Fysica - Warmteleer

Denis Defreyne
5WW8
September 2003 - Januari 2004
Inhoudsopgave
1 Inleiding tot de warmteleer 1
1.1 Temperatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.2 Warmte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
1.2.1 Inleiding tot de merkbare warmte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
1.2.2 Inleiding tot de latente warmte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
2 Uitzetting 3
2.1 Uitzetting van vaste stoffen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
2.1.1 Lineaire uitzetting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
2.1.2 Oppervlakteuitzetting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
2.1.3 Kubieke uitzetting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2.1.4 Verandering van dichtheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2.1.5 Holle lichamen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.2 Uitzetting van vloeistoffen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.3 Uitzetting van gassen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.3.1 Constante druk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.3.2 Constante temperatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.3.3 Constant volume . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.3.4 Opmerkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.3.5 Gaswetten uitgedrukt in absolute temperatuur . . . . . . . . . . . 14
2.3.6 Algemene gaswet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.3.7 Massaformule van een gas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3 Kinetische gastheorie 19
3.1 Model van een ideaal gas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
3.1.1 Enkele molecule bewegende over de diameter . . . . . . . . . . . . 19
3.1.2 Enkele molecule niet bewegende over de diameter . . . . . . . . . . 20
3.1.3 Meerdere moleculen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4 Merkbare warmte 23
4.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen . . . . . . . . . . . . . . 23
4.1.1 Verband tussen warmte en kinetische energie . . . . . . . . . . . . 23
4.1.2 Verband tussen warmte en temperatuur . . . . . . . . . . . . . . . 23
4.1.3 Verband tussen warmte en massa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
4.1.4 Behoud van warmte bij mengproeven . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
4.1.5 Waterwaarde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
iii
Inhoudsopgave
4.1.6 Bepalen van de waterwaarde van een calorimeter . . . . . . . . . . 26
4.1.7 Bepalen van de relatieve soortelijke warmtecapaciteit van een stof 27
4.1.8 Temperatuurstijging bij arbeidslevering . . . . . . . . . . . . . . . 28
4.1.9 Bepalen van de soortelijke warmtecapaciteit van een stof . . . . . . 28
4.1.10 Molaire warmtecapaciteit van een stof . . . . . . . . . . . . . . . . 29
4.2 Merkbare warmte bij gassen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4.2.1 Verwarming bij constant volume . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4.2.2 Verwarming bij constante druk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4.2.3 Formule van Mayer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
4.2.4 Verband tussen R en C
v
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
5 Latente warmte 33
5.1 Smelten en stollen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
5.1.1 Onderkoeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
5.1.2 Cohesie-energie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
5.1.3 Soortelijke smeltings- en stollingswarmte . . . . . . . . . . . . . . . 35
5.1.4 Bepaling van de soortelijke smeltingswarmte van ijs . . . . . . . . 35
5.1.5 Verandering van volume en dichtheid . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
5.1.6 Invloed van druk op het smeltpunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
5.2 Verdampen, koken en condenseren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
5.2.1 Verdamping in de dampkring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
5.2.2 Verdamping in een afgesloten ruimte . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
5.2.3 Wet van Dalton . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.2.4 Koken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.2.5 Condenseren van dampen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
5.2.6 Soortelijke verdampingswarmte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
5.2.7 Uitwendige arbeid bij verdampen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
5.2.8 Onderscheid tussen gassen en dampen . . . . . . . . . . . . . . . . 45
5.2.9 Temperatuurdaling door arbeidslevering bij gassen . . . . . . . . . 50
5.3 Sublimeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
5.3.1 Sublimatie in de dampkring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
5.3.2 Sublimatie in een afgesloten ruimte . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
5.3.3 Tripelpunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
6 Hoofdwetten van de thermodynamica 53
6.1 Eerste thermodynamische hoofdwet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
6.2 Tweede thermodynamische hoofdwet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
6.3 Rendement van een machine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
iv
1 Inleiding tot de warmteleer
1.1 Temperatuur
Temperatuur kan gemeten worden met een thermometer. Er bestaan vier verschillende
temperatuurschalen.
• Celsiusschaal
• Fahrenheitschaal
• Reaumurschaal
1
• Kelvinschaal
De Celsiusschaal heeft als ijkpunten de temperatuur van smeltend ijs (0) en de damp
van kokend van water (100). De ruimte hiertussen wordt in 100 gelijke delen ingedeeld.
De Fahrenheitschaal heeft eveneens als ijkpunten de temperatuur van smeltend ijs
(32) en de damp van kokend water (212). De ruimte hiertussen wordt in 180 gelijke
delen ingedeeld.
Net zoals de voorgaande temperatuurschalen heeft de Reaumurschaal als ijkpunten
de temperatuur van smeltend ijs (0) en de damp van kokend van water (80). De ruimte
hiertussen wordt in 80 gelijke delen ingedeeld.
De Kelvinschaal, of absolute temperatuurschaal, is een strict wetenschappelijke tem-
peratuurschaal. Het nulpunt op deze schaal ligt op −273

C, en 1 onderverdeling op de
Celsiusschaal komt overeen met 1 onderverdeling op de Kelvinschaal. Men telt 273 op
bij een temperatuur die in Celsius gegeven is, om de temperatuur in Kelvin te bekomen.
Men kan nu enkele formules opstellen om temperaturen van de ene schaal in de andere
om te zetten.
t(

F) = 1, 8 · t(

C) + 32
t(

C) =
t(

F) −32
1, 8
T(K) = t(

C) + 273
Men kan uit de formules voor Celsius en Kelvin afleiden, dat een temperatuursverschil,
uitgedrukt in Kelvin, gelijk is aan dat temperatuursverschil, uitgedrukt in Celsius. Het
is in dit geval nutteloos om een omzetting van Celsius naar Kelvin door te voeren.
1
De Reaumurschaal wordt niet meer gebruikt.
1
1 Inleiding tot de warmteleer
1.2 Warmte
1.2.1 Inleiding tot de merkbare warmte
Men neemt een maatglas, gevuld met water van 20

C, geplaatst op een driepikkel met
metaalgaas en bunsenbrander. Bij het verwarmen van het water kan men met de ther-
mometer een duidelijke temperatuursverandering (stijging, in dit geval) waarnemen.
De moleculen in deze vloeistof hebben een zekere snelheid v. Deze bewegingen wor-
den Brownse bewegingen of thermische bewegingen genoemd. Een temperatuurstijging
brengt een stijging van de snelheid met zich mee. Deze warmte wordt merkbare warmte
genoemd. Men kan hieruit afleiden dat uit die temperatuurstijging ook een stijging van
de kinetische energie volgt.
De moleculen kunnen nu ook tegen de cohesiekrachten in verder van elkaar bewegen.
De energie van plaats (potenti¨ele energie) neemt hierdoor toe.
1.2.2 Inleiding tot de latente warmte
Men neemt opnieuw een maatglas, ditmaal gevuld met water van 0

C en ijsblokjes,
geplaatst op een driepikkel met metaalgaas en bunsenbrander. Bij het verwarmen kan
men geen temperatuurstijging waarnemen; de temperatuur blijft constant op 0

C. Het
ijs in het water smelt.
De warmte dient hier niet voor het opwarmen van het water, maar voor het smelten
van het ijs. De warmte zorgt voor de afbraak van het kristalrooster van het ijs. Deze
warmte wordt latente warmte genoemd.
2
2 Uitzetting
2.1 Uitzetting van vaste stoffen
2.1.1 Lineaire uitzetting
Men neemt een lang dun metalen staafje. Men verwarmt dit staafje zodat men een
temperatuurstijging ∆t bekomt. Men merkt een uitzetting ∆l. Herneemt men de proef
met hetzelfde staafje, maar met een temperatuurstijging die dubbel zo groot is, kan men
een uitzetting 2 · ∆l bemerken. Hieruit volgt dat het lengteverschil van de uitzetting
recht evenredig is met de temperatuurstijging.
∆l ∼ ∆t ()
Neemt men nu een lang dun metalen staafje met lengte l
0
. Als men dit staafje verhit
tot op een bepaalde temperatuur neemt men een uitzetting 2 · ∆l waar. Herneemt men
de proef met een staafje met een dubbel zo grote lengte, en dezelfde temperatuurstijging,
dan kan men een uitzetting 2 · ∆l waarnemen. Hieruit volgt dat het lengteverschil van
de uitzetting recht evenredig is met de beginlengte.
∆l ∼ l
0
()
Als men nu de evenredigheden () en () samenvoegt, komt men tot het besluit dat
het lengteverschil van de uitzetting recht evenredig is met het product van de beginlengte
en het temperatuursverschil.
∆l ∼ l
0
· ∆t
Hieruit volgt dat het quotient van het lengteverschil van de uitzetting met het product
van de beginlengte met het temperatuursverschil, constant is.
∆l
l
0
· ∆t
= C
te
Deze constante is afhankelijk van het materiaal van waaruit het staafje gemaakt is.
We spreken hier van de lineaire uitzettingsco¨effici¨ent, voorgesteld door het symbool λ
(lambda).
λ =
∆l
l
0
· ∆t
of ∆l = λ· l
0
· ∆t
3
2 Uitzetting
De eenheid van λ wordt uitgedrukt in
m


C
=

C
−1
= K
−1
. Men zegt “per graden
Celsius” of “per Kelvin”.
De waarde van λ ligt vrijwel steeds rond de 10
−5◦
C
−1
. We werken nu een voorbeeld
uit van een uitzetting. Men neemt als beginlengte l
0
1m en als temperatuursverschil ∆t
100

C.
∆l = λ· l
0
· ∆t
⇔∆l = 10
−5
· 1m· 100

C
= 10
3
m
= 1mm
De uitzetting is amper 0, 1% van de oorspronkelijke lengte. De uitzetting is verwaar-
loosbaar klein in dit geval. Wij mogen dus de beginlengte dus gerust vervangen door
de beginlengte l
1
bij een willekeurige temperatuur die niet te veel van 0

C verschilt. De
formule wordt dan:
∆l = λ· l
1
· ∆t
Men kan deze formule nog verder omvormen:
∆l = λ· l
1
· ∆t
⇔l
2
−l
1
= λ· l
1
· ∆t
⇔l
2
= l
1
+λ· l
1
· ∆t
⇔l
2
= l
1
· (1 +λ· ∆t)
2.1.2 Oppervlakteuitzetting
Men neemt een vierkante metalen plaat met lengte l
1
en temperatuur t
1
. De opervlakte
hiervan is dus l
2
. Men verwarmt deze plaat tot op een bepaalde temperatuur t
2
. Men
merkt dat de lengte (breedte) van de plaat iets groter geworden is, namelijk l
2
. Deze
uitzetting kan berekend worden door de formule voor lineaire uitzetting toe te passen.
l
2
= l
1
· (1 +λ· ∆t)
Men kan nu de oppervlakte A
2
inschakelen. Deze is gelijk aan het kwadraat van de
eindlengte l
2
.
A
2
= l
2
2
⇔A
2
= l
2
2
· (1 +λ· ∆t)
2
⇔A
2
= A
1
·
_
1 + 2 · λ· ∆t +λ
2
· ∆t
2
_
4
2.1 Uitzetting van vaste stoffen
De laatste term in de tweede factor is hier verwaarloosbaar klein. Men mag dus deze
term gerust weglaten.
⇔A
2
= A
1
· (1 + 2 · λ· ∆t)
⇔A
2
= A
1
+A
1
· 2 · λ· ∆t
⇔A
2
−A
1
= A
1
· 2 · λ· ∆t
⇔∆A = A
1
· 2 · λ· ∆t
Strikt genomen wordt dit:
∆A = A
0
· 2 · λ· ∆t
2.1.3 Kubieke uitzetting
Men neemt een metalen kubus met ribbe l
1
en temperatuur t
1
. Het volume hiervan is
dus l
3
. Men verwarmt deze kubus tot op een bepaalde temperatuur t
2
. Men merkt dat
de lengte van de ribbe van de kubus iets groter is geworden, namelijk l
2
. Deze uitzetting
kan berekend worden door de formule voor lineaire uitzetting toe te passen.
l
2
= l
1
· (1 +λ· ∆t)
Men kan nu het volume V
2
inschakelen. Deze is gelijk aan de derde macht van de
eindlengte l
2
.
V
2
= l
3
2
⇔V
2
= l
3
1
· (1 +λ· ∆t)
3
⇔V
2
= V
1
·
_
1 + 3 · λ· ∆t + 3 · λ
2
· ∆t
2

3
· ∆t
3
_
De laatste twee termen in de tweede factor zijn hier verwaarloosbaar klein. Men mag
dus deze termen gerust weglaten.
⇔V
2
= V
1
· (1 + 3 · λ· ∆t)
⇔V
2
= V
1
+V
1
· 3 · λ· ∆t
⇔V
2
−V
1
= V
1
· 3 · λ· ∆t
⇔∆V = V
1
· 3 · λ· ∆t
Strikt genomen wordt dit:
∆V = V
0
· 3 · λ· ∆t
5
2 Uitzetting
Men kan nu ook anders redeneren. De volumeverandering en de temperatuursverande-
ring zijn recht evenredig met het beginvolume. Hun product is dan ook recht evenredig
met het beginvolume. Men bekomt dus:
∆V ∼ V
0
· ∆t of
∆V
V
0
· ∆t
= C
te
Deze constante is afhankelijk van het materiaal van waaruit de kubus gemaakt is. We
spreken hier van de kubieke uitzettingsco¨effici¨ent, voorgesteld door het symbool α (alfa).
α =
∆V
V
0
· ∆t
De eenheid van α wordt uitgedrukt in
m


C
=

C
−1
= K
−1
. Men zegt “per graden
Celsius” of “per Kelvin”.
Men komt dus tot de formule:
∆V = α· V
0
· ∆t
Als men nu de uitdrukkingen ∆V = V
0
· 3 · λ· ∆t en ∆V = α· V
0
· ∆t samenvoegt,
komt men tot het besluit dat de kubieke uitzettingsco¨effici¨ent het drievoud is van de
lineaire uitzettingsco¨effici¨ent.
α = 3 · λ
Dit is enkel geldig voor isotrope stoffen (stoffen die in elke richting evenveel uitzetten).
2.1.4 Verandering van dichtheid
Een volumeverandering zorgt voor een verandering van de dichtheid. De dichtheid is
immers het quoti¨ent van massa van een stof en het volume.
Men neemt een lichaam met beginvolume V
1
, massa m en begintemperatuur t
1
. De
begindichtheid ρ
1
is hieruit berekenbaar.
ρ
1
=
m
V
1
Bij een temperatuur t
2
is het volume vergroot tot V
2
= V
1
· (1 +α· ∆t). De nieuwe
dichtheid ρ
2
is dan bijgevolg:
ρ
2
=
m
V
2
=
m
V
1
· (1 +α· ∆t)
=
ρ
1
1 +α· ∆t
Men bekomt dus:
6
2.2 Uitzetting van vloeistoffen
ρ
2
=
ρ
1
1 +α· ∆t
Of, met de benaderingsformule:
ρ
2
=
ρ
1
1 +α· ∆t
·
1 −α· ∆t
1 −α· ∆t
=
ρ
1
· (1 −α· ∆t)
1 +α
2
· ∆t
2
De laatste term in de noemer is verwaarloosbaar klein. Men mag dus deze termen
gerust weglaten.
ρ
2
= ρ
1
· (1 −α· ∆t)
= ρ
1
−ρ
1
· α· ∆t
⇔ρ
2
−ρ
1
= −ρ
1
· α· ∆t
Men bekomt dus:
∆ρ = −ρ
1
· α· ∆t
2.1.5 Holle lichamen
Men neemt een vierkante metalen plaat van 0

C, waarin een ronde uitsparing zit. Bij
0

C past een ander rond metalen plaatje precies in deze uitsparing. Verwarmt men beide
delen tot op 100

C, dan blijkt dat de ronde plaat precies in de uitsparing past.
Men kan dus besluiten dat holle lichamen uitzetten alsof ze massief waren.
2.2 Uitzetting van vloeistoffen
Vloeistoffen zetten uit zoals vaste stoffen. Men kan dus de formules van vaste stoffen
gebruiken om de uitzetting voor vloeistoffen te berekenen.
Vloeistoffen komen altijd in contact met vaste stoffen (bekerglas, kolf, . . . ). Men moet
dus rekening houden met de uitzetting van het vat.
(tekeningetje schijnbare uitzetting)
De werkelijke uitzetting van de vloeistof wordt verkregen door de uitzetting van het
vat te vermeerderen met de schijnbare uitzetting van het vat.
De volumeverandering bij de uitzetting van vloeistoffen is recht evenredig met het
beginvolume en de temperatuurstijging. Men bekomt dus:
∆V ∼ V
0
· ∆t of
∆V
V
0
· ∆t
= C
te
Deze constante is afhankelijk van het type vloeistof. We spreken hier van de uitzet-
tingsco¨effici¨ent van een vloeistof, voorgesteld door het symbool α (alfa).
7
2 Uitzetting
α =
∆V
V
0
· ∆t
De eenheid van α wordt uitgedrukt in
m


C
=

C
−1
= K
−1
. Men zegt “per graden
Celsius” of “per Kelvin”.
Men komt dus tot de formule:
∆V = α· V
0
· ∆t
Vloeistoffen zetten iets meer uit dan vaste stoffen, maar men kan het beginvolume V
0
hier toch nog vervangen door het volume V
1
bij een willekeurige temperatuur die niet te
veel van 0

C verschilt.
∆V = α· V
1
· ∆t
⇔V
2
−V
1
= α· V
1
· ∆t
⇔V
2
= V
1
+α· V
1
· ∆t
⇔V
2
= V
1
· (1 +α· ∆t)
De formule waarmee men de verandering van dichtheid van vaste stoffen kon bereke-
nen, blijft ook geldig voor vloeistoffen.
ρ
2
=
ρ
1
1 +α· ∆t
De uitzettingsco¨effici¨ent van een vloeistof kan ofwel de schijnbare uitzettingsco¨effici¨ent
of de absolute uitzettingsco¨effici¨ent. De schijnbare uitzettingsco¨effici¨ent wordt vrijwel
niet meer gebruikt.
2.3 Uitzetting van gassen
Het onderzoek naar de uitzetting van gassen wordt bemoeilijkt door het feit dat de
verwarming van gassen op twee verschillende manieren kan gebeuren. Men kan immers
verwarmen bij constante druk (variabel volume) of bij constant volume (variabele druk).
De uitzetting van de gassen wordt door drie toestandsfactoren bepaald: de druk, het
volume, en de temperatuur.
2.3.1 Constante druk
Indien men de druk constant houdt, zijn het volume en de temperatuur vrij.
Experimenteel komt men tot de conclusie dat de volumeverandering recht evenredig
is met het beginvolume en de temperatuursverandering. Hieruit volgt:
∆V ∼ V
0
· ∆t of
∆V
V
0
· ∆t
= C
te
8
2.3 Uitzetting van gassen
Deze constante wordt de uitzettingsco¨effici¨ent van het gas bij constante druk genoemd,
voorgesteld door het symbool α (alfa).
α =
∆V
V
0
· ∆t
De waarde van deze constante is echter niet afhankelijk van het type gas. De uitzet-
tingsco¨effici¨ent van het gas bij constante druk is universeel voor elk gas.
α =
1
273
·

C
−1
Men komt dus tot de formule:
∆V = α· V
0
· ∆t
De uitzetting van gassen is dermate groot dat V
0
niet meer kan vervangen worden
door V
1
.
∆V = α· V
0
· ∆t
⇔V
2
−V
1
= α· V
0
· (t
2
−t
1
)
Deze uitdrukking past men nu toe bij t
1
= 0

C (V
1
= V
0
):
⇒V
2
−V
0
= α· V
0
· (t
2
−t
0
)
= α· V
0
· t
2
⇔V
2
= V
0
+α· V
0
· t
2
⇔V
2
= V
0
· (1 +α· t
2
) ()
Deze uitdrukking past men nu nogmaals toe bij t
2
= 0

C (V
2
= V
0
):
⇒V
0
−V
1
= α· V
0
· (t
0
−t
1
)
= α· V
0
· (−t
1
)
= −α· V
0
· t
1
⇔−V
1
= −V
0
−α· V
0
· t
1
⇔V
1
= V
0
+α· V
0
· t
1
⇔V
1
= V
0
· (1 +α· t
1
) ()
Als men de vergelijkingen () en () nu lid aan lid deelt, bekomt men de volgende
vergelijking:
()
()

V
1
V
2
=
V
0
· (1 +α· t
1
)
V
0
· (1 +α· t
2
)
Of, vereenvoudigd:
9
2 Uitzetting
D
r
u
k
Temperatuur
Grafische Voorstelling Wet Gay-Lussac
Figuur 2.1: Grafische voorstelling van de wet van Gay-Lussac
V
1
V
2
=
1 +α· t
1
1 +α· t
2
Deze wet wordt de wet van Gay-Lussac genoemd.
Voor de grafische interpretatie van deze wet moet men alle punten vinden waarvoor
de vergelijking V = V
0
+ α· V
0
· t waar is. De wiskunde leert ons dat dit de vergelijking
van een rechte is. Deze lijnen van constante druk noemt men isobaren.
Men kan de waarde van α bepalen door:
V
1
V
2
=
1 +α· t
1
1 +α· t
2
⇔ V
1
· (1 +α· t
2
) = V
2
· (1 +α· t
1
)
⇔ V
1
+V
1
· α· t
2
= V
2
+V
2
· α· t
1
⇔ V
1
· α· t
2
−V
2
· α· t
1
= V
2
−V
1
⇔ α =
V
2
−V
1
V
1
· t
2
−V
2
· t
1
2.3.2 Constante temperatuur
Indien men de temperatuur constant houdt, zijn het volume en de druk vrij.
Experimenteel komt men tot de conclusie dat de druk recht evenredig is met het
volume. Hieruit volgt onmiddelijk de formule:
p · V = C
te
of p
1
· V
1
= p
2
· V
2
Deze wet wordt de wet van Boyle-Mariotte genoemd.
Voor de grafische interpretatie van deze wet moet men op zoek gaan naar de meet-
kundige punten waar het product van de druk en het volume constant is. De kromme
die deze punten verbind wordt door de wiskunde een hyperbool genoemd. Deze lijnen
van constante temperatuur noemt men isothermen.
10
2.3 Uitzetting van gassen
D
r
u
k
Volume
Grafische Voorstelling Wet Boyle-Mariotte
Figuur 2.2: Grafische voorstelling van de wet van Boyle-Mariotte
2.3.3 Constant volume
Indien men het volume constant houdt, zijn de druk en de temperatuur vrij.
Uit de voorgaande wetten van de uitzetting voor gassen leerde men het volgende:
_
V ∼ 1 +α· t wet van Gay-Lussac
V ∼
1
p
wet van Boyle-Mariotte
Deze twee evenredigheden kunnen herschreven worden:
V ∼
1 +α· t
p
of
p · V
1 +α· t
= C
te
Dit kan worden herschreven onder de vorm van een gelijkheid:
p
1
· V
1
1 +α· t
1
=
p
2
· V
2
1 +α· t
2
Aangezien het beginvolume V
1
gelijk is aan het eindvolume V
2
, kan men het volume
gerust schrappen. Dit leidt tot een nieuwe vergelijking:
p
1
1 +α· t
1
=
p
2
1 +α· t
2
of
p
1
p
2
=
1 +α· t
1
1 +α· t
2
Deze wet wordt de wet van Regnault genoemd.
Deze uitdrukking past men nu toe bij t
1
= 0

C (p
1
= p
0
):

p
0
p
2
=
1 +α· 0
1 +α· t
2
⇔p
2
= p
0
· (1 +α· t
2
) ()
11
2 Uitzetting
Deze uitdrukking past men nu nogmaals toe bij t
2
= 0

C (p
2
= p
0
)):

p
1
p
0
=
1 +α· t
1
1 +α· 0
⇔p
1
= p
0
· (1 +α· t
1
) ()
Als men de evenredigheden () en () nu lid aan lid aftrekt, bekomt men de volgende
vergelijking:
() −() ⇔ p
2
−p
1
= p
0
· (1 +α· t
2
) −p
0
· (1 +α· t
1
)
⇔ p
2
−p
1
= (p
0
+p
0
· α· t
2
) −(p
0
+p
0
· α· t
1
)
⇔ p
2
−p
1
= p
0
· α· t
2
−p
0
· α· t
1
⇔ ∆p = p
0
· α· ∆t
Deze vergelijking kan vervangen worden door twee evenredigheden:
∆p ∼ p
0
∆p ∼ ∆t
_
⇒∆p ∼ p
0
· ∆t
Men kan deze evenredigheden als vergelijking interpreteren:
∆p
p
0
· ∆t
= C
te
waarin deze constante gelijk is aan α.
Voor de grafische interpretatie van deze wet moet men alle punten vinden waarvoor
de vergelijking p = p
0
+ α· p
0
· t waar is. De wiskunde leert ons dat dit de vergelijking
van een rechte is. Deze lijnen van constant volume noemt men isochoren.
Hier wordt α verkeerdelijk uitzettingsco¨effici¨ent genoemd. Het volume is immers con-
stant! Er is dus geen sprake van een uitzetting. We spreken voortaan van de druk-
co¨effici¨ent, voorgesteld door het symbool β (b`eta). De wet van Regnault kan dus her-
schreven worden als:
p
1
p
2
=
1 +β · t
1
1 +β · t
2
2.3.4 Opmerkingen
Druk
De druk van een gas wordt eerste instantie veroorzaakt door de botsingen van de mo-
leculen tegen de wanden van het vat. De druk is dus afhankelijk van de massa (die
constant blijft), en de snelheid van de moleculen.
De wet van Regnault zegt dat als de temperatuur verlaagt wordt, de druk ook zal
dalen. Dit houdt dus ook een daling van de snelheid van de moleculen in. Bij een
temperatuur van −273

C is de druk tot 0Pa gedaald, en is de snelheid van de moleculen
dus ook 0
m
s
. De moleculen liggen dus stil.
12
2.3 Uitzetting van gassen
V
o
lu
m
e
Temperatuur
Grafische Voorstelling Wet Regnault
Figuur 2.3: Grafische voorstelling van de wet van Regnault
Wet van Gay-Lussac
Ook de wet van Gay-Lussac zal voorzichtig behandeld moeten worden. Deze wet zegt
dat als de temperatuur verlaagt wordt, het volume ook zal dalen. Dit houdt in dat bij
een temperatuur van −273

C het volume herleid is tot 0!
Men neemt een vat waarin een gas opgesloten zit bij 20

C. Bij deze temperatuur is
het volume van het gas ongeveer gelijk aan het volume van het vat. Neemt men echter
een een vat waarin een gas opgesloten zit bij −273

C, dan liggen de moleculen stil op de
bodem van het vat. Het volume van het gas is te herleiden tot een eigen, verwaarloosbaar
klein volume van de moleculen zelf.
Hieruit blijkt ook dat −273

C de laagste temperatuur is, die kan voorkomen. Een
temperatuur lager dan −273

C zou immers een negatief volume met zich meebrengen,
wat onmogelijk is. −273

C wordt dan ook de absolute temperatuurgrens genoemd.
Kinetische energie van de moleculen
De temperatuur is een rechtstreekse maat voor de kinetische energie van de moleculen.
Een kinetisch energie van 0J komt dan ook overeen met een temperatuur van −273

C.
Hier kan men nu de Kelvinschaal in gebruik nemen. Men weet dat een temperatuur
van −273

C overeenkomt met 0K. Bijgevolg komt een temperatuur van 0

C overeen
met 273K. Men kan dus samenvatten:
T(K) = t(

C) + 273
13
2 Uitzetting
2.3.5 Gaswetten uitgedrukt in absolute temperatuur
Wet van Boyle-Mariotte
De temperatuur komt in de wet van Boyle-Mariotte niet voor (deze is constant). Een
omzetting naar absolute temperatuur zal dus nutteloos zijn. Bijgevolg verandert er niets
aan de wet zelf.
Wet van Gay-Lussac
De temperatuur komt in de wet van Gay-Lussac voor. Een omzetting naar absolute
temperatuur zal dus moeten doorgevoerd worden. Men vertrekt vanuit de wet:
V
1
V
2
=
1 +α· t
1
1 +α· t
2
De omzetting gaat als volgt:
T = t + 273
⇔t = T −273
Men vervangt nu hierin de temperaturen t
1
en t
2
door T
1
−273 respectievelijk T
2
−273,
en α door
1
273

C
−1
. Men bekomt dus:
V
1
V
2
=
1 +α· t
1
1 +α· t
2
Na uitwerking bekomt men:
V
1
V
2
=
T
1
T
2
Men kan dus besluiten dat, bij constante druk, de absolute temperatuur een recht-
streekse maat is voor het volume. Dit kan omgevormd worden tot:
V
1
T
1
=
V
2
T
2
of V ∼ T
De grafische interpretatie is vrijwel dezelfde. Het enigste verschil is dat alle lijnen nu
vertrekken uit het absolute nulpunt, 0K.
Wet van Regnault
De temperatuur komt in de wet van Regnault voor. Een omzetting naar absolute tem-
peratuur zal dus moeten doorgevoerd worden. Men vertrekt vanuit de wet:
p
1
p
2
=
1 +α· t
1
1 +α· t
2
14
2.3 Uitzetting van gassen
D
r
u
k
Temperatuur
Grafische Voorstelling Wet Gay-Lussac
Figuur 2.4: Grafische voorstelling van Gay-Lussac uitgedrukt in absolute temperatuur
De omzetting gaat, opnieuw, als volgt:
T = t + 273
⇔t = T −273
Men vervangt nu hierin de temperaturen t
1
en t
2
door T
1
−273 respectievelijk T
2
−273,
en β door
1
273

C
−1
. Men bekomt dus:
p
1
p
2
=
1 +β · t
1
1 +β · t
2
Na uitwerking bekomt men:
p
1
p
2
=
T
1
T
2
Men kan dus besluiten dat, bij constant volume, de absolute temperatuur een recht-
streekse maat is voor de druk. Dit kan omgevormd worden tot:
p
1
T
1
=
p
2
T
2
of p ∼ T
De grafische interpretatie is vrijwel dezelfde. Het enigste verschil is dat alle lijnen nu
vertrekken uit het absolute nulpunt, 0K.
2.3.6 Algemene gaswet
Men heeft nu de volgende evenredigheden:
15
2 Uitzetting
V
o
lu
m
e
Temperatuur
Grafische Voorstelling Wet Regnault
Figuur 2.5: Grafische voorstelling van Regnault uitgedrukt in absolute temperatuur
_
_
_
V ∼
1
p
V ∼ T
p ∼ T
Als men deze drie evenredigheden tesamen neemt, bekomt men de volgende vergelij-
king:
p · V
T
= C
te
of
p
1
· V
1
T
1
=
p
2
· V
2
T
2
Deze wet wordt de algemene gaswet genoemd. De constante in de uitdrukking zal nog
afhangen van de massa van het gas en de aard van het gas.
Soortelijke gasconstante
Men kan nu de massa in de betrekking invoeren:
p · V
T
∼ m of
p · V
m· T
= C
te
De constante die men hier bekomt is nu nog enkel afhankelijk van de aard van de stof.
De constante wordt de soortelijke gasconstante genoemd, voorgesteld door het symbool
r.
r =
p · V
m· T
16
2.3 Uitzetting van gassen
Molaire gasconstante
Men kan de nu ook de stofhoeveelheid n in de formule brengen. Hierbij komt men tot
de volgende evenredigheid:
p · V
T
= n
Als men deze evenredigheid als een vergelijking schrijft, bekomt men het volgende:
p · V
n· T
= C
te
Deze constante is een universele constante, die niet afhankelijk is van factoren van bui-
tenaf. Deze constante wordt de algemene gasconstante of molaire gasconstante genoemd,
voorgesteld door het symbool R.
R =
p · V
n· T
Na omvorming van de vergelijking bekomt men:
p · V = n· R· T
Deze formule wordt de formule van Clapeyron genoemd.
Om de waarde van de algemene gasconstante (molaire gasconstante) R te bepalen,
neemt men het volgende:
• n = 1mol
• p = 101300Pa
• t = 0

C = 273K
• V = 22, 4l = 22, 4dm
3
= 0, 0224m
3
Hieruit volgt R:
R = 8, 31
J
mol · K
2.3.7 Massaformule van een gas
De massa van een gas is afhankelijk van de dichteid en het volume, dat op zijn beurt
afhankelijk van de druk en de temperatuur.
m = d · ρ
lucht
· V ·
p
p
n
·
T
n
T
waarbij ρ
lucht
= 1, 293
g
dm
3
.
17
2 Uitzetting
18
3 Kinetische gastheorie
3.1 Model van een ideaal gas
3.1.1 Enkele molecule bewegende over de diameter
Men neemt een bolvormig vat met diameter d. In dit vat bevind zich ´een enkele molecule,
met massa m en snelheid v. De molecule beweegt heen en weer over de diameter van het
vat, d. Bij elke botsing tegen de wanden van het vat keert het terug met dezelfde snelheid;
dit is dus een volkomen elastische botsing. De verandering van de bewegingshoeveelheid
bij ´een enkele botsing is dan:
∆p = m· v −(−m· v) = 2 · m· v
Gedurende een bepaald tijdsinterval ∆t legt de molecule een weg ∆s = v · ∆t af.
Aangezien in die tijd een afstand d doorlopen wordt, zal het aantal botsingen gelijk zijn
aan:
∆s
d
=
v · ∆t
d
De totale verandering van bewegingshoeveelheid wordt dan:
∆p = (2 · m· v) ·
_
v · ∆t
d
_
=
2 · m· v
2
· ∆t
d
d
m
v
v
v
Figuur 3.1: Beweging van molecule volgens diameter van bolvormig vat
19
3 Kinetische gastheorie
d
d/2
d’
m
v
α
v’
v’
v
v
v"
Figuur 3.2: Beweging van molecule in bolvormig vat
De kracht F
1
, uitgeoefend door ´een molecule, bewegend over de diameter van het vat,
op de wanden van het vat is dus:
F
1
=
∆(m· v)
∆t
=
∆p
∆t
=
2 · m· v
2
· ∆t
d · ∆t
=
2 · m· v
2
d
3.1.2 Enkele molecule niet bewegende over de diameter
Als de molecule niet volgens de diameter van het vat beweegt, dan is slechts een deel
van de totale snelheid verantwoordelijk voor de terugkaatsing. De verandering van be-
wegingshoeveelheid wordt dan:
∆p = 2 · m· (v · cos α)
Tussen twee opeenvolgende botsingen wordt er een kleine afstand, namelijk d

=
2 ·
d
2
· cos α = d · cos α afgelegd. Het aantal botsingen tijdens een interval ∆t wordt
dan:
∆s
d

=
v · ∆t
d · cos α
De kracht F
1
, uitgeoefend door ´een molecule, niet bewegend over de diameter van het
vat, op de wanden van het vat is dus:
20
3.1 Model van een ideaal gas
F
1
=
_
v
d · cos α
_
· (2 · m· v · cos α)
=
2 · m· v
2
d
Men kan dus besluiten dat de kracht gelijk blijft, ongeacht de baan van de molecule.
3.1.3 Meerdere moleculen
Indien het vat gevuld is met N moleculen, zal de totale kracht n keer groter zijn dan de
kracht uitgeoefend door ´een molecule. Men bekomt dus:
F = N · F
1
= N ·
2 · m· v
2
d
De druk uitgeoefend door deze moleculen is de kracht, verspreid over de volledige
oppervlakte van het bolvormig vat, wordt dan:
p =
F
A
=
N · 2 · m· v
2
π · d
2
· d
=
N · 2 · m· v
2
π · d
3
Als men het volume van de bol in deze uitdrukking brengt, bekomt men:
p · V =
_
N · 2 · m· v
2
π · d
3
_
·
_
π ·
d
3
6
_
=
1
3
· N · m· v
2
Hierin kan men de kinetische energie E
kin
=
1
2
· m· v
2
in brengen. De uitdrukking
wordt dus:
p · V =
1
3
· N · m· v
2
=
2
3
· N · E
kin
Met behulp van de formule van Clapeyron (p · V = n· R· T) kan men dit nog verder
omvormen:
21
3 Kinetische gastheorie
n· R· T =
2
3
· N · E
kin
Hier is n de stofhoeveelheid, uitgedrukt in mol, en R de molaire gasconstante.
Men kan dus besluiten dat de temperatuur recht evenredig is met de gemiddelde
kinetische energie van de moleculen van een stof.
E
kin
=
3
2
· k · T
k = R·
n
N
is hier de constante van Boltzmann.
Merk op dat
n
N
gelijk is aan N
m
, de constante van Avogadro. Deze bedraagt 6, 02 · 10
23
mol
−1
.
De waarde van de constante van Boltzmann kan hieruit berekend worden:
k = 1, 28 · 10
−23
J
K
22
4 Merkbare warmte
4.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen
4.1.1 Verband tussen warmte en kinetische energie
Men neemt twee lichamen met temperatuur T
1
respectievelijk T
2
(waarbij T
2
groter is
dan T
1
). Als men deze voorwerpen met elkaar in contact brengt, kan men een tempera-
tuursverandering bij beide lichamen waarnemen.
Er heeft zich namelijk een energieoverdracht plaatsgevonden. Beide lichamen hebben
een kinetische energie: (E
kin
)
1
en (E
kin
)
2
. Vanuit het lichaam met temperatuur T
2
is er
energie overgevloeid naar het eerste lichaam. Men noemt de uitgewisselde hoeveelheid
energie de warmtehoeveelheid, voorgesteld door het symbool Q. Men bekomt dus:
Q = ∆E
kin
of Q = ∆E
th
De warmtehoeveelheid Q wordt uitgedrukt in J (Joule) of kWh (kilowattuur). Een
verouderde eenheid is de calorie. De omzetting van Joule naar kilowattuur is als volgt:
1kWh = 3, 6 · 10
6
J
Merk op dat de warmtehoeveelheid niet enkel bestaat uit kinetische energie. Er komt
ook potenti¨ele energie (cohesie-energie) bij kijken: een temperatuurstijging heeft immers
steeds een uitzetting tot gevolg, waardoor de moleculen verder van elkaar kunnen bewe-
gen, tegen de cohesiekrachten in. Een stijging van de kinetische energie heeft dus ook
een stijging van de potenti¨ele energie als gevolg. Men krijgt dus:
Q = ∆E
th
+ ∆E
coh
Deze cohesie-energie is voor vaste stoffen en vloeistoffen echter verwaarloosbaar klein
(minder dan 1% van de totale toegevoerde energie). Men kan deze term gerust buiten
beschouwing laten.
4.1.2 Verband tussen warmte en temperatuur
Men neemt een bekerglas, gevuld met een bepaalde massa water, en verwarmt dit op
een driepikkel en bunsenbrander met constante vlam. Men meet de tijd nodig om de
temperatuur van het water van 20

C tot 30

C te brengen, van 30

C tot 40

C, etc.
Men merkt op, dat de tijd nodig om de temperatuur van het water met 10

C te
doen stijgen, steeds dezelfde is. Men kan dus stellen dat de temperatuurstijging recht
evenredig is met de tijd:
23
4 Merkbare warmte
∆T ∼ ∆t
Men merkt op, dat de tijden steeds dezelfde zijn. Men kan dus stellen dat de toege-
voerde warmte recht evenredig is met de tijd:
Q ∼ ∆t
Uit deze twee evenredigheden volgt, dat de toegevoegde warmtehoeveelheid recht even-
redig is met de temperatuurstijging:
Q ∼ ∆T of
Q
∆T
= cte
De evenredigheidsconstante is kenmerkend voor de hoeveelheid warmte dat een li-
chaam opneemt (afstaat) bij een temperatuurstijging (daling). Men noemt deze con-
stante de warmtecapaciteit van het lichaam, voorgesteld door het symbool Γ (gamma).
Γ =
Q
∆T
De warmtehoeveelheid wordt uitgedrukt in
J
K
of
J

C
.
4.1.3 Verband tussen warmte en massa
Men herhaalt de voorgaande proef, ditmaal met een dubbelzogrote massa water. Men
stelt vast dat de tijd twee keer zo groot is, om dezelfde temperatuurstijging te bekomen.
Dit wil zeggen, dat een dubbelzogrote warmtehoeveelheid toegevoerd moet worden. Men
kan dus stellen:
Q ∼ m of
Q
m
= cte
Indien men de warmtecapaciteit in de betrekking brengt, krijgt men het volgende:
Γ ∼ m of
Γ
m
= cte of
Q
∆t · m
= cte
Als men de proef herhaalt met bijvoorbeeld glycerine in plaats van water, merkt men
op dat de verwarmingstijd merkbaar kleiner geworden is. De constante in de boven-
staande uitdrukking zal dus in laatste instantie afhangen van de aard van de stof. Deze
constante wordt dan ook de soortelijke warmtecapaciteit genoemd, voorgesteld door het
symbool c. Men kan dus stellen:
c =
Γ
m
of c =
Q
∆t · m
De soortelijke warmtehoeveelheid wordt uitgedrukt in
J
kg · K
of
J
kg ·

C
.
Men komt dus tot de volgende formule:
Q = c · m· ∆T
24
4.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen
Niet zelden wordt ook de relatieve soortelijke warmtecapaciteit gebruikt.
c
r
=
c
c
w
De relatieve soortelijke warmtehoeveelheid is een onbenoemd getal.
Proefondervindelijk kan men vaststellen dat de soortelijke warmtecapaciteit van water
vrij groot is (4190 ·
J
g · K
). Dit heeft een grote invloed op het klimaat. Gebieden gelegen
aan de zee hebben een zachter klimaat: in de zomer zal het water een groot deel van
de energie opnemen, wat een frisse zomer betekend. In de winter zal het water de
opgenomen warmte terug afstaan aan het land: de winter zal mild zijn.
Verder merkt men op dat de soortelijke warmtecapaciteit van water niet gelijk is aan
die van ijs. De soortelijke warmtecapaciteit verandert immers met haar aggregatietoe-
stand.
Tenslotte merkt men dat de soortelijke warmtecapaciteit van kwik zeer klein is. Dit
wil zeggen dat een kleine toevoer van warmte een grote temperatuursverandering inhoud.
Dit maakt kwik een uitstekende vulvloeistof voor thermometers.
4.1.4 Behoud van warmte bij mengproeven
Men neemt twee bekerglazen. Het ene bekerglas vult men met water met massa m en
temperatuur T. In het tweede bekerglas doet men water met massa m

en temperatuur
T

. Als men deze bekerglazen tenslotte samengiet en de eindtemeperatuur bepaalt, dan
komt men tot de conclusie dat de verhouding van de eerste massa tot de tweede massa
gelijk is aan de verhouding van de temperatuurstijging van de tweede massa water tot
de temperatuurstijging van de eerste massa water:
m
m

=
∆T

∆T
of m· ∆T = m

· ∆T

Men kan beide leden van de tweede uitdrukking vermenigvuldigen met de soortelijke
warmtecapaciteit van water (deze is immers constant). Men bekomt dus:
c
w
· m· ∆T = c
w
· m

· ∆T

of Q = Q

Men kan dus besluiten dat bij menging van twee stoffen met verschillende temperatuur,
de warmtehoeveelheid afgestaan door het warmere lichaam gelijk is aan de warmtehoe-
veelheid opgenomen door het koudere lichaam.
Dit kan men ook algebraisch interpreteren: de som van alle uitgewisselde warmtehoe-
veelheden moet in dit geval nul zijn.

Q = 0
Bij de proef kon men opmerken dat de experimenteel bekomen eindtemperatuur lager
ligt dan de berekende eindtemperatuur. Dit is het gevolg van warmteuitwisselingen met
de omgeving. Om deze storende uitwisselingen te minimaliseren, voert men de proeven
best uit in een calorimeter. Dit is een metalen vat (A), geplaatst in een ander vat (B).
25
4 Merkbare warmte
In een calorimeter worden de warmteuitwisselingen op drie manieren geminimaliseerd.
De binnenkant van het kleinste vat wordt van een blinkende laag voorzien, wat straling
voorkomt. Tussen de twee vaten zit er isolatie (kurk, lucht, . . . ). Dit voorkomt geleiding.
Warmteverlies door stroming kan men dan voorkomen door het systeem af te dichten
met een deksel, waarin openingen voorzien zijn voor een thermometer en een roerstaafje.
4.1.5 Waterwaarde
De calorimeter zelf wisselt ook warmte uit met de inhoud van het binnenste vat. Men
kan dus stellen:
Q
cal
= c
cal
· m
cal
· ∆T
Het bepalen van de soortelijke warmtecapaciteit van de calorimeter blijkt echter niet
haalbaar te zijn. Men moet immers de soortelijke warmtecapaciteiten van het me-
taal van binnenste vat, het glas van de thermometer, het plastiek van het roerstaafje,
. . . combineren. Een eenvoudigere oplossing vind men door de waterwaarde te gebruiken.
Q = c · m· ∆T
= c
H
2
O
·
c
c
w
· m· ∆T
= c
H
2
O
· c
r
· m· ∆T
= c
H
2
O
· (c
r
· m) · ∆T
De waterwaarde is de massa water die dezelfde hoeveelheid warmte opneemt of afgeeft
als het lichaam, om evenveel in temperatuur te stijgen of dalen. Deze is gelijk aan
(c
r
)
cal
· m
cal
en wordt voorgesteld door het symbool µ. De waterwaarde wordt uitgedrukt
in kg of g.
Q = c
r
· µ· ∆T
Uit deze betrekking volgt nog:
µ =
Γ
c
w
4.1.6 Bepalen van de waterwaarde van een calorimeter
Men neemt een calorimeter, gevuld met water met massa m
1
en temperatuur T
1
, en een
bekerglas, gevuld met water met massa m
2
en temperatuur T
2
. Men giet het water uit
het bekerglas in de calorimeter en bepaalt de eindtemperatuur T
e
.
De warmtebalans ziet er dan als volgt uit:
• Opgenomen warmtehoeveelheden
– Koud water: Q
1
= c
w
· m
1
· (T
e
−T
1
)
26
4.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen
– Calorimeter: Q
2
= c
w
· µ· (T
e
−T
1
)
• Afgestane warmtehoeveelheden
– Warm water: Q

= c
w
· m
2
· (T
2
−T
e
)
Als men de opgenomen warmtehoeveelheden gelijkstelt aan de afgestane warmtehoe-
veelheden, krijgt men:
Q

= Q
1
+Q
2
⇔c
w
· m
2
· (T
2
−T
e
) = c
w
· m
1
· (T
e
−T
1
) +c
w
· µ· (T
e
−T
1
)
⇔m
2
· (T
2
−T
e
) = m
1
· (T
e
−T
1
) +µ· (T
e
−T
1
)
⇔µ =
m
2
· (T
2
−T
e
) −m
1
· (T
e
−T)
T
e
−T
1
4.1.7 Bepalen van de relatieve soortelijke warmtecapaciteit van een stof
Men neemt een calorimeter met waterwaarde µ, gevuld met water met massa m
1
en
temperatuur T
1
. Hierin brengt men een massa m
2
loodkorrels met temperatuur T
2
van
ongeveer 100

C, waarvan men de relatieve soortelijke warmtecapaciteit wil bepalen. Men
brengt deze loodkorrels in de calorimeter en bepaalt de eindtemperatuur.
De warmtebalans ziet er dan als volgt uit:
• Opgenomen warmtehoeveelheden
– Koud water: Q
1
= c
w
· m
1
· (T
e
−T
1
)
– Calorimeter: Q
2
= c
w
· µ· (T
e
−T
1
)
• Afgestane warmtehoeveelheden
– Warm water: Q

= c
Pb
· m
2
· (T
2
−T
e
)
Als men de opgenomen warmtehoeveelheden gelijkstelt aan de afgestane warmtehoe-
veelheden, krijgt men:
Q

= Q
1
+Q
2
⇔c
Pb
· m
2
· (T
2
−T
e
) = c
w
· m
1
· (T
e
−T
1
) +c
w
· µ· (T
e
−T
1
)
Daar c
r
=
c
c
w
, bekomt men:
c
r
=
(m+µ) · (T
e
−T)
m
2
· (T
2
−T
e
)
27
4 Merkbare warmte
4.1.8 Temperatuurstijging bij arbeidslevering
Een temperatuurverandering is niet enkel te bekomen door warmtetoevoer. Een arbeids-
levering kan immers ook een stijging of daling van de temperatuur tot gevolg hebben.
Wanneer aan een lichaam arbeid wordt geleverd, waardoor enkel de temperatuur ervan
verhoogd wordt, dan is de toename aan thermische energie gelijk aan de door het lichaam
opgenomen arbeid:
W = ∆E
th
Warmtehoeveelheid en arbeid zijn equivalente grootheden.
4.1.9 Bepalen van de soortelijke warmtecapaciteit van een stof
Men brengt een massa m loodkorrels (ongeveer 1kg) in een koker (ongeveer 1m lang),
die aan beide uiteinden afgesloten is. Door een opening in de zijwand kan men de
begintemperatuur T van de loodkorrels bepalen. Men meet de afstand ∆s tussen de
stapel loodkorrels en het overstsaande uiteinde.
Men plaatst de buis vertikaal en draait deze nu om, zodat de loodkorrels verticaal
naar beneden vallen. Er werd hier dus een arbeid gelijk aan W = F · ∆s geleverd
1
(F = G = m· g). Om de nauwkeurigheid van deze meting te vergroten draaien we de
buis in totaal n (bij voorkeur 50) keer om. Dit komt neer op een totale afstand n· ∆s. De
geleverde arbeid zal dan ook n keer groter zijn. De verandering van thermische energie
is dan:
∆E
th
= W = m· g · n· ∆s
Aangezien arbeid en warmtehoeveelheid equivalente grootheden zijn, kan men deze
aan elkaar gelijkstellen:
W = Q
⇔m· g · n· ∆s = c
Pb
· m· ∆T
⇔g · n· ∆s = c
Pb
· ∆T
Hieruit is de soortelijke warmtecapaciteit van lood te bepalen:
c
Pb
=
g · n· ∆s
∆T
Methode van Joule
Men neemt een calorimeter, gevuld met water met massa m
w
. Aan de binnekant van
het vat worden vast tussenschotten aangebracht. In het midden van de calorimeter
1
Er wordt hier geen rekening gehouden met de warmte opgenomen door de stoppen, en de warmte
veroorzaakt door de wrijvign tegen de wanden. De isolatie van het toestel is bovendien zeer slecht.
28
4.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen
Figuur 4.1: Voorstelling van de methode van Joule
zit een verticale as, voorzien van schoepen. Boven op deze as is een cilinde bevestigd,
waaromheen een koord is gewonden, dat over een katrol loopt. Aan het einde van dit
koord is een gewicht met massa m bevestigd, dat op een hoogte h boven de grond hangt.
Als men dit gewicht nu loslaat, zal de as, en dus ook de schoepen, beginnen draaien.
Door de vaste tussenschotten ontstaat er wrijving tussen het water en de tussenschot-
ten. De neerwaartse beweging van het gewicht is aanvankelijk versneld, maar door deze
wrijving wordt de beweging in een eenparige beweging omgezet.
De potenti¨ele energie van het gewicht voordat het losgelaten wordt is m· g · h. Deze
potenti¨ele energie wordt nul als het de grond raakt. Hier heeft het gewicht een kinetische
energie
1
2
· m· v
2
. De omzetting van potenti¨ele energie naar kinetische energie is echter
niet volledig: een deel werd door wrijving in de calorimeter omgezet in warmte. Men
bekomt dus:
W = Q
⇔E
pot
−E
kin
= Q
De temperatuurstijging van het water wordt gegeven door:
Q = c
w
· (m+µ) · (T
e
−T
b
)
Uit deze twee betrekkingen kan men dan de soortelijke warmtecapactiteit van water
bepalen:
c
w
=
m· g · h −
1
2
· m· v
2
(m
w
+µ) · (T
e
−T
b
)
4.1.10 Molaire warmtecapaciteit van een stof
Men kan de kwantiteit van een stof ook uitdrukken in stofhoeveelheid (voorgesteld door
n), in plaats van massa (voorgesteld door m). De formule Q = c · m· ∆T kan dan
geschreven worden als:
29
4 Merkbare warmte
Figuur 4.2: Verwarming bij constant volume
Figuur 4.3: Verwarming bij constante druk
Q = C · n· ∆T
Men noemt C de molaire warmtecapaciteit van een stof. Deze wordt uitgedrukt in
J
mol · K
of
J
mol ·

C
.
Voor vele vaste stoffen ligt de waarde van de molaire warmtecapaciteit rond de 25
J
mol · K
.
Er zijn echter stoffen, zoals koolstof, waarvoor C van deze waarde sterk afwijkt. Dit
wordt de constante van Dulong-Petit genoemd.
4.2 Merkbare warmte bij gassen
4.2.1 Verwarming bij constant volume
Het verwarmen van gassen gaat steeds gepaard met een stijging van de druk of een stij-
ging van het volume. Als de verwarming bij constant volume gebeurt, dan spreekt men
van de soortelijke warmtecapaciteit bij constant volume, voorgesteld door het symbool
c
v
.
De hoeveelheid warmte, nodig voor een temperatuurstijging te bekomen, wordt gege-
ven door:
Q
v
= c
v
· m· ∆T
Deze warmtehoeveelheid dient enkel om de thermische energie van het gas te doen
stijgen:
∆E
th
= Q
v
4.2.2 Verwarming bij constante druk
Bij verwarming bij constante druk wordt dit de soortelijke warmtecapaciteit bij constante
druk genoemd, voorgesteld door het symbool c
p
.
30
4.2 Merkbare warmte bij gassen
V
o
lu
m
e
Druk
T 1
V 1 0
T 2
V 2
Uitwendige Arbeid
W = p . ∆V
Figuur 4.4: Uitwendige arbeid
De hoeveelheid warmte, nodig voor een temperatuurstijging te bekomen, wordt gege-
ven door:
Q
p
= c
p
· m· ∆T
Deze warmtehoeveelheid dient nu niet enkel om de thermische energie van het gas te
doen stijgen. Het gas levert immers arbeid: de zuiger wordt verplaatst over een afstand
∆s, gelijk aan
∆V
A
. Deze arbeid noemt men uitwendige arbeid, gegeven door:
W
p
= F · ∆s = p · A·
∆V
A
= p · ∆V
Het gas wint enerzijds aan arbeid, aangezien het de warmtehoeveelheid Q
p
opgenomen
heeft. Anderzijds verliest het gas ook energie, aangezien het gas een uitwendige arbeid
W
p
geleverd heeft. De verandering van thermische energie bedraagt dus:
∆E
th
= Q
p
−W
p
Men kan dus besluiten dat:
Q
v
= Q
p
−W
p
Als men dit op een (p,V)-diagram uitzet, kan men ziet dat de arbeid rechtstreeks
kan afgelezen worden. De arbeid is namelijk voorgesteld door de oppervlakte van de
rechthoek.
4.2.3 Formule van Mayer
Men kan in de vergelijking Q
v
= Q
p
−W
p
nu ook de molaire warmtecapaciteit brengen.
Dit wordt dan:
C
v
· n· ∆T = C
p
· n· ∆T −p · ∆V
p · ∆V kan men hier vervangen door n· R· ∆T (formule van van Clapeyron: p · V =
n· R· T ⇔p · ∆V = n· R· ∆T):
31
4 Merkbare warmte
C
v
· n· ∆T = C
p
· n· ∆T −n· R· ∆T
Als men de stofhoeveelheid n en het temperatuursverschil ∆T schrapt, krijgt men:
C
v
= C
p
−R
Deze formule wordt de Formule van Mayer genoemd.
4.2.4 Verband tussen R en C
v
De kinetische energie van de moleculen is hier E
kin
= 3/2 · k · T. De totale kinetische
energie, de thermische energie, is gelijk aan E
th
= 3/2 · N · k · T. Een temperatuurstijging
gaat dus gepaard met een recht evenredige stijging van de thermische energie: ∆E
th
=
3/2 · k · N · ∆T.
Indien de verwarming bij constant volume gebeurd, is de toegevoerde warmte Q
v
=
C
v
· n· ∆T. De toegevoerde warmte dient hier enkel voor een stijging van de temperatuur
en is dus gelijk aan de verandering van thermische energie. Hieruit volgt:
Q
v
= ∆E
th
⇔C
v
· n· ∆T = 3/2 · k · N · ∆T
⇔C
v
= 3/2 · k · N/n
= 3/2 · k · N
m
⇔C
v
= 3/2 · R
De waarde van C
v
kan hier expliciet bepaald worden. R is immers gekend. Ook C
p
kan berekend worden, langs de formule van Mayer om.
C
v
= 3/2 · R
C
p
= 5/2 · R
32
5 Latente warmte
5.1 Smelten en stollen
Men neemt een proefbuis, gevuld met met naftaline. Men dompelt deze proefbuis nu
onder in een bekerglas, met water gevuld. Men verwarmt dit water en noteert om de
halve minuut de temperatuur. Als de temperatuur gestegen is tot 79

C merkt men dat
de naftaline begint te smelten. Na enkele minuten verwijderen we de proefbuis uit het
water, en laten we deze afkoelen. Bij 79

C merken we op dat de naftaline begint te
stollen.
Het smelten is de overgang van een vaste toestand naar een vloeibare toestand. De
omgekeerde overgang, het stollen, is de overgang van een vloeibare toestand naar een
vaste toestand. Bij deze twee overgangen blijft de temperatuur constant
1
.
5.1.1 Onderkoeling
Men herhaalt de voorgaande proef met natriumthiosulfaat. Men vind voor het smeltpunt
van natriumthiosulfaat 48

C. Tijdens het afkoelen merkt men, dat de vloeistof niet stolt
bij 48

C. De stof blijft vloeibaar bij een temperatuur lager dan het smeltpunt.
Glycerine, waarvan het stolpunt 18

C is, bevindt zich vrijwel steeds in een vloeibare
toestand onder deze temperatuur. Glas is een onderkoelde vloeistof, die door afkoeling
eigenschappen van vaste stoffen heeft gekregen. Het is een amorfe, niet-kristallijne stof.
Het kan gebeuren dat oud glas plots kristalliseert, waardoor het mat en zeer broos wordt.
5.1.2 Cohesie-energie
Latente warmte is warmte die enkel dient voor de verandering van de aggregatietoestand.
Toegevoerde latente warmte dient niet om de inwendige kinetische energie van een stof
te verhogen, maar wel om de potenti¨ele energie ter vergroten. Deze zorgt ervoor dat de
moleculen steeds verder van elkaar tegen de cohesiekracthen in kunnen bewegen.
Bij onderkoeling blijft de kinetische energie van de moleculen dalen, zelfs tot onder
het stolpunt. Het inbrengen van een kristal in de vloeistof zal de vloeistof laten stollen,
terwijl de temperatuur stijgt tot aan het stolpunt. De potenti¨ele energie (cohesie-energie)
is dus omgezet in kinetische energie (thermische energie).
1
Dit is enkel het geval bij zuivere stoffen. Deze smelting gaat volgens een discontinu verloop. Bij
het smelten en stollen van onzuivere stoffen, zoals mengsels, blijft de temperatuur niet noodzakelijk
constant. Dit zorgt voor een continu verloop.
33
5 Latente warmte
20
30
40
50
60
70
80
90
100
0 5 10 15 20 25 30
T
e
m
p
e
r
a
t
u
u
r
Tijd
Smelten En Stollen Van Naftaline
Figuur 5.1: Smelten en stollen van naftaline
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
0 5 10 15 20 25 30 35
T
e
m
p
e
r
a
t
u
u
r
Tijd
Smelten En Stollen Van Natriumthiosulfaat
Figuur 5.2: Smelten en stollen van natriumthiosulfaat
34
5.1 Smelten en stollen
5.1.3 Soortelijke smeltings- en stollingswarmte
Bij de voorgaande proeven kon men opmerken dat, om een stof te doen smelten, er
warmte toegevoerd moet worden. Bij het stollen komt er warmte vrij. Tijdens het
smelten zelf moet er warmte blijven toegevoerd worden om de smelting te laten doorgaan.
Omgekeerd geldt dit ook: men moet warmte blijven onttrekken aan een stof om deze te
laten stollen.
De warmte die voor het smelten van een stof moet toegevoerd worden, is recht even-
redig met de massa van die stof. De warmte nodig om dezelfde stof met dezelfde massa
te laten stollen is identiek aan de warmte nodig om dit te doen smelten.
Q ∼ m of
Q
m
= C
te
De waarde van deze constante is afhankelijk van de aard van de stof. De constante
wordt de soortelijke smeltingswarmte of soortelijke stollingswarmte genoemd, en wordt
voorgesteld door het symbool L
s
.
L
s
=
Q
m
De warmte nodig om een massa m van een stof met soortelijke smeltingswarmte L
s
te
laten smelten wordt gegeven door de formule:
Q = L
s
· m
5.1.4 Bepaling van de soortelijke smeltingswarmte van ijs
Men neemt een calorimeter met gekende waterwaarde µ, gevuld met water met massa
m

en temperatuur T

. Hierin brengt men een ijsblokje van 0

C met massa m.
De warmtebalans ziet er als volgt uit:
• Opgenomen warmtehoeveelheden
– IJs: Q
1
= (L
s
)
ijs
· m
– Smeltwater: Q
2
= c
w
· m· (T
e
−0)
• Afgestane warmtehoeveelheden
– Water en calorimeter: Q

= c
w
· (m

+µ) · (T

−T
e
)
Hieruit volgt de soortelijke smeltingswarmte voor ijs, na gelijkstelling van de warmte-
hoeveelheden:
Q
1
+Q
2
= Q

⇔(L
s
)
ijs
· m+c
w
· m· (T
e
−0) = c
w
·
_
m


_
·
_
T

−T
e
_
⇔x = y
35
5 Latente warmte
Voor de soortelijke smeltingswarmte van ijs vind men 335 J/g. In vergelijking met
andere waarden is dit een zeer grote waarde. Dit is de reden waarom vijvers ’s winters
zo traag dichtvriezen en ontdooien.
5.1.5 Verandering van volume en dichtheid
Men neemt een kroesje, gevuld met vloeibare paraffine en laat dit stollen. Als de paraffine
volledig gestold is, merkt men een indeuking in het oppervlak. De vloeistof stolt eerst
aan de wand, de vloeistof zakt, stolt verder, enz. Men kan hieruit besluiten dat het
volume verkleint bij het stollen.
Bij de meeste stoffen gaat het stollen gepaard met een volumevermindering, die een
vergroting van de dichtheid tot gevolg heeft. Anderszijds gaat het smelten met een
volumevermeerdering gepaard, en dus ook een vermindering van de dichtheid.
V
vloeibaar
> V
vast
ρ
vloeibaar
< ρ
vast
De belangrijkste uitzondering op deze wet is die van water. De dichtheid van ijs is
immers kleiner dan de dichtheid van water. Dit gedrag heeft enkele gevolgen:
• het barsten van waterleidingen bij vorst;
• erosie door het bevriezen van water dat in pori¨en gedrongen zit;
• ijsbergen, waarvan het grootste deel onder het water steekt
5.1.6 Invloed van druk op het smeltpunt
Men neemt een langwerpig stuk ijs dat aan beide kanten ondersteund is. Rond dit stuk ijs
hangt men een dunne staaldraad waaraan een zwaar gewicht bevestigd is. De staaldraad
zakt langzaam door het ijs zonder het in twee te snijden. Deze proef wordt de proef van
Tyndall genoemd.
Regel van Thompson
Om dit te verklaren moet men de regel van Thompson gebruiken. Deze zegt dat een stof
bij een drukverhoging steeds het kleinst mogelijk volume inneemt.
Men neemt een cilinder met zuiger, gevuld met Naftaline. Bij een temperatuur van
80

C (smeltpunt van Naftaline) bevind een deel zich in vloeibare toestand en een deel
in vaste toestand. Als men de druk verhoogt door een zwaar gewicht op de zuiger te
plaatsen, zal de vloeistof vast worden, omdat het volume van vast naftaline het kleinst
is. Om de Naftaline onder verhoogde druk te doen smelten, zal men de temperatuur
moeten opdrijven tot boven 80

C. Een verhoging van de druk heeft dus een verhoging
van het smeltpunt tot gevolg.
36
5.1 Smelten en stollen
D
r
u
k
Temperatuur
Figuur 5.3: Smeltlijn
D
r
u
k
Temperatuur
Figuur 5.4: Smeltlijn van water
De stijgende rechte geeft alle punten waar de stof in vaste en vloeibare toestant voor-
komt. De lijn wordt de smeltlijn genoemd.
De voornaamste uitzondering hierop is water/ijs. Als men een cilinder met zuiger,
gevuld met water en ijs van 0

C neemt, en de druk in de cilinder verhoogt, zal het ijs
smelten en water worden. Als men de temperatuur verlaagt tot onder 0

C, zal een deel
van het water ijs worden. Een verhoging van de druk heeft dus geen verhoging, maar
een verlaging van het smeltpunt tot gevolg.
Rechts van de rechte bevindt men zich in het vloeistofgebied, en links van de rechte
in het gebied van de vaste stoffen. De rechte geeft alle evenwichtstoestanden aan waar
vaste stoffen en vloeistoffen tegelijkertijd kunnen voorkomen.
37
5 Latente warmte
Verklaring van de proef van Tyndall
Men kan het ijsblok opvatten als een een aantal zeer dunne horizontale lagen. De staal-
draad drukt op de bovenste laag, en het ijs onder de staaldraad smelt bijgevolg. Bij het
smelten van de volgende laag wordt er warmte onttrokken aan de vorige laag, zodat het
water terug stolt
2
. Dit proces gaat voort totdat de staaldraad uiteindelijk helemaal door
het blok gezakt is.
5.2 Verdampen, koken en condenseren
5.2.1 Verdamping in de dampkring
Bij de verdamping in de dampkring spelen enkele belangrijke factoren een rol. De ver-
dampingsnelheid zal groter zijn wanneer:
• de luchtverversing boven het vloeistofoppervlak groter is,
• het vloeistofoppervlak groter is;
• de temperatuur hoger is;
• de luchtdruk lager is;
• de stof vluchtiger is.
Alle moleculen in een vloeistof zijn voortdurend in beweging. Zijn ondervinden krach-
ten, die de molecule kunnen afremmen of in snelheid laten toenemen. Moleculen waar-
van hun snelheid groot genoeg is, kunnen aan de vloeistof ontsnappen. Een aantal
dampmoleculen zullen echter teruggekaatst worden in de vloeistof door andere damp-
en luchtmoleculen boven de vloeistof. Luchtverversing belet de moleculen om terug te
keren. Een lagere druk houd in dat het aantal moleculen boven het vloeistofoppervlak
die de moleculen terugkaatsten, minder is. Moleculen kunnen enkel langs het oppervlak
ontsnappen, en een groter oppervlak wil zeggen dat er meer moleculen tegelijkertijd kun-
nen ontsnappen. Een grotere temperatuur zal een groter aantal moleculen de vereiste
ontsnappingssnelheid geven.
5.2.2 Verdamping in een afgesloten ruimte
Men neemt een lange, dunne glazen buis van ongeveeer 1m, die bovenaan afgesloten is
met een kraan met een plug. De plug wordt met vacu¨ umvet ingewreven
3
. Men plaatst
deze buis in een kwikbak, en sluit de buis op de luchtpomp aan en zuigt de lucht er uit.
Het kwik stijgt tot op een hoogte van 76 cm. Dit is in feite een buis van Torricelli. De
2
Het ijsblok zal niet meer stevig zijn nadat de staaldraad er door is gezakt. De kans is groot dat als
het ijsblok breekt, het zal breken op de plaats waar de staaldraad door gezakt is.
3
Aangezien bij deze proef er ether wordt gebruikt, die in de buis boven de met vacu¨ umvet ingewreven
plug zit, zal deze het vacu¨ umvet langzaam oplossen. Men zal dus snel moeten werken om de buis
luchtledig te houden.
38
5.2 Verdampen, koken en condenseren
kraan heeft een speciale vorm, die toelaat om een vloeistof druppel per druppel in de
luchtledige ruimte te brengen.
Boven de kraan giet men nu een weinig ether. Men draait de kraan voorzichtig open,
zodat een enkel druppeltje ether in de buis valt. Op slag daalt het kwikniveau: het
kwik is verdampt en de etherdamp oefent nu een druk uit op de kwikkolom. Deze druk
is gelijk aan de athmospherische druk, verminderd met de druk van de overblijvende
kwikkolom.
Een tweede druppel laat het kwikniveau verder dalen, maar minder dan bij de eerste
druppel. Men kan zo doorgaan, tot op een bepaald moment waar verder inbrengen van
etherdruppels geen effect meer heeft. Het kwik blijft op een hoogte van ongeveer 32cm
staan. De ruimte is verzadigd aan etherdamp, en elke druppel die nog bijgevoegd wordt
zal als vloeistof boven het kwik blijven staan. De druk die de verzadigde damp uitoefent
op het kwik is nu gelijk aan 76cmHg−32cmHg= 44cmHg.
Maximumdampdruk
De verdamping van een vloeistof in een afgesloten ruimte houdt op wanneer de dampdruk
een bepaalde waarde bereikt. Deze verzadigingsdruk is kenmerkend voor het type stof
en wordt de maximumdampdruk genoemd, voorgesteld door het symbool p
max
.
Wanneer in een afgesloten ruimte een vloeistof en haar damp tesamen voorkomen,
dan is de damp verzadigd en is de druk de maximumdampdruk. Indien de dampdruk
lager is dan de maximumdampdruk, kan er geen vloeistof tegelijkertijd met damp in
dezelfde ruimte aanwezig zijn. De druk van een damp kan, in normale omstandigheden,
de maximumdampdruk dus niet overschrijden.
Onverzadigde damp
Als men de temperatuur constant houdt, kan de damp en/of de vloeistof zich in drie
situaties bevinden. Bij een druk lager dan de maximumdampdruk is de damp onverza-
digd en gedraagt zich als gas, en is dus de wet van Boyle-Mariotte geldig. Deze tak AB,
is in de grafiek voorgesteld als hyperbool.
Verzadigde damp
Als de druk gelijk is aan de maximumdampdruk, is er verzadigde damp en vloeistof.
Als men de buis schuin houdt, ziet men dat het verticale hoogteverschil gelijk blijft: het
volume van de damp verkleint, terwijl de druk gelijk blijft. De druk van een verzadigde
damp is dus onafhankelijk van het volume. Er zal wel condensatie optreden naarmate
het volume verkleint. Deze tak is de horizontale rechte BC.
Als men de buis waar de dampdruk gelijk is aan de maximumdampdruk eventjes met
een brandende lucifer verwarmt, merkt men onmiddelijk een drastische daling van het
kwikniveau. De druk van een verzadigde damp is dus sterk afhankelijk van de tempera-
tuur. Een temperatuurstijging houdt een stijging van de snelheid van de moleculen in,
alsook een stijging van het aantal moleculen, aangezien de vloeistof ook verdampt. De
druk stijgt dus kwadratisch.
39
5 Latente warmte
D
r
u
k
Volume
B
A
C
D
Figuur 5.5: Isothermen
Vloeistof
Als de druk tenslotte hoger is dan de maximumdampdruk, dan is er enkel vloeistof. Deze
is weinig samendrukbaar en is dus als de sterk stijgende lijn CD voorgesteld.
Opmerkingen
Indien de ethervloeistof niet opgevangen wordt in de holte van de buis moet men strikt
genomen ook rekening houden met de supplementaire druk die deze uitoefent op het
kwik:
p
atm
= p
Hg
+ (p
max
)
ether
+ (p
hydrostatisch
)
ether
Niet alleen de ether, maar ook het kwik verdampt. Strikt genomen moet men dus ook
met de maximumdampdruk van kwik rekening houden.
p
atm
= p
Hg
+ (p
max
)
ether
+ (p
hydrostatisch
)
ether
+ (p
max
)
Hg
5.2.3 Wet van Dalton
Men neemt twee vaten, elk gevuld met een damp of gas dat zich onder een verschillende
druk bevind. Deze vaten zijn aan elkaar gekoppeld door een buis, voorzien van een
kraantje. Als men deze kraan opendraait, zal het gas dat zich onder de grootste druk
bevindt, gedeeltelijk naar het andere vat overvloeien.
Om de resulterende druk te berekenen, nemen we eerst een luchtledig vat met volume
V
1
, waaraan een ander vat met volume V
2
, gevuld met een gas of damp dat zich onder
een bepaalde druk p
2
bevindt, gekoppeld is. Men kan de wet van Boyle-Mariotte hierop
toepassen om de resulterende druk te bepalen.
40
5.2 Verdampen, koken en condenseren
p
1
· V
1
= p

1
· (V
1
+V
2
)
⇔p

1
=
p
1
· V
1
V
1
+V
2
Anderszijds kan men ook het luchtledige vat opvullen met een gas en het andere vat
luchtledig maken. Het gas bevind zich hier onder een druk p
1
. Na het openen van het
kraantje zal de volgende gelijkheid de resulterende druk geven.
p
2
· V
2
= p

2
· (V
1
+V
2
)
⇔p

2
=
p
2
· V
2
V
1
+V
2
Als men nu twee vaten neemt, elk gevuld met een gas onder verschillende druk, dan
zal de resulterende druk gelijk zijn aan de som van de partieeldrukken p
2
en p

2
.
p
res
= p

1
+p

2
=
p
1
· V
1
V
1
+V
2
+
p
2
· V
2
V
1
+V
2
=
p
1
· V
1
+p
2
· V
2
V
1
+V
2
In het algemeen kan men stellen dat de resulterende druk het volgende is.
p
res
=

p
i
· V
i

V
i
5.2.4 Koken
Om het kookverschijnsel te bestuderen, neemt men een glazen kolf, voorzien van een
kookpuntverklikker en een dun buisje, om overvloedig stoom af te voeren.
Een kookpuntverklikker bestaat uit een dun J-vormig buisje waarvan het korte been
gesloten is, en het lange been open. Het is gedeeltelijk gevuld met kwik, zodat het
kwikniveau in het korte been boven het kwikniveau in het open, lange been staat. Boven
de kwikdraad in het korte been bevind zich luchtvrij water.
Als men het water in de kolf nu aan de kook brengt, zal men merken dat het kwikniveau
van het lange been gelijk wordt aan het niveau in het korte been. Dit wil zeggen dat
de druk boven het kwik in het korte been gelijk is aan de druk boven het kwik in het
lange been. Boven het kwik in het korte been bevindt zich nu niet enkel water, maar
ook waterdamp. De maximumdampdruk van water is dus nu gelijk aan de atmosferische
druk.
Het koken van een zuivere vloeistof grijpt onder een bepaalde druk steeds plaats bij
een bepaalde temperatuur. Deze is afhankelijk van de aard van de stof en wordt het
41
5 Latente warmte
D
r
u
k
Temperatuur
∆p
∆T
Figuur 5.6: Temperatuurstijging bij drukverandering
kookpunt genoemd. Als de druk gelijk is aan de atmosferische druk, spreekt men van
het normaal kookpunt.
Merk op dat een vloeistof zal verdampen bij elke temperatuur, niet enkel de kooktem-
peratuur.
Invloed van de druk op het kookpunt
Aangezien een vloeistof slechts kookt wanneer de maximumdampdruk gelijk is aan de
druk die aan het vloeistofoppervlak heerst, zal een stijging van de druk een stijging van
de kooktemperatuur als gevolg hebben. Omgekeerd geldt ook: een daling van de druk
aan het vloeistofoppervlak zal een verlaging van de kooktemperatuur als gevolg hebben.
Een toepassing op dit verschijnsel vindt men in de hypsometrie, ofwel hoogtebepaling.
Een klein stuk van de kooklijn kan men interpreteren als rechte. Men bekomt dus dat
∆T
k
∼ ∆p

∆T
k
∆p
= C
te
= 28 · 10
−5

C
Pa
()
Ook de hoogt is afhankelijk van de druk. Een klein deel van de hyperbool kan hier
ook als rechte ge¨ınterpreteerd worden. Men bekomt dus dat
∆h ∼ ∆p

∆h
∆p
= C
te
= −0, 08
m
Pa
()
42
5.2 Verdampen, koken en condenseren
H
o
o
g
t
e
Druk
∆h
∆p
Figuur 5.7: Drukdaling bij hoogteverandering
Als men de vergelijkingen () en ()door elkaar deelt, bekomt men
()
()
=
∆h
∆p
·
∆p
∆T
k
=
−0, 08
m
Pa
28 · 10
−5

C
Pa

∆h
∆T
k
= −285
m

C
Dit wil zeggen dat een stijging van 285m in hoogte een verlaging van het kookpunt
met 1

C als gevolg heeft.
5.2.5 Condenseren van dampen
De condensatie van dampen kan op drie manieren gebeuren. Men kan om de beurt ´een
toestandsfactor constant houden.
Bij constante temperatuur (isotherme condensatie) zal men de druk moeten opdrijven
totdat de druk gelijk wordt aan de maximumdampdruk p
max
. Men bekomt de vertikale
rechte XA.
Bij constante druk (isobare condensatie) zal men de temperatuur moeten laten dalen
totdat deze gelijk wordt aan de kooktemperatuur. Men bekomt de horizontale rechte
XB.
Bij constant volume (isochore condensatie) zal men de stof moeten afkoelen terwijl
men de druk verlaagt. Men bekomt de schuine rechte XC.
Oververzadiging
Een condensatie kan alleen doorgaan wanneer er in de omgeving zogenaamde condensa-
tiekernen zijn. Deze kunnen o.a. stofdeeltjes of ionen zijn. Indien deze niet aanwezig
zijn, zal de damp niet condenseren, zelfs al is deze in de verzadigingstoestand.
43
5 Latente warmte
D
r
u
k
Temperatuur
0K
A
B
C
X
Figuur 5.8: Condenseren van een damp
Distillatie
Twee luchtledige kolven zijn met elkaar verbonden en bevatten een weinig ether of alco-
hol. E´en van de kolven plaatst men in warm, de andere in lauw water. Men merkt op
dat er steeds meer ether- of alcoholvloeistof zich in de kolf in het lauwe water verzamelt.
Dit blijt doorgaan totdat alle vloeistof in deze kolf verzameld is.
De dampdruk in de warme kolf is groter dan deze in de koude. Er ontstaat dus een
dampstroming, waardoor er steeds meer damp in de koude kolf terechtkomt. Hierdoor is
de damp in de warme kolf niet meer verzadigd en verdampt de vloeistof verder, terwijl
de damp in de koude kolf condenseert.
Dit wordt de wet van Watt, of ook nog de wet van de koude wand genoemd.
Een toepassing hierop is de Liebigkoeler. Hierbij wordt een kolf met het te destilleren
mengsel verwarmd, waardoor er damp van ´een van de bestanddelen van het mengels
ontstaat, dat door een buis geleid en tenslotte in een ander recipi´ent geleid wordt. Om
deze buis zit een andere, grotere buis, waardoor een koelvloeistof geleid wordt, zodat de
dampen in de kleinere buis condenseren.
5.2.6 Soortelijke verdampingswarmte
Proefondervindelijk kan men vaststellen dat de verdampingwarte afhankelijk is van de
massa van de stof. Men kan dus zeggen dat
Q ∼ m of
Q
m
= C
te
waarbij de constante nog afhankelijk is van de aard van de stof. Deze constante
is de soortelijke verdampingswarmte of de soortelijke condensatiewarmte van een stof,
voorgesteld door het symbool L
v
.
Q = L
v
· m
44
5.2 Verdampen, koken en condenseren
De soortelijke verdampingswarmte wordt meestal gegeven in
J
kg
.
5.2.7 Uitwendige arbeid bij verdampen
Men neemt een cilindervormig vat, afgesloten met een beweegbare zuiger, waarvan het
gewicht te verwaarlozen is. Onder de zuiger bevind zich een vloeistof. Men warmte deze
vloeistof op. Zolang de kooktemperatuur niet bereikt is, ontstaat er geen damp. Als de
kooktemperatuur bereikt wordt, zal er damp gevormd worden, die de zuiger omhoog zal
duwen. Hoe meer er verwarmd wordt, hoe meer de zuiger zal stijgen.
De toegevoerde warmte zal hier niet enkel dienen om de moleculen verder van elkaar
te brengen (dus om de cohesieenergie te doen stijgen), maar ook om de zuiger omhoog
te duwen. De verrichte arbeid is echter klein ten opzichte van de warmte die de cohesi-
eenergie laat stijgen.
5.2.8 Onderscheid tussen gassen en dampen
Onder gassen verstaat men de stoffen die bij kamertemperatuur in de gastoestand voor-
komen. Dampen worden stoffen genoemd die bij kamertemperatuur niet in gasvormige
toestand voorkomen, maar die gemakkelijk in deze toestand te verkrijgen zijn.
Gassen zoals CO
2
, Cl
2
, NH
3
en C
2
H
4
zijn gemakkelijk verkrijgbaar in vloeibare toe-
stand. Een lichte drukstijging of temperatuurdaling is voldoende om de damp te laten
condenseren. Deze gassen worden dan ook condenseerbare gassen genoemd. Faraday
slaagde erin om Cl
2
en CO
2
vloeibaar te maken. Hiervoor bracht hij de uitgangsstoffen
in het ene einde van een sterke gesloten glazen buis. Bij een temperatuurstijging kwamen
de gassen vrij. Door de grote hoeveelheid gas die ontwikkeld werd, steeg de druk enorm,
zodat de damp verzadigd werd. Het andere uiteinde werd ondergedompeld in een ijsbad,
waardoor de verzadigde damp condenseerde.
Het vloeibaar maken van CH
4
, N
2
, O
2
, H
2
en dergelijke was echter niet mogelijk met
deze methode. Men noemde deze gassen permanente gassen.
Kritische temperatuur
Men neemt een dikwandige glazen buis gevuld met vloeibaar CO
2
, met daarboven CO
2
-
gas. Op kamertemperatuur kan men duidelijk de vloeistofmeniscus onderscheiden, door-
dat de dichtheden van de vloeistof en de damp sterk verschillend zijn. Er treed lichtbre-
king op aan het vloeistofoppervlak.
Men brengt deze buis nu in een bekerglas gevuld met water. Als men nu langzaam de
temperatuur van dit water verhoogt, dan kan men zien dat de vloeistofmeniscus steeds
moeilijker zichtbaar wordt, en bij 31

C verdwijnt deze volledig. Bij deze temperatuur
hebben vloeibaar en dampvormig CO
2
dezelfde dichtheid. Als men de temperatuur nog
meer opvoert, blijft de meniscus ontbreken.
Men laat de temperatuur nu dalen, door het warme water geleidelijk te vervangen
door koud water. Bij een temperatuur van 31

C komt de meniscus langzaam terug te
voorschijn.
45
5 Latente warmte
D
ic
h
t
h
e
id
Temperatuur
K
Figuur 5.9: Dichtheid in functie van temperatuur
S
o
o
r
t
e
lijk
e

V
e
r
d
a
m
p
in
g
s
w
a
r
m
t
e
Temperatuur T k
K
Figuur 5.10: Verandering van de soortelijke verdampingswarmte
De verwarming van een damp zorgt ervoor dat er meer vloeistofmoleculen in verzadigde
damp overgaan, wat de dichtheid van deze damp doet stijgen. Anderszijds neemt de
dichtheid van de vloeistof af bij een temperatuurstijging. In een afgesloten ruimte zal
dus de dichtheid van een verzadigde damp blijven stijgen, en de dichtheid van de vloeistof
blijven dalen, totdat deze dichtheden gelijk zijn. Deze temperatuur, die kenmerkend is
voor de stof, wordt de kritische temperatuur genoemd.
Bij deze temperatuur zijn vloeistof en verzadigde damp identiek. Een damp kan
boven deze temperatuur niet vloeibaar gemaakt worden, onafhankelijk van de grootte
van de druk. Bij de kritische temperatuur hoort ook een kritische druk en een kritische
dichtheid.
Aangezien vloeistof en verzadigde damp bij deze temperatuur identiek zijn, zal de
soortelijke verdampingswarmte voor de kritische temperatuur nul worden. Er is geen
verandering van aggregatiestoestand meer bij deze temperatuur.
De dampdruklijn of kooklijn gaat niet voorbij de kritische temperatuur. De lijn stopt
46
5.2 Verdampen, koken en condenseren
D
r
u
k
Temperatuur T k
p k K
Figuur 5.11: Kooklijn met kritisch punt K
D
r
u
k
Volume
K
T = T k
p k
Figuur 5.12: Isothermen van Andrews
bij het kritisch punt K.
Isothermen van Andrews
CO
2
is een gas dat bij gewone druk en temperatuur merkbaar afwijkt van een ideaal gas,
dat onderzocht werd door de Ier Andrews. Hierbij kwam hij tot een reeks isothermen
die hieronder zijn weergegeven.
Uit de grafiek blijkt dat CO
2
zich op twee verschillende manieren kan gedragen, afhan-
kelijk van de temperatuur. Voor een temperatuur lager dan de kritische temperatuur,
verlopen de isothermen zoals die voor een damp: bij een volumevermindering stijgt
de druk hyperbolisch (damptak), totdat deze een verzadigingstoestand bereikt. Daarna
volgt de condensatie: de druk blijft gelijk (co¨existentietak). Deze tak eindigt wanneer de
condensatie voltooid is, waarna een volumeverkleining een enorme drukstijging inhoudt
(vloeistoftak): de stof is immers vloeibaar geworden.
47
5 Latente warmte
D
r
u
k
Volume
K
gas
vloeistof +
verzadigde damp
onverzadigde
damp
v
l
o
e
i
s
t
o
f
Figuur 5.13: Isothermen van Andrews
Bij hogere temperaturen wordt de co´existentietak steeds korter. Bij een temperatuur
gelijk aan de kritische temperatuur is deze tak niets meer dan een buigpunt geworden.
De klokvormige kromme, die de uiteinden van alle co´existentietakken verbindt, noemt
men de grenslijn.
Bij temperaturen hoger dan de kritische temperatuur is de vorm van de isothermen
vrijwel dezelfde als die van ideale gassen. Bij een temperatuur niet ver boven de kritische
temperatuur zal deze weliswaar nog een knik vertonen.
Men kan de grafiek nu onderverdelen in vier gebieden. Boven de isotherme die door
het kritisch punt loopt, verkrijgt men het gasgebied. Links van de grenslijn bevindt zich
het vloeistofgebied, rechts het dampgebied. Onder de grenslijn is er het gebied dat de
vloeistof en de verzadigde damp voorstelt.
Toestandsoppervlak
Als men de drie toestandsfactoren p, V en T nu in ´een enkele grafiek combineert, bekomt
men het toestandsoppervlak of toestandsdiagram.
Gasmodel van Van der Waals
Wanneer de temperatuur van een gas zich sterk boven de kritische temperatuur bevindt,
dan geld de formule van Clapeyron: p · V = n· R· T. Als de temperatuur echter dichter
bij de kritische temperatuur komt, voldoet deze formule niet meer. Deze formule geldt
immers voor een ideaal gas, waarbij geen enkele molecule invloed heeft op andere mo-
leculen, en dat deze geen afmetingen hebben, dat deze met andere woorden stoffelijke
punten zijn.
Bij grote dichtheden zijn de afmetingen van de moleculen niet langer te verwaarlozen
ten opzichte van het volume van het vat waarin deze zich bevinden. Het volume waarin
een molecule zich kan bewegen is het volume van het vat, vermindert met het volume
van de moleculen, covolume genaamd, voorgesteld door het symbool b. Men bekomt dus
48
5.2 Verdampen, koken en condenseren
volume
t
e
m
p
e
r
a
t
u
u
r
d
r
u
k
gas
onverzadigde
damp
vloeistof +
verzadigde damp
vloei-
stof
v
a
s
t

+

v
l
o
e
i
b
a
a
r
vast + verzadigde damp
v
a
s
t
Figuur 5.14: Toestandsoppervlak
p · (V −b) = n· R· T
Bij grote dichtheden komen de moleculen zo dicht bij elkaar dat de onderlinge krachten
tussen de moleculen, de cohesiekrachten, niet langer verwaarloosbaar zijn. Voor een
molecule die zich in het inwendige van het vat bevindt, werken er krachten langs alle
kanten, zodat de resulterende kracht gelijk is aan nul. Voor een molecule die zich bij de
wand bevindt is de resulterende kracht echter niet gelijk aan nul, aangezien deze naar
het inwendige van het vat wordt getrokken. De gemeten druk van het gas dient dus
vermeerdert te worden met de cohesiedruk, die afhankelijk is van de dichtheid. Deze
wordt best weergegeven door de uitdrukking
a
V
2
. De gaswet van Van der Waals wordt
dus
p =
n· R· T
V −b
of
_
p +
a
V
2
_
· (V −b) = n· R· T
Cascademethode van Pictet
Het principe van de cascademethode van Pictet berust op de eigenschap dat een vloei-
stof dat verdampt zonder warmtetoevoer, in temperatuur daalt. Men laat daarom een
vloeistof snel verdampen. In deze vloeistof zit een vat, waarin het gas aanwezig is dat
men vloeibaar wil maken.
49
5 Latente warmte
5.2.9 Temperatuurdaling door arbeidslevering bij gassen
Snelle compressie en expansie van een gas
Men neemt een dikwandige glazen buis die onderaan gesloten is, waarin men een propje
schietkatoen legt. Als men de zuiger herhaaldelijk snel indrukt, dan zal het schietkatoen
plots ontvlammen.
De botsingen van de moleculen tegen de wand zijn volkomen veerkrachtig, en gebeuren
dus zonder energieverlies (als dit niet zo zijn zouden de moleculen steeds trager bewegen
en zou het absolute nulpunt na enige tijd bereikt worden). Bij een botsing van een
molecule tegen een stilstaande wand zal de molecule terugkeren met eenzelfde snelheid.
Dit is niet het geval indien de wand niet langer stilstaat maar beweegt. Bij sampen-
persing beweegt de zuiger naar het gas toe, zodat de molecule met een grotere snelheid
terugkeert. De gemiddelde snelheid van de moleculen in het gas stijgt, zodat de tempe-
ratuur van het gas ook stijgt.
Bij een snelle expansie, waarbij de zuiger snel van het gas verwijderd wordt, zullen de
moleculen een snelheidsvermindering ondergaan wanneer deze tegen de zuiger aanbotsen,
dit komt neer op een temperatuurdaling.
Om dit te demonstreren neemt men een glazen fles, afgesloten door een kraantje. Men
vult deze met enkele druppels alcohol. Hierna zuigt men eerst wat lucht uit de fles en
sluit de kraan. Men houdt dan een brandende lucifer boven het kraantje en opent dit,
zodat de vlam er in gezogen wordt. Dit zorgt voor condensatiekernen in de fles, zodat er
geen oververzadiging kan optreden. Daarna blaast men in de fles en sluit het kraantje, en
wacht tot de temperatuur van de lucht in de fles gelijk wordt aan de begintemperatuur.
Als men dan het kraantje opendraait, expandeert de ingesloten lucht, en condenseert de
alcoholdamp: men ziet een witte nevel.
Machine van Linde
Een toepassing van deze snelle expansie vindt men in de zogenaamde machine van Linde.
Deze maakt het mogelijk om elk gas in vloeibare toestand te verkrijgen.
Het gas wordt eerst in een compressor geleidt, waar het onder een druk van ongeveer
200 maal de atmosferische druk komt te staan. Van hieruit wordt het gas door een voor-
koeling geleidt (deze kan bijvoorbeeld vloeibaar N
2
of snelverdampende ammoniak zijn).
Deze wordt dan verder door een lange spiraalvormige buis A naar het reservoir R geleidt,
waar er een druk heerst die 20 maal lager licht. De temperatuur daalt hierdoor drastisch.
Het afgekoelde gas stroomt dan terug door een buis B, die de aanvoerbuis A omringt,
gestuurd. Dit zorgt voor een verdere afkoeling van het gas. Het gas stroomt dan terug
naar de compressor, waarna de cyclus opnieuw kan beginnen. Als het gas uiteindelijk
vloeibaar is geworden, kan men dit aftappen langt een kraantje in het reservoir.
Merk op dat de voorkoeling moet weggehaald worden, om een verwarming van het gas
te voorkomen, indien de temperatuur van het gas reeds lager is dan de temperatuur van
de voorkoeling.
50
5.3 Sublimeren
D
r
u
k
Temperatuur
K
s
u
b
lim
a
t
i
e
l
i
j
n
s
m
e
l
t
l
i
j
n
k
o
o
k
lijn
vast
onverzadigde damp
vloeibaar
gas
Figuur 5.15: Toestandsdiagram
5.3 Sublimeren
5.3.1 Sublimatie in de dampkring
Men neemt een proefbuis, gevuld met jodiumschilfers. Men verwarmt de onderkant van
deze proefbuis door deze in kokend water te steken. Men merkt dat er zich violette
dampen boven de schilfers vormen. Men kan ook vaststellen dat, bij het afkoelen van
het geheel, er zich kristallen vormen op de wanden van de proefbuis. Het jodium is niet
gesmolten, aangezien de smelttemperatuur niet bereikt werd.
5.3.2 Sublimatie in een afgesloten ruimte
Aangezien het sublimeren een grote analogie vertoont met het verdampen, kan men
verwachten dat de sublimatie van een stof in een afgesloten ruimte zal stoppen wanneer
de druk in deze ruimte een maximumwaarde bereikt. Deze maximumdampdruk hangt af
van de temperatuur, en wordt in het (p,T)-diagram voorgesteld door de sublimatielijn.
Elk punt van deze lijn stelt een toestand voor waarbij vaste stof en verzadigde damp
tegelijkertijd aanwezig zijn. Het gebied boven deze lijn stelt toestanden voor waarbij de
stof uitsluitend in vaste toestand voorkomt. Het gebied onder deze lijn stelt toestanden
voor waarbij de stof enkel in onverzadigde toestand voorkomt.
5.3.3 Tripelpunt
Bij steeds hogere temperaturen zal de dampdruk boven de vaste stof stijgen, tot bij een
bepaalde temperatuur waarbij deze zal smelten. Men bereikt dus een evenwichtstoe-
stand, waarbij eenzelfde stof in vaste, vloeibare en dampvormige toestand voorkomt. Dit
punt, gekenmerkt door een unieke druk en temperatuur, wordt het tripelpunt genoemd.
De kenmerkende druk wordt de tripelpuntsdruk genoemd, de kenmerkende temperatuur
tripelpuntstemperatuur.
51
5 Latente warmte
52
6 Hoofdwetten van de thermodynamica
6.1 Eerste thermodynamische hoofdwet
De eerste hoofdwet van de thermodynamica drukt het behoud van energie uit.
∆E
th
+ ∆E
coh
= (Q−Q

) + (W −W

)
Hierin is:
• ∆E
th
de verandering van inwendige kinetische energie;
• ∆E
coh
de verandering van inwendige potenti¨ele energie;
• Q de toegevoerde warmte;
• Q

de afgevoerde warmte;
• W de ontvangene arbeid;
• W

de geleverde arbeid;
6.2 Tweede thermodynamische hoofdwet
Het is onmogelijk om warmte volledig om te zetten in arbeid. Er wordt steeds warmte
aan de omgeving afgestaan. De tweede thermodynamische hoofdwet formuleert dit.
Q = W +Q

6.3 Rendement van een machine
Onder rendement van een machine verstaat men de verhouding van de geleverde arbeid
tot de toegevoerde warmte. Het rendement wordt voorgesteld door het symbool η (`eta).
η =
W
Q
Aangezien Q = W +Q

geld dus ook dat
η =
Q−Q

Q
of η = 1 −
Q

Q
Bijgevolg is het rendement steeds kleiner dan 1.
53
6 Hoofdwetten van de thermodynamica
54
Lijst van figuren
2.1 Grafische voorstelling van de wet van Gay-Lussac . . . . . . . . . . . . . . 10
2.2 Grafische voorstelling van de wet van Boyle-Mariotte . . . . . . . . . . . . 11
2.3 Grafische voorstelling van de wet van Regnault . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.4 Grafische voorstelling van Gay-Lussac uitgedrukt in absolute temperatuur 15
2.5 Grafische voorstelling van Regnault uitgedrukt in absolute temperatuur . 16
3.1 Beweging van molecule volgens diameter van bolvormig vat . . . . . . . . 19
3.2 Beweging van molecule in bolvormig vat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4.1 Voorstelling van de methode van Joule . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
4.2 Verwarming bij constant volume . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4.3 Verwarming bij constante druk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4.4 Uitwendige arbeid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
5.1 Smelten en stollen van naftaline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
5.2 Smelten en stollen van natriumthiosulfaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
5.3 Smeltlijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
5.4 Smeltlijn van water . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
5.5 Isothermen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.6 Temperatuurstijging bij drukverandering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
5.7 Drukdaling bij hoogteverandering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
5.8 Condenseren van een damp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
5.9 Dichtheid in functie van temperatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
5.10 Verandering van de soortelijke verdampingswarmte . . . . . . . . . . . . . 46
5.11 Kooklijn met kritisch punt K . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
5.12 Isothermen van Andrews . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
5.13 Isothermen van Andrews . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
5.14 Toestandsoppervlak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
5.15 Toestandsdiagram . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
55

Inhoudsopgave
1 Inleiding tot de warmteleer 1.1 Temperatuur . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Warmte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1 Inleiding tot de merkbare warmte . 1.2.2 Inleiding tot de latente warmte . . 2 Uitzetting 2.1 Uitzetting van vaste stoffen . . . . . . . 2.1.1 Lineaire uitzetting . . . . . . . . 2.1.2 Oppervlakteuitzetting . . . . . . 2.1.3 Kubieke uitzetting . . . . . . . . 2.1.4 Verandering van dichtheid . . . . 2.1.5 Holle lichamen . . . . . . . . . . 2.2 Uitzetting van vloeistoffen . . . . . . . . 2.3 Uitzetting van gassen . . . . . . . . . . . 2.3.1 Constante druk . . . . . . . . . . 2.3.2 Constante temperatuur . . . . . 2.3.3 Constant volume . . . . . . . . . 2.3.4 Opmerkingen . . . . . . . . . . . 2.3.5 Gaswetten uitgedrukt in absolute 2.3.6 Algemene gaswet . . . . . . . . . 2.3.7 Massaformule van een gas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1 2 2 2 3 3 3 4 5 6 7 7 8 8 10 11 12 14 15 17 19 19 19 20 21 23 23 23 23 24 25 26

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . temperatuur . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

3 Kinetische gastheorie 3.1 Model van een ideaal gas . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1 Enkele molecule bewegende over de diameter . . 3.1.2 Enkele molecule niet bewegende over de diameter 3.1.3 Meerdere moleculen . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Merkbare warmte 4.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen . . 4.1.1 Verband tussen warmte en kinetische energie 4.1.2 Verband tussen warmte en temperatuur . . . 4.1.3 Verband tussen warmte en massa . . . . . . . 4.1.4 Behoud van warmte bij mengproeven . . . . . 4.1.5 Waterwaarde . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

iii

Inhoudsopgave 4.1.6 Bepalen van de waterwaarde van een calorimeter . . . . . . . . . . 4.1.7 Bepalen van de relatieve soortelijke warmtecapaciteit van een stof 4.1.8 Temperatuurstijging bij arbeidslevering . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.9 Bepalen van de soortelijke warmtecapaciteit van een stof . . . . . . 4.1.10 Molaire warmtecapaciteit van een stof . . . . . . . . . . . . . . . . Merkbare warmte bij gassen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.1 Verwarming bij constant volume . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.2 Verwarming bij constante druk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.3 Formule van Mayer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4 Verband tussen R en Cv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 27 28 28 29 30 30 30 31 32 33 33 33 33 35 35 36 36 38 38 38 40 41 43 44 45 45 50 51 51 51 51 53 53 53 53

4.2

5 Latente warmte 5.1 Smelten en stollen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1.1 Onderkoeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1.2 Cohesie-energie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1.3 Soortelijke smeltings- en stollingswarmte . . . . . . . 5.1.4 Bepaling van de soortelijke smeltingswarmte van ijs 5.1.5 Verandering van volume en dichtheid . . . . . . . . . 5.1.6 Invloed van druk op het smeltpunt . . . . . . . . . . 5.2 Verdampen, koken en condenseren . . . . . . . . . . . . . . 5.2.1 Verdamping in de dampkring . . . . . . . . . . . . . 5.2.2 Verdamping in een afgesloten ruimte . . . . . . . . . 5.2.3 Wet van Dalton . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.4 Koken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.5 Condenseren van dampen . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.6 Soortelijke verdampingswarmte . . . . . . . . . . . . 5.2.7 Uitwendige arbeid bij verdampen . . . . . . . . . . . 5.2.8 Onderscheid tussen gassen en dampen . . . . . . . . 5.2.9 Temperatuurdaling door arbeidslevering bij gassen . 5.3 Sublimeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.1 Sublimatie in de dampkring . . . . . . . . . . . . . . 5.3.2 Sublimatie in een afgesloten ruimte . . . . . . . . . . 5.3.3 Tripelpunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6 Hoofdwetten van de thermodynamica 6.1 Eerste thermodynamische hoofdwet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2 Tweede thermodynamische hoofdwet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3 Rendement van een machine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

iv

1 Inleiding tot de warmteleer
1.1 Temperatuur
Temperatuur kan gemeten worden met een thermometer. Er bestaan vier verschillende temperatuurschalen. • Celsiusschaal • Fahrenheitschaal • Reaumurschaal1 • Kelvinschaal De Celsiusschaal heeft als ijkpunten de temperatuur van smeltend ijs (0) en de damp van kokend van water (100). De ruimte hiertussen wordt in 100 gelijke delen ingedeeld. De Fahrenheitschaal heeft eveneens als ijkpunten de temperatuur van smeltend ijs (32) en de damp van kokend water (212). De ruimte hiertussen wordt in 180 gelijke delen ingedeeld. Net zoals de voorgaande temperatuurschalen heeft de Reaumurschaal als ijkpunten de temperatuur van smeltend ijs (0) en de damp van kokend van water (80). De ruimte hiertussen wordt in 80 gelijke delen ingedeeld. De Kelvinschaal, of absolute temperatuurschaal, is een strict wetenschappelijke temperatuurschaal. Het nulpunt op deze schaal ligt op −273◦ C, en 1 onderverdeling op de Celsiusschaal komt overeen met 1 onderverdeling op de Kelvinschaal. Men telt 273 op bij een temperatuur die in Celsius gegeven is, om de temperatuur in Kelvin te bekomen. Men kan nu enkele formules opstellen om temperaturen van de ene schaal in de andere om te zetten. t( ◦ F) = 1, 8 · t(◦ C) + 32 t( ◦ F) − 32 t(◦ C) = 1, 8 T (K) = t(◦ C) + 273 Men kan uit de formules voor Celsius en Kelvin afleiden, dat een temperatuursverschil, uitgedrukt in Kelvin, gelijk is aan dat temperatuursverschil, uitgedrukt in Celsius. Het is in dit geval nutteloos om een omzetting van Celsius naar Kelvin door te voeren.
1

De Reaumurschaal wordt niet meer gebruikt.

1

1 Inleiding tot de merkbare warmte Men neemt een maatglas. de temperatuur blijft constant op 0◦ C. Het ijs in het water smelt. 2 . in dit geval) waarnemen.1 Inleiding tot de warmteleer 1. gevuld met water van 20◦ C. De moleculen kunnen nu ook tegen de cohesiekrachten in verder van elkaar bewegen.2. e 1.2 Warmte 1. Deze warmte wordt latente warmte genoemd.2. Een temperatuurstijging brengt een stijging van de snelheid met zich mee. Deze bewegingen worden Brownse bewegingen of thermische bewegingen genoemd. geplaatst op een driepikkel met metaalgaas en bunsenbrander. Deze warmte wordt merkbare warmte genoemd. De energie van plaats (potenti¨le energie) neemt hierdoor toe. Men kan hieruit afleiden dat uit die temperatuurstijging ook een stijging van de kinetische energie volgt. Bij het verwarmen kan men geen temperatuurstijging waarnemen. Bij het verwarmen van het water kan men met de thermometer een duidelijke temperatuursverandering (stijging. De warmte dient hier niet voor het opwarmen van het water. De warmte zorgt voor de afbraak van het kristalrooster van het ijs.2 Inleiding tot de latente warmte Men neemt opnieuw een maatglas. geplaatst op een driepikkel met metaalgaas en bunsenbrander. maar voor het smelten van het ijs. De moleculen in deze vloeistof hebben een zekere snelheid v. ditmaal gevuld met water van 0◦ C en ijsblokjes.

∆l = Cte l0 · ∆t Deze constante is afhankelijk van het materiaal van waaruit het staafje gemaakt is.1 Uitzetting van vaste stoffen 2. ∆l l0 · ∆t ∆l = λ · l0 · ∆t λ= of 3 . ∆l ∼ l0 ( ) Als men nu de evenredigheden ( ) en ( ) samenvoegt. Als men dit staafje verhit tot op een bepaalde temperatuur neemt men een uitzetting 2 · ∆l waar. ∆l ∼ ∆t ( ) Neemt men nu een lang dun metalen staafje met lengte l0 . dan kan men een uitzetting 2 · ∆l waarnemen. Herneemt men de proef met hetzelfde staafje. Herneemt men de proef met een staafje met een dubbel zo grote lengte.1 Lineaire uitzetting Men neemt een lang dun metalen staafje. Men verwarmt dit staafje zodat men een temperatuurstijging ∆t bekomt.2 Uitzetting 2. We spreken hier van de lineaire uitzettingsco¨ffici¨nt. Hieruit volgt dat het lengteverschil van de uitzetting recht evenredig is met de beginlengte. en dezelfde temperatuurstijging. Men merkt een uitzetting ∆l. maar met een temperatuurstijging die dubbel zo groot is. ∆l ∼ l0 · ∆t Hieruit volgt dat het quotient van het lengteverschil van de uitzetting met het product van de beginlengte met het temperatuursverschil. kan men een uitzetting 2 · ∆l bemerken. komt men tot het besluit dat het lengteverschil van de uitzetting recht evenredig is met het product van de beginlengte en het temperatuursverschil. voorgesteld door het symbool λ e e (lambda). constant is. Hieruit volgt dat het lengteverschil van de uitzetting recht evenredig is met de temperatuurstijging.1.

De formule wordt dan: ∆l = λ · l1 · ∆t Men kan deze formule nog verder omvormen: ∆l = λ · l1 · ∆t ⇔ l2 − l1 = λ · l1 · ∆t ⇔ l2 = l1 + λ · l1 · ∆t ⇔ l2 = l1 · (1 + λ · ∆t) 2. l2 = l1 · (1 + λ · ∆t) Men kan nu de oppervlakte A2 inschakelen.2 Oppervlakteuitzetting Men neemt een vierkante metalen plaat met lengte l1 en temperatuur t1 . Deze uitzetting kan berekend worden door de formule voor lineaire uitzetting toe te passen. Men zegt “per graden ·◦ Celsius” of “per Kelvin”. Men neemt als beginlengte l0 1m en als temperatuursverschil ∆t 100◦ C. ∆l = λ · l0 · ∆t ⇔ ∆l = 10−5 · 1m · 100◦ C = 103 m = 1mm De uitzetting is amper 0. 2 A2 = l2 2 ⇔ A2 = l2 · (1 + λ · ∆t)2 ⇔ A2 = A1 · 1 + 2 · λ · ∆t + λ2 · ∆t2 4 . Men merkt dat de lengte (breedte) van de plaat iets groter geworden is.2 Uitzetting De eenheid van λ wordt uitgedrukt in m m C = ◦ C−1 = K−1 . Wij mogen dus de beginlengte dus gerust vervangen door de beginlengte l1 bij een willekeurige temperatuur die niet te veel van 0◦ C verschilt. De waarde van λ ligt vrijwel steeds rond de 10−5◦ C−1 . 1% van de oorspronkelijke lengte. De opervlakte hiervan is dus l2 . Men verwarmt deze plaat tot op een bepaalde temperatuur t2 . namelijk l2 . Deze is gelijk aan het kwadraat van de eindlengte l2 .1. De uitzetting is verwaarloosbaar klein in dit geval. We werken nu een voorbeeld uit van een uitzetting.

3 V2 = l2 3 ⇔ V2 = l1 · (1 + λ · ∆t)3 ⇔ V2 = V1 · 1 + 3 · λ · ∆t + 3 · λ2 · ∆t2 + λ3 · ∆t3 De laatste twee termen in de tweede factor zijn hier verwaarloosbaar klein.1 Uitzetting van vaste stoffen De laatste term in de tweede factor is hier verwaarloosbaar klein. Men mag dus deze term gerust weglaten. ⇔ A2 = A1 · (1 + 2 · λ · ∆t) ⇔ A2 = A1 + A1 · 2 · λ · ∆t ⇔ A2 − A1 = A1 · 2 · λ · ∆t ⇔ ∆A = A1 · 2 · λ · ∆t Strikt genomen wordt dit: ∆A = A0 · 2 · λ · ∆t 2. l2 = l1 · (1 + λ · ∆t) Men kan nu het volume V2 inschakelen. Men mag dus deze termen gerust weglaten.3 Kubieke uitzetting Men neemt een metalen kubus met ribbe l1 en temperatuur t1 . namelijk l2 .2.1. Men verwarmt deze kubus tot op een bepaalde temperatuur t2 . Het volume hiervan is dus l3 . ⇔ V2 = V1 · (1 + 3 · λ · ∆t) ⇔ V2 = V1 + V1 · 3 · λ · ∆t ⇔ V2 − V1 = V1 · 3 · λ · ∆t ⇔ ∆V Strikt genomen wordt dit: ∆V = V0 · 3 · λ · ∆t = V1 · 3 · λ · ∆t 5 . Men merkt dat de lengte van de ribbe van de kubus iets groter is geworden. Deze is gelijk aan de derde macht van de eindlengte l2 . Deze uitzetting kan berekend worden door de formule voor lineaire uitzetting toe te passen.

e e α = 3·λ Dit is enkel geldig voor isotrope stoffen (stoffen die in elke richting evenveel uitzetten).4 Verandering van dichtheid Een volumeverandering zorgt voor een verandering van de dichtheid.1. Men bekomt dus: ∆V = Cte V0 · ∆t Deze constante is afhankelijk van het materiaal van waaruit de kubus gemaakt is. De volumeverandering en de temperatuursverandering zijn recht evenredig met het beginvolume. De nieuwe dichtheid ρ2 is dan bijgevolg: ρ2 = = = Men bekomt dus: m V2 m V1 · (1 + α · ∆t) ρ1 1 + α · ∆t 6 . We spreken hier van de kubieke uitzettingsco¨ffici¨nt. De begindichtheid ρ1 is hieruit berekenbaar. komt men tot het besluit dat de kubieke uitzettingsco¨ffici¨nt het drievoud is van de e e lineaire uitzettingsco¨ffici¨nt. e e ∆V ∼ V0 · ∆t of α= De eenheid van α wordt uitgedrukt in Celsius” of “per Kelvin”. Hun product is dan ook recht evenredig met het beginvolume. e Men neemt een lichaam met beginvolume V1 . 2.2 Uitzetting Men kan nu ook anders redeneren. massa m en begintemperatuur t1 . De dichtheid is immers het quoti¨nt van massa van een stof en het volume. voorgesteld door het symbool α (alfa). ρ1 = m V1 Bij een temperatuur t2 is het volume vergroot tot V2 = V1 · (1 + α · ∆t). Men zegt “per graden ∆V = α · V0 · ∆t Als men nu de uitdrukkingen ∆V = V0 · 3 · λ · ∆t en ∆V = α · V0 · ∆t samenvoegt. Men komt dus tot de formule: ∆V V0 · ∆t m m · ◦C = ◦ C−1 = K−1 .

Men kan dus de formules van vaste stoffen gebruiken om de uitzetting voor vloeistoffen te berekenen.2 Uitzetting van vloeistoffen ρ1 1 + α · ∆t ρ2 = Of. We spreken hier van de uitzettingsco¨ffici¨nt van een vloeistof. . voorgesteld door het symbool α (alfa).1. . ).2 Uitzetting van vloeistoffen Vloeistoffen zetten uit zoals vaste stoffen. Verwarmt men beide delen tot op 100◦ C. waarin een ronde uitsparing zit. kolf. Men bekomt dus: ∆V = Cte V0 · ∆t Deze constante is afhankelijk van het type vloeistof. dan blijkt dat de ronde plaat precies in de uitsparing past.5 Holle lichamen Men neemt een vierkante metalen plaat van 0◦ C.2. met de benaderingsformule: ρ2 = = 1 − α · ∆t ρ1 · 1 + α · ∆t 1 − α · ∆t ρ1 · (1 − α · ∆t) 1 + α2 · ∆t2 De laatste term in de noemer is verwaarloosbaar klein. ρ2 = ρ1 · (1 − α · ∆t) = ρ1 − ρ1 · α · ∆t ⇔ ρ2 − ρ1 = −ρ1 · α · ∆t Men bekomt dus: ∆ρ = −ρ1 · α · ∆t 2. Men mag dus deze termen gerust weglaten. Bij 0◦ C past een ander rond metalen plaatje precies in deze uitsparing. Men kan dus besluiten dat holle lichamen uitzetten alsof ze massief waren. 2. De volumeverandering bij de uitzetting van vloeistoffen is recht evenredig met het beginvolume en de temperatuurstijging. . Vloeistoffen komen altijd in contact met vaste stoffen (bekerglas. Men moet dus rekening houden met de uitzetting van het vat. (tekeningetje schijnbare uitzetting) De werkelijke uitzetting van de vloeistof wordt verkregen door de uitzetting van het vat te vermeerderen met de schijnbare uitzetting van het vat. e e ∆V ∼ V0 · ∆t of 7 .

Men komt dus tot de formule: = ◦ C−1 = K−1 . ρ2 = ρ1 1 + α · ∆t De uitzettingsco¨ffici¨nt van een vloeistof kan ofwel de schijnbare uitzettingsco¨ffici¨nt e e e e of de absolute uitzettingsco¨ffici¨nt.3 Uitzetting van gassen Het onderzoek naar de uitzetting van gassen wordt bemoeilijkt door het feit dat de verwarming van gassen op twee verschillende manieren kan gebeuren.2 Uitzetting ∆V V0 · ∆t m m · ◦C α= De eenheid van α wordt uitgedrukt in Celsius” of “per Kelvin”. 2.1 Constante druk Indien men de druk constant houdt. De schijnbare uitzettingsco¨ffici¨nt wordt vrijwel e e e e niet meer gebruikt. De uitzetting van de gassen wordt door drie toestandsfactoren bepaald: de druk. zijn het volume en de temperatuur vrij. 2. ∆V = α · V1 · ∆t ⇔ V2 − V1 = α · V1 · ∆t ⇔ V2 = V1 + α · V1 · ∆t ⇔ V2 = V1 · (1 + α · ∆t) De formule waarmee men de verandering van dichtheid van vaste stoffen kon berekenen. maar men kan het beginvolume V0 hier toch nog vervangen door het volume V1 bij een willekeurige temperatuur die niet te veel van 0◦ C verschilt. het volume. Hieruit volgt: ∆V ∼ V0 · ∆t of ∆V = Cte V0 · ∆t 8 . en de temperatuur. Experimenteel komt men tot de conclusie dat de volumeverandering recht evenredig is met het beginvolume en de temperatuursverandering. Men kan immers verwarmen bij constante druk (variabel volume) of bij constant volume (variabele druk). blijft ook geldig voor vloeistoffen. Men zegt “per graden ∆V = α · V0 · ∆t Vloeistoffen zetten iets meer uit dan vaste stoffen.3.

2. vereenvoudigd: ⇔ ( ) ) nu lid aan lid deelt. e e α= Men komt dus tot de formule: ∆V = α · V0 · ∆t De uitzetting van gassen is dermate groot dat V0 niet meer kan vervangen worden door V1 . bekomt men de volgende V1 V0 · (1 + α · t1 ) = V2 V0 · (1 + α · t2 ) 9 . ∆V = α · V0 · ∆t 1 ◦ −1 · C 273 ⇔ V2 − V1 = α · V0 · (t2 − t1 ) Deze uitdrukking past men nu toe bij t1 = 0◦ C (V1 = V0 ): ⇒ V2 − V0 = α · V0 · (t2 − t0 ) = α · V 0 · t2 ⇔ V 2 = V 0 + α · V 0 · t2 ⇔ V2 = V0 · (1 + α · t2 ) ( ) Deze uitdrukking past men nu nogmaals toe bij t2 = 0◦ C (V2 = V0 ): ⇒ V0 − V1 = α · V0 · (t0 − t1 ) = α · V0 · (−t1 ) = −α · V0 · t1 ⇔ −V1 = −V0 − α · V0 · t1 ⇔ V 1 = V 0 + α · V 0 · t1 ⇔ V1 = V0 · (1 + α · t1 ) Als men de vergelijkingen ( ) en ( vergelijking: ( ) ( ) Of.3 Uitzetting van gassen Deze constante wordt de uitzettingsco¨ffici¨nt van het gas bij constante druk genoemd. e e voorgesteld door het symbool α (alfa). De uitzettingsco¨ffici¨nt van het gas bij constante druk is universeel voor elk gas. α= ∆V V0 · ∆t De waarde van deze constante is echter niet afhankelijk van het type gas.

Voor de grafische interpretatie van deze wet moet men alle punten vinden waarvoor de vergelijking V = V0 + α · V0 · t waar is. 10 . De wiskunde leert ons dat dit de vergelijking van een rechte is. Voor de grafische interpretatie van deze wet moet men op zoek gaan naar de meetkundige punten waar het product van de druk en het volume constant is. Hieruit volgt onmiddelijk de formule: p · V = Cte of p1 · V 1 = p2 · V 2 Deze wet wordt de wet van Boyle-Mariotte genoemd.1: Grafische voorstelling van de wet van Gay-Lussac V1 1 + α · t1 = V2 1 + α · t2 Deze wet wordt de wet van Gay-Lussac genoemd. Men kan de waarde van α bepalen door: V1 1 + α · t1 = V2 1 + α · t2 ⇔ V1 · (1 + α · t2 ) = V2 · (1 + α · t1 ) ⇔ V 1 + V 1 · α · t2 = V 2 + V 2 · α · t1 ⇔ V 1 · α · t2 − V 2 · α · t1 = V 2 − V 1 V2 − V1 ⇔ α= V 1 · t2 − V 2 · t1 2.2 Uitzetting Grafische Voorstelling Wet Gay-Lussac Druk Temperatuur Figuur 2. De kromme die deze punten verbind wordt door de wiskunde een hyperbool genoemd. Deze lijnen van constante temperatuur noemt men isothermen. Deze lijnen van constante druk noemt men isobaren.2 Constante temperatuur Indien men de temperatuur constant houdt.3. Experimenteel komt men tot de conclusie dat de druk recht evenredig is met het volume. zijn het volume en de druk vrij.

3 Uitzetting van gassen Grafische Voorstelling Wet Boyle-Mariotte Druk Volume Figuur 2. Uit de voorgaande wetten van de uitzetting voor gassen leerde men het volgende: V ∼ 1 + α·t 1 V ∼p wet van Gay-Lussac wet van Boyle-Mariotte Deze twee evenredigheden kunnen herschreven worden: V ∼ 1 + α·t p of p·V = Cte 1 + α·t Dit kan worden herschreven onder de vorm van een gelijkheid: p2 · V 2 p1 · V 1 = 1 + α · t1 1 + α · t2 Aangezien het beginvolume V1 gelijk is aan het eindvolume V2 .2.3. Dit leidt tot een nieuwe vergelijking: p1 p2 = 1 + α · t1 1 + α · t2 of p1 1 + α · t1 = p2 1 + α · t2 Deze wet wordt de wet van Regnault genoemd.3 Constant volume Indien men het volume constant houdt. Deze uitdrukking past men nu toe bij t1 = 0◦ C (p1 = p0 ): 1 + α·0 p0 = p2 1 + α · t2 ⇔ p2 = p0 · (1 + α · t2 ) ⇒ ( ) 11 . kan men het volume gerust schrappen. zijn de druk en de temperatuur vrij.2: Grafische voorstelling van de wet van Boyle-Mariotte 2.

Voor de grafische interpretatie van deze wet moet men alle punten vinden waarvoor de vergelijking p = p0 + α · p0 · t waar is. De wet van Regnault zegt dat als de temperatuur verlaagt wordt. en de snelheid van de moleculen. Dit houdt dus ook een daling van de snelheid van de moleculen in. We spreken voortaan van de drukco¨ffici¨nt. Deze lijnen van constant volume noemt men isochoren. de druk ook zal dalen. bekomt men de volgende vergelijking: ( ) − ( ) ⇔ p2 − p1 = p0 · (1 + α · t2 ) − p0 · (1 + α · t1 ) ⇔ p2 − p1 = (p0 + p0 · α · t2 ) − (p0 + p0 · α · t1 ) ⇔ p2 − p1 = p0 · α · t2 − p0 · α · t1 ⇔ ∆p = p0 · α · ∆t Deze vergelijking kan vervangen worden door twee evenredigheden: ∆p ∼ p0 ∆p ∼ ∆t ⇒ ∆p ∼ p0 · ∆t Men kan deze evenredigheden als vergelijking interpreteren: ∆p = Cte p0 · ∆t waarin deze constante gelijk is aan α. De wet van Regnault kan dus here e e schreven worden als: p1 1 + β · t1 = p2 1 + β · t2 2. Bij een temperatuur van −273◦ C is de druk tot 0Pa gedaald. voorgesteld door het symbool β (b`ta). Hier wordt α verkeerdelijk uitzettingsco¨ffici¨nt genoemd. Het volume is immers cone e stant! Er is dus geen sprake van een uitzetting. De moleculen liggen dus stil. en is de snelheid van de moleculen dus ook 0 m . s 12 .4 Opmerkingen Druk De druk van een gas wordt eerste instantie veroorzaakt door de botsingen van de moleculen tegen de wanden van het vat. De wiskunde leert ons dat dit de vergelijking van een rechte is.3.2 Uitzetting Deze uitdrukking past men nu nogmaals toe bij t2 = 0◦ C (p2 = p0 )): ⇒ 1 + α · t1 p1 = p0 1 + α·0 ⇔ p1 = p0 · (1 + α · t1 ) ( ) Als men de evenredigheden ( ) en ( ) nu lid aan lid aftrekt. De druk is dus afhankelijk van de massa (die constant blijft).

3: Grafische voorstelling van de wet van Regnault Wet van Gay-Lussac Ook de wet van Gay-Lussac zal voorzichtig behandeld moeten worden.2. wat onmogelijk is. Men kan dus samenvatten: T (K) = t(◦ C) + 273 13 .3 Uitzetting van gassen Grafische Voorstelling Wet Regnault Volume Temperatuur Figuur 2. Hieruit blijkt ook dat −273◦ C de laagste temperatuur is. Bij deze temperatuur is het volume van het gas ongeveer gelijk aan het volume van het vat. −273◦ C wordt dan ook de absolute temperatuurgrens genoemd. Een kinetisch energie van 0J komt dan ook overeen met een temperatuur van −273◦ C. Bijgevolg komt een temperatuur van 0◦ C overeen met 273K. dan liggen de moleculen stil op de bodem van het vat. Neemt men echter een een vat waarin een gas opgesloten zit bij −273◦ C. verwaarloosbaar klein volume van de moleculen zelf. Men weet dat een temperatuur van −273◦ C overeenkomt met 0K. Dit houdt in dat bij een temperatuur van −273◦ C het volume herleid is tot 0! Men neemt een vat waarin een gas opgesloten zit bij 20◦ C. die kan voorkomen. Kinetische energie van de moleculen De temperatuur is een rechtstreekse maat voor de kinetische energie van de moleculen. Deze wet zegt dat als de temperatuur verlaagt wordt. Het volume van het gas is te herleiden tot een eigen. Hier kan men nu de Kelvinschaal in gebruik nemen. Een temperatuur lager dan −273◦ C zou immers een negatief volume met zich meebrengen. het volume ook zal dalen.

1 en α door 273 ◦ C−1 . Men vertrekt vanuit de wet: p1 1 + α · t1 = p2 1 + α · t2 14 . Men vertrekt vanuit de wet: V1 1 + α · t1 = V2 1 + α · t2 De omzetting gaat als volgt: T = t + 273 ⇔ t = T − 273 Men vervangt nu hierin de temperaturen t1 en t2 door T1 −273 respectievelijk T2 −273.2 Uitzetting 2. Een omzetting naar absolute temperatuur zal dus moeten doorgevoerd worden.5 Gaswetten uitgedrukt in absolute temperatuur Wet van Boyle-Mariotte De temperatuur komt in de wet van Boyle-Mariotte niet voor (deze is constant). Men bekomt dus: V1 1 + α · t1 = V2 1 + α · t2 Na uitwerking bekomt men: V1 T1 = V2 T2 Men kan dus besluiten dat. 0K. Een omzetting naar absolute temperatuur zal dus moeten doorgevoerd worden. Wet van Gay-Lussac De temperatuur komt in de wet van Gay-Lussac voor. bij constante druk. Een omzetting naar absolute temperatuur zal dus nutteloos zijn. Wet van Regnault De temperatuur komt in de wet van Regnault voor.3. Bijgevolg verandert er niets aan de wet zelf. Het enigste verschil is dat alle lijnen nu vertrekken uit het absolute nulpunt. de absolute temperatuur een rechtstreekse maat is voor het volume. Dit kan omgevormd worden tot: V1 V2 = T1 T2 of V ∼T De grafische interpretatie is vrijwel dezelfde.

bij constant volume.3.6 Algemene gaswet Men heeft nu de volgende evenredigheden: 15 .2.4: Grafische voorstelling van Gay-Lussac uitgedrukt in absolute temperatuur De omzetting gaat. 0K. Men bekomt dus: p1 1 + β · t1 = p2 1 + β · t2 Na uitwerking bekomt men: T1 p1 = p2 T2 Men kan dus besluiten dat. als volgt: T = t + 273 ⇔ t = T − 273 Men vervangt nu hierin de temperaturen t1 en t2 door T1 −273 respectievelijk T2 −273. Het enigste verschil is dat alle lijnen nu vertrekken uit het absolute nulpunt. opnieuw. de absolute temperatuur een rechtstreekse maat is voor de druk. Dit kan omgevormd worden tot: p2 p1 = T1 T2 of p∼T De grafische interpretatie is vrijwel dezelfde. 2. 1 en β door 273 ◦ C−1 .3 Uitzetting van gassen Grafische Voorstelling Wet Gay-Lussac Druk Temperatuur Figuur 2.

De constante wordt de soortelijke gasconstante genoemd. bekomt men de volgende vergelijking: p·V = Cte T p2 · V 2 p1 · V 1 = T1 T2 of Deze wet wordt de algemene gaswet genoemd. Soortelijke gasconstante Men kan nu de massa in de betrekking invoeren: p·V ∼m T of p·V = Cte m·T De constante die men hier bekomt is nu nog enkel afhankelijk van de aard van de stof. r= p·V m·T 16 .5: Grafische voorstelling van Regnault uitgedrukt in absolute temperatuur  1  V ∼p V ∼T  p∼T Als men deze drie evenredigheden tesamen neemt. voorgesteld door het symbool r.2 Uitzetting Grafische Voorstelling Wet Regnault Volume Temperatuur Figuur 2. De constante in de uitdrukking zal nog afhangen van de massa van het gas en de aard van het gas.

m = d · ρlucht · V · g waarbij ρlucht = 1. neemt men het volgende: • n = 1mol • p = 101300Pa • t = 0◦ C = 273K • V = 22. die niet afhankelijk is van factoren van buitenaf.3.7 Massaformule van een gas De massa van een gas is afhankelijk van de dichteid en het volume. 0224m3 Hieruit volgt R: R = 8. dat op zijn beurt afhankelijk van de druk en de temperatuur. voorgesteld door het symbool R. R= p·V n·T Na omvorming van de vergelijking bekomt men: p·V = n·R·T Deze formule wordt de formule van Clapeyron genoemd.2.3 Uitzetting van gassen Molaire gasconstante Men kan de nu ook de stofhoeveelheid n in de formule brengen. 4l = 22. Deze constante wordt de algemene gasconstante of molaire gasconstante genoemd. p Tn · pn T 17 . Om de waarde van de algemene gasconstante (molaire gasconstante) R te bepalen. Hierbij komt men tot de volgende evenredigheid: p·V =n T Als men deze evenredigheid als een vergelijking schrijft. 4dm3 = 0. 31 J mol · K 2. 293 dm3 . bekomt men het volgende: p·V = Cte n·T Deze constante is een universele constante.

2 Uitzetting 18 .

De verandering van de bewegingshoeveelheid bij ´en enkele botsing is dan: e ∆p = m · v − (−m · v) = 2 · m · v Gedurende een bepaald tijdsinterval ∆t legt de molecule een weg ∆s = v · ∆t af. d. Aangezien in die tijd een afstand d doorlopen wordt. De molecule beweegt heen en weer over de diameter van het vat. Bij elke botsing tegen de wanden van het vat keert het terug met dezelfde snelheid.1: Beweging van molecule volgens diameter van bolvormig vat 19 . e met massa m en snelheid v.1 Model van een ideaal gas 3.1.3 Kinetische gastheorie 3.1 Enkele molecule bewegende over de diameter Men neemt een bolvormig vat met diameter d. zal het aantal botsingen gelijk zijn aan: v · ∆t ∆s = d d De totale verandering van bewegingshoeveelheid wordt dan: v · ∆t d ∆p = (2 · m · v) · = 2 · m · v 2 · ∆t d v v d v m Figuur 3. In dit vat bevind zich ´en enkele molecule. dit is dus een volkomen elastische botsing.

bewegend over de diameter van het vat. De verandering van bewegingshoeveelheid wordt dan: ∆p = 2 · m · (v · cos α) Tussen twee opeenvolgende botsingen wordt er een kleine afstand. e op de wanden van het vat is dus: ∆ (m · v) ∆t ∆p ∆t 2 · m · v 2 · ∆t d · ∆t 2 · m · v2 d F1 = = = = 3. uitgeoefend door ´en molecule. op de wanden van het vat is dus: 20 .2: Beweging van molecule in bolvormig vat De kracht F1 . Het aantal botsingen tijdens een interval ∆t wordt 2 dan: ∆s v · ∆t = d d · cos α De kracht F1 .3 Kinetische gastheorie v’ v v" v v’ d’ v d/2 m α d Figuur 3. dan is slechts een deel van de totale snelheid verantwoordelijk voor de terugkaatsing. niet bewegend over de diameter van het e vat. namelijk d = 2 · d · cos α = d · cos α afgelegd.1. uitgeoefend door ´en molecule.2 Enkele molecule niet bewegende over de diameter Als de molecule niet volgens de diameter van het vat beweegt.

Men bekomt dus: e F = N · F1 2 · m · v2 = N· d De druk uitgeoefend door deze moleculen is de kracht. verspreid over de volledige oppervlakte van het bolvormig vat.1. zal de totale kracht n keer groter zijn dan de kracht uitgeoefend door ´en molecule.1 Model van een ideaal gas F1 = = v d · cos α 2 · m · v2 d · (2 · m · v · cos α) Men kan dus besluiten dat de kracht gelijk blijft. De uitdrukking p·V = = 1 · N · m · v2 3 2 · N · Ekin 3 Met behulp van de formule van Clapeyron (p · V = n · R · T ) kan men dit nog verder omvormen: 21 . ongeacht de baan van de molecule. 3. bekomt men: N · 2 · m · v2 π · d3 1 · N · m · v2 3 1 2 p·V = = · π· d3 6 Hierin kan men de kinetische energie Ekin = wordt dus: · m · v 2 in brengen.3. wordt dan: F A N · 2 · m · v2 π · d2 · d N · 2 · m · v2 π · d3 p = = = Als men het volume van de bol in deze uitdrukking brengt.3 Meerdere moleculen Indien het vat gevuld is met N moleculen.

en R de molaire gasconstante. De waarde van de constante van Boltzmann kan hieruit berekend worden: Ekin = k = 1. n·R·T = 3 ·k·T 2 n k = R · N is hier de constante van Boltzmann. n Merk op dat N gelijk is aan Nm . 28 · 10−23 J K 22 . 02 · 1023 mol−1 .3 Kinetische gastheorie 2 · N · Ekin 3 Hier is n de stofhoeveelheid. Deze bedraagt 6. Men kan dus besluiten dat de temperatuur recht evenredig is met de gemiddelde kinetische energie van de moleculen van een stof. uitgedrukt in mol. de constante van Avogadro.

etc. Er heeft zich namelijk een energieoverdracht plaatsgevonden.4 Merkbare warmte 4. De omzetting van Joule naar kilowattuur is als volgt: 1kWh = 3. Men noemt de uitgewisselde hoeveelheid energie de warmtehoeveelheid . Een verouderde eenheid is de calorie. waardoor de moleculen verder van elkaar kunnen bewegen.1 Verband tussen warmte en kinetische energie Men neemt twee lichamen met temperatuur T1 respectievelijk T2 (waarbij T2 groter is dan T1 ). kan men een temperatuursverandering bij beide lichamen waarnemen. Men bekomt dus: Q = ∆Ekin of Q = ∆Eth De warmtehoeveelheid Q wordt uitgedrukt in J (Joule) of kWh (kilowattuur). Men meet de tijd nodig om de temperatuur van het water van 20◦ C tot 30◦ C te brengen. Er komt ook potenti¨le energie (cohesie-energie) bij kijken: een temperatuurstijging heeft immers e steeds een uitzetting tot gevolg. Vanuit het lichaam met temperatuur T2 is er energie overgevloeid naar het eerste lichaam. Men krijgt dus: e Q = ∆Eth + ∆Ecoh Deze cohesie-energie is voor vaste stoffen en vloeistoffen echter verwaarloosbaar klein (minder dan 1% van de totale toegevoerde energie). Men kan deze term gerust buiten beschouwing laten. Men kan dus stellen dat de temperatuurstijging recht evenredig is met de tijd: 23 . 4.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen 4. Men merkt op. gevuld met een bepaalde massa water. en verwarmt dit op een driepikkel en bunsenbrander met constante vlam. steeds dezelfde is. van 30◦ C tot 40◦ C. Als men deze voorwerpen met elkaar in contact brengt. dat de tijd nodig om de temperatuur van het water met 10◦ C te doen stijgen. tegen de cohesiekrachten in. Beide lichamen hebben een kinetische energie: (Ekin )1 en (Ekin )2 . 6 · 106 J Merk op dat de warmtehoeveelheid niet enkel bestaat uit kinetische energie.1. Een stijging van de kinetische energie heeft dus ook een stijging van de potenti¨le energie als gevolg. voorgesteld door het symbool Q.2 Verband tussen warmte en temperatuur Men neemt een bekerglas.1.

om dezelfde temperatuurstijging te bekomen. ditmaal met een dubbelzogrote massa water. Dit wil zeggen. Men kan dus stellen: Γ∼m of c= Γ m of c= Q ∆t · m J kg · K De soortelijke warmtehoeveelheid wordt uitgedrukt in Men komt dus tot de volgende formule: Q = c · m · ∆T of J kg · ◦ C . voorgesteld door het symbool Γ (gamma). 24 .3 Verband tussen warmte en massa Men herhaalt de voorgaande proef. Deze constante wordt dan ook de soortelijke warmtecapaciteit genoemd. Men kan dus stellen: Q = cte m Indien men de warmtecapaciteit in de betrekking brengt. merkt men op dat de verwarmingstijd merkbaar kleiner geworden is. krijgt men het volgende: Q∼m of Γ Q = cte of = cte m ∆t · m Als men de proef herhaalt met bijvoorbeeld glycerine in plaats van water. dat de toegevoegde warmtehoeveelheid recht evenredig is met de temperatuurstijging: Q = cte ∆T De evenredigheidsconstante is kenmerkend voor de hoeveelheid warmte dat een lichaam opneemt (afstaat) bij een temperatuurstijging (daling). Q ∼ ∆T of Γ= Q ∆T J K De warmtehoeveelheid wordt uitgedrukt in of ◦C J . voorgesteld door het symbool c. De constante in de bovenstaande uitdrukking zal dus in laatste instantie afhangen van de aard van de stof. 4. dat een dubbelzogrote warmtehoeveelheid toegevoerd moet worden. Men stelt vast dat de tijd twee keer zo groot is. Men kan dus stellen dat de toegevoerde warmte recht evenredig is met de tijd: Q ∼ ∆t Uit deze twee evenredigheden volgt. Men noemt deze constante de warmtecapaciteit van het lichaam. dat de tijden steeds dezelfde zijn.1.4 Merkbare warmte ∆T ∼ ∆t Men merkt op.

25 . Om deze storende uitwisselingen te minimaliseren.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen Niet zelden wordt ook de relatieve soortelijke warmtecapaciteit gebruikt. cr = c cw De relatieve soortelijke warmtehoeveelheid is een onbenoemd getal. Gebieden gelegen aan de zee hebben een zachter klimaat: in de zomer zal het water een groot deel van de energie opnemen. Tenslotte merkt men dat de soortelijke warmtecapaciteit van kwik zeer klein is. wat een frisse zomer betekend. Verder merkt men op dat de soortelijke warmtecapaciteit van water niet gelijk is aan die van ijs. Proefondervindelijk kan men vaststellen dat de soortelijke warmtecapaciteit van water J vrij groot is (4190 · g · K ).1. Dit is een metalen vat (A). Dit kan men ook algebraisch interpreteren: de som van alle uitgewisselde warmtehoeveelheden moet in dit geval nul zijn. 4. Dit heeft een grote invloed op het klimaat. Men bekomt dus: cw · m · ∆T = cw · m · ∆T of Q=Q Men kan dus besluiten dat bij menging van twee stoffen met verschillende temperatuur. Het ene bekerglas vult men met water met massa m en temperatuur T . In de winter zal het water de opgenomen warmte terug afstaan aan het land: de winter zal mild zijn. In het tweede bekerglas doet men water met massa m en temperatuur T . Dit wil zeggen dat een kleine toevoer van warmte een grote temperatuursverandering inhoud.4. geplaatst in een ander vat (B). Q=0 Bij de proef kon men opmerken dat de experimenteel bekomen eindtemperatuur lager ligt dan de berekende eindtemperatuur. voert men de proeven best uit in een calorimeter. de warmtehoeveelheid afgestaan door het warmere lichaam gelijk is aan de warmtehoeveelheid opgenomen door het koudere lichaam. Dit maakt kwik een uitstekende vulvloeistof voor thermometers. Als men deze bekerglazen tenslotte samengiet en de eindtemeperatuur bepaalt.4 Behoud van warmte bij mengproeven Men neemt twee bekerglazen. De soortelijke warmtecapaciteit verandert immers met haar aggregatietoestand. Dit is het gevolg van warmteuitwisselingen met de omgeving. dan komt men tot de conclusie dat de verhouding van de eerste massa tot de tweede massa gelijk is aan de verhouding van de temperatuurstijging van de tweede massa water tot de temperatuurstijging van de eerste massa water: m ∆T = of m · ∆T = m · ∆T m ∆T Men kan beide leden van de tweede uitdrukking vermenigvuldigen met de soortelijke warmtecapaciteit van water (deze is immers constant).

Een eenvoudigere oplossing vind men door de waterwaarde te gebruiken. . gevuld met water met massa m1 en temperatuur T1 . De waterwaarde wordt uitgedrukt in kg of g. . . Men kan dus stellen: Qcal = ccal · mcal · ∆T Het bepalen van de soortelijke warmtecapaciteit van de calorimeter blijkt echter niet haalbaar te zijn.6 Bepalen van de waterwaarde van een calorimeter Men neemt een calorimeter.1.1. om evenveel in temperatuur te stijgen of dalen. De binnenkant van het kleinste vat wordt van een blinkende laag voorzien. Tussen de twee vaten zit er isolatie (kurk. en een bekerglas. het plastiek van het roerstaafje. Warmteverlies door stroming kan men dan voorkomen door het systeem af te dichten met een deksel. waarin openingen voorzien zijn voor een thermometer en een roerstaafje.4 Merkbare warmte In een calorimeter worden de warmteuitwisselingen op drie manieren geminimaliseerd. Deze is gelijk aan (cr )cal · mcal en wordt voorgesteld door het symbool µ. lucht. Men moet immers de soortelijke warmtecapaciteiten van het metaal van binnenste vat. combineren. .5 Waterwaarde De calorimeter zelf wisselt ook warmte uit met de inhoud van het binnenste vat. wat straling voorkomt. Dit voorkomt geleiding. De warmtebalans ziet er dan als volgt uit: • Opgenomen warmtehoeveelheden – Koud water: Q1 = cw · m1 · (Te − T1 ) 26 . gevuld met water met massa m2 en temperatuur T2 . Men giet het water uit het bekerglas in de calorimeter en bepaalt de eindtemperatuur Te . . ). Q = c · m · ∆T c = cH2 O · · m · ∆T cw = cH2 O · cr · m · ∆T = cH2 O · (cr · m) · ∆T De waterwaarde is de massa water die dezelfde hoeveelheid warmte opneemt of afgeeft als het lichaam. . Q = cr · µ · ∆T Uit deze betrekking volgt nog: µ= Γ cw 4. 4. het glas van de thermometer.

1. krijgt men: Q = Q1 + Q2 ⇔ cP b · m2 · (T2 − Te ) = cw · m1 · (Te − T1 ) + cw · µ · (Te − T1 ) Daar cr = c cw . gevuld met water met massa m1 en temperatuur T1 .7 Bepalen van de relatieve soortelijke warmtecapaciteit van een stof Men neemt een calorimeter met waterwaarde µ. Men brengt deze loodkorrels in de calorimeter en bepaalt de eindtemperatuur. bekomt men: cr = (m + µ) · (Te − T ) m2 · (T2 − Te ) 27 . De warmtebalans ziet er dan als volgt uit: • Opgenomen warmtehoeveelheden – Koud water: Q1 = cw · m1 · (Te − T1 ) – Calorimeter: Q2 = cw · µ · (Te − T1 ) • Afgestane warmtehoeveelheden – Warm water: Q = cP b · m2 · (T2 − Te ) Als men de opgenomen warmtehoeveelheden gelijkstelt aan de afgestane warmtehoeveelheden. krijgt men: Q = Q1 + Q2 ⇔ cw · m2 · (T2 − Te ) = cw · m1 · (Te − T1 ) + cw · µ · (Te − T1 ) ⇔ m2 · (T2 − Te ) = m1 · (Te − T1 ) + µ · (Te − T1 ) m2 · (T2 − Te ) − m1 · (Te − T ) ⇔µ = Te − T1 4. waarvan men de relatieve soortelijke warmtecapaciteit wil bepalen.4.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen – Calorimeter: Q2 = cw · µ · (Te − T1 ) • Afgestane warmtehoeveelheden – Warm water: Q = cw · m2 · (T2 − Te ) Als men de opgenomen warmtehoeveelheden gelijkstelt aan de afgestane warmtehoeveelheden. Hierin brengt men een massa m2 loodkorrels met temperatuur T2 van ongeveer 100◦ C.

Wanneer aan een lichaam arbeid wordt geleverd. De isolatie van het toestel is bovendien zeer slecht. 4. De verandering van thermische energie is dan: ∆Eth = W = m · g · n · ∆s Aangezien arbeid en warmtehoeveelheid equivalente grootheden zijn.1. Om de nauwkeurigheid van deze meting te vergroten draaien we de buis in totaal n (bij voorkeur 50) keer om.4 Merkbare warmte 4.9 Bepalen van de soortelijke warmtecapaciteit van een stof Men brengt een massa m loodkorrels (ongeveer 1kg) in een koker (ongeveer 1m lang). waardoor enkel de temperatuur ervan verhoogd wordt. en de warmte veroorzaakt door de wrijvign tegen de wanden. kan men deze aan elkaar gelijkstellen: W = Q ⇔ m · g · n · ∆s = cP b · m · ∆T ⇔ g · n · ∆s = cP b · ∆T Hieruit is de soortelijke warmtecapaciteit van lood te bepalen: cP b = Methode van Joule Men neemt een calorimeter. Door een opening in de zijwand kan men de begintemperatuur T van de loodkorrels bepalen.8 Temperatuurstijging bij arbeidslevering Een temperatuurverandering is niet enkel te bekomen door warmtetoevoer. zodat de loodkorrels verticaal naar beneden vallen. In het midden van de calorimeter 1 g · n · ∆s ∆T Er wordt hier geen rekening gehouden met de warmte opgenomen door de stoppen.1. Men plaatst de buis vertikaal en draait deze nu om. die aan beide uiteinden afgesloten is. Dit komt neer op een totale afstand n · ∆s. Aan de binnekant van het vat worden vast tussenschotten aangebracht. Men meet de afstand ∆s tussen de stapel loodkorrels en het overstsaande uiteinde. dan is de toename aan thermische energie gelijk aan de door het lichaam opgenomen arbeid: W = ∆Eth Warmtehoeveelheid en arbeid zijn equivalente grootheden. 28 . Een arbeidslevering kan immers ook een stijging of daling van de temperatuur tot gevolg hebben. De geleverde arbeid zal dan ook n keer groter zijn. gevuld met water met massa mw . Er werd hier dus een arbeid gelijk aan W = F · ∆s geleverd1 (F = G = m · g).

De omzetting van potenti¨le energie naar kinetische energie is echter e 2 niet volledig: een deel werd door wrijving in de calorimeter omgezet in warmte. in plaats van massa (voorgesteld door m).10 Molaire warmtecapaciteit van een stof Men kan de kwantiteit van een stof ook uitdrukken in stofhoeveelheid (voorgesteld door n).1: Voorstelling van de methode van Joule zit een verticale as. Als men dit gewicht nu loslaat. Aan het einde van dit koord is een gewicht met massa m bevestigd. Hier heeft het gewicht een kinetische e energie 1 · m · v 2 . beginnen draaien. Deze e potenti¨le energie wordt nul als het de grond raakt.1 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen Figuur 4. voorzien van schoepen. zal de as. Door de vaste tussenschotten ontstaat er wrijving tussen het water en de tussenschotten. waaromheen een koord is gewonden.1. De formule Q = c · m · ∆T kan dan geschreven worden als: 29 . en dus ook de schoepen. De neerwaartse beweging van het gewicht is aanvankelijk versneld.4. Men bekomt dus: W = Q ⇔ Epot − Ekin = Q De temperatuurstijging van het water wordt gegeven door: Q = cw · (m + µ) · (Te − Tb ) Uit deze twee betrekkingen kan men dan de soortelijke warmtecapactiteit van water bepalen: cw = 1 m · g · h − 2 · m · v2 (mw + µ) · (Te − Tb ) 4. maar door deze wrijving wordt de beweging in een eenparige beweging omgezet. dat op een hoogte h boven de grond hangt. dat over een katrol loopt. De potenti¨le energie van het gewicht voordat het losgelaten wordt is m · g · h. Boven op deze as is een cilinde bevestigd.

4.2 Verwarming bij constante druk Bij verwarming bij constante druk wordt dit de soortelijke warmtecapaciteit bij constante druk genoemd.2: Verwarming bij constant volume Figuur 4. voorgesteld door het symbool cp .2. dan spreekt men van de soortelijke warmtecapaciteit bij constant volume. J Voor vele vaste stoffen ligt de waarde van de molaire warmtecapaciteit rond de 25 mol · K . De hoeveelheid warmte. 30 .2 Merkbare warmte bij gassen 4.2. wordt gegeven door: Qv = cv · m · ∆T Deze warmtehoeveelheid dient enkel om de thermische energie van het gas te doen stijgen: ∆Eth = Qv 4. Dit wordt de constante van Dulong-Petit genoemd. Als de verwarming bij constant volume gebeurt. waarvoor C van deze waarde sterk afwijkt.4 Merkbare warmte Figuur 4. nodig voor een temperatuurstijging te bekomen.3: Verwarming bij constante druk Q = C · n · ∆T Men noemt C de molaire warmtecapaciteit van een stof. zoals koolstof. Er zijn echter stoffen. Deze wordt uitgedrukt in J J mol · K of mol · ◦ C .1 Verwarming bij constant volume Het verwarmen van gassen gaat steeds gepaard met een stijging van de druk of een stijging van het volume. voorgesteld door het symbool cv .

Het gas levert immers arbeid: de zuiger wordt verplaatst over een afstand ∆s.3 Formule van Mayer Men kan in de vergelijking Qv = Qp − Wp nu ook de molaire warmtecapaciteit brengen. Anderzijds verliest het gas ook energie.4. ∆V 0 V1 V 2 Druk Figuur 4. aangezien het gas een uitwendige arbeid Wp geleverd heeft.4: Uitwendige arbeid De hoeveelheid warmte. Deze arbeid noemt men uitwendige arbeid . wordt gegeven door: Qp = cp · m · ∆T Deze warmtehoeveelheid dient nu niet enkel om de thermische energie van het gas te doen stijgen.2 Merkbare warmte bij gassen Uitwendige Arbeid Volume T1 T2 W = p . De verandering van thermische energie bedraagt dus: Wp = F · ∆s = p · A · ∆Eth = Qp − Wp Men kan dus besluiten dat: Qv = Qp − Wp Als men dit op een (p. De arbeid is namelijk voorgesteld door de oppervlakte van de rechthoek.2. gelijk aan ∆V . kan men ziet dat de arbeid rechtstreeks kan afgelezen worden. 4. Dit wordt dan: Cv · n · ∆T = Cp · n · ∆T − p · ∆V p · ∆V kan men hier vervangen door n · R · ∆T (formule van van Clapeyron: p · V = n · R · T ⇔ p · ∆V = n · R · ∆T ): 31 . aangezien het de warmtehoeveelheid Qp opgenomen heeft. gegeven door: A ∆V = p · ∆V A Het gas wint enerzijds aan arbeid.V)-diagram uitzet. nodig voor een temperatuurstijging te bekomen.

Hieruit volgt: Qv = ∆Eth ⇔ Cv · n · ∆T = 3/2 · k · N · ∆T = 3/2 · k · Nm ⇔ Cv = 3/2 · R De waarde van Cv kan hier expliciet bepaald worden. 4. de thermische energie. is de toegevoerde warmte Qv = Cv · n · ∆T .4 Merkbare warmte Cv · n · ∆T = Cp · n · ∆T − n · R · ∆T Als men de stofhoeveelheid n en het temperatuursverschil ∆T schrapt. Ook Cp kan berekend worden. R is immers gekend. De toegevoerde warmte dient hier enkel voor een stijging van de temperatuur en is dus gelijk aan de verandering van thermische energie. ⇔ Cv = 3/2 · k · N/n Cv = 3/2 · R Cp = 5/2 · R 32 . langs de formule van Mayer om.2. is gelijk aan Eth = 3/2 · N · k · T . krijgt men: Cv = Cp − R Deze formule wordt de Formule van Mayer genoemd. De totale kinetische energie. Indien de verwarming bij constant volume gebeurd.4 Verband tussen R en Cv De kinetische energie van de moleculen is hier Ekin = 3/2 · k · T . Een temperatuurstijging gaat dus gepaard met een recht evenredige stijging van de thermische energie: ∆Eth = 3/2 · k · N · ∆T .

33 . met water gevuld. Bij 79◦ C merken we op dat de naftaline begint te stollen. het stollen. waardoor het mat en zeer broos wordt. 5. De potenti¨le energie (cohesie-energie) e is dus omgezet in kinetische energie (thermische energie). waarvan het stolpunt 18◦ C is. Na enkele minuten verwijderen we de proefbuis uit het water. Als de temperatuur gestegen is tot 79◦ C merkt men dat de naftaline begint te smelten.1 Smelten en stollen Men neemt een proefbuis. Glas is een onderkoelde vloeistof. Dit zorgt voor een continu verloop. zelfs tot onder het stolpunt.1.1. Het inbrengen van een kristal in de vloeistof zal de vloeistof laten stollen. blijft de temperatuur niet noodzakelijk constant. Bij onderkoeling blijft de kinetische energie van de moleculen dalen. Het smelten is de overgang van een vaste toestand naar een vloeibare toestand. Deze zorgt ervoor dat de e moleculen steeds verder van elkaar tegen de cohesiekracthen in kunnen bewegen. Men dompelt deze proefbuis nu onder in een bekerglas. terwijl de temperatuur stijgt tot aan het stolpunt. Bij deze twee overgangen blijft de temperatuur constant1 .5 Latente warmte 5. dat de vloeistof niet stolt bij 48◦ C. is de overgang van een vloeibare toestand naar een vaste toestand. De omgekeerde overgang. die door afkoeling eigenschappen van vaste stoffen heeft gekregen.1 Onderkoeling Men herhaalt de voorgaande proef met natriumthiosulfaat. zoals mengsels. en laten we deze afkoelen. bevindt zich vrijwel steeds in een vloeibare toestand onder deze temperatuur. gevuld met met naftaline. 5. Het kan gebeuren dat oud glas plots kristalliseert. Deze smelting gaat volgens een discontinu verloop. niet-kristallijne stof. Men vind voor het smeltpunt van natriumthiosulfaat 48◦ C. Tijdens het afkoelen merkt men. 1 Dit is enkel het geval bij zuivere stoffen. Men verwarmt dit water en noteert om de halve minuut de temperatuur. maar wel om de potenti¨le energie ter vergroten.2 Cohesie-energie Latente warmte is warmte die enkel dient voor de verandering van de aggregatietoestand. Glycerine. Bij het smelten en stollen van onzuivere stoffen. De stof blijft vloeibaar bij een temperatuur lager dan het smeltpunt. Toegevoerde latente warmte dient niet om de inwendige kinetische energie van een stof te verhogen. Het is een amorfe.

1: Smelten en stollen van naftaline Smelten En Stollen Van Natriumthiosulfaat 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 0 5 10 15 Tijd 20 25 30 35 Temperatuur Figuur 5.2: Smelten en stollen van natriumthiosulfaat 34 .5 Latente warmte Smelten En Stollen Van Naftaline 100 90 80 70 Temperatuur 60 50 40 30 20 0 5 10 15 Tijd 20 25 30 Figuur 5.

De constante wordt de soortelijke smeltingswarmte of soortelijke stollingswarmte genoemd. om een stof te doen smelten.4 Bepaling van de soortelijke smeltingswarmte van ijs Men neemt een calorimeter met gekende waterwaarde µ.1 Smelten en stollen 5. De warmte die voor het smelten van een stof moet toegevoerd worden.5. De warmte nodig om dezelfde stof met dezelfde massa te laten stollen is identiek aan de warmte nodig om dit te doen smelten. gevuld met water met massa m en temperatuur T . De warmtebalans ziet er als volgt uit: • Opgenomen warmtehoeveelheden – IJs: Q1 = (Ls )ijs · m – Smeltwater: Q2 = cw · m · (Te − 0) • Afgestane warmtehoeveelheden – Water en calorimeter: Q = cw · (m + µ) · (T − Te ) Hieruit volgt de soortelijke smeltingswarmte voor ijs. Tijdens het smelten zelf moet er warmte blijven toegevoerd worden om de smelting te laten doorgaan. na gelijkstelling van de warmtehoeveelheden: Q1 + Q2 = Q ⇔ (Ls )ijs · m + cw · m · (Te − 0) = cw · m + µ · T − Te ⇔x = y 35 .3 Soortelijke smeltings. is recht evenredig met de massa van die stof. Q = Cte m De waarde van deze constante is afhankelijk van de aard van de stof. Q∼m of Q m De warmte nodig om een massa m van een stof met soortelijke smeltingswarmte Ls te laten smelten wordt gegeven door de formule: Ls = Q = Ls · m 5.1.en stollingswarmte Bij de voorgaande proeven kon men opmerken dat. er warmte toegevoerd moet worden.1. en wordt voorgesteld door het symbool Ls . Hierin brengt men een ijsblokje van 0◦ C met massa m. Omgekeerd geldt dit ook: men moet warmte blijven onttrekken aan een stof om deze te laten stollen. Bij het stollen komt er warmte vrij.

5 Verandering van volume en dichtheid Men neemt een kroesje. Bij de meeste stoffen gaat het stollen gepaard met een volumevermindering. Vvloeibaar > Vvast ρvloeibaar < ρvast De belangrijkste uitzondering op deze wet is die van water.1. merkt men een indeuking in het oppervlak. gevuld met Naftaline. gevuld met vloeibare paraffine en laat dit stollen. Deze zegt dat een stof bij een drukverhoging steeds het kleinst mogelijk volume inneemt. In vergelijking met andere waarden is dit een zeer grote waarde. Anderszijds gaat het smelten met een volumevermeerdering gepaard. Regel van Thompson Om dit te verklaren moet men de regel van Thompson gebruiken. waarvan het grootste deel onder het water steekt 5. Als men de druk verhoogt door een zwaar gewicht op de zuiger te plaatsen. 5. 36 . Om de Naftaline onder verhoogde druk te doen smelten. Rond dit stuk ijs hangt men een dunne staaldraad waaraan een zwaar gewicht bevestigd is. De vloeistof stolt eerst aan de wand. Men kan hieruit besluiten dat het volume verkleint bij het stollen. Dit is de reden waarom vijvers ’s winters zo traag dichtvriezen en ontdooien. e • ijsbergen. Bij een temperatuur van 80◦ C (smeltpunt van Naftaline) bevind een deel zich in vloeibare toestand en een deel in vaste toestand.1. zal de vloeistof vast worden. zal men de temperatuur moeten opdrijven tot boven 80◦ C. de vloeistof zakt. Men neemt een cilinder met zuiger. en dus ook een vermindering van de dichtheid. • erosie door het bevriezen van water dat in pori¨n gedrongen zit. die een vergroting van de dichtheid tot gevolg heeft.5 Latente warmte Voor de soortelijke smeltingswarmte van ijs vind men 335 J/g. De dichtheid van ijs is immers kleiner dan de dichtheid van water. Dit gedrag heeft enkele gevolgen: • het barsten van waterleidingen bij vorst. stolt verder. Een verhoging van de druk heeft dus een verhoging van het smeltpunt tot gevolg. Als de paraffine volledig gestold is.6 Invloed van druk op het smeltpunt Men neemt een langwerpig stuk ijs dat aan beide kanten ondersteund is. omdat het volume van vast naftaline het kleinst is. enz. Deze proef wordt de proef van Tyndall genoemd. De staaldraad zakt langzaam door het ijs zonder het in twee te snijden.

en de druk in de cilinder verhoogt. Een verhoging van de druk heeft dus geen verhoging.1 Smelten en stollen Druk Temperatuur Figuur 5. zal het ijs smelten en water worden. Als men de temperatuur verlaagt tot onder 0◦ C. Rechts van de rechte bevindt men zich in het vloeistofgebied. zal een deel van het water ijs worden.5.4: Smeltlijn van water De stijgende rechte geeft alle punten waar de stof in vaste en vloeibare toestant voorkomt. De rechte geeft alle evenwichtstoestanden aan waar vaste stoffen en vloeistoffen tegelijkertijd kunnen voorkomen. maar een verlaging van het smeltpunt tot gevolg. De voornaamste uitzondering hierop is water/ijs. Als men een cilinder met zuiger. 37 . gevuld met water en ijs van 0◦ C neemt. De lijn wordt de smeltlijn genoemd. en links van de rechte in het gebied van de vaste stoffen.3: Smeltlijn Druk Temperatuur Figuur 5.

• het vloeistofoppervlak groter is. • de stof vluchtiger is. kunnen aan de vloeistof ontsnappen. Luchtverversing belet de moleculen om terug te keren. die bovenaan afgesloten is met een kraan met een plug. Een lagere druk houd in dat het aantal moleculen boven het vloeistofoppervlak die de moleculen terugkaatsten. Moleculen kunnen enkel langs het oppervlak ontsnappen. zal deze het vacu¨mvet langzaam oplossen. De staaldraad drukt op de bovenste laag.2. en een groter oppervlak wil zeggen dat er meer moleculen tegelijkertijd kunnen ontsnappen. Een aantal dampmoleculen zullen echter teruggekaatst worden in de vloeistof door andere dampen luchtmoleculen boven de vloeistof. 5.1 Verdamping in de dampkring Bij de verdamping in de dampkring spelen enkele belangrijke factoren een rol. • de temperatuur hoger is.2 Verdampen. Een grotere temperatuur zal een groter aantal moleculen de vereiste ontsnappingssnelheid geven. Alle moleculen in een vloeistof zijn voortdurend in beweging. Bij het smelten van de volgende laag wordt er warmte onttrokken aan de vorige laag. dunne glazen buis van ongeveeer 1m. • de luchtdruk lager is. Het kwik stijgt tot op een hoogte van 76 cm. Men zal dus snel moeten werken om de buis u luchtledig te houden. die de molecule kunnen afremmen of in snelheid laten toenemen. 3 Aangezien bij deze proef er ether wordt gebruikt. Zijn ondervinden krachten. koken en condenseren 5. Men plaatst u deze buis in een kwikbak.2.5 Latente warmte Verklaring van de proef van Tyndall Men kan het ijsblok opvatten als een een aantal zeer dunne horizontale lagen. en het ijs onder de staaldraad smelt bijgevolg. zodat het water terug stolt2 . De kans is groot dat als het ijsblok breekt. Moleculen waarvan hun snelheid groot genoeg is. en sluit de buis op de luchtpomp aan en zuigt de lucht er uit. het zal breken op de plaats waar de staaldraad door gezakt is. De Het ijsblok zal niet meer stevig zijn nadat de staaldraad er door is gezakt. die in de buis boven de met vacu¨mvet ingewreven u plug zit. 2 38 . De verdampingsnelheid zal groter zijn wanneer: • de luchtverversing boven het vloeistofoppervlak groter is. Dit proces gaat voort totdat de staaldraad uiteindelijk helemaal door het blok gezakt is. De plug wordt met vacu¨mvet ingewreven3 .2 Verdamping in een afgesloten ruimte Men neemt een lange. 5. minder is. Dit is in feite een buis van Torricelli.

Er zal wel condensatie optreden naarmate het volume verkleint. Onverzadigde damp Als men de temperatuur constant houdt. kan de damp en/of de vloeistof zich in drie situaties bevinden. koken en condenseren kraan heeft een speciale vorm. alsook een stijging van het aantal moleculen. Op slag daalt het kwikniveau: het kwik is verdampt en de etherdamp oefent nu een druk uit op de kwikkolom. is in de grafiek voorgesteld als hyperbool.2 Verdampen. Men kan zo doorgaan. Verzadigde damp Als de druk gelijk is aan de maximumdampdruk.5. tot op een bepaald moment waar verder inbrengen van etherdruppels geen effect meer heeft. is er verzadigde damp en vloeistof. dan is de damp verzadigd en is de druk de maximumdampdruk. De druk die de verzadigde damp uitoefent op het kwik is nu gelijk aan 76cmHg−32cmHg= 44cmHg. De druk van een damp kan. merkt men onmiddelijk een drastische daling van het kwikniveau. aangezien de vloeistof ook verdampt. Een tweede druppel laat het kwikniveau verder dalen. Deze tak AB. 39 . Als men de buis schuin houdt. De druk van een verzadigde damp is dus sterk afhankelijk van de temperatuur. die toelaat om een vloeistof druppel per druppel in de luchtledige ruimte te brengen. en elke druppel die nog bijgevoegd wordt zal als vloeistof boven het kwik blijven staan. Boven de kraan giet men nu een weinig ether. Een temperatuurstijging houdt een stijging van de snelheid van de moleculen in. terwijl de druk gelijk blijft. de maximumdampdruk dus niet overschrijden. De druk van een verzadigde damp is dus onafhankelijk van het volume. Als men de buis waar de dampdruk gelijk is aan de maximumdampdruk eventjes met een brandende lucifer verwarmt. en is dus de wet van Boyle-Mariotte geldig. Wanneer in een afgesloten ruimte een vloeistof en haar damp tesamen voorkomen. voorgesteld door het symbool pmax . Maximumdampdruk De verdamping van een vloeistof in een afgesloten ruimte houdt op wanneer de dampdruk een bepaalde waarde bereikt. Deze verzadigingsdruk is kenmerkend voor het type stof en wordt de maximumdampdruk genoemd. Bij een druk lager dan de maximumdampdruk is de damp onverzadigd en gedraagt zich als gas. Deze tak is de horizontale rechte BC. Deze druk is gelijk aan de athmospherische druk. De ruimte is verzadigd aan etherdamp. zodat een enkel druppeltje ether in de buis valt. Het kwik blijft op een hoogte van ongeveer 32cm staan. Indien de dampdruk lager is dan de maximumdampdruk. ziet men dat het verticale hoogteverschil gelijk blijft: het volume van de damp verkleint. Men draait de kraan voorzichtig open. De druk stijgt dus kwadratisch. kan er geen vloeistof tegelijkertijd met damp in dezelfde ruimte aanwezig zijn. in normale omstandigheden. maar minder dan bij de eerste druppel. verminderd met de druk van de overblijvende kwikkolom.

elk gevuld met een damp of gas dat zich onder een verschillende druk bevind. gedeeltelijk naar het andere vat overvloeien. Als men deze kraan opendraait. zal het gas dat zich onder de grootste druk bevindt. dan is er enkel vloeistof. Om de resulterende druk te berekenen. nemen we eerst een luchtledig vat met volume V1 . Opmerkingen Indien de ethervloeistof niet opgevangen wordt in de holte van de buis moet men strikt genomen ook rekening houden met de supplementaire druk die deze uitoefent op het kwik: patm = pHg + (pmax )ether + (phydrostatisch )ether Niet alleen de ether. voorzien van een kraantje. waaraan een ander vat met volume V2 . maar ook het kwik verdampt.5: Isothermen Vloeistof Als de druk tenslotte hoger is dan de maximumdampdruk.2.3 Wet van Dalton Men neemt twee vaten.5 Latente warmte D Druk C B A Volume Figuur 5. patm = pHg + (pmax )ether + (phydrostatisch )ether + (pmax )Hg 5. Strikt genomen moet men dus ook met de maximumdampdruk van kwik rekening houden. Deze is weinig samendrukbaar en is dus als de sterk stijgende lijn CD voorgesteld. Deze vaten zijn aan elkaar gekoppeld door een buis. 40 . gevuld met een gas of damp dat zich onder een bepaalde druk p2 bevindt. Men kan de wet van Boyle-Mariotte hierop toepassen om de resulterende druk te bepalen. gekoppeld is.

Na het openen van het kraantje zal de volgende gelijkheid de resulterende druk geven. Boven het kwik in het korte been bevindt zich nu niet enkel water.2 Verdampen. koken en condenseren p1 · V1 = p1 · (V1 + V2 ) p1 · V 1 ⇔ p1 = V1 + V2 Anderszijds kan men ook het luchtledige vat opvullen met een gas en het andere vat luchtledig maken. Het is gedeeltelijk gevuld met kwik. De maximumdampdruk van water is dus nu gelijk aan de atmosferische druk. Een kookpuntverklikker bestaat uit een dun J-vormig buisje waarvan het korte been gesloten is. pres = p1 + p2 p2 · V 2 p1 · V 1 + = V1 + V2 V1 + V2 p1 · V 1 + p2 · V 2 = V1 + V2 In het algemeen kan men stellen dat de resulterende druk het volgende is.4 Koken Om het kookverschijnsel te bestuderen. elk gevuld met een gas onder verschillende druk. p2 · V2 = p2 · (V1 + V2 ) p2 · V 2 ⇔ p2 = V1 + V2 Als men nu twee vaten neemt. lange been staat. dan zal de resulterende druk gelijk zijn aan de som van de partieeldrukken p2 en p2 . zal men merken dat het kwikniveau van het lange been gelijk wordt aan het niveau in het korte been. Het koken van een zuivere vloeistof grijpt onder een bepaalde druk steeds plaats bij een bepaalde temperatuur.5. Boven de kwikdraad in het korte been bevind zich luchtvrij water. pres = pi · V i Vi 5. maar ook waterdamp. Dit wil zeggen dat de druk boven het kwik in het korte been gelijk is aan de druk boven het kwik in het lange been. Als men het water in de kolf nu aan de kook brengt. voorzien van een kookpuntverklikker en een dun buisje. Het gas bevind zich hier onder een druk p1 .2. neemt men een glazen kolf. en het lange been open. om overvloedig stoom af te voeren. zodat het kwikniveau in het korte been boven het kwikniveau in het open. Deze is afhankelijk van de aard van de stof en wordt het 41 .

zal een stijging van de druk een stijging van de kooktemperatuur als gevolg hebben. ofwel hoogtebepaling. spreekt men van het normaal kookpunt. Men bekomt dus dat ∆Tk ∼ ∆p ∆Tk ⇔ = Cte ∆p = 28 · 10−5 ◦C Pa ( ) Ook de hoogt is afhankelijk van de druk. niet enkel de kooktemperatuur. Een klein stuk van de kooklijn kan men interpreteren als rechte. Een klein deel van de hyperbool kan hier ook als rechte ge¨ ınterpreteerd worden. Merk op dat een vloeistof zal verdampen bij elke temperatuur. Omgekeerd geldt ook: een daling van de druk aan het vloeistofoppervlak zal een verlaging van de kooktemperatuur als gevolg hebben. Als de druk gelijk is aan de atmosferische druk.6: Temperatuurstijging bij drukverandering kookpunt genoemd. Een toepassing op dit verschijnsel vindt men in de hypsometrie.5 Latente warmte ∆p Druk ∆T Temperatuur Figuur 5. 08 m Pa ( ) 42 . Invloed van de druk op het kookpunt Aangezien een vloeistof slechts kookt wanneer de maximumdampdruk gelijk is aan de druk die aan het vloeistofoppervlak heerst. Men bekomt dus dat ∆h ∼ ∆p ∆h = Cte ⇔ ∆p = −0.

Bij constante druk (isobare condensatie) zal men de temperatuur moeten laten dalen totdat deze gelijk wordt aan de kooktemperatuur. bekomt men ( ) ∆h ∆p = · ( ) ∆p ∆Tk ⇔ ∆h ∆Tk m −0. zelfs al is deze in de verzadigingstoestand. koken en condenseren ∆h Hoogte ∆p Druk Figuur 5. Men bekomt de schuine rechte XC.a. Men bekomt de vertikale rechte XA. Men kan om de beurt ´en e toestandsfactor constant houden. 08 Pa ◦ = C 28 · 10−5 Pa m = −285 ◦ C Dit wil zeggen dat een stijging van 285m in hoogte een verlaging van het kookpunt met 1◦ C als gevolg heeft.2. 43 . Oververzadiging Een condensatie kan alleen doorgaan wanneer er in de omgeving zogenaamde condensatiekernen zijn. Deze kunnen o. zal de damp niet condenseren.5. 5.2 Verdampen. Bij constante temperatuur (isotherme condensatie) zal men de druk moeten opdrijven totdat de druk gelijk wordt aan de maximumdampdruk pmax .7: Drukdaling bij hoogteverandering Als men de vergelijkingen ( ) en ( )door elkaar deelt. Men bekomt de horizontale rechte XB. Bij constant volume (isochore condensatie) zal men de stof moeten afkoelen terwijl men de druk verlaagt. Indien deze niet aanwezig zijn. stofdeeltjes of ionen zijn.5 Condenseren van dampen De condensatie van dampen kan op drie manieren gebeuren.

Hierdoor is de damp in de warme kolf niet meer verzadigd en verdampt de vloeistof verder. Men kan dus zeggen dat Q = Cte m waarbij de constante nog afhankelijk is van de aard van de stof. De dampdruk in de warme kolf is groter dan deze in de koude. waardoor er steeds meer damp in de koude kolf terechtkomt. Hierbij wordt een kolf met het te destilleren mengsel verwarmd. 5. waardoor een koelvloeistof geleid wordt. grotere buis. E´n van de kolven plaatst men in warm. Q∼m of Q = Lv · m 44 . Een toepassing hierop is de Liebigkoeler . dat door een buis geleid en tenslotte in een ander recipi´nt geleid wordt. Deze constante is de soortelijke verdampingswarmte of de soortelijke condensatiewarmte van een stof.5 Latente warmte A Druk B C X 0K Temperatuur Figuur 5.of alcoholvloeistof zich in de kolf in het lauwe water verzamelt. voorgesteld door het symbool Lv . Er ontstaat dus een dampstroming.6 Soortelijke verdampingswarmte Proefondervindelijk kan men vaststellen dat de verdampingwarte afhankelijk is van de massa van de stof. waardoor er damp van ´en van de bestanddelen van het mengels e ontstaat.8: Condenseren van een damp Distillatie Twee luchtledige kolven zijn met elkaar verbonden en bevatten een weinig ether of alcohol. terwijl de damp in de koude kolf condenseert. Dit blijt doorgaan totdat alle vloeistof in deze kolf verzameld is.2. Dit wordt de wet van Watt. Om e deze buis zit een andere. de andere in lauw water. of ook nog de wet van de koude wand genoemd. Men merkt op e dat er steeds meer ether. zodat de dampen in de kleinere buis condenseren.

2. H2 en dergelijke was echter niet mogelijk met deze methode.2. waardoor de verzadigde damp condenseerde. met daarboven CO2 gas. doordat de dichtheden van de vloeistof en de damp sterk verschillend zijn. Als de kooktemperatuur bereikt wordt. Faraday slaagde erin om Cl2 en CO2 vloeibaar te maken. Men laat de temperatuur nu dalen. Op kamertemperatuur kan men duidelijk de vloeistofmeniscus onderscheiden. maar ook om de zuiger omhoog te duwen. Deze gassen worden dan ook condenseerbare gassen genoemd. Het vloeibaar maken van CH4 .7 Uitwendige arbeid bij verdampen Men neemt een cilindervormig vat. Men brengt deze buis nu in een bekerglas gevuld met water. maar die gemakkelijk in deze toestand te verkrijgen zijn. Een lichte drukstijging of temperatuurdaling is voldoende om de damp te laten condenseren. hoe meer de zuiger zal stijgen. Zolang de kooktemperatuur niet bereikt is. blijft de meniscus ontbreken. N2 . Kritische temperatuur Men neemt een dikwandige glazen buis gevuld met vloeibaar CO2 . afgesloten met een beweegbare zuiger. De toegevoerde warmte zal hier niet enkel dienen om de moleculen verder van elkaar te brengen (dus om de cohesieenergie te doen stijgen). Als men nu langzaam de temperatuur van dit water verhoogt. Bij een temperatuurstijging kwamen de gassen vrij. die de zuiger omhoog zal duwen. zodat de damp verzadigd werd. Door de grote hoeveelheid gas die ontwikkeld werd. ontstaat er geen damp. O2 . Men warmte deze vloeistof op. Als men de temperatuur nog meer opvoert. door het warme water geleidelijk te vervangen door koud water.2 Verdampen. 45 . De verrichte arbeid is echter klein ten opzichte van de warmte die de cohesieenergie laat stijgen. Dampen worden stoffen genoemd die bij kamertemperatuur niet in gasvormige toestand voorkomen. dan kan men zien dat de vloeistofmeniscus steeds moeilijker zichtbaar wordt. waarvan het gewicht te verwaarlozen is. Men noemde deze gassen permanente gassen. Bij deze temperatuur hebben vloeibaar en dampvormig CO2 dezelfde dichtheid. Cl2 . Er treed lichtbreking op aan het vloeistofoppervlak.5. steeg de druk enorm. Onder de zuiger bevind zich een vloeistof. en bij 31◦ C verdwijnt deze volledig. Gassen zoals CO2 . NH3 en C2 H4 zijn gemakkelijk verkrijgbaar in vloeibare toestand. zal er damp gevormd worden. 5.8 Onderscheid tussen gassen en dampen Onder gassen verstaat men de stoffen die bij kamertemperatuur in de gastoestand voorkomen. Het andere uiteinde werd ondergedompeld in een ijsbad. 5. koken en condenseren De soortelijke verdampingswarmte wordt meestal gegeven in J kg . Bij een temperatuur van 31◦ C komt de meniscus langzaam terug te voorschijn. Hoe meer er verwarmd wordt. Hiervoor bracht hij de uitgangsstoffen in het ene einde van een sterke gesloten glazen buis.

Een damp kan boven deze temperatuur niet vloeibaar gemaakt worden. totdat deze dichtheden gelijk zijn. die kenmerkend is voor de stof. De lijn stopt 46 . onafhankelijk van de grootte van de druk. Er is geen verandering van aggregatiestoestand meer bij deze temperatuur.5 Latente warmte Dichtheid K Temperatuur Figuur 5.9: Dichtheid in functie van temperatuur Soortelijke Verdampingswarmte K Temperatuur Tk Figuur 5. Aangezien vloeistof en verzadigde damp bij deze temperatuur identiek zijn. zal de soortelijke verdampingswarmte voor de kritische temperatuur nul worden. In een afgesloten ruimte zal dus de dichtheid van een verzadigde damp blijven stijgen. wordt de kritische temperatuur genoemd. De dampdruklijn of kooklijn gaat niet voorbij de kritische temperatuur. Bij de kritische temperatuur hoort ook een kritische druk en een kritische dichtheid. Anderszijds neemt de dichtheid van de vloeistof af bij een temperatuurstijging. Deze temperatuur. en de dichtheid van de vloeistof blijven dalen. Bij deze temperatuur zijn vloeistof en verzadigde damp identiek. wat de dichtheid van deze damp doet stijgen.10: Verandering van de soortelijke verdampingswarmte De verwarming van een damp zorgt ervoor dat er meer vloeistofmoleculen in verzadigde damp overgaan.

2 Verdampen.5. Isothermen van Andrews CO2 is een gas dat bij gewone druk en temperatuur merkbaar afwijkt van een ideaal gas. Hierbij kwam hij tot een reeks isothermen die hieronder zijn weergegeven. totdat deze een verzadigingstoestand bereikt.11: Kooklijn met kritisch punt K pk Druk K T=Tk Volume Figuur 5. waarna een volumeverkleining een enorme drukstijging inhoudt (vloeistoftak): de stof is immers vloeibaar geworden. koken en condenseren pk K Druk Temperatuur Tk Figuur 5. 47 . Uit de grafiek blijkt dat CO2 zich op twee verschillende manieren kan gedragen. verlopen de isothermen zoals die voor een damp: bij een volumevermindering stijgt de druk hyperbolisch (damptak). dat onderzocht werd door de Ier Andrews. Daarna volgt de condensatie: de druk blijft gelijk (co¨xistentietak). Deze tak eindigt wanneer de e condensatie voltooid is. afhankelijk van de temperatuur.12: Isothermen van Andrews bij het kritisch punt K. Voor een temperatuur lager dan de kritische temperatuur.

die de uiteinden van alle co´xistentietakken verbindt. De klokvormige kromme. Boven de isotherme die door het kritisch punt loopt. vermindert met het volume van de moleculen. bekomt e men het toestandsoppervlak of toestandsdiagram.5 Latente warmte gas vloeistof Druk K vloeistof + verzadigde damp onverzadigde damp Volume Figuur 5. en dat deze geen afmetingen hebben. V en T nu in ´en enkele grafiek combineert. Men kan de grafiek nu onderverdelen in vier gebieden. Bij een temperatuur e gelijk aan de kritische temperatuur is deze tak niets meer dan een buigpunt geworden. voorgesteld door het symbool b. covolume genaamd. Gasmodel van Van der Waals Wanneer de temperatuur van een gas zich sterk boven de kritische temperatuur bevindt. dat deze met andere woorden stoffelijke punten zijn. Als de temperatuur echter dichter bij de kritische temperatuur komt. Het volume waarin een molecule zich kan bewegen is het volume van het vat. verkrijgt men het gasgebied. Links van de grenslijn bevindt zich het vloeistofgebied. Bij een temperatuur niet ver boven de kritische temperatuur zal deze weliswaar nog een knik vertonen. voldoet deze formule niet meer. Bij grote dichtheden zijn de afmetingen van de moleculen niet langer te verwaarlozen ten opzichte van het volume van het vat waarin deze zich bevinden. noemt e men de grenslijn. waarbij geen enkele molecule invloed heeft op andere moleculen. Deze formule geldt immers voor een ideaal gas. dan geld de formule van Clapeyron: p · V = n · R · T . Bij temperaturen hoger dan de kritische temperatuur is de vorm van de isothermen vrijwel dezelfde als die van ideale gassen. Onder de grenslijn is er het gebied dat de vloeistof en de verzadigde damp voorstelt. Men bekomt dus 48 .13: Isothermen van Andrews Bij hogere temperaturen wordt de co´xistentietak steeds korter. Toestandsoppervlak Als men de drie toestandsfactoren p. rechts het dampgebied.

koken en condenseren te m pe ra tu u r gas vloeistof vloeistof + onverzadigde damp vast + vloeibaar vast verzadigde damp druk vast + verzadigde damp volume Figuur 5. 49 . waarin het gas aanwezig is dat men vloeibaar wil maken. In deze vloeistof zit een vat. Men laat daarom een vloeistof snel verdampen. in temperatuur daalt. De gaswet van Van der Waals wordt dus p= n·R·T V −b of p+ a V2 · (V − b) = n · R · T Cascademethode van Pictet Het principe van de cascademethode van Pictet berust op de eigenschap dat een vloeistof dat verdampt zonder warmtetoevoer. Deze wordt best weergegeven door de uitdrukking Va2 .14: Toestandsoppervlak p · (V − b) = n · R · T Bij grote dichtheden komen de moleculen zo dicht bij elkaar dat de onderlinge krachten tussen de moleculen. die afhankelijk is van de dichtheid.5. Voor een molecule die zich bij de wand bevindt is de resulterende kracht echter niet gelijk aan nul. aangezien deze naar het inwendige van het vat wordt getrokken.2 Verdampen. niet langer verwaarloosbaar zijn. De gemeten druk van het gas dient dus vermeerdert te worden met de cohesiedruk . zodat de resulterende kracht gelijk is aan nul. Voor een molecule die zich in het inwendige van het vat bevindt. werken er krachten langs alle kanten. de cohesiekrachten.

Het afgekoelde gas stroomt dan terug door een buis B. waarbij de zuiger snel van het gas verwijderd wordt. Men vult deze met enkele druppels alcohol. Deze maakt het mogelijk om elk gas in vloeibare toestand te verkrijgen. Als men de zuiger herhaaldelijk snel indrukt. die de aanvoerbuis A omringt. en gebeuren dus zonder energieverlies (als dit niet zo zijn zouden de moleculen steeds trager bewegen en zou het absolute nulpunt na enige tijd bereikt worden). waarna de cyclus opnieuw kan beginnen. Dit is niet het geval indien de wand niet langer stilstaat maar beweegt. Om dit te demonstreren neemt men een glazen fles. De temperatuur daalt hierdoor drastisch. zodat de vlam er in gezogen wordt. Bij sampenpersing beweegt de zuiger naar het gas toe. Als het gas uiteindelijk vloeibaar is geworden. zodat de temperatuur van het gas ook stijgt.5 Latente warmte 5. De botsingen van de moleculen tegen de wand zijn volkomen veerkrachtig. Deze wordt dan verder door een lange spiraalvormige buis A naar het reservoir R geleidt. zodat er geen oververzadiging kan optreden. Men houdt dan een brandende lucifer boven het kraantje en opent dit. De gemiddelde snelheid van de moleculen in het gas stijgt. 50 . Dit zorgt voor een verdere afkoeling van het gas. Hierna zuigt men eerst wat lucht uit de fles en sluit de kraan. dan zal het schietkatoen plots ontvlammen. expandeert de ingesloten lucht. afgesloten door een kraantje. dit komt neer op een temperatuurdaling. om een verwarming van het gas te voorkomen.2. waarin men een propje schietkatoen legt. gestuurd. en condenseert de alcoholdamp: men ziet een witte nevel. Het gas wordt eerst in een compressor geleidt. zodat de molecule met een grotere snelheid terugkeert. Bij een snelle expansie. Dit zorgt voor condensatiekernen in de fles. indien de temperatuur van het gas reeds lager is dan de temperatuur van de voorkoeling. waar er een druk heerst die 20 maal lager licht. Als men dan het kraantje opendraait. Daarna blaast men in de fles en sluit het kraantje. zullen de moleculen een snelheidsvermindering ondergaan wanneer deze tegen de zuiger aanbotsen. Van hieruit wordt het gas door een voorkoeling geleidt (deze kan bijvoorbeeld vloeibaar N2 of snelverdampende ammoniak zijn).9 Temperatuurdaling door arbeidslevering bij gassen Snelle compressie en expansie van een gas Men neemt een dikwandige glazen buis die onderaan gesloten is. Machine van Linde Een toepassing van deze snelle expansie vindt men in de zogenaamde machine van Linde. Het gas stroomt dan terug naar de compressor. Merk op dat de voorkoeling moet weggehaald worden. waar het onder een druk van ongeveer 200 maal de atmosferische druk komt te staan. en wacht tot de temperatuur van de lucht in de fles gelijk wordt aan de begintemperatuur. Bij een botsing van een molecule tegen een stilstaande wand zal de molecule terugkeren met eenzelfde snelheid. kan men dit aftappen langt een kraantje in het reservoir.

gekenmerkt door een unieke druk en temperatuur.1 Sublimatie in de dampkring Men neemt een proefbuis.3. gevuld met jodiumschilfers. Het gebied onder deze lijn stelt toestanden voor waarbij de stof enkel in onverzadigde toestand voorkomt. Deze maximumdampdruk hangt af van de temperatuur. Men kan ook vaststellen dat. Men bereikt dus een evenwichtstoestand. kan men verwachten dat de sublimatie van een stof in een afgesloten ruimte zal stoppen wanneer de druk in deze ruimte een maximumwaarde bereikt. Dit punt.3 Tripelpunt Bij steeds hogere temperaturen zal de dampdruk boven de vaste stof stijgen.2 Sublimatie in een afgesloten ruimte Aangezien het sublimeren een grote analogie vertoont met het verdampen.5.T)-diagram voorgesteld door de sublimatielijn. er zich kristallen vormen op de wanden van de proefbuis.15: Toestandsdiagram 5. tot bij een bepaalde temperatuur waarbij deze zal smelten. bij het afkoelen van het geheel. Men merkt dat er zich violette dampen boven de schilfers vormen. de kenmerkende temperatuur tripelpuntstemperatuur . waarbij eenzelfde stof in vaste. Men verwarmt de onderkant van deze proefbuis door deze in kokend water te steken. vloeibare en dampvormige toestand voorkomt.3 Sublimeren vast Druk smeltl ijn vloeibaar K koo klij n gas el sub li m at i ij n onverzadigde damp Temperatuur Figuur 5. en wordt in het (p. 5. wordt het tripelpunt genoemd. Elk punt van deze lijn stelt een toestand voor waarbij vaste stof en verzadigde damp tegelijkertijd aanwezig zijn.3.3 Sublimeren 5. Het jodium is niet gesmolten. 51 .3. aangezien de smelttemperatuur niet bereikt werd. 5. Het gebied boven deze lijn stelt toestanden voor waarbij de stof uitsluitend in vaste toestand voorkomt. De kenmerkende druk wordt de tripelpuntsdruk genoemd.

5 Latente warmte 52 .

Het rendement wordt voorgesteld door het symbool η (`ta).1 Eerste thermodynamische hoofdwet De eerste hoofdwet van de thermodynamica drukt het behoud van energie uit. • Q de afgevoerde warmte. 6. Q=W +Q 6. • ∆Ecoh de verandering van inwendige potenti¨le energie. e • Q de toegevoerde warmte. De tweede thermodynamische hoofdwet formuleert dit.2 Tweede thermodynamische hoofdwet Het is onmogelijk om warmte volledig om te zetten in arbeid.3 Rendement van een machine Onder rendement van een machine verstaat men de verhouding van de geleverde arbeid tot de toegevoerde warmte.6 Hoofdwetten van de thermodynamica 6. • W de geleverde arbeid. ∆Eth + ∆Ecoh = (Q − Q ) + (W − W ) Hierin is: • ∆Eth de verandering van inwendige kinetische energie. e η= Aangezien Q = W + Q geld dus ook dat η= Q−Q Q of η =1− Q Q W Q Bijgevolg is het rendement steeds kleiner dan 1. 53 . • W de ontvangene arbeid. Er wordt steeds warmte aan de omgeving afgestaan.

6 Hoofdwetten van de thermodynamica 54 .

. . . . . . . . .15 Grafische Grafische Grafische Grafische Grafische voorstelling voorstelling voorstelling voorstelling voorstelling van van van van van de wet van Gay-Lussac . . . . . . . . . . . . 20 Voorstelling van de methode van Joule Verwarming bij constant volume . . . . . . . . . . . . . . . . . . Isothermen van Andrews . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Toestandsoppervlak . . . . . Isothermen van Andrews .11 5. . . . . . . . . . . .6 5. . . . . . . . Verwarming bij constante druk . .1 3. . . .2 2. . de wet van Boyle-Mariotte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10 5. .3 2.5 3. . . . . Condenseren van een damp . . . .1 5. . . . . . . . . . 19 Beweging van molecule in bolvormig vat .13 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 4. . . . . . . . . . . . . Isothermen . . . . Smeltlijn . . . . . . . .4 2. . . . Smelten en stollen van natriumthiosulfaat . . Toestandsdiagram . . . . . . . . . . . . . Dichtheid in functie van temperatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smeltlijn van water . . . . . . . . . . . . . . . . . Gay-Lussac uitgedrukt in absolute temperatuur Regnault uitgedrukt in absolute temperatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 4. . . . . . . . . . .9 5. . . . . . . .7 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Verandering van de soortelijke verdampingswarmte Kooklijn met kritisch punt K . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 . . . . . . . Drukdaling bij hoogteverandering . 10 11 13 15 16 Beweging van molecule volgens diameter van bolvormig vat . . . . . . .5 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 5.2 4. . . . . . . . Uitwendige arbeid . . . . .1 2.4 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . de wet van Regnault . . . . . . . . . . . . . . . Temperatuurstijging bij drukverandering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8 5. . . . . 29 30 30 31 34 34 37 37 40 42 43 44 46 46 47 47 48 49 51 Smelten en stollen van naftaline . . . . . . . . . . . . . . . . .3 5. .2 5. . . . . . . . . . . . . .Lijst van figuren 2. . . . . . . . . . . .12 5. . .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful