωστή ενότητα δύο ή τριών δωματίων). Επιπλέον δωμάτια βρίσκονταν
στον πάνω όροφο, που ήταν προσβάσιμος είτε μέσω εσωτερικής σκάλας είτε μέσω ανεξάρτητων κλιμάκων (οικίες II, IV)
και για το λόγο αυτό πιθανόν ο επάνω όροφος να ήταν ανεξάρτητος. Σε ειδικούς χώρους υπήρχαν μόνο αποχωρητήρια
(οικίες Ι/ΕΜ, VI/FK, VII/FS) και διάφοροι τύποι λουτρών (οικία
Ι: κυκλική μπανιέρα για λουτρό εφιδρώσεως ΕP και στεγανοποιημένος προθάλαμος ΕQ, εικ. 8). Η οικοδομική ιστορία αυτής της νησίδας με συστοιχίες κατοικιών ή κατοικίες σε σειρά
δείχνει ότι κτίστηκε ένα συγκρότημα δύο κατοικιών με τα σχεδόν ίδιου μεγέθους σπίτια Ι και ΙΙ.11 Αυτός ο απλός, μακρόστενος τύπος σπιτιού είναι κατάλληλος κυρίως για μία συστοιχία: παρόμοιες συστοιχίες δύο σπιτιών και νησίδες με κατοικίες σε σειρά αποτελούν και την πρώτη ορατή οικοδομική
δραστηριότητα στη συνοικία του Θεάτρου της Δήλου ενώ εμφανίζονται και σε άλλες πόλεις, όπως στην Πριήνη, τον Πειραιά και τα Άβδηρα.12 Στη νησίδα των Χαλκών το αρχικό συγκρότημα των δύο κατοικιών επεκτάθηκε σε μία δεύτερη φάση κατά τρία σχεδόν ισομεγέθη «κανονικά σπίτια» (ΙΙΙ-V/VI),
από τα οποία το σπίτι ΙΙ αναδιαμορφώθηκε σε μία μεγαλύτερη, πιο ευρύχωρη και πολυτελή κατασκευή. Οι οικίες Ι και
ΙΙ ενοποιήθηκαν και η οικία ΙΙ επεκτάθηκε προς τα δυτικά και
προς βορρά. Στην οικία Ι προστέθηκαν ένα αποχωρητήριο
(ΕΜ) και ένα πολυτελές λουτρό (ΕP/EQ). Στην οικία ΙΙ διαμορφώθηκαν ένα περιστύλιο με κιονοστοιχίες στις τρεις πλευρές του, μια πλούσια διακοσμημένη αίθουσα (exedra EE) για
την υποδοχή των επισκεπτών καθώς και μία δεύτερη είσοδος
του σπιτιού με πρόσβαση στη σκάλα προς τον ανεξάρτητα
κατοικημένο επάνω όροφο. Το καινούργιο σπίτι Ι/ΙΙ προσέφερε μία σαφώς μεγαλύτερη διαφοροποίηση των χώρων διαβίωσης, πολυτελείς εγκαταστάσεις υγιεινής και τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί ο επάνω όροφος ξεχωριστά, δηλαδή
να νοικιαστεί επικερδώς. Μετά τη μετασκευή, το σπίτι Ι/ΙΙ διαφοροποιείται σημαντικά από τα υπόλοιπα σπίτια της συγκεκριμένης νησίδας, τα οποία είχαν σχεδιαστεί πιθανόν για νοικοκυριά παρόμοιου μεγέθους και ομοιογενούς κοινωνικοοικονομικής θέσης. Όταν δέχονταν τους καλεσμένους στα σπίτια αυτά, μπορούσαν να τους οδηγήσουν μόνο σε ένα από τα
ολιγάριθμα δωμάτια με πολλαπλές λειτουργίες, στο συνήθως
καλύτερα διακοσμημένο oecus maior ή στα δωμάτια του επάΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

νω ορόφου, τα οποία τουλάχιστον στην οικία VII σύμφωνα με
τα ευρήματα ήταν επιπλωμένα με εξαιρετική πολυτέλεια.13
Είναι δυνατό, χωρίς όμως αυτό να έχει τεκμηριωθεί με βάση
τα αρχαιολογικά ευρήματα ή τις φιλολογικές πηγές, ο εργολάβος που ξεκίνησε τη μετασκευή του σπιτιού Ι/ΙΙ να ανέλαβε
και την αποπεράτωση ολόκληρης της νησίδας. Θα μπορούσε
τότε να νοικιάσει ή να πουλήσει τα υπόλοιπα σπίτια και με αυτό
τον τρόπο, εν μέσω της οικοδομικής ανάπτυξης στο ελεύθερο
λιμάνι, να ωφεληθεί από μία προσοδοφόρα επιχείρηση.
Από τις 102 μονάδες κατοίκησης στη Δήλο, οι 23 είναι
απλά «κανονικά σπίτια» μέσου εμβαδού 120 τ.μ. (65-200 τ.μ.),
τα οποία είναι, όπως όλα σχεδόν τα υπόλοιπα δηλιακά και
ελληνικά σπίτια, κατά προτίμηση προσανατολισμένα προς
βορρά και νότο και διαθέτουν ταυτόχρονα συστήματα υδροδότησης και αποχέτευσης. Άλλα 14 δείγματα αναγνωρίζονται
ως παραλλαγή των «κανονικών σπιτιών», τα οποία, όπως η
οικία ΙΙ στη νησίδα των Χαλκών, απόκτησαν πολύ δημοφιλή
στοιχεία, όπως περιστύλια και περισσότερα, κατά το δυνατό,
πλούσια διακοσμημένα δωμάτια. Τα σπίτια αυτά, με εμβαδό
από 118 έως 369 τ.μ., είναι σαφώς μεγαλύτερα από τα προηγούμενα. Σε εννέα περιπτώσεις αυτό στάθηκε δυνατό μέσω
της πολυτελούς μετασκευής ενός απλού «κανονικού σπιτιού».14 Απλά ή τροποποιημένα «κανονικά σπίτια» κτίστηκαν
με τον τρόπο αυτό σε όλες τις συνοικίες της Δήλου. Φαίνονται όμως εξαιρετικά μικρά όταν συγκριθούν με τα οικόπεδα
που έχουν αποκατασταθεί για τις ελληνιστικές κατοικίες
άλλων ελληνικών πόλεων, όπως π.χ. στην Πριήνη 207 τ.μ.,
στον Πειραιά 242 τ.μ., στην Όλυνθο 294 τ.μ, στη Δούρα-Ευρωπό 311 τ.μ, στη Ρόδο 422 τ.μ.15 Ακόμα και αν είναι δελεα-

7. Δήλος, συνοικία του Σταδίου, νησίδα ΙΙ, κάτοψη του συγκροτήματος zq με τμήμα της οδού του Σταδίου.

21

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 22

στικό να ερμηνευθούν τα «κανονικά σπίτια» ως κάποιου είδους κατοικία, προορισμένη για τα μεσαία κοινωνικά στρώματα της Δήλου, η οποία θα στέγαζε μια οικογένεια πρέπει
για τους λόγους που ήδη αναφέραμε να παραμείνει ανοιχτό
το θέμα, ποιος πραγματικά κατοικούσε σε αυτά.

Η λιτή κατοικία
Το ένα τρίτο από τις 89 οικίες της Δήλου διαθέτει αποδεδειγμένα τις επονομαζόμενες tabernae, δηλαδή χώρους με
πολλαπλές επαγγελματικές και εμπορικές χρήσεις (καταστήματα, εργαστήρια, αποθηκευτικοί χώροι, κ.λπ.), οι οποίοι
είτε είναι εντελώς ανεξάρτητοι είτε συνδέονται με το σπίτι
μέσω μιας πόρτας, και ανοίγουν συνήθως προς την πλευρά
βασικών οδικών αρτηριών της πόλης (εικ. 2, 5, 6). Ενώ οι ανεξάρτητες tabernae μπορούν να νοικιαστούν επικερδώς σε ξένους, η διαχείριση των τμημάτων που συνδέονταν με τα σπίτια γινόταν πιθανώς από μέλη του νοικοκυριού.16 Εκτός από
αυτά, απαντούν επίσης και ξεχωριστά, πολύχωρα συγκροτήματα με tabernae, τα οποία διαφέρουν από τα σπίτια ως προς
τη διάταξη και τον τυπικό εξοπλισμό, αλλά ωστόσο παρουσιάζουν στοιχεία, τα οποία συγκλίνουν υπέρ της κατοίκησης.
Το συγκρότημα z-q στη νησίδα ΙΙ της συνοικίας του Σταδίου
με εμβαδό 104 τ.μ. περιλάμβανε αρχικά μία αυλή (q) με δεξαμενή και δύο εισόδους στα νότια και τα ανατολικά, ένα
χώρο δίπλα στην αυλή (q΄) και δύο μεταξύ τους συνδεδεμένες tabernae (h, z), εκ των οποίων η μία επικοινωνούσε και
με την αυλή (εικ. 7). Σε αυτή τη φάση το συγκρότημα λειτουργούσε τόσο ως κατοικήσιμος χώρος όσο και για εμπορικές δραστηριότητες. Ύστερα από ποικίλες τροποποιήσεις,
δημιουργήθηκαν από το συγκρότημα αυτό τέσσερις ξεχωριστές μονάδες: η αυλή με το χώρο q΄, δύο ανεξάρτητες taber-

nae (h, z) και μία ξεχωριστή κατοικία στον επάνω όροφο, που
ήταν προσβάσιμη από ανεξάρτητη σκάλα και επεκτεινόταν
πέραν της οδού του Σταδίου που βρισκόταν μπροστά της.
Στην αυλή θα μπορούσαν να μπαίνουν οι ένοικοι όλων αυτών
των μονάδων με σκοπό την προμήθεια νερού, παραμένει
ωστόσο αδιευκρίνιστο αν το συγκρότημα της αυλής χρησίμευε και για κατοίκηση και ποιες ήταν οι σχέσεις των ενοίκων και η κατανομή των χρήσεων των τεσσάρων μονάδων.
Στην πρώτη, όπως και στη δεύτερη, οικοδομική φάση θα πρέπει το συγκρότημα αυτό να προσέφερε περιορισμένες δυνατότητες κατοίκησης και προπαντός να ήταν σχεδιασμένο για
μία στενή αλληλεπίδραση οικιακών και εμπορικών δραστηριοτήτων. Συνολικά έχουν ταυτιστεί 13 τέτοια συγκροτήματα
με εμβαδό από 47 έως 208 τ.μ., τα οποία βρίσκονται σε όλες
τις συνοικίες, κυρίως όμως στην πυκνοκατοικημένη περιοχή
του Θεάτρου, και είναι συνήθως χτισμένα σε υπόλοιπα οικοπέδων με «δύσκολα» σχήματα (σύγκρινε εικ. 6: FF-FI). Στα πιθανά αλλά όχι υποχρεωτικά συστατικά στοιχεία αυτών των
συγκροτημάτων ανήκουν οι αυλές (σε 7 ή ίσως σε 12 περιπτώσεις), οι εγκαταστάσεις υδροδότησης (6), τα αποχωρητήρια (3 ή ίσως 4) και οι σκάλες (σε 3 ή ίσως έως 6, σε 2 με βεβαιότητα και σε άλλα 2 πιθανώς στον ανεξάρτητο πάνω όροφο).17 Αυτά τα συγκροτήματα φαίνεται ότι χτίστηκαν ανεξάρτητα και πρέπει σαφώς να αποτελούσαν «δορυφόρους» των
γειτονικών σπιτιών. Κατά συνέπεια, ίσως και οι κάτοικοι αυτών των συγκροτημάτων να ήταν ανεξάρτητοι, δηλαδή δεν
είχαν απαραίτητα μία κοινωνικά εξαρτημένη σχέση με τους
ενοίκους των πλούσιων γειτονικών σπιτιών.18 Δεν θα ανήκαν
βέβαια στην οικονομική ελίτ της δηλιακής κοινωνίας, αλλά
δεν αντιπροσωπεύουν και το χαμηλότερο επίπεδο. Το τελευταίο το καταλάμβαναν μάλλον οι δούλοι, οι οποίοι ζούσαν σε
μεγάλα νοικοκυριά ή ίσως στο
πατάρι, πάνω από την taberna
του αφεντικού τους.

Η κατοικία στο ελεύθερο
λιμάνι: μία σύνοψη

8. Δήλος, νησίδα της οικίας των Προσωπείων, οικία Α. Άποψη του αποχωρητηρίου από βόρεια.

22

Η εντυπωσιακή ποικιλία οικιστικών μονάδων, από τις οποίες παρουσιάστηκαν εδώ εκτενέστερα
μόνο τρεις τύποι, εμφανίζεται σε
όλες τις συνοικίες της Δήλου,
όπου όμως συνυπήρχαν διαφορετικές κοινωνικές τάξεις. Απουσιάζει λοιπόν η διαφοροποίηση
των συνοικιών σύμφωνα με τα περιουσιακά στοιχεία, χωρίς όμως
να είναι δυνατή και η κατηγοριοποίηση με άλλα κριτήρια, όπως η
κοινωνική τάξη, η καταγωγή και η
επαγγελματική δραστηριότητα.
τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 23

9. Δήλος, νησίδα των Χαλκών, οικία I. Άποψη της κυκλικής μπανιέρας για το λουτρό εφίδρωσης (EP) από νότια.

Τα 89 σπίτια παρουσιάζουν, παρά τις μεταξύ τους διαφορές
ως προς το μέγεθος και τη μορφή, πολλά κοινά στοιχεία ως
προς τη βασική τους διαμόρφωση και τη διευθέτηση των συστατικών τους στοιχείων. Αυτή η ομοιογένεια ενδυναμώνεται
από τις πολυάριθμες τροποποιήσεις, προπαντός των μικρών
και λιτών σπιτιών, τα οποία προσπαθούσαν να εκσυγχρονίσουν και να εξευγενίσουν με πρότυπα τα μεγάλα και πλούσια
σπίτια. Στα χαρακτηριστικά που ήταν πιο προσφιλή και προσέδιδαν μεγαλύτερο κύρος, και τα οποία προτιμώνται στις
μεταγενέστερες μετασκευές, ανήκουν τα περιστύλια και οι
κιονοστοιχίες, ο προθάλαμος και κυρίως ο διπλασιασμός των
εισόδων του σπιτιού, οι πλούσια διακοσμημένοι χώροι υποδοχής και διαβίωσης, τα αποχωρητήρια και τα λουτρά. Αυτά τα
κοινωνικά «γνωρίσματα αξίας» ή αλλιώς σύμβολα κύρους, κατασκευάζονταν συχνά μόνο στην ελάχιστη δυνατή κλίμακα και
με τα φθηνότερα υλικά και θα μπορούσαν μάλιστα μερικές
φορές να χαρακτηριστούν ως εντελώς άχρηστες «αναφορές»
σε μνημειακότερα δείγματα – αυτό ωστόσο δεν μείωνε τη
σπουδαιότητα που είχαν για τους ενοίκους των σπιτιών.19
Η αξία του περιστυλίου στην αρχιτεκτονική της ελληνικής
κατοικίας είναι γενικά γνωστή, ιδίως όταν εκλαμβάνεται ως
μίμηση και ως προσομοίωση της δημόσιας αρχιτεκτονικής
(εικ. 3). Δεκαεννέα από τα 32 περιστύλια στις οικίες της Δήλου κτίστηκαν δευτερογενώς, πολλές φορές μόνο με έναν
κίονα σε κάθε πλευρά ή ως «συμπτυγμένο» περιστύλιο με
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

δύο ή τρεις μόνο κιονοστοιχίες, χωρίς στυλοβάτη και με διαφορετικά υλικά σε δεύτερη χρήση.20
Μόνο 18 σπίτια της Δήλου διέθεταν δύο εισόδους, οι
οποίες συχνά βρίσκονταν σε δύο διαφορετικούς δρόμους,
βελτιώνοντας έτσι την προσβασιμότητα του σπιτιού (εικ. 5).
Διακρινόταν πάντα καθαρά μία κύρια είσοδος με πλούσια
διακόσμηση και μία λιτή, παράπλευρη είσοδος, επιτρέποντας
έτσι το διαχωρισμό της χρήσης τους σύμφωνα με την κοινωνική θέση (π.χ. καλεσμένοι έναντι των δούλων) και τις δραστηριότητες (π.χ. προμήθεια προ όντων από τη δευτερεύουσα είσοδο).21
Αποχωρητήρια εντοπίζονται στο 68% των 102 οικιστικών
μονάδων, ακόμα και σε λιτά συγκροτήματα κατοικιών-tabernae
και σε μικρά, απλά «κανονικά σπίτια», ενώ στα σύγχρονα σπίτια άλλων ελληνικών πόλεων και γενικότερα στην ελληνιστική
αρχιτεκτονική απαντούν σπανιότατα. Πρόκειται λοιπόν για
μία τοπική ιδιαιτερότητα, η οποία δεν μπορεί προς το παρόν
να αξιολογηθεί πλήρως, αλλά αποτελεί με βεβαιότητα έναν
εξαιρετικά σημαντικό παράγοντα βελτίωσης της ποιότητας
ζωής. Τα αποχωρητήρια ήταν συνήθως τοποθετημένα ακριβώς
δίπλα στην είσοδο και μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν με
την ίδια ευκολία από τα μέλη του νοικοκυριού και τους επισκέπτες (εικ. 8). Το ιδιαίτερα μεγάλο μήκος αρκετών αγωγών
αποχωρητηρίων οδηγεί στην αποκατάσταση πολλαπλών θέσεων και, κατά συνέπεια, στο συμπέρασμα ότι οι χώροι αυτοί
23

114_Truemper_114 05/03/2010 10:41 ΠΜ Page 24

μπορούσαν και όφειλαν να χρησιμοποιηθούν συλλογικά. Το
φαινόμενο αυτό είναι κατά τα άλλα γνωστό μόνο σε δημόσιους χώρους.22 Αλλά και η πολιτισμική ιστορία του λουτρού
εμπλουτίζεται με νέα στοιχεία, αφού πολύ λιγότερα σπίτια της
Δήλου ήταν εξοπλισμένα με ανεξάρτητα λουτρά σε σχέση,
για παράδειγμα, με τα κλασικά σπίτια της Ολύνθου (7-10%
των 89 σπιτιών της Δήλου αντί 25-31% των σπιτιών της Ολύνθου). Τα συγκεκριμένα λουτρά ήταν κατά κύριο λόγο μικρά
και με λιτό εξοπλισμό και προφανώς προορισμένα για χρήση
από τους ενοίκους του σπιτιού. Όμως, τέσσερις ιδιοκτήτες
σπιτιών της Δήλου διέθεταν ιδιαίτερα μεγάλες κυκλικές μπανιέρες για λουτρά εφίδρωσης – μία μορφή ομαδικού χαλαρωτικού λουτρού που αποτελεί μία υψηλή καινοτομία στον
ελληνιστικό κόσμο. Στα σπίτια είναι πιθανό να εξυπηρετούσε
πρωταρχικά σκοπούς κοινωνικής προβολής, για παράδειγμα
για την περιποίηση των καλεσμένων (εικ. 9). Την πολυτέλεια
του ομαδικού χαλαρωτικού λουτρού μέσα στο σπίτι τους μοιράζονταν οι κύριοι των σπιτιών της Δήλου με λίγους ακόμη
«ομοίους» τους στη Θήρα, τη Ρόδο και κυρίως σε πόλεις της
δυτικής Μεσογείου (Monte Iato, Morgantina, Πομπηία, Σολούς).23 Αντίθετα τα δηλιακά σπίτια σε υψηλό ποσοστό δεν
διαθέτουν δική τους κουζίνα. Το μαγείρεμα γινόταν συνήθως
σε φορητές μικρές εστίες σε καλά αεριζόμενους χώρους.24

Δηλιακά σπίτια όπως η οικία των Κωμωδών ή η οικία της
Τρίαινας χαρακτηρίστηκαν συχνά ως ασυνήθιστα πλούσια
και πολυτελή. Ακόμα και αν αυτή η εκτίμηση θα έπρεπε να
τροποποιηθεί αν λάβουμε υπόψη τις πολυάριθμες λιτές κατοικίες και το συνολικά εξαιρετικά μικρό μέγεθος των κατοικιών, πολλά σπίτια ήταν πραγματικά καλύτερα διαμορφωμένα από τα αντίστοιχα παραδείγματα της κλασικής εποχής.
Διέθεταν πολυτελή περιστύλια στις αυλές και άφθονα πλούσια δωμάτια διαφορετικού μεγέθους και μορφής, κατά προτίμηση ορατά και προσβάσιμα από την αυλή, χωρίς να έχουν
διαμορφωθεί ως εξειδικευμένοι χώροι συμποσίου (ανδρώνες), όπως αυτοί που εξυπηρετούσαν την κοινωνική προβολή
στα σπίτια της υστεροκλασικής περιόδου (εικ. 10).25 Η αξιολόγηση αυτής της τάσης ιδωμένης μέσα από το πρίσμα της
οργάνωσης του σπιτιού κρύβει δύο στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους προβλήματα. Καταρχάς δεν μπορούν, ελλείψει επαρκών ευρημάτων και άλλων αξιόπιστων πηγών, να προσδιοριστούν με βεβαιότητα οι δραστηριότητες που λάμβαναν χώρα
σε αυτά τα σπίτια. Διαφοροποιούνταν λόγω της ειδικής κοινωνικοοικονομικής κατάστασης του ελεύθερου λιμανιού σαφώς από αντίστοιχα, προγενέστερα σπίτια που βρίσκονταν
στην ενδοχώρα; Υπήρχε ίσως λιγότερη οικιακή παραγωγή,
αφού σε μια πόλη-λιμάνι πλείστες ανάγκες του σπιτιού θα

10. Δήλος, οικία των Τριτώνων, άποψη του oecus maior (AE) από ανατολικά.

24

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Truemper_114 08/03/2010 1:11 ΜΜ Page 25

καλύπτονταν από τις πολυάριθμες tabernae, μέσω εισαγωγών και μίας εξαιρετικά εξειδικευμένης οικονομίας;26 Έφερε
η έντονη εμπορική ζωή στο λιμάνι μία εντατικοποίηση της κοινωνικής ζωής –πέρα από τα όρια των γνωστών βραδινών συμποσίων–, μία μεγαλύτερη ποικιλία κοινωνικών εκδηλώσεων;
Κατά δεύτερο λόγο δεν είναι ξεκάθαρο αν ο «εξευγενισμός»
των κατοικιών ανάγεται αναγκαστικά στην αυξημένη σημασία της κοινωνικής ζωής ή στη γενικότερη βελτίωση της ποιότητας ζωής και των προτύπων διαβίωσης, χωρίς άμεση επίδραση κατά συνέπεια στον κοινωνικό ρόλο των σπιτιών. Χαρακτηρίζει ιδιαίτερα η πλούσια διακόσμηση, όπως στα σπίτια
της κλασικής περιόδου, ορισμένους χώρους που προορίζονταν αποκλειστικά ή κατά κύριο λόγο για την υποδοχή των
καλεσμένων, ή αυτοί χρησιμοποιούνταν και από όλους τους
ενοίκους του σπιτιού ή αποκλειστικά από αυτούς; Ενσωματώνονταν στοιχεία πολυτέλειας ή, αλλιώς, σύμβολα κύρους,
ιδίως οι «αναφορές» σε μνημειακότερα δείγματα, απαραίτητα για σκοπούς επίδειξης επιδιώκοντας συνεπώς να εντυπωσιάσουν τους θεατές, ή με την πρόθεση, συγχρόνως με το
προηγούμενο ή πρωταρχικά, να δημιουργήσουν το χαρούμενο συναίσθημα της συμμετοχής στην ίδια πολιτισμική κοινή
και την πολυτελή ζωή των πλουσίων;27 Οι αυλές, συχνά με
πλούσια διακόσμηση με ψηφιδωτά υψηλής ποιότητας, έπρεπε σε κάθε περίπτωση να χρησιμοποιούνται για την άντληση
νερού από τα πηγάδια και τις δεξαμενές. Ουσιαστικά, μπορεί
κανείς να υποθέσει ότι η αυλή –παρά τη ριζική αλλαγή στη
μορφή της– λειτουργούσε ακόμα ως πολύπλευρος πυρήνας
της οικιακής ζωής και σε κάθε περίπτωση ως ο κυριότερος
παράγοντας οργάνωσης της κυκλοφορίας. Αυτό που άλλαξε
δραματικά σε σύγκριση με τα σπίτια της κλασικής περιόδου
ήταν το εύρος των χώρων κοινωνικής προβολής, που ήταν
ορατοί και πιθανά προσβάσιμοι από τους επισκέπτες, όταν
αυτοί εισέρχονταν στην αυλή (εικ. 2, 5). Αυτό δεν είχε αναγκαστικά ως αποτέλεσμα τη μείωση του κοινωνικού ελέγχου,
εάν αυτό ήταν πραγματικά το ζητούμενο: επειδή οι περισσότεροι χώροι έκλειναν με πόρτες, μπορούσαν να διαχωριστούν τα μέλη του οίκου –π.χ. οι γυναίκες και τα παιδιά– ανά
πάσα στιγμή εύκολα από τους ξένους επισκέπτες.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον για την οργάνωση των δηλιακών
σπιτιών και νοικοκυριών παρουσιάζει η χρήση του επάνω
ορόφου, τον οποίο, όπως αποδεικνύεται από τα κινητά ευρήματα και τις σκάλες, διέθετε το 72% του συνόλου των 102
οικιστικών μονάδων. Για δύο συγκεκριμένους λόγους δεν λειτουργούσαν ως ιδιωτικοί χώροι κατοικίας (για γυναίκες, παιδιά και δούλους), όπως πολύ συχνά έχει διατυπωθεί για τα
σπίτια της κλασικής περιόδου. Πολλοί όροφοι στα σπίτια της
Δήλου κατοικούνταν ανεξάρτητα, όπως αποδεικνύουν επιγραφές και αρχαιολογικά τεκμήρια (εικ. 2, 5, 6, 7).28 Επίσης,
σχεδόν όλοι οι επάνω όροφοι είχαν τουλάχιστον εξίσου πλούσια και τις περισσότερες φορές ευδιάκριτα πολυτελέστερη
διαμόρφωση από το συνανήκον ισόγειο, και για το λόγο αυτό
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

ίσως λειτουργούσαν και ως χώροι υποδοχής των επισκεπτών.
Η διαμόρφωσή τους περιλάμβανε και πλατιά παράθυρα με
εξαιρετικά πολυτελή πλαίσια με παραστάδες, που βρίσκονταν στις προσόψεις των σπιτιών και, σε συνδυασμό με τις
αυλές, προσέφεραν πλούσιο φωτισμό στους χώρους του
επάνω ορόφου. Παρά ταύτα, τα σπίτια με ανεξάρτητα διαμερίσματα στο ισόγειο και τον επάνω όροφο δεν διέθεταν
πλέον όλο το εύρος της «ιδιωτικής σφαίρας» και του κλειστού χαρακτήρα που θεωρείται συνήθως ως βασικό χαρακτηριστικό των ελληνικών σπιτιών με αυλή. Τα διαμερίσματα
του ισογείου και του ορόφου ήταν στενά συνδεδεμένα μέσω
της οπτικής επαφής με τις αυλές και μέσω της κοινής χρήσης
ορισμένων εγκαταστάσεων, όπως των προθαλάμων, των
αποχωρητηρίων και της παροχής νερού στις αυλές.29
Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι οι ιδιοκτήτες των σπιτιών
ταυτοποιήθηκαν με βεβαιότητα μόνο σε μία περίπτωση: η
Κλεοπάτρα και ο Διοσκουρίδης από το δήμο της Μυρρινούττης διαμόρφωσαν μία κατοικία στη νησίδα ΙΙΙ της συνοικίας
του Θεάτρου. Η πολυεθνική και πολυπολιτισμική σύνθεση
του πληθυσμού της Δήλου δεν αντικατοπτρίζεται σημαντικά
στα σπίτια. Η εθνική ταυτότητα παρουσιάζεται, αν και εφόσον, μόνο σε ελάχιστα διακοσμητικά στοιχεία, όπως σε συγκεκριμένους τύπους δαπέδων ή σε εικονιστικές παραστάσεις, ιδίως στις επονομαζόμενες λατρευτικές τοιχογραφίες.
Αυτές σε συνδυασμό με βωμούς και κόγχες προορίζονταν
για τη λατρεία των Λαρήτων (Lares Compitales) (εικ. 2, 5, 6:
σημειωμένη με Α), που ασκούσαν συνήθως οι δούλοι και οι
απελεύθεροι Ρωμαίοι ή Ιταλοί. Από αυτό συμπεραίνεται ότι
σπίτια με τέτοιου είδους τοιχογραφίες βρίσκονταν για κάποιο
χρονικό διάστημα, που δεν είναι ωστόσο δυνατό να προσδιοριστεί, στην ιδιοκτησία κάποιου Ρωμαίου ή Ιταλού.
Ωστόσο, δεν αποδέχονται όλοι οι ερευνητές το συσχετισμό
συγκεκριμένων χαρακτηριστικών με την εθνικότητα ενώ παράλληλα σε πολλά σπίτια απαντούν πολλά και διαφορετικά
εθνικά γνωρίσματα, πράγμα που δημιουργεί αμφιβολίες ως
προς την ορθότητα αυτής της προσέγγισης.30 Πολύ περισσότερο, λόγω της γενικότερης και εξαιρετικά μεγάλης ομοιογένειας των κατόψεων των σπιτιών, της διαμόρφωσής τους
και, ιδίως, των συμβόλων κύρους, δημιουργείται η εντύπωση
ότι στη Δήλο κατοικούσαν όλοι κατά την «ελληνική κοινή»,
εντελώς ανεξάρτητα από την εθνική καταγωγή τους.
Μετάφραση από τα γερμανικά:
Ελισάβετ Σιουμπάρα
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
V. Chankowski, Athènes et Délos à lʼépoque classique. Recherches sur lʼadministration du sanctuaire dʼApollon délien, Αθήνα 2008, σ. 279-295.
2
M. Trümper, «Das Quartier du théâtre in Delos. Planung, Entwicklung und
Parzellierung eines “gewachsenen” Stadtviertels hellenistischer Zeit», Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Athenische Abteilung 117
(2002), σ. 133-202˙ της ίδιας, «Ein klassisches Haus in Delos? Zur Chronologie der Maison O in der Insula III des Quartier du théâtre», Bulletin de Correspondance Hellénique 127 (2003), σ. 139-165.
1

25

114_Truemper_114 08/03/2010 1:11 ΜΜ Page 26

3
Ph. Bruneau / J. Ducat, Guide de Délos. Quatrième édition refondue et mise à jour
avec le concours de M. Brunet / A. Farnoux / J.-Ch. Moretti, Παρίσι 2005, σ. 33-44.
4
Trümper, «Das Quartier du théâtre in Delos…».
5
J. Chamonard, Le Quartier du théâtre. Étude sur lʼhabitation délienne à
lʼépoque hellénistique, Exploration archéologique de Délos VIII, Αθήνα
1922/24˙ Ph. Bruneau κ.ά., Lʼîlot de la Maison des comédiens, Exploration archéologique de Délos XXVII, Αθήνα 1970˙ G. Siebert, LʼÎlot des bijoux, lʼÎlot
des bronzes, la Maison des sceaux, Exploration archéologique de Délos
XXXVIII, Αθήνα 2001.
6
Για το θέμα βλ. τις σχετικές μελέτες μου που παρατίθενται στη βιβλιογραφία. Στο Μ. Trümper, Wohnen in Delos. Eine baugeschichtliche Untersuchung zum Wandel der Wohnkultur in hellenistischer Zeit, Internationale Archäologie 46, Rahden/Westfalen 1998, καταγράφονται 91 σπίτια μερικώς ή
πλήρως ανασκαμμένα, δύο από τα οποία –η οικία του Διαδούμενου και η
οικία στο Φουρνί– ήταν χωρίς αμφιβολία λέσχες επαγγελματικών συντεχνιών και δεν θα εξεταστούν εδώ. Άλλα 13 συγκροτήματα κατοικιών-tabernae παρουσιάζονται στο άρθρο μου, «Modest housing in Late Hellenistic
Delos», στο B. Ault / L. Nevett (επιμ.), Ancient Greek Houses and Households:
Chronological, Regional, and Social Diversity, Philadelphia 2005, σ. 119-139.
Ανεξάρτητες κατοικίες στον πάνω όροφο δεν καταγράφηκαν αναλυτικά,
επειδή δεν είναι δυνατόν να αποκατασταθούν ούτε η διαρρύθμιση ούτε
ο διάκοσμος που είχαν. Επομένως, η στατιστική ανάλυση βασίστηκε σε
102 οικιστικές μονάδες. Κτήρια που παρείχαν προσωρινό κατάλυμα σε
ταξιδιώτες, όπως το καταγώγιο (η λεγόμενη Hôtellerie), οι εμπορικές
εγκαταστάσεις στην ακτή και, πιθανόν, η Παλαίστρα του Γρανίτη και ορισμένες λέσχες επαγγελματικών συντεχνιών δεν εξετάζονται εδώ.
7
Αυτό δεν μπορεί να διαπιστωθεί λόγω της ένταξής της στα οικοδομικά
τετράγωνα μιας συνοικίας.
8
Για τη μοναδική κατοικία της Δήλου που καταστράφηκε από πυρκαγιά,
την οικία των Σφραγισμάτων, από την οποία διατηρήθηκε ένα πολύ σημαντικό μέρος του εξοπλισμού της, βλ. Μ. Trümper, «Die Maison des
Sceaux in Delos – Ein “versiegelter” Fundkomplex? Untersuchungen zur Aussagekraft und Interpretation der Funde eines durch Brand zerstörten hellenistischen Wohnhauses», Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts,
Athenische Abteilung 120 (2005), σ. 317-416. Τα ευρήματα ωστόσο προέρχονται κατά κύριο λόγο από τον επάνω όροφο και δεν παρέχουν πληροφορίες για την πιθανή χρήση των χώρων.
9
Ph. Bruneau, Les mosaïques, Exploration archéologique de Délos XXIX,
Αθήνα 1972· M. Kreeb, Untersuchungen zur figürlichen Ausstattung delischer
Privathäuser, Σικάγο 1988, σ. 51-55˙ R. Westgate, «Space and decoration in
Hellenistic houses», The Annual of the British School at Athens 95 (2000), σ.
391-426˙ Bruneau / Ducat, ό.π., σ. 125-130.
10
Kreeb, ό.π., σ. 55-57 ˙ Trümper, Wohnen in Delos…, σ. 170˙ Bruneau / Ducat,
ό.π., σ. 115-122.
11
Trümper, Wohnen in Delos…, σ. 180-190˙ της ίδιας, «Βιβλιοκρισία του G.
Siebert, LʼÎlot des Bijoux. LʼÎlot des Bronzes. La Maison des Sceaux. 1. Topographie et Architecture, Exploration archéologique de Délos XXXVIII, Paris
2001», Topoi 11/2 (2001), σ. 793-808˙ Siebert, ό.π., σ. 55-84.
12
Για τη Δήλο: Trümper, «Das Quartier du théâtre in Delos…»˙ για τις υπόλοιπες ελληνικές πόλεις: W. Hoepfner / E.-L. Schwandner, Haus und Stadt
im klassischen Griechenland, Wohnen in der klassischen Polis I, Μόναχο 1994.
13
Η οικία VII είναι η μοναδική που καταστράφηκε από πυρκαγιά στο οικοδομικό αυτό τετράγωνο, και για το λόγο αυτό διατηρήθηκε ένα τμήμα
του εξοπλισμού της.
14
Ακόμη επτά απλά «κανονικά σπίτια» μετασκευάστηκαν ή επισκευάστηκαν μεταγενέστερα, ανάμεσά τους και η γνωστή οικία της Κλεοπάτρας,
έτσι ώστε στην αρχή τουλάχιστον 39 από τα 89 σπίτια (δηλαδή το 44%) ή
39 από τις 102 οικιστικές μονάδες (δηλαδή το 38%) ήταν «κανονικά σπίτια», βλ. Trümper, Wohnen in Delos…, σ. 108-109.
15
Hoepfner / Schwandner, ό.π.

26

16
Trümper, «Wohnen und Arbeiten im hellenistischen Handelshafen Delos.
Kontexte und Verteilung der tabernae», στο M. Droste / A. Hoffmann (επιμ.),
Wohnformen und Lebenswelten im interkulturellen Vergleich, Φραγκφούρτη /
Νέα Υόρκη 2003, σ. 133-135.
17
Μ. Trümper, «Modest housing in Late Hellenistic Delos», στο B. Ault / L.
Nevett (επιμ.), Ancient Greek Houses and Households: Chronological, Regional, and Social Diversity, Philadelphia 2005, σ. 119-139.
18
Στην Πομπηία, η στενή χωρική αλληλεξάρτηση οικιστικών μονάδων με
ενοίκους διαφορετικών κοινωνικών τάξεων ερμηνεύτηκε πειστικά ως έκφραση ενός πυκνού δικτύου κοινωνικών σχέσεων αλληλεξάρτησης, βλ.
Α. Wallace-Hadrill, Houses and Society in Pompeii and Herculaneum, Princeton 1994, σ. 91-117. Ένα ανάλογο φαινόμενο παρατηρείται ίσως και στη
Δήλο, στη νησίδα της οικίας των Προσωπείων.
19
Trümper, Wohnen in Delos…, σ. 21-25.
20
Στο ίδιο, σ. 40-52.
21
Στο ίδιο, σ. 30-40˙ Μ. Trümper, «Space and social relations in the Greek
oikos of the Classical and Hellenistic periods», στο B. Rawson (επιμ.), A Companion to Families in the Greek and Roman Worlds, Οξφόρδη (υπό έκδοση).
22
Μ. Trümper, «Hellenistic latrines (3rd-1st century B.C.)», στο G. Jansen / A.
Koloski-Ostrow / E. Moormann (επιμ.), Roman Toilets. Their Archaeology and
Cultural History, BABESCH Suppl., Leuven (υπό έκδοση). Προς σύγκριση
προσφέρονται τα πολυάριθμα αποχωρητήρια των σπιτιών της Πομπηίας,
που στην πλειονότητά τους διέθεταν μία θέση.
23
Μ. Trümper, «Bathing culture in Hellenistic domestic architecture», στο S.
Ladstätter (επιμ.), Städtisches Wohnen im östlichen Mittelmeer. 4. Jh. v. Chr.
– 1. Jh. n. Chr. Konferenz Wien, 24.-27. Oktober 2007 (υπό έκδοση).
24
Trümper, «Die Maison des Sceaux in Delos…», σ. 373-376.
25
Μ. Trümper, «Differentiation in the Hellenistic houses of Delos. The question
of functional areas», στο R. Westgate / N. Fisher / J. Whitley (επιμ.), Building
Communities. House, Settlement and Society in the Aegean and Beyond. Proceedings of a Conference Held at Cardiff University, 17-21 April 2001, The Annual of the British School at Athens Suppl. 15, Λονδίνο 2007, σ. 323-334, με
πρόταση αποκατάστασης των κλινών σε δωμάτια με πλούσια διακόσμηση:
σε κανένα σχεδόν από αυτά τα δωμάτια δεν ήταν δυνατό να χωρέσουν
άνετα και με ακρίβεια κλίνες συνηθισμένων διαστάσεων.
26
Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι από τα ευρήματα της οικίας των
Σφραγισμάτων (ό.π., σημ. 8) απουσιάζουν τα υφαντικά βάρη, πολύ συνηθισμένα
στα σπίτια της κλασικής περιόδου, μάρτυρες της παρασκευής υφασμάτων
μέσα στο σπίτι, βλ. Trümper, «Die Maison des Sceaux in Delos…, σ. 395-396.
27
Trümper, Wohnen in Delos, σ. 145-151˙ της ίδιας, «Wohnen und Arbeiten…»˙ της ίδιας, «Space and social relations…».
28
Στις οικίες των Κωμωδών, των Τριτώνων, της Τρίαινας, στις οικίες I/II
και IV της νησίδας των Χαλκών, στο συγκρότημα κατοικίας-taberna z-q
στη νησίδα ΙΙ της συνοικίας του Σταδίου και πιθανώς και στο συγκρότημα
κατοικίας-taberna V της νησίδας των Χαλκών, οι επάνω όροφοι διέθεταν
δική τους πρόσβαση και κατοικούνταν ανεξάρτητα.
29
Trümper, Wohnen in Delos…, σ. 90-106˙ της ίδιας, «Material and social environment of Greco-Roman households in the East: The case of Hellenistic
Delos», στο D.L. Balch / C. Osiek (επιμ.), Early Christian Families in Context.
An Interdisciplinary Dialogue, Cambridge 2003, σ. 19-43˙ της ίδιας, «Space
and social relations…».
30
Trümper, Wohnen in Delos…, σ. 134-137, πρβλ. την οικία της Τρίαινας (εικ.
5), με στενόμακρη κάτοψη που ερμηνεύεται αντίστοιχα ως χαρακτηριστικό
γνώρισμα της ρωμαϊκής ή της ελληνιστικής αρχιτεκτονικής˙ οι προτομές των
θεοτήτων Χαντάντ και Αταργάτιδος στο ροδιακό περιστύλιο φανερώνουν
επιρροές από τη Συρία˙ μία κόγχη δίπλα στην κύρια είσοδο θα μπορούσε να
σχετίζεται με τη λατρεία των Λαρήτων (Lares Compitales)˙ τέλος, ένα δάπεδο
του πάνω ορόφου ίσως έχει κατασκευαστεί με τεχνική εισηγμένη από την
Ιταλία. Λεπτομερής ανάλυση στο Trümper, «Space and social relations…».

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Truemper_114 08/03/2010 1:13 ΜΜ Page 27

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
BRUNEAU PH. κ.ά., Lʼîlot de la Maison des comédiens, Exploration archéologique de Délos XXVII, Αθήνα 1970.
⎯, Les mosaïques, Exploration archéologique de Délos XXIX, Αθήνα
1972.
BRUNEAU PH. / DUCAT J., Guide de Délos. Quatrième édition refondue et
mise à jour avec le concours de M. Brunet / A. Farnoux / J.-Ch. Moretti, Παρίσι 2005.
CHAMONARD J., Le Quartier du théâtre. Étude sur lʼhabitation délienne à
lʼépoque hellénistique, Exploration archéologique de Délos VIII, Αθήνα
1922/24.
CHANKOWSKI V., Athènes et Délos à lʼépoque classique. Recherches sur
lʼadministration du sanctuaire dʼApollon délien, Αθήνα 2008.
HOEPFNER W. / SCHWANDNER E.-L., Haus und Stadt im klassischen
Griechenland, Wohnen in der klassischen Polis I, Μόναχο 1994.
KREEB M., Untersuchungen zur figürlichen Ausstattung delischer Privathäuser, Σικάγο 1988.
SIEBERT G., LʼÎlot des Bijoux, lʼÎlot des Bronzes, la Maison des Sceaux,
Exploration archéologique de Délos XXXVIII, Αθήνα 2001.
TRÜMPER M., Wohnen in Delos. Eine baugeschichtliche Untersuchung
zum Wandel der Wohnkultur in hellenistischer Zeit, Internationale Archäologie 46, Rahden/Westfalen 1998.
⎯, «Βιβλιοκρισία του G. Siebert, LʼÎlot des Bijoux. LʼÎlot des Bronzes. La
Maison des Sceaux. 1. Topographie et Architecture, Exploration archéologique de Délos XXXVIII, Paris 2001», Topoi 11/2 (2001), σ. 793-808.
⎯, «Das Quartier du théâtre in Delos. Planung, Entwicklung und Parzellierung eines “gewachsenen” Stadtviertels hellenistischer Zeit», Mitteilungen
des Deutschen Archäologischen Instituts, Athenische Abteilung 117 (2002),
σ. 133-202.
TRÜMPER M., «Ein klassisches Haus in Delos? Zur Chronologie der Maison O in der Insula III des Quartier du théâtre», Bulletin de Correspondance
Hellénique 127 (2003), σ. 139-165.
TRÜMPER M., «Wohnen und Arbeiten im hellenistischen Handelshafen
Delos. Kontexte und Verteilung der tabernae», στο M. Droste / A. Hoffmann
(επιμ.), Wohnformen und Lebenswelten im interkulturellen Vergleich, Φραγκφούρτη / Νέα Υόρκη 2003, σ. 125-159.
TRÜMPER M., «Material and social environment of Greco-Roman households in the East: The case of Hellenistic Delos», στο D.L. Balch / C. Osiek
(επιμ.), Early Christian Families in Context. An Interdisciplinary Dialogue,
Cambridge 2003, σ. 19-43.
TRÜMPER M., «Die Maison des Sceaux in Delos – Ein “versiegelter” Fundkomplex? Untersuchungen zur Aussagekraft und Interpretation der Funde
eines durch Brand zerstörten hellenistischen Wohnhauses», Mitteilungen
des Deutschen Archäologischen Instituts, Athenische Abteilung 120 (2005),
σ. 317-416.
TRÜMPER M., «Modest housing in Late Hellenistic Delos», στο B. Ault / L.
Nevett (επιμ.), Ancient Greek Houses and Households: Chronological, Regional, and Social Diversity, Philadelphia 2005, σ. 119-139.
TRÜMPER M., «Differentiation in the Hellenistic houses of Delos. The question of functional areas», στο R. Westgate / N. Fisher / J. Whitley (επιμ.),
Building Communities. House, Settlement and Society in the Aegean and
Beyond. Proceedings of a Conference Held at Cardiff University, 17-21 April
2001, The Annual of the British School at Athens Suppl. 15, Λονδίνο 2007,
σ. 323-334.
TRÜMPER M., «Hellenistic latrines (3rd-1st century B.C.)», στο G. Jansen
/ A. Koloski-Ostrow / E. Moormann (επιμ.), Roman Toilets. Their Archaeology and Cultural History, BABESCH Suppl., Leuven, υπό έκδοση.
TRÜMPER M., «Space and social relations in the Greek oikos of the Classical and Hellenistic periods», στο B. Rawson (επιμ.), A Companion to Families in the Greek and Roman Worlds, Οξφόρδη, υπό έκδοση.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

TRÜMPER M., «Bathing culture in Hellenistic domestic architecture», στο
S. Ladstätter (επιμ.), Städtisches Wohnen im östlichen Mittelmeer. 4. Jh. v.
Chr. – 1. Jh. n. Chr. Konferenz Wien, 24.-27. Oktober 2007, υπό έκδοση.
WALLACE-HADRILL A., Houses and Society in Pompeii and Herculaneum,
Princeton 1994.
WESTGATE R., «Space and decoration in Hellenistic houses», The Annual
of the British School at Athens 95 (2000), σ. 391-426.
ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ
Εικ. 1: Σύμφωνα με Trümper 1998, εικ. 1.
Εικ. 2: Σύμφωνα με Bruneau κ.ά. 1970, πίν. A.
Εικ. 3-4: Bruneau κ.ά. 1970, εικ. 12, 29 και εικ. 110, πίν. 21.1 αντίστοιχα.
Εικ. 5: Σύμφωνα με Chamonard 1922/24, πίν. III-IV).
Εικ. 6: Σύμφωνα με Siebert 2001, σχέδιο III.
Εικ. 7: Trümper 2005 («Modest housing...»), εικ. 8.1.
Εικ. 8-10: Φωτ.: M. Trümper.

Houses in late Hellenistic Delos
Dr Monika Trümper
With over 100 excavated and well preserved houses, Delos presents the best example of residential architecture of the Late Hellenistic period in the Eastern Mediterranean. These buildings date
from the period when the island was a free-trading port (167 - 69
BC) with a cosmopolitan and rapidly changing population. The
houses of Delos have been brought to the public’s attention in
exemplary publications made by French archaeologists starting
in the 1920s. In recent studies, these houses are seen as an important source of information regarding social structures, living
and behavioural patterns, as well as their manner of evolving. In
this article, modern trends in research are revealed through three
case studies (The House of the Comedians, the Insula of the
Bronzes, the dwelling-taberna-complex z-q on Insula II in the Theatre Quarter).
The author examines two points. First she looks at the variety
of existing houses, the layout and decoration, the quality of living
they provide, the distribution of these buildings on the Insulae
(building blocks), the different neighbourhoods, while making
guesses about their inhabitants.
Secondly, the author looks at the history of building which reveals the changes in the ways of living and probably in the social
role played by these houses.
Most of the houses of Delos have much smaller dimensions
than those of the Classical and Hellenistic period to be found in
other towns. Compared, however, to houses of the classical period, they present important new features such as two entrances
(a main one and a secondary or “tradesmen’s” entrance), numerous and richly decorated rooms with different features and
dimensions (no more andrones). Furthermore these houses have
latrines, luxury bathroom suites, as well as richly decorated upper
floors for independent dwellings.
But was the residential architecture of Delos representative
of that encountered in other late Hellenistic Greek towns or simply the result of the special conditions enjoyed by the free port?
So far this question cannot be answered because of the lack of
sufficient comparative material coming from the same era as that
of Delos.

27

114_Kirkou_114 05/03/2010 12:36 ΜΜ Page 67

Η έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου
στη Νικόπολη
Θάλεια Κύρκου
Αρχαιολόγος
Επιτροπή Νικόπολης

Στη χερσόνησο της Πρέβεζας, 6 χλμ. από την ομώνυμη πόλη, σε μια γραφική πεδινή τοποθεσία, ανάμεσα στις ακτές
του Ιονίου, ανοιχτής οδού προς τη Δύση, και του Αμβρακικού κόλπου, περάσματος προς την ενδοχώρα της Ηπείρου,
απλώνεται ο εκτεταμένος ερειπιώνας της αρχαίας Νικόπολης (εικ.1). Αυτή την εύφορη αλλά και προνομιούχο για το
εμπόριο και την επικοινωνία περιοχή επέλεξε ο Οκταβιανός Αύγουστος για την ίδρυση της Νικόπολης, μετά τη νίκη
του στο Άκτιο επί του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας (31 π.Χ.). Πρόκειται για πόλη-μνημείο της ναυμαχίας, σύμβολο
και στήριγμα της νέας τάξης πραγμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η πόλη συνοικίστηκε από τους κατοίκους γειτονικών πόλεων της Ηπείρου, της Ακαρνανίας και της Λευκάδας, οι
οποίοι υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες.1 Οι πληθυσμοί αυτοί αποτέλεσαν τους φορείς
του ελληνικού πολιτισμού, σε μία πόλη που ιδρύθηκε από τους ρωμαίους κατακτητές και είχε έντονα τα χαρακτηριστικά της ρωμα κής αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας.

Ο

ελληνικός χαρακτήρας της πόλης, τον οποίο συνειραν μέρος στη νικηφόρα ναυμαχία και δημιουργήθηκε ένα
δητά επέλεξε ο Αύγουστος, σε συνδυασμό με πολιοργανωμένο σύστημα αγροτεμαχίων, το λεγόμενο centuriae.2
τικά προνόμια που της παραχώρησε, συνέβαλαν στην
Το ίδιο σύστημα χρησιμοποιήθηκε και στο σχεδιασμό του
άνθησή της και στη διαμόρφωση του κοσμοπολίτικου χαραιστού της πόλης με κύρια χαρακτηριστικά τους δύο κάθετους
κτήρα της. Η πόλη ανακηρύχθηκε «ελεύθερη πόλη» (civitas
άξονες της ρωμα κής πολεοδομίας (cardo και decumanus
libera) και με ιδιαίτερη συνθήκη (foedus) οι κάτοικοί της θεmaximus), οι οποίοι στην πορεία τους διασταυρώνονταν με
ωρήθηκαν συγγενείς των Ρωμαίων.
Αν και «καθυποταγμένο» από
το ελληνικό πνεύμα, το Λάτιο κατόρθωσε, ως γνωστόν, να αφομοιώσει δημιουργικά όλες τις επιδράσεις που δέχθηκε, προχωρώντας σε ουσιαστικές καινοτομίες
και πρακτικές λύσεις. Η Νικόπολη σχεδιάστηκε στη Ρώμη, σύμφωνα με τα ρωμα κά πρότυπα και
κατασκευάστηκε εκ του μηδενός
σε μία τεράστια πεδινή έκταση περίπου 13.000 στρεμμάτων με γνώμονα βασικές αρχές της ρωμα κής πολεοδομίας. Το ομαλό έδαφος στην ευρύτερη περιοχή της
διευκόλυνε τους πολεοδόμους
και τους τοπογράφους στο σχεδιασμό της, για τον οποίο εφαρμόστηκε το αστικό ορθογώνιο ρωμα κό σύστημα.
Καταρχάς έγινε διανομή της
γης στους στρατιώτες που πή- 1. Γενική άποψη του αρχαιολογικού χώρου της Νικόπολης.
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

67

114_Kirkou_114 10/03/2010 12:40 ΜΜ Page 68

2. Σχηματική προοπτική αναπαράσταση μιας τυπικής ρωμα κής οικίας (σχέδιο: Χρ. Τσακούμης, αρχιτέκτονας).

άλλους κάθετους ως προς αυτούς, μικρότερους δρόμους και
δημιουργούσαν οικοδομικά τετράγωνα. Κατόπιν ορίστηκαν
οι χώροι για τις διοικητικές, κοινωνικές και θρησκευτικές λειτουργίες (βουλευτήριο, αγορά, γυμνάσιο, θέατρο, ιερά κ.λπ.)
και άρχισαν τα μεγάλα έργα υποδομής, όπως η ύδρευση της
πόλης, η αποχέτευση, ακόμη και η οχύρωση, παρόλο που η
ομπρέλα της Pax Romana δεν την καθιστούσε πλέον απαραίτητη. Ταυτόχρονα άρχισαν να χτίζονται και τα πρώτα σπίτια στον ιδιωτικό χώρο του άστεως που έμενε ελεύθερος για
κατοίκηση.

Ρωμα κή οικιστική αρχιτεκτονική
και ρωμα κές κατοικίες
Οι ρωμα κές κατοικίες ακολούθησαν μία εξελικτική πορεία,
η οποία οδήγησε από τις προ στορικές αχυρένιες καλύβες
του Λατίου και τον πρωτόγονο σχεδιασμό στα περίπλοκα, καλοσχεδιασμένα σπίτια της ύστερης δημοκρατίας και των αυτοκρατορικών χρόνων (εικ. 2). Τα είδη των κατοικιών διαφοροποιούνται κάθε φορά με βάση την κοινωνική θέση των ενοί-

κων τους.
Η ανώτερη
τάξη και οι εύποροι ρωμαίοι πολίτες του
άστεως κατοικούσαν σε μία
οικία (domus), ενώ οι φτωχοί σε
διαμερίσματα πολυκατοικιών (insulae).
Οι πολυκατοικίες, γνωστές στη Ρώμη ήδη
από τον 3ο αι. π.Χ., ήταν πολυώροφες οικίες ειδικά κατασκευασμένες για ενοικίαση, όπου διέμενε η
τάξη των πληβείων (plebs urbana). Είχαν τρεις ή περισσότερους ορόφους (έφταναν τους επτά), με ύψος 18-21 μ. Ο
τρόπος και τα ευτελή υλικά κατασκευής τους –οι τρεις πρώτοι όροφοι με πέτρα ενώ οι υπόλοιποι με ξύλο– τις έκανε ιδιαίτερα ευάλωτες στις πυρκαγιές που συχνά είχαν ως συνέπεια την ολοκληρωτική κατάρρευσή τους. Στο ισόγειο υπήρχαν μαγαζιά και στους ορόφους μικρά δωμάτια (cenacula),
όπου διέμεναν ολόκληρες οικογένειες. Η μεγάλη στενότητα
του χώρου δεν επέτρεπε την ολοήμερη διαμονή των ενοίκων
σε αυτά. Άλλωστε, από τον πρώτο όροφο και πάνω δεν
υπήρχε νερό, ούτε αποχωρητήρια. Έτσι τα μέλη της οικογένειας περιφέρονταν ουσιαστικά στους δρόμους της πόλης
και συγκεντρώνονταν στο σπίτι μόνο την ώρα του δείπνου.
Οι συνθήκες διαβίωσης στα διαμερίσματα ήταν άθλιες και
επικίνδυνες.
Αντίθετα, οι τυπικές ρωμα κές οικίες (domus), οι αστικές
επαύλεις (villae urbanae) και οι αγροικίες (villae rusticae), οι
οποίες βρίσκονταν στα προάστια των πόλεων, είχαν μόνο
ισόγειο και λίγα δωμάτια στον όροφο. Τα κύρια χαρακτηριστικά τους ήταν η ισόγεια διάταξη, το κατά προσέγγιση συμ-

3. Αναπαράσταση της έπαυλης του Μάνιου Αντωνίνου (σχέδιο: Χρ. Τσακούμης, αρχιτέκτονας).

68

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Kirkou_114 05/03/2010 12:37 ΜΜ Page 69

μετρικό σε κάτοψη σχέδιο, η λιτή
πρόσοψη κατά μήκος του δρόμου καθώς και ο μεγάλος αριθμός των εσωτερικών χώρων, που
ποικίλλουν ανάλογα με την ιδιάζουσα φιλοκαλία του ιδιοκτήτη. Η
ελευθερία συνθέσεως στις κατοικίες αυτού του τύπου έγκειται κυρίως στους δευτερεύοντες χώρους και στους χώρους αναψυχής,
ενώ η βασική διάρθρωση ακολουθούσε το πρότυπο της οικίας
των ρωμα κών χρόνων.
Τις ορθές αναλογίες μιας
αστικής οικίας-πρότυπου της αριστοκρατικής τάξης αναφέρει ο
λατίνος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος
στο έργο του Περί Αρχιτεκτονικής
(27-23 π.Χ.), όπου αναγράφονται
οι βασικοί χώροι και η διάταξή
τους.3 Η κάτοψη μιας τυπικής
αστικής οικίας χαρακτηρίζεται από
τη συμμετρική διάταξη των χώρων της. Διαμορφώνεται με τρό- 4. Κάτοψη της έπαυλης του Μάνιου Αντωνίνου.
πο ώστε μέσω μιας εντυπωσιακής εισόδου, του προθύρου και
του προθαλάμου (vestibulum), να περνά κανείς σε ένα διάnum, κάποιου είδους ανοιχτός χώρος υποδοχής και γραφείο
δρομο (fauces). Στον άξονα του διαδρόμου αυτού διατάσσοτου οικοδεσπότη που ήταν τοποθετημένο στον κύριο άξονα
νται διαδοχικά το αίθριο (atrium), το δωμάτιο εργασίας
της οικίας, φυλάσσονταν τα αρχεία και τα οικογενειακά κει(tablinum) και το περιστύλιο (peristylium). Το αίθριο ήταν η
μήλια. Σε άμεση επαφή με αυτό βρίσκονταν τα τρικλίνια, αίκαρδιά του ρωμα κού σπιτιού.
Πρόκειται για μία μεγάλη εσωτερική αυλή στεγασμένη με τετράρριχτη στέγη και άνοιγμα
στην οροφή, το «κατάκλυστρον»
(compluvium). Κάτω από το κεντρικό άνοιγμα του αιθρίου (compluvium), που επέτρεπε να φαίνεται ο ουρανός, σχηματίζεται
δεξαμενή (impluvium), όπου έπεφταν τα νερά της βροχής και στη
συνέχεια συγκεντρώνονταν σε
ένα πηγάδι στην επιμήκη πλευρά
της αυλής. Η άντληση του νερού
γινόταν μέσω ενός προστομιαίου. Το αίθριο πλαισιώνεται από
μικρά πλευρικά δωμάτια (alae) καθώς και από μεγαλύτερες αίθουσες καθημερινής χρήσης και διη5. Έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου, ψηφιδωτό δωματίου 4. Η κεντρική παράσταση απεικονίζει σκηνή από την
μέρευσης της οικογένειας (cubiπαιδική ηλικία του θεού Διόνυσου, η οποία πλαισιώνεται από τέσσερα χωριστά θέματα: παγώνι και φασιανός,
cula, dormitoria, triclinia). Στο tabli- αντωποί αλέκτορες, τρία πτηνά και ηθοποιοί.
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

69

114_Kirkou_114 08/03/2010 1:21 ΜΜ Page 70

θουσες δεξιώσεων και εστίασης, τα οποία διακρίνονταν σε
θερινά και χειμερινά.
Η κουζίνα (culina) δεν βρισκόταν απαραίτητα δίπλα στα
τρικλίνια, καθώς για το σερβίρισμα του φαγητού χρησιμοποιούνταν, πέρα από τους δούλους, και κινητές εστίες.
Κοντά στην κουζίνα υπήρχε συνήθως και το αφοδευτήριο
(latrina). Άλλο ένα βασικό στοιχείο της οικίας ήταν το περιστύλιο, ένας από τους μεγαλύτερους χώρους του σπιτιού.
Πρόκειται συνήθως για υπαίθριο χώρο με κήπο, σιντριβάνια
και πέργκολες πλαισιωμένα από μία περιμετρική στοά. Στο
χώρο αυτό, που αποτελούσε τον πυρήνα της κοινωνικής
ζωής της οικογένειας, πραγματοποιούνταν και οι συναλλαγές του οικοδεσπότη.
Σε κάθε σπίτι υπήρχε επίσης ένας ιερός χώρος (lararium),
αφιερωμένος στη λατρεία των πατρώων θεών, προς τους
οποίους γινόταν κάθε πρωί προσφορά. Πρόκειται για τους
θεούς που προστάτευαν την οικογένεια (Lares και Penates,
εφέστιοι και πατρώοι θεοί). Το lararium βρισκόταν συνήθως
στο αίθριο του σπιτιού, ενώ συχνά περιοριζόταν σε μία κόγχη
στον τοίχο, όπου τοποθετούνταν μικρού μεγέθους αγάλματα.
Οι πολυτελέστερες οικίες διέθεταν περισσότερα περιστύλια και τρικλίνια, βιβλιοθήκες, πινακοθήκες, εξέδρες, ανθόκηπους και επιπλέον διακοσμητικούς κήπους. Ιδιαίτερη

ήταν επίσης η πτέρυγα των λουτρών (balneae). Ο περιορισμένος αριθμός λουτρικών εγκαταστάσεων που αποκαλύφθηκαν
εκτιμάται ότι οφείλεται στο υψηλό κόστος κατασκευής και
συντήρησής τους. Φαίνεται, λοιπόν, ότι δεν συγκαταλέγονταν
απαραίτητα στους κύριους χώρους των κατοικιών.
Στις προσόψεις των σπιτιών διαμορφώνονταν καταστήματα (tabernae), τη διαχείριση των οποίων αναλάμβανε συχνά ο ίδιος ο ιδιοκτήτης του σπιτιού, με τους δούλους του.
Στα καταστήματα που εκμισθώνονταν, διέμεναν πιθανώς και
οι ενοικιαστές τους. Τέλος, εκτός από την κύρια είσοδο του
σπιτιού υπήρχε και μία δευτερεύουσα είσοδος για τους υπηρέτες (posticum), η οποία οδηγούσε σε κάποιο παράπλευρο
δρόμο και όχι στην κύρια οδό έξωθεν της οικίας.
Στη ρωμα κή οικιστική αρχιτεκτονική εξαίρεται ιδιαίτερα
το εσωτερικό του σπιτιού, σε σχέση με την επιμέλεια της
εξωτερικής όψεως. Η επίδειξη της οικιακής πολυτέλειας και
του υψηλού βιοτικού επιπέδου είχε στόχο την κοινωνική προβολή των ιδιοκτητών των επαύλεων ως πατρώνων.4 Οι απελεύθεροι και οι δούλοι δεν είχαν, όπως είναι γνωστό, δικαίωμα δικαιοπραξιών και ήταν αναγκαίο ως εκ τούτου να έχουν
έναν κηδεμόνα. Ένα πλήθος πελατών (clientes) συγκεντρωνόταν τις πρωινές ώρες στα σπίτια των επιφανών πολιτών,
προκειμένου να χαιρετήσουν τον προστάτη τους και να ζη-

6. Το συγκρότημα των ιδιωτικών λουτρών της κατοικίας του Μάνιου Αντωνίνου.

70

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Kirkou_114 08/03/2010 1:21 ΜΜ Page 71

τήσουν τη μεσολάβησή του για τη διευθέτηση των προσωπικών τους υποθέσεων. Επιπλέον, ο πάτρωνας τούς προσέφερε συχνά φαγητό και στέγη.
Η πρακτική αυτή επέβαλε τη διάκριση των χώρων της οικίας των επιφανών ρωμαίων πολιτών σε αυστηρά ιδιωτικούς
και σε δημόσιους. Στους αυστηρά ιδιωτικούς χώρους συγκαταλέγονται τα υπνοδωμάτια, τα λουτρά και τα τρικλίνια, ενώ
σε εκείνους με δημόσιο χαρακτήρα, τα μεγαλόπρεπα πρόθυρα, τα αίθρια, τα περιστύλια και γενικότερα, οι αίθουσες
υποδοχής. Οι αίθουσες της ρωμα κής κατοικίας διαμορφώνονται με γνώμονα την κοινωνική τάξη και την επαγγελματική
ιδιότητα του κατόχου της.
Ανάλογης σημασίας χώροι δεν ήταν απαραίτητοι στα σπίτια των απλών ανθρώπων, των οποίων οι συνθήκες διαβίωσης ήταν εντελώς διαφορετικές. Οι ιδιοκτήτες μικρών οικοπέδων περιορίζονταν σε αντίστοιχης έκτασης οικοδόμηση
του διαθέσιμου χώρου. Οι οικίες, δομημένες σε συστοιχίες,
διέθεταν μικρούς καλλιεργούμενους κήπους στην πίσω πλευρά (hortus), οι οποίοι εξασφάλιζαν τη βιωσιμότητα των φτωχών ιδιοκτητών τους.

Η έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου
Η έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου αποτελεί χαρακτηριστικό
δείγμα αστικής οικιστικής αρχιτεκτονικής ρωμα κών χρόνων
και είναι το διεξοδικότερα ανασκαμμένο,5 συντηρημένο και
επισκέψιμο σύνολο ιδιωτικής κατοικίας στη Νικόπολη (εικ. 34). Μαζί με το λεγόμενο «Επισκοπείο» ή «Βασιλόσπιτο»6 αποτελούν ένα μικρό δείγμα του πλούτου και της ευημερίας που
διέκρινε την πόλη κατά την πρώτη περίοδο της ακμής της.
Μιας πόλης που υπήρξε για αρκετούς αιώνες πρωτεύουσα
όλης της Ηπείρου και αριθμούσε πάνω από 120.000 κατοίκους στο απόγειό της. Και τα δύο αυτά αστικά συγκροτήματα
αναπτύσσονται στην ευρύτερη περιοχή του κέντρου της πόλης, κοντά στο forum και σε εδαφικές νησίδες ελεύθερες από
δόμηση κατά τους προηγούμενους αιώνες. Μία ακόμη κατοικία, η Έπαυλη στη Φτελιά,7 στην ευρύτερη περιοχή της
Νικόπολης, συμπληρώνει τη μέχρι τώρα εικόνα για την οργάνωση της ιδιωτικής ζωής στη ρωμα κή πόλη.
Η έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου βρίσκεται στη θέση «Κάστρα» εντός της περιμέτρου των ρωμα κών τειχών, στο κέντρο της αρχαίας πόλης. Μέχρι σήμερα έχει ανασκαφεί έκταση περίπου 3.400 τ.μ. στην οποία εκτείνεται το κτιριακό συγκρότημα της έπαυλης (59x57,36 μ.), η οποία φαίνεται ότι
κάλυπτε ένα ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο από τον πολεοδομικό ιστό της αρχαίας Νικόπολης (εικ. 4). Μία από τις κύριες εισόδους του σπιτιού βρίσκεται στα ανατολικά.8 Εκεί
αποκαλύφθηκε μικρό πρόπυλο και ένα λίθινο ασβεστολιθικό
κατώφλι «κατά χώραν». Το κατώφλι οδηγεί σ’ ένα περιστύλιο
– μία περίστυλη αυλή με κήπο, η οποία περιβαλλόταν στις
δύο τουλάχιστον πλευρές της από στεγασμένο διάδρομο στρωμένο με ασβεστολιθικές πλάκες. Τέσσερα δωμάτια του σπιΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

7. Μαρμάρινη πλάκα με ανάγλυφη παράσταση νεκρόδειπνου. Ανήκει στα
κειμήλια των προγόνων του ιδιοκτήτη της οικίας, καθώς η κατασκευή της
χρονολογείται στην ελληνιστική εποχή.

τιού έβλεπαν στο περιστύλιο, από τα οποία τα τρία σχετίζονται με τη διημέρευση της οικογένειας και του οικοδεσπότη
(cubicula, dormitoria) ενώ το τέταρτο ήταν αίθουσα δεξιώσεων (triclinium). Τα δωμάτια 1-3 ήταν στρωμένα με ψηφιδωτά δάπεδα, τα οποία έφεραν γεωμετρικά και φυτικά μοτίβα
ενώ στο δάπεδο του δωματίου 4 σώζεται περίτεχνο κεντρικό
ψηφοθέτημα (έμβλημα) με θέμα από τη ζωή του Διονύσου
(εικ. 5).
Αριστερά του περιστυλίου υπάρχουν ελάχιστα οικοδομικά λείψανα, τα οποία έχουν υποστεί καθίζηση προφανώς λόγω κάποιας σεισμικής δραστηριότητας στην περιοχή μέσα
στον 3ο αι. μ.Χ. Ο χώρος αυτός πιθανότατα αποτελούσε τον
κήπο της οικίας (viridarium) και ίσως τα λείψανα των τοίχων
που τον περιβάλλουν να αποτελούν τα απομεινάρια ενός δεύτερου περιστυλίου. Η άποψη ότι πρόκειται για κήπο ενισχύεται από την έλλειψη κεραμικής στο χώρο και από το γεγονός
ότι μικρός αγωγός, που φαίνεται να έχει την αφετηρία του
στο impluvium καταλήγει στο χώρο αυτό, πιθανώς με σκοπό
το πότισμα και τη φροντίδα των φυτών.
Δεξιά των δύο περιστυλίων εκτείνεται μικρό συγκρότημα
ιδιωτικών λουτρών-βαλανείο, στο οποίο εισερχόταν κανείς
είτε από το εσωτερικό της οικίας μέσω ενός προθαλάμου
είτε από κάποια εξωτερική είσοδο στα βόρεια, η οποία δεν
έχει ακόμη εντοπιστεί. Οι εγκαταστάσεις των λουτρών οργανώνονται γύρω από μία μεγάλη αίθουσα αναψυχής (χώρος
5) που καταλαμβάνει περίπου το ήμισυ της έκτασής τους (εικ.
6). Παράλληλα προς αυτή διατάσσονται μικρότεροι, θερμαινόμενοι ή μη χώροι και λουτήρες για ζεστά (caldarium),
χλιαρά (tepidarium) και κρύα μπάνια (frigidarium) καθώς και
αποδυτήριο (apodyterium). Στο δυτικό και ανατολικό άκρο
τους υπάρχει θάλαμος καύσης (praefurnium) και χώρος λεβητοστασίου αντίστοιχα. Και οι δύο χώροι βρίσκονται σε χα71

114_Kirkou_114 05/03/2010 12:37 ΜΜ Page 72

μηλότερη στάθμη από τις υπόλοιπες αίθουσες των λουτρών.
Το βαλανείο διέθετε επίσης υποδαπέδια και εντοίχια θέρμανση, όπως φάνηκε από τα υπόκαυστα πάνω στα οποία στηρίζονταν το δάπεδο των χώρων που είχαν σχέση με τα θερμά
και χλιαρά λουτρά, αλλά και από τους πήλινους αεραγωγούς
σωλήνες και τις tegulae mammatae (πήλινες πλάκες με κωνικές αποφύσεις), που βρέθηκαν κατά τις ανασκαφές εντοιχισμένες μέσα στις τοιχοποιίες. Συνεπώς, το σύστημα θέρμανσης στα λουτρά της έπαυλης δεν διέφερε κατασκευαστικά από εκείνο των μεγάλων δημόσιων λουτρών και θερμών, παρά μόνο ως προς το μέγεθος. Το βαλανείο δεν υπήρχε στον αρχικό σχεδιασμό της οικίας, αλλά κατασκευάστηκε
σε κάποια από τις μεταγενέστερες φάσεις της, όπου έγιναν
σημαντικές προσθήκες και επεκτάσεις. Αυτό φαίνεται τόσο
από τα κινητά ευρήματα, όσο και από τη διπλή τοιχοποιία στο
ΒΔ τμήμα της κατοικίας και τις διαφορετικές εισόδους (εσωτερική και εξωτερική) στο χώρο των λουτρών. Τα λουτρά συνέχισαν να βρίσκονται σε χρήση ως τα τέλη του 5ου αι. μ.Χ., σύμφωνα με τη χρονολόγηση της κεραμικής που συλλέχθηκε.
Στο κύριο σώμα της οικίας εκτείνεται ένα τρίτο αίθριο με
τετράγωνη δεξαμενή στο κέντρο του: το τετράστυλο αίθριο
των ρωμα κών επαύλεων (cavaedium tetrastylum). Στο ΒΔ και
ΝΔ άκρο του σώζονται δύο από τις τέσσερις ασβεστολιθικές
βάσεις, πάνω στις οποίες εδράζονταν οι κίονες που υποβάσταζαν τα δοκάρια της οροφής.
Περιμετρικά του τετράστυλου αιθρίου, που λειτουργούσε
και ως φωταγωγός-αεραγωγός, εκτείνονται μερικά ακόμη δωμάτια της οικογένειας, όπως υπνοδωμάτια, βοηθητικοί χώροι
(υπόκαυστα, αποχωρητήρια, προθάλαμος λουτρών, μαγειρείο), δωμάτια του προσωπικού καθώς και μεγάλες αίθουσες δεξιώσεων και τραπεζαρίες. Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει
το δωμάτιο 6 (triclinium) με περίτεχνο ψηφιδωτό δάπεδο και
έκκεντρα τοποθετημένο ψηφοθέτημα με σκηνή από τη ζωή
του θεού Διονύσου, κατεστραμμένη στο μεγαλύτερο μέρος
της. Η επιδαπέδια σύνθεση πλαισιώνεται από 11 ορθογώνια
πλαίσια με γεωμετρικά διακοσμητικά μοτίβα (ασπίδες, αντίνωτες πέλτες, μαίανδροι, κ.ά.). Στο βόρειο και στο δυτικό τοίχο του δωματίου σώζονται ίχνη τοιχογραφίας με ζωγραφικό
φυτικό διάκοσμο.
Πίσω από το χώρο 6 υπάρχει το δωμάτιο 7, στο οποίο σώζεται τοιχογραφία σε μεγάλο ύψος και πρόκειται πιθανότατα
για ανδρώνα. Στον ίδιο τομέα υπάρχει κουζίνα (αρ. 8) και αφοδευτήριο (αρ. 9), καθώς και μία δευτερεύουσα είσοδος για το
προσωπικό (posticum). Η γειτονική εγκατάσταση των μαγειρείων και του αφοδευτηρίου αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο όλων των ρωμα κών οικιών, γεγονός που οφείλεται κυρίως στον τρόπο παροχής νερού και εγκατάστασης του δικτύου ύδρευσης μέσα στο σπίτι.
Στο ΒΔ άκρο της οικίας υπάρχει ένα μικρό δωμάτιο (αρ.
10), που δεν έχει πλήρως ανασκαφεί. Εκεί βρέθηκε μαρμάρινη πλάκα με ανάγλυφη παράσταση νεκρόδειπνου που μας
72

8. Κεφαλή αγένειου νέου, πιθανότατα Διονύσου, από ψηφιδωτό δάπεδο
στην αίθουσα 8 της έπαυλης του Μάνιου Αντωνίνου.

οδηγεί στην υπόθεση ότι πιθανότατα πρόκειται για κάποιο οικιακό ιερό (εικ. 7).
Στον ίδιο άξονα με το τετράστυλο, αλλά λίγο νοτιότερα,
εκτείνεται το αίθριο (atrium) και στο κέντρο του μία περίτεχνη
αψιδωτή δεξαμενή (impluvium) της οποίας οι εσωτερικές ημικυκλικές και ορθογώνιες κόγχες έφεραν επένδυση από μάρμαρο. Εκεί έμενε για μεγάλα διαστήματα της ημέρας η οικογένεια αλλά και οι ένοικοι για τα γεύματα, τη δουλειά και την
ανάπαυση. Πολύ γρήγορα, όμως, η εστία, που μαύριζε τους
τοίχους αυτού του χώρου δικαιώνοντας έτσι την ονομασία
atrium (από το επίθετο ater: μαύρος), μεταφέρθηκε μέσα
στην κουζίνα. Εξάλλου, το πλατύ άνοιγμα του κατακλύστρου
δεν επέτρεπε τα γεύματα και η ανάπαυση στο αίθριο να είναι
ευχάριστα. Έτσι το αίθριο παραδόθηκε τελικά στη μοναδική
του αποστολή ως φωταγωγού και αεραγωγού της οικίας διατηρώντας, ωστόσο, στοιχεία από τον αρχικό του προορισμό.
Πίσω από το impluvium υπάρχουν δύο κτιστές κατασκευές:
μία ορθογώνια κατασκευή (cartibulum, 1,50x0,50 μ.), που μιμείται τα τραπέζια των Ρωμαίων στο αίθριο, και νότια αυτής
μία τετράγωνη δεξαμενή με κυκλικό βύθισμα στον πυθμένα, από
όπου θα προμηθεύονταν νερό για το μαγείρεμα και το πλύσιμο των πιατικών. Στον ίδιο χώρο υπάρχει κτιστό πηγάδι, που
συγκέντρωνε τα νερά από το impluvium, του οποίου το στόμιο αποτελείται από ασβεστολιθική πλάκα με οπή αντλήσεως.
Περιμετρικά του αιθρίου υπάρχουν χώροι υποδοχής και
δεξιώσεως των επισκεπτών-πελατών, καθώς και χώροι διημέρευσης της οικογένειας και των δούλων. Οι χώροι υποδοχής βρίσκονται αριστερά του αιθρίου (αίθουσες 8-10), όπου
υπάρχει και η κύρια είσοδος του σπιτιού. Εκεί σώζεται κατά
χώραν μεγάλο ασβεστολιθικό κατώφλι. Οι χώροι υποδοχής
ήταν στρωμένοι με πολύχρωμες ψηφιδωτές συνθέσεις, οι
οποίες σώζονται σε μορφή σπαραγμάτων και έφεραν διακόσμηση με γεωμετρικά και φυτικά μοτίβα. Χαρακτηριστικό είναι το δάπεδο της μεγάλης αίθουσας υποδοχής (8), το οποίο
κοσμείται με το μοτίβο των οκτάφυλλων άστρων. Λείπει τετχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Kirkou_114 05/03/2010 12:37 ΜΜ Page 73

λείως το κεντρικό ψηφοθέτημα, αλλά στη ΝΑ γωνία του διατηρείται σε καλή κατάσταση κεφαλή αγένειου νέου, πιθανώς
Διονύσου (εικ. 8).
Μετά τους χώρους υποδοχής ακολουθεί o προθάλαμος
11, που οδηγεί στην αίθουσα δεξιώσεων 12 (triclinium). Στον
προθάλαμο υπάρχει κυκλοτερής ψηφιδωτή σύνθεση με κτητορική επιγραφή, η οποία μας αποκαλύπτει το όνομα του
ιδιοκτήτη –που παρουσιάζεται ως ανακαινιστής του σπιτιού–
καθώς και της συζύγου του, Θεοσήγου (εικ. 9). Η κτητορική
επιγραφή χρονολογείται στα τέλη του 3ου-αρχές του 4ου αι.
μ.Χ. και έχει ως εξής:
Μάν(ιος ή -ίλιος) Αριστοκλίας.
Ευτυχίτω η τύχη της οικίας, ευτυχίτω και ο ανανεωτής
της οίκο(υ)
Μάν(ιος) Αντωνίνος, μετά της Θεοσήγου.
Δεξιά του αιθρίου και κατά μήκος του κεντρικού άξονα
της οικίας υπάρχει το tablinum (αρ.13), δηλαδή το γραφείο
του οικοδεσπότη, στο οποίο δεχόταν τους πελάτες του και
όσους ήθελε να κρατήσει μακριά από τα ενδότερα της κατοικίας. Υπάρχουν επίσης ένα τρικλίνιο, ένα πλευρικό δωμάτιο και μερικοί δευτερεύοντες χώροι. Στη ΒΔ γωνία του αιθρίου ξεχωρίζει ο χώρος 14, ο οποίος βρίσκεται σε ψηλότερο
επίπεδο από το αίθριο και η πρόσβαση σ’ αυτόν γίνονταν μέσω αναβαθμών. Το δωμάτιο ήταν στρωμένο με ψηφιδωτό δάπεδο με γεωμετρικό μοτίβο προοπτικού μαιάνδρου μέσα σε
γραμμικό πλαίσιο, το οποίο σώζεται σε μορφή σπαράγματος.
Πιθανότατα στο χώρο αυτό να υπήρχε το ιερό των Λαρήτων
και τα κέρινα ομοιώματα των προγόνων της οικογένειας.
Πίσω από το αίθριο και κατά μήκος της δυτικής πλευράς
της οικίας διατάσσονται βοηθητικοί χώροι: μαγειρεία, αφο-

δευτήριο, αποθήκες, δωμάτια για το βοηθητικό προσωπικό.
Σε δύο από τους χώρους αυτούς (15-16) σώζονται βαθμίδες
κλιμακοστασίου, που πιθανότατα οδηγούσε στα διαμερίσματα του άνω ορόφου.
Οι βοηθητικοί αυτοί χώροι αποτελούν το δυτικό όριο της
έπαυλης και το τέλος της οικοδομικής νησίδας, γεγονός που
πιστοποιείται από την αποκάλυψη με διερευνητική τομή στο
όμορο αγροτεμάχιο, ενός δρόμου με κατεύθυνση Β-Ν
(cardo). Ο δρόμος αυτός είναι παράλληλος του δρόμου που
αποκαλύφθηκε κατά μήκος του ανατολικού ορίου της έπαυλης, και διαθέτει επίσης τμήμα του κτιστού αποχετευτικού
συστήματος (cloaca), στο οποίο απολήγουν οι αποχετευτικοί
αγωγοί των δυτικών διαμερισμάτων της έπαυλης, η οποία
διέθετε άριστο αποχετευτικό δίκτυο και δίκτυο ύδρευσης.
Οι περισσότεροι τοίχοι της οικίας είναι κατασκευασμένοι
από οπτοπλίνθους και κονίαμα (opus testaceum) εκτός από
κάποιους που σώζονται στο ύψος της υποθεμελίωσης και είναι κατασκευασμένοι από αργούς λίθους και κονίαμα. Επίσης πρόχειρες κατασκευές με αργούς λίθους, αποτμήματα
πλίνθων και κονίαμα παρατηρούνται σε μεταγενέστερες προσθήκες ή επεκτάσεις της οικίας. Όλοι ήταν επιχρισμένοι με
κονίαμα, όπως διαπιστώνεται από την εύρεση υπολειμμάτων
του στους τοίχους και από διάσπαρτα τεμάχια, που περισυλλέχθηκαν. Μερικά έφεραν ίχνη ερυθρού ή κυανού χρώματος
ενώ σε κάποιους τοίχους βρέθηκαν ίχνη τοιχογραφίας με ζωγραφικό φυτικό ή γεωμετρικό διάκοσμο. Όπου δεν υπήρχε
κονίαμα χρησιμοποιούνταν ορθομαρμαρώσεις, πολλά τμήματα των οποίων έχουν βρεθεί.
Ολοκληρώνοντας την περιγραφή της έπαυλης θα πρέπει
να σημειωθεί ότι αρκετοί από τους χώρους του οικιστικού
αυτού συνόλου στάθηκε αδύνατο να ταυτιστούν και να αναγνωριστεί η χρήση τους με βάση τα ανασκαφικά δεδομένα,
τα οποία είτε ήταν ελάχιστα και ανεπαρκή, είτε δεν ήταν ενδεικτικά της χρήσης του χώρου.

Τα ψηφιδωτά δάπεδα

9. Η κτητορική επιγραφή σε ψηφιδωτό δάπεδο της έπαυλης του Μάνιου
Αντωνίνου.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

Τα ψηφιδωτά δάπεδα της οικίας ήταν κατασκευασμένα από
ασβεστολιθικές κυρίως ψηφίδες ενώ στις κεντρικές παραστάσεις έχουν χρησιμοποιηθεί επιπρόσθετα πολλών ειδών υαλόμαζες. Τα χρώματά τους ποικίλλουν και καλύπτουν ανάλογα
με την περίπτωση μία μεγάλη κλίμακα χρωματικών αντιθέσεων
(λευκό, μελανό, κυανό, ώχρα, φαιό, πράσινο, ερυθρό κ.ά.).
Η τεχνική κατασκευής τους δεν ακολουθεί τις κλασικές
μεθόδους των καλλιτεχνών της ρωμα κής περιόδου, παρά
μόνο σε ελάχιστες περιπτώσεις. Συνήθως παρουσιάζουν μικρές ή μεγαλύτερες αποκλίσεις ως προς το προπαρασκευαστικό κονίαμα υποστήριξης των δαπέδων. Στα δάπεδα της
έπαυλης ο καλλιτέχνης τοποθετεί το υπόστρωμα κονιάματος
(nucleus) κατευθείαν πάνω στο φυσικό έδαφος και στη συνέχεια στρώνεται ένα λεπτό στρώμα ασβέστη πάνω στο οποίο
γίνεται η ψηφοθέτηση (supra nucleus).
73

114_Kirkou_114 05/03/2010 12:37 ΜΜ Page 74

10. Λεπτομέρειες μοτίβων από ψηφιδωτό δάπεδο της έπαυλης του Μάνιου Αντωνίνου.

Τα διακοσμητικά τους θέματα είναι ως επί το πλείστον γεωμετρικά και φυτικά κοσμήματα και σχέδια, όπως ασπίδες (κουκουνάρες), αντίνωτες πέλτες, μαίανδροι, οκτάκτινα άστρα με
ρομβοειδή πέταλα, άνθη λωτού, κισσόφυλλα, προοπτικά γεωμετρικά σχήματα, συμπλεκόμενα δωδεκάγωνα ή οκτάγωνα
και διακοσμητικές ζώνες από αλυσιδωτούς πλοχμούς, σπειρομαίανδροι, βαθμιδωτά τρίγωνα κ.λπ. (εικ. 10-10α).
Εξαίρεση στα ως τώρα δεδομένα αποτελεί το ψηφιδωτό
δάπεδο της παλαιάς ανασκαφής στο οποίο σώζεται κεφαλή
Διονύσου και τα δύο ψηφοθετήματα (emblema vermiculatum), που πραγματεύονται σκηνές από τη ζωή του θεού Διονύσου, εμπνευσμένες από την ελληνική μυθολογία.
Τα ψηφιδωτά δάπεδα της οικίας του Μάνιου Αντωνίνου
αποτελούν εξαιρετικά δείγματα της τέχνης των ψηφιδωτών
της ρωμα κής περιόδου στην Ελλάδα και χαρακτηρίζονται
από την πολυχρωμία, την απόδοση της προοπτικής, τις έντονες φωτοσκιάσεις και την πλαστική απόδοση των μορφών.
Χρονολογούνται από τις αρχές του 2ου έως τα τέλη του 3ου
αι. μ.Χ.

γούμενης φάσης (για παράδειγμα, κατώφλια), η επιχωμάτωση μικρού αγωγού στον δεύτερο αύλειο χώρο και άλλες
μικρές επισκευές και τροποποιήσεις του αρχικού σχεδίου
μέσα στους δύο αιώνες χρήσης της οικίας. Την άποψη αυτή
στηρίζει και η χρονολόγηση των κινητών ευρημάτων της ανασκαφής. Ένα μεγάλο μέρος της κεραμικής που συλλέχθηκε
από την έως τώρα έρευνα χρονολογείται στον 3ο-4ο αιώνα
μ.Χ., καθώς και τα περισσότερα νομίσματα που στάθηκε δυνατό να διαγνωσθούν.
Βέβαια, το σύνολο της κεραμικής της έπαυλης καλύπτει
σε γενικές γραμμές ένα ευρύ χρονολογικό πλαίσιο από τον
1ο έως τον 5ο αι. μ.Χ., που δηλώνει τη διαρκή χρήση των χώρων και ιδιαίτερα του βαλανείου της πολυτελούς αυτής κατοικίας. Η ύπαρξη κεραμικής του 1ου αι. πιθανόν να αποτελεί ένδειξη για την ύπαρξη μίας αρχικής κατασκευής σε κάποια προηγούμενη φάση, ενός σπιτιού με μια πιο λιτή κάτοψη, η οποία με τα σημερινά δεδομένα είναι αδύνατο να οριοθετηθεί και να τεκμηριωθεί.

Τυπολογία
Χρονολόγηση
Η έπαυλη παρουσιάζει δύο τουλάχιστον οικοδομικές φάσεις.
Η κατασκευή της τοποθετείται στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ.
με βάση κυρίως τη χρονολόγηση των ψηφιδωτών. Ο 2ος αιώνας ήταν εποχή ακμής για τη Ρωμα κή Αυτοκρατορία και
επέτρεπε τέτοιου είδους πολυτελείς κατασκευές. Η δεύτερη
οικοδομική φάση τοποθετείται στα μέσα του 3ου ή στον 4ο
αιώνα. Τη δεύτερη αυτή φάση μαρτυρούν, εκτός της κτητορικής επιγραφής, το άνοιγμα ή το κλείσιμο εισόδων, η κατασκευή νέων τοίχων, η ανακατασκευή παλαιών, η χρήση ως
οικοδομικού υλικού λίθινων αρχιτεκτονικών μελών της προη74

Με τα μέχρι σήμερα ανασκαφικά δεδομένα η έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου είναι μία οικία-domus και φαίνεται ότι ανήκει
στον λεγόμενο «ανεπτυγμένο τύπο» των αστικών επαύλεων
με αίθριο και περιστύλιο. Τέτοιες πολυτελείς κατοικίες συναντούμε όχι μόνο στην Πομπηία, αλλά και στο Ηράκλειο
(Herculaneum), στην Όστια και σε αρκετές επαρχίες της Ρωμα κής Αυτοκρατορίας (π.χ. το σπίτι του Φαύνου, η οικία του
Λαβύρινθου, η οικία του Σαλλούστιου, η οικία του Μένανδρου
κ.ά.). Πρόκειται για αστικές δαιδαλώδεις κατοικίες με σύνθετες κατόψεις και πολλούς χώρους με πολλαπλές λειτουργίες ώστε να αντεπεξέρχονται επαρκώς τόσο στις εργασιατχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_Kirkou_114 05/03/2010 12:37 ΜΜ Page 75

κές δοσοληψίες και στα συμπόσια των πλούσιων ιδιοκτητών
τους, στο πλαίσιο της κοινωνικής προβολής τους, όσο και για
να στεγάσουν τις πολυμελείς οικογένειές τους και το πολυπληθές προσωπικό.
Τα τεράστια αυτά αστικά συγκροτήματα αναπτύσσονται
κυρίως στο κέντρο της πόλης και σε εδαφικές νησίδες ελεύθερες από δόμηση κατά τους προηγούμενους αιώνες. Χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι ότι υπήρχε ελευθερία συνθέσεως του τύπου αυτού των κατοικιών, ωστόσο ακολουθείται
πιστά το σχέδιο της ιταλικής οικίας-προτύπου ως βασικός
άξονας σχεδιασμού.
Είναι γεγονός ότι κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους
υπήρχε μία τάση ομοιομορφίας σε διεθνή κλίμακα, εντούτοις
κατά τόπους παρατηρούνται αρκετές διαφοροποιήσεις, οι
οποίες δεν έχουν μελετηθεί σε όλη τους την έκταση. Θεωρούμε ότι με την ανασκαφή και άλλων οικοδομικών συγκροτημάτων στην ευρύτερη περιοχή της έπαυλης θα έρθουν στο
φως νέα δεδομένα τόσο για τις ιδιωτικές κατοικίες όσο και
για τη χωροταξική και κοινωνική οργάνωση της Νικόπολης.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Π. Φουρίκης, «Μικρά συμβολή εις την Ηπειρωτικήν Ιστορίαν, Νικόπολις
– Πρέβεζα», Ηπειρωτικά Χρονικά 3 (1928), σ.117-159˙ Δ. Σαμσάρης, Η
Ακτία Νικόπολη και η «χώρα» της (Νότια Ήπειρος – Ακαρνανία). Ιστορικογεωγραφική και Επιγραφική Συμβολή, Θεσσαλονίκη 1994.
2
Για την πιθανή εγκατάσταση ρωμαίων παλαιμάχων στη Νικόπολη, βλ. N.
Purcell, «The Nicopolitan Synoecism and Roman Urban Policy», στο Ε. Χρυσός (επιμ.), Νικόπολις, Α΄ Πρακτικά του Πρώτου Διεθνούς Συμποσίου για
τη Νικόπολη (23-29 Σεπτεμβρίου 1984), Πρέβεζα 1987, σ. 71-90. Όσον
αφορά την κτηματογράφηση της Νικόπολης, βλ. P. Doukellis, «Cadastres
romains en Grèce: traces dʼun réseau rural à Actia Nicopolis», Dialogues dʼHistoire Ancienne 14 (1988), σ.159-166.
3
Βιτρουβίου, Περί Αρχιτεκτονικής, μτφρ. Π. Λέφας, Αθήνα 1998.
4
Κ. Τζαναβάρη, Ρωμαϊκοί Χρόνοι - Οίκος δομημένου χώρου, Κατάλογος
της έκθεσης Αρχαίες αγροικίες σε σύγχρονους δρόμους, Εκδόσεις ΤΑΠΑ,
Αθήνα 2003, σ. 44-47.
5
Προκαταρκτική έρευνα πραγματοποιήθηκε το 1972 από την Ι. Βοκοτοπούλου, όταν κατά τη διάρκεια γεωργικών εργασιών αποκαλύφθηκε τυχαία ψηφιδωτό δάπεδο. Η έρευνα έφερε στο φως τμήμα της οικίας, έκτασης 360 τ.μ. Βλ. Ι. Βοκοτοπούλου, «Αγρός Κωνστ. Ντόμαρη», Αρχαιολογικόν Δελτίον 28 (1973), Χρονικά Β2, σ. 408-410. Από τον Αύγουστο του
1997 έως το 2003 στο πλαίσιο του έργου «Στερέωση – Αποκατάσταση –
Ανάδειξη ρωμαϊκής έπαυλης Μάνιου Αντωνίνου στη Νικόπολη» (Β΄ ΚΠΣ και
Γ΄ ΚΠΣ) άρχισαν εκ νέου οι ανασκαφικές έρευνες, οι εργασίες στερέωσης
του μνημείου και συντήρησης των ψηφιδωτών του δαπέδων.
6
Κ. Ζάχος / Δ. Καλπάκης / Χ. Καππά / Θ. Κύρκου, ΝΙΚΟΠΟΛΗ Αποκαλύπτοντας την πόλη της νίκης του Αυγούστου, Αθήνα 2008, σ.131-135.
7
Α. Ορλάνδος/ Δ. Πάλλας, «Δοκιμαστική ανασκαφή επαύλεως εν Νικοπόλει», Πρακτικά της Αρχαιολογικής Εταιρείας (1959), σ. 98-113.
8
Κατά τις ανασκαφές του 1972 αποκαλύφθηκε ένα μεγάλο ασβεστολιθικό
κατώφλι, μήκους 2,95 μ., που όριζε την είσοδο της οικίας από το νότο.
1

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ADAM J.P., La construction romaine. Matériaux et techniques, Παρίσι 1984,
2
1989.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

ΒΙΤΡΟΥΒΙΟΥ, Περί Αρχιτεκτονικής, Βιβλία VI-X, μτφρ. Π. Λέφας,
Αθήνα 1996.
ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΥ ΙΟΥΛΙΑ, «Αρχαιολογικές ειδήσεις εξ Ηπείρου», Αρχαιολογικά Ανάλεκτα εξ Αθηνών VI/2 (1973), σ. 222-224.
BARTON IAN M. (επιμ.), Roman Domestic Buildings, Exeter 1995.
BODEL JOHN, «Monumental villas and villa monuments», Journal of
Roman Archaeology 10 (1997), σ. 5-35.
CLARKE J.R., The Houses of Roman Italy, 100 B.C. – A.D. 250. Ritual,
Space and Decoration, Berkeley 1991.
DUNBABIN KATHERINE M.D., Mosaics of the Greek and Roman World,
Cambridge 1999.
MCKAY ALEXANDER GORDON, Houses, Villas and Palaces in the Roman
World, Λονδίνο 1975.
MEYER K.E., «Axial peristyle houses in the western empire», Journal of
Roman Archaeology 12 (1999), σ. 101-121.
ΚΥΡΚΟΥ ΘΑΛΕΙΑ, Η έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου: Μία πολυτελής
ιδιωτική κατοικία στη ρωμαϊκή Νικόπολη, Αθήνα 2006.
−, «Η έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου στη Νικόπολη. Παρατηρήσεις σε
ένα σύνολο ιδιωτικής κατοικίας στη Νικόπολη», στο Κωνσταντίνος
Ζάχος (επιμ.), ΝΙΚΟΠΟΛΙΣ Β΄, Πρακτικά του Δεύτερου Διεθνούς Συμποσίου για τη Νικόπολη, Πρέβεζα, 11-15 Σεπτεμβρίου 2002, Ίδρυμα
Ακτία Νικόπολις, Πρέβεζα 2007, σ. 333-345.
ΜΠΟΥΡΑΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ, Μαθήματα Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής, α΄
τόμος, Αθήνα 1999, σ. 429 κ.ε.
TREGGIARI SUSAN, «The upper-class house as symbol and focus of emotion in Cicero», Journal of Roman Archaeology 12 (1999), σ. 35-56.
WALLACE-HADRILL A., Houses and Society in Pompeii and Herculaneum,
Princeton University Press, Princeton, New Jersey 1994.
ΖΑΧΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ / ΚΥΡΚΟΥ ΘΑΛΕΙΑ, «Έπαυλη Μάνιου Αντωνίνου στη Νικόπολη», Αρχαιολογικόν Δελτίον 53 (1998), Χρονικά Β2, σ.
508-511.

The villa of Manius Antoninus in Nicopolis
Thalia Kyrkou
The Roman villa of Manius Antoninus in Nicopolis in the county
of Preveza, is a typical example of a bourgeois dwelling of the
Roman era, as it includes all the common features of the prototype of a Roman house (domus).
The villa’s main entrance is at the south wing of the building
complex. The wing’s central part is made up of a rectangular
inner courtyard, the atrium, in the centre of which is a vaulted
reservoir (impluvium). The reception areas are placed on the
perimeter of the atrium as are the banqueting halls for the visitors/business associates (triclinia), the host’s office (tablinum)
and the living areas of family and staff (cubicula, dormitoria). On
the northern side is a second courtyard, an atrium with four
columns (cavaedium tetrastylum). Along the west side of the
house are the kitchens, storerooms and latrines as well as rooms
for additional personnel. On the east side, a second entrance to
the house leads to a colonnaded courtyard with a garden, the
peristylium, to the south of which lies the villa’s garden (viridarium) and to the north, a small complex of private baths (balneae).
The villa had ornate mosaic floors as well as an excellent water
supply and sewage disposal network. The villa went through two
building phases. The first dates from the 2nd c. AD while the second (its renovation) dates from the middle of the 3rd c. or 4th c. AD.

75

114_ΒΟΝΙΝΙ_114 05/03/2010 12:13 ΜΜ Page 59

Παράδοση και καινοτομία στις
οικίες της ρωμαϊκής Αθήνας
Δρ Paolo Bonini
Καθηγητής Ιστορίας Αρχαίας Τέχνης, Ακαδημία Καλών Τεχνών «Santa Giulia», Μπρέσα, Ιταλία

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 τα έγκυρα συμπεράσματα της Alison Frantz επιβεβαίωσαν την άποψη ότι, μετά τη
ρωμα κή κατάκτηση, τίποτα ουσιαστικό δεν είχε αλλάξει στη δομή της ελληνικής οικίας και, κατά συνέπεια, στον
τρόπο διαβίωσης των ενοίκων της. Η σύγκριση δύο οικιών που ανασκάφηκαν στην Αγορά της Αθήνας φάνηκε να
διαλύει κάθε αμφιβολία και να μην αφήνει χώρο για περαιτέρω συζητήσεις, αφού ανάμεσα στον 5ο αιώνα π.Χ. και τον
12ο αιώνα μ.Χ. εμφανίζονταν αναλογίες και στην οργάνωση των κτηρίων και στη σχέση ανάμεσα στον κεντρικό καλυμμένο χώρο και τους χώρους που ήταν κτισμένοι ολόγυρά του (εικ. 1).

Α

πό τότε ως σήμερα, όμως,
τα αρχαιολογικά τεκμήρια
αυξήθηκαν κατά πολύ με
αποτέλεσμα να φανεί ότι, κατά τη
διάρκεια αυτού του ευρύτατου
χρονολογικού διαστήματος, υπάρχουν ουσιαστικές αλλαγές στην
αρχιτεκτονική της κατοικίας, όπως
για παράδειγμα η εξαφάνιση του
ανδρώνα, της χαρακτηριστικής αίθουσας συμποσίου της κατοικίας
κατά την κλασική εποχή, ή η σταδιακή διάδοση των αψιδωτών αιθουσών κατά την ύστερη αρχαιότητα, για να αναφέρουμε δύο μόνο σημαντικά φαινόμενα με μεγά1. Κάτοψη δύο κατοικιών που ανασκάφηκαν στην Αγορά (Α: 5ος αι. π.Χ. Β: 12ος αι. μ.Χ.). Και οι δύο είναι χτιλη χρονική απόσταση μεταξύ τους.
σμένες σε οικόπεδα με περίπου τετράγωνη κάτοψη και οι χώροι κατανέμονται γύρω από μια κεντρική αυλή (a).
Οι πληροφορίες για τον οικιστικό ιστό της ρωμα κής Αθήνας περισυλλέχθηκαν υπομονετικά κατά τη διάρκεια είκοσι ετών σωστικών αρχαιολογικών
ανασκαφών και διευρύνθηκαν κατά πολύ με τις ανασκαφές
που πραγματοποιήθηκαν με την ευκαιρία της κατασκευής του
μετρό: για τους λόγους αυτούς η πόλη αντιπροσωπεύει σήμερα ένα εξαιρετικό δείγμα για να ερευνηθούν οι δυναμικές
πολιτισμικής αφομοίωσης που έλαβαν χώρα μετά την είσοδο
της Ελλάδας στη Ρωμα κή Αυτοκρατορία, τουλάχιστον όσον
αφορά τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Πράγματι, τα γνωστά οικιστικά σύνολα είναι πάνω από σαράντα και κατανέμονται χρονολογικά ανάμεσα στη ρωμα κή αυτοκρατορική περίοδο και την ύστερη αρχαιότητα, αλλά ανήκουν κατά μεγάλο μέρος στα μεσαία και υψηλά κοινωνικά στρώματα, όπως
δείχνουν τα κατασκευαστικά υλικά και οι διακοσμήσεις που
2. Η αυλή μίας από τις οικίες που καταλαμβάνουν το οικοδομικό τετράήλθαν στο φως. Αντίθετα, τα σχήματα της φτωχής ιδιωτικής
γωνο που ήλθε στο φως κατά μήκος της οδού Πειραιώς, στο δήμο Μελίαρχιτεκτονικής παραμένουν, όχι μόνον στην Αθήνα, πολύ λιτης. Διακρίνονται λίγα δωμάτια γύρω από την αυλή, όπου διατηρείται ένα
γότερο τεκμηριωμένα. Οι μεμονωμένες μαρτυρίες είναι ετεφρέαρ και τμήμα πλακόστρωτου δαπέδου.
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

59

114_ΒΟΝΙΝΙ_114 10/03/2010 12:36 ΜΜ Page 60

λοιπο τμήμα της Ρωμα κής Αυτοκρατορίας και περιγράφονται σαφώς, κυρίως στη Δύση, από ερευνητές του διαμετρήματος των Andrew Wallace-Hadrill, Paul Zanker και Pierre
Gros.

Ιδιωτική αρχιτεκτονική και πολιτισμική
αλληλεπίδραση ανάμεσα στον 1ο και
τον 3ο αιώνα μ.Χ.

3. Αποκατάσταση της κάτοψης της κατοικίας που αποκαλύφθηκε στη ΒΔ
πλαγιά του Αρείου Πάγου. Οι αίθουσες βρίσκονται στις δύο πλευρές ενός
περιστυλίου, στο κέντρο του οποίου υπήρχε κήπος διακοσμημένος με
σιντριβάνι.

ρογενείς και συχνά αποσπασματικές, αλλά αρκούν για τη
σκιαγράφηση ενός γενικού πλαισίου σύνθεσης που θα αντιμετωπίσει την αποσπασματικότητα διαμέσου της σύγκρισης
και της ταξινόμησης των, πολυάριθμων πλέον, στοιχείων.
Η έρευνα των αθηνα κών κατοικιών κατά τη ρωμα κή περίοδο μάς επιτρέπει, με άλλα λόγια, να επαληθεύσουμε κατά
πόσον οι αριστοκρατίες προωθούν μια κουλτούρα παραδοσιακής κατοίκησης ή προσχωρούν στον τρόπο διαβίωσης και
στα πρότυπα αυτοπροβολής που ήταν διαδεδομένα στο υπό-

4. Το περιστύλιο της «Οικίας του Αριστοδήμου», στη σημερινή κατάσταση,
ορατό από την οδό Αποστόλου Παύλου. Η κατοικία, στην κοιλάδα ανάμεσα στην Πνύκα και τον Άρειο Πάγο, διαθέτει πάνω από δέκα αίθουσες
και μαρτυρεί την αύξηση του μεγέθους των αθηνα κών κατοικιών κατά
την αυτοκρατορική περίοδο.

60

Ένα οικοδομικό τετράγωνο που ήλθε στο φως στον πολυάνθρωπο δήμο Μελίτης, κατά μήκος της οδού Πειραιώς, αντικατοπτρίζει καλά τις τάσεις που επικρατούσαν κατά την αυτοκρατορική περίοδο. Σε έναν αστικό τομέα που καθορίζεται
από τα τελευταία ανατολικά παρακλάδια του λόφου των Νυμφών, τέσσερις γειτονικές κατοικίες που ανήκουν στον ίδιο
τύπο καταλαμβάνουν ένα τετράπλευρο άνδηρο. Γύρω από
μία μοναδική αυλή (εικ. 2), με πλήρες περιστύλιο στα μεγαλύτερα σπίτια αλλά χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια μνημειακότητας ή επίδειξης πλούτου, υπάρχουν κατανεμημένα λίγα
δωμάτια, ενώ και οι είσοδοι έχουν καθαρά λειτουργική αξία,
με μορφή απλών διαδρόμων σύνδεσης του εσωτερικού με το
εξωτερικό.
Η εικόνα που προκύπτει είναι ένας συμπαγής και ουσιαστικός όγκος, που αναπτύσσεται περισσότερο οριζόντια παρά καθ’ ύψος, σε πολλά σημεία σύμφωνα με την ελληνική παράδοση που ανάγεται στους κλασικούς χρόνους. Η αυλή,
πράγματι, δεν έχει μετατραπεί σε κήπο, αλλά είναι πάντα πλακόστρωτη και φιλοξενεί συχνά ένα φρέαρ: οι παραγγελιοδότες δεν θέλουν να στερηθούν την πρακτική χρήση του υπαίθριου χώρου, μοναδικού κεντρικού σημείου όλων των διαδρομών και των ποικίλων καθημερινών δραστηριοτήτων.
Εξίσου σύμφωνες με την παράδοση είναι και οι διαστάσεις των ιδιωτικών κτηρίων, που παραμένουν μάλλον μικρά
σε σχέση με τα αριστοκρατικά πρότυπα της αρχαιότητας.
Κατά την πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο ακόμη και η μεγαλύτερη κατοικία, στη ΒΔ πλαγιά του Αρείου Πάγου, δεν ξεπερνά σε εμβαδόν τα 450 τ.μ. και τοποθετείται έτσι πολύ πιο
κάτω από τον μέσο όρο που έχει υπολογιστεί για τις σύγχρονές της κατοικίες της Πομπηίας (εικ. 3). Χαρακτηριστικό της
κατοικίας αυτής, ωστόσο, είναι το περιστύλιο που περιβάλλει
έναν κήπο με σιντριβάνι, σύμφωνα με μια ξεκάθαρα ρωμα κή
συνήθεια, που διαμέσου του φυσικού περιβάλλοντος ενισχύει το πολυτελές και ψυχαγωγικό στοιχείο στην κατοίκηση.
Η συγκεκριμένη επιλογή ξεχωρίζει για τη μοναδικότητά της
μέσα στον αθηνα κό ιστό, που είναι μάλλον απρόθυμος να
χρησιμοποιήσει την οικία με σκοπό την κοινωνική προβολή.
Είναι, λοιπόν, πιθανό η συγκεκριμένη επιλογή να εξαρτάται
από τη θέληση του άγνωστου ιδιοκτήτη, ο οποίος δημιούργησε, πόσο συνειδητά δεν το ξέρουμε, μια αυλή «σύμφωνα
με τη μόδα» της Δύσης.
Ξεκινώντας από την εποχή του αυτοκράτορα Αδριανού
(117-138 μ.Χ.), και σιγά-σιγά όλο και περισσότερο ως το πρώτχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_ΒΟΝΙΝΙ_114 05/03/2010 12:13 ΜΜ Page 61

το μισό του 3ου αιώνα μ.Χ., το εμβαδόν των κατοικιών αυξάνεται
και φτάνει ως και τα 750 τ.μ., ενώ
πολλαπλασιάζονται οι χώροι γύρω από την αυλή, όπως δείχνει η
«Οικία του Αριστοδήμου» ανάμεσα στον Άρειο Πάγο και την Πνύκα, που ανασκάφηκε αρχικώς από
τον διάσημο γερμανό αρχιτέκτονα και αρχαιολόγο W. Dörpfled
(εικ. 4). Η συνολική οργάνωση του
οικιακού χώρου παραμένει παραδοσιακή, αλλά παρατηρείται μια
γενικευμένη αύξηση της επίδειξης πλούτου: τα περιστύλια αντικαθιστούν τις αυλές χωρίς στοές
και οι χώροι διακοσμούνται με
εκλεπτυσμένα ψηφιδωτά στα δάπεδα και στους τοίχους. Όχι μακριά από την «Οικία του Αριστοδήμου», βαδίζοντας κατά μήκος
5. Το ψηφιδωτό με τους παπαγάλους, ακόμη ορατό επί της οδού Αποστόλου Παύλου. Το διακοσμητικό σχήμα
της οδού Αποστόλου Παύλου, μποτης κεντρικής σύνθεσης είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο στις επαρχίες της Ρωμα κής Αυτοκρατορίας.
ρεί κανείς, ακόμη και σήμερα, να
θαυμάσει το ωραίο πολύχρωμο ψηφιδωτό δάπεδο ενός δωστη Θεσσαλονίκη και την Έφεσο, για να αναφέρουμε τα δύο
ματίου, το μοναδικό, δυστυχώς, στοιχείο που σώζεται από
πιο γνωστά. Παρουσιάζει ενδιαφέρον η παρατήρηση ότι στην
την οικία στην οποία ανήκε (εικ. 5): η διακόσμηση (ασπίδα με
Αθήνα η παραλλαγή αυτή είναι διαδεδομένη και στη δημότρίγωνα πλαισιωμένη από ζώνες με γεωμετρικά σχέδια) προσια αρχιτεκτονική, για παράδειγμα στο κτήριο που αποκαλύσχωρεί σε ένα σχήμα ευρέως διαδεδομένο στις αριστοκραφθηκε κατά τη διάρκεια των εργασιών του μετρό για τη διάτικές κατοικίες κάθε επαρχίας της Ρωμα κής Αυτοκρατορίας,
νοιξη του φρέατος στην Ηρώδου Αττικού (εικ. 6), και στην
ενώ η πλήρωση των γωνιών, με δύο παπαγάλους που πίνουν
ιδιωτική, όπως σε μια κατοικία του 2ου-3ου αιώνα μ.Χ. ανάμεσα στην οδό Διονυσίου Αρεοπαγίτου και την οδό Καλλισπέαπό κάλυκα, είναι μοναδική. Ελάχιστα σπαράγματα διατηρη. Οι ιδιώτες παραγγελιοδότες δεν έχουν πια κανένα πρόρούνται, αντίθετα, από τις τοιχογραφίες, περισσότερο ευάβλημα να διακοσμήσουν τις κατοικίες τους ανταγωνιζόμενοι
λωτες και εξαρτώμενες από την τύχη του υποστρώματος.
Από τα σωζόμενα κατάλοιπα μπορούμε πάντως να αναγνωρίσουμε σε ορισμένες περιπτώσεις ένα
διακοσμητικό σχήμα εξίσου διαδεδομένο: σκούρο χρώμα στο κατώτερο τμήμα του τοίχου και μεγάλα κάθετα πλαίσια στο μεσαίο τμήμα, που διακόπτονται από λεπτές
ταινίες, οι οποίες, ενίοτε, φέρουν
εκλεπτυσμένη φυτική διακόσμηση. Δεν λείπουν δείγματα ακόμη
πιο εκλεπτυσμένα, στα οποία το
κατώτερο τμήμα του τοίχου μιμείται ορθομαρμάρωση, με τετράγωνες πλάκες εναλλασσόμενες
με ορθογώνιες με εγγεγραμμέ6. Το κατώτερο τμήμα τοιχογραφίας σε αίθουσα κτηρίου που αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια των εργασιών
νους ρόμβους, μια παραλλαγή η για το φρέαρ της οδού Ηρώδου Αττικού του νέου μετρό. Η γραπτή διακόσμηση μιμείται ορθομαρμάρωση, ένα
οποία βρίσκει ακριβή παράλληλα θέμα πολύ διαδεδομένο και στις ιδιωτικές κατοικίες της ίδιας εποχής.
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

61

114_ΒΟΝΙΝΙ_114 05/03/2010 12:13 ΜΜ Page 62

7. Η βόρεια πλαγιά του Αρείου Πάγου και η Αγορά κατά την ύστερη αρχαιότητα. Πιθανώς λόγω της κυρίαρχης θέσης στην πλατεία, η πλαγιά του λόφου
έγινε συνοικία για λίγους, με ιδιαίτερα πολυτελή κτήρια (A, B, C και D), που ερμηνεύονται παραδοσιακά ως φιλοσοφικές σχολές αλλά πρόκειται μάλλον
για πολυτελείς αριστοκρατικές κατοικίες.

τη δημόσια αρχιτεκτονική και καμιά φορά ξεπερνώντας την
σε λεπτότητα.
Κάποιες αλλαγές εκδηλώνονται και στο επίπεδο της κατασκευαστικής τεχνικής, αφού διευρύνεται σταδιακά η χρήση
των οπτοπλίνθων, σε συνδυασμό και με το λίθο, σύμφωνα με
τη συνήθεια που θα διατηρηθεί μέχρι τη βυζαντινή περίοδο.
Ανάμεσα στον 1ο και τον 3ο αιώνα μ.Χ. αναδεικνύεται λοιπόν μια σαφής τάση με την οποία οι ιδιοκτήτες εκδηλώνουν
μια αυξανόμενη απαίτηση χώρου και επίδειξης πλούτου. Αν
η έλλειψη σεβασμού της παράδοσης μπορεί να εξηγηθεί εν
μέρει με την προσπάθεια για μεγαλύτερη άνεση, δύσκολα
μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι και τα ανώτερα αθηνα κά κοινωνικά στρώματα αρχίζουν να αποδίδουν στην κατοικία καθοριστικό ρόλο κοινωνικού ανταγωνισμού, σύμφωνα με μια
λογική, μακριά πια από την κλασική συνήθεια, που είναι καθαρά ρωμα κή και στην αυτοκρατορική περίοδο την ενστερνίζονται όλες οι αριστοκρατίες των πόλεων. Στην Ανατολή
όπως και στη Δύση, πράγματι οι προσωπικότητες που στοχεύουν σε μια σημαντική κοινωνική άνοδο και που έχουν οικονομικές δυνατότητες χρειάζονται να μοιραστούν ένα κωδικοποιημένο σύστημα συμβόλων που τους επιτρέπει να πιστοποιήσουν το κύρος τους στους κατώτερους, εκδηλώνοντας την προσχώρηση στη Ρωμα κή Αυτοκρατορία και δείχνοντας να συμμετέχουν στη διαχείρισή της, είτε αυτό είναι
αλήθεια είτε όχι, σε ευρεία κλίμακα ή σε τοπικό επίπεδο. Στην
ιδιωτική αρχιτεκτονική τα σημάδια αυτά είναι ελληνικά ως
προς τη μορφή, αλλά χρησιμοποιούνται σε μια λογική προβολής που αναπτύσσεται και τονίζεται με την επιρροή της Ρώμης. Η αθηνα κή άρχουσα τάξη, λοιπόν, δεν περιορίζεται στο
να δεχθεί παθητικά τα εξωτερικά ερεθίσματα, αλλά αντίθετα
εκδηλώνει πάντα μια κάποια αυτονομία στην επεξεργασία
των προτύπων αναφοράς: το αποτέλεσμα των ζυμώσεων αυ62

τών είναι μια ιδιωτική αρχιτεκτονική που ξέρει να είναι καινοτόμα χωρίς να απαρνιέται εντελώς την παράδοση.

Αριστοκρατική κατοικία και κοινωνικές αλλαγές
στην Αθήνα κατά την ύστερη αρχαιότητα
Η πραγματική σοβαρότητα των καταστροφών των Ερούλων
το 267 μ.Χ. είναι ένα ιστορικό και αρχαιολογικό πρόβλημα
σύνθετο και αμφιλεγόμενο. Το σύνολο των οικιστικών καταλοίπων δεν συνεισφέρει αποφασιστικά, αφού μόνον στις οικίες που βρίσκονται κοντά στην Αγορά αναγνωρίστηκαν φάσεις καταστροφής οι οποίες μπορούν ίσως να αναχθούν στην
επιδρομή. Πρόκειται πάντως για λίγες κατοικίες, ανασκαμμένες κυρίως στις αρχές του 20ού αιώνα και σύμφωνα με τη
μεθοδολογία της εποχής εκείνης. Σε αυτή τη δυσκολία πρέπει να προστεθεί και μια συνολική μείωση των αρχαιολογικών στοιχείων που έχουμε στη διάθεσή μας, ενώ μόνον κατά
τον 4ο αιώνα μ.Χ. η ιδιωτική οικοδομική δραστηριότητα γνωρίζει άνθηση και το σενάριο τροποποιείται ριζικά.
Η αλλαγή έχει ως αντικείμενο ολόκληρους τομείς της
πόλης, όπως τη βόρεια πλαγιά του Αρείου Πάγου, που γίνεται συνοικία προνομιακή πιθανώς και λόγω της θέσης της
που δεσπόζει στη δημόσια πλατεία (εικ. 7). Εδώ οικοδομούνται μερικές από τις ωραιότερες κατοικίες της πόλης, οι
οποίες θεωρούνται γενικώς φιλοσοφικές σχολές: οι ίδιες οι
πηγές αναφέρουν ότι οι φιλόσοφοι έκαναν μαθήματα στις οικίες τους, όπου είχαν στη διάθεσή τους ολόκληρες βιβλιοθήκες, ακόμη και ιδιωτικά θέατρα.1 Χωρίς να αρνούνται τη σημασία που είχε και από οικονομική άποψη η διδασκαλία στη
ζωή της Αθήνας κατά την ύστερη αρχαιότητα, έγκυροι ερευνητές όπως οι Pierre Gros και Jean Pierre Sodini παρατήρησαν εδώ και καιρό ότι τα κτήρια αυτά δεν ξεχωρίζουν στην
πραγματικότητα από τις άλλες αρχοντικές κατοικίες και δεν
τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_ΒΟΝΙΝΙ_114 05/03/2010 12:13 ΜΜ Page 63

μπορούν ως εκ τούτου να αναχθούν με απόλυτη βεβαιότητα
σε αυτή τη διδακτική λειτουργία.
Και το τμήμα νότια της Ακρόπολης δέχεται κατοικίες με
υψηλές απαιτήσεις. Ήδη στη δεκαετία του 1950 οι εργασίες
για την κατασκευή της οδού Διονυσίου Αρεοπαγίτου αποκάλυψαν τα κατάλοιπα της λεγόμενης «Οικίας του Πρόκλου». Σήμερα, όχι πια ορατή γιατί καταχώστηκε και πάλι, η οικία μπορεί να εντοπιστεί βαδίζοντας κατά μήκος του δρόμου γιατί η
νέα πεζοδρόμηση αφήνει να διαγράφεται στην επιφάνεια ο
όγκος των τοίχων. Ήταν, όμως, οι πρόσφατες εργασίες για
το νέο μουσείο της Ακρόπολης που εμπλούτισαν καθοριστικά
τις γνώσεις μας σε αυτόν τον τομέα, αποκαλύπτοντας ένα
ευρύ οικιστικό συγκρότημα, με στρώματα από τον 5ο αιώνα
π.Χ. μέχρι τον 7ο αιώνα μ.Χ., η κατάσταση διατήρησης του
οποίου και ο εξαιρετικός αριθμός των ευρημάτων μάς επιτρέπουν να ερευνήσουμε ακόμη και προσωπικά στοιχεία της
καθημερινής ζωής στην αρχαιότητα, δίνοντας προσοχή στις
οικονομικές δραστηριότητες, τις λατρείες, τον κόσμο της γυναίκας και των παιδιών.
Κατά την ύστερη αρχαιότητα οι κατοικίες της αθηνα κής

αριστοκρατίας αναζητούν επίμονα, ήδη από τη φάση του
σχεδιασμού, μια ανανεωμένη μνημειακότητα. Ο αριθμός των
δωματίων αυξάνεται υπερβολικά, ενώ η συνολική επιφάνεια
φτάνει και συχνά ξεπερνά τα 1.000 τ.μ., ευθυγραμμιζόμενη
έτσι με τα στοιχεία που έχουμε από τις κυριότερες πόλεις
της αυτοκρατορίας. Σε αντίθεση με τη συγκεντρωτική οργάνωση των χώρων, κυριαρχεί μια νέα, πολυκεντρική τυπολογία: σχεδιάζοντας τους οικιακούς χώρους σε ξεχωριστά σύνολα, όπου ο καθένας είναι συγκεντρωμένος γύρω από τη
δική του αυλή, είναι δυνατόν όχι μόνον να οικοδομηθεί μεγαλύτερος αριθμός αιθουσών, αλλά και να συντεθούν περισσότερο διαρθρωμένες διαδρομές για την κοινωνική προβολή
και να αναπτυχθούν με λιγότερα εμπόδια οι διαφορετικές λειτουργικές ζώνες της κατοικίας. Σε όλα αυτά προστίθεται το
μέγιστο προσόν της σχεδιαστικής προσαρμογής του κτηρίου
στη μορφολογία του οικοπέδου, μια πιεστική αναγκαιότητα
σε περιοχές δύσκολες όπως αυτές όπου το έδαφος παρουσιάζει μεγάλη κλίση.
Γενικά, η κατοικία φαίνεται να τείνει προς μια πολυτέλεια
προγραμματισμένη να επιδειχθεί. Τα περιστύλια γίνονται πε-

8. Η αυλή με το πολυτελές δάπεδο από πολύχρωμες μαρμάρινες πλάκες της οικίας Γ, που αποκαλύφθηκε κοντά στο νέο μουσείο της Ακρόπολης, μαρτυρεί τη σταδιακή εισαγωγή της πολυτέλειας στον οικιακό χώρο από την αυτοκρατορική εποχή έως την ύστερη αρχαιότητα.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

63

114_ΒΟΝΙΝΙ_114 05/03/2010 12:13 ΜΜ Page 64

του τοίχου εμφανίζει έτσι ένα ευχάριστο παιχνίδισμα κενού και
πλήρους, που πιθανώς εμπλουτιζόταν με την παρουσία μικρών
διακοσμητικών γλυπτών. Είναι πιθανόν οι συγκεκριμένες κόγχες να
αντιπροσωπεύουν την έκφραση
μιας τοπικής μόδας, αφού τα παράλληλα εκτός Αθηνών είναι σποραδικά και όχι απολύτως όμοια.
Ο αριθμός των κογχών είναι συνήθως περιττός: άρα και στις λεπτομέρειες οι κατασκευαστές χρησιμοποιούν τώρα τις αρχές άξονα και συμμετρίας που ήταν τόσο
σημαντικές για τη ρωμα κή αισθητική, αλλά που φαίνεται να γίνονται δεκτές μόνον κατά την ύστερη αρχαιότητα στις ελληνικές κατοικίες υψηλού επιπέδου.
9. Το Auditorium Κ που ανασκάφηκε από τους πολωνούς αρχαιολόγους στο Kom el-Dikka, στην Αλεξάνδρεια
Η αψίδα παίζει, εξάλλου, ουτης Αιγύπτου. Και στην Αθήνα τα ιδιωτικά θέατρα που χρησιμοποιούσαν οι φιλόσοφοι για τα μαθήματα ήταν,
σιαστικό
ρόλο στις δυναμικές
πιθανώς, κατασκευασμένα με τον ίδιο τρόπο.
κοινωνικής προβολής απέναντι
σε εκείνους που ήταν κοινωνικά κατώτεροι από τον ιδιοκτήτη,
ρισσότερα, μεγαλύτερα και κυρίως πιο πολυτελή, διακοσμητου οποίου η μεγαλοπρέπεια αυξανόταν όταν παρέμενε καμένα με πολύτιμα υλικά και αρχιτεκτονικά μέλη αξίας. Οι αναθιστός κατά τη διάρκεια των δεξιώσεων, οι οποίες γίνονται
σκαφές στο χώρο του νέου μουσείου της Ακρόπολης έφεόλο και πιο επίσημες και τελετουργικές. Σε περιπτώσεις περαν στο φως εκλεπτυσμένα δείγματα. Σε μια περίπτωση διαρισσότερο απλές, το σχήμα εξυπηρετεί τις νέες συνήθειες
τηρείται ακόμη σε καλή κατάσταση το δάπεδο από πολύχρωμο μάρμαρο αποτελούμενο από πλάκες σε σχήμα ρόμτου συμποσίου στο οποίο συμμετέχουν λίγοι καλεσμένοι ξαβου (εικ. 8). Σημαντικές συλλογές τέχνης, όπως εκείνη που
πλωμένοι στο stibadium, την κλίνη γεύματος με ημικυκλικό
αποκαλύφθηκε στα φρεάτια στην Οικία Γ του Αρείου Πάγου,
σχήμα που χρησιμοποιείται από τον 1ο αιώνα π.Χ. για τα
εμπλούτιζαν το σύνολο επιδεικνύοντας συγχρόνως την καλυπαίθρια γεύματα αλλά διαδίδεται από τον 3ο αιώνα μ.Χ. και
λιέργεια του ιδιοκτήτη.
στο εσωτερικό των κατοικιών.
Στην ίδια τάση προσχωρούν και οι επίσημοι χώροι: τα
Βασισμένη στο χωρίο στο οποίο ο Ευνάπιος περιγράφει
στοιχεία που έχουν περισυλλεγεί τεκμηριώνουν το πώς η
το ιδιωτικό θέατρο στην αθηνα κή οικία του ρήτορα ΙουλιαΑθήνα προσλαμβάνει ευρέως τη μόδα της αψιδωτής αίθουνού της Καππαδοκίας,2 η Alison Frantz πίστεψε ότι αναγνώσας, που γίνεται σχεδόν απαραίτητο στοιχείο της αριστοκραρισε στην αψιδωτή αίθουσα το χώρο τον οποίο αφιέρωναν οι
τικής κατοικίας. Σε σύγκριση με τον ορθογώνιο επίσημο χώσοφιστές στη διδασκαλία. Φαίνεται πάντως δύσκολο να συρο, που κυριαρχούσε μέχρι τα μέσα του 3ου αιώνα μ.Χ., η προνεχίσουμε να υποστηρίζουμε αυτή την άποψη: όχι μόνον λότίμηση στο νέο σχήμα σηματοδοτεί ένα σημαντικό βήμα.
γω των διαφορετικών τρόπων χρήσης (στο θέατρο είναι το
Πράγματι, η αψίδα ιεραρχεί το χώρο επιβάλλοντας μια ποκοινό που καταλαμβάνει τον ημικυκλικό χώρο, στις αψιδωτές
ρεία κατά τον άξονα (δεν είναι τυχαίο που η είσοδος τοποαίθουσες θα ήταν ο διδάσκαλος που παρέδιδε μαθήματα),
θετείται πάντα στην αντίθετη βραχεία πλευρά) και επιλέγει
αλλά κυρίως γιατί τώρα γνωρίζουμε, από τα αρχαιολογικά
στο εσωτερικό του χώρου έναν ιδιαίτερο όγκο, που αναδεικατάλοιπα στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, ποια όψη είχαν
κνύεται ακόμη περισσότερο με την ανύψωση μιας εξέδρας ή
τα ιδιωτικά θέατρα που προορίζονταν για διδασκαλία. Στο
με ένα χώρισμα το οποίο σηματοδοτείται απλώς με δύο κίοKom el-Dikka, πράγματι, οι πολωνοί αρχαιολόγοι έφεραν στο
νες ανάμεσα στις παραστάδες. Εκεί όπου τα αρχιτεκτονικά
φως ορθογώνια δωμάτια με βαθμίδες σε σχήμα πετάλου,
κατάλοιπα σώζονται σε ικανοποιητικό ύψος, για παράδειγμα
που ταιριάζουν ακριβώς στην περιγραφή του Ευναπίου (εικ.
στα κτήρια στη βόρεια πλαγιά του Αρείου Πάγου, μπορούμε
9). Κατά την ύστερη αρχαιότητα η Αλεξάνδρεια και η Αθήνα
ακόμη και σήμερα να διακρίνουμε κάποιες κόγχες στην τοιμοιράζονταν το ρόλο φημισμένων κέντρων διδασκαλίας. Είχοδομία σε ύψος ενός μέτρου περίπου από το δάπεδο: η όψη
ναι πιθανόν να υπήρχαν και στην Ελλάδα κατασκευές παρό64

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ

114_ΒΟΝΙΝΙ_114 05/03/2010 12:13 ΜΜ Page 65

μοιες με αυτές της Αλεξάνδρειας. Οι αψιδωτές αίθουσες που
έχουν αποκαλυφθεί μέχρι τώρα στην Αθήνα θα μπορούσαν
λοιπόν να ερμηνευτούν ως επίσημες αίθουσες που διέθεταν
όλα τα μέσα για τον εντυπωσιασμό και την κοινωνική προβολή, παρόμοιες με εκείνες που ήλθαν στο φως στις αριστοκρατικές κατοικίες των άλλων ελληνικών πόλεων και όλης της
Ρωμα κής Αυτοκρατορίας.
Αξίζει να υπογραμμιστεί, τέλος, ένα άλλο στοιχείο ασυνέχειας σε σχέση με την παράδοση, το οποίο συνδέεται με
τον πολλαπλασιασμό στο εσωτερικό των οικιών των εγκαταστάσεων υγιεινής: όχι μόνον αποχωρητήρια, αλλά και πραγματικές ιδιωτικές θέρμες, με σκοπό όχι απλώς να βελτιώσουν
την ποιότητα της οικιακής ζωής, αλλά και να προσδώσουν
στην όψη της κατοικίας έναν καθαρά αριστοκρατικό χαρακτήρα χάρη στους μεγάλους και πολύμορφους όγκους που
διακρίνονταν καλά από έξω.
Το πρότυπο κατοικίας που περιγράφηκε εν συντομία είναι
κοινό στην υψηλή αριστοκρατία όλης της Ρωμα κής Αυτοκρατορίας ενώ οι σπάνιες παραλλαγές κατά περιοχή μαρτυρούν
ένα φαινόμενο που οδηγεί σύντομα στην ομοιομορφία του
τρόπου διαβίωσης και στις προτιμήσεις των ανώτατων κοινωνικών στρωμάτων και της άρχουσας τάξης, παράλληλα με
την αριθμητική μείωση των αριστοκρατορικών οικογενειών,

στα χέρια των οποίων, όμως, συγκεντρώνονται τεράστιες περιουσίες και εξουσίες, ενώ μεγαλώνει το χάσμα σε σχέση με
τη μάζα των κατώτερων κοινωνικών τάξεων. Η αριστοκρατική
οικία αντικατοπτρίζει και συγχρόνως ευνοεί την αύξηση των
κοινωνικών αποστάσεων. Οι πόροι που επένδυσαν οι ευγενείς στην ιδιωτική σφαίρα επιτρέπουν την οικοδόμηση τεράστιων οικιών, οι οποίες γίνονται το αποτελεσματικότερο και
μακρόχρονο εργαλείο επίδειξης της κοινωνικής θέσης και
απόλαυσης κάθε άνεσης, αφομοιώνοντας λειτουργίες και
υπηρεσίες που κάποτε ανήκαν μόνο στον δημόσιο χώρο.

Η πρωτοβυζαντινή οικία: προς νέους
τρόπους κατοίκησης

Για τον 6ο αιώνα μ.Χ. τα στοιχεία είναι και πάλι πενιχρά ως
προς τον αριθμό, αλλά δεν φαίνονται λιγότερο σημαντικά,
αφού μαρτυρούν μια αποτελεσματική στροφή στις τάσεις.
Φαίνεται να διαδίδεται μια ιδιωτική αρχιτεκτονική σαφώς
φτωχότερη, που χαρακτηρίζεται από ολιγάριθμες αίθουσες,
τα κατάλοιπα των οποίων, πολύ δύσκολα στην ανάγνωση,
ήλθαν στο φως στην Αγορά, γύρω από το Κτήριο των Γιγάντων, στους πρόποδες του Αρείου Πάγου και του Κολωνού
Αγοραίου. Η κατοικία δίπλα στη Θόλο δίνει μια σαφή εικόνα
αυτού του ανανεωμένου τύπου κατοικίας των εύπορων τάξεων (εικ. 10): με τα δάπεδα από
κεραμίδες και τους επιχρισμένους τοίχους, η κατασκευή δείχνει να ανήκει σε μια οικογένεια
με καλές οικονομικές δυνατότητες. Η αυλή όμως δεν αποτελεί
πλέον το κέντρο του οικιακού χώρου ούτε παρουσιάζει εκλεπτυσμένη μορφή: είναι απλώς μια
αυλή γυμνή δίπλα στους άλλους
χώρους, σε θέση καθαρά περιθωριακή. Εξαφανίζεται και ο χώρος ο οποίος θα μπορούσε να
ταυτιστεί με την επίσημη αίθουσα με ιδιαίτερες διαστάσεις ή
διακόσμηση.
Κατά πάσα πιθανότητα δεν
πρόκειται μόνον για μια γενικευμένη πτώση του βιοτικού επιπέδου, αλλά ίσως για μια βαθιά αλλαγή των απαιτήσεων κατοίκησης των κυρίαρχων τάξεων, που
όχι μόνον δεν ενδιαφέρονται πια
να επιδείξουν τον πλούτο τους
διαμέσου της κατοικίας, αλλά υιοθετούν στην ιδιωτική σφαίρα
10. Κάτοψη της πρωτοβυζαντινής οικίας που ερευνήθηκε κοντά στη Θόλο. Κατά τη διάρκεια του 6ου αιώνα η
έναν τρόπο διαβίωσης πιο ταπειιδιωτική αρχιτεκτονική της Αθήνας ανανεώνεται ριζικά. Παρά τα ποιοτικά τους υλικά, οι κατοικίες περιορίζονται σε λιγοστά αδιακόσμητα δωμάτια ενώ η υπαίθρια αυλή (Α) βρίσκεται σε περιφερειακή πλέον θέση.
νό για να χρησιμοποιήσουν τους
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ τχ. 114

65

114_ΒΟΝΙΝΙ_114 08/03/2010 1:19 ΜΜ Page 66

πόρους τους σε άλλους τομείς, όπως για παράδειγμα στη
θρησκευτική ευεργεσία.
Μια οικία απογυμνωμένη από κοινωνικές αξίες, όπως αυτές που ο ιδιοκτήτης απαιτούσε κατά τους προηγούμενους
αιώνες, μπορεί πλέον να παρουσιαστεί με τη μορφή λίγων, μικρών δωματίων τα οποία συνδέονται με βάση απαιτήσεις καθαρά λειτουργικές, ενώ στην κατασκευή οι πρακτικές ανάγκες επιβάλλονται στις αισθητικές αναζητήσεις. Εξαφανίζεται έτσι η αρχαία έννοια της οικιακής ζωής, που προορίζεται
να εξελιχθεί με άλλο σχήμα κατά τον βυζαντινό μεσαίωνα.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Παραδείγματος χάρη: Eunapius, Vitae Sophistarum, 483 και Philostratus,
Vitae Sophistarum, 604.
2
Eunapius, Vitae Sophistarum, 483: Τὸ θέατρον ἦν ξεστοῦ λίθου, τῶν δημοσίων θεάτρων εἰς μίμησιν, ἀλλὰ ἔλαττον καὶ ὅσον πρέπειν οἰκίᾳ.
1

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
BONINI P., «“Erat Athenis spatiosa et capax domus…”. Architettura domestica di Atene romana», Annuario della Scuola Archeologica di Atene e delle
missioni italiane in Oriente 81 (2003), σ. 197-248.
−, La casa nella Grecia romana. Forme e funzioni dello spazio privato fra I
e VI secolo, Antenor Quaderni 6, Ρώμη 2006.
ΕΛΕΥΘΕΡΑΤΟΥ ΣΤ. (επιμ.), Το Μουσείο και η Ανασκαφή, ευρήματα
από τον χώρο ανέγερσης του νέου μουσείου της Ακρόπολης, ΟΑΝΜΑ,
Αθήνα 2006 (διατίθεται και ψηφιακά, στη διεύθυνση, www.newacropolismuseum.gr/eng/MATERIALS_EVENTS%5Cpdfs%5CKatalogos.pdf).
−, «Στοιχεία πολεοδομικής και οικιστικής οργάνωσης από το νότιο
τμήμα της αρχαίας Αθήνας», στο Στ. Βλίζος (επιμ.), Η Αθήνα κατά τη
ρωμαϊκή εποχή. Πρόσφατες ανακαλύψεις, νέες έρευνες, Μουσείο
Μπενάκη 4ο Παράρτημα, Αθήνα 2008, σ. 185-205.
FRANTZ A., Late Antiquity. AD 267-700, The Athenian Agora XXIV, Princeton – New Jersey 1988.
GROS P., Lʼarchitecture romaine du début di IIIe siècle av. J.-C. à la fin du
Haut-Empire, τόμ. 2: Maisons, palais, villas et tombeaux, Παρίσι 2001.
NEVETT L., «Continuity and change in Greek households under Roman
Rule: the role of women in the domestic context», στο E.N. Ostenfeld
(επιμ.), Greek Romans and Roman Greeks. Studies in Cultural Interaction,
Aarhus Studies in Mediterranean Antiquity 3, Aarhus 2002.
PAPAIOANNOU M., «The Roman domus in the Greek world», στο R. Westgate / N. Fisher / J. Whitley (επιμ.), Building Communities. House, Settlement and Society in the Aegean and Beyond, Proceedings of a Conference
held at Cardiff University, 17-21 Αpril 2001, British School at Athens Studies 15, Exeter 2007, 351-361.
ΠΑΡΛΑΜΑ Λ. / ΣΤΑΜΠΟΛΙΔΗΣ Ν. (επιμ.), Η πόλη κάτω από την πόλη,
κατάλογος της έκθεσης, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, 20 Φεβρουαρίου 2000-Δεκέμβριος 2001, Αθήνα 2000.
SODINI J.-P., «Lʼhabitat urbain en Grèce à la veille des invasions», στο Villes et peuplement dans lʼIllyricum protobyzantin, Actes du Colloque organisé
par lʼÉcole Française de Rome le 12-14 mai 1982, Collection de lʼÉcole
Française de Rome 77, Ρώμη 1984, σ. 341-397.
THOMPSON H.A. / WHYCHERLEY R.E., The Agora of Athens. The History,
Shape and Uses of an Ancient Shopping Center, The Athenian Agora XIV,
Princeton – New Jersey 1972.
WALLACE-HADRILL A., Houses and Society in Pompeii and Herculaneum,
Princeton 1994.
ZANKER P., Pompei. Public and Private Life (Discovering Antiquity), Cambridge 1998.

66

ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ
Εικ. 1: J.Travlos, Bildlexikon zur Topographie des Antiken Athen, Tübingen
1971, σ. 397, εικ. 511.
Εικ. 2, 4, 5: Φωτ. P. Bonini.
Εικ. 3: H. A. Thompson / R.E. Whycherley, The Agora of Athens. The History, Shape and Uses of an Anciente Shopping Center, The Athenian Agora
XIV, Princeton – New Jersey 1972, σ. 184, εικ. 46.
Εικ. 6: Ό. Ζαχαριάδου, «Φρέαρ Ηρώδου Αττικού», στο Λ. Παρλαμά / Ν.
Σταμπολίδης (επιμ.), Η πόλη κάτω από την πόλη, κατάλογος της έκθεσης, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, 20 Φεβρουαρίου 2000-Δεκέμβριος 2001, Αθήνα 2000, σ. 194, εικ. 4.
Εικ. 7: A. Frantz, Late Antiquity. AD 267-700, The Athenian Agora XXIV,
Princeton – New Jersey 1988, πίν. 6.
Εικ. 8: Στ. Ελευθεράτου, «Τα Οικοδομήματα», στο Στ. Ελευθεράτου
(επιμ.), Το μουσείο και η ανασκαφή, κατάλογος της έκθεσης, Αθήνα
2006, σ. 18, εικ. 10.
Εικ. 9: G. Majcherek, «The Late Roman Auditoria of Alexandria. An Archaeological Overview», στο T. Derda / T. Μarkiewicz / E. Wipszycka
(επιμ.), Alexandria. Auditoria of Kom el-Dikka and Late Antique Education,
Journal of Juristic Papyrology Supplement VIII, Βαρσοβία 2007, σ. 25, εικ.
15.
Εικ. 10: H.A. Thompson, The Tholos of Athens and its Predecessors, Hesperia Suppl. 4, Βαλτιμόρη 1940, σ. 123, εικ. 92.

Tradition and innovation in the houses
of Roman Athens
Dr Paolo Bonini
A widespread opinion claims that the Greek house undergoes
very little change after the Roman conquest and proof of it seems
to be often seen in the comparison of two houses belonging to
the Athenian Agora: the first one goes back to the 5th century BC
and the second to the 12th century AD. During such a long period nothing seems to have changed, as a matter of fact, the size
and the planning of the domestic space are still the same. Of
course, it is impossible to deny the role of the court as central element in aristocratic dwellings; nevertheless, important changes
can be observed, such as the early disappearance of the andron.
This research aims at pointing out the changes occurred in
Athens to the building mode and the living conditions during
Roman and Late Roman times, and it intends to pursue the recent trend of studies which are investigating the integration of
Greece into the Empire. From this point of view, residential architecture is potentially very significant, because it may reflect the
upper-class shared life-style and behaviours introduced from
Rome. Besides, Athens itself is a privileged example, thanks to
the amount of information which have been collected for more
than twenty years through urban archaeological discoveries and,
above all, on the occasion of the recent excavations for its new
metropolitan railway.
While defining patterns and functions of the private space in
the Athenian society of Roman imperial, late antique and early
Byzantine period, an attempt is made to describe the living taste
of the richer classes and to point out the trends which altered the
long-term Greek building tradition, renewed and contaminated
by Western elements.

τχ. 114 ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ