T.C.

ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI SİYASET BİLİMİ VE KAMU YÖNETİMİ BİLİM DALI

KORPORATİZM VE TÜRKİYE’DE TEK PARTİ YÖNETİMİ (1930 - 1945)

Doktora Tezi

Demirhan F. ERDEM

Tez Danışmanı Prof. Dr. Mehmet Ali AĞAOĞULLARI

Ankara - 2007

T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI SİYASET BİLİMİ VE KAMU YÖNETİMİ BİLİM DALI

KORPORATİZM VE TÜRKİYE’DE TEK PARTİ YÖNETİMİ (1930 - 1945)

Doktora Tezi

Tez Danışmanı:

Tez Jürisi Üyeleri Adı ve Soyadı
.................................................................... .................................................................... .................................................................... .................................................................... .................................................................... ....................................................................

İmzası
........................................ ........................................ ........................................ ......................................... ......................................... .........................................

Tez Sınavı Tarihi ..................................

II

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE

Bu belge ile, bu tezdeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplanıp sunulduğunu beyan ederim. Bu kural ve ilkelerin gereği olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçları andığımı ve kaynağını gösterdiğimi ayrıca beyan ederim.(……/……/200…)

Tezi Hazırlayan Öğrencinin Adı ve Soyadı

……………………………………… İmzası ………………………………………

I

İÇİNDEKİLER GİRİŞ…………………………………………………………………………………1 BİRİNCİ BÖLÜM I. KORPORATİZM: KAVRAMSAL, TARİHSEL VE KURAMSAL ÇERÇEVE ………………………………………………………………………….. 8 A. KORPORATİZM KAVRAMI VE KORPORATİST UYGULAMALAR ..... 8 1. KORPORATİZM KAVRAMI..................................................................... 9 2. KORPORATİST UYGULAMALARIN VARLIK KOŞULLARI, AMAÇLARI VE MEKANİZMALARI............................................................. 15 B. TARİHSEL GELİŞİM SÜRECİ İÇERİSİNDE KORPORATİZM............... 18 1. KAPİTALİZM ÖNCESİ KORPORATİZM .............................................. 18 a) Loncaların Yükselişi .............................................................................. 20 b) Lonca Sistemi......................................................................................... 23 c) Loncaların Düşüşü ................................................................................. 34 2. KAPİTALİST KORPORATİZM............................................................... 37 a) Klasik Korporatizm................................................................................ 37 1- Korporatist Düşünce .......................................................................... 38 2- Korporatist Düşünürler ...................................................................... 42 a- Emile Durkheim ............................................................................. 43 b- Léon Duguit ................................................................................... 48 3- Korporatizmin Yükselişi: Ekonomik ve Siyasal Nedenler ................ 52 4- Korporatizm, Diktatörlük ve Demokrasi............................................ 58 b) Yeni Korporatizm (Neo-Korporatizm) .................................................. 61 C. KURAMSAL BAĞLAMDA KORPORATİZM ........................................... 68 1. TOPLUMSAL YAŞAMIN ÇEŞİTLİ ALANLARINDA “KORPORATİF” UNSURLAR VE “KORPORATİST” SİSTEMLER ........... 68 a) Düşünsel, Ekonomik ve Siyasal Alanlarda Korporatizm....................... 68 b) “Korporatif” Uygulamalar ve “Korporatist” Sistemler.......................... 71 2. KORPORATİZMİ SINIFLANDIRMA ÇABALARI VE KORPORATİZM TÜRLERİ ............................................................................. 73 a) Korporatizm ve Çeşitli Sınıflandırma Girişimleri ................................. 74 b) Toplumsal Korporatizm - Devlet Korporatizmi Ayrımı ........................ 82 D. KLASİK KORPORATİZM ......................................................................... 104 1. BİR TEPKİ OLARAK “KLASİK KORPORATİZM” ............................ 105 a) Liberalizme Tepki Olarak “Klasik Korporatizm”................................ 105 b) Sosyalizme Tepki Olarak “Klasik Korporatizm”................................. 109 2. KORPORATİST ÇÖZÜM: KLASİK KORPORATİZM ........................ 111 a) Düşünsel Alanda “Klasik Korporatizm”.............................................. 120 1- Birey, Özürlük, Eşitlik ve Demokrasi .............................................. 120 2- Sınıf .................................................................................................. 131 3- Devlet ve Toplum............................................................................. 135 4- Parti .................................................................................................. 140 5- Şef .................................................................................................... 141 b) “Klasik Korporatizm”in Ekonomik Alandaki Uygulamaları............... 143 1- Faşist Sendikalizm ........................................................................... 144

II

2c)

Korporatizm ..................................................................................... 147 “Klasik Korporatizm”in Siyasal Alandaki Uygulamaları .................... 151 İKİNCİ BÖLÜM

II.

TÜRKİYE’DE TEK PARTİ YÖNETİMİ VE KORPORATİZM ................... 158 A. TARİHSEL TEMELLER: KORPORATİZMİN OSMANLI-TÜRK TOPLUMUNA GİRİŞİ VE ETKİLERİ .............................................................. 158 1. İMPARATORLUK DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA KORPORATİST DÜŞÜNCE ................................................... 163 a) Halkçılık ve Meslekçilik ...................................................................... 163 b) Ziya Gökalp.......................................................................................... 166 2. İMPARATORLUK DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA KORPORATİF UYGULAMALAR ......................................... 175 a) İttihat ve Terakki ve Esnaf Cemiyetleri ............................................... 177 b) Kör Ali İhsan Bey ve Mesleki Temsil Programı.................................. 180 c) İzmir İktisat Kongresi .......................................................................... 184 B. 1930-1945 DÖNEMİNDE TÜRKİYE’DE TEK PARTİ YÖNETİMİ VE KORPORATİZM................................................................................................. 193 1. TÜRKİYE’DE TEK PARTİ DÖNEMİ VE DÜŞÜNSEL ALANDA KORPORATİZM............................................................................................. 194 a) C.H.P’nin Temel İlkeleri ve Korporatizm............................................ 194 1- Halkçılık........................................................................................... 195 2- Milliyetçilik...................................................................................... 224 3- Devletçilik ........................................................................................ 232 b) Türk Siyasal Düşününde Korporatist İzler........................................... 246 1- Liberalizme Yönelik Tepki ve Eleştiriler......................................... 247 2- Sosyalizme Yönelik Tepki ve Eleştiriler.......................................... 254 3- Sınıf Çatışması Olgusuna Yönelik Tepki ve Eleştiriler ................... 258 4- Mesleki Temsil Düşüncesinin Savunulması .................................... 265 c) Kadro Hareketi ..................................................................................... 270 1- Kadrocuların Görüşleri..................................................................... 272 2- Kadrocuların “Üçüncü Yol” Kuramı ve Korporatizm ..................... 278 2. TÜRKİYE’DE TEK PARTİ DÖNEMİ VE EKONOMİK ALANDA KORPORATİZM............................................................................................. 284 a) Devletçi Ekonomi Politikaları ve Korporatizm.................................... 285 1- Devletçi Ekonomi Politikalarını Korporatizmle İlişkilendiren Görüşler ……………………………………………………………………...285 2- Devletçi Ekonomi Politikalarını Korporatizmle İlişkilendiren Görüşlerin Eleştirisi ................................................................................. 290 b) Türkiye’de Tek Parti Döneminin Ekonomik Yapısı ve Korporatizm.. 294 1- Tek Parti Dönemi Türkiyesi’nin Sanayileşme Düzeyi..................... 294 2- Tek Parti Dönemi Türkiyesi’nde Burjuvazi..................................... 299 3- Tek Parti Dönemi Türkiyesi’nde İşçi Sınıfı ..................................... 305 c) Ekonomik Alanda Korporatizm Tartışmalarına Kaynaklık Eden Girişimler ..................................................................................................... 315 1- Ticaret ve Sanayi Odaları................................................................. 315 2- Âlî İktisat Meclisi............................................................................. 319

III

3- İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği .............................................. 327 4- Basın Birliği ..................................................................................... 330 5- Kooperatifçilik Hareketi .................................................................. 334 3. TÜRKİYE’DE TEK PARTİ DÖNEMİ VE SİYASAL ALANDA KORPORATİZM............................................................................................. 344 a) Tek Parti Yönetiminin Yerleşmesi....................................................... 344 1- Tek Parti Yönetiminin Yerleşmesinde İç ve Dış Etkenlerin Rolü ... 345 2- Tek Parti Yönetimi ve Totaliter Rejimler: İlişkiler ve Etkilenmeler 356 3- Tek Parti Yönetimi ve Faşizm.......................................................... 362 4- Vesayetçi Tek Parti Sistemi ............................................................. 371 b) Tek Parti Yönetimi ve Korporatizm..................................................... 378 1- Korporatizm Bağlamında Türkiye’de Tek Parti Yönetimine Farklı Yaklaşımlar .............................................................................................. 378 2- Tek Parti Yönetimi ve Klasik Korporatizm ..................................... 388 a- Birey, Özgürlük, Eşitlik ve Demokrasi ........................................ 394 b- Sınıf .............................................................................................. 396 c- Devlet ve Toplum......................................................................... 397 d- Parti .............................................................................................. 398 e- Şef ................................................................................................ 399 f- Korporatist Temsil ....................................................................... 405 c) Siyasal Alanda Korporatizmle İlişkilendirilen Düzenlemeler ............. 409 1- İş Kanunu ......................................................................................... 409 2- Cemiyetler Kanunu .......................................................................... 419 SONUÇ…………………………………………………………………………….425 KAYNAKÇA………………………………………………………………………434 ÖZET………………………………………………………………………………454 ABSTRACT………………………………………………………………………..456

IV

KISALTMALAR

A.B.D. : Amerika Birleşik Devletleri B.M.M. : Büyük Millet Meclisi C.H.F. C.H.P. S.C.F. : Cumhuriyet Halk Fırkası : Cumhuriyet Halk Partisi : Serbest Cumhuriyet Fırkası

S.S.C.B. : Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği T.B.M.M.: Türkiye Büyük Millet Meclisi

V

kapitalist üretim biçiminin hâkim olmasından çok daha öncelere kadar uzanmaktadır. .1 GİRİŞ “Korporatizm ve Türkiye’de Tek Parti Yönetimi (1930 . Kapitalizm öncesinin korporatizmi. özellikle bu dönemdeki çeşitli uygulama ve düzenlemelerin korporatizmle ilişkilendirilmesi yatmaktadır. Zamanla kapitalist üretim biçiminin ve onun felsefesi olan liberalizmin hâkim olduğu toplumlarda bir takım çatışmalara ve bunalımlara yol açtığı görülmüş. dolayısıyla bu çatışma ve bunalımlara karşı çeşitli düşünce akımları ortaya çıkmıştır.1945)” konulu bu çalışmada. Korporatizm 19. Söz konusu düşünce akımlarından biri de. Türkiye’de 1930’dan itibaren devletçi ekonomi politikalarının gündeme gelmesine koşut olarak. kapitalizm öncesi korporatizmin ortadan kalkmasına neden olmuştur. her iki olgunun birbiriyle etkileşiminin ortaya konulması amaçlanmaktadır. korporatizm terimiyle adlandırılmamasına ve kuramsal olarak işlenmemesine karşın.1945 dönemi ile sınırlanmasının altında. örgütlenme ve ilişki biçimi olarak toplumun ekonomik ve siyasal yaşamının ayrılmaz bir parçası olmuştur. Çalışmanın Türkiye’ye yönelik tarihsel kapsamının 1930 . muhafazakâr düşüncenin bir kolu olan korporatizmdir. Ancak kapitalist üretim biçiminin başat hale gelmesi ve bu süreç içerisinde sanayi devriminin gerçekleşmesi gibi gelişmeler. Temelde bir düşünce sistemi. tek parti yönetiminin yerleşmeye başlaması ve korporatizm tartışmalarında. yüzyılda kuramsal bir düşünce haline getirilmeye başlanmış. örgütlenme ve ilişki biçimi olarak ele alınabilecek olan korporatizmin tarihsel kökleri. genellikle birbirleriyle ilişkilendirilen “korporatizm” ile “Türkiye’de tek parti yönetimi” olgularının çözümlenmesi.

hatta özdeşlik kurulmasına yol açmıştır. zaman içerisinde ortadan kalkmıştır. İşte bu değişikliğe uğrayan işçi ve işveren örgütleri hem birbirleriyle. II. hem de devletle aralarında sistematik korporatist ilişkiler kurmuşlardır. Kapitalist dönemde korporatizmin ilk kez faşist bir sistemde somutlaşması olgusu. II. geniş anlamda da korporatizm ile totaliter/otoriter rejimler arasında doğrudan bir bağlantı.2 kapitalizmin ürettiği çatışma ve bunalımlara karşı. Dünya Savaşı’nın sonunda faşizm ve Nazizm yenilgiye uğramış. Bu eğilim günümüzde de varlığını sürdürmektedir.) önderliğinde yeni bir düzene geçilmeye başlanmıştır. Bu yeni dönemdeki korporatif uygulamalar. piyasa modeline dayanan çoğulcu modelin yeterince açıklayıcı olmadığı düşünülmüş ve . Ekonomik ve siyasal alanda korporatizmi uygulayan faşizm. dar anlamda korporatizm ile faşizm. II. Çeşitli kuramcılar tarafından II.B. sanayileşmiş Batı ülkelerinde korporatist uygulamaların olduğu gözlenmiştir. ilk kez 20. birer çıkar örgütü olan işçi ve işveren örgütlerinde çeşitli değişiklikler olmuştur.D. savaş sonrası dönemde gözden düşse de. Dünya Savaşı sonrasında devletin ekonomiye müdahalesi gibi nedenlerle. İspanya ve Portekiz’de bir süre daha varlığını sürdürse de. Kapitalist dönemde korporatist düşüncenin öngördüğü korporatist sistem. belirgin ve sistematik biçimde somutlaşmıştır. iki dünya savaşı arası dönemdeki faşizmin uyguladığı korporatizmden farklıdır. yüzyılda İtalya’da faşizmin iktidara gelmesiyle. Dünya Savaşı sonunda İtalya’da yıkılmış. savaş sonrasında kapitalist dünyada Amerika Birleşik Devletleri (A. çağın gereklerine uygun biçimde uyarlanabileceği savunulan korporatist örgütlenme ve ilişki biçimi önerilmiştir. İki dünya savaşı arası dönemde korporatist sistemle özdeşleştirilen faşizm. Dünya Savaşı sonrası dönemde kurulan bu ilişkileri açıklamak için.

. kapitalist üretim biçiminin hâkim olduğu dönemle sınırlanamayacağını göstermektedir. Oysa böyle bir yaklaşım. kavramın tanımlanmasında olduğu gibi. Bu çalışmada korporatist olarak nitelenebilecek olguların. korporatizmi özünden uzaklaştıracak biçimde genişletmek anlamına gelmektedir. korporatist olarak nitelendirilip nitelendirilemeyeceğinin ortaya konulması büyük önem taşımaktadır. korporatif örgütlenme ve ilişki biçiminin toplumsal yaşamın çeşitli alanlarında kendini gösteren çok yönlü bir kavram olmasından kaynaklanmaktadır. Türkiye’de tek parti yönetiminin ve tek parti yönetiminin çeşitli otoriter uygulama ve düzenlemelerinin korporatizmle ilişkilendirilmesi de. kapitalizmin farklı birikim rejimlerine uyum sağlayarak varlığını sürdürebilmiştir. Tarihsel gelişim süreci. korporatif düşünce ve uygulamaların. bahsedilen bu yaklaşımın ürünüdür. Tarihsel kökleri kapitalist üretim biçiminin başat hale gelmesinden çok önceki dönemlere kadar uzanan korporatif düşünce ve uygulamalar. Korporatif örgütlenme ve ilişki biçimleri toplumsal yaşama içkin olduğuna göre. korporatif izler taşıyan pek çok olgu. toplumsal yaşamın ayrılmaz bir unsuru olmasından kaynaklanıyor olmalıdır. daha özelde ise uygulama ve düzenlemelerin.3 1970’li yıllardan itibaren daha açıklayıcı olduğu düşünülen yeni korporatist (neokorporatist) model geliştirilmeye çalışılmıştır. Bu. kapitalist üretim biçiminin başat olmasından sonra da. gerek korporatif düşüncenin. Bu görece süreklilik. gerekse korporatif örgütlenme ve ilişki biçiminin. Dolayısıyla korporatif izler taşıyan olguların. Korporatizmle ilgili yazında. Bu doğrultuda. korporatizm türlerinin belirlenmesinde de farklı yaklaşımların bulunduğu göze çarpmaktadır. korporatist olarak nitelendirilebilmektedir. bunun toplumsal yaşam içerisindeki pek çok alanda yansımasının olması da kaçınılmazdır.

sınıf çatışmaları açıkça olumsuzlanmıştır. otoritarizm ile korporatizm arasında doğrudan bir ilişki. Türkiye’de tek parti yönetiminin kimi uygulama ve düzenlemelerinin değerlendirilmesi girişimlerinde de kendisini göstermektedir.4 sistemlerin. uygulama ve düzenlemelerin belirlenmesi ve bu bağlamda Türkiye’de tek parti yönetiminin ve bu dönemin uygulama ve düzenlemelerinin çözümlenmesi amaçlanmaktadır. otoriter ya da totaliter rejimler aracılığıyla korporatist bir çözüme yönelmişlerdir. gerçekte . ekonomik ve siyasal alanlarda da korporatizmle ilişkilendirilen ya da açıkça öyle olduğu ileri sürülen otoriter bir takım uygulama ve düzenlemeleri olmuştur. Çözümlenmesi gereken bir diğer önemli nokta da. buna karşın sosyalist bir rotaya yönelmekten şiddetle kaçınılmış. kendine özgü bir üçüncü yol seçildiği savunulmuş. Bu iktidarlar. Tek parti yönetiminin korporatist düşünceden esinlenmiş görünen düşünsel çerçevesine koşut olarak. daha özelde de özdeşlik kurulup kurulamayacağıdır. kapitalizm ve sosyalizm dışında üçüncü bir yol izlediklerini öne süren. liberalizm ve sosyalizmden farklı. toplumlarını yaşanılan ekonomik ve siyasal bunalımlardan kurtarmak için. sınıf çatışmalarını reddeden iktidarların başa geldiği rejimlerdir. Korporatizmin otoritarizmle özdeşleştirilmesi eğilimi. Ancak söz konusu uygulama ve düzenlemelerin. kapitalizme ve onun ürettiği çatışma ve bunalımlara tepki duyan. kapitalizmin felsefi öğretisi olan liberalizme tepki duyulmuş. Söz konusu rejimler. iki dünya savaşı arası dönemde korporatizmin otoriter/totaliter rejimlerde uygulanmış olması yatmaktadır. Günümüzde de çeşitli yazarları etkisi altına alan otoritarizmle korporatizmi özdeşleştirme eğiliminin altında. Türkiye’de tek parti yönetiminin düşünsel çerçevesi içerisinde. ancak kapitalizm karşısında sosyalist bir rotaya da yönelmeyen.

Türkiye özeline yönelik olarak. Dolayısıyla Türkiye’de tek parti döneminde korporatizm tartışmalarına konu edilen bazı uygulama ve düzenlemelerin. kimi korporatif izler taşımasına rağmen. Bu çalışmada kuramsal bağlamda. bir başka deyişle korporatizmi tanımlayıcı nitelikleri taşımaksızın. Bu bölümdeki ilk alt başlıkta. o ülkenin gelişmişlik düzeyine. tek parti yönetiminin niteliğinin anlaşılması bakımından önem taşımaktadır. korporatizmin ne . Kuramsal bağlamdaki ilk iki savdan hareketle. Yukarıda belirtilen savların tartışıldığı bu çalışma. o ülkenin ekonomik veya siyasal sistemini “korporatist” olarak nitelendirmeye yetmeyeceği ileri sürülmektedir. herhangi bir ülkenin ekonomik veya siyasal sisteminde görülen “korporatif” unsurların. Bunun yanı sıra korporatizmin farklı ülkelerde farklı biçimler aldığından hareketle. korporatif nitelikli çeşitli izler taşıyan bazı uygulamaların varlık kazanmasına karşın. kimilerince korporatist olarak nitelenen tek parti dönemi Türkiyesi’nde. bu anlamda korporatist uygulama ve düzenleme sayılamayacağı. dünya kapitalizmi içerisindeki konumuna. sadece otoriter sayılabilecekleri savunulmaktadır. sınıflar arası güç ilişkilerine göre oluşan ekonomik yapısına ve buna koşut olarak siyasal toplumsal ve kültürel etkenlere bağlı olarak şekilleneceği savunulmaktadır. bir ülkede uygulanan korporatizm türünün. İlk ana bölüm korporatizmin kavramsal.5 korporatist sayılıp sayılamayacağının ortaya konulması. belli özellikleri. korporatizmin oluşumunu sağlayacak ekonomik ve siyasal ön koşulların bulunmadığı ileri sürülmektedir. tarihsel ve kuramsal çerçevesinin çizildiği bölümdür. iki ana bölümden oluşmaktadır. korporatist bir sistemin parçası olarak değerlendirilemeyeceği.

korporatizmin tarihsel gelişim süreci içerisinde aldığı biçimler ve geçirdiği aşamalar belirtilerek. düşünsel. önceki ana bölümde İtalya’daki korporatist sistemin incelendiği üç temel alana koşut biçimde. hem Türkiye’deki tek parti sisteminin çağdaşı olması. İlk kısımda. Yine bu bölümdeki son alt başlıkta ise. Tek parti yönetiminin korporatizmle ilişkisi düşünsel alanda . bu konuda dönemsel bir ayrıma gidilecek. neden ve nasıl uygulandığı ortaya konulacak.1945 döneminde Türkiye’de tek parti yönetiminin korporatizmle ilişkisi. Türkiye’deki tek parti yönetimini etkileme olasılığının bulunması yatmaktadır. korporatizm türleri çözümlenmeye çalışılacaktır. söz konusu dönemin korporatizmi.6 olduğu. kapitalizm ve sosyalizme tepki olarak ortaya çıkarak iki dünya savaşı arası dönemde uygulamaya konulan ve özellikle İtalyan Faşizmi ile özdeşleştirilen korporatizm üzerine odaklanılacak. ekonomik ve siyasal alanlarda çözümlenecektir. ardından gelen alt başlıkta kuramsal açıdan korporatizmin toplumsal yaşamın hangi alanlarında izlerinin sürülebileceği belirtildikten sonra. korporatif düşünce ve uygulamalar bağlamında Türkiye’de tek parti yönetimi çözümlenecektedir. İtalyan Faşizmi’nin uygulamaya koyduğu korporatist sisteme odaklanılmasının altında. 1930 . bu korporatist sistemin. 1930 öncesinde. düşünsel. ekonomik ve siyasal olmak üzere üç temel alan bağlamında incelenecektir. dönemsel açıdan sınıflandırılan korporatizmlerden. sonraki alt başlıkta. yüzyılda somutlaşan belirgin ilk korporatist sistem olarak. İkinci kısımda ise. Bu bölüm kendi içerisinde ikiye ayrılmaktadır. Çalışmanın ikinci ana bölümünde ise. Osmanlı-Türk toplumuna korporatist düşüncenin girişi ve korporatizm ile ilişkilendirilen çeşitli uygulamalara değinilmektedir. hem de 20.

bunun korporatizm açısından çözümlenmesi yapılacak ve tek parti döneminde siyasal alanda korporatizmle ilişkilendirilen çeşitli düzenlemeler ele alınacaktır. başat çelişkiler ortaya konularak ele alınmaya çalışılacaktır. söz konusu dönemde Türkiye’nin sosyo-ekonomik yapısının korporatist bir çözüme yönelmeyi gerektirip gerektirmediği çözümlenecek ve korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden bir takım girişimler incelenecektir. Cumhuriyet Halk Partisi’nin temel ilkelerinden korporatizmle ilişkilendirilen üçü üzerinde durulacak. Bu doğrultuda Türkiye’de tek parti yönetiminin yerleşiklik kazandığı 1930 . . tek parti yönetimine hâkim olan düşüncede korporatizmin izleri sürülecek ve tek parti döneminde ilk ve büyük düşünce hareketi olan Kadro Hareketi. Bu tarihselci yaklaşım içerisinde. Batı’da iki dünya savaşı arası dönemde ön plana çıkan korporatizmle karşılaştırılarak çözümlenecektir. Tek parti yönetiminin korporatizmle ilişkisi siyasal alanda çözümlenirken de. Türkiye’deki tek parti yönetiminin niteliği ortaya konularak. Çalışmada konular tarihselci bir yaklaşım içerisinde. 1930’ların başlarında uygulamaya konulan devletçi ekonomi politikaları korporatizm açısından değerlendirilecek. korporatizm bağlamında değerlendirilecektir. Tek parti yönetiminin korporatizmle ilişkisi ekonomik alanda çözümlenirken.1945 dönemi. Batı’da korporatizme yol açan başat çelişkilerin yanı sıra tek parti dönemi Türkiyesi’nde başat konumda bulunan çelişkilerin çözümlenmesine çalışılacaktır.7 çözümlenirken.

1. toplumun temelinde ve kaynağında bireyler değil. bireysel avantaj için çatışma değil. aynen insan vücuduna benzemektedir. Organizmacı toplum anlayışı doğrultusunda söz konusu farklı unsurlar. toplumsal kuruluşlar bu biyolojik 1 J. Organizmacı toplum anlayışını benimseyen korporatist düşüncede. İnsan vücudunda organların özelliği.8 BİRİNCİ BÖLÜM I. yani bileşenler. . toplumun. ortak yarar için diğerleriyle işbirliğidir. işlevi ve aralarındaki ilişkiler neyse. Winkler. XVII. toplusal kuruluşların da toplum hayatındaki özelliği. her biri diğerlerini gerektiren görevlerini yerine getirmektedir ve bağımsız olarak varlıklarını sürdürmeleri olanaksızdır. No. (1976). 105-106. “Corporatism”. bir beden içerisinde birleşen farklı unsurlardan oluştuğu kabul edilmektedir. organik birer hücre gibidirler. İşbirliği yaşamın en temel süreci olarak görülmektedir. KORPORATİZM: KAVRAMSAL. KORPORATİZM KAVRAMI VE KORPORATİST UYGULAMALAR Korporatizm teriminin kökeni. T. Bu nedenle toplum pek çok çıkarın çatışmasıyla değil. Bu toplum tasarımı doğrultusunda çıkarların doğal dışa vurumu. işlevi ve aralarındaki ilişkiler de odur. çünkü onlar karşılıklı olarak birbirlerine bağımlıdırlar. European Journal of Sociology. bir bütün. Vol.1 Organizmacı toplum anlayışına göre. Bireyler bu organlar içerisinde. çeşitli ihtiyaçları karşılamak ve çeşitli çıkarları korumak üzere bireyler tarafından oluşturulan toplumsal kuruluşlar yeralmaktadır. Yani toplum. birleştirilmiştir. vücut anlamına gelen “corpus” (ya da corps) terimine dayanmaktadır. Kısaca toplum bir vücut. ortak varoluşta çıkarların paylaşımıyla nitelendirilmektedir. TARİHSEL VE ÇERÇEVE KURAMSAL A.

. korporatizmin farklı dönemlerde almış olduğu farklı biçimlere göre tanımlanmaya çalışıldığı belirtilebilir. Bu kavram ilk olarak 1920’ler de faşist İtalya’nın ekonomi ve politikasını nitelemekte kullanılmaya başlamıştır. Temelde meslek esasına dayalı örgütlenme ve çalıştıranlarla çalışanlar arasındaki ilişkiyi ifade eden korporatizmin tanımlanmasında. yüzyılın başlarında korporatizm kavramının kullanılmasıyla beraber. Sonrasında kapitalist üretim biçiminin hâkim olduğu 20. Korporatizm kavramı ile kastedilen örgütlenme ve ilişki biçimi. şüphesiz ki çok daha önceki dönemlerde. bireyler de bu organlar içinde bu bütüne karışmış. bir düşünce sistemini. 1968. KORPORATİZM KAVRAMI ‘Korporatizm’ kavramı. Bu doğrultuda. İstanbul. hem de dayandığı organizmacı toplum anlayışı dolayısıyla korporatizm. daha önceki dönemlerin aynı nitelikli örgütlenme ve ilişki biçimi de korporatizm kavramıyla nitelenmeye başlanmıştır. İstanbul Üniversitesi Yayınları. Örneğin iki dünya savaşı 2 A.2 Anlaşılacağı üzere. içinde bulunulan dönemin özellikleri doğrultusunda biçimlenen mesleki örgütlenme ve ilişki biçimleri ön plana çıkmıştır.9 bütünün çeşitli işlevlerini yerine getiren organları. Ancak kapitalizm öncesi dönemde korporatizm kavramı yerine bu örgütlenme ve ilişki biçimini anlatmada daha başka kavramlar kullanılmaktaydı. 8. ekonomik. hem etimolojik kökeni. o dönemin koşullarına uygun biçimde bulunmaktaydı. kavramsal olarak uyumlu bir bütünlüğe vurguda bulunmaktadır. Korporatif Devlet. 1. bu bütün içinde erimiş atomlardır. Göze. siyasal ve toplumsal açıdan bir örgütlenme biçimini ve hem sınıfların birbirleriyle hem de devlet ile aralarındaki ilişki tarzını ifade etmektedir. örneğin kapitalizm öncesi dönemde de.

yapılar olarak çözümlenmeye çalışılmış. Totaliter rejimlerin ve rejim arayışlarının gözden düşmeye başladığı II. Üstel . “sol” ya da “liberal” gibi sıfatlarla kullanılmasının yanıltıcı olacağı ileri sürülmektedir. İletişim Yayınları.3 Bu dönemde korporatizmin. F.10 arasındaki dönemde korporatif uygulamalar otoriter/totaliter. Ayrıca korporatist kuramcıların ileri sürdükleri gibi. ancak kapitalizm karşıtı olmadığını belirtmektedir. Siyasi İlimler Türk Derneği Yayınları. 2001. totaliter rejimlere meşruiyet sağlayabilen ve devleti başat konuma getiren düşünsel yönüne. Örneğin siyasal yaşamın sadece korporatif çıkarların bir ifadesi biçiminde örgütlendirilmesinin mantıksal ve pratik açıdan güç olması ya da korporatif çözümlerin uygulandığı belli tarihsel ve sosyal ortamda izlenen sosyal ve siyasal amaçlar bu özdeşliğin kurulmasına yol açmaktadır. Dolayısıyla da korporatizmin. 191. onlardan farklı bir “üçüncü yol” da değildir. J. Parla’ya göre “… anti-Marksist ve anti-sosyalist olan ve kapitalizme anti-liberal bir teorik-moral rasyonel sağlamaya çalışan korporatizm. J. 3 . Parla. Totaliter ve Otoriter Rejimler. İstanbul. faşizan rejimlerle özdeşleştirilmiştir. 7. korporatizmin liberalizm karşıtı ve otoriter yönüne vurguda bulunulmuştur.S. tanımı gereği korporatizmin. örgütlenme biçimine ve siyasal alanda korporatist temsil yönüne vurgu yapan tanımlama girişimleri ön plana çıkmıştır. Çev. siyaset ve ekonomi anlayışı bakımından da liberalizm karşıtı olduğunu. 1975. Yücesoy. Haz. Linz. Ankara. tanımı gereği sağ bir ideoloji ve dünya görüşüdür”. Yay. Marksizm ve sosyalizm karşıtı ve aynı zamanda felsefesi. korporatizm. özel mülkiyet ve girişimi temel alan kapitalist üretim biçiminin egemen olduğu bir toplumdan hareketle bir düşünce sistemine ve bir dizi kuruma işaret eder. uygulamalar bütünü ve kurumlar. Korporatizm bir düşünce sistemi. Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm. Korporatizmin otoriter rejimlerle özdeşleştirilmesi oldukça sık görülen bir durumdur. Özbudun. Korporatizmotoritarizm ilişkisinin kurulmasının altında çeşitli nedenler bulunmaktadır. Parla. Dünya Savaşı sonrası dönemde ise.4 Bu doğrultuda korporatizm. daha çok kapitalist ekonomik düzenin istikrarını sağlamada ve kamu politikaları oluşturmada çıkar örgütlerinin birbirleriyle ve devletle olan ilişkilerine vurgu yapan tanımlama girişimleri gündeme gelmiştir. E. sosyalizm ve kapitalizm arasında. 4 T. Ziya Gökalp.

“korporatizm korporasyonlara dayanan bir ekonomi sistemi olarak T. C. Buna göre geniş anlamda korporatizm.g. 1937 yılı itibariyle korporatizmin tanımını yapmaya girişmektedir. G. 640. Siyasi İlimler (Mülkiye). 90. Böylece korporasyonlar. Pirou. (Şubat 1938). düzenlenmiş meslek faaliyetlerine tanınan kamu hukuku özelliğidir. tekelci biçimde meslek esasına dayalı örgütlenme olarak ele aldığı korporatizmin liberalizmden farklı olduğunu belirtmekte ve kamu hukuku içerisinde yer almaları bağlamında meslek örgütlerini devlete bağlı organlar olarak değerlendirmektedir. yani meslek örgütleri devletin ekonomiye müdahalesini sağlayan ve kolaylaştıran araçlar olmaktadırlar. S. korporatizmin geniş ve dar anlamlarda tanımları yapılmaktadır. Sosyal... kapitalist sistemin yol açtığı olumsuz sonuçları ortadan kaldırmak amacı ile. a. Sadık. VII. 83. “1937 Yılında Korporatizm”. Pirou’ya göre korporatist sistemi hem liberalizmden. Çev. hem de devletçilikten ayıran temel özellik. C. Parla. Göze. A.e. liberalizmin yerine sahneye çıkarılan kapitalizmin bir türüdür. 6 5 .5 İki dünya savaşı arası dönemde korporatizm üzerine çalışan Pirou da.g. Dar anlamda ise. belli bir mesleğe sahip bireylerin bir grup halinde toplanması ve bu grubun yönetsel organlarının tüm meslek adına konuşma ve düzenleme yapma hakkına sahip olması gerektiğini belirtmekte ve bu özellikleri bir sistemi korporatist saymak için yeterli bulmaktadır.11 Korporatizm tekelci kapitalizmin yeni rasyoneli olarak. siyasal ve düşünsel alanlarda kendini gösteren korporatizmi. Pirou.6 Bu tanımlama girişimiyle Pirou. korporasyonların kamu hukuku kurumları olduklarını ya da bir devlet organı olarak kurulduklarını belirtmektedir. a. 26. Göze de..e. çalışanlar ve çalıştıranlar arasında işbirliğini organize eden ekonomik bir sistem”dir. temelde bir ekonomik sistem olarak değerlendiren bir başka yaklaşımda. bir sistemi korporatist olarak değerlendirmek için. ekonomik açıdan ‘korporatif’ olarak adlandırılan devletlerde. “kapitalist ekonomi sistemi içinde bu sistemin aksayan yanlarını düzeltmek.

kimilerince de çıkar aracılığı sistemidir. Dünya Savaşı sonrasının bu yeni koşulları içerisinde. Çev.11 Korporatizm olarak adlandırılan bu çıkar temsili sistemi. Peker N.W. 10 Gerçekten de korporatizm tartışmalarında.7 Bu yaklaşımda. 41. devletin karar organlarıyla sivil toplumun örgütlü çıkarlarını birleştiren belli bir model ya da kurumsal düzenleme ideal tipi” olarak düşünmenin yararlı olacağını dile getirmektedir. Cannolly . 110.J. 103.9 Söz konusu “yeni korporatizm” tartışmalarını yürütenlerin. Beverly Hills.G. korporatizmin meslek esasına dayalı örgütlenme yönüne vurguda bulunmaktadır. Bu doğrultuda Schmitter korporatizmin. 7 . Bir başka tanıma göreyse “ korporatizm. B. “Still The Century Of Corporatizm?”. devletin birlik. P. “… bir çıkar veya davranış temsili sistemi. Ed.12 tanımlanmıştır”. İstanbul. Trends Toward Corporatist Intermediation. Lehmbruch. Yay. 9 1970’li yıllarda korporatizmin neden yeniden tanımlanmaya ve kuramsallaştırılmaya çalışıldığına ileride.A. Coleman . C. iki dünya savaşı arası dönemden siyasal ve ekonomik koşullar açısından daha farklı yapıdadır. “Korporatizm”. Blackwell’in Siyasal Düşünce Ansiklopedisi II. 1979. korporatizmi genel anlamıyla bir çıkar temsili sistemi olarak ele almıştır. Kimilerine göre korporatizm kapitalizm ve sosyalizmden farklı bir ekonomik ve siyasal sistemdir. Bakınız: A. Schmitter. Ryan. İstanbul Üniversitesi Yayınları. SAGE Publications. Winkler. devletçe tanınan ve izin A.”8 II. gündemden düşen korporatizm tartışmaları 1970’li yıllarda yeniden canlanmış ve korporatizmi yeniden tanımlama ve kuramsallaştırma çabalarına girişilmiştir.: D. Miller . Schmitter . Bu farklı yaklaşımlar korporatizm tanımlamalarına da yansımaktadır. a. düzen.g. 9. 11 P. korporatizmi tanımlarken farklı olgulara vurguda bulundukları gözlenmektedir. ulusalcılık ve başarı gibi dört esasa uygun biçimde özel mülkiyete dayalı ekonomik etkinlikleri yönettiği ve denetlediği bir ekonomik sistemdir. Cawson. 1977. 8 J. Ümit Yayıncılık. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. korporatist kuramın hangi konulara yoğunlaşması gerektiği konusunda farklı yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. Göze.m.10 Örneğin 1970’li yıllarda yeni korporatizm tartışmalarının önde gelen yazarlardan Schmitter. Ankara. Ayrıntılarına ilerleyen bölümlerde değinilecek olan II. kimilerine göre işlevsel temsile yer veren bir devlet sistemidir. Haz. Kıraç.. “Yeni Korporatizm” bölümünde daha ayrıntılı olarak değinilecektir. T. C. 1995. eğer devlet tarafından yaratılmadıysa. Dünya Savaşı sonrası dönem.

66 ve L. “Liberal Corporatism And Party Government”. 123.G. P. Panitch. “The Development Of Corporatism In Liberal Democracies”. . 13.. Comparative Political Studies. 14 L. Comparative Political Studies. C. korporatizmin çıkarların ifade edilmesinden daha fazla bir şey olduğunu dile getirmektedir. C. a. Lehmbruch. SAGE Publications. Bu doğrultuda korporatizm. Lehmbruch. büyük çıkar örgütlerinin diğer çıkar örgütleriyle ve kamu otoriteriyle işbirliği yaptığı kurumsallaşmış bir siyaset oluşturma biçimidir. 94. 150. G. Lehmbruch. “Liberal Corporatism And Party Government”. değerlerin bir otoriteye bağlı olarak dağıtımında ve bu tarz siyasetlerin oluşturulmasında. Schmitter . rekabetçi olmayan. Schmitter. Panitch. Bu siyasal yapı içerisinde bir araya gelen üretici gruplarıyla. kitlesel düzeyde ise sosyal hareketlilik ve kontrol sağlanmaktadır. 1979. No. zorunlu.m. Lehmbruch. Beverly Hills. Vol. April). Trends Toward Corporatist Intermediation. Panitch’e göre korporatist paradigma bu biçimde ele alınırsa pek çok batılı liberal demokrasiyi kavramak olanaklı olabilir. Schmitter . 10. Kimi yazarlar ise korporatizmin gelişmiş kapitalist ülkelerde var olan bir siyasal yapı olduğunu vurgulamaktadırlar.13 Anlaşılacağı üzere. April).12 Yeni korporatizm tartışmalarındaki bir diğer önemli yazar olan Lehmbruch ise. C. liderlik düzeyinde çıkarların temsiline ve işbirliğine yönelinmekte. hiyerarşik olarak düzenlenmiş ve işlevsel açıdan farklılaşmış birimlerdir. Bu birimler sınırlı sayıda. (1977. Trends Toward Corporatist Intermediation. sadece çıkarların ifade edilmesinde değil. P. No. liderlerinin seçiminde ve istek ve desteklerin ifade edilmesinde belli denetimlere uymaları karşılığında kendilerine ait alanlarda tekelci temsil hakkı tanınan birimlerden oluşmaktadır. ve G.13 verilen. (1977.g. “The Development Of Corporatism In Liberal Democracies”. 1. Ed. Lehmbruch korporatizmin ‘siyaset oluşturma biçimi’ olduğuna vurgu yapmaktadır. 1979. SAGE Publications.G. Vol. 10. Ed. “Still The Century Of Corporatizm?”.14 12 13 P. 1. Beverly Hills.

Cawson. ancak birbirleriyle yakından ilişkili üç anlam ortaya çıkmaktadır. İlk olarak korporatizm kavramı.16 Bu tanımlamada ise korporatizmin sosyo-politik bir süreç olduğu dile getirilmiştir. Son olarak da.G. kapitalist devletin bir bileşenidir ve hem temsil. belirli bir alanda uzmanlaşmış. “Korporatizm”. İstenen siyasetler karşılığında. 289. Burada korporatizmin. 2. 17 A. devletle ilişkileri göz önüne alınarak siyaset oluşumuna dahil edilmeleri anlamını taşı(maktadır)”. farklı çıkar gruplarının bu tür özellikler taşıyan örgütleri arasında kurulan ilişkileri içerir. “Korporatizm”. C. “bu çıkar gruplarının. “İkinci olarak. işlevsel çıkarları temsil eden sınırlı sayıda tekelci örgütün kamu siyaseti çıktıları için devlet kuruluşlarıyla görüşmelerde yer aldığı özel bir sosyopolitik süreçtir. 40-41. 210211. İstanbul. kavramsal açıdan birbirinden farklı vurgular içeren. 1979. C. 16 A.m. Makal. “ulusal ölçekte örgütlenmiş. “Corporatism. Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi. SAGE Publications.14 Bir başka yaklaşım açısından korporatizm. 1970’li yıllardan itibaren. Bu doğrultuda Jessop. a. Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını. bir örgütlenme biçimi olduğuna. daha yaygın kullanımıyla yeni korporatizm (neo-korporatizm)’de. tartışılmaya başlandığı biçimiyle korporatizmde. temsilin ve müdahalenin korporatist biçimlerinden bahsetmektedir. 1998. 15 . Lehmbruch. P. Trends Toward Corporatist Intermediation.g. Ed..17 Yani çıkar gruplarının demokratik sistemle B. yapısal yönüne vurgu yapılmaktadır. bir ilişki biçimi olduğuna değinilmektedir. Schmitter .15 Korporatizmin çağdaş bir tanımı da şudur: “ Korporatizm. Beverly Hills. demokratik-çoğulcu bir siyasal yapı içerisinde. hiyerarşik bir örgütsel yapıya ve üyeleri üzerinde tekelci bir güce sahip çıkar gruplarının varlığı anlamını içer”mektedir. Jessop.” Burada da korporatizmin. Parliamentarism and Social Democracy”. hem de müdahale biçimi olarak ele alınmaktadır. çıkar örgütlerinin önderleri üyelerinin işbirliğini sağlayarak siyasetin uygulanmasına yardımcı olmayı kabul ederler”.

Özellikle kapitalist korporatizmin var oluş koşulları hakkında şunlar söylenebilir: “… ülkedeki ücretlilerin büyük bölümünü temsil eden. Bu doğrultuda korporatizm. farklı yönlerine vurgu yapan çeşitli tanımları serimlenmiştir. ekonomik. Ancak. çıkarları birbirleriyle çelişen emek ve sermaye sahiplerinin. Bu tanımların her biri vurguladıkları noktalar bağlamında korporatizm olgusunu aydınlatmaktadır. sosyal ve siyasal alanlarda somutlaşan bir ilişki ve örgütlenme biçimidir. KORPORATİST UYGULAMALARIN VARLIK KOŞULLARI. içerisinde bulunulan üretim biçiminin varlığını. iki dünya savaşı arası dönemdeki korporatizm tanımlamalarında değinilmeyen bir noktadır. meslek esasına dayalı örgütlenmenin gerçekleştirilmesidir. korporatizmin soyutlama düzeyinde bir tanımını yapmamız yerinde olacaktır. dayanışmacı ve tekelci bir anlayışla bir araya getirilmesini savunan bir düşünce sistemi ve bu amacı gerçekleştirmeyi sağlayan. kapitalist üretim biçiminin başat olduğu dönemde korporatist örgütlenme işçi ve işveren sendikaları ve çeşitli meslek birlikleri aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. meslek dalları esasında.15 eklemlenme biçimi vurgulanır ki bu son nokta. Yukarıda korporatizmin farklı dönemlerde. 2. Korporatizmin tanımında da vurgulandığı gibi. AMAÇLARI VE MEKANİZMALARI Korporatist uygulamaların varlık kazanması belli koşulların gerçekleşmiş olmasını gerektirmektedir. merkezileşme . korporatizmin varlık kazanması için temel unsur. düzenini ve istikrarını sağlamak amacıyla. Kapitalist üretim biçimi öncesi dönemde korporatist örgütlenme lonca olarak adlandırılan meslek örgütleri aracılığıyla gerçekleştirilirken.

Korporatist uygulamalar. 1999. toplumsal uyumun sağlanmasına katkıda bulunmaktadır. Ekonomik alanda korporatist uygulamalarla amaçlananlarsa. Toplum ve Bilim. işsizlik ve enflasyon düzeyinin düşürülmesi amacıyla korporatist uygulamalara girişilmektedir. “Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve Korporatizm Tartışmaları”. Ancak ayrıntıya girildiğinde bunun da iki boyutu olduğu görülmektedir. S. ekonomik büyümenin sağlanması. büyük oranda ekonomik yaşama ilişkindir. Crepaz da korporatizmle ilgili yazında. korporatist düzenlemeler aracılığıyla iki önemli 18 .19 G. 93. kurul v. Bu merkezileşmiş yapının en üzerinde. 19 A. Bunlar. korporatist uygulamalarla. tekelci güce sahip.b. korporatizmin olmazsa olmaz koşulunu oluşturmaktadır. İşveren kesiminde de benzeri oluşumların ortaya çıkması durumunda. . Makal. İmge Kitabevi. konfederasyon düzeyinde bir üst örgütün varlığı. çeşitli makro ekonomik hedeflere ulaşmaktır. oluşumların toplantılarına ve karar alma süreçlerine dahil edilmeleri de gerekli olmaktadır. toplumsal alanda A.16 derecesi yüksek bir sendikal örgütlenme. Tekelci temsil hakkına sahip bu sendikal kuruluşların.18 Yukarıda bahsedilen koşullar üzerine inşa edilen korporatist uygulamalar ile ne amaçlanmaktadır? Bu sorulara genel çizgileriyle. toplumsal alanda ‘toplumsal uyum’un sağlanması amaçlanmaktadır. Makal’ın da belirttiği gibi. Makal. korporatizmin kapitalist üretim biçimini ve kapitalist birikim rejimini korumak ve sürdürmek amacıyla uygulandığı yanıtını vermek olasıdır. 175. Üstün de. üyelerine ilişkin olarak ekonomik ve sosyal politikaların oluşumunda rol oynayan komite. Buna koşut olarak. bu koşulu sağlamlaştırmaktadır. (Yaz 2002). 130. Ankara. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. işçi-işveren-kamu kuruluşları arasındaki işbirliği ‘korporati(st)’ bir nitelik kazanmaktadır”. hiyerarşik olarak alt sendikal örgütler üzerinde söz sahibi olan. Örneğin. toplumsal uyumun sağlanmasına katkıda bulunacak araçlar. benzer bir biçimde. toplumsal amaçlar ile ekonomik amaçlardır. ve M.

Bu mekanizmalar. çoğu zaman devletinde katıldığı toplumsal anlaşmalar imzalanması biçiminde işlemektedir”. .m. G. korporatist uygulamalarla ulusal ekonominin krizden kurtarılması ve ülkenin uluslararası rekabette daha avantajlı bir duruma gelmesi amaçlanmaktadır. merkezileşmiş işçi ve işveren konfederasyonları arasında. 143. en önemli siyasal amacı olan toplumsal uyumu sağlamanın aracı olarak görülebilmektedir. 165. No.21 Var oluş koşullarının. 2. M. işçi sınıfının çıkarlarını sonucun gerçekleştirildiğinin ileri sürüldüğünü belirtmektedir. Çünkü sosyal demokrat partiler. Vol. (July 1992). 224. . (2000). çoğulcu-parlamenter rejimlerdeki korporatist uygulamaların başarı derecesini artıran unsurlar arasında. Üstün’e göre korportif uygulamaların en belirgin özelliği ücret artışlarına kar oranlarındaki artışı garantilemek için bir üst sınır konulmasıdır. XXIV. “Korporatizm Bir Alternatif Olabilir mi?”. Makal. Mülkiye. genellikle. 20 Aslında tüm bunlarla ulaşılmak istenen amaç kâr oranlarındaki artışı garantiye almaktır. “Korporatizm”.g. Crepaz.. ve M. faşizmde olduğu gibi toplumsal birlik. S.. M.20 Korporatist uygulamalarla gerçekleştirilmek istenen toplumsal ve ekonomik amaçlar ise belli mekanizmalar arcılığıyla yürürlüğe konulmaktadır. armoni ve uyum söylemlerini devreye sokarak bozulan toplumsal istikrar ve uyumu yeniden sağlamayı amaçladığını belirtmektedirler. Üstün. G. C.17 korporatizmin. 21 A. yüksek ölçüde temsil gücüne sahip. Üstün . iyi bir makro ekonomik performans. uygulanma amaçlarının ve uygulama mekanizmalarının bir araya gelmesiyle işlerlik kazanabilen korporatist uygulamaların başarı oranını yükselten bir takım etkenlere değinmek de yerinde olacaktır. istenilen makro ekonomik sonuçların. Yani ücret artışı isteklerinin baskılanması amaçlanmaktadır. Ekonomik alanda ise. bu ülkelerdeki iktidarın sosyal demokrat nitelikli partilerin elinde bulunması sayılabilir. a. L. korporatizmin.M. 25. ikincisi de toplumsal uyumun sağlanmasıdır. “. Böylece çalışma ilişkilerinin çatışmacı niteliği törpülenebilmekte. Bunlardan ilki. Böylece. İki dünya savaşı arası dönemdeki otoriter rejimlerin uyguladığı korporatizm bir yana bırakılacak olursa. 290. “Corporatism in Decline? An Empirical Analysis of the Impact of Corporatism on Macroeconomic Performance and Industrial Disputes in 18 Industrialized Democracies” Comparative Political Studies. grev gibi çatışmacı yöntemlerin önü kesilmeye çalışılmaktadır.

Bu kavram yerine esnaf örgütlerini anlatmak için.g. Yani 18. Ancak ülkenin boyutlarından kasıt. Yüz ölçümüyle beraber nüfus dikkate alınırsa. başta ekonomik olmak üzere. siyasal ve sosyal bir örgütlenme sistemidir. yüzyıl öncesinde mesleki örgütlenmeyi anlatmak için korporasyon kavramı kullanılmamaktaydı. “Korporatizm”.22 B. 289. İstanbul Üniversitesi Yayınları. Anglo-sakson ve Germen coğrafyalarında. Kapitalizm öncesi meslek örgütlenmesinin anlatıldığı bu bölümde. ülkenin boyutlarının da önem taşıdığı savunulmaktadır. Barkan. 22 . uygulanan korporatist politikaların başarı derecesi artabilecektir. korporatist uygulamaların kurumsallaşmış. “ınnung”. Makal.m. İktisat Tarihi. Korporasyon ( “Corporation” ) kavramı İngilizceden alınmış bir kavramdır ve aslında bu kavram 18. İskandinav ülkelerinin yüz ölçümü bakımından çok da küçük sayılamayacak ülkeler olduğu düşünülebilir. Tüccar örgütlerini anlatmak için ise. doğa ve coğrafi koşulları nedeniyle topraklarının önemli bir kısmını verimli bir biçimde kullanamayan ve düşük nüfusa sahip İskandinav ülkelerinde boyut. ülke boyutunun küçülmesinin. a. Bu doğrultudaki görüşlere göre. İngilizce’de “craftgild” veya “mistery” ve Almanca’da da “amt”. sosyal demokrat unsurun yanı sıra korporatif uygulamaları kolaylaştıran bir unsur sayılmalıdır. L. 23 Yapısal açıdan korporatizm.18 kapitalist sistemle uzlaştırmak açısından etkili olabileceğinden. TARİHSEL GELİŞİM SÜRECİ İÇERİSİNDE KORPORATİZM 1. Fransızca’da “métier” veya “jourande”. iktidarda sosyal demokrat partilerin bulunmasının ya da o ülkelerde güçlü bir sosyal demokrat geleneğin yerleşmiş olmasının. istikrarlı ve yoğun olduğu İskandinav ülkeleri gösterilmektedir. yüzyılın sonlarına doğru kullanılmaya başlanmıştır. merkezileşmiş bir sendikal yapının oluşmasını desteklediği ve sınıfsal farklılıkları azaltıcı yönde katkısı olduğu için. sadece yüz ölçümü değildir. İstanbul. “zunft” veya “handwerk” kavramları kullanılıyordu. “lonca” olarak adlandırılan ve özellikle Batı’da Ortaçağın ikinci yarısında belirginlik ve yaygınlık A. ülkenin büyüklüğüne oranla daha etkili bir unsur olduğu söylenebilir. Ö. Korporatif bir sistem içerisinde örgütlenmiş her bir meslek dalı bir korporasyonu oluşturmaktadır. korporatist uygulamaların başarı derecesinin artması açısından. 1957. Söz konusu duruma örnek olarak da. meslekler esasında örgütlenmeye dayalı. korporatist uygulamaların başarı derecesinin artacağı ileri sürülmektedir. KAPİTALİZM ÖNCESİ KORPORATİZM23 Kapitalist üretim biçimi öncesi mesleki örgütlenme. 141 (dipnot) ve 171. Korporatif uygulamaların başarı derecesini artıran unsurlar arasında. Böylece kapitalizm öncesi dönemin mesleki örgütlenmesi ile kapitalist dönemin mesleki örgütlenmesi arasındaki ayrım da belirtilmiş olacaktır.. kapitalizmin başat olduğu modern çağlardaki mesleki örgütlenmeyi anlatmakta kullanılan korporatizm ya da korporasyon kavramları yerine mesleki örgütlenme ya da lonca kavramları kullanılacaktır. “guilde” veya “hanse” kavramları kullanılmaktaydı. Bunun dışında. İskandinav ülkeleri örneğinde de sosyal demokrat unsurun daha belirgin olduğu vurgulanmalıdır.

Ancak burada ayrıntılı olarak ele alınmayacaktır. A. Ortaçağ loncalarının temelinde yer alan ruh ve örgütlenmenin temelini Hıristiyanlık geleneklerine dayandırmaktadır. hukuki varlıkları resmen tanınmış esnaf örgütleri de bulunmaktaydı. Çev. Kılıçbay .O.g. 24 . söz konusu esnaf örgütlerini oluşturmuşlardır.19 kazanan meslek örgütleri aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. bütünüyle ve kesinlikle loncaların kökenini açıklamaktan uzak olan çeşitli tezler ileri sürülmüştür. Loncalar. yani İlkçağdaki çeşitli örgütlenme biçimlerinde arayan tezlerin yanı sıra. Ortaçağ loncalarının kökenindeki örgütler olduğunu ileri sürmektedir. bu loncaların Ortaçağa özgü ekonomik koşullar doğrultusunda oluştuğunu ileri süren bir tez de bulunmaktadır. 25 Ortaçağ loncalarının köklerini İlkçağda arayan tezlerden ilki. daha önceki dönemlerde. İlkçağ’daki bir takım örgütlenmelerden Ortaçağ loncalarına geçiş olduğunu ileri süren tezlerin kesinliği ispat edilemese de. Ö. Gerçekten de.e. 1. hem malların üretilmesi aşamasında esnaf örgütlenmesini. H. 1985. aynı yapı içerisinde ve aynı ortak disiplini koruyarak halk için çalışma iznini elde etmişler ve birtakım hür işçilerin de kendilerine katılmasıyla.25 Bu bağlamda belirtilmelidir ki. Bu tezlerin daha ayrıntılı serimlemesi ve eleştirileri için bakınız. yayılma alanları. Eski Germen toplumlarında kurulan dini ve yarı askeri dostluk ve kardeşlik örgütlerinin. 141-146. Teori Yayınları. gerekse de tüccar loncalarının kökenleri araştırılırken. 192-193. o dönemde şehrin oluşması sırasında bu zanaatkârlar.. Ortaçağ loncaları üzerine yoğun araştırmalar yapılmasına rağmen. M. lonca örgütlenmesinin ortaya çıkışını Ortaçağa özgü ekonomik koşullarda bulan ve “Malikâne Hukuku” olarak adlandırılan tez de bulunmaktadır. Avrupa İktisat Tarihi.24 Gerek esnaf loncalarının. Roma’da eskiden beri siyasi örgütlenmeler ve dini tarikatlar türü örgütlenmelerin yanı sıra. Heaton. Bu teze göre. Yaygın ve belirgin biçimde Ortaçağ’da varlıkları gözlenebilen loncaların köklerini. Üçüncü tez ise. her biri belli bir gerçeklik payı içermesine rağmen. üzerine tarihsel bir inceleme yapılabilecek kadar geniştir. Söz konusu loncaların köklerini İlkçağda arayan tezlerin dışında. İkinci tez. Ankara. İşte. özel atölyelerde denetim altında çalıştırılan serf zanaatkârlardan oluşmuş ekipler bulunmaktaydı. L. Söz konusu tezler. kesin olan nokta İlkçağ’da da mesleki örgütlenmenin var olduğudur. güçleri ve etkinlikleri konusunda yeterli ve kesin bilgilere ulaşılamamıştır. Barkan. bu loncaların nasıl ortaya çıktığı. Aydoğuş. C. hem de malların dolaşımı ya da dağıtımı aşamasında tüccar örgütlenmesini kapsamıştır. Roma İmparatorluğu’ndaki çeşitli meslek kuruluşlarının Ortaçağ loncalarının kökenindeki örgütler olduğunu ileri sürmektedir. a. Avrupa’nın ekonomik bakımdan kapanma döneminde derebeyi malikâneleri kendi ihtiyaçlarına yetecek biçimde örgütlendiklerinden.

piyasa ilişkileri.e. 144. a. Feodalizmin hâkim olduğu Ortaçağ Avrupa’sında. Ankara. İmparatorluktan Tanrı Devletine. siyasal bakımdan büyük bir merkezi otorite boşluğu ortaya çıkmış. Roma İmparatorluğu’nun çöküşünün ardından Ortaçağ olarak adlandırılan bir çağa ve Avrupa’da da “Feodalizm” olarak adlandırılan bir üretim biçimine geçilmiştir. Bu dönemde ticaret ve sanayi. 163165. 12. yüzyılda Batı Avrupa’da ticaret yaşamının ve buna koşut olarak kent yaşamının yeniden canlanmasına kadar. 1991. M.27 İşte bu yapının başat olduğu Ortaçağın ilk yarısı boyunca loncalar sönük kalmıştır.. Bu gelişmelere bağlı olarak toplumsal Ö.20 İlkçağdaki kökleri çeşitli Germen dostluk ve kardeşlik örgütlerine. yüzyılda yavaş ama belirgin biçimde dönüşüme uğramaya başlamıştır.L. a) Loncaların Yükselişi Batı Avrupa.g. Köker. İmge Kitabevi. sadece Avrupa’ya özgü bir örgütlenme biçimi olduğunu düşünmek yanıltıcı olacaktır. Roma İmparatorluğu’ndaki çeşitli meslek örgütlerine ya da Hıristiyanlık adetlerine bağlanan loncaların. değiş tokuş için ya da hammadde olarak kullanılmıştır. 12. A. ekonomik bakımdan ticaret. Tâ ki. 27 26 . L. Ağaoğulları .26 Ancak Avrupa’da Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla beraber. hatta bu durum tarımı da etkilemiştir. var olan biçimiyle lonca örgütlenmesinin de silinmeye başladığı gözlenmiştir. Tarımsal ürünler artık sadece toprak sahiplerinin ya da toprağı işleyenlerin tüketimini karşılamakla kalmamış. Barkan. Loncalar Doğu Roma olarak adlandırılan Bizans’ta ve Anadolu’dan İspanya’ya kadar uzanan geniş İslam coğrafyasında da var olmuştur. para ekonomisi durgunlaşarak kendi kendine yeterli bir kapalı ekonomi hâkim olmuş ve bu ekonomik koşullara bağlı olarak kent yaşamı çökmüştür. tarımın yanı sıra gelişmeye başlamış.

feodal toplum örgütlenmesinin istikrar kazandığı 11. sonrasında kent halkını oluşturanlar. 1992. Ağaoğulları ve Köker. a. yüzyıldan önceki Batı Avrupa loncaları hakkında oldukça az bilgiye sahip olduklarını. 28 . Ortaçağ’da sanayi olarak adlandırılabilecek üretim. yüzyıldan itibaren Avrupa’nın her tarafında ortaya çıkmaya ve gelişmeye başlayarak30 yaygınlık kazanmıştır. a. 144. daha etkin ve yeni bir biçim almaya başlamıştır.g.g. Ortaçağ Kentleri. Ağaoğulları . Barkan. doğal iletişim yollarının kesişme noktalarına yerleşmişlerdir. yüzyıldan itibaren de çoğu Batı ve Orta Avrupa kentlerinde bulunan esnaf ve tüccar loncalarının çeşitli örnekleri için bakınız. 60-61. Çev. Milli Eğitim Basımevi. Ticaretle uğraşanlar askeri kalelerin çevresinde toplanmış. Burjuvazi olarak adlandırılan kent halkıyla.28 Bu pazaryerlerinin çevresine yerleşerek. 66-71. Ayrıca Ortaçağ kentlerinin ortaya çıkışları konusunda farklı savlar ileri sürülmektedir.. M. Roma İmparatorluğu’nun yıkılışının ardından sönükleşen lonca örgütlenmesinin yeniden canlandığını söylemek mümkündür.. İletişim Yayınları. yüzyılda ortaya çıkan şehirler başlangıçtan itibaren ticari ve sınaî uğraş merkezleri olmuşlardır.g. 30 Ö. L. Meslek Ahlakı. M. beraberinde kent yaşamının canlandığı görülmüştür. Çev. Böylece Ortaçağ’ın feodal toplumsal örgütlenmesi değişime uğramaya başlamış. F. belirtilen dönüşümleri 11. A. Böylece Batı Avrupa’da 12. İstanbul. yüzyıldan itibaren varlıkları izlenebilen. 12. Ankara.e. yüzyıldan itibaren yaygınlık kazanan ve 14. Çev. Kapitalizm öncesi meslek örgütlenmesinin temel biçimi olan loncaların incelenmesine geçmeden önce. 194-195. Köker. M. bir işçiyi ya da istisnai olarak birden çok işçiyi kapsayan H. Yazarlar bu doğrultuda. Bu bölgeler birer pazar haline gelmiştir. 82. deniz kıyılarına. söz konusu mekanizmanın içerisinde yer aldığı ekonomik koşullardan bahsetmek gerekmektedir. Avrupa burjuvazisinin ilk örgütü olmuş29 ve 12.. Durkheim. bir taraftan köylülerin piyasaya mal aktarabilecek kadar üretim yapma olanağına kavuşmalarına. İstanbul. Avrupa’da gözlemlenen dönüşümlerin altındaki itkinin. Tarihçiler. Akar. Belgelerde 11. Kapitalizmin Gelişimi Üzerine İncelemeler. Karadeniz.L. diğer taraftan da derebeylerinin piyasada satılan mallara yönelik taleplerinin artmasına bağlamaktadır. 1949. Karasan. yüzyıldan itibaren kentlere ait bilgilerin daha çok elde edilebildiğini ve bu doğrultuda tüccar ve zanaatkâr loncalarından çeşitli belgelerde bahsedildiğini belirtmektedirler. 1994.yüzyıldan itibaren. Pirenne. 165. Kentlere yeni insanlar yerleşirken. Dobb. H.e. 10. ancak 11. a. Böylece lonca örgütlenmesi.21 düzen esnemeye. tamamen tüccarlar ve esnaflardır. Belge Yayınları. ticaret ve kent yaşamı canlanmıştır. akarsu kavşaklarına. yüzyıldan itibaren başlatmaktadırlar.e. Heaton. 29 E. Burada ayrıntılarına girilmeyecek olan bu farklı görüşlerin ayrıntıları için bakınız. Ş.

e. İstanbul. berberler. 62. sınırlı bir alan için32 ve sınırlı ihtiyaçlara yönelik olarak. Sınırlı bir alan için üretim yapan esnaf işletmelerinin yanı sıra.22 işletmeler halindedir ve bunların sayısı da sınırlıdır. gemi inşaatı gibi büyük sermaye yatırımları gerektiren iş kolları da bulunmaktadır. Özellikle üretim temposunun düşüklüğü. etkinlik alanı kendi kentleri olan loncaların dışında. özellikle bazı büyük sanayi kentlerinde gelişmekte olan ve üretilen ürünlerinin tüketimi başka ülkelerde gerçekleştirilebilen. André. yerel pazarların ötesi için faaliyet gösteren loncalar da bulunmaktadır ve bu loncaların örgütlenmesi daha farklı hale gelmekte ve karmaşıklaşmaktadır. ayrıksı durumların bulunabileceği de belirtilmelidir. Karamursal.g. Z. Söz konusu üretim. ticaretin canlanmasını ve kentlerin yeniden çekim merkezi halini almasını. Gerek yerel. Ekonomik Tarih. L. kumaş üreticileri ve madeni eşya üreticileri hem yerel.33 L.31 Ortaçağ’da kol kuvvetiyle azar azar üretim yapılmaktaydı..167-168.g. sınırlı ve hemen her yerde aynı olan teknik yöntemlerle. ayakkabıcılar ve dükkân sahipleri yerel ihtiyaçları karşılarlarken. Ortaçağ’da yaygın biçimde görüldüğü gibi. Ortaçağ için genel ekonomik yapı yukarıda belirtildiği gibi olmakla beraber. a. yüzyılda oluşan değişimleri. Barkan. söz konusu pazarlar için çalışan loncaların örgütlenmesini etkilemektedir. örgütlenme eksikliği ve güvenlik sorunları nedeniyle sınırlı kalmaktaydı. Çev. inşaatçılar. Barkan. daha sonrasında yani 15 ve 16.e.. 140. gerek dış pazarlar için gösterilen ekonomik etkinlik. camcılık ve bazı madeni eşya üretimi gibi özellik arz eden alanlarla. a. eşit şartlar altında ve hep aynı tempo ile rekabet endişesi ve fazla kazanç dürtüsü olmaksızın üretim yapmaktaydı. yüzyıllarda oluşacak olan kapitalist üretim biçiminin beraberinde getireceği çok daha köklü toplumsal ve ekonomik değişimlerle karşılaştırmak mümkün değildir. Heaton. yani toplumsal yapının değişmesini. yine küçük atölyelerde ve dönemin ilkel teknikleriyle yapılmaktadır. 1938. Bu dönemde henüz dini ve ahlaki ilkelerden tam anlamıyla bağımsızlaşmış ekonomik mantık ilkesi oluşmamıştı. Ulaşım ve kredi araçları yetersizdi. Çevre bölgelerle yapılacak ticaret.e. araç ve örgütlenme eksikliği ve güvenlik sorunları dolayısıyla her an ortaya çıkabilecek kıtlık krizleri yüzünden. Bu yapıya bağlı olarak esnaf.. geleneklere bağlı. Terziler. L. yüzyıldaki 32 31 . 12. Üretim patron ile sayıları en çok beşe çıkabilen işçilerce. 195-196. Yukarıda değinilen 12. H. çuhacılık. ortaklaşa yaşadıkları küçük tezgâhlarda gerçekleştirilmekteydi. tüccarlar. 33 Ö. Devlet Basımevi. hem de dış pazarlar için çalışmaktadırlar. Ortaçağ insanı sıkı bir dayanışma ve kontrol rejiminin sağlayacağı olanaklardan faydalanma eğilimi içerisinde olmuştur. ihtirassız bir iş hayatını idealize eden ahlaki yaptırımlarla işlemekteydi. Böylesine basit bir teknik ve düzene dayanan ekonomik yapı. Ö. a.g. O dönem için burjuvalar büyük sanayi işletmeleri ya da atölyeler yapabilecek kadar zengin değillerdir.

ister kara ticareti olsun. gerek tüccar loncaları. Pirenne. Ortaçağ’ın ilk yarısındaki duruma oranla görece bir değişimdir. aynı sokak üzerinde veya aynı mahallede çalışmalarını sürdürmekte. aynı meyhanede içmekte ya da aynı kilisede ibadet etmekte. söz konusu dayanışmaya atıfta bulunmaktadır. “bir bağlılık andıyla birbirlerine bağlanmış ‘kardeşler’ den oluş(maktaydı ve) sıkı bir dayanışma ruhu tüm grubu canlandır(maktaydı).”34 Ortaçağ ekonomisinde.g. a. ancak bir loncanın üyelerinde uyandırdığı karşılıklı güven. Örnekleri tüccar loncalarından verilen dayanışmacı yapının. kuvvet ise kolektifleşmenin bir niteliğiydi”36 derken. 36 H. esnaf loncaları açısından da aynen geçerli olduğu belirtilmelidir.e. böylece sıkı toplumsal değişimler. dinsel. Örneğin ticaret alanında. ancak kuvvetle güvence altına alınırsa sağlanabiliyordu. gerek esnaf loncaları açısından dayanışma ve birlik olma ön plana çıkmaktadır. geleneksel kurallarla şekillendirildiği bir biçimdeydi. Pirenne..23 b) Lonca Sistemi Ekonomik rekabetin olmadığı Ortaçağ loncalarında. tekel ve ortaklık aracılığıyla yaşadığı.g. Esnaf loncalarında da. . yaşamakta ya da satış yapmakta. ileride kapitalizmin getireceği rekabetçi yapıdan uzak. yüzyıldan itibaren takip edilebilen Batı Avrupa’daki tüccar birliklerinde bulmak olasıdır. sanayide olduğu gibi ticaretin de. boyun eğdirdiği kurallarla olanaklı kılınabiliyordu… onlar için güvenlik. 35 L.. a. Ekonomik yapı. 95. Yine bu doğrultuda Pirenne. sonrasında da zenginleşmek için loncalar halinde birleştikleri35 dile getirilmektedir. üretimin kısıtlı tutulduğu. Niteliksel bir değişim henüz söz konusu değildir. a. aynı etkinlik dalında çalışanlar.e. belgelerle 10. Ortaçağ’da “…İster deniz. onlara kabul ettirdiği disiplin.g. kar güdüsünün başat olmadığı. André.. Bu birlikler. 65.e. ekonomik ilişkilerin ahlaki. bu dayanışmacı mesleki örgütlenmenin izlerini. 34 H. 94. tüccarların önceleri derebeyliğin olumsuz etkilerinden kendilerini korumak için.

Oysa esnaf loncaları daha homojen bir yapıdadır. 16. H.e.g.m.g. Milletlerarası Sendikal Hareketler.37 Dayanışmacı bir anlayışı vurgulayan loncaların örgütlenme biçimleri iki ayrı düzlemde incelenmektedir: Dikey düzlem ve yatay düzlem. Ankara. Loncaların bulundukları şehrin diğer mesleklerdeki loncalarıyla veya diğer kent ve ülkelerin aynı meslekteki veya ayrı meslekteki loncalarıyla ilişkileri her zaman zayıf kalmıştır. Ancak kırsal alanların kentlerle olan ilişkisi. 8. aynı mesleği yapanlar. ancak üretim ve ticaret etkinliklerinin yoğunlaştığı bölgelerde. loncaların bir kent sınırlarıyla sınırlı kaldıklarını belirtmektedir.g.. “ Corporatisme”. J.g. 157.. S.b.38 Söz konusu dikey örgütlenme kentlerde gerçekleşmiştir. (24 Ekim 1936). o dönemler için bütün bir ülkeyi kapsayan bir lonca örgütlenmesi olmadığını. duvarcı. Hiyerarşik bir sistem uyarınca. aynı şehir içerisindeki ayakkabıcı.. farklı tüccarların içerisinde yer aldığı yamalı bir bohça görünümündedir. Çünkü kırsal alanlar tarımsal üretimin başat olduğu yerlerdir. Ortaçağ’da bir burjuva örgütlenmesi olan esnaf ve tüccar loncaları. Bu nedenle de loncalar. ne meslekler arası ne de kentler. 39 J . Esnaf loncasında üyelik.Bartélemy. Bartélemy. 12. bakırcı. 18. 8. Tüccar ve esnaf loncalarındaki ortak dayanışmacı yapıya karşın. a.40 Ortaçağ’ın ikinci yarısında yaygınlık kazanmaya başlayan loncalar. yüzyılda. bölgeler veya ülkeler arası yatay örgütlenmeyi gerçekleştirememiştir. 38 K. 40 K. terzi. gibi meslek kollarında dikey olarak örgütlenmişlerdir. Fikir Hareketleri. 1979. farklılık söz konusu loncaların bileşiminde görülmektedir. Kentlerle kırsal bölgeler arasında karşılıklı hizmet alışverişine dayanan ve artık vazgeçilemez olan bir işbölümü başlamıştır. a.e. a. Pirenne. yatay örgütlenmede aynı başarıyı gösterememişlerdir. 82. Heaton. Roma İmparatorluğu dönemindeki İlkçağ loncalarından çok daha farklı bir konumda ortaya H. H. birlik olma duygusu sürekli olarak beslenmektedir. aynı mesleğe sahip kimselerin içerisinde yer aldıkları loncalar. 197.39 Aynı meslek dalında ve aynı kentte. marangoz. hiyerarşik bir sistem uyarınca dikey olarak örgütlenen loncalar. Bartélemy de.e. Avrupa’da ticaretin ve dolayısıyla da kentlerin canlanmasıyla beraber. 197. Tüccar loncası. yani kent merkezlerinde var olabilirlerdi. derici. Küçük kasaba ve köylerde esnaflık serbesttir.24 temellerle dayalı bir dayanışmacı yapı. tüccar v. Kırsal bölgeler kentlerin gıda ihtiyacını karşılarken. 37 . Heaton. aynı ürünü üretenler ya da satanlar esasında geçekleşmektedir. kuyumcu.. kentler toplumsal yaşamın vazgeçilmez unsuru haline gelmişlerdir. Turan. Turan. a. köy ve kasabalarda esnaf ve tüccar loncalarının kurulmasını beraberinde getirmemiştir. a. Kalite Matbaası.e.g. kentler de kırsal bölgelere ticari mallar ve üretilmiş eşya sağlıyordu..

Ancak lonca üyesinin hastalanması. E.g.g.g. iyiden devletin denetimi altına girdiği gözlenmiştir.25 çıkmışlardır.e. eski bağımsızlıklarını kaybederek. Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla beraber. Durkheim. siyasal ve ekonomik yaşamın vazgeçilemez unsurları haline gelmiş olan loncalar söz konusudur. 57-59. ekmeğini kazanmaya gücü yetmeyecek derecede yaşlanması veya ölmesi durumunda. André. Roma İmparatorluğu döneminde devlet mekanizmasının bir parçası haline gelen loncaların. loncalar yönetim mekanizmasında yer almaya ve devletin bir parçası haline gelmeye başlamışlarsa da. sosyal. bu durum loncalar için önemli bir zaferden çok. Bakınız: H. bu loncaların yerine getirdikleri işlevlerin kendilerine vereceği mevki ve haklardan yararlanmaları için değil. Sonraki dönemlerde loncaların bu konumu değişmiş.. Ancak siyasi örgütlenme içerisinde yer almıyordu. Gerçekten de salgın hastalıkların Avrupa’da kol gezdiği dönemlerde hastalık ve ölüm yardımları önem kazanmıştı. 32-33. Ancak Roma’da söz konusu olan loncalar. a. Lonca örgütü Roma ‘nın ilk devirlerinden beri vardı. 62-63. Yukarıdaki örnek esnaf loncasından verilmiştir. zamanla nitelik değiştirerek kamu hayatının gerçek organları haline geldiği görülmüştür.. 42 L. Durkheim. yönetim mekanizmasını etkileyebilen. bir boyunduruk niteliği taşımıştır. Heaton.e. hem de dini-ahlaki işlevleri yerine getirmişlerdir. Ortaçağ loncalarından farklı nitelikler taşımaktaydı. Ortaçağ loncalarından daha çok dini ve daha az mesleki özellikler göstermekteydi. Örneğin esnaf loncalarının. Loncalar yönetimin izniyle oluşmaya ve resmi görevler almaya başlamışlardır. resmi olmayan sosyal gruplardan oluşuyordu. Meslek Ahlakı. Roma dönemi loncaların. 41 . a. yerine getirdiği işlevler bakımından sosyal. Sosyal alanda loncalar.. 203.e. hem bir yardım örgütü gibi çalışmışlar.. 197.g. E. Ortaçağ loncaları bağrından çıktıkları toplumda. ilk zamanlarda devlet örgütlenmesinin dışında görülen loncaların. isteğe bağlı örgütlenmelerden. a. Meslek Ahlakı. 33.g. ölmesi ve ölüm olayının ardından lonca üyesinin geride bıraktığı dul ve öksüzlere yardım edilmesi gibi yardım işlevleri tüccar loncası için de aynen geçerlidir. Artık ilkçağ’daki gibi devletin kontrolü altında özerkliğini yitirmiş loncalar değil41. üyelerinden birinin başının yasalarla derde girmesi ya da hastalanması. Roma loncaları.g. siyasal ve ekonomik alanlarda oldukça önemli işlevlere sahip olmuşlardır. Meslek Ahlakı.e. Durkheim. devlet mekanizması içerisinde yer almaları. yönetim tarafından sıkı bir biçimde kontrol altında tutulmaları amacıyla gerçekleştirilmiştir..42 Anlaşılan odur ki. çalışanı için cenaze töreni yapmakta ve geride kalanlarının geçimiyle ilgilenmekteydi. Lonca bu sandıkta toplanan paralarla. a.e. mevcut durumuyla lonca örgütlenmesi sönmüştür. a. E. ve H. Loncalar daha çok. a. loncalar Ortaçağ’ın toplumsal Gerçekten de Roma İmparatorluğu döneminde. Heaton. üyelerinin ortaklık hisselerinden elde edilen paralardan oluşturulan bir sandığı bulunmaktaydı..e.

Avrupa’nın kimi yerlerinde loncalar mekânsal olarak da kiliseyle iç içe olmuşlardır. a.45 Ortaçağ loncalarının siyasal ve yönetsel alanda da önemli işlevleri olmuştur.e.43 Ayrıca Ortaçağ’ın toplumsal tutunum ideolojisinin Hıristiyanlık olduğu göz önünde bulundurularak belirtilebilir ki. Seçim söz konusu olduğunda. Heaton. sosyal alanda yardım işlevlerinin yanı sıra. 203. zaman içerisinde özerk yerel yönetim hakkı ve mekanizması bulunan kentlere.. birbirleriyle kavga etmemeli. meslek grupları yani loncalar esasında oy verilmekte. Bu doğrultuda. yani burjuvazinin siyasi kadrosu gibi davranmışlardır.26 düzeni içerisinde.g. 43 . 12. H. yani komünlere dönüşerek bu bağlılıktan kurtulmuşlardır.44 Hıristiyanlıktan ilham alarak dayanışmacı bir ahlak anlayışıyla da pekiştirilen lonca ruhunu benimseyen ve “Kardeşler” olarak anılan lonca üyeleri. yönetim kadrolarında önemli rol oynamaya aday görünen bir sınıfın. lonca masraflarını kendisi karşılamak üzere kilisede bu koruyucu için ayrı bir daire bulundururdu. birbirlerini sevmek zorundaydılar. Heaton.. iftiradan ve yalandan kaçınmalıydılar. üyeleri arasında sürekli olarak dayanışma ruhunu uyanık tutmaktaydılar. a. arşivlerini ve fonlarını burada muhafaza etmekte. yüzyıldan itibaren yaygınlık kazanan loncalar. lonca yaşamında simgesel düzeyde de Hıristiyanlık motifleri ön plana çıkmaktadır. 45 H. loncaların kiliselerle mekânsal yakınlıklarının yanı sıra. 63. a. İşte bu kentlerin soylulara bağlılıktan kurtulması hareketi öncesinde var olan loncalar belediye örgütlenmesinin temelini oluşturmuşlardır. mihrapları burada bulunmakta ve başrahibe yıllık bir bedel ödemekteydiler”.g. André. dinsel ve ahlaki topluluklar olmaları dolayısıyla da.e. birbirlerine kibar ve arkadaşça davranmak. üyeleri için bir tür sosyal sigorta kurumu işlevini yerine getirmektedir.. 197. 44 Her loncanın korumasına sığındığı bir “Aziz” bulunmaktaydı. Gerçekten de. Örneğin “Venedik’teki ilk loncalar bir manastırın kilisesinde toplanmakta. yemekhanesinde yemek yemekte. Loncalar. İlk zamanlar soylulara bağlı olan kentler.g. L. Her loncanın bayrağında korumasına sığındığı azizin figürü yer alır.e.

Durkheim. Bunlara ek olarak loncaların kadroları ve örgütlenmeleri kentin savunulması işlerinde de. Loncaların bu işlevi. Ancak burjuvazi güçlenip de üretim tarzını değiştirene kadar. a.e. . loncalar kamu hizmetlerini yerine getiren yönetim organları olmuşlardır. askeri birlikler olarak büyük hizmetler görmüşlerdir. böylece de ekonomik durağanlığı sağlamak olmuştur. Hatta krallar loncaların bu askeri hizmetlerinden yararlanmak için onları desteklemiş. Ortaçağ loncalarının üç temel özelliği bulunmaktadır: 1. gerek üretim sürecini. a.Ortaçağ loncaları serbest rekabete karşı olan zorunlu ve tekelci meslek örgütleridir.e. loncalar bu seçim işleri için kadro ve örgüt işlevini yerine getirmiştir. 60-61.. ekonomik örgütü olduğu burjuvazinin. Meslek Ahlakı.46 Bu dönemlerde şehir meclisi üyelerinin seçimlerinde genellikle mesleki temsil esası geçerli olduğundan. lonca örgütlenmesi bu sınıfın varlığını korumuş. dolayısıyla da Ortaçağ’ın durağan ekonomisinin ve üretim biçiminin istikrarını sağlamıştır. 46 47 E.g.159. Örneğin şehirden vergi toplanması konusunda. Ö. Barkan. gerek dolaşım yani ticaret sürecini mesleki çıkarlar esasında düzenlemek ve korumak..27 lonca ve komün şefleri aynı zamanda seçilmekteydi.g. paylarına düşen miktarı kendi aralarında dağıtarak kolayca toplayan loncalar çok işe yaramışlar ve modern devlet maliyesinin oluşumuna katkıda bulunmuşlardır. ekonomik alandaki işlevlerini daha iyi kavramayı sağlayabilecektir. Ayrıca devlet örgütlenmesinin yeterince gelişmemiş olduğu Ortaçağ’da. L.47 Ortaçağ loncalarının ekonomik alandaki işlevleri ise. mevcut üretim biçiminin sınırlarını zorlayarak sonrasında getireceği kapitalist üretim tarzının zaferini ilan edene kadar sürecektir. kimi zamanda bu yönde zorlamıştır. Loncaların belirgin özelliklerini incelemek. dönemlerinin rekabetçi olmayan üretim tarzı içerisinde.

a. Üretim ve dağıtım araçlarının kısıtlı olduğu. loncalar zorunlu ve tekelci mesleki örgütler olarak düzenlenmişlerdir. kentin ekonomik yaşamında dayanışmacı bir ekonominin kurallarını ve meslek örgütlenmesini beraberinde getirmiştir. Bu önlemlerin başında da.g.48 Söz konusu edilen ekonomi kurallarının başlıcası “serbest rekabet” e izin verilmemesidir. kıtlık krizlerini engellemek için bir takım önlemlere ve müdahalelere ihtiyaç duyulmaktaydı.e. 202. André. bozguncu bir kavram olarak. var olan düzenin düşmanı olarak görülüyordu”.28 2. a. ihtirassız.e. kent halkının her türlü sınırsız kazanç hırsından vazgeçerek.Ortaçağ loncaları serbest rekabete karşı düzenleme ve kontrol yetkileri olan meslek örgütleridir.. L. 48 49 Ö. Ortaçağ Hıristiyanlık inancının da etkisiyle her alanda kendisini hissettirmiş olan krizsiz.Ortaçağ loncaları hiyerarşik meslek örgütleridir. 62. sık sık tekrarlanan kıtlıkların önemli zararlara yol açtığı.. arz ve talep arasındaki ilişkiyi basit bir fiyat mekanizması ile kendiliğinden. H. düzenli ve otomatik biçimde düzenlemek henüz mümkün değildi. ölçülü ve durağan bir hayat ideali. a. 50 L.e. kendi kendine yeterli olmak zorunda olduğu Ortaçağ ekonomisinde. karşılıklı koruma ve dayanışma esasında anlaşması gerekmekteydi. kendi etkinlik gösterdiği zanaatın loncasına girmek zorunda kalmıştır50 ve ayrıca her lonca da. Dolayısıyla. 3.g.g.49 İşte serbest rekabeti engelleyerek arzulanan ekonomik durağanlığı sağlamak amacıyla..138-139. Gerçekten de serbest rekabet “tehlikeli. . bu nedenlerle de üretim alanlarının kendi içlerine kapanıp. Barkan. Heaton. Her zanaat ustası. her biri kendi alanında tekel konumunda olan meslek örgütleri olarak düzenlenmiştir.

emeğin bir bölgeden başka bir bölgeye dolaşımı da engellenebilmektedir. L. Alan Yayıncılık.53 H. a. Smith. Ö. hiç kimse zararlı çıkmamaktadır.146. herkesin eşit şartlar altında üretim yapması amaçlanmıştır. Ancak köylerle yapılan alışverişlerde. 109. Lonca tüzüğünün emeğin dolaşımına getirdiği kısıtlama. Geçerli olan bu tüzükler uyarınca kent pazarı lonca üyelerinin tekeline verildiği gibi. Lonca tüzüğü.g. yani yalnız dış rekabete karşı değil. Loncaların kabul ettikleri tüzüklerle..e. İstanbul. Heaton. Yunus . lonca üyesi olan aynı zanaat sahibi ustalardan hiçbirinin bir diğerinin zararına zenginleşmesine izin verilmemektedir.. hem de iç rekabetten korumak içindir. Gerçekten de.198 53 A. a. olası üyelerle. kent yaşamı içerisinde loncalar halinde örgütlenmiş tüccar ve esnaflar nasıl kazanç sağlamaktadırlar? Bu sorunun yanıtını Smith loncaların kabul etmiş oldukları kurallara bağlamaktadır. A. Lonca tüzüğüne hâkim olan ruh korumacılıktı.g. üye olmayanlarla. Çev. lonca üyesi zanaatkârları hem dış.M. aynı şehirde oturan diğer esnaf ve hatta kendi arkadaşlarının yıkıcı.. Bir kentteki çeşitli iş sahiplerinin birbirleriyle.g. A. Lonca tüzüğü uyarınca herkesin eşit şartlar altında üretim yapması ve lonca üyelerinden birinin. Heaton. zenginleştiren de köylerle yapılan bu ticarettir.e. herkes büyük kazançlar elde etmektedir. bağımlı işçilerle ve tüketicilerle olan ilişkilerini düzenlemekteydi. 52 51 . Bakırcı.51 Loncaların tekelci örgütlenmeleri ve kabul ettikleri tüzükler. lonca üyesi zanaatkârlar.ve H. başka loncaların üyeleriyle.e. Barkan. lonca üyelerinin diğer üyelerle.198. Smith. kısıtlayıcı önlemler alınabilmekte. 118119. örneğin aynı bölgedeki emeğin bir işten başka bir işe serbestçe dolaşımı önlendiği gibi..g. Kentleri kalkındırıp.29 Tekelci niteliğe sahip loncalar temsil ettikleri meslek kolunu. kabul edilen kurallar nedeniyle. nizamname ya da tüzük adı verilen kurallara bağlı biçimde düzenlemişlerdir. yine aynı şekilde aynı işte bile olsa. 1997. bir diğeri zararına zenginleşmemesi sağlandığına göre.e. a.52 Eşit şartlar altında üretim yapılmasını amaçlayan lonca tüzüğü uyarınca. grup dışından olanların rekabet ve saldırılarına. edimsel olarak mal mevcudunun dolaşımına da getirilmiştir. a. alışılmamış ve hileli rekabetine karşı da korunmaktadırlar. kendi aralarında yaptıkları alışverişte. Ulusların Zenginliği.

ancak kriz ya da tehlike belirdiğinde. donanım ve işgücünün kolaylıkla sağlanabildiği sanayi dallarlında. belirlenmiş durumdadır. kabul yetkileri bulunmaktaydı.54 Loncaların ikinci önemli özelliği. Loncaların bu ikinci özelliği belirgin biçimde. belli bir meslek dalında çalışanlar üzerinde.s. .g. grubun refahını herkese ve her şeye karşı korumak ve üyelerinden herhangi birinin daha fazla iş almasını engellemek için her şeyi yapmışlardır. Ancak.g. Ayrıca loncaların tekelci ayrıcalıklarını koruma yönündeki azimleri de duruma göre değişiklik göstermiştir. Heaton. geçirecekleri aşamalar ve bunların süresi. yetkili oldukları iş kolu içerisinde etkin bir düzenleme ve kontrol yetkilerinin olmasıdır. gerek sonunda tekelci ayrıcalıklar peşinde olmak ve bunları korumaya çalışmak belirgin bir lonca stratejisidir.. yükselme ölçütleri v..e. Mesleki yaşamdaki ilk aşama 54 H. zaman içerisinde bu ayrıcalıkları korumaya verilen önem de değişmeler göstermiştir.198-199. a. kendisine bir kefil bulmalı ve loncaya giriş ücretini ödemelidir. Loncaların tekelci ayrıcalıklarını kimi zaman koruyamadıklarına dair örnekler bulunmaktadır. Örneğin loncaların.e.30 Tarihçilerin elde ettikleri veriler ve izlenimler doğrultusunda denilebilir ki.198-199. Ayrıntılarına burada yer vermemekle beraber belirtilebilir ki. loncaya giriş serbest ya da kolay değildir. H. a. Yukarıda da değinilen lonca kuralları uyarınca. İşleri yolunda gittiği sürece loncalar tekel konumlarını elde etmek ya da korumakla daha az ilgilenmişler. hammadde. belli bir meslek dalında çalışacakların. o mesleğe girişleri. Heaton. üretilen ürünlerin üretim süreci ve üretim yöntemleri üzerinde ve son olarak ürünlerin kalitesi ve lonca kurallarına uyulması alanlarında düzenleme ve kontrol yetkileri olarak karşımıza çıkmaktadır. gerek Ortaçağ’ın başlarında. sadece loncaya girişlerine izin vermekle sınırlı değildir. Bir zanaatkâr ya da tüccar bir loncaya üye olmak isterse ya da onun izniyle çalışacaksa. Mesleği yapacak olan kişi gerekli beceri ve karaktere sahip olduğunu ispatlamalı. Çalışanların geçirecekleri tüm aşamalar da loncaların kuralları doğrultusunda düzenlemiştir ve kontrol edilmektedir. Loncaların çalışanları üzerindeki düzenleme ve kontrol yetkileri. tekelci ayrıcalıkları koruma stratejisi her zaman kolaylıkla uygulanamadığı gibi. pazarın genişlediği ve tüccarların örgüt içerisinde kendi yollarını çizebildikleri yerlerde lonca tekelini kırabilmek daha kolay olmaktaydı.

hileleri önlemek ve zanaatın şöhretini korumak amacına yönelikti. İşçilerin çalışma saatleri arasında bir saat kadar süren yemek molaları bulunmaktaydı. Ö. Gece aydınlatma olanaklarının kısıtlılığı dolayısıyla.g. Çünkü dindar olmayanın dindar olana göre daha fazla para kazanması önlenmek istenmiştir. eğitimin niteliğini.e. Bir kentte. a.e. genellikle çalışmaya güneşin doğmasıyla başlamakta.g. 105. Bu sayede. André. Loncalar mesleki yaşamın bu ilk aşamasından itibaren..g. 200. 200-201.. a. çıraklığa başlangıç yaşını. Söz konusu kurallar. Gece çalışması yasaktır.58 Örneğin loncalar çalışma zamanlarını ve günlük çalışma süresini düzenlemekteydiler.e.g. usta olup olmaması loncaların düzenlediği ve kontrol ettiği kurallar çerçevesinde gerçekleşmekteydi. 58 L. Çıraklık ve kalfalık aşamalarının ardından. gün batımıyla paydos etmekteydiler. belli bir işe girenlerin sayısı.. 159-160. usta adaylarının yeterliliklerini ispat edecek bir şaheser yaratmaları gerekmekteydi. Loncalar üretim süreci ve yöntemlerini de sıkı kurallara bağlamışlardı. Heaton. Bartélemy. 201. Loncaların üretim sürecini ve yöntemlerini sıkı sıkıya belirlediği kurallar. A. çıraklık ödentilerini düzenlemişlerdir. rekabet ortadan kaldırılmaktadır.m.g. en küçük bir ayrıntıya kadar iniyor. L. 55 .59 Ayrıca loncalar H. işyeri teftiş edilen ve müşteri mallarına verebileceği zararları tazmin edebilecek yeterlilikte sermayesi olup olmadığı araştırılan zanaatkârın57.e. belli bir meslekte bulunacak usta sayısı o mesleğin loncasınca belirlenirdi. Smith.e... 59 Buna göre. 56 J. a. H. pazar günleri ve kutsal günlerde çalışmak yasaklanmıştı. 57 H. çünkü mum ışığı iyi iş yapılması için yeterli olmamaktadır ve ayrıca uyuyanların rahatsız edilmemeleri gerekmektedir. gün ışığından olduğunca fazla yararlanmak gerekmekteydi. Dolayısıyla esnaflar. çıraklık eğitiminin uzunluğunu. bu günlük çalışma süreleri idi. a. o işe girmek isteyeceklere oranla sınırlanarak. a. Barkan. Heaton.. Lonca tüzüğü.55 Mesleki yükselme sürecinin sonunda ulaşılan ustalık statüsü de loncaların kuralları uyarınca düzenlenmiştir.31 çıraklıktır ve çıraklık sözleşmesiyle bu süreç başlamaktadır.e. Lonca tüzüklerinin özellikle üzerinde durduğu. ürünlerin tartı ve ölçülerini belirliyor. Loncalar kent yönetimiyle beraber çırak sayısını. Heaton.g.. 8.56 Becerisi sınavdan geçirilen. eğitim sonrası kariyerlerini. düzenleme yetkilerini kullanmaktadır. a. hammaddenin çeşidini ve kullanma tarzını dahi gösteriyordu.g. 64. bir ustanın yetiştirebileceği çırak sayısını ve her çırağın kaç yıl hizmet etmek zorunda olduğunu belirlemiştir. a.

a. Kalfalar. 63 Bu grupları kısaca tanımlayacak olursak.. zanaatkârın teçhizatının yok edilmesine ya da meslekten atılmasına. gerekli incelemeleri yaparlar.32 çalışma süresinin yanı sıra çalışma biçimi ve mekânı da düzenlemekteydi. hiyerarşik olarak örgütlenmiş meslek kuruluşları olmalarıydı. bir ürünün üretilmesi için belirlenmiş hammadde ya da ölçü dışında hammadde ya da ölçü kullanmak yasaklanmıştı. 201.e. a. ustalardan görüldüğü şekilde.g. 61 Çoğu zanaat dallarında.g.61 Loncaların yukarıda bahsedilen düzenleme ve kontrol yetkileri cezalandırma yetkileriyle desteklenmiştir. hatalı ürünlere el konulmasından. 164.e. Ö. Heaton. üretim yöntemleri ve tekniklerini düzenleme yetkilerini de eklemek gerekmektedir. Lonca üyeleri.. H. L. 201. Ortaçağ loncaları standardize edilmiş mal üretimini düzenlemekteydiler.60 Loncaların çalışma süreleri ve mekânlarını düzenleme yetkilerine. halkın görebileceği biçimde caddeye bakan salon ve dükkânlarda yapılmalıydı. kilerlerde ya da arka odalarda değil de. yatak odalarında. Bu konumları dolayısıyla ustalar. Üretilecek olan her ürünün hangi hammaddelerle. Lonca kâhyaları. kalfalar ve çıraklar.63 Önceki sayfalarda çıraklık ve ustalık konumlarına. hangi teknikle ve ne biçimde üretileceği açıkça belirlenmiştir. kurallara uymayanlara para cezası keserler. kurallara uygun yapılmayan ürünleri teşhir eder. Bu doğrultuda.g. Loncalar ürünlerin yapılışını. a. a. a. geleneksel ürün biçimlerini alt üst edecek yeni moda ürünler üretmek. 160-161..62 Loncaların üçüncü önemli özelliği ise. şehirden kovulmasına ve hatta suçu ağır olanlara meydan dayağı atılmasına kadar uzanan bir yelpazede yer alabilirdi. Barkan. 62 L... Verilen cezalar. ustaların. üretim işinde kullanılan araçların.e. H. o da teşhir edilirdi. loncaların Kurallar gereğince iş. ve Ö. 64. Bu sayede lonca yöneticileri yapılan işi her zaman denetleyebilirlerdi. Heaton. hammaddelerin sahibi olduğu.g.g. Barkan. çıraklık aşamasını 60 . L. Eğer hilekâr zanaatçı sabıkalı ise. sürekli aynı araç ve hammaddeleri kullanarak ve sürekli aynı şekilde yapılması doğrultusunda düzenlemişlerdir. sonra da onu yok ederlerdi. atölyenin şefi ve küçük bir girişimci olarak tüm sanayi üretiminde en önemli konumda bulunan grup olduğu söylenebilir. André. iş hayatında işgal ettikleri konumlarının önemi bakımından birbirlerinden farklı üç ayrı guruba ayrılmışlardı: Ustalar.e. üretilen eşya ile eşyanın satışından elde edilen karın sahibiydiler ve ekonomik olarak kendilerine bağlı bulunan kalfalar ve çırakların emeklerinin karşılığı olan ücretleri öderlerdi.e. üretilebilecek olan eşya tiplerine ait örnekler lonca binası içinde veya belediye dairesinde bulundurulur ve gerektiğinde bu örnekler yapılacak olan kontrollerde esas alınırdı..

bunların özellikleri. ve Smith.. Durkheim. Barkan. bayrak ve mühür gibi yönetsel yargısal özerklik göstergelerine sahip olabilen hukuki kişilikleri kabul edilmiş olan örgütlerdi. Hukuki kişilikleri özerk kent idaresi. 105. arma.e. derebeyi ya da kral tarafından resmen kabul edilmiş olan loncalar kendi kendini yönetmek ve dışa karşı temsil edilebilmek amacıyla. çeşitli hak ve resimleri tahsil etmek yetkisiyle belli bir bütçeye.g. geçen sayfalarda kısmen değinildiği üzere.33 çalışanlarının üzerindeki düzenleme ve kontrol yetkisi bahsinde kısmen değinildiğinden. 200-201. mesleğe ait bir takım cezaları verebilen. Bu görevlere getirilme seçim yoluyla olduğu gibi. 64 Ustalık. vakıf kurabilen ve yöneten. sözleşme yapabilen. 157-158.. Barkan.s. ustalığa geçirmiş kimselerdi. a.64 Konumuz açısından. çıraklık ve kalfalık süreci. süresi zamana ve mesleğe göre değişmekle beraber genellikle bir yıllığına göreve başlarlardı. E.147.e.e. esasen mesleki alana yönelik olarak çıraklık sözleşmeleri. L. H. 63-64. loncaların hiyerarşik yapıdaki örgütlenmelerinin önemi. Önceki sayfalarda işlevleri. Çıraklar ise mesleğin en alt basamağında yer alan. ancak kendi başlarına bağımsız bir işyeri açarak usta olmak olanağını elde edememiş ücretli işçilerdi.. Meslek Ahlakı.. .g. a. üyeleri arasından bir idare heyeti ve çeşitli memur ve temsilciler seçerdi. ekonomik durağanlığı sağlaması. ustaların yanında o işi öğrenmekle meşgul olan çalışanlardı. belediye reisinin ya da derebeyinin temsilcisi önünde törenle yemin ederek. a. bir iş kolundaki usta ya da çırak sayısının sınırlı tutulması politikasının da gösterdiği gibi.. var oldukları dönemin kent yaşamında mal sahibi olabilen. a. 41.e. kimi meslek dallarında kura ile ya da derebeyinin ya da lonca üyelerinin ataması ile de gerçekleşmekteydi. dava açabilen.g. 65 Ö... kentin yönetimiyle ilgili bir takım yönetsel işlere baktığı gibi. a.e. a. İdare heyetine seçilenler.g. hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. L.g. André. a.e.g. Heaton. kalfalık ve çıraklık konumları. L... özellikleri ve yetkileri belirtilen loncalar.65 Loncaların idare heyetleri.. Barkan.g. Ö. L. belli bir meslekte çalışanların sayısını kısıtlayarak mesleki çıkarları ve loncanın tekelci ayrıcalıklarını korumasıdır. Ö. burada ayrıntılara girilmeyecektir. 147-156. rekabeti önleyerek. ustalığa yükselme kıstasları v.e.

ürünlerin üretim süreci ve kurallara uyulması gibi konularda düzenleme. Yükselen burjuvazi üretim biçimini değiştirmeye başlamıştır.66 Ancak bu durum kapitalist üretim ilişkilerinin başat olmadığı kapitalizm öncesi dönemler için geçerli olmuştur. Artık tüccarlara dar sokaklardaki eski ticarethaneler yetmemektedir. Tüccarlar kendilerini layık oldukları şekilde temsil 66 H. Ekonomik açıdan. Kapitalist ekonomi kuralları ortaya çıkarak. Mesleki çıkarları korumaya ve ortak işleri yürütmeye yönelik bu yönetsel yapılanma.. Yani üretim ve dağıtım sürecinde işletmenin karakter ve örgütü değişmediği sürece. Ortaçağ bittikten sonra da uzun zaman boyunca birçok üretici ve tüccar için yerel kentsel pazar ulaşılabilen tek olanak olarak kalmaya devam etmiştir. devletten aldıkları destek ve çeşitli ekonomik faktörler. loncalar da giderek yıkılmaya yüz tutmuşlardır.203-204.e. Heaton. varlıklarını ve etkilerini Ortaçağ’ın sonlarında ve hatta Ortaçağ sonrası yüzyıllarda da sürdürmüşlerdir. Burjuvazinin giderek güçlenmesi beraberinde ekonomik alandaki değişimleri de getirmiştir. . denetim ve cezalandırma işlerini yerine getirmekteydi. loncalar uzun yüzyıllar boyunca duruma hâkim olmuşlar ve ayrıcalıklarını korumuşlardır. Tüccarlar giderek daha da zenginleşmeye. c) Loncaların Düşüşü Özellikle Ortaçağ’ın ikinci yarısından itibaren yaygınlık kazandığını belirttiğimiz loncalar. a. yavaş yavaş kendini dayattığında ve toplumu dönüştürmeye başladığında.g. loncaların ayakta kalmalarına yardımcı olmuştur. Kent yönetimindeki etkinlikleri.34 geçiş. bu zenginlikleri de küçük burjuva kentlerin sınırlarını zorlamaya başlamıştır. hem esnaf loncalarında. hem de tüccar birlikleri veya loncalarında benzer biçimde görülmektedir.

Avrupalı tüccarlar giderek daha yoğun biçimde deniz aşırı bölgelere girmeye başlamış. Örneğin İngiltere’de işçi sendikası. Artık bir üretim birimini kurmak için gereken ilk sermayenin büyüklüğünden dolayı alt sınıflardan üst sınıflara geçiş zorlaşmış. yok olmaya ya da en azından zayıflamaya mahkûm olmuştur. M. Fabrikasyon önce tekstil sanayinde kendini göstermiş. 68 67 . Afa Yayıncılık.68 Sınırları. I. Ersoy. Buhar gücü keşfedilmiş ve 18. yüzyılın sonunda fabrikasyon için teknik olarak kullanılabilir hale getirilmiştir. Dost Kitabevi Yayınları. Böylece zanaatkârların küçük üretimine dayalı eski üretim biçimi. bazen de o iş kolunda iş aramak için boş boş dolaşan işsiz üyelerine yardım yapılması için kurduğu gevşek ülke içi bağlantılarıyla. deniz yolu sistemine ek olarak daha uygun taşıma olanakları için gittikçe iyileşen yol ağları yapılmış. daha öncekilere oranla karşılaştırılamayacak ölçüde genişlemiştir. sonrasında eski saat sanayii üzerinden makine üretimi önem kazanmıştır. Çünkü büyük sanayi yapısı itibariyle. Sunar. Ankara. Çev. 246. J. 2003. merkezin U. Sanayi ve İmparatorluk. bu sınıfın saflarını kabartmışlardır.e. Sanayi devrimine kadar geçim kaynakları küçük çaplı üretim olan küçük üreticiler. 82-83. varlığını sürdürme konusunda dirense de. yüzyılda vardı. Hobsbawm. E. Büyük sanayide. a.. Hof. fabrika proletaryası saflarına katılmak zorunda kalarak. büyük ölçekli sanayi ağırlığını koyduktan sonra etkinliğini yitirmeye başlamıştır.g. Dobb. Ş. bir kentin sınırları ile kısıtlı olan loncalar. çalıştıran sınıflarla çalışan sınıflar. 18. A. mülk sahibi sınıflarla mülksüzler arasındaki uçurum iyiden aşılmaz hale gelmiştir. kent yönetiminin sınırlarını aşmaktadır. Çev. Bu ekonomik alandaki gelişmenin toplumsal alandaki değişimlere de etkisi büyük olmuştur.35 edecek daha güzel ticarethaneler yapmak. üretim süreci yavaş yavaş fabrikalaşmaya başlamıştır. 60-62.67 Buhar makinelerinin sanayi alanında kullanılmaya başlamasıyla beraber açılmış olan yatırım alanının kapsamı ve zenginliği. kendi haklarını savunmak amacıyla kendi örgütlenmesini gerçekleştirmeye girişmiştir. eskilerini yıkıp yeni ticari saraylar kurmak istiyorlardı. 1995. Sayıları giderek kabaran işçi sınıfı. bazen sistematik olmasa da etkili olan dönemsel ‘ayaklanma yoluyla toplu pazarlık’ biçiminde. İstanbul. Avrupa’da Aydınlanma.

151. 71 U. Loncaların eski döneme ait kurumlar olduğu düşüncesinin yanı sıra. ancak genellikle sadece zanaatların eski ayrıcalıklarının ürkekçe korunmasını amaçlamaktaydılar. böylece aslında küçük birer kasaba olan yerlerin sonrasında büyük sanayi kentine dönüştüğüne değinmektedir. her yerden müşteri bulabilir ve etkinlik alanı da belli bir alan ile sınırlı değildir. yüzyıla gelindiğinde. a. kalabalık nüfusun dışında... büyük sanayi buralardan bağımsız olarak faaliyet göstermektedir ve bu nedenle loncaların büyük sanayiye düzen vermesi olanaksızdır. yüzyılda madeni eşya sanayinin gelişimini anlatırken. Durkheim. kırda ya da şehirde. Sanayi ülkenin herhangi bir yerinde. lonca düzeninin kuralları faydalı olmaktan çok. a.g. 70 E.e. 18. Meslek Ahlakı.e. 62. 18.69 Ayrıca sanayi sektörü. yüzyılda hâlâ varlıklarını korumaktaydılar.g.e.71 Loncaların girişim serbestliğini ve rekabeti engelleyici yapıları ve yaklaşımları. onları gözden düşüren bir diğer faktör de. taşraya karşı kentlerin konumunu korumaya ve köylerde bağımsız zanaatların gelişmesini engellemeye çalışmaktaydılar. Loncalar 18.70 Doğal olarak eski üretim biçimini temsil eden loncalar ile yeni kapitalist üretim biçimini temsil eden büyük sanayi arasında çatışmanın olması kaçınılmazdır.36 kentte bulunması zorunlu değildir. yüzyılla birlikte. hammaddeyi en ucuz biçimde sağlayabileceği ve en uzak noktalara kadar kolaylıkla gelişebileceği bir yerde kurulabilir. kısıtlayıcı bir hal almıştır. lonca sistemiyle André Fransa’da 19. modası geçmiş eski döneme ait kurumlar olarak görülmekteydi. Artık loncalar. Hof. bu sanayin maden kaynaklarının bulunduğu alanlarda toplanmaya başladığını. burjuvazinin artık bu ilkelere dayalı kapitalist ekonomi modeliyle uyuşmamaktaydı. André. loncaların kente egemen olduğu ve ilerici kurumlar olduğu dönemler artık gerilerde kalmıştır. I. 69 . 63-64..g. a. Burjuvazinin kendi istediği ve dayattığı yeni üretim biçimi içerisinde loncalar ve loncalara dayalı ekonomik sistem. Kısacası loncalar sıkı sıkıya yerleşim birimlerine bağlı iken.

Durkheim. eşitlik ve özgürlük ilkeleri üzerine kurulan bir toplum düzeninde bireylerin sosyal durumları ve meslekleri göz önünde tutularak yapılacak ayrımlara yer verilmemiştir. teknik ilerleme ve serbest girişim zihniyetiyle. Meslek Ahlakı. bireye tüm imkânlarını kullanabileceği bir ortam hazırlamayı amaçlamıştır.e. Artık bireyci bir görüşten hareket eden. İstanbul Üniversitesi Yayınları. a. bireylerin zenginliklerini artırmaları için özel mülkiyeti hiçbir kısıtlamaya bağlı 72 73 E. 50.g. 18 ve 37. Moore’un özellikle İngiltere örneğinde belirttiği gibi. 1789 Fransız İhtilali ile birlikte burjuvazi. Fransız Milli Meclisi ticaret ve çalışmanın serbest olduğunu ilan etmiş ve böylece çalışma hayatını ve ticareti loncaların tekelinden kurtarmıştır.sayfa dipnotları. Bu amaçla Mart 1791’de. Artık burjuvazi. . zanaat ve hizmeti serbestçe yapabilme hakkını elde etmiştir. Böylece burjuvazinin zaferini ilan etmiş olduğu 1789 İhtilalinin ardından. İstanbul. Korporatif Devlet. A. ekonomik alandaki zaferini siyasi zaferle taçlandırmıştır. KAPİTALİST KORPORATİZM a) Klasik Korporatizm Kapitalizmin başat üretim biçimi haline gelmesi ve hâkim olduğu toplumları belirgin biçimde dönüştürmesiyle. yani lonca örgütlenmesine son verilmesi gerekmekteydi. 1968. Bu doğrultuda bireyin iş ve üretim alanlarındaki faaliyetlerini kısıtlayan korporasyon sistemine.37 birlikte düşünülen “iktisadi faaliyeti düzen altına almak fikrinin umumiyetle doğurduğu antipati”72idi. Fransa’da korporatif yapının yıkıldığı gözlenmektedir. Böylece her birey istediği meslek.. Göze. sosyal ve ekonomik ilerlemeyi engelleyecek engelleri ortadan kaldırarak.73 2.

İmge Kitabevi. M. Var olan düzene en köklü. yüzyıla gelindiğinde. siyasal alanın ise parlamenter demokrasi ilkesine göre şekillenmesi. 1. Ekonomik ve toplumsal yapının kapitalist üretim biçimine.75 Ürettiği tüm köklü değimlerle beraber kapitalist üretim biçimi yeni bir takım toplumsal sorunların ortaya çıkmasına yol açmış.A. kendinden önceki üretim biçiminin ekonomik alandaki kişisel kar sağlama amacından çok kullanma amacına yönelik üretim yapılması ilkesini ve siyasal alanda da tanrı tarafından desteklenen otorite ilkesini yenilgiye uğratmıştır.. 48. Çev.38 olmaksızın kullanmaları ve pazar mekanizması aracılığıyla. yüzyılda liberal dünya görüşüne karşı tepkiler üç ana görüş etrafında toplanmıştı. Ş. bu doğrultuda kapitalizmin siyasi-ahlaki toplumsal felsefesi olan liberalizme yönelik çeşitli tepkiler belirmiştir. 2003. Marksizm. Moore. a. sürekli olarak tüm toplumun zenginliğinin ve mutluluğunun artmasının sağlanabileceği yönündeki görüş yaygınlaşmıştır. kapitalist üretim biçiminin beraberinde getirdiği kapitalist toplumsal ilişkilerin dönüştürülmesi ve aşılması yönündeki iddiasıyla mevcut düzene B. Ankara.74 19. Tekeli .g. radikal bir biçimde değiştirdi”. 75 Söz konusu dönüşümler “ … insanların toplum konusundaki düşüncelerini. Bunlar Marksizm. 232. üretimin hacmi ve ticari ilişkilerin kapsamı ve çeşitliliği gibi parametrelerde ekonominin değişim temposu önceki yüzyıllarla karşılaştırıldığında gerçekten olağanüstü olmuştur.e. sanayinin ve toplumsal ilişkilerin yapısı. karşı devrimcilik ve muhafazakârlıktı (ki Kansu’nun belirtmiş olduğu bu üç ana görüşe anarşizmin de eklenmesi gerekmektedir).Korporatist Düşünce 19. Dobb. Diktatörlüğün ve Demokrasinin Toplumsal Kökenleri. 74 . tutarlı ve bilimsel eleştirinin Marksizm tarafından getirildiği belirtilmelidir. kuşaktan kuşağa insanların doğuştan kendilerine tahsis olunmuş olan toplumsal konumda kalmaya mahkum olduğu ve geleneklerden sapmanın doğaya aykırı olduğu yolundaki oldukça durağan bir anlayıştan ilerlemenin bir yaşam yasası haline geldiği ve sürekli gelişmenin sağlıklı bir toplumun olağan durumu olduğu yolundaki anlayışa. Şenel.

yüzyılın sonuna doğru hem etkinliğini. artık insanlar bir başkasına karşı sorumluluk hissetmiyor. yüzyılın ortalarından itibaren. zaten dönüşmüş olanın daha fazla değişmesine izin vermeksizin var olan düzeni korumayı savunmuştur. Üçüncü muhalif akım olan muhafazakârlık ise. “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. liberalizmden oldukça etkilenmiştir ve artık geçmişe dönüşü değil. 19.39 alternatif en ciddi muhalefet odağı olarak kitleleri etrafında toplayabilmiştir.76 Korporarist düşüncenin içerisinde yeşerdiği muhafazakâr düşüncenin. artık dönüşmüş olan yeni düzeni kavramayı reddettiği için etkinliğini yitirmiştir. var olan düzene köklü bir eleştiri getirme olasılığı ortadan kalkan muhafazakâr düşüncenin bir kolu olarak gelişmiş ve I. liberalizmi dönüştürerek aşmaya çalışan Marksizm karşısında yer alan karşı devrimci düşünce. İstanbul. kitlesel bir işçi sınıfının ortaya çıkışı da muhafazakârları tedirgin A. Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce. başat kapitalist üretim biçimi ve liberal düşünceye yönelttiği eleştiriler nelerdi? Öncelikle muhafazakârlar kapitalist sistemle beraber ortaya çıkan bireyselleşme olgusuna tepki duymaktaydılar. Kansu. yüzyıl Avrupa’sında “toplumsal sorun” olarak adlandırılan. liberal dünya görüşünü ve bunun çelişkilerini. Böylece kapitalist olarak adlandırdığımız korporatizm Avrupa’da 19. C. 76 . 2. liberalizmin dönüştürmüş olduğu yeni dünyayı kavrayamaması yatmaktadır. Karşı devrimci düşüncenin inanılırlığını kaybetmesinin altında. Örneğin var olan düzeni çözümleyerek. yüzyılın başlarında karşı devrimci düşünce olarak adlandırılan düşünce akımı ise. Dünya Savaşı sonrasında kayda değer bir siyasi etkinliğe ulaşmıştır. hem de inanılırlığını kaybetmeye başlamıştır. herkes kendi çıkarını ön planda tutuyor. 253. 2001. İletişim Yayınları. Bireyselleşme olgusu nedeniyle. Bireyselleşme olgusuna paralel olarak 19. bireysel çıkar doğrultusunda eskiden olmadığı kadar hareketli bir yaşam topluma hâkim oluyordu.

“ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. insanlar özgürleşmişler ve kırsal ekonomide geçimlerini sağlayamayan kitleler. 255.g. patronları tarafından kolayca denetlenememekteydi. sosyal hareketlilik 77 A. Gerçekten de feodal yükümlülüklerin gevşemesi ya da ortadan kalkmasıyla. Kapitalist toplumsal düzenin tersine. toplumun değişik sınıfları arasındaki ilişkilerin ekonomik alan dışındaki alanları da düzenlediği bir toplumsal düzen olan “eski düzen”. Ortaya çıkan bu yeni sınıf muhafazakârları rahatsız etmekteydi. Ucuz iş gücü ile beslenmekte olan fabrikaların sayıları da. Eğer yok edilemiyorsa en azından denetlemesi. a. alternatif olarak hangi çözümü önermekteydiler? Kapitalist sistemdeki bireyselleşme ve bireyler arası gelir dengesinin aşırı bozulması. köylülerden farklı olarak. Geleneksel otoriter ilişkilerin hâkim olduğu eski düzenin toplumsal yapısında. kapitalistleşme süreci ile birlikte.77 Kapitalizmin beraberinde getirdiği köklü toplumsal dönüşümler karşısında rahatsız olan ve kapitalist sisteme karşı eleştirilerini yönelten muhafazakârlar. patronlarına sadece bir iş sözleşmesi ile bağlı olduklarından. . fabrikaların bulunduğu sanayi bölgelerine göç etmeye başlamışlardı. kapitalizmin lanetlenmesi ve terk edilmesini gerektiriyordu.40 etmekteydi. çünkü işçi sınıfı.m.. insanların bireyselleşmesine olanak verilmeyen. Muhafazakârların aşırı bir kolu açısından mülklü ve mülksüz sınıflar arasındaki uçurumun derinleşmesi. cemaat şeklinde örgütlenmişti. Ayrıca. toplumun çok daha sıkı biçimde denetim altında tutulduğu. ölçekleri de süreç içerisinde her geçen gün daha da büyümekte. muhafazakârları rahatsız eden bir başka gelişim de. muhafazakâr düşünceye göre toplumsal dokuyu olağanüstü bozmaktaydı. böylece “işçi sınıfı” olarak adlandırılan yeni bir sınıf ortaya çıkmaktaydı. Kansu. mülklü ve mülksüz sınıflar arasındaki uçurumun giderek derinleşmesiydi. kutuplaşmayı derinleştiren gelişmelerin önünün tıkanması gerekiyordu.

ustalık-çıraklık ilişkilerini ve hiyerarşik düzeni. bu sorunların kontrol altına alınması için yeniden tarih sahnesine davet ediliyordu. yüzyılların özelliği. Dolayısıyla muhafazakârlara göre toplumsal istikrarın sağlanması için cemaat yapısının tercih edilmesi gerekmekteydi. Kapitalist üretim biçimi öncesinin kurumları olan loncalar. bireyselleşmeye. 254. “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. kapitalist toplumsal yapı öncesinin lonca türü örgütlenmesi geçerli kılınmalıydı.. istihdamı. muhafazakârların önemini vurguladıkları istikrar sağlanmaktaydı. toplumdaki dini kuralların belirlediği ahlak anlayışı sorgulanmıyordu.m. korporatizmin ilk defa bir devlet kuramı olarak işlenmeye başlamasıydı. İstenilen cemaat yapısının sağlanması için ise. a. ancak 19 ve 20. muhafazakârlar açısından sınıflar arasındaki hiyerarşik yapının korunması anlamına gelen istikrar ortamında. Eski düzenin ihyası olarak adlandırılabilecek bu çözümde. işçilik ücretlerini ve satış fiyatını denetim altında tutarak. Kansu. Böylece.g. loncaların ekonomik olarak güçlendirilmesinin ve loncalara siyasal sistemde önemli roller yüklenmesinin savunulması en belirgin özellikti. Aslında. durağan bir ekonominin ve kontrollü bir üretimin temel mekanizmalarıydı. toplumun organik ve korporatist yapısına vurgu yapan düşünürlere ilkçağlardan itibaren rastlamak olasıydı. alt sınıfların üst sınıflara duyacakları saygı zedelenmiyor. muhafazakârların istedikleri durağanlığı sağlıyorlardı. Kapitalist üretim tekniklerine ters bir yöntemle çalışan loncalar. zamanla kapitalist üretim tarzının toplumsal yaşamda ürettiği çalkantılar karşısında. Önceki 78 A. üretimi.78 Kapitalist üretim tarzının başat olmasıyla ve burjuvazinin iktidara geçerek zaferini ilan etmesiyle tarih sahnesinden çıkarılan loncalar. kontrol edilemeyen yeni bir sınıfın ortaya çıkışına ve sınıflar arası gelir uçurumunun iyiden açılmasına tepki duyan muhafazakârlarca.41 oldukça kısıtlı olduğundan.255. .

42 bölümde değinildiği gibi. uygulamada çoğu Avrupa ülkesinin sosyal yapısında mesleki örgütlenme. 36-37. aralarında en çok bilinen ikisine. 48-70. eski düzene ait örgütlenme biçimi olan mesleki örgütlenme ve buna bağlı olarak mesleki temsil düşüncesine. Bu dönemler boyunca korporatist örgütlenme biçiminin siyasal sonuçları olmuşsa da.e. İsviçre. yaygın olarak Ortaçağ’dan Fransız İhtilali’ne kadar geçen zaman dilimi boyunca. Fransa. Emile Durkheim ve Léon Duguit’nin görüşlerine kısaca değinilecektir. İtalya’da.79 Ancak 19.e. ya da korporatist bir düzen anlayışı başat olmuştu. 2. sınıf çatışmalarına karşı toplumun tüm kesimlerinin dayanışmasını. sistemin istikrarının korunması amacıyla gerek duyulmuş. yüzyıldan itibaren kapitalist sistemin toplum içerisinde ürettiği çelişkilerin iyiden ağırlık kazanmasıyla. liberalizmin bireysel çıkarı üstün tutan anlayışına karşı meslek ahlakını ve siyasal alanda da mesleki temsili savunan düşünürler korporatist kuramı işlemeye başlamışlardır. kuramsal açıdan toplumun sosyal dokusunun... a. A. özellikle korporatizmin siyasal yönü olan mesleki temsil ile ilgili görüşler ileri süren düşünürler ve düşünceleri hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. Bu çalışmada tüm bu düşünürleri ele almak yerine80. a. Göze. böylece yeni şartlara uyarlanmış bir korporatist örgütlenme ve siyasal temsil düşüncesi işlenmeye başlanmıştır. İngiltere. Almanya. Göze. 80 79 . A.g. korporatist yönü ve söz konusu yapının siyasal düzene etkisi üzerinde durulmamış. Belçika.g. siyaset üzerine çözümlemeler yapan düşünürler uygulamada var olan bu durumun kuramını yapmaya gerek duymamışlardır.Korporatist Düşünürler Kapitalizmin yoğunlaştığı bir takım Avrupa ülkelerinde.

1. Durkheim. “Solidarist Syndicalism: Durkheim and Duguit I ”. . 82 F. toplumsal değişime ayak uyduramayarak. büyük sanayin kurulma dönemlerinde doğrudan doğruya devlet oynamaya başlamıştır. (July 1960). karmaşık toplumlara uygun bir toplumsal düzen ilkesi olduğunu göstermeye çalışmıştır. Hayward. No. Ancak devletin bu alan üzerindeki kontrolü. Eskiden şehirlerde zanaat ustaları için loncaların oynadığı rolü. and Democracy” Social Research. Vol. sanayileşmeye uyum sağlayamayarak etkinliklerini yitirmeleri. sanayileşme süreciyle beraber. fabrikaların sayısının az olduğu ve çok gelişmemiş olduğu dönemler için geçerli olmuştur. 1. E.43 a. S. ekonomide her türlü disiplinin ve kontrolün gereksiz olduğu anlamına gelmemektedir. 164. 52. Vol. düzenleme ve kontrol örgütü olan loncaların. State Autonomy. 32. sanayi devrimi sonrasının uygarlığında mesleki örgütlenmeyi araştırmıştır.81Bu doğrultuda Durkheim korporatizmi tüm tarım sonrası toplumlar için zorunlu bütünleştirici bir unsur olarak değerlendirmiş ve demokratik nitelikli korporatizmin modern. Hearn. No.82 Durkheim’a göre. “Durkheim’s Political Sociology: Corporatism. Loncaların etkinliğini ve kontrolünü yitirdiği bir ortamda. hayatın dışına itilmişlerdir. Sonrasında karmaşık etkinliklerden oluşan ekonomik yaşamın yararlı bir şekilde işlemesinin devlet tarafından tek başına düzenlenemeyeceği ve kontrol edilemeyeceği ortaya 81 J. eski düzene ait olan loncalar. Birer disiplin. (Spring 1985). merkezileşmiş bir bürokrasiyle ilişkili çok büyük.Emile Durkheim Ünlü sosyolog Durkheim. toplumsal dayanışmayı sağlayacak yeni bir oluşum olarak mesleki örgütlenmelerin işlevine güvenmeyi tercih etmiştir. The Sociological Review. 8. karmaşık ve yaygın ekonomik yaşamı göz önünde bulundurarak. ilk zamanlar için büyük sanayi kontrol ve kayıt altında tutulabilmiştir. ortadoks iktisatçıların yaptığı gibi etkili bir toplumsal düzenleme düşüncesinden tamamen vazgeçmek yerine.

düzenlemek ve kontrol 83 84 E. görece dar ve ikincil bir konumda kalarak millileşmelidirler. yani korporasyon oluşturabilir ve söz konusu meslekle uğraşan herkes bu milli loncanın. Bu meclis.e.. . rakipler arasındaki ilişkileri v. değişmiş ve çağın şartlarına uyum sağlayabilen loncalar önermektedir. örneğin işverenler ile işçiler arasındaki ilişkileri. kapitalizm öncesi loncalardan daha farklı yapıda.e. Ortaçağ’ın değişime direnen loncalarından farklı olarak genişlikleri ve karmaşık yapıları dolayısıyla. E. Böylece oluşan grupların başına seçilerek getirilmiş küçük parlamentoya benzeyen bir yönetim meclisi gelebilir. a. a. Büyük sanayiye uygun olan milli loncalar. Milli loncaların yapısına çok çeşitli unsurlar gireceğinden. çalışma şartlarını.44 çıkmıştır..b. Durkheim. 64-66. Hearn. ücretleri. 69-70. 85 F.84 Durkheim oluşturulmasını önerdiği milli loncaların nasıl örgütlenmesi gerektiğini de belirtmektedir. belli bir yetki ile mesleği ilgilendiren konuları. a. Meslek Ahlakı.g.g.e.83 Anlaşılacağı üzere Durkheim. korporasyonun üyesi olur. öyleyse loncaların da aynı biçimde değişmesi ve yerel bir kurum olmaktan çıkarak milli bir kurum haline gelmesi gerekmektedir. Durkheim karmaşıklaşmış ve kontrolden çıkmış ekonomik yaşamın düzenlenmesi ve kontrol altına alınması için yeniden lonca sisteminin getirilmesini önermektedir. durağanlık içerisinde kalma tehlikesinden korunacaktırlar. Kısaca loncalar nitelik değiştirmeli. Ama eskisinden farklı bir biçimde… Mademki sanayileşme yerel düzeyden çıkarak kendisine milli bir karakter vermiştir. Meslek Ahlakı. ülkenin her tarafındaki çeşitli sanayi kolları.g.. 166. Toplumsal iş bölümünde her bir temel meslek bir milli lonca.85 Ona göre. büyük ve geniş gruplarda sürekli ve sonsuz değişiklikler olacağından loncalar asla durağanlık içinde olmayacaklardır. birbirlerine benzeyiş ya da yakınlıklarına göre belli ve açık kategoriler halinde toplanabilirler. Durkheim. yutulmaksızın devlete yaklaşmalı.

32. Durkheim. 86 . bir vücudun parçaları gibi düzene girecektir. Kurulacak olan milli loncaların bir takım özellikleri ikincil plandadır. yani milli loncaların kurulmasıdır. Son olarak da. devletin de bireyin bilgisizlik ve bencilliğinden korunabileceğini düşünmektedir. 2. a. Milli loncalar ya da korporasyonlara dayanan mesleki örgütleri birey ve devlet arasında aracı kurumlar olarak değerlendiren Durkheim. Ayrıca Durkheim. Ancak çıkarları birbirlerine zıt olan bu iki sınıfın. Hayward.g. Buna göre milli loncaların başlıca üç özelliği bulunmaktadır.Zorunlu. bireyler hiç zorlanmadan lonca teşkilatına bağlanacaktır.e. temsilciler meclisinin ayrı iki grup halinde oluşup oluşmayacağı tartışma konusudur. Belirlenecek genel kurallar. işçi ve işverenlerin her ikisinin de loncanın genel yönetimine bakacak mecliste temsil edilmelerinin bir zorunluluk olduğunu açıkça dile getirmektedir. “Solidarist Syndicalism: Durkheim and Duguit I ”. Dolayısıyla Durkheim’a göre. Durkheim E.işçi ve işverenin içerisinde bir arada bulunacağı. a. S.45 etmek yetkisine sahip olabilir. Durkheim siyasal alanda temsil söz konusu olduğunda. 66-67. Meslek Ahlakı. ulusal çapta mesleki örgütlenmenin. Dolayısıyla lonca düzeni kurulduğunda yalnız ve ayrı kalmak bireyler için bir zaaf oluşturacağından. bir kolektif güç kurulduğunda yalnız kalanları kendisine çeker ve grup dışındakiler yaşayamaz olurlar. E.. J.devlete bağlı örgütler olacaktır. İkincil önemde olmasına rağmen. diğer ikincil ve yerel organların kendi kontrol ve yönetimleri ortadan kalkmış olmayacaktır. yerel özellik gösteren sanayi odaları aracılığıyla ülkenin çeşitli yerlerindeki çeşitli ihtiyaçlara uydurulabilecektir. temsilcilerini ayrı ayrı seçip seçmeyeceği. Milli loncalar 1. Durkheim milli loncaların bu özelliklerine kısmen de olsa değinmiştir. Böylece o mesleğin genel yönetimi için oluşturulan meclisin kurulmasıyla..m.g. 3. loncaya girişin zorunlu hale getirilmesinden endişe duyulması anlaşılır bir şey değildir. korporatist temsilin çeşitli avantajlara sahip olduğunu savunmaktadır. Böylece ekonomik yaşam çeşitliliğinden bir şey kaybetmeksizin.86 Durkheim için önemli olan nokta. Durkheim’a göre. korporatif temsil ile bireyin devletin baskısından.

87 Ayrıca Durkheim. Durkheim.b. o dönem için devletin doğrudan el atmayacağı bütün bu konuların yönetsel kısımlarıyla ilgilenmek. toplum hayatının bütününü etkileyen. Ekonomideki bu anarşik rekabeti. gelecekte onlara yüklenebilecek olan işlevler üzerinde de durmaktadır. sadece ekonomik yaşamın milli loncalar tarafından düzenlenmesini değil.g. sanayiye dayalı sosyoekonomik yapının kendine özgü bir ahlaktan bağımsız olamayacağını belirtmektedir. v. Durkheim. Anarşik bir ortamda var olan ekonomik güçlerin nerede duracakları belli değildir.89 Aslında Durkheim’ın betimlediği kapitalist ekonomi ve onun liberal anlayışı belli bir ahlak anlayışından bağımsız değildir. 20-21. Meslek Ahlakı. Bunlardan ilki çalışma yaşamına yönelik işlevlerdir: iş sözleşmeleri. a.b. 72-73. E. a. Ancak bireysel çıkarların peşinden koşulmasını E. birbirlerini yok etmek için çarpışabilirler.. 89 E. birbirlerinin alanlarına saldırabilir. sağlıksız bir durumu olması gerekenmiş gibi göstermek demektir. Durkheim. a. kurulmasını önerdiği milli loncaların üç özelliğinin yanı sıra. Böylece kuvvetliler zayıfları ezebilir ya da boyunduruk altına alabilirler.88 Durkheim.. sosyal yardım işleriyle ilgilenmek. işyerlerinin sağlığı. 88 87 . yani devlete açık biçimde bağlanması gerektiğinden bahsetmektedir.. iş yaşamının hukuki boyutuna yönelik işlevleridir: yani iş anlaşmazlıklarının çözümlenmesi. ancak bu durum da istikrarsız bir durumdur.46 bütün lonca örgütünün merkezi yönetime. Bu kuvvetler. yardım sandıkları v. aynı zamanda meslek ahlakı olarak adlandırdığı ahlaki kurallarca da düzenlenmesi gerektiğini önemle vurgulamaktadır.g.e.e. çocuklar ve kadınların çalışmasına ilişkin her türlü işler. hatta bu durumu mevcut halinden daha iyi gerçekleştirmeyi önermek. Üçüncüsü de. kendisine bağlanılması gereken bir ideal gibi göstermek. 70-71. Aksi takdirde ortaya anarşi çıkar.e. Meslek Ahlakı. Meslek ahlakının.g. kuralların konulması. liberal düşüncenin temel unsurlarından olan bireysel çıkarların gerçekleştirilmesi ve rekabetin sağlanmasının sonucu olan anarşik ve çatışmacı bir ekonomik sisteme karşı ileri sürüldüğü ortadadır. İkincisi sosyal güvenlik ve yardıma yönelik işlevlerdir: emekli sandıkları. Durkheim. ücret dağıtımı. Meslek Ahlakı.

böylece de bireylerin bir ahlak boşluğu içinde yaşamaktan kurtulması önem taşımaktadır.e. Bu nedenle. gerekse de çalışanlar mesleklerini yaparlarken. 18-19. Durkheim. hiçbir kuvvet tanımamakta. işverenin ekonomik hâkimiyetini ılımlı ve insaflı bir şekilde kullanması. Durkheim. Ancak bu kurallar da kendiliğinden varlık kazanamazlar. bireyler kendi çıkarlarından başka çıkarları önemsememekte. egoizmlerini dizginleyecek. onu uygulayacak 90 E. örneğin.g. ahlaki bir biçime sokulması. çatışmaları engellemekte yetersiz kalmaktadır. hiçbir ahlak disiplinine bağlı olmamaktadırlar. muhafazakârların sorun ettiği anarşik ekonomik yapının yol açacağı yıkımları. ekonomik çıkarların başıboş. Söz konusu ahlak kuralları. Gerek işverenler.90 Bu genel ahlak anlayışı da. yaptırımları da olan görev anlayışının ya da Durkheim’ın vurguladığı türde bir meslek ahlakının yerini tutmamaktadır. çalışanların her birine haklarını ve görevlerini genel ve belirsiz bir biçimde değil. Çeşitli mesleklerin ahlak adına içerdikleri kurallar. her türlü bağdan kopmuş olmasının genel ahlakı zayıflattığını belirtmektedir. Öyleyse ekonomik yaşamın düzenlenmesi. a. içinde bulunulan meslekte.47 meşru kabul eden ve rekabetin sonuçta yarar sağlayacağını varsayan liberalizmin ahlak anlayışı. Durkheim’a göre yürürlükteki meslek ahlakının vicdan üzerindeki etkisi oldukça kısıtlıdır ve zaten bu ahlak anlayışı da oldukça az şeyi kapsadığından. işçi ve hizmetlilerin işverenlerine karşı bağlılık duymaları. Meslek Ahlakı. çıkar gütmeksizin kendisini unutmanın. kendilerinin üzerinde. . özel ve belirli bir biçimde ortaya koyan kuralların varlık kazanması gerekmektedir.. varlığı ile yokluğu arasında pek bir fark bulunmamaktadır. hileli ve ahlaka aykırı rekabetin olumsuzlanması gibi genel düşüncelerden oluşmaktadır. fedakârlığın zevkini tadamamaktadırlar. Var olan anlayış çerçevesinde. çatışma ve anarşinin sona ermesi.

korporatif çözümler öneren bir başka düşünür de. bireyler arasında çıkarlarına ve eğilimlerine göre gruplaşma olanağı ortadan kaldırılmıştır. Meslek Ahlakı. Meslek Ahlakı. siyasal alanda mesleki temsil sistemini savunmuş. yüzyıl boyunca bireyler. E. 20.92 b. New York. ihtiyaç ve mesleklerindeki benzerliğe göre dernekleşme çabası içerisinde olmuşlardır. Durkheim. Durkheim. a. Duguit. çıkarları aynı olan bireyler birbirlerine yaklaşarak dernekler ve korporasyonlar kurmuşlardır. Simpson. Sınıf savaşımlarını şiddetle reddeden Léon Duguit. Fransız İhtilali’nin eski sosyal grupları ortadan kaldırarak ve millet egemenliği ve bireylerin eşitliğini ilan ederek “sosyal dağıtma” denebilecek bir durum yarattığını söylemektedir.. farklı mesleklerde bir meslek ahlakı ve kanun oluşturulması için. ancak birbirinden ayrılmış olarak güçlü devlet iktidarıyla karşı karşıya bırakılarak. Fransız kamu hukukçusu Léon Duguit’dir. E. yani milli loncaların oluşturulması gerektiğini savunmaktadır. ekonomik yaşamı düzenlemek için önerdiği loncaları yeniden devreye sokmaktadır. çeşitli sınıfların örgütlenmiş mesleki organları. 7. yüzyılın sonlarına doğru. Durkheim. ahlaki zorunluluklardan dolayı da vazgeçilmez olmaktadır.g..e. 52-53. Durkheim. sosyal alanda toplumsal dayanışmanın gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmiş ve hukuki alanda da bireysel özgürlükleri temel alan liberal anlayışın sübjektif hukuk yaklaşımına karşı görev anlayışını ön plana çıkarmıştır. 23-24.91 İşte bu noktada Durkheim. Bu nedenle 19. a. yüzyılda meslekleri. Trans. 1966. Çünkü ekonomik hayata. belirlenmiş ve düzenlenmiş bir grup olarak. G. The Free Pres. ancak lonca sistemi sayesinde ahlaki bir nitelik verilebilir. eğilim. Böylece tüm bireyler eşit. siyasi bir güç odağı E.48 olan grubun eseridir. kamu kuruluşu niteliğinde korporasyonların.g. Bu yeni ortamda.e.Léon Duguit 19. O’na göre lonca sistemi sadece ekonomik nedenlerden dolayı değil. 92 91 . The Division of Labor in Society.

sanayiye bağlı seçim bölgeleri ve birden fazla oylamaya dayanmakta ve bu doğrultuda “uzmanlaşma ya da işlevsel farklılaşma” aracılığıyla dayanışmayı sağlamaktadır. Çev.. 8. yüzyılın başlarında. ikinci bir meclis. Hayward. meslek örgütlerinin. 96 A. “Solidarist Syndicalism: Durkheim and Duguit II ”.. (December 1960). siyasal temsili. 95 J.96 Böylece Duguit’ye göre iki farklı esasa göre oluşturulan meclislerin her biri. genel oy hakkına ve tüm insanların temelde eşit olmasına dayanmakta ve bu doğrultuda “benzerlik” aracılığıyla dayanışmayı sağlamaktadır. yani partilerin temsil edildiği meclisleri ortadan kaldırmamaktadır. Kamu Hukuku Dersleri.g. 1954.g.. Duguit partilerin temsil edildiği meclislerin yanında.. Göze. Göze. S.94 Duguit’nin zihninde canlandırdığı siyasal kurumlardaki temel değişiklik.93 Gerçekten de Duguit 20. Derbil.e. Korporatif temsilin gerçekleştiği Mesleki Senato ise. a. 74. S.m. L. a. temelde tüm insanların farklı olmasından hareketle. 97 J. E. 64. The Sociological Review. L.95 Anlaşılacağı üzere Duguit’in mesleki temsil yönündeki görüşleri.g.. farklı biçimde dayanışmayı sağlayabilirdi. tüm toplumsal sınıfların mesleki temsilidir. meclislerde meslek örgütlerinin ve meslek çıkarlarının temsil edilmesi gerektiğini savunmuştur. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları. E. “Solidarist Syndicalism: Durkheim and Duguit II ”.e. Duguit’ye göre genel oy hakkı ile seçilen meclisin yanında. 64. a. a.49 olarak ortaya çıkarak. özellikle de sendikaların hâkim olacağını belirterek. Siyasal temsilin gerçekleştirildiği Milletvekilleri Meclisi.e. Ankara. 2. S. Vol..e. çoğunluğun kuvveti karşısında varlık gösterebileceklerdir.g. gelecekte devlet örgütüne mesleki örgütlerin. . toplumsal dayanışmayı sağlayan organik toplumsal grupları temsil edebilirdi. 74. 94 A. 74. Duguit. 196. No. Duguit. özellikle de sendikaların temsil edilecekleri ikinci bir meclisin kurulması gerektiğini ileri sürmektedir. Hayward. 196-197.g.97 93 L. a.. Duguit.

99 Duguit’nin hukuki alandaki görüşleri de liberalizmin bireyciliğine ters düşen. Dolayısıyla da herkes durumuna ve yeteneğine göre hizmet sunmalıdır. 99 H.e. Laski. köylü toplumuna karşı el emeğini sunmakla yükümlüdür. 74. C. bir milletin bütün üyeleri için toplumsal dayanışmayı sağlamak zorunludur. Toplumsal dayanışmayı. Laski. ister yasama organının çıkardığı kararlarla. “ Duguit’nin Devlet Nazariyesi “. Duguit’in toplumsal dayanışma düşüncesinde. Duguit açısından bir yasanın geçerliliği. . Şükrü. isterse de yönetsel kararlarla çiğneyen devlet hukuka aykırı 98 L. J. (1934). Duguit’e göre. Bu bağlamda Duguit.g. geliştirilmedikçe bir millet yaşayamaz ve gelişemez. Örneğin. kolektivizme vurgu yapan görüşlerdir. devlet yöneticilerinden en gönülsüz vatandaşa kadar. kamu hizmeti yapan insanların grev hakkını tanımamakta.50 Siyasal alanda mesleki temsili savunan Duguit. Bu nedenle.m. kamu hizmetlerini baltalayacak ve toplumsal dayanışmayı sarsacak olan sınıf savaşımlarını şiddetle reddetmektedir. 31. Toplumsal dayanışma ise kamu hizmetlerinin yerine getirilmesiyle gerçekleştirilir. devlet ve bireylerin yanı sıra toplumsal sınıflara da yüklemektedir. IV. H. ister yargı kararlarıyla.. Duguit bir yasanın geçerli sayılabilmesinin temel koşulunun toplumsal dayanışmaya hizmet etmesi olduğunu savunmaktadır. sosyal alanda toplumsal dayanışma fikrini vurgulamaktadır. 30. ve H. yönetici ise elinde bulundurduğu kuvveti genel çıkarların gerektirdiği bütün faaliyetlerin hiç sekteye uğramaksızın yerine getirilmesi için kullanmak zorundadır.g. toplumsal dayanışma gerçekleştirilip. “ Duguit’nin Devlet Nazariyesi “ Çev. a. a. Yani bu bir görevdir.98 Duguit toplumsal dayanışmanın sağlanması için kamu hizmetlerinin gerçekleştirilmesi görevini. S. J. 44. onun kaynağına değil hizmet ettiği amaca bağlıdır. toplumdaki sınıflara ve bireylere görevler yüklenmektedir. Siyasi İlimler Mecmuası. Duguit. dayanışmanın sağlanması için devlete..

51 işler yapmaktadır. M. bu hakların hepten yadsınması gerektiğini savunmamaktadır.e.g.g. Çev. a. L. A. Duguit. E. bireysel özgürlüklere çeşitli sınırlamalar getirilmesi gerektiğini ileri sürerken.g. Şenel. bu otoritenin sadece toplum halinde yaşayan insanlara düşen görev üzerine kurulabileceğini söylemiştir. sosyal. ülke içi veya uluslararası tüm sorunlar ahlak konusuyla ilgisi bulunan konulardır ve eğer herkes görevini yerine getirirse. Çünkü bireysel özgürlüklere bir takım sınırlamalar getirilmeden bir topluluk yaşayamaz. topluluğun her üyesince yerine getirilmesi gereken bir görev olarak ele alınmalıdır. Burns. Ankara.. 122. bireyci doktrinin devlete de sosyal görevler yüklemediği yönündeki bireyci doktrine yönelik eleştiriler için bakınız. a. kısaca insanların hukuken hür ve eşit doğduklarını ve yaşadıklarını. gerekse de yönetilenler açısından.e. bireysel yetenekleri oranında yapacakları işleri gerçekleştirme görevi düşmektedir.71 102 Gerçekten de Duguit. 1984.. Duguit açısından görev konusu. bireyci doktrinin bireye görev yüklemediği.e. O’na göre bireysel özgürlük düşüncesi korunmalıdır.. herkesin üzerine düşen görevi yerine getirmesiyle olasıdır. ya da bir başka deyişle Durkheim’ın da üzerinde önemle durduğu ahlak konusu dünyadaki en önemli şeydir. yine toplumun yaşaması için gerekli gördüğü otoritenin de.1950). sübjektif hukuk üzerine kurulamayacağını. bütün sorunlar da birden bire çözümlenmiş olur.100 Yasanın geçerliliğini toplumsal dayanışma amacına hizmet etmesine bağlayan Duguit. 100 .101 Bireyin haklarından çok görevlerinden bahseden Duguit. Duguit. Duguit. Bir insan topluluğunun yaşaması ve gelişmesi için gerekli olan işbölümü dayanışması. liberal anlayışa ters bir yaklaşım içerisindedir ve bireysel haklara bir takım sınırlamalar getirilmesini savunmaktadır. Çağdaş Siyasal Düşünceler (1850 . L. siyasal.102 Bireyci doktrini çeşitli noktalardan eleştiren103 Duguit. 101 L. insan olmaları nedeniyle. Gerek yönetenler. a. Duguit. son iki yüz yıldır çoğu kişi tarafından her türlü eleştirinin ve itirazın ötesinde dogma olarak kabul görmüş olan bireyci doktrinin yetersiz olduğunu ileri sürmektedir. Birey ve Toplum Yayınları. dokunulamaz doğal haklara sahip olduklarını ileri süren bireyci doktrine bir takım sınırlamalar getirilmesi gerektiğini belirtir.133-134. ancak bu bireysel bir hak gibi tasarlanmamalı. 103 Birey haklarının toplum öncesinde olmadığı. Toplumsal yaşamda herkese.131-132. bireylerin doğumları anında.

herkesin görevini yerine getirmesiyle oluşacak toplumsal dayanışmayı sağlamak için gerekli tüm koşulları gerçekleştirmekle görevli aktif bir devlettir. 105 104 . yüzyıl sonundan (1899) başlayarak.105 Ancak iki dünya savaşı arası dönemde. uygulamada devletin baskın olduğu ve derecesine göre otoriter ya da totaliter nitelikler taşıyan korporatizm başat konumda olmuştur. Buna göre kapitalist korporatizm 19. Söz konusu dönemde elbette ki.g.m. Aslında.. A. “Korporatizm” a. işçi ve işveren kuruluşları arasındaki korporatif nitelikli uygulamaların tarihinin 19. Ancak bu L. devletin başat olmadığı ve otoriter ya da totaliter nitelikler taşımayan. 290.e. 1970’li yılların sonlarına doğru giderek zayıflayan biçimde uygulanma olanağı bulmuştur.134-135. yüzyılın sonlarına kadar uzandığını belirtmektedir. bir başka deyişle “Klasik Korporatizm” dönemi olarak adlandırdığımız dönemde.. sadece gerektiğinde bireysel hakları kısıtlayacak olan görece pasif bir devlet değil. dolayısıyla da topluma zarar verebileceğinden devlet tarafından kısıtlanabilir. a. Yani liberalizmin benimsediği gece bekçisi devlet yerine. düzenleyici ve denetleyici. müdahaleci bir devlet tasarımı ileri sürülmektedir. toplumsal dayanışmaya. Makal. Makal.52 Herkesin üzerine düşen görevi yerine getirmesine engel oluşturabilecek bireysel özgürlükler. genellikle faşist sistemlerle özdeşleştirilen. 3. bizlerin toplumsal ya da liberal tür içerisinde gördüğü. çok daha ılımlı korporatif uygulamalar bulunmuştur.g. kapitalist üretim biçimini başat olduğu dönemlerde korporatif bir takım uygulamaların kökleri Birinci Dünya Savaşı’ndan daha öncelere de uzanmaktadır.104 Duguit’nin tasarladığı devlet.Korporatizmin Yükselişi: Ekonomik ve Siyasal Nedenler Kapitalizmin toplumsal yaşam içerisinde ürettiği çelişkilere ve bu çelişkileri yumuşatma ya da bastırma konusunda yeterli olamayan liberal anlayışa karşı ileri sürülen korporatif çözüm önerileri iki dünya savaşı arası dönemde uygulanma olanağı bulmuştur. Duguit.

İki dünya savaşı arası dönemde. korporatif çözümlerin uygulamaya konulmasının altında ekonomik ve siyasal bir takım nedenler yatmaktadır. İkincisi. E. krizlere gebe olan kapitalist ekonomiye müdahale edilmesi gerektiği yönündeki fikirleri kuvvetlendirmiştir. Hobsbawm. ılımlı bir sosyal demokrasi ile bütünleştirilmiş bir kapitalizm. Kısa 20. 1929’daki büyük ekonomik kriz önceki dönemin eski tarz liberalizmine dönüşü olanaksız kılmıştır. I. Üçüncü seçenek ise faşizmdir. Bunlardan ilki Marksist Komünizmdi. Hobsbawm’ın da belirttiği gibi.53 uygulamalar korporatizm olarak adlandırılabilecek kadar belirginlik ve istikrar kazanmadığından. Buna sosyalleştirilmiş kapitalizm demek de mümkündür. Kriz sonrasında entelektüel ve politik hegemonya için birbirleriyle yarışan üç seçenek bulunmaktaydı. İstanbul. Kapitalizmin ve kapitalizmi sürdürme işlevini üstlenen faşizmin ortak özelliklerine değinen Dutt. önceki satırlarda da değinildiği gibi kapitalist üretim biçiminin. Çev. otoriter devlet korporatizmi döneme damgasını vurmuştur. sosyal ve siyasal yıkım söz konusudur ve 1929 yılında yaşanan büyük ekonomik kriz. 19. toplumsal istikrarın ve ekonominin değil. artık kapitalist sistemin varlığı tehlikeye düşmeye başlamıştır. Yüzyıl 1914 . Faşizm dalgası 1929 krizi ile birlikte iyiden yükselmiştir ve bu dönemde sadece barışın. Klasik korporatizm döneminde. 106 . liberal ilkelere dayalı ekonomilerde ürettiği ekonomik ve sosyal sorunların çözümlenmesi arayışı gelmektedir.1991 Aşırılıklar Çağı. Aynı sorunların I. iki dünya savaşı arası dönemde faşizm ile özdeşleştirilen.106 İki dünya savaşı arası dönemde kapitalizmin ekonomik ve sosyal çelişkileri o derece yoğunlaşmıştır ki. söz konusu dönemde üretim tekniğinin ve sınıf çelişkilerinin artması nedeniyle bir devrim tehlikesinin Ekonomiye müdahalenin ne tür rejimlerle yapılacağı konusunda farklı seçenekler bulunmaktaydı. Kapitalist sistemi ciddi anlamda tehdit eden etkin bir işçi sınıfı muhalefeti kendini açıkça göstermektedir.Dünya Savaşı’nın getirdiği ekonomik. Ekonomik nedenlerin başında.Dünya Savaşı sonrasının eğreti barış dönemi boyunca yoğunlaşarak devam ettiği belirtilebilir. 1996. Y. yüzyıldan itibaren yaşanan ekonomik sorunlara önceki satırlarda değinilmişti. Sarmal Yayınevi. Alogan. Liberal ekonominin başat olduğu 19. 130-131. yüzyıl liberal burjuva toplumunun siyasal kurumlarının ve entelektüel değerlerinin de çöktüğü ortaya çıkmıştır.

108 İki dünya savaşı arasında liberal ekonominin geldiği durum göstermiştir ki. P. (1935).R. satılamayan ürünler ve terk edilen fabrikalar. bu devrime engel olunarak kapitalist sistemin devam etmesini istemektedirler. II. yaşlılık sigortaları ve devletin sosyal ücreti yükseltici harcamaları gibi yeniden dağıtım mekanizmaları iki dünya savaşı arası dönemde yok denecek kadar azdır.54 ortaya çıktığını belirtmektedir. 107 . Yükselen sınıf savaşımlarının yanı sıra. ekonominin düzen ve disiplin içerisinde gelişmesini sağlayacak yollar aranmaya başlanmıştır. Eğilmez. S. Artık kapitalistler. kapitalist ekonominin krizlere gebe yapısı da. Dünya Savaşı sonrasında kurumsallaşacak ve yaygınlaşacak olan. Bunun için de devrime yol açabilecek bağımsız bir işçi hareketinin sınırlanması ve işçilerin kontrol edilmesi için düzenli bir korporasyon sistemi kurulması gerektiği107 üzerinde durulmaktadır. Ankara. Keyder. ücretlerin yani tüketimin artmaması sonucu patlak veren büyük ekonomik kriz sonrası yüksek oranda işsizlik. 18. işsizlik. 1984. Ancak bu durum ekonominin düzensiz gelişmesine ve krizlere yol açmaktadır. İşte bu hazırlayıcı koşullar üzerine. 108 Ç. herhangi bir düzenleyici ve müdahaleci mekanizma olmaksızın. Gerçekten de liberal bir ekonomik sistemde her üretici. Dolayısıyla. liberal ekonomik yapıya alternatif arayışları kışkırtmıştır. Dutt. Toplumsal Tarih Çalışmaları. R. korporatizme yönelmeye yol açabilecek rejim arayışlarını tetikleyen ekonomik koşullar olmuştur. 28. 336. çeşitli üretim kollarında çalışan tüm üreticilerin belirli kurallara uyarak etkinliklerini R. serbestlik esasına dayanan bir ekonomik yapı kapitalist sistemin varlığını tehlikeye sokabilecek sonuçlara davetiye çıkarabilmektedir. kendi üretim alanında istediği biçim ve ölçüde üretim yapma serbestliğine sahiptir. Güran . Ekonominin düzenlenmesi ve disiplin altına alınabilmesi için. yani üretkenliğin ve üretimin artmasına rağmen. C. “Faşizm Nedir?” Çev. İktisat ve Ticaret Mecmuası. 2. Dost Kitabevi Yayınları.

Siyasal alanda korporatif çözüm arayışlarına yol açan nedenlerin başında.55 sürdürmeleri gerektiği ileri sürülmüştür. Bunlar 109 . Ayrıca devletin bu müdahalelerinin ekonomiye dışarıdan bir müdahale niteliği taşıdığı söylenerek. sadece siyasal sağdan gelmekteydi. liberal parlamenter demokratik siyasal rejimlerin de krize sürüklenmesi gelmektedir. Liberal demokratik rejimleri deviren güçler Hobsbawm’a göre üç türlüydü. 20. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. Buna göre. ekonomik sorunları da yetenekli kişiler. ekonominin düzenlenmesi cephesidir. bu faşizm etiketi hem yetersiz kalmakta. Böylece korporasyonların kurulması ile hem liberal ekonomi sisteminin. İstanbul Üniversitesi Yayınları. Göze. Siyasal sağdan gelen bu tehdide genelde faşizm yakıştırması yapılsa da.109 Klasik korporatizm döneminde. 110 Hobsbawm’a göre iki dünya savaşı arası dönemde krize giren siyasal liberalizme ve liberal kurumlara yönelik tehdit. hem de dışarıdan devlet müdahalesinin beraberinde getirdiği sakıncalar ortadan kaldırılacak. o üretim kolu içerisinde yer alan üreticilerin kendi içlerinden seçecekleri. hem de bütünü kapsamamaktadır. yani üreticiler çözecek ve ekonomiyi düzenleyeceklerdir. çoğu zaman zor kullanılarak gerçekleştirilen bu müdahalelerin beklenen olumlu sonuçları vermediği belirtilmektedir. Bir de konunun müdahale yönü vardır. teknik bilgi sahibi ve üretim-tüketim olanaklarını iyi bilen kimseler olması gerektiği savunulmuştur. Belli bir üretim kolunda uyulması gereken kuralları koyacak olan kimselerin de. İstanbul. ekonomik nedenler dışında siyasal bir takım nedenler de korporatif çözüm arayışlarına yol açmıştır. sadece siyasal sorunları çözmek için kurulmuş olan devlet örgütünün ekonomik sorunlar karşısında yetersiz kalması olduğu ileri sürülmüştür. bunun nedeninin ise. doğrudan işin içindeki kişiler. 1977.110 Gerçekten de iki dünya savaşı arası dönemde. yüzyılın başından beri devlet ekonomiye çeşitli nedenlerde müdahale etmektedir. Batı A. Ancak devletin bu müdahalelerinin birçok açıdan olumsuz sonuçlar doğurduğu. Bu yaklaşım. 118-119. liberal ekonomik sistemlerin krize girmesine koşut olarak.

krize girdiğini belirttiğimiz liberal yarışmacı demokrasiye ciddi anlamda bir alternetif olduğunu dile getirmektedir. bir yandan da bütün üretim araçlarının kamu mülkiyetinde olmasını ve merkezi plânlamayı reddeden bir ekonomik sisteme de özellikle uygundur. kurumsal plüralizmin önemli bir unsurunu teşkil et(tiğini)” söylemektedir. Bu bağlamda Linz’de ‘organik demokrasi’ olarak değerlendirdiği korporatizmin. Söz konusu dönemde demokratik sayılabilecek ülkelerde dahi. 135140. bütün Avrupa parlamentolarının işleyişinin. Linz. Birçok Avrupa ve Latin Amerika toplumlarında liberal demokrasiye ve saf bir kapitalist ekonomik sisteme karşı duyulan hayal kırıklığı. Bu nedenle. Daha ayrıntılı bilgi için bakınız. yazar demokrasinin bireysel haklara vurgu yapan bir yönetim biçimi olduğuna değinerek.111 Cambo. Kısa 20. E. organik devletçi düşünce doğrultusunda biçimlenen yönetimler (korporatist yönetimler) ve faşizmdi. Diktatörlüğe yol açan nedenlerden ilki. J. a. Parlamenter rejimlerdeki bir başka önemli sorun da. demokrasiyi zedeleyebilecek bir takım tedbirler alınmış.. demokrasi tecrübesi olmayan bir takım ülkelerin yanı sıra parlamenter demokratik bir yönetime sahip bir takım ülkelerde de diktatörlük rejimleri kurulmuştur.g. Cambo. 1. S. demokrasi krizidir ki. bir yandan serbest pazara dayanan kapitalist girişimciliği. özel girişimci elitler de dahil olmak üzere. parlamentolar ya hiç iş göremez hale gelmiş. fakat siyasal bilinci yüksek bir elit veya bir öncü grup liderliğinde bir kütle partisi de yaratamayan veya bunu sürdüremeyen toplumlardaki rejimler için korporatizm(in). dolayısıyla bazı siyasal katılma imkânları sağlama ihtiyacında olan.g. liberal ekonomi ve siyaseti eleştirmektedir.56 toplumlarında sadece ekonomik çalkantılar ve krizler değil. hayatın hızına yetişemediğini dile getirmektedir.e. Yüzyıl. Parlamentolarda tartışılması gereken konular o kadar çoktur ki.” J. demokrasinin görevlere de vurgu yapması gerektiğini dile getirmektedir. Hobsbawm. a. (18 Kânunusani 1934). “Böyle bir çözüm. Çoğulculuk ile korporatizmin birbirlerini mutlak anlamda dışlamadığını düşünen Linz “ Sadece idarî yöntemlerle yönetilemeyecek bir sosyal ve ekonomik karmaşıklık ve sosyal ve siyasal mobilizasyon düzeyine erişmiş bulunan.e. İkinci neden. o zamana kadar uygulandığı biçimiyle parlamentarizmin krize girmiş olmasıdır. 1930’lu yılların bunalımlı atmosferi içerisinde. . 111 F.. Fikir Hareketleri. 196. diktatörlüğe yol açan nedenleri çözümleyen Cambo. 13. bir partinin parlamento içerisinde çoğunluğu sağlaması ve kendi programını uygulamaya otoriter yönetimler. parlamento içerisindeki partilerin sayısının aşırı çoğalmasıdır. buna koşut olarak siyasal alanda da çalkantılar ve krizler yaşanmıştır. “ Diktatörlükleri doğuran sebeplerden Parlemantarizm buhranı ”. ya da çok yavaş işlemeye başlamıştır. bir çok grupların korporatif çözümleri benimsemeleri için verimli bir zemin oluşturmuştur.

F. Bir diktatörlük rejimi. Cambo.114 Bu yaklaşım tarzı. a.g. Rusya. “ Diktatörlük rejiminin faydaları ”. asayişi bir parlamento hükümetinden daha iyi muhafaza eder. S. liberal kurumların eleştirisinin ardından. 113 112 . aslında diktatörlüklerin istenilebilir olduğunu da savunmaktadır. Fikir Hareketleri. hak içeren demokrasi anlayışından zayıf olduğu yerlerde demokrasilerin tehlikede bulunduğunu. Fikir Hareketleri. sadece eleştirilmekle kalmamış.112 Tüm bu nedenler. 19.57 koyması olanaksızlaşmaktadır. yukarıda değinilen görüşlere koşut biçimde. diktatörlük rejiminin hazırlanmakta olduğunu belirtmektedir. bir demokratik rejime oranla daha kolay bir ekonomi siyaseti kurabilir. 114 Cambo. Ayrıca Cambo. edimsel olarak da Avrupa’da liberal demokrasilerin yeşerebileceği zeminin ortadan kalktığı bir dönem olmuştur. (1 Mart 1934). Diktatör rejimler. bir parlamentodan daha iyi ve daha hızlı sorun çözer. (25 Kânunusani 1934).m. 14. Cambo’ya göre “demokrasi propagandaları daima bir demokrasi rejiminin vatandaşlara temin ettiği hakları methetmişlerdir. 1. F. kimi zaman dışlanmışlardır. 1-2.113 Yoğun ekonomik ve toplumsal sorunlar karşısında yeterli derecede çözüm üretemeyen liberal siyasal yapılar. Cambo. verimli çalışır. Son olarak bir diktatörlük rejimi. Bir diktatörlük rejimi. S. Fakat demokrasinin vatandaşlara yüklettiği vazifelerden. Dünya Savaşı sonrasında. Demokrasilerde el sürülemeyecek fenalıkları toplumsal hayattan söküp atmayı başarabilir F. 2. I. görev içeren demokrasi anlayışının. dönemin liberalizm karşıtı otoriter-totaliter çözüm arayışlarını anlamak açısından önemlidir İki dünya savaşı arası dönem. diktatörlük rejiminin yararlarını şöyle sıralamaktadır: bir diktatörlük hükümeti. “ Diktatörlükleri doğuran sebeplerden Demokrasi buhranı ”. “ Diktatörlükleri doğuran sebeplerden Parlemantarizm buhranı ”. Diktatörlükler mali işleri kolaylıkla halledebilirler. Durkheim ve Duguıt’nin de dile getirdiği hak ve görev ayrımını yaparak.. demokratik sistemlerin bu açıdan eleştirisini yapmaktadır. Avrupa’da parlamenter rejimlerin gözden düşmesine yol açmıştır. yönetim işlerinde olduğu gibi toplumsal hayatta da disiplini sağlayabilir. Cambo. Liberal siyasal kurumların ve anlayışın girdiği kriz nedeniyle diktatörlüklere yol açtığını belirten Cambo. Almanya. pek az bahsolunmuştur. serbestçe hareket edebilmesi nedeniyle. bayındırlıkla ilgili işleri mantıklı bir biçimde düzenleyebilir.” Bu doğrultuda Cambo.

1997. 4. a. azgın bir Yahudi düşmanlığı. Bu konuda Akşin şunları söylemektedir: “Görülüyor ki diktatörlük. Macaristan. Dolayısıyla Atatürk dönemi Türkiyesi diktatörlük olarak nitelendirilebilirse de. Polonya ve Portekiz gibi ülkelerde cumhuriyet yönetimleri kurulmuştur. Bir kez bütüncül değildi. 101. Derecesine göre otoriter veya totaliter nitelikler taşıyan diktatörlüklerin demokrasiye karşıt yönetimler olduğu ortadadır. Türkiye’nin Önünde Üç Model.58 Avusturya.g. Yunanistan. belki hepsinden. düşüncelerinde Atatürk dönemi Türkiyesi’nin ilericiliğini ve görece demokratlığını istikrarlı biçimde savunan Akşin’in. Akşin’in düşüncelerinde “görece demokratiklik” olgusu önemli yer tutmaktadır. ki bunları da demokratik hareket ve tavırlar olarak nitelemek zordur. öbür diktatörlüklerin bir çoğunda ırkçılık. 115 . döneminin çoğu diktatörlüğüne göre “görece demokratik” bile sayılabilir.” S. 102. Klasik korporatizm dönemi olarak adlandırdığımız bu dönemde. bu dönem Avrupa’sında olağan bir durumdu. İstanbul.Korporatizm. Meşruiyetini halka dayanmaktan aldığını ileri süren cumhuriyet yönetimleri. İkincisi. diktatörlüklere yol açan nedenleri anlamak. Aynı şekilde klasik korporatizm döneminde.115 Bu bağlamda. Bu noktada. Ancak hemen belirtilmelidir ki. liberal demokrasiye eleştirel yaklaşan. hatta kimi durumlarda demokrasiyi dışlayan korporatist görüşlerin başat olduğu da bilinmektedir. toplumlar sosyal ve ekonomik sorunların altından kalkabilmek için karizmatik önderlere yönelme eğilimi içerisinde olmuşlardır. Ama Atatürk düzeninin öbür diktatörlüklerin çoğundan. Atatürk’ün tek-parti yönetimi de diktatörlük değil miydi? Şüphesiz buna diktatörlük denebilir. Türkiye’de ise düzenin kesin olarak düşman olduğu tek şey ortaçağcıl gericilik ve yobazlıktı.. söz konusu dönemde ve belirtilen ülkelerde cumhuriyetin aldığı biçim diktatörlük yönetimleri olmuştur. Telos Yayıncılık. iki dünya savaşı arası dönemde Cumhuriyet Türkiyesi’ni diktatörlük yönetimleri arasında sayması dikkat çekicidir. Diktatörlük ve Demokrasi Demokrasi karşıtı arayışların ön plana geçtiği. her diktatörlük yönetimi korporatif bir yönetim biçimi olmayabilir. söz konusu dönemde korporatist çözüm arayışlarına neden yönelindiğini anlamak açısından yararlı olabilir. daha ehven bir niteliği vardı. Akşin. azgın bir sol düşmanlığı (SSCB’de sağ düşmanlığı) vardı. Akşin. demokratikleşme açısından olumlu karşılanabilirlerse de. Ancak bu durum. demokrasi S. Türkiye. Bu eğilim diktatörlük yönetimlerini iktidara getiren süreci beslemiştir.e.

ekonomik bakımdan ayrıcalıklı kesimlerin. B. 1929’dan 1945 yılına kadar Avusturya. 117 Gerçekten de. a. İşverenlerin ekonomik alandaki işlevlerinden dolayı. Korporatist devleti savunanların üçüncü itkisi de. korporatist bir çözüm arayışına yönelmemiştir.117 Ancak diktatörlük yönetimi olup da korporatist çözüme yönelmeyen örnekler de bulunmaktadır. 1926’dan itibaren Portekiz (1932-1968 arası Salazar diktatörlüğü) ve 1933’den sonra İspanya (1936-1939 arası iç savaş sonrasında 1939’dan itibaren Franco diktatörlüğü) korporatist çözüm yoluna yönelen diktatörlükler olmuşlardır. faşist İtalya bir diktatörlük kurmak anlamında korporatist yapıları kullanmada yalnız kalmamıştır. Philadelphia&New York. Öyleyse korporatist bir yapı sanayicileri ve ayrıca genellikle onlarla ittifak yapan büyük toprak sahiplerini tatmin edebilirdi. Landauer. bu kesimlere. Landauer. C. Korporatist bir devlete yönelmeye yönelik ikinci itki. rejimleri açıkça görülür olmasın diye. 116 .. binlerce işçiyi çalıştıran işverenler için doğal olmayan bir durumdu. işçi ve işveren kuruluşları arasında çeşitli toplumsal anlaşmalar 20. Contemporary Economic Systems. Lippincott Company. sanayide kendi kendini yönetme düşüncesine sahip olunmasıydı. yüzyılın başlarından beri yapılmaktadır. Yukarıda diktatörlük yönetimleriyle kesiştiğine değindiğimiz korporatist örgütlenme için bir başka soru daha akla gelmektedir: Her korporatist örgütlenme demokrasi karşıtı mıdır? Bu soruya olumsuz yanıt vermek olasıdır. Hitler dönemi Nazi Almanya’sı bir diktatörlük olmasına rağmen. C. bu yolla toplumun sınıf çatışması tehlikesinden kurtarılabileceği yönündeki inançtı.116 Örneğin 1922’den 1943 yılına kadar İtalya (Mussolini’nin diktatörlüğü). yönetimde genel ve eşit oy hakkına dayanan parlamenter bir sistemde sahip olduklarından daha büyük bir etkiyi doğrudan verebilirdi. Başbakan Franco’nun İspanyası da korporatist bir yapıya bürünmüştür. Örneğin. korporatist bir devleti kurmaya yönelmişlerdir. Çünkü korporatist bir yapı. 201. Yani korporatif olarak nitelendirilebilecek ilişki biçimi iki dünya Landauer’e göre bazı diktatörlükler. Bunlardan ilki. Bu isteğin yanı sıra korporatist devlet yanlısı hareketlerin daha başka itkileri de bulunmaktadır.e. Çünkü işverenlerin eylemleri ve ihmalleri pek çok insanı derinden etkileyebilmekteydi. Şansölye Schuschnigg yönetimi altında Avusturya ve Başbakan Salazar yönetimi altında Portekiz. Genel oy hakkı.g. ekonomik işlevlerin önemine bağlı olarak ek bir siyasal etki sağlayabilir ve bu kesime. 201-203. Dolayısıyla işveren için. İtalya örneğini takip etmişlerdir. siyasal alanda genel oy hakkından hoşnut olmamalarıydı. yani rejimlerini gizleme isteklerinden dolayı korporatist yapıları kullanmaya. korporatist yönetimleri özdeş kılmaya yetmemektedir. siyasal alanda ek bir etkiye sahip olmaları gerekmekteydi. 1964. Şüphesiz ki klasik korporatizm döneminde. işçisiyle aynı siyasal etkiye sahip olmak doğal değildi. J. Contemporary Economic Systems.59 karşısında yer alan diktatörlük yönetimleriyle. Kimi ülkelerde toplumsal barışın sağlanması ve sınıf çatışmalarının önlenmesi için. korporatist bir ekonomik ve siyasal örgütlenmeyi benimseyen diktatörlük yönetimleri olmuştur.

Bu veriler doğrultusunda bireysel hak ve özgürlüklerin ortadan kaldırılmadığı veya kullanımının engellenmediği. otoriter veya totaliter biçimi de var olmuştur. demokratik usullere göre seçilmiş bir parlamentonun yanında ikinci bir meclis olarak bulunabilmekte ya da devlet teşkilatı içerisinde bir danışma organı olarak yer alabilmektedir.60 savaşı arası dönemde de bulunmaktadır. yani faşist diktatörlüklerle özdeşleştirilmiş olmasıdır. Özellikle çeşitli İskandinav ülkelerinde görülen görece demokratik korporatist uygulamalar (toplumsal korporatizm) ile faşizm olarak adlandırılan otoriter/totaliter korporatizme (devlet korporatizmi) ileriki bölümlerde. korporatif uygulamaların demokratik biçimi de. klasik korporatizmin mercek altına alınacağı bölümde. II. yani bireylerin siyasal partiler içerisinde veya etrafında kendi siyasi görüşlerini yansıttıkları ve bireysel çıkarlarının temsili esasında siyasete katılabildikleri sistemlerde. korporatif esasta seçilmiş bir meclis. korporatif nitelikli ilişkilerin veya siyasal temsilin olması. sadece korporatizmin uygulandığı diktatörlüklerde korporatist yapıların ortadan kalkmasını değil. korporatist doktirinin de çöküşünü beraberinde getirdiği söylenebilir. faşist hükümetlerin gözden . daha ayrıntılı olarak değinilecektir. klasik korporatizm döneminde sistematik olmasa da daha demokratik biçimde uygulamaları da bulunan korporatizmin. demokratik siyasal temsilin geçerli olduğu. en azından şekli düzeyde demokrasiye aykırı görünmemektedir. Ancak bu çöküşün. Bu bölümün sonunda vurgulanması gereken temel nokta. Dünya Savaşı demokrasi cephesini temsil etme iddiasındaki ülkeler karşısında. Bunun yanı sıra siyasal temsil alanında da. faşizan rejimlerin yenilgisiyle sonuçlanmıştır. diktatörlükle yönetilen. Bu doğrultuda 1945 yılının. Klasik korporatizm döneminde. otoriter/totaliter biçimiyle.

b) Yeni Korporatizm (Neo-Korporatizm) 19. 118 .61 düşmesine bağlı bir çöküş olduğu. yüzyılın ilk çeyreğinde işçi sınıfı mücadelesinin tırmanışı karşısında sermaye ve sermaye eksenindeki devlet. 1983. II. korporatist yapıların toplumsal barışı sağladığı yönündeki düşünce ya da korporatizmde ekonomiyle ilgili kararların bir grup uzmanca alınabileceği yönündeki inanç gibi konular üzerinde önemli bir tartışma olmamıştır. yüzyılda ve 20. Corporate State Ideologies. sendikalara karşı direnmiştir. Çünkü korporatist yazında oldukça önemli bir yere sahip olan. daha çok ekonomik ve siyasal alanda yürütüldüğü görülmektedir. 93.C. Kapitalizme rakip olan ve işçi sınıfı egemenliğini öngören sosyalizmin hayata geçirilmeye çalışılması. sistematik olmayan adımlar. Ancak 1917 yılında Rusya’da işçi sınıfının iktidarı ele alması ve Bolşevik Devrimi’nin gerçekleştiği coğrafyadaki ülkelerin hızla gelişmesi. II. Böylece II. işçi sınıfını ve onun örgütü olan sendikaları görmezden gelmek veya sendikalara karşı mücadele etmek yerine.118 Korporatist doktrinin ya da bir kurama dayalı klasik korporatizmin uygulamalarının gözden düşmesine bağlı olarak. özellikle de S. burjuvaziyi ve devleti ürkütmüş. University of California.S. Landauer. siyasal anlamda korporatizmin zayıf olduğunun anlaşılmasından kaynaklanan bir çöküş olmadığı belirtilmelidir. burjuvaziyi ve devleti bu gelişmeler karşısında yeniden düşünmeye itmiştir. Dünya Savaşı öncesinde sendikalarla işbirliği yönünde atılan ürkek. birlikte davranmaya yöneltmiştir. Berkeley. Dünya Savaşı sonrasında edimsel olarak çeşitli biçimlerde ortaya çıkan korporatist uygulamaların düşünsel alanda bir kuramsal temele dayanma eğilimi içerisinde olmadığı. C. 1919 yılında Uluslararası Çalışma Örgütü’nün kurulması. Historical Roots and Philosophical Origins.B. Dünya Savaşı sonrasında.

S. Bu genişlemenin aldığı biçim.62 (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği)’nin büyük saygınlık kazanmasıyla.I”. devlet ile çıkar grupları arasındaki ilişkileri açıklama amacına yönelik olarak. “toplumsal”. A. 2000). “otoriter” gibi niteleyici kavramlarla kullanılmaya başlanmıştır. (Temmuz. S. Geliştirilmeye çalışılan yeni korporatizm modeli ile geniş anlamda Y. Dünya Savaşı sonrasında sanayileşmiş.S. Değişim. Asya’nın Doğusunda da Komünist Çin’in ortaya çıkması. Dünya Savaşı sonrasında ekonomi ve siyaset alanında.C. 119 . Söz konusu siyasal oluşum kendisini devletin meşruiyet temellerinde ve işlevlerinde değişim biçiminde göstermiştir. M. Avrupa ve Asya’daki dengeleri iyiden değiştirdi. 93-94. “yarı”. “liberal”. 40.D. arasında başlayan soğuk savaş. G. “Devlet.B. Dünya Savaşı sonrasında devletin sendikalarla ve sendikaların birbirleriyle olan işbirliği yönündeki adımları. a. hem de sınıflar arasındaki güç dengesinde çok ciddi değişiklikler olmuştur. İmge Kitabevi Yayınları.119 II. “pazarlıkçı”. 120 Refah devleti. 403.B. Dünya Savaşı sonrasında hem uluslararasındaki güç dengesinde. ise artırdığı büyük üretim gücüyle. S. korporatizm kavramı “neo”. gelişmiş ülkelerde çalışan kesimler. Bu müdahale ile toplumda büyük bir uzlaşma sağlanmıştır. 2003. liberal kuramın devlete yönelik yaklaşımına karşıttır. Dobb.e. sanayi üretiminde devletin doğrudan katılım ya da denetiminden çok. M. Böylece dünyada kapitalizmin yenildiği ve sosyalist olan yeni tip bir ekonominin kurulduğu görüldü ve bu dünya çapında genişledi. refah devleti120 politikalarına koşut olarak sistematik bir hal almaya başlamıştır. Dünya Savaşı sonrası (yeni) dönemdeki korporatist uygulamaların.. Ayrıntılarına girilmeyecek olsa da. Refah devletinin temel özelliği olan sosyo-ekonomik alana müdahale. a. her ülke içerisindeki kapitalist ve sosyalist sistem taraftarları arasındaki çatışmayı keskinleştirdi. Bu dönemde siyasal bir “biçim” ve ekonomik bir “doktrin” olarak faşizm yenilgiye uğratılmış ve bir ideoloji olarak gözden düşmüştür. II.. II. siyasal rejim hızlanmış bir demokratikleşme sürecine girmiştir. Dünya Savaşı sonrası dönemde devletin ekonomik alandaki işlevleri niteliksel bir değişiklik oluşturacak ölçüde genişlemiştir. II.e. işverenler ve devlet arasında varılan bir uzlaşmaya bağlı olarak ortaya çıkmıştır. II. Sonrasında Batılı kapitalist güçlerle. Yani refah devleti bir siyasal oluşumun kurumsal yapısını simgelemektedir. Sendikalar ve Korporatist İlişkiler .’nin nüfuzunun hem Avrupa’da. hem de Asya’da yayılmasıydı. Doğu ve Güneydoğu Avrupa’da yeni demokrasilerin.g. Dobb. 346-347. iki dünya savaşı arası dönemdeki.C. II. Ankara. İktisat Dergisi. 349. Akkaya. Dünya Savaşı sonrası dönemin. Refah devletinin üzerine inşa edildiği meşruiyet ölçütünü. Bu doğrultuda bir yandan devletin toplumsal rol ve işlevleri kapsamlı bir biçimde değişirken. korporatizm kavramı 1970’li yıllardan itibaren yeniden tanımlanarak kavramsallaştırılmaya çalışılmıştır. daha gönüllü ve teşvik edici biçimde atılmaya başlanmıştır. Bu dönemin en belirgin değişikliklerinde biri. devlet harcamalarının büyük oranda genişlemesi ve buna bağlı olarak bu harcamaların pazar üzerindeki.B. önceki döneme göre büyük değişikliklerin olduğunu belirtmekte yarar vardır. Küreselleşme ve Devletin Yeni İşlevi. “devlet”. kapitalist dünyanın hegemon gücü olarak dünya sahnesinde yerini aldı. Şaylan. özellikle de üretim araçları ya da sermaye malları pazarı üzerindeki etkisinin artmasıydı. yani klasik korporatizm dönemindeki faşist uygulamalardan farkını belirtmek için. kamu kuruluşları aracılığıyla devletin toplumda üretilen mal ve hizmetlerin bölüşümüne müdahale etmesi şeklinde tanımlamak olasıdır. “çoğulcu”.g. Böylece II.

bazı İskandinav ülkelerinde 20.e. devlet. dar anlamda işçi-işveren örgütleri arasında yeni ilişkiler oluştuğu ileri sürül(müştür)… Neo-korporatist kuramcılara göre. henüz sınırları çizilmiş ve tamamlanmış bir kuram olmadığını eklemekte yarar vardır.121 Böylece.g. Korporatizmin. Akkaya.122 1970’li yılların ortalarından itibaren korporatizm. Y. eşit güçte. 431. 123 Y. her ikisi arasındaki ilişkiyi araştırmaya yarayacak bir çerçeve sağlamaya çalışmaktadır. siyaset ve toplumla ilgili kuramsal sorunlarla. 1998.. Makal.m.. 107-110. 175.g. Prof. a. “Devlet.m. çok sayıda ve birbirleriyle rekabet eden örgütlerin alınacak olan siyasal. Akkaya. yüzyılın başından beri yapılmakta olan korporatif nitelikli anlaşma ve uygulamalar. II. sosyal ve ekonomik kararların kendi lehlerine oluşması için baskı yapmaktan oluşan endüstriyel ilişkiler piyasa (çoğulcu) modelinin dayanaklarını. varlık nedenini ortadan kaldırmaktadır”. Bu bağlamda korporatizm. Ankara. 432. 121 . G. a. bu durum. gönüllü üyelik temeline dayanan. Korporatizm devlet ile çıkar örgütleri arasındaki ilişkileri bütünüyle açıklamaya çalışmaktan çok. demokrasi. “Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve Korporatizm Tartışmaları”. Dünya Savaşı sonrasında.m. 124 Çoğulcu kuram ve çoğulcu kuramın refah devletiyle ilişkisi konusunda daha ayrıntılı bilgi için bakınız. “Globalleşme: Neo-Korporatizmin Sonu Mu?”.Dr. devlet-toplum ilişkilerinde ‘çoğulcu’ modelin dışında yeni oluşumlar meydana gel(miştir)… devletin ekonomiye artan müdahalesi sonucunda geniş anlamda çıkar grupları.a. a. neden yeni korporatizm adı altında tartışmaya açılmıştır ve neden yeni bir kuramsal model geliştirilmeye çalışılmıştır? Akkaya bu sürecin nedenini şöyle açıklamaktadır: “ …sanayileşmiş Batı ülkelerinde..I”. dar anlamda da işçi ve işveren örgütlerinin birbirleri ve hükümetle olan ilişkileri çözümlenmeye çalışılmıştır. 122 A. Akkaya.123 İşte II. çoğulcu kuramın124 getirdiği açıklamaları yetersiz Y. “Globalleşme: Neo-Korporatizmin Sonu Mu?”. Şaylan. Dünya Savaşı’ndan sonra.g. 1970’li yıllardaki kuramsal alandaki tartışmaların da etkisiyle yaygınlaşmaya başlamıştır.g. sınıfsal ilişkiler gibi deneye dayalı örnekleri birleştirmeye ve açıklamaya çalışmaktadır. TÜHİS (Türk Ağır Sanayi ve Hizmet Sektörü Kamu İşverenleri Sendikası).63 toplum-devlet ilişkileri.. Metin Kutal’a Armağan. çıkar örgütlerinin birbirleriyle ve devletle olan ilişkilerinin aldığı bu yeni biçim. 40. Sendikalar ve Korporatist İlişkiler .

Eylül 1997). Bu doğrultu da korporatizmin çoğulculuktan farklı olduğunu ileri sürenlerin belirttikleri bir noktaya değinmekte yarar var. İşbirliğine açık olan örgütleri çeşitli yollarla. her iki durumda da korporatizmin. “Sanayileşmiş Ülkelerde Emek Sermaye İşbirliği ve Makro Ekonomik Gelişmeler”. Çoğulcu anlayışa göre. çalışmanın bu noktasında korporatizmle çoğulculuk arasındaki ilişki biçiminin ne olduğu konusundaki tartışmaya girmek gerekli görülmemektedir. yani klasik liberalizmin gece bekçisi devleti olmaktan uzaklaşarak etkin biçimde ekonomiye müdahale etmeye başlamıştır. Yeni korporatizm tartışmalarında. çoğulcuların var saydığı çok sayıda. Hem yapısal. Bu grup veya örgütler tarafsız ve pasif durumda olduğunu varsaydıkları devlete. Dünya Savaşı sonrasında devlet. ekonomik.125 Y. Bu bağlamda.64 kılmaktadır. kapitalist üretim biçiminin ve burjuva egemen rejimin sürekliliğini sağlamaya dönük uygulamalar bütünü olma özelliğini korumasıdır. sosyal ve siyasal alandaki politikaların oluşumu sürecinde baskı yaparak. toplumda birbirleriyle rekabet eden. yani korporatist uygulamalar. hem de işlevsel açıdan güçlendirilerek ayrıcalıklandırılan. İktisat Dergisi. Yeni korporatizm modeli. belli bir aşamada ve belli bir gelişmişlik düzeyinde bozulmaktadır. Buna göre. meydana gelen tüm bu değişimleri çoğulcu modele göre daha iyi açıklamak iddiasıyla tartışmaya açılmıştır. merkezileşmiş ve güçlü grupları tercih etmiştir. kapitalist toplumlarda. eşit güçte ve rekabet halindeki çıkar grupları yerine. ayrıcalıklandırmıştır. korporatizmin çoğulculuğun bir türü olduğunu ileri sürenler bulunmaktadır ve bu tartışmalar sonuçlanmamıştır. Akkaya. isterse de birbirleriyle örtüşsün. tekelci temsil hakkı ile donatılan ve daha da mekezileştirilen bu çıkar gruplarıyla. Devlet. uygulamaya konulacak bu politikaların kendi çıkarları doğrultusunda olmasını sağlayabilmektedirler. Oysa II. istikrarlı bir burjuva egemen rejimin korunması ihtiyacından kaynaklanmaktadır. kendisiyle işbirliğine açık. Böylece 125 . eşit güçte ve çok sayıdaki çıkar grupları ya da örgütleri bulunmaktadır. artık izlediği politikaların başarıya ulaşması için. pasif konumdan çıkarak. ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulması ve uygulanması sürecinde kurumsallaşmış bir işbirliği oluşturulmuştur. daha da güçlendirerek. 62-63. 370-371. ekonomik ve siyasal düzeyde toplumsal uyum. (Ağustos . Ekonomik alanda giderek işlerlik kazanan bu işbirliğine dayalı ilişki biçimi. korporatizmin çoğulculuktan farklı olduğunu ileri sürenlerle. korporatizm ile çoğulculuk ister birbirlerine zıt kutuplarda bulunsun. Önemli olan nokta.

toplumsal anlaşmalar. refah devleti politikalarının yürürlükte olmasına ya da emekçi sınıflar lehine izlenen politikalara rağmen kapitalist üretim ve birikim biçiminden çıkılmadıkça. Refah devleti politikaları da.I”. ekonomik ve sosyal konseyler. komiteler ve kurullarla işlemektedir. Dünya Savaşı sonrasında kapitalizmin istikrarlı biçimde gelişmesinin ve genişlemesinin yeni akılcı bir yolu olmuştur.m.a.g. İşçi sınıfı 1960’lı yıllarda beliren ilk korporatistleştirme dalgasına. Böylece de işçi ve işveren örgütlerinin korporatist politikalara ve uygulamalara dâhil edilerek sistemle bütünleştirilmesiyle. Bu durumun nedeni devletin. Akkaya. işçi ve işveren örgütlerinin korporatist politikaları desteklemesi gerektiği ileri sürülmektedir. çoğulcu grupların artan isteklerini karşılamakta zorlanması.m. Korporatif mekanizmalar da. İşte. karma ekonomiye dayalı müdahaleci refah devleti politikalarının karşılaştığı sorunları çözme çabası olarak değerlendirilmektedir. tam istihdamı ve ekonomik büyümeyi sağlamak ve enflasyonu düşük düzeylerde tutmak gerekmektedir. Sendikalar ve Korporatist İlişkiler . a. . işçi sınıfı refah devletinin sunduğu tüm nimetlerden yararlanma kaygısıyla kabul etmiştir yanıtı verilebilir.126 Burjuva egemen bir rejimin varlığını ve istikrarını koruma amacına yönelik yeni korporatist uygulamaları işçi sınıfı neden kabul etmiştir? Buna. bozulan sınıflar arası dengeyi kurabilmek.. çatışmacı ilişkileri işbirlikçi ilişkilere çevirmek gerekmekte. Bu bağlamda Akkaya’nın da belirttiği gibi korporatist uygulamalar.g. toplumu yönetmek ve istikrarı sağlayabilmek için.65 Gerçekten de. sınıfsal taleplerin kabul edilebilir düzeye çekilebileceği. sonrasında karşılayamaz duruma gelmesi ve kilitlenmesidir. Y. 43. burjuva egemen rejim başat olmaya devam etmektedir. sosyal politika uygulamalarına. Akkaya. bunun için de korporatif mekanizmalara ihtiyaç duyulmaktadır.. II. Çünkü refah devleti politikaları doğrultusunda. “Devlet. refah istikrar ve refahı sağlamak zora girmektedir. karşılıklı olarak birbirlerinin çıkarlarını düşünmek zorunda olan sendikaların işbirliği ve uzlaşmaya açık olacakları iddia edilmiştir. Bu hedeflerin gerçekleşmesi içinse. “Globalleşme: Neo-Korporatizmin Sonu Mu?”. ücretlerin ve karların daha iyi kontrol altında tutulabileceği. 126 Y. 433.

1996. Dünya Savaşı sonrasının refah devleti politikaları uygulamalarıyla başlayarak. 1992). 129 Ü. 128 Y. 433. 127 . Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. nitelik Y. sosyal demokrat partiler iktidarda bulunmadıklarında da.. fiyat istikrarı. Akkaya. 37. 64.m.g. ( Eylül. petrol krizine dek olan ilk evresinde refah devletinin beraberinde getirdiği. kurulu sistem iktidara gelen sağ kesim partilerce de sürdürülmüştür. M. Yeni korporatizm. Dobb. ve Y. tam istihdam.128 II. bu durum işçi sendikalarının pazarlık gücünü artırmış ve hakim olan toplumsal ilişkiler sistemi içerisinde işçilerin konumunu iyileştirmiştir. belirtilen zaman dilimi içerisinde hep aynı nitelikte uygulanmamıştır. 352. özellikle de Almanya ve İsveç örneklerinde. “Sanayileşmiş Ülkelerde Emek Sermaye İşbirliği ve Makro Ekonomik Gelişmeler”..m. 1980’li yılların sonlarına doğru zayıflamaya başlayan yeni korporatist uygulamalar.e. İstanbul. yeni korporatist politikaların başlatılması ve uygulanmasında önemli roller üstlendikleri belirtilmelidir. Gerçekten de II.127 Bu bağlamda büyük oranda emekçi kesimleri de temsil etme iddiasındaki sosyal demokrat partilerin.g. Cizre. hem de kurumsal düzeyde yeni korporatizmin yerleştiği ülkelerde. Dünya Savaşı sonrasında Batı Avrupa’da yüksek istihdam düzeyine ulaşılmış. Akkaya. sonrasında ise ‘kötü günlerin’ ürünü olmuştur. 32. kriz sonrası ikinci döneminde ise kötüleşen toplumsal ve ekonomik ortamın gerektirdiği dayanışma ve uzlaşma gereğinden kaynaklanmıştır.g. 41. yüksek devlet harcamalarını gerektiren sosyal refaha yönelik kazanımlar gibi olumlu beklentilerden. petrol krizi sonrasındaki ikinci evresinde.66 devletinin kendilerine sunduğu nimetlerden faydalanmak için razı olmuştur. Cizre’nin belirttiği gibi. a. Yayınlanmamış Doktora Tezi.. Ancak hem yapısal. Akkaya. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Anabilim Dalı.129 İlk evresinde sınıflar arası uyumu sağlamaya yönelik olan yeni korporatist uygulamalar. “Globalleşme: Neo-Korporatizmin Sonu Mu?”. Birikim. işsizlerin oranı iki dünya savaşı arası dönemdeki orana göre azalmış. a. yeni korporatizm petrol bunalımına dek süren ilk evresinde ‘iyi günlerin’. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (I)”. Böylece de işçi sınıfının toplam gelirlerinin düzeyi yükselmiştir.a.

a. Sağ partiler çıkar gruplarını. Akkaya. ve Y. Bu girişimler korporatist uzlaşma olanaklarını devre dışı bırakmıştır.67 değiştirerek zorlayıcı olamaya ve bir kamu politikası oluşturma aracı olarak etkinliğini yitirmeye başlamıştır. a. çatışma ve dalgalanmalara yol açan pazarlıkçı yöntemlere yönelmişlerdir. Akkaya. emek ve sermaye arasında yeni çatışmalar çıkmakta ve bu durum devleti zorlayıcı korporatif politikalar izlemeye yönlendirmektedir. Bu nedenle kurulan sınıflar arası işbirliği geçici olmakta.e. 131 Y. Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. 1974 Petrol krizi öncesinde görülen uzlaşmacı yeni korporatif uygulamaların geçici bir süre boyunca uygulanabildiklerini belirtmek gerekmektedir.e. Ekonomik büyüme. Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. Yani yeni korporatizm de çatışan çıkarlar devlet yardımıyla uzlaştırılmaya çalışılmıştır. özellikle de işçi örgütlerini siyasi kararları alma ve kamu politikalarını oluşturma süreçlerinin dışında bırakmaya yönelmişlerdir.g.g. a.. 42. Akkaya. Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık.131 Y. Akkaya’nın değindiği gibi. çıkarların uzlaştırılmasında gönüllülük unsuru uygulanamaz hale gelmektedir. tıkanmaktadır. çatışmaları engellemeye yönelik devletin zorlayıcı nitelikli yeni korporatif uygulamaları.. “Sanayileşmiş Ülkelerde Emek Sermaye İşbirliği ve Makro Ekonomik Gelişmeler”. 49. gelirlerini artırmak amacıyla hedefi verimlilik artışı ve ekonomik büyüme olan ve bu hedefini de çatışmadan çok uzlaşma ile gerçekleştirmeye çalışan korporatist uygulamalardan ziyade. edimsel olarak sermayeden yana bir nitelik taşımaktadır. Her sınıf kendi çıkarını korumaya ve artırmaya çalışmaktadır.. Y. 130 . Sağ partilerin uygulamayı planladıkları ekonomik ve siyasal dönüşümlerde.67. tam istihdam. refah devleti politikalarının ekonomik büyümeyi sağlayabilmesi için sınıf çıkarlarını uzlaştırması gerekmektedir. 1980’lerden başlayarak çıkar grupları. yeni korporatif uygulamalar işleyememekte. Sınıflar arası gönüllü uzlaşmalar gelir politikaları ve toplumsal anlaşmalarla yürürlüğe konulmuştur. Aslında yeni korporatizmde görülen zorlayıcılığın kapitalist ekonomi ve kapitalist devletin doğasından kaynaklandığı söylenebilir.130 1980’li yıllara gelindiğinde.m. 48-49.e.. Akkaya. enflasyon ve ücret istikrarı gibi konularda sorunlar derinleştikçe. Her sınıfın bir diğerini düşünmeksizin kendi çıkarı peşinden koşması çatışmalara yol açmakta. bir kamu politikası oluşturma süreci olarak korporatizme ihtiyaç duyulmamıştır. pek çok ülkede sosyal demokrat partiler iktidarı sağ partilere bırakmak zorunda kalmışlardır. Bu çıkarların uzlaştırılması için. Ancak sağlanan bu işbirliği. Böylece çıkarların korunmasında uzlaşmadan çok pazarlık gücü ön plana çıkmaya başlamıştır. a. Batı demokrasilerindeki demokratik çoğulcu çerçeveye aykırı düştüğünden.g.g. refah devleti politikalarıyla tüm sınıflara hizmet verilmesi amaçlanmıştır.

Son olarak da “belli bir siyasal kurumsallaşma ve otoriter karar alma biçimidir”. korporatizmin üç ayrı alanda. Bunlar. Bu doğrultuda korporatizm. açık seçik ve ayrıntılı olarak formülleştirilmiş bir siyasal ideoloji olarak karşımıza çıkabileceği gibi. O’na göre bu üç düzey mantıksal olarak birbirleriyle bağlantılı olsalar da. toplumsal gerçekliğin çeşitli alanlarında kendisini göstermektedir. 2) ekonomik alan ve 3) siyasal alandır. Ekonomik ve Siyasal Alanlarda Korporatizm Korporatif ilişkiler ve örgütlenme. Korporatizm ikinci düzeyde. o sistemin çeşitli alanlarında korporatizmi niteleyen özelliklerin bulunup bulunmadığına bakılması gerekmektedir. korporatizmi çözümleme çabalarında belirgin olarak üç alan ortaya çıkmaktadır. bahsedilen dünya görüşü veya ideolojinin sonucu olan ya da bununla uyum içinde bulunan ekonomik . KURAMSAL BAĞLAMDA KORPORATİZM 1. Bu alanlar hangileridir? Genelde. bir toplum modeli ve felsefe olarak korporatizm. Bu düzeyler kısaca açıklanacak olursa. yani kendi deyimiyle üç ayrı ‘düzeyde’ incelenebilecek bir düşünce ve eylem sistemi olduğunu dile getirmektedir. Dolayısıyla belli bir sistemin korporatist olup olmadığını belirlemek için. “bir dizi ekonomi ve sınıf politikaları ve çıkarların temsiline yönelik” edimsel süreçlerdir. 1) düşünsel alan. edimsel olarak hepsinin bir arada ortaya çıkması gerekmemektedir. Parla da bu doğrultuda. İkinci olarak. daha belirsiz ve gevşek olarak da ortaya çıkabilir. TOPLUMSAL YAŞAMIN ÇEŞİTLİ ALANLARINDA “KORPORATİF” UNSURLAR VE “KORPORATİST” SİSTEMLER a) Düşünsel. ilk olarak “belli bir toplum ve ekonomi modeli hakkında bir felsefe-ideolojidir”.68 C.

korporatif düşünce akımlarının filizlendiği anlamına gelebilir. Ancak bu düşünceler. Belli bir ülkenin siyasal seçkinleri arasında. Bu. korporatif olarak değerlendirilebilmesi için.e. o ülkede. Parla. Düşünsel alanda kalmış ve uygulamaya geçememiş korporatif düşünceler bir sistemi korporatif olarak nitelendirmeye yetmemektedir. diğer iki alan yani ekonomik ve siyasal alanlar etkileri bakımından daha somutturlar. belli bir ülkenin siyasal sisteminde belli gruplar. a. yani ekonomik alanda korporatif nitelikli örgütlenmelere gidilmez ve bu doğrultuda ilişki biçimleri geliştirilmezse. . o 132 T. Parla’nın korporatizm ile ilgili tüm görüşlerine katılmamakla beraber. uygulamaya konulamazsa. Yani bir ekonomik veya siyasal sistemin. ikinci düzeydeki edimsel dışavurumların ötesinde.g. yani düşünsel alan. uygulamaya konulmuş olan verileri elde etmek gerekmektedir. korporatizmin incelenebileceği üç alan ayrımını geçerli buluyor ve çözümlememizde bu sınıflandırmayı benimsiyoruz. siyasal alanda da korporatif örgütlenme ve korporatif temsilin gerektirdiği uygulamalara yer verilmezse. iktidar bloğu içerisinde veya aydınları arasında korporatizmi savunan veya düşüncelerinde korporatizan izler bulunan kimseler olabilir.69 pratikler ve politikalar bütünü olabilir. hukuki olarak siyasal kurumlar ve hukuksal yapılar olarak gerçekleşebilir. partiler veya aydınlar sosyalizmi savunabilmektelerse de. sadece korporatizmi savunan kimselerin veya grupların bulunduğu. hayata geçirilemez. Üçüncü düzeyde ise. ekonomik ve siyasal alanlardaki somut. 92. Korporatizmin incelenebileceği veya varlığının izlerinin sürülebileceği bu üç alandan ilki. Nasıl ki..132 İleride de değinileceği üzere. diğer iki alana göre etkileri bakımından daha edilgin ya da soyut olabilir iken. o ülkenin siyasal ve ekonomik sistemi korporatif olarak nitelendirilemez.

korporatizmin temelde bir örgütlenme biçimi ve bir ilişki biçimi olmasını ölçüt olarak almanın yeterli olacağını düşünmekteyiz. yani ekonomik ve siyasal alanlarda. Yeni Korporatizm Batı Avrupa ve Türkiye Deneyimleri. korporatizmin varlığının iki boyuta bağlı olduğunu düşünmekteyiz. “iktisadi sistem yaklaşımı”. 1987. “kamu politikası oluşturma süreci yaklaşımı”. “toplumsal kontrol aracı yaklaşımı” ve “devletin örgütleniş biçimi yaklaşımı” gibi yaklaşımlar çerçevesinde ele alındığı görülmektedir. Yayınlanmamış Doktora Tezi. toplumsal korporatizmin kavramsallaştırılması. Ü. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilimi Anabilim Dalı. mesleki örgütlenme olarak sendikalar ön plana çıkmakta. bu alanda korporatif nitelikli örgütlenmenin. Ankara. Aslında korporatizmin birbirinden farklı. çeşitli boyutlarını dile getirenler bulunmaktadır. 15-39. gerekse de çalışanların meslek esasına dayılı biçimde örgütlenmiş olup olmadığına ve korporatif ilişkilerin. aynı durum korporatizm içinde geçerlidir.133 Bu farlı boyutlandırmaların her biri belli bir doğruluk payı taşımaktadır. Ancak. tanımlanması ve nitelendirilmesinde farklı yaklaşımların olduğu belirtilmelidir. sistemi nitelemek konusunda yeterli olamazlar. Bu bağlamda özellikle yeni korporatizm tartışmalarında. Bu doğrultuda.70 ülkenin ekonomi alanındaki mülkiyet ilişkileri ve siyasal alandaki yapılanması sosyalizmin öngördüğü biçimde değiştirilmediği sürece. ekonomik alanda korporatizm incelenirken. Kapitalist korporatizm söz konusu olduğunda. yani gerek işverenler. o ülkeyi sosyalist olarak nitelendirmek olası değilse. Bu doğrultuda. Uygulamaya geçmediği sürece düşünce akımları sadece düşünce akımı olarak kalır. toplumsal korporatizmin “çıkarların temsili yaklaşımı”. Korporatizmin incelenebileceği diğer iki alanda. 133 . Cizre. Daha ayrıntılı bilgi için bakınız. uzlaşmasına yönelik ilişkilerin kurulup kurulmadığına bakılması gerekmektedir. yani aynı meslek dalındaki işveren ve işçilerin çatışma yerine. korporatif ilişkiler söz konusu edildiğinde de işçi ve işveren sendikaları arasındaki çatışma yerine uzlaşmaya yönelik uygulamalar akla gelmektedir.

ya sadece korporatif temsilin ya da siyasal temsilin yanı sıra korporatif temsilin benimsenmiş olmasıyla kendisini göstermektedir. bu alandaki korporatif örgütlenmeye ve bunun siyasal alana korporatif temsil olarak yansıyıp yansımadığına bakılmalıdır. ekonomik alandaki korporatif örgütlenme ve ilişkilerin siyasal alana yansımasıyla. belli bir ekonomik ve siyasal sistemde ‘korporatif uygulamalar’ın ve ‘korporatif kurumlar’ın varlığına işaret etmektedir. gerekse de temsil düzeyinde. Bahsedilen korporatist biçimlenme. Bu özellik söz konusu sistemin korporatist tarzda biçimlendirilmiş olmasıdır. o ekonomik ve siyasal sistemin ayırt edici bir özelliğinin olması gerekmektedir. gerek danışma organları olarak devlet örgütlenmesi içerisinde yer alması ve elbette ki alınacak olan sosyo-ekonomik ve sosyo-politik karar süreçlerinde etkili olmalarıyla. Örneğin .71 Siyasal alanda korporatizm incelenirken de. Çünkü korporatif ilişki biçimleri ve örgütlenmelerin. b) “Korporatif” Uygulamalar ve “Korporatist” Sistemler Ekonomik ve siyasal alanlarda korporatif örgütlenme ve ilişki biçimlerinin bulunması. yani meslek esasına dayalı işçi ve işveren örgütleri temsilcilerinden oluşan bir kurulun. ekonomik alanda korporatist ilişkilerin kurulması ve siyasal alanda da korporatist temsil organlarına yer verilmesiyle ve/veya devletin sistematik biçimde korporatist ilişkinin taraflarından biri olmasıyla sağlanmaktadır. ekonomik ve siyasal açıdan liberal sistemlerle eklemlendiği göz önünde bulundurulursa. o ekonomik ve siyasal sistemi ‘korporatist’ bir sistem olarak nitelendirmeye yetmekte midir? Bu soruya olumsuz yanıt verilebilir. birbirleriyle tutarlı olmak koşuluyla. Bu doğrultuda siyasal alanda korporatizm. ancak söz konusu uygulama ve kurumların varlığı. bir sistemi net bir biçimde korporatist olarak nitelendirebilmek için.

bu ülkenin sistemi korporatist bir sistem sayılmaz.135 Sadece o ülkede korporatif ya da korporatizan bir takım siyasal organların olduğu anlamına gelir. Korporatist olarak nitelendirilebilen siyasal ve ekonomik sistemler. Var olan çeşitli meslek örgütleri de. Tam tersine belli bir ülkede. 27. Bu tür uygulamaların olduğu ülkelerde. korporatizmin otoriter veya totaliter biçimini uygulayan sistemler.g. Aslında bütün ülkelerin ekonomik ya da siyasal sistemlerinde korporatizmin çeşitli unsurlarına rastlamak mümkündür. korporatif örgütlenme açısından çok önemli olan işçi ve işveren sendikaları ülkede bulunmamaktadır. gerekse de işçi ve işveren sendikalarının bulunmadığı ülkelerde.72 belli bir ülkede. Türkiye ile ilgili ikinci kısmında. İktidar ise. 134 . a. Çalışmanın.. Korporatif Devlet. ekonomik alanda korporatizmin incelendiği bölümde. siyasal alanda korporatif bir takım kuruluşlara yer veren siyasal sistemlerin. ekonomik yapı. sadece korporatif ya da korporatizan bir takım ilişkilerin bulunduğu anlamına gelir. a. toplumsal ve ekonomik alt yapının. 135 Korporatif temsil sisteminin kabul edildiği her devlette.134 Edimsel olarak o ülkede. Ekonomik alanda korporatizmin gerektirdiği örgütlenme ve ilişki biçimlerine sahip olmaksızın. korporatist bir sistemin gerektirdiği düzen. Korporatist olarak nitelenebilecek sistemler arasında. Göze. Ancak bu unsurlar o sistemleri bütünsel anlamda korporatist olarak nitelendirmeye yetmemektedir. ülke kapitalizminin ürettiği sorunlara çözüm bulmak amacıyla değil. 27.e. siyasal üst yapıyı belirlediğini savunan açıklama modeline uymamaktadır. ekonomik ve toplumsal alt yapıdan görece bağımsız hareket edebilen yönetimler olduğu belirtilebilir. çok daha farklı amaçlarla çeşitli meslek ve sektör temsilcilerinden oluşan bir meclisin oluşturulmasını ve bu meclisin çalışmasını isteyebilir. siyasal alanda korporatif temsil iddiasını taşıyan bir takım organlara yer verilmesine rağmen. daha ayrıntılı olarak incelenecek olan Âlî İktisat Meclisi bu duruma örnektir. ancak özellikle devlet kavramı üzerine çözümleme yapan Göze de ekonomik alandaki çeşitli korporatif örgütlenmelerin. bunun için korporatif temsil sisteminin uygulanıyor olması gerektiğini belirtmektedir. Belirttiğimiz olguya paralel biçimde. Bu geri sosyoekonomik yapıya uygun olarak. ekonomik alanda bu korporatif temsil organlarının tabanını oluşturacak alt örgütlenmeler ve ilişki biçimleri yoksa bu ülkenin sistemi de korporatist sayılmaz. devleti korporat(ist) saymaya yetmeyeceğini.. siyasal açıdan korporatist bir çözümü gerektirecek oranda kapitalistleşmiş ve sanayileşmiş değildir. meslek örgütleri korporasyonlar biçiminde örgütlenmemiş olabilir. A. etkililik ve sistematiklikten uzak biçimde varlığını sürdürüyordur. Şüphesiz ki bu durum. farklı biçimler almıştır. Korporatif Devlet. siyasal alanda bu ilişkilerin bir yansıması olarak korporatif temsile dayalı bir takım organlara yer verilmiyorsa ya da devlet korporatif ilişkinin tarafları arasında rol almıyorsa.g. siyasal sistem içerisinde korporatif nitelikli organlara yer verilebilir. ekonomik alanda bir takım korporatif ilişkiler bulunmasına rağmen.e. farklı ülkelerde. Yani gerek korporasyonların. Göze. A.

genellikle konunun daha net ortaya konulabilmesi için çeşitli açılardan korporatizm içi farklılıklar ortaya konulmakta. KORPORATİZMİ SINIFLANDIRMA ÇABALARI VE KORPORATİZM TÜRLERİ Korporatizm gerek düşünsel alandaki birbirinden farklı yaklaşımlar. gerekse de sosyo-ekonomik ve sosyo-politik alanlardaki farklı uygulamalar dolayısıyla tek tip bir olgu sayılmamaktadır. siyasal sistemi korporatif bir ideolojiye göre örgütlendirme yönünde ciddi bir çabaya ancak otoriter rejimler yer vermişlerdir.136 Çünkü bu tür sistemlerde otoriter olan siyasal iktidar.. ekonomik alana da hâkimdir ve hem siyasal.73 ‘korporatist sistem’ tanısını koymak açısından daha fazla kolaylık sağlamaktadır. Korporatizm çözümlemelerinde de. 195-196. liberal kurumlarla eklemlenmiş durumda bulunabilen korporatist ilişki ve kurumların. 2. Linz. sistemi korporatist saymaya yetecek oranda yoğun.) 136 .e. J. özellikle ekonomik ve meslekî nitelikteki menfaatlerin kurumsal ve düzenlemiş biçimde temsiline rastlanırsa da. hem de ekonomik alanı yukarıdan aşağıya doğru açık biçimde korporatist bir doktrin doğrultusunda yapılandırmaktadır. “ Bütün siyasal sistemlerde korporatizmin bazı unsurlarına. a.” J. (Kalın karakterli ifadelerle yapılan vurgu bize aittir. niteliklerini açıkça ortaya koymaktadır. Genel bir kural olmasa da böyle sistemlerde kimi devletler. korporatizm. Oysa açıktan korporatist olduğunu ilan etmeyen çoğulcu demokratik sistemlerde ekonomik ve siyasal alanlarda korporatist ilişki biçimlerinin ve örgütlenmelerin izlerini sürmek. türlere ayrılmaktadır. anayasalarında korporatist olduklarını ilan ederek. Linz’in de belirttiği gibi.g. sistematik ve tutarlı olup olmadığının belirlenmesini gerektirmektedir. Düşünsel ve uygulama alanlarındaki bu farklılıklarından dolayı korporatizmi türlere ayırmak olası görünmektedir.

ikili bir sınıflandırma yapmaktadır. . toplum ve devlet arasındaki karşılıklı ilişkilere farklı yaklaşmalarından kaynaklandığını dile getirmektedir. kapitalizmin yeni rasyoneli olarak liberalizmin yerine sahneye sürüldüğünü iddia eden Parla137. Bu doğrultuda Parla. birey ile devlet arasında tampon işlevi gören kuruluşlardır. siyasal kuram ve hukukta. Her iki alt türüyle de korporatizmin. Parla. liberalizmde bireyin. korporatizmin solidarist ve faşist biçimleri arasındaki farkın. sivil toplumun yapı taşı olan korporasyonların özerk yetki alanlarına da devletin müdahale etmesini engellerler. liberalizme göre kısıtlı da olsa birey haklarını kabul etmiştir. Parla’ya göre korporatizmin solidarist ve faşist biçimleri arasındaki temel fark.g. Aslında hem solidarizm. Korporasyonlar. temelde birey. a. özellikle düşünsel alana vurguda bulunarak ve korporatizmin liberalizmle etkileşimine değinerek. Parla’ya göre korporatizm. onu değiştirmeye ve düzeltmeye çalışarak dönüştürmeye girişmesidir. hem de faşizm. aslında bencil olan bireylere kamu çıkarı. 90-91. liberalizmin belli bazı siyasal ve kültürel ideallerini korumakla beraber. solidarizmin. Marksizm’de de sınıfın birincil kategori olmasına karşı çıkmakta ve her ikisi de meslek gruplarını toplumsal örgütlenme ve siyasal etkinliğin temel birimi saymaktadır.e. diğer alanlara da değinmekle beraber.. Böylece bireylerin hakları da korunmuş olur. 1) solidarist ya da dayanışmacı korporatizm ve 2) faşist korporatizm olarak iki alt türe ayrılmaktadır. Solidarizm.74 a) Korporatizm ve Çeşitli Sınıflandırma Girişimleri Korporatizmi türlere ayırırken Parla. buna karşın faşizm liberalizmi radikal bir yadsımayla dönüştürmeyi amaçlamaktadır. Solidarizm’de korporasyonlar. ancak 137 T. korporatizmin liberalizmle uyuşamayacağını savunmaktadır. yani ortak çıkar ruhunu aşıladıkları gibi.

toplum ve dolayısıyla birey. a. Örneğin. II. Dolayısıyla her alanı mutlak saf liberal ilkeler doğrultusunda düzenlememiş olan sistemleri. devletin sivil toplumu denetimi altında tutmasını sağlayan kamu organları olarak görülmektedir. liberal olmayan ya da liberalizm dışı sistemler olarak nitelemek ve bu doğrultuda çeşitli alanlarda da korporatif örgütlenme ve ilişkilerin bulunmasından yola çıkarak o sistemi liberalizmle uyuşmaz biçimde sadece 138 T. edimsel olarak farklı alanlarda birbirleriyle eklemlenmiş olarak var olabilirler. Faşizmde korporasyonlar. liberal siyasal kuram ve hukukun tersine. Ancak gerçek hayatta. . Oysa faşizmde.e. Dünya Savaşı sonrasında.138 Parla’nın korporatizmi ortaya koyuş biçimini ve bu sınıflandırmasını çeşitli açılardan eleştirmek olasıdır. her şeyiyle saf bir liberal sistem ile her şeyiyle saf bir korporatist sistemin bulunması oldukça ayrıksı bir durumdur. Korporatizm kavramının başına “liberal” sıfatının getirilmesinin yanıltıcı olacağını dile getiren Parla. ekonomik alanda yoğun ve sistematik biçimde korporatist örgütlenme ve ilişkilerin gerçekleştirildiği bir takım Batılı ileri kapitalist toplumlar. 98-99. Parla. korporatizm ile liberalizmin uyuşamayacağını belirtmektedir. devlet karşısında öncelikli hakları bulunmayan bireyin görev ve yükümlülüklerine ilişkin devlet emirlerini sivil topluma iletirler.75 bireysel hakların yanı sıra. toplumsal dayanışma ve birliğin gereği olarak bireylerin yükümlülükleri. Faşizmde korporasyonlar.g. yani görevleri de bulunmaktadır. yeryüzünde var olan biçimiyle siyasal ve hukuksal alanda liberalizmin bireye tanıdığı en geniş hakları ve görece çoğulcu siyasal temsili uygulamaya geçirebilmişlerdir. Kuramsal alanda birbirleriyle bağdaşmayan liberalizm ile korporatizm. kuramsal bağlamda metafizikleştirilmiş bir korporatist devlet içinde eritilmektedir..

bu iki tür arasında kavramsal ve uygulama düzeylerinde net bir ayrım yapmanın kolay olmadığını belirterek. Akşin’e göre korporatizm.76 korporatist olarak nitelendirmek.e. Parla’nın her iki alt türüyle korporatizmi.. sanki liberal demokrasi olabileceğini savunur gibidir. 139 . 176 (dipnot).m. Akşin de bu noktadan Parla’yı eleştirmektedir. toplumun genel mekanizması ya da ilkesi olarak sınıf mücadelesini reddedenlerin solidarist olarak nitelenebileceğini. tek particiliği ve ‘şefçiliği’ nedeniyle demokratik ve ilerici olduğu savunulamayacak bir tarihsel siyasal ideoloji ve rejim türüdür. “ … esas olarak solidarist korporatist ‘Siyasal Kemalizm’. Makal. iş gruplarının örgütlenmesini savunan bir görüş olarak ele alınırsa. bir geçişlilikten bahsetmenin yerinde olacağını savunmaktadır. “ Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve Korporatizm Tartışmaları”.g. a.140 Böylece demokrasinin tek biçiminin. a. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. a. otoriterliği. mesleklerin. bundan dolayı solidarizmin Marksizm karşıtı olduğunun ileri sürülebileceğini. devletçiliği.. 10.g. gerekse sınıflandırma açısından eleştirmektedir. Bu bağlamda Makal da. sivil ve demokratik toplumun ayrılmaz bir niteliğidir. Makal. Parla.. edimsel olarak var olan liberalizm ile korporatizmin eklemlenmesini yadsımak anlamına gelmektedir. (Dipnot) ve A. gerek tanımlama. 140 Parla bu sonuca. iki türü de birbirinden net çizgilerle ayırt edilebileceğini kabul etmektedir. Makal.139 Ayrıca Parla. İkinci eleştiri ise sınıflandırmaya yöneliktir. Korporatizm konusundan sonra solidarizm konusuna gelen Akşin genel olarak.g. korporatizmin ılımlı biçimi olan solidarizmin.” Bakınız: T. Öncelikle Parla’nın tanımlamasında korporatizm. ama tek başına demokrasi karşıtı bir anlam taşıdığının söylenemeyeceğini A.e. liberalizm bir yana. Parla korporatizmi solidarist ve faşist olarak kategorize ederken. demokrasi ile de bağdaşamayacağını dolaylı olarak dile getirmektedir. 131. liberalizm ile bağdaşmaz olarak ele almasını. liberal kavramıyla nitelenebilecek tüm uygulamaları dışarıda bıraktığı için eleştirilmektedir. solidarist olarak nitelediği “Siyasal Kemalizm”in demokrasi ile bağdaşmadığını dile getirerek ulaşmaktadır.

diğeri daha katı olan iki türü olması bağlamında. Parla’ya eleştirilerini yönelten Akşin de korporatizm konusundaki ayrımını. mesleki esasta örgütlenme iki dünya savaşı arası dönemde faşist diktatörlüklerin de uygulamaya koyduğu bir politikadır.77 savunmaktadır. korporatizmin biri ılımlı. Oysa meslek örgütlenmesinin devlet eliyle olmasını ve yurttaşların temsil edildiği parlamento yerine devlet tarafından örgütlenmiş mesleklerin temsil edildiği korporatist meclis kurulmasını öngören ise faşizmdir ve bu yapılanma da devlet korporatizmidir. 115. “dernek korporatizmi” ve “devlet korporatizmi” biçiminde yapmaktadır. faşizm için de geçerlidir. .. toplumun mesleki esasta örgütlenmesini savunmasıdır ki. S. 141 142 S.g..e. toplumun temel mekanizması ve ilkesi olarak sınıf mücadelesini reddetmeyi vurgulamakta ve bunu solidarizmin yeterli koşulu saymaktadır. korporatizmin bir alt türü ve böylece de faşizmin kardeşi yapılmasını da benimsememektedir. sivil ve demokratik bir toplumun ayrılmaz bir parçasıdır.142 Akşin’ın bu ayrımına belli bir noktaya kadar katılmak olasıdır. Dernek korporatizmi. meslek ve iş gruplarının örgütlenmesini savunan bir görüş olarak. Ayrıca dayanışmacılığın. a. yukarıda da bahsedildiği gibi. a. korporatizm paydasında birleştirmeye götürmektedir. Solidarizmin en belirgin özelliği sınıf mücadelelerini reddetmenin yanı sıra. onu tek başına demokrasi karşıtı yapmadığı gibi. Akşin dayanışmacılığı (solidarizmi) tanımlarken. Bu veriler solidarizm ile faşizmi. Üstelik Akşin’in bu ayrımı. Parla’nın solidarizm ve faşizm ayrımını andırmaktadır. Oysa sınıf mücadelesini reddetmek solidarizm kadar. Ancak. 115-116.e. solidarizmin kuramsal anlamda uzlaşmazı olan liberalizmle uygulama düzeylerinde eklemlenmesini de engellememektedir. Akşin.141 Aynı şekilde solidarizmin liberalizm karşıtı olması da.g. Akşin.

Göze. Bu devlet sistemi. özellikle siyasal yön üzerinde durulmuştur. “genellikle. siyasal ve ekonomik yönleri ile benimsenmiş olması ve bu yönleriyle korporatist devlet sisteminin kurulmak istenmesi gerekmektedir. korporatist devletin totaliter ve otoriter bir devlet biçimi olarak ortaya çıktığını ileri sürmektedir. korporatist devlet görüşü sosyal.78 Dolayısıyla. solidarizmin korporatizm dışı bir düşünce ve uygulamalar bütünü olduğunu ileri sürmek geçerli sayılmamalıdır. korporatist devletin özelliğini açıklarken. temel olarak korporatist devlet görüşünün. çok partili siyasal sisteme son vererek. sosyal. Böylece bu devletler tek parti diktatörlüğüne dayanan totaliter ve otoriter devletler olarak ortaya çıkmışlardır. Göze’ye göre bir devlet sistemini saf korporatif sistem içine sokabilmek için. genellikle meslek örgütlerini korporasyonlar biçiminde teşkilatlandırmışlar. “Saf Korporatif” sistem. Uygulamada saf korporatif devlet sistemini kurmaya çalışan devletler. korporatizmin kabul edildiği bir devlet olduğunu. ferdiyetçi devlet görüşünden hareket . Akşin’in yaptığı gibi. yani sosyal örgütlere dayanan bir devlet olduğunu. Yukarıda belirtilen esaslar uygulamada birebir hayata geçirilemese de. Göze yapmış olduğu bu tanımlamaya uyan devlet sistemini ‘saf korporatif’ devlet sistemi olarak sınıflandırmaktadır. “Karma Korporatif” sistem ve “Tâbi Korporatif” sistem olarak üçe ayırmaktadır. Çalışmalarında korporatizmin siyasal yönüne ağırlıklı olarak eğilen ve bu doğrultuda korporatist devleti çözümleyen Göze’de korporatist devlet sistemlerini. tek parti sistemini kabul etmişler ve siyasal temsil sistemi yerine korporatist temsil sistemini geçirmişlerdir. bu devletin sosyal açıdan korporatist bir temele. ekonomik açıdan. ‘Karma korporatif’ sistemde ise. siyasi açıdan da korporatist temsil sisteminin geçerli kılındığını ve tüm bunların sonucu olarak da. siyasal ve ekonomik yönleriyle bir bütün olarak alınmamış.

bu sistemde. a. siyasî partilerin temsilcilerinin yanında.79 eden. Korporatif Devlet. Ancak karma korporatif sistemlerden farklı olarak. gerek ferdiyetçi devlet görüşünün bazı özelliklerini bir araya toplayan bir devlet sistemi olarak görülmektedir. Ayrıca korporatif devlet sistemleri ve bu sistemlerin uygulandığı örnekler hakkında çok daha ayrıntılı bigi için aynı kaynağın 105. karma korporatif sistemde olduğu gibi.g. korporatif Devlet görüşü sosyal. özellikle meslek teşekküllerinin temsilcilerinden kurulu korporatif bir organa Devlet teşkilatı içinde yer verilmektedir. 103-105.e. fakat toplumda ferlerin yanında sosyal teşekküllerin de varlığını göz önünde tutan ve siyasî temsil sistemini korporatif temsil sistemi ile tamamlamak isteyen ve bunun için de.. Karma Korporatif Devlet sınıflandırması içine giren Devletlerde “korporatif temsil” sistemi kabul edilerek. siyasî ve hukukî yönleri ile bir bütün olarak ele alınmamaktadır. görüşlerini ve isteklerini kanunî ve hukukî yollardan açıklamak ve menfaatlerini meşru yollardan korumak imkânı sağlanmak istenmiş ve aynı zamanda teknik bilgi ve ehliyet sahibi kimselerin yasama organları içinde yer almaları arzu olunmuştur. fakat sosyal teşekküllerin. devletin yönetiminde söz sahibi olmalarını sağlayan sistemdir. Sosyal teşekküllerin temsilcilerinden kurulu organ. siyasî organlar nezdinde bir istişare organı olarak kabul edilmektedir”. sosyal teşekküllerin temsilcilerine siyasî partilerin temsilcileri ile birlikte Devletin yönetiminde doğrudan doğruya söz sahibi olma imkânı tanınmamaktadır. siyasî organlara tâbi kılınmakta ve korporatif organ. Bu sistem gerek korporatif devlet görüşünün. sosyal teşekküllerin ve özellikle meslek teşekküllerinin temsilcilerine.” Son olarak “ ‘Tâbi korporatif’ sistemde ise.192 sayfalarına bakılabilir. 143 . Göze. ekonomik. Bu Devlet sisteminde ferdiyetçi Devlet görüşünden hareket edilmekte. sosyal teşekküllerin ve özellikle meslek teşekküllerinin temsilcilerine.143 A.

80 Göze’den yapılan bu uzun alıntılardan da anlaşılacağı gibi. Göze’nin sınıflandırmasında karma ve tabî korporatif sistemlere denk düşmektedir. yani korporatist temsili isabetli ve açık biçimde yansıttığından yerinde ve geçerli bir sınıflandırmadır. temel olarak katı ve ılımlı sistem olarak ele alınırsa. sınıf ayrım ve çatışmalarını öne çıkardığı için sosyalizme ve çıkarların farklılığını vurguladığı için çoğulculuğa karşı olan korporatizmin. yani siyasal temsilin kaldırıldığı. G. ve M. korporatizm konusunun yeniden gündeme gelmesinin altında. Üstün. örgütlenmelerin ilk defa iki dünya savaşı arası dönemde Avrupa’nın faşist ülkelerinde görülmesi bu çağrışımı kolaylaştırmıştır. Göze’nin sınıflandırması. korporatist temsilin katı biçimde uygulandığı sistem olmaktadır. Korporatist temsilin ılımlı uygulandığı biçim ise. ikiye ayırmak olasıdır: Korporatist temsilin katı uygulandığı biçim ve ılımlı uygulandığı biçim. Parla’nın solidarizm ve faşizm. Daha ayrıntılı olmasına rağmen Göze’nin sınıflandırmasını. doğal olarak faşizmi çağrıştırdığını belirtmektedirler. ve M. Ayrıca korporatist uygulamaların. Göze’nin sınıflandırması korporatif açıdan devlet sistemlerini temel aldığından siyasal alana yönelik bir sınıflandırmadır. edimsel olarak siyasal alandaki korporatist uygulamaları. G. tarihsel pratiğin faşizm dışında. Bu doğrultuda saf korporatif sistem. korporatist temsilin tek belirleyici hale geldiği ve buna yönelik olarak ekonomik ve toplumsal alanın korporatist biçimde örgütlendiği sistem. çok daha farklı biçimde korporatist uygulamaların varlığını ortaya koymasının yattığını . Akşin’in dernek ve devlet korporatizmi ayrımlarıyla çakışmaktadır. korporatist temsil tek belirleyici unsur haline gelmemiştir. Üstün de. Göze’nin siyasal alana yönelik yapmış olduğu bu üçlü ayrım. Zaten Göze’nin de hukuki açıdan totaliter ve otoriter devlet sistemleri arasında göstermediği karma ve tabî korporatif devlet sistemlerinde siyasal temsil ortadan kalkmamış.

korporatizmin tarihsel gelişim süreci içerisinde yapılması daha yerinde olurdu ve böylece de bir takım tarihsel gelişmelerin gözden kaçmasının önüne geçilebilirdi. neo-korporatizmin kendi içerisinde de çeşitli açılardan ayrılabileceğini belirtmektedirler.g. Bu noktaya kadar bizlerin de katıldığı bu çözümlemelerin ardından G. Bu ayrımda yazarlar. Neo-korporatizme de Parla’nın solidarist korporatizminin özelliklerini yüklemektedirler. ve M. Oysa iki dünya savaşı arası dönemde sistematik korporatist uygulamalar genelde faşizmle özdeşleştirilmesine karşın.m. Üstün’ün ayrımı. “ çağdaş”. Üstün. . korporatizmi ikiye ayırmaktadırlar: Faşist korporatizm ve Neo-korporatizm. Dünya Savaşı sonrasının pratiğinin gösterdiği gibi. ve M. neo-korporatizm olarak adlandırılacak olan çeşitli türlerde korporatist uygulamaların varlığını isabetli biçimde tespit etmesine karşın. benzeri uygulamalar çok ön 144 G. ve M. II. Üstün’ün faşist korporatizm ve neo-korporatizm ayrımı çok da yanlış bir ayrım değildir. ancak kesinlikle faşist değildirler. korporatizmi faşizme indirgemek yanlıştır. ve M. faşist korporatizme Parla’nın faşist korporatizminin. a.. “çoğulcu”. Üstün . İşte bu yeni korporatist uygulamaları. “pazarlıkçı” gibi takılar getirilmektedir. yazarlara göre. Dolayısıyla. G. II. 163-165. ancak bu ayrımın korporatizmin türleri bağlamında değil de. Dünya Savaşı sonrası dönemde. Üstün. iki dünya savaşı arası dönemdeki korporatist uygulamaların sadece faşizm tarafından uygulamaya konulduğu izlenimi vermektedir. Parla’nın faşist korporatizm ve solidarist korporatizm ayrımından yola çıkarak. iki dünya savaşı arası dönemin faşist korporatist uygulamalarından ayırmak amacıyla. yazında korporatizm kavramının başına “neo”.M.81 belirtmektedirler. Korporatizm türleri hakkındaki bu temel ayrımın yanı sıra G. söz konusu uygulamalar kesinlikle korporatisttirler.144 Aslında G. “liberal”. Üstün.

belirgin olduğu için faşizan yönetimlerdeki biçimiyle özdeşleştirerek. siyasal sisteme belirgin bir etkisi olmasa da 1920’li yıllarda ekonomik ve sosyal konsey ile somutlaşma olanağı bulmuştur.Devlet Korporatizmi Ayrımı Korporatizm türleri konusunda herkesin üzerinde uzlaşmaya vardığı bir sınıflandırma yoksa da. b) Toplumsal Korporatizm .82 plana çıkmasa da bir takım İskandinav ülkelerinde de sosyal politika oluşturmada hayata geçirilmiştir. özellikle yeni korporatizm tartışmalarında üzerinde durulan ve kendi içlerinde farklılıklar taşıyan alt kategorilerden oluşan temelde ikili bir sınıflandırmaya biz de katılmakta ve korporatizmi. bu bağlamda da faşist korporatizmi. Söz konusu dönemdeki korporatist uygulamaları. Öyleyse. “toplumsal korporatizm” veya “liberal korporatizm” ve “devlet korporatizmi” veya “otoriter korporatizm” olarak . Ayrıca faşist korporatizme oranla çok daha ılımlı olan dayanışmacı korporatizm. Toplumsal anlaşmalar biçiminde somutlanan bu politikalar ekonomik alanda kendisini göstermiştir. ve M. G. korporatizm türü olarak değil. Böylece hem klasik korporatizm aşamasında. korporatizmin tarihsel gelişim süreci içerisinde yer alan aşamalar olarak ele almak. kapitalist korporatizmin klasik korporatizm aşaması içerisine yerleştirmek yerinde olacaktır. Dolayısıyla iki dünya savaşı arası dönemdeki korporatist uygulamaları sadece faşizm ile sınırlandırmamak gerekmektedir. hem de neo-korporatizm aşamasında korporatizmin türlerinde bahsetmek daha derinlemesine bir çözümlemeye olanak sağlayacaktır. belirginlik kazanamayan uygulamaları görmezden gelmek ve sınıflandırmaya sokmamak yanıltıcı olmaktadır. Üstün’ün faşist korporatizm ve neo-korporatizm ayrımını. İkinci Dünya Savaşı’na kadar olan dönemde Fransız siyasal düşünce alanında oldukça etkin olmuş.

2) Nicel açıdan güçlü. 145 . Ayrıca bu ikili sınıflandırmada karşıtlığı liberal ve devlet kavramları arasında kurmak yerine. Dünya Savaşı sonrasında. sanayileşmiş batı ülkelerinde.146 A.83 sınıflandırmayı uygun bulmaktayız. Makal. Ancak. Dolayısıyla böyle bir çağrışımı önlemek amacıyla. saf liberal ekonomilerde yürürlüğe konulan korporatif uygulamaları çağrıştırmaktadır. Söz konusu sınıflandırmada.m. özellikle de II. toplum ve devlet arasında kurmak. ve M. Türkiye’de Tek Partili Dönmede Çalışma İlişkileri: 1920-1946. Liberal korporatizm ve otoriter korporatizm sınıflandırması ise. sanayileşmiş batı toplumlarındaki korporatist uygulamalar toplumsal korporatizm olarak nitelenirken. Öncelikle kapitalist korporatizm olarak adlandırdığımız dönemde ortaya çıkan korporatizm. genellikle az gelişmiş ülkelerde gözlenebilen korporatist uygulamalar devlet korporatizmi olarak nitelendirilmektedir. G.. hangi tür siyasal ve ekonomik sistemler içerisinde ve ne tarzda uygulandığını ortaya koymaktadır. Üstün . 1) Nispeten gelişkin bir sosyo-ekonomik yapı. İkinci olarak da. sınıflandırmada toplumsal korporatizm ve devlet korporatizmi ikilemi kavramsal açıdan tercih edilmiştir. bağımsız politik mücadele ve örgütlenme geleneğine sahip bir işçi sınıfı ve 3) Özellikle II.166. Korporatif uygulamaların.. korporatif uygulamaların belirleyici aktörelerini ortaya koymak açısından daha işlevsel ve geçerli olacaktır. Üstün toplumsal korporatizmin varlık kazanmasını sağlayan üç önemli faktörü belirtmektedirler. Ancak yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı. İlk gruptaki korporatizm türünü ‘liberal’ ön takısıyla değil de ‘toplumsal’ ön takısıyla kullanmayı tercih etmemizin iki nedeni bulunmaktadır. liberal korporatizm kavramı. Keynesyen ekonomi politikaların uygulanıyor olması gerekmektedir.g. 130. Üstün terim değişikliği ile “sosyal korporatizm” olarak adlandırmaktadır. Makal’ın da belirttiği gibi bu sınıflandırmada. kesinlikle yanlış bir ayrım değildir. kavram çiftleri arasında “Toplumsal Korporatizm” ve “Devlet Korporatizmi” kavramlarını kullanmayı tercih etmekteyiz.e. müdahaleci devleti öngören refah devleti politikalarının uygulandığı göz önüne alınırsa.g. bu da toplumsal korporatizmin ayırt edici özelliğidir. kuramsal açıdan kendisine tepki olarak doğduğu liberalizm ile uyuşmamaktadır. edimsel olarak liberal sistemlerle eklemlenmişse de. Buna göre toplumsal korporatizmin varlığı için. uygulamada saf liberal ekonomilerin de bulunmadığı anlaşılacaktır.M. sendikaların kamu politikalarının oluşturulma ve uygulanma sürecine taraf olarak kabul edilmesi sonucunu doğurmuştur ki. G. 146 Korporatizmin sınıflandırılmasında toplumsal korporatizm olarak adlandırdığımız türü.145 G. liberal korporatizm yerine toplumsal korporatizm kavramı benimsenmiştir. En azından kuramsal alanda böyle bir uyuşum olduğu izlenimini yaratmamak için ‘liberal’ yerine ‘toplumsal’ ön takısını kullanmayı uygun görüyoruz. Dünya Savaşı sonrası dönem için geçerli olmak üzere. a. Üstün. a. Sayılan faktörlerin bir arada bulunması. ve M.

m.147 Özellikle yeni korporatizm tartışmalarında toplumsal korporatist uygulamaların tarihi. genelde toplumsal uyumu bozduğu. Marksizm bütünsel olarak reddedilse de. ve II.g. sosyalizmin ilke ve değerleri. Gerçekten de.. liberalizmin ilke ve değerlerine oranla daha önemli bir yere sahip olmaktadır.148 İkinci Dünya Savaşı öncesinde. sınıflar ve sınıf mücadelesi.m. toplumsal gerçeklik olarak ele alınmakta.g. Üstün. toplumsal korporatizmin ortaya çıkabilmesi için. Üstün. Aslında toplumsal korporatist uygulamaların köklerine İkinci Dünya Savaşı öncesindeki bir takım uygulamalarda rastlanmaktadır. Dünya Savaşları sırasında işçi ayaklanmalarıyla yıkılma tehdidi yaşamışlardır. genellikle bu uygulamaların sistematik bir biçim aldığı 1945 sonrasından başlatılmaktadır.M. 167.. Öncelikle belirtilmelidir ki. İşte ciddi anlamda devrim tehdidi yaşayan bu ülkeler I. toplumsal korporatist uygulamaların gelişimini etkileyen bir takım sosyo-ekonomik ve sosyo-politik etkenlerden genel hatlarıyla bahsetmek olasıdır. ancak karşılıklı tavizlerle sınıfsal çıkarların uzlaştırılabileceği savunulmaktadır. .84 Yukarıda ikinci maddede de belirtildiği gibi. İkinci Dünya Savaşı sonrasında olduğu gibi hem yaygın değildir. liberalizm. toplumsal korporatizmin ortaya çıktığı ülkelerde çok güçlü bir işçi sınıfı hareketi bulunmaktadır. Batı Avrupa ülkelerinin siyasal sistemlerinin hemen hemen tamamı I.M. özelde ise emeğin vahşi biçimde sömürülmesine yol açtığı için reddedilmektedir. Üstün . G. a. Üstün . Toplumsal korporatist uygulamalarda. hem de süreklilik taşımamıştır. bu 147 148 G. Ancak İkinci Dünya Savaşı öncesindeki toplumsal korporatist uygulamalar. Ayrıca toplumsal korporatist uygulamalarda. a. 167. sınıf dengeleri içerisinde işçi sınıfının özel bir ağırlığa sahip olması oldukça önemlidir. İşçi sınıfının özel ağırlığının sonucu olarak toplumsal korporatist uygulamalarda. Dünya Savaşı sırasında.

M. Üstün . II. a.. ama işçi sınıfına sistem içerisinde ciddi tavizler vermek zorunda kalınmıştır. İkinci Dünya Savaşı öncesi dönemde toplumsal korporatist uygulamalar yaygınlık ve süreklilik kazanamamıştır.m.g.149 Ancak dönemin istikrarsız. Böylece kapitalist sistemin geleceği kurtulmuş. Üstün. Savaş sonrasında sosyalist olarak nitelendirilen ülkelerin sayısı artmış ve Batı Avrupa ülkeleri bir kere daha ciddi işçi devrimi girişimleriyle karşılaşmışlardır. hemen hemen tüm Batı Avrupa ülkelerinde işçi sınıfının reformist partileri hükümette yer almışlardır. Dünya Savaşı sonrası dönem istikrarsız bir dönemdir ve 1929 Dünya Büyük Ekonomik Krizi de bu istikrarsızlığı iyice derinleştirmiştir. . Dünya Savaşı toplumsal korporatist uygulamalara olanak vermese de. Bu devrim girişimleri zaferle sonuçlanmasa da. Dünya Savaşı’nın ortaya çıkardığı sonuçlar toplumsal korporatist uygulamaların oluşumunu daha da hızlandırmıştır. 1929 Dünya Büyük Ekonomik Krizi ve on yıl sonrasında patlak veren II. çalkantılı ve olağanüstü şartları. Bahsedilen bu sürecin sonunda. Bu gibi nedenlerle. 167-168. Savaş sonrasının kötü ekonomik koşulları sosyal demokrat hükümetlerin toplumsal korporatizm uygulamalarını bir kere daha başarısız kılmış ve bu politikaların mimarı olan sosyal demokratlar güç kaybetmeye 149 G.85 tehditten sosyalist hareketin ikiye bölünmesiyle ve sosyal demokratların siyasal devrim hedefinden vazgeçerek kendilerine kapitalist sistemi düzeltmek görevini yüklemeleriyle kurtulabilmişlerdir. faşizmle bütünleşerek uygulanma olanağı elde eden devlet korporatizmi için uygun şartları sağlamıştır. Ancak I. Bu partiler pek çok ülkede ya tek başlarına ya da koalisyon ortağı olarak hükümette yer almışlardır. savaş sonrasında sosyal demokrat ve komünist partiler siyasal rejim üzerinde etkilerini oldukça artırmışlardır. toplumsal korporatizm için değilse bile.

ayrıca derece ve düzeyleri bakımından da sınıflandırılmıştır. Ancak savaş sonrasında uygulamaya konulan Keynesyen ekonomi politikaları. Bu karşılaştırmalardan ele edilen bulgular doğrultusunda. .. Fransa ve İtalya ise zayıf derecede korporatizmin uygulandığı ülkeler olarak ortaya çıkmışlardır. “Globalleşme: Neo-Korporatizmin Sonu Mu?” a.86 başlamışlardır. toplu pazarlık düzenleri. Buna göre Avusturya. toplumsal korporatist uygulamaların yaygınlık ve sürekliliği için oldukça uygun bir ekonomik ve toplumsal temel hazırlamıştır. a. Üstün . sektörler ve şirketler düzeyinde de uygulandığından söz edilmiş ve bu doğrultuda araştırmalar yapılmıştır. enflasyon. Toplumsal korporatist uygulamaların geçerli olduğu ülkelerde. çeşitli ülkelerde deneye dayalı çalışmalar yapılmış ve elde edilen sonuçlar karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Akkaya. Hollanda ve Finlandiya orta derecede korporatizmin ve İngiltere.m.g. korporatizm türlere ayrılmış. ekonomik büyüme ve işsizlik dereceleri gibi ölçütlere dayanılarak elde edilen sonuçlar doğrultusunda “güçlü”.150 1970’li yıllarda yeni korporatizm tartışmalarına eşlik eden kuramsallaştırma çabaları sonucunda. Norveç güçlü korporatizmin. devletin müdahale derecesi. Bu sınıflandırmada mezzo korporatizmin. Danimarka. 168-169.M. sendikaların merkezileşme ve yoğunlaşma düzeyleri.151 150 151 G. “orta derecede” ve “zayıf” toplumsal korporatist uygulama dereceleri belirlenmiştir.m. İsveç. 433-434. Bu doğrultuda ulusal düzeydeki uygulamalar “makro korporatizm” olarak..g. 1980’li yıllara ise korporatizmin. Üstün. sektör düzeyindeki uygulamalar “mezzo korporatizm” olarak ve şirket düzeyindeki uygulamalar da “mikro korporatizm” olarak sınıflandırılmıştır. Almanya. ulusal merkezi örgütle sektörler arasındaki. mikro korporatizmin ise tekil şirketler ile işçi sendikalarının yerel temsilcileri arasındaki ilişkileri içerdiği savunulmuştur. Y.

Korporatist sistem içerisindeki örgütler. ekonomik açıdan gelişmiş.87 Toplumsal korporatizm konusundaki çözümlemeleri tamamlamadan önce. parlamenter demokratik rejimlerde uygulanmaktadır. kamu siyasetinin oluşturulmasına katıldıklarından ve üyelerini yaptıkları anlaşmaları kabul etmeye zorlayarak. Bu modeller doğrultusunda işlediği düşünülen toplumsal yapılar birbirlerinden oldukça farklı yapıda var olacaklardır. kısaca ileri derecede kapitalistleşmiş Batılı toplumlarda. Bu konudaki tartışmalar henüz sonuçlanmış ve fikir birliğine varılmış değildir. bir diğer kısım yazarların da korporatizmin çoğulculuğu dışlamadığını. üyelerini. sayıları sınırlı olan ve rekabetçi olmayan çıkar örgütlenmeleri bulunmaktadır. Örneğin. Bu çalışmada savunulan bakış açısına göre de. aksine korporatizmin çoğulculuğun bir türü olduğunu ileri sürdükleri belirtilmişti. Bu olgu da korporatizm ile çoğulculuğun bağdaşıp bağdaşamayacağı sorununu akla getirmektedir. bir kısım yazarların korporatizm ile çoğulculuğun bir birleriyle uyuşmayan iki ayrı olgu olduğunu. toplumsal korporatist uygulamalar. kaynakları ve kamu politikalarını etkilemek amacıyla. korporatist bir sistemde zorunlu ya da yarı zorunlu üyelik temeline dayalı. korporatizm ve çoğulculuk kuramsal açıdan birbirlerine zıt olan iki ayrı toplum tasarımı modelidir. yani toplumsal açıdan çıkar farklılıklarının ve iktidardan beklentilerin çoğulcu yaklaşımlar açısından uygun bir zemin hazırlayabildiği bir atmosferde. Yukarıdaki satırlarda da ortaya konulduğu gibi. çoğulcu bir sistemde. geriye değinilmesi gereken bir konu daha kalmaktadır. hükümete erişebilmek ve onu etkilemek için mücadele ederken. buna bağlı ve koşut olarak siyasal açıdan da çoğulcu. gönüllülük esasında oluşan çıkar örgütlerinin çoğu. söz konusu politikaların . Aslında daha önceki bölümlerde değinilen korporatizm ve çoğulculuk arasındaki ilişki bağlamında. sanayileşmiş.

e. a. 191.88 uygulanmasından sorumlu olduklarından.m. Bu bağlamda korporatizm ve çoğulculuğu ideal tipler olarak ele alarak. ancak. Linz. Bu doğrultuda belirtilebilir ki. belli bir sistemde korporatif politikaların uygulanması.g. Örneğin kamu politikalarının oluşturulması söz konusu olduğunda. totaliter bir sistem haline de getirmemektedir. bunlar arasındaki ilişkiyi çözümleyen Linz de. kimi alanlarda da çoğulcu politikalar uygulanabilmektedir. tıpkı liberalizm ve korporatizm arasındaki kuramsal bağdaşmazlıkta olduğu gibi. özellikle iş adamlarının ve serbest meslek sahiplerinin menfaatlerine karşı bir ölçüde hoşgörülü davranır”153 demektedir. çıkarların temsili ve kamu politikalarının oluşturulması gibi alanlarda korporatif politikalar 152 153 izlemeye yönelebilmektedir. a. 40.152 Ancak korporatizm ve çoğulculuk arasındaki bu kuramsal bağdaşmazlık. siyasal alanda demokrasinin gereği olan çoğulculuk kabul edilebilmektedir.. kapitalizmin sürekliliğini sağlamak ve çoğulculuğun belli bir kertede sistemi tıkamasını önlemek amacıyla. söz konusu sistemi bütünüyle çoğulculuğa karşıt. demokratik toplumlardaki menfaat plüralizmi çoğu zaman korporatif nitelikler taşıdığı gibi. “Şüphesiz. o sistemi ideal anlamda saf bir çoğulcu sistem olmaktan uzaklaştıracaktır. J. Bu sistemlerde kimi alanlarda korporatif politikalar uygulanabilirken. Cawson. hükümet açısından daha ayrıcalıklı bir konumda bulunmaktadırlar.g. J. bu saf ideal tipleri gerçek hayatta bulamayız. çıkarların temsilinde korporatif politikalar uygulanabilirken.. uygulama aşamasında iki farklı modelin bir arada bulunabilmesini engellememektedir. otoriter rejimlerdeki korporatizm de fiiliyatta kayıtlanmamış bazı plüralist eğilimlere. saf anlamıyla çoğulcu sistemden uzaklaşılması. Özellikle de ileri derecede sanayileşmiş kapitalist toplumlarda devlet. Ancak bu alandaki çoğulculuğun A. “Korporatizm”. .

Bu doğrultuda devlet korporatizmi. “burjuvazinin çok zayıf olduğu. “Still The Century Of Corporatizm?”. . Devlet korporatizmi uygulamalarının görüldüğü ülkeleri çeşitli açılardan yapısal bağlamda çözümlemek olasıdır.. Schmitter. “Still The Century Of Corporatizm?”. Özellikle siyasal alana odaklanılacak olursa.m. dil ya da bölgecilik temeline dayanan siyasal alt kültürlerin baskı altında tutulduğu siyasal sistemlerde görülme eğilimindedir”. C. Schmitter. liberal demokratik 154 155 P. seçimlerin olmadığı ya da plebisite dayandığı. kapitalistleşmesi gecikmiş. C. otoriter ve neomerkantalist devletin tanımlayıcı bir unsuru olarak”154 ortaya çıkmaktadır. etnisite.89 kısıtlanmasına karşı. Schmitter’a göre bu tür korporatizm. bu durumu dengelemek açısından siyasal. Korporatizmin sınıflandırılmasında toplumsal korporatizm dışındaki diğer bir tür de. “bölgesel alt birimlerin sıkı bir biçimde merkezi bürokratik güce tabi olduğu.g. yönetici otoritelerin ideolojik açıdan dışlayıcı olduğu ya da çok dar bir çevreden devşirildiği ve sınıf. diğer alanlarda çoğulculuğa izin verilebilmektedir. kültürel v. sosyo-ekonomik ve sosyo-politik açıdan. az gelişmiş ülkelerde uygulandığı görülen devlet korporatizmidir. 22. “yapısal bir zorunluluk olmasa da. sınıfsal yapı içerisinde burjuvazinin de belli özellikler taşıdığı gözlenmektedir. toplumsal korporatizmin uygulandığı demokratik parlamenter rejimlere sahip Avrupa ülkeleridir. 22. liberalizm karşıtı. Devlet korporatizmi. dışsal olarak bağımlı olduğu ve/veya alt sınıfların isteklerinin bağımsız biçimde ifade edilmesinin bastırıldığı ve dışlandığı durumlarda. Bu durumun en yetkin örnekleri de. a.155 Devlet korporatizminin uygulandığı ülkelerde. P. a.b.. parti sisteminin zayıf bir tek partinin baskısı ya da tekelinde olduğu. içsel olarak bölünmüş.g.m.

g. 34.. Bu doğrultudaki sınıflandırma çabalarından biri devlet korporatizminin iki guruba ayrılmasını öngörmektedir: İçleyici devlet korporatizmi ve dışlayıcı devlet korporatizmi. Ü. Cizre. yani sistemle bütünleştirerek. içleştirerek. 34. Cizre’nin de belirttiği gibi. Arjantin’deki Birinci Peron hükümetinde olduğu gibi.C. Cizre. Örneğin. a. devlet korporatizmi uygulamaları ile siyasal rejim arasında kesin bir belirlemeden bahsetmenin mümkün olmadığını söylemektedir.90 devlet çerçevesinde bu isteklere etkili ve yasal yanıtlar vermeye yetecek kaynaklara sahip olmadığı yerlerde görülmektedir”.158 P. devletin çıkar gruplarını ve bunların rejim açısından en çok önem taşıyanı olan emek örgütlerini tepeden yapılandırıp. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (I)”. “Still The Century Of Corporatizm?”. a. Gerçekten de. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (I)”. devlet korporatizminin bu basit açıklamasının dışında.156 Devlet korporatizmiyle ilgili olarak yukarıda yapılan açıklamalar. 158 Ü. otoriter rejim ile devlet korporatizmi arasında bir özdeşlik kurulmasına yol açmakta.m. Ü. potansiyel bir muhalefeti engellediği durumlar da bulunmaktadır. Doğaldır ki. demokratik hak ve özgürlüklerini dondurduğunu ve sistemden dışladığını düşündürtmektedir.g.157 Ancak Batılı olmayan örneklerde ortaya çıkan deneye dayalı ve kuramsal gelişmeler. siyasal ve mesleksel tüm etkinlikleri yasakladığını. bastırarak dışladığı durumlar gözlenebildiği gibi.m. Latin Amerika’da 1930’larda güçlü toprak oligarşisini karşısına alarak içe dönük ve dünyadan kopuk bir sanayileşme stratejisi izleyen popülist-otoriter rejimler.. işçi örgütlerini 157 156 .g.. a. rejime siyasal destek sağladığı ve kimi durumlarda da işçi hareketini denetim altında tutarak. yani aldığı biçimi de belirlemekte ve farklı devlet korporatizmi uygulamalarına yol açmakta” dır.. 34.m. “ Devlet korporatizmi otoriter-rejim-bağımlı olmaktan çok kapitalizmin o toplum koşullarında arzettiği manzaranın ve ona eşlik eden toplumsal ve siyasal güç dağılımının ve ilişkilerinin eseridir.g. devlet korporatizminin yaygın biçimde uygulandığı gözlenen Latin Amerika ülkelerinde. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (I)”. 25. Schmitter. Bu bağlamda Cizre. bu dengeler bütünü devletin kendisini.m. Cizre. daha işlenmiş bir model oluşturulmasını gerekli kılmaktadır. böylece devletin çıkar örgütlerinin tamamını eşit şekilde baskı altında tutarak yukarıdan denetlediğini. a. daha karmaşık olgular sergileyen.

Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. uluslararası sermayeyi çekebilecek oranda bir istikrar ve güven ortamı sağlamaya çalışmaktadır. Bu konuda Akkaya. Sorun. bürokratik otoriter devlet korporatizminin dışlayıcılığı kendini göstermektedir. Ayrıca kimi araştırmacılar da içleyici devlet korporatizmini kendi içinde ayrıştırmaktadır. hem de içe yönelik nedenlerle yapmaktadır. Temel hedefi içe dönük sanayileşmenin ileri bir aşaması olan yatırım malları üretimini sağlayacak sermaye birikimini gerçekleştirmek olan bu devlet. toplumlar ve ülkeler arasındaki hangi farklı koşullar temelinde ortaya çıktığını çözümlemek yararlı olacaktır. hiçbir sınıf ya da fraksiyonun istikrarlı bir siyasal hakimiyet kuramamasından kaynaklanan bunalımdır. Bu bunalım geri kalmış. Örneğin bir rejimin hem içleyici. Bunlar: de oluşturdukları geniş tabanlı kent koalisyonunun içine almayı başarmışlardır. İşçi örgütlerinin bürokratik otoriter devlet tarafından baskı altına alınıp. bu alanda yapılan tartışmalarda. Akkaya. biraz da gelişmiş bir kapitalizme sahip olmayan ülkelerin siyasal.g. Böylece işçi sınıfını rejimle bütünleştirici ekonomik ve toplumsal tavizler verdikleri bir sanayi politikası izleyebilmişler ve sanki ‘toplumsal korporatif’ öğelerle yumuşatılmış bir tür içleyici devlet korporatizmi örneği üretmişlerdir. yani içleyici devlet korporatizmi uygulamalarına ters bir politika izlemeye başlamışlardır. “ampirik çalışmalar tek tek ülke bazında yapıldıkça devlet korporatizmini(nin) bir alt tipine sığdırılamayan tipleri için de yeni alt tiplerden söz etmek mümkün olabilecektir.. Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. 60-62. Temelde bu sınıflandırmayı benimsemekle beraber.91 Korporatizmin alt türleri olan toplumsal korporatizm ve devlet korporatizminin açıklanmasının ardından.. Akkaya. önceki dönem politikaları sonucunda oluşmuş siyasal açıdan hareketlenmiş ve iç pazarın tüketicileri olmaları konumuna yükselmeleri bakımından ciddi bir ekonomik güce dönüşmüş olan işçi hareket ve örgütlerini yeni yönetici sınıf koalisyonu olan asker-bürokrat seçkinlerden dışlamıştır. Devlet bunu hem dışa yönelik. eşitsiz sanayileşen bir kapitalist sistemin karşılaştığı türden bir bunalım olan döviz kıtlığı ve yetersiz sanayileşme ile bir araya geldiğinde. öncekine. 34.” demektedir. Anlaşılacağı üzere bu parametreler korporatif uygulamaların ortak özellikleridir. a. Dışa yönelik neden. söz konusu sınıflandırmadan türetilen farklı sınıflandırma denemelerinin de olduğunu belirtmekte yarar var. zor kullanılarak çökertilmesi ve siyasal sistemden dışlanmasının nedeni. bağımlı. Ü. sırasıyla bu iki tür korporatizm arasında önce ortak noktaları. 62. Y. Schmitter korporatizmin bu iki tipinin yapısal ve davranışsal olarak ayrıştığı çeşitli parametreleri çözümlemektedir. devlet korporatizminin iki alt türüne bir üçüncüyü ekleyerek ‘içleyerek dışlayan devlet’ korporatizmi bulunduğunu da ileri süren görüşler bulunmaktadır. Cizre.e. Y. sonrasında farkları ortaya koymak ve ardından bu iki farklı tür korporatizmin. İçe yönelik neden ise Cizre’nin belirttiği gibi bir hegemonya bunalımının olmasıdır..m. a. kültürel ve iktisadi bakımdan önemli çeşitlilikler sergilemesinde(n) kaynaklanmaktadır. Oysa bahsedilen bu sanayi stratejisi döviz kıtlığı nedeniyle bunalıma girmiş. Devlet. . hem de dışlayıcı devlet korporatizmini aynı zamanda birleştirerek ya da farklı zamanlarda birinden bir diğerine geçerek uygulayabileceğini ileri süren görüşler olduğu gibi. devletin uluslararası sermayeyi çekmek istemesidir. a. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (I)”.g.g. Bu görüşler hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. sonrasında 1964 Brezilya askeri darbesinin ardından ve ona benzer biçimde Latin Amerika’nın çoğu ülkesinde işbaşına gelen bürokratik otoriter devletler.e.

hakem kararıyla çözüm ve baskı yoluyla da sağlanabilir. bilinçli hükümet kısıtlamalarıyla da olabilir. 2. ile de sağlanabilir. 6. çeşitli ve birbirine benzer örgütlerin devlet zoruyla ortadan kaldırılmasıyla da gerçekleştirilebilir. çeşitli sözleşmeler. meslek gruplarının devlet tarafından ayrıştırılmasıyla da sağlanabilir. Merkezilik: Var olan örgütlerin yarışmacı bir elemeyle diğerlerini kendiliğinden ortadan kaldırmasıyla gerçekleştirilebileceği gibi. Sınırlı Sayı: Örgütler arası düzenleme. sürekli devlet müdahaleleri. Rekabetin Olmaması: Kurumlar arası gönüllü anlaşmalar gibi içsel oligarşik eğilimlerin ya da dışsal etkenlerin bir sonucu olabileceği gibi. 4. Devletçe Tanınma: Aşağıdan yukarıya doğru siyasal bir gereklilik olarak örgütlerin resmi yetkililerce tanınması sağlanabileceği gibi.92 1. Hiyerarşik Biçimde Örgütlenmiş Olma: Bürokrasinin yoğunlaşmasının ve/veya birleşmenin beraberinde getirdiği doğal bir eğilimin sonunda sağlanabileceği gibi. 5. İşlevsel Farklılaşma: Birimlerin her birinin kendi özel alanlarında yapacakları gönüllü anlaşmalar aracılığıyla sağlanabileceği gibi. diğer resmi hükümler v. hukuki olarak iş kanunu. devlet otoritesiyle merkezileşme ve yönetsel bağımlılık sonucunda da sağlanabilir. . 7. özel izin anlaşmalarıyla sağlanabileceği gibi. Zorunluluk: Bu fiili olarak sosyal baskı. siyasi tekellerce var olan katılımcıların yeni gelenleri dışlaması biçimindeki süreçlerle olabileceği gibi.s. yukarıdan devlet tarafından bu örgütler oluşturularak da tanınabilir. 3.

20-21. Tekelci Temsil Hakkı: Yukarıdaki duruma benzer biçimde.m. C. demokratik parlamenter rejimlere sahip Batılı gelişmiş kapitalist devletlerde uygulanma olanağı bulurken. devlet korporatizminin. demokratik parlamenter rejimlere sahip Batılı gelişmiş kapitalist devletler. çıkar gruplarını baskı altına alarak yukarıdan aşağıya doğru bir korporatist yapılanma oluşturmakta ve bu doğrultuda çıkar örgütleriyle daha katı bir ilişki biçimi geliştirmektedir. Oysa devlet korporatizminde. otoriter rejimlere sahip az gelişmiş kapitalist devletlerde uygulandığı gözlenmektedir. liberal (toplumsal) korporatizmin parlamentarizm ile bütünleştiğini ve sosyal demokrat siyasete dayandırıldığını dile getirmektedir. Bu doğrultuda. Toplumsal korporatizmde.g. Schmitter.159 Yukarıdaki maddelerin açıklamalarından da anlaşılacağı üzere. örgütler bağımsız biçimde ortaya çıkabilecekleri gibi. Her iki tür korporatizmin farklılıklarını açıklamaya devam edecek olursak.. tek taraflı olarak devlet bu konuda belirleyici olabilir. çıkar örgütlerinin alttan gelen isteklerini de dikkate alarak korporatist yapılanmayı oluşturmakta ve bu doğrultuda çıkar örgütleriyle daha ılımlı bir ilişki biçimi geliştirmektedir. Bunun 159 P.93 8. korporatizmin her iki türü arasında uygulanma biçimleri ve uygulamalarda devletin üstlendiği rol bağlamında farklar bulunmaktadır. “Still The Century Of Corporatizm?”. . Lider Seçiminde ve Çıkarların İfadesinde Denetim: Usuller ve amaçlar üzerinde karşılıklı fikir birliğine varılabileceği gibi. korporatizm türlerini siyasal açıdan değerlendiren Jessop. bu hak devletçe de kendilerine bahşedilebilir. daha önce belirtildiği üzere toplumsal korporatizm. a. 9. otoriter rejimlere sahip az gelişmiş kapitalist devletler.

206. ancak Jessop’ın devlet korporatizmi yerine sadece faşist korporatizmi dile getirmesi ve onu faşizme indirgemesi. 161 Y. Comparative Political Studies.. Bu doğrultuda. Akkaya. 113. and Transitions to Democracy”. devlet korporatizminde çıkar örgütlerinin temsil ettikleri çıkarların niteliği ve kapsamı devletçe sınırlandırılmakta ve bu gruplar tepeden gelen baskılara maruz bırakılmaktadır. buna karşın devlet korporatizminde. Parlamenter demokratik rejimlerde görülen toplumsal korporatist uygulamalarda. (April 1994). 27. devlet tarafından etkisiz kılınır ve kontrol altında tutulurlar. katılmadığımız bir yaklaşımdır. Parliamentarism and Social Democracy”. “Corporatism. Jessop’ın liberal korporatizm-faşist korporatizm ayrımı.e. sivil toplum içerisinde varolan çıkar grupları olduğu gibi kabul edilmeyerek. Oysa devlet korporatizminin uygulandığı otoriter devlet sistemlerinde. Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. “Corporatism. Zhang.g. Devlet tarafından dönüştürülen ya da oluşturulan çıkar grupları dışında kalan çıkar gruplarının varlıklarını sürdürmesine izin veriliyorsa. bunlar. korporatist biçimde temsil edilen çıkar gruplarının büyük ölçüde toplumun kendisi tarafından yaratıldığı. 1.160 Toplumsal korporatizm ve devlet korporatizmi arasındaki bir diğer fark da çıkar gruplarının oluşumunda kendini göstermektedir. korporatist kurumların yaratılmasında devletin başat bir rol oynadığı belirtilebilir. çıkar örgütlerinin alttan gelen istekleri de dikkate alınarak B. parlamentarizm ve sosyal demokrasinin yıkımı üzerine yükselmiş ve toplumsal temelini geleneksel ve yeni küçük burjuvazide bulmuştur. Akkaya’nın belirttiği gibi. B. No. farklılıklarını devletin çıkar örgütleriyle kurduğu ilişki ve yapılanma biçimi bağlamında da göstermektedir. a. ya da devlet tarafından oluşturulabilirler. Jessop. ya devletin istediği biçimde bir örgüte dönüştürülürler.m. 160 . Vol.g. çoğulcu modele yakın biçimde sivil toplumun bünyesinde kendiliğinden oluşmakta ve sonrasında devletle bir takım korporatist ilişkilere girmektedir. devlet tarafından tanınmaya ihtiyaç duymalarına rağmen. Totalitarianism.161 İçinde yer aldıkları rejimin niteliğine göre biçimlenen her iki tür korporatizm. a.. Toplumsal korporatist uygulamalarda çıkar grupları.94 aksine faşizm (devlet korporatizmi). 56. toplumsal korporatizm-devlet korporatizmi ayrımıyla örtüşmektedir. toplumsal korporatizmde.

a. çıkar örgütleri tepeden devletçe şekillendirilip denetim altına alınmakta.g.m. 162 .95 korporatist yapılanma oluşturulmakta ve bu doğrultuda çıkar örgütleriyle daha ılımlı bir ilişki biçimi geliştirmektedir. “Korporatizm”. “Devlet. toplumsal korporatist uygulamalara katılımda gönüllülük esas iken. Zhang. 163 Y. 164 B. sistemin işlemesi için büyük önem taşıyan denetim işlevinden daha çok vurgulanmaktadır. devlet korporatizminin uygulandığı yapılanmalarda..164 Korporatist uygulama ve politikalara katılım açısından değerlendirildiğinde ise.m.g. Makal.. a.163 Her iki türün korporatist uygulamalarına denetim ve temsil işlevleri açısından bakılacak olursa. yani işçi ve işveren kuruluşları. sivil toplumun tabandan gelen isteklerini aktaracak ölçüde özerk iken ve devlet aygıtına sızarak uygulamalara katılabilirken. işlevlerini denetim altında sürdürmekte ve özerklik kazanamamaktadır. Ayrıca toplumsal korporatist yapılanmada çıkar örgütleri.. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946.162 Sendika-devlet ilişkileri bağlamında değerlendirilecek olursa. devlet korporatizminde korporatist kurumların denetim işlevi. devlet korporatizminde ise doğrudan denetlemesi söz konusu olmaktadır.e. toplumsal korporatizmde devlet sendikaları dolaylı olarak denetlemekte. Oysa otoriter rejimlerde görülen devlet korporatizmi uygulamalarında çıkar grupları baskı altına alınarak yukarıdan aşağıya doğru bir korporatist yapılanma oluşturmakta ve bu doğrultuda çıkar örgütleriyle daha katı bir ilişki biçimi geliştirilmektedir.g. a. 132. 290. Makal. Sendikalar ve Korporatist İlişkiler-I”. 113. buna karşın toplumsal korporatizmde temsil işlevi. Akkaya.m.. ve A. a.g. devlet korporatizmi uygulamalarına katılımda zorunluluk ön plana çıkmaktadır. 40. temsil işlevinden daha önde gelmekte. A.

96

Yukarıda aralarındaki farklar açıklanmaya çalışılan, toplumsal korporatizm ve devlet korporatizminin, hangi sosyo-ekonomik, sosyo-politik ve kültürel etkenlere bağlı olarak iki farklı türe ayrıştığını ve iki farklı türde uygulandığını da ortaya koymak gerekecektir. Bir ülkede uygulanabilecek olan korporatizm türünün, o ülkenin özellikle ekonomik yapısına ve buna koşut olarak siyasal, toplumsal ve kültürel etkenlere bağlı olduğunu belirtmek gerekmektedir. Bu konuda ekonomik indirgemeciliğe düşmekten kaçınarak belirtilmelidir ki, bir ülkede uygulanabilecek olan korporatizmin türü, büyük oranda o ülkenin ekonomik gelişmişlik düzeyine, dünya kapitalizmi içerisindeki konumuna ve sınıflar arası güç ilişkilerine bağlıdır. Zaten bu temel nedenden dolayı, korporatizmle ilgili yazında, toplumsal korporatizmin sanayileşmiş, gelişmiş Batı ülkelerinde, devlet korporatizminin de azgelişmiş ülkelerde görüldüğü belirtilmektedir. Yeni korporatizm tartışmaları çerçevesi içerisinde yapılan bu genellemeyle toplumsal korporatizm uygulamalarının gelişmiş Avrupa ülkelerinde, buna karşın devlet korporatizmi uygulamalarının ise çeşitli Latin Amerika, Asya ve Afrika ülkelerinde uygulandığı örnekleriyle dile getirilmektedir. Ancak özellikle II. Dünya Savaşı sonrası dönem için yapılan bu ayrımı iki dünya savaşı arası dönem için, yani klasik korporatizm olarak adlandırdığımız dönem için de uygulamak mümkündür. Klasik korporatist döneme bu ikili ayrım çerçevesinde bakıldığında, II. Dünya Savaşı sonrası dönemde Avrupa dışı coğrafyalara kaymış olan devlet korporatizminin, klasik korporatist dönemde Avrupa içerisinde de yer aldığı gözlenmektedir. Özellikle klasik korporatizm dönemine odaklanılacak olursa, istisnasız bir kural olmamakla beraber, toplumsal korporatizm ile devlet korporatizmi

uygulamalarının; dünya kapitalizmi içerisinde gelişmiş bir ülke olmak ve buna bağlı

97

olarak sınıflar arası dengeyi kurma konusunda avantajlı bir konuma sahip olmak gibi değişkenlere bağlı olarak ortaya çıktığı söylenebilir. Kapitalist korporatizmin, kapitalist üretim biçiminin toplumsal yaşamda ürettiği bir takım sorunlara çözüm bulmak amacıyla gündeme getirildiği hatırlanırsa; kapitalist ekonomi içerisinde toplumsal yaşamda ortaya çıkabilecek sorunların üstesinden gelmeye yetecek kadar geniş olanaklara sahip olabilen ülkelerin korporatist çözüm arayışlarına ya yönelmeyecekleri ya da korporatizmin ılımlı biçimine, yani toplumsal korporatizme yönelebilecekleri söylenebilir. Buna karşın söz konusu olanaklara sahip olmayan ülkelerin, karşılaştıkları bunalımları çözmede, eğer çeşitli seçenekler arasında korporatist çözüme yöneliyorlarsa, korporatizmin katı biçimine, yani devlet korporatizmine yönelecekleri ileri sürülebilir. Örneğin kapitalizmin ilk ortaya çıktığı yer olan, dünyanın ilk sanayi gücü niteliğini kazanan ve aynı zamanda kol emeğine dayanan işçi sınıfının sayısal olarak egemen olduğu İngiltere, sosyal gerilimleri düşük tutmak konusunda hem başarılı olmuş, hem de bunu oldukça kolay biçimde gerçekleştirmiş olan bir ülkeydi. 19. yüzyılda İngiltere’nin sahip olduğu güç ve edindiği kârlar, bu ülkeyi köklü değişikliklere zorlayacak siyasi ve ekonomik bunalımlardan korumuştur. İngiltere’de yöneticiler, nüfusun çoğunluğunu oluşturan işçilerin açık muhalefetine rağmen ülkenin yönetilemeyeceğini ve bu çoğunluğun büyük kısmıyla uzlaşmanın düşük maliyetine katlanılması gerektiğini anlamışlardır. İngiltere’de işverenler ve işçiler, yöneticiler ve yönetilenler arasında, Avrupa’nın diğer kısımlarında görüldüğü türden ciddi çatışmalar görülmemiştir.165 İngiltere’de söz konusu çatışmaların

görülmemesinin, sisteme muhalif olabilecek geniş işçi sınıfının sistemle rahatlıkla
E. Hobsbawm, Sanayi ve İmparatorluk, Çev. A. Ersoy, Ankara, Dost Kitabevi Yayınları, 2003, 16-17.
165

98

eklemlenebilmesinin altında, şüphesiz ki, toplumsal çatışmaları törpüleyebilecek oranda iç ve dış kaynağa sahip olunması ve dışarıdan elde edilen kazançların ülkeye rahatlıkla aktarılması yatmaktaydı. Gerçekten de İngilizlerin ihraca yönelik sanayilerinin olağanüstü gelişme potansiyeli, iç talebin kısıtlı doğal artış hızına bağımlı olmamasından kaynaklanmaktaydı. İngiliz ihraç sanayilerinin bu gelişimi iki ana yolla gerçekleştirilmekteydi; bir takım ülkelerin pazarlarını ele geçirerek ve savaş ve sömürgeleştirme gibi siyasi ya da yarı siyasi yollarla bir takım ülkelerin iç pazarlarındaki rekabeti ortadan kaldırarak. 18. yüzyıldan itibaren İngiltere, en yakın rakibi Fransa’nın da önüne geçerek tüm Avrupa ülkeleri arasında denizaşırı sömürgeler üzerinde gerçek bir tekel konumu elde etmiştir.166 Gerek kapitalizmin doğduğu ve gerekse de sanayi devrimini gerçekleştiren ilk ülke olması dolayısıyla İngiltere, uzun yıllar boyunca kapitalist sistemin öncü ülkesi olmuş ve bunun verdiği avantajlarla hem ekonomik, hem de siyasal açıdan ciddi bunalımlara düşmemiş, kapitalist sistemin ürettiği bunalımları aşacak kaynaklara sahip olabilmiştir. İngiltere’de hem düşünsel alanda, hem de ekonomik ve siyasal uygulamalar alanında belirgin bir korporatist eğilimin bulunmamasının nedenleri arasında, tarihsel süreçte oluşan kültürel, geleneksel öğelerin yanı sıra ülkeyi korporatist bir çözüme itecek bunalımların yaşanmaması ya da yaşanan bunalımların kolaylıkla aşılmasını sağlayacak kaynaklara sahip olunması sayılabilir. İngiltere örneğine koşut olarak Fransa da, İngiltere’nin ardından Avrupa’nın önde gelen sanayi ülkelerinden biri olmuş, üretim ve ihracat sanayisini besleyecek geniş bir sömürge ülkeleri ağını, yani kapitalizminin genişleyebileceği dış pazarlarını oluşturmuş, diğer tüm toplumsal sınıflar üzerinde hegemonik bir üstünlük kurmayı

166

E. Hobsbawm, Sanayi ve İmparatorluk, a.g.e., 45-46.

99

başaran bir burjuva sınıfına sahip oluştur. Bu alanda her ne kadar İngiltere’nin gerisinde kalsa da, Fransa da kapitalizmin ürettiği çatışmaları törpüleyecek kaynaklara sahip, gelişmiş bir kapitalist sanayi ülkesi olmuştur. Siyasal ve kültürel, alanda ise evrimci İngiliz siyasal yaşamından farklı olarak sınıf çatışmalarının daha keskin yaşandığı devrimci Fransa’da, 1789 Devriminden sonra ‘cumhuriyetçi’ geleneğin Fransız siyasal yaşamını etkileyen önemli bir unsur olduğu belirtilmelidir. Bu bağlamda Fransız siyasal kültürünün bunalımlar karşısında daha toplumcu, dayanışmacı burjuva değerlerini ön plana çıkardığını söyleyebiliriz. Bu nedenle uygulama alanında belirgin olmasa bile, düşünsel alanda bunalımlar karşısında korporatist çözümlerin savunulduğu, ama ekonomik açıdan bulunduğu olumlu konum itibariyle korporatizmin ılımlı biçiminin, yani toplumsal korporatizmin, o dönem Fransa’daki ismiyle dayanışmacılığın, savunulduğu bir ülke olmuştur. Bu korporatist eğilim uygulama alanında, özellikle siyasal alanda ekonomik ve sosyal konseyin bir danışma organı olarak, siyasal temsil organlarının yanında yer almasıyla somutlaşmıştır. Korporatif uygulamaların gözlenmediği İngiltere ve korporatizmin ılımlı biçiminin, yani toplumsal korporatizmin özellikle düşünsel alanda ağırlığını hissettirdiği Fransa karşısında, ekonomik olanaklar ve gelişmişlik düzeyi açısından daha geri durumda bulunan İtalya, İspanya ve Portekiz korporatizmin katı biçiminin, yani devlet korporatizminin uygulandığı ülkeler olmuştur. Aslında kapitalistleşme ve sanayileşme sürecinde belli bir seviyeye ulaşmalarına karşın167, ekonomik yapıları ve

Bu noktanın vurgulanması önemlidir. Az gelişmiş ülkelerde görüldüğü söylenen devlet korporatizmi türüyle bile olsa kapitalist korporatist uygulamalar, ekonomik alanda olduğu kadar ve bu alana koşut biçimde, siyasal açıdan da belli bir gelişmişlik düzeyine ulaşmış toplumlarda var olabilme olanağına sahip olmaktadır. Bu doğrultuda Linz de “… istikrarsız demokrasilere sahip, fakat belli bir ekonomik ve sosyal karmaşıklık derecesine ve belli bir siyasal mobilizasyon düzeyine erişmiş toplumlarda, sert ideolojik parti çatışmalarını ve siyasal partileri reddeden bir düşünce iklimi içinde

167

100

burjuva sınıflarının taşıdığı özellikler bakımından birbirinden farklı özellikler gösteren her üç ülkede, kapitalist gelişme ve sanayileşme düzeyleri açısından İngiltere ve Fransa’nın gerisinde kalmış, burjuva sınıfının işçi sınıfı üzerinde hegemonik üstünlük kurmada zorlandığı ülkeler olmuştur. Bilindiği üzere İtalya Avrupa’da ulusal bütünlüğünü geç sağlayan ülkelerden biri olduğundan sömürge edinme yarışında çeşitli Avrupa devletlerinin gerisinde kalmıştır. İtalya I. Dünya Savaşı’ndan galip devletler arasında çıksa da, beklediği kazançları elde edemeyen ve kamuoyunun bu yöndeki beklentilerini karşılayamayan bir ülke olmuştur. Belli bir sanayileşme düzeyine rağmen, toplumsal muhalefeti törpüleyecek oranda dış kaynaklara sahip olamaması, yükselen işçi sınıfı hareketleri karşısında, İtalyan burjuvazisinin hegemonik üstünlüğünü kuramaması, giderek yoğunlaşan ekonomik ve siyasal bunalımlarını çözemeyerek korporatist çözüm arayışlarına yönelen ülkeyi devlet korporatizmini uygulamaya sürüklemiştir. Eskiden beri sömürgeci birer güç olarak dünya ticaret sahnesinde yer alan İspanya ve Portekiz de, çeşitli sömürgelere168 ve belli oranda bir sermaye birikimine sahip olmakla beraber169, sanayileşme sürecinde İngiltere ve Fransa’nın gerisinde

doğmuş otoriter anlayışların, korporatif çözümlere yönelmesinde şaşılacak bir taraf yoktur.” demektedir. J. J. Linz, a.g.e., 188-189. 168 I. Dünya Savaşı sonrası dönemde, sömürgelerin durumunu gösteren bir tabloda, çeşitli sömürgelere sahip olan devletlerin kendi yüz ölçümlerinin ve nüfuslarının, sömürdükleri toprakların yüz ölçümüne ve nüfuslarına oranları gösterilmektedir. Bu oranlarda İngiltere ve Fransa oldukça üstün bir konuma sahiptirler. İtalya, İspanya ve Portekiz ise bu iki ülkenin sahip olduğu avantajların gerisinde gözükmektedir. Bakınız Tablo E. , N. E. Sümer, Muasır İktısat Nizamı, Ankara, Alâeddin Kıral Basımevi, 1944, 158. Aslında tabloda Portekiz’in oranları İtalya ve İspanya’ya, hatta Fransa’ya oranla çok daha iyidir; ancak bu orana rağmen, Portekiz’in mevcut sömürgelerinden gerekli faydayı sağlayabilmesi çok daha ileri bir sanayileşme düzeyine sahip olması ile sağlanabilirdi. Portekiz’in sömürgelere sahip olması; bağımsız ve güçlü bir burjuva sınıfına ve ileri bir sanayileşme düzeyine sahip olmadığı için, ülkeyi ekonomik ve siyasal bunalımlarından kurtaracak oranda kaynağı sağlamaya ve devlet korporatizmi seçeneğini ortadan kaldırmaya yetmemektedir. 169 Poulantzas’ın belirttiği gibi, İspanya ve Portekiz’de sömürgelerden kaynaklanan eskiden sağlanmış bir sermaye birikimi bulunmaktadır. N. Poulantzas, Geçiş Süreci, Çev. B. Yılmaz, Y.y. Belge Yayınları, T.y., 7.

101

kalan, burjuva sınıfının merkez ülkelere bağımlı kaldığı ülkeler olmuşlardır.170 Bu ülkeler sömürge topraklarına sahip olmalarına rağmen kapitalistleşme ve sanayileşme süreçlerinde merkez ülke konumuna gelememişler, çalışan sınıfların isteklerini karşılayacak ve toplumsal bunalımlarını çözmeye yetecek oranda kaynağı üretememişlerdir. İspanya ve Portekiz’in bağımlı burjuvazisi diğer sınıflar üzerinde hegemonik üstünlüğünü kuramamış, böylece bu ülkeler bunalıma giren ekonomik ve siyasal yapılarını düzlüğe çıkarmada zorlanmışlardır. Bu bağlamda, ekonomik bunalımlarla siyasal bunalımların birbirlerini beslediğini, sömürge kaynaklarına yeterince sahip olmayan ülkeler örneğinde de gözlemlemek olasıdır. Linz, büyük oranda İngiltere ve Fransa, daha küçük oranda da Hollanda ve Belçika’nın sömürgecilikte kazandığı başarıların, diğer orta büyüklükteki ülkelerde bir ‘proleter millet’ anlayışı yarattığını belirtmektedir. İspanya İmparatorluğundan kalanların

kaybedilmesi ve Portekiz’in genişlemesinin İngiltere tarafından engellenmesiyle, bu ülkelerde milli bilinç bunalımları ortaya çıkmıştır. Üst üste gelen bunalımların hızlı bir demokratikleşme süreciyle çakışması, demokratik kurumların yavaş yavaş ve başarılı biçimde kurumlaşmasını önlemiştir. Bu koşullarda sınıf veya kültür bilinci uyanan yeni toplumsal grupların isteklerini, demokratikleşme süreçleriyle

Poulantzas yaptığı çözümlemelerinde İspanya ve Portekiz’in yerel burjuvazisini, Emperyalist Avrupa ülkelerinin yerel burjuvazisi ile karşılaştırdığında, ‘güdümlüler’ sınıfına sokmaktadır. Güdümlü burjuvazileri ise Avrupa’daki güdümlü olmayan burjuvazilerden ayıran temel özelliklerden biri, güdümlü burjuvazilerin güdümlü olmayanlara oranla çok daha zayıf ekonomik temellere sahip olmasıdır. Çünkü İspanya ve Portekiz örneğinde olduğu gibi, bu ülkelerdeki kapitalizmin yerleşmesi ve gelişmesi çok yetersiz ilkel bir yerel sermayenin birikimiyle gerçekleşmiştir. Bunun bir sonucu olarak güdümlü burjuvaziler siyasal ve ideolojik bir zayıflık içerisine düşmüşlerdir. Bu bağlamda İspanya ve Portekiz burjuvazisinin, burjuva demokratik devrimlerini gerçekleştirememiş olduğunu hatırlamak gerekmektedir. Bu ülkelerde hegemonik bir burjuva ideolojik geleneği ya da düşünce atmosferi oluşturulamamıştır. N. Poulantzas, Geçiş Süreci, a.g.e., 35-36. Keyder, bu ülkeleri geri teknolojili tarım ve küçük üretim ile bir arada bulunan modern sanayi bileşiminden oluşan iktisadi yapıları nedeniyle, “çevre ile merkez arasındaki ülkeler” olarak değerlendirmektedir. Ç. Keyder, “Güney Avrupa’da Demokrasiye Geçiş: İspanya, Portekiz, Yunanistan” Yapıt, S. 12, (Eylül-Ekim 1985), 88.

170

102

bütünleştirmek bunalımlara

mümkün çoğulcu

olmamıştır.171

Sosyo-ekonomik çerçevesi içerisinde

ve

sosyo-politik çözüm

demokratik rejim

rejimler seçeneği

içerisinde devlet

bulunamadığında,

otoriter

korporatizmi

uygulanabilir bir çıkış yolu olarak görülmüştür. Ancak yukarıda belirtilen, ekonomik koşulların korporatizmin türünü belirleyeceği yönündeki açıklama tarzı; çeşitli ülkelerin durumunu açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Örneğin İskandinav ülkeleri… Bu ülkeler, örneğin Fransa ayarında kapitalistleşme ve sanayileşme sürecinde ileri birer ülke olmadıkları gibi, geniş bir dış pazara ve sömürgelere de sahip olmamışlar; buna karşın daha önce değindiğimiz gibi, klasik korporatizm olarak adlandırdığımız dönemde,

korporatizmin ılımlı biçimi olan toplumsal korporatizmin ilk uygulamalarını gerçekleştirmişlerdir. Öyleyse böylesi durumlarda ekonomik koşullar dışında, siyasal ve kültürel etkenlere de değinmek gerekmektedir. Gerçekten de, sosyo-ekonomik yapının yanı sıra, sosyo-politik yapı ve siyasal kültür de korporatist eğilimlerin türünü belirleme de önemli etkiye sahiptir. Örneğin İskandinav demokrasilerinde toplumsal korporatist yöntemlerin kurumlaşması ve teşvik görmesinin altında siyasal bir takım etkenlerin de bulunduğu belirtilmelidir. İskandinav ülkelerindeki “ ...ılımlı ve merkezcil birçok-parti sistemiyle, toplumdaki temel menfaat bölünmelerinin büyük ölçüde çakışması ve parti sistemiyle menfaatlerin örgütlendiriliş sistemi arasındaki bütünleşme”172, söz konusu ülkelerin
171 172

J. J. Linz, a.g.e., 199-200. Bu durum İskandinav demokrasilerinin yanı sıra, Avrupa’nın ortaklıkçı küçük demokrasilerinin bazılarında ve özellikle Avusturya’da geçerli olduğundan, buralarda korporatif nitelikli çeşitli kuruluşlar iktidarda önemli derecede pay sahibi olmuşlardır. J. J. Linz, a.g.e., 198. Ancak iki dünya savaşı arası dönemde İskandinav ülkelerinde uygulanan toplumsal korporatizme karşın Avusturya’da, demokratik çoğulcu sistemden uzaklaşılarak devlet korporatizmi uygulanmaya çalışılmıştır. Korporatif uygulamalar açısından İskandinav ülkeleriyle beraber olumlu bir takım siyasal alt yapıya sahip olan Avusturya’nın, İskandinav ülkelerinin toplumsal korporatizm uygulamaları örneğinin tersine devlet korporatizmine yönelmesinin altında Avusturya’ya özgü bir takım dinamiklerin

103

toplumsal korporatist uygulamalarını kolaylaştıran unsurlar olmuştur. Bu siyasal unsurlara, ayrıca İskandinav ülkelerinin toplumsal dayanışmayı sağlayan geleneksel ve kültürel yapıları ile görece homojen nüfus yapıları eklendiğinde; bu ülkelerde, devlet korporatizminin otoritarizmine gerek kalmaksızın, toplumsal korporatist uygulamaların nasıl daha kolay uygulanabildiği anlaşılabilir. Siyasal kültür bağlamında Linz, siyasal alanda partilerin siyasal

çoğulculuğuna dayanan sistemlerdeki korporatif eğilimlerle, siyasal süreci korporatif yapılar aracılığıyla örgütlendirme iddiası taşıyan sistemlerdeki korporatif eğilimlerin birbirinden farklı olduğunu belirtmektedir. Aynı biçimde, genelde devlet tarafından teşvik edilen veya kendilerine ayrıcalık tanınan, toplum içinden doğmuş korporatif örgütlerle, devlet tarafından yukarıdan yaratılmış korporatif örgütlerin bulunduğu sistemlerde; yani toplumsal korporatist sistemlerle, devlet korporatizminin uygulandığı sistemler arasında ciddi farklar bulunmaktadır. Toplumsal korporatist uygulamalar, bir liberal dönemin veya liberal atmosferin sürekliliğinin,

örgütlenmeyi, dernekleşmeyi özendiren bir kültürün ve ekonomik gelişmenin ürünüdür. Devlet korporatizmi uygulamaları ise, söz konusu faktörlerin bulunmadığı veya bunların otoriter iktidara sahip bir toplum kesimince denetlendiği durumlarda, bir zorlamanın sonucudur.173 Uygulanacak olan korporatizmin türünü belirleyebilen geleneksel ve kültürel özellikler arasında dinsel ve mezhepsel özellikler de önem taşımaktadır. Bu bağlamda otoriter korporatist eğilimlerin genellikle Katolik inancın ve nüfusun yoğun olduğu yerlerde uygulanabilirlik olanağı bulduğunu dile getiren görüşler ileri
bulunduğu düşünülebilir. Burada bu konunun ayrıntılarına girilmeyecekse de; Avusturya nüfusunun ağırlıklı olarak Katolik olmasının ve I. Dünya Savaşı sonrasında Avusturya-Macaristan İmparatorluğunun yıkılmasıyla Avusturya’nın geniş bir alandaki nüfuzunu kaybetmesinin beraberinde getirdiği ekonomik ve siyasal çalkantıların etkisi olduğu düşünülebilir. 173 J. J. Linz, a.g.e., 198.

104

sürülmektedir. Gerçekten de iki dünya savaşı arası dönemde devlet korporatizmi, nüfuslarının ezici çoğunluğu Katolik olan İtalya, İspanya, Portekiz ve Avusturya’da uygulanmıştır. Buna karşın aynı dönemde toplumsal korporatist uygulamaların gözlendiği İskandinav ülkelerinde nüfusun ezici çoğunluğu Protestandır. Bu örnekler bağlamında dinsel-mezhepsel kültürel unsurların belli eğilimleri destekleyebileceği söylenebilir, ama bunların en belirleyici unsurlar olduğu söylenemez. Kültürel unsurların daha başka unsurlarla olan etkileşimi de göz önünde bulundurulmalıdır. Mezhepsel-kültürel açıklama tarzı doğrultusunda nüfusunun çoğunluğu Katolik olan ve Katolik kültürün baskın olduğu coğrafyalarda doğrudan devlet korporatizminin uygulanabileceği düşünülmemelidir. Örneğin Fransa Katolik nüfusun yoğun olduğu bir ülkedir, ancak Fransa’da daha önceki satırlarda değinilen nedenlerden dolayı devlet korporatizmi görülmemiştir.

D. KLASİK KORPORATİZM “Klasik” olarak adlandırdığımız dönemde korporatizm, düşünsel alanda hem liberalizme, hem de liberalizme tepki olarak doğan ve onu aşmayı amaçlayan sosyalizme bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. Korporatizm, kapitalist sistemin toplumsal çatışmalara ve bunalımlara yol açan özelliklerini dizginleyerek, bu üretim biçiminin istikrarını sağlamayı amaçlayan ve bu doğrultuda mesleki esasta örgütlenmeyi savunan bir düşünce sistemi olarak, iki dünya savaşı arası dönemde uygulamaya konulmuştur.

Ekonomik ve siyasi liberalizmin bu bütünlüğü. S. Korporatist düşüncede toplum bireylerin sayısal toplamından daha büyük bir bütün olarak algılanır. daha çok sivil toplum-devlet biçiminde bilinen bölünmeyi meşrulaştırmaktadır”. … bu rasyonel içinde bireyin özel ve kamusal faaliyet alanlarını ayrıştırarak. Korporatist düşünce toplumu bireylerin toplamından ibaret saymamaktadır. parçalara ayıran bir eğilim saymakta. 174 . bireylerin başta yaşam. (Ağustos. liberalizmin benimsediği bireyciliği. BİR TEPKİ OLARAK “KLASİK KORPORATİZM” a) Liberalizme Tepki Olarak “Klasik Korporatizm” Korporatizmin. 47. liberalizmin düşünsel. Köker. bireysel hakların çevrelediği bu özel yaşam alanında(ekonomik ilişkiler de dahil olmak üzere) ‘serbestlik’ ilkesinin geçerli olduğu.105 1. 1989). 4. bu doğrultuda bir organizma olarak gördüğü toplumun dengesini ve yaşama olanaklarını yıkıcı bir etki yaptığını savunmaktadır. “Kemalizmi yeniden düşünmek: Solidarizm. liberalizm sosyal yaşamda. “… (L)iberalizm. bu hakların bireyin özel yaşam alanının kamusal otorite karşısındaki ayrı ve dokunulmaz niteliğini belirlediği. toplum birey L. çalışma ve mülkiyet haklarına doğal ve eşit olarak sahip bulundukları. toplumun bireyler karşısında kendi gerçekliği vardır. Oysa korporatizm. toplumu atomize eden.174 Kısaca. Birikim. korporatizm ve demokrasi”. bireysel siyasal özgürlüklerle çerçevelenmiş bir temsilî-demokrasi olduğu ilkesini içerir. temel özne olarak bireyi almaktadır ve toplumu bireylerin toplamı olarak görmektedir. bu serbestliğin kamusal otorite karşısında güvence altına alınabilmesinin en etkili yolunun ise. ekonomik ve siyasal alanlardaki kabullerine ve uygulamalarına karşı olduğu söylenebilir. … kapitalizme ‘korporatizmden farklı’ bir rasyonel sağlamakta.

a.176 Korporatist düşüncenin birey. piyasa mekanizmasında bulunduğu ileri sürülen görünmez elin işleyişiyle sağlandığı düşünülen düzen içerisinde. korporatist düşünürler. ileri sürdükleri sistemin 175 176 T. a. liberalizmin düşünsel alandaki.e. Korporatizm..175 Ayrıca liberalizm kamu ile özel arasında keskin bir ayrım gözetmektedir.g. Liberaller gerek girişim. 40. Aslında korporatizm. liberalizme olduğu kadar sosyalizme de karşı olmasına rağmen. Cawson.. a. .g. kamu-özel ayrımı gibi kabullerine karşı olduğu gibi ekonomik ve siyasal alandaki kabulleri ve uygulamalarına da alternatif görüşler ileri sürmektedir. toplumun bütünlüğüne zarar vermektedir.g.178 Korporatizm açısından. 178 T. ekonomik alanda bireylerin kendi çıkarlarını gerçekleştirmek için faaliyette bulunmaları ve kendi çıkarları dışında hiçbir şeyi düşünmemeleri. Parla. fiyat mekanizması gibi mekanizmalar sayesinde düzenin sağlanacağını ileri sürerlerken.177 Gerçekten de korporatist düşüncede. bireyin özgürlüğü. liberalizmin aksine kamu yararı. “ … rekabetçi bireyci liberal kapitalizme Marksizm’in yönelttiği üretim anarşisi ve sınıfsal sömürü eleştirisindeki isabet payını görüp. a.g.e. gerekse de rekabet gibi konularda serbestliğin sağlanması gerektiğini. “Korporatizm”.e. Parla. Parla’nın da belirttiği gibi. 93. örneğin birey. Parla.106 karşısında öncelik ve ayrıcalıklara sahiptir. açıkça özel olan yapıların kamusal görevleri yerine getirmesi üzerinde durmaktadır. ekonomik alanda anarşiye yol açmakta.. kapitalizmin sınıf çatışması riskini gidermeye yönelik korporatist kapitalist bir kuram geliştirmiştir”.. eşitlik ve mülkiyet gibi konulardaki kabulleri ayrıca inceleneceğinden burada ayrıntılarına girilmeyecektir.m. bireylerin oldukça rasyonel biçimde kendi öz çıkarlarının peşinde koşmasıyla sağlanmamaktadır. 177 T. buna karşın korporatist kuram. 8. 93. A.

Pirou..181 Korporatizmin siyasal liberalizme yönelik eleştirilerine gelince. liberal ekonomik anlayış doğrultusunda sadece maddi amaçlarla yapılan etkinlikler Avrupalının ruhunda maddiyatçı bir dünya görüşünün azması ile sonuçlanmıştır. ekonomi içerisinde ilgili kesimlerin ortak hareket etmesiyle sağlaması olduğunu ileri sürmektedirler. a.g. aileyi ve burjuva değerlerini ortadan kaldırmaksızın söz konusu toplumsal adaletin gerçekleştirilmesinin olanaklı olduğuna inanmaktadırlar.g. 51. genel ahlak bozulmuştur. ya da daha gevşek karma ekonomik konseylerin ve yönetsel devletçiliğin uygulanmasını önermektedir. 182 T. 181 Olivera Salazar Kimdir? Korporatizm Nedir?. ‘profesyonel düzen’i. sadece liberalizmin ekonomi mekanizmasını değil.y. t. korporatizm. Parla.107 erdeminin. rahat ve keyifli yaşamaktan başka bir ideal kalmamıştır.182 179 180 G... 639. Olivera Salazar Kimdir? Korporatizm Nedir?. Marksizm gibi bu düzeni temelinden yıkmayı önermez. Bireyciliğe ve parlamentarizmin anarşisine karşı korporatizm.m.. Korporatistler liberal düzenin ihtiyaç duyduğu toplumsal adaleti gerçekleştirmeyi öngörürler.180 Korporatist düşünce. ya doğrudan doğruya korporasyonların ve korporatif meclislerin.y. Para tanrılaşmış. Özel mülkiyeti. Böylece manevi değerler gözden düşmeye başlamış. Tasvir Neşriyat..e. liberal düzeni ve liberalizmin Avrupa’daki sonuçlarını bu biçimde değerlendirmesine rağmen. 51. Korporatist düşünceye göre. “1937 Yılında Korporatizm”. a.g. a. y. 8. daha öncede değinildiği gibi ahlakçı/maneviyatçı bir yaklaşımı savunduklarından. söz konusu mekanizmanın işleyişinin bireyler ve toplum üzerinde yarattığı ahlaki/manevi yan etkileri de eleştiri konusu yapmışlardır.e. liberal kapitalizmin bencil bireyciliğinin ve parlamentarizminin ‘anarşik demokrasi’ye yol açtığı savını benimsemektedir.179 Korporatist düşünürler. .

95-96. siyasal etkinliğin ve örgütlenmenin temel birimi. Bu yasamanın üstünlüğü ilkesi ya da parlamenter meşruiyet olarak adlandırılır. bölge ilkesine göre değil. Korporatizmde siyasal etkinliğin temel birimi açık biçimde tanımlanmış meslek gruplarıdır. korporatist ve bölgesel esasa göre seçilmiş meclislerin bir bileşimi de (karma anayasal korporatizm) mümkündür. Liberal sistemlerde. çoğunluk ilkesine ve hükümet partisine seçim dönemi boyunca tanınan vekâlet ilkesi doğrultusunda çalışan parlamentonun üstünlüğü liberal modelin ana özelliğidir. ifade edilen ve birleştirilerek temsil edilen çıkarların bağlayıcı ve merkezi kararlara dönüşmesine aracılık eden temel yapı ise. Korporatist siyasal mekanizmaların farklı uygulamalarından bahsetmek te mümkündür. Merkezi siyasal karar alma mekanizması.e. Bölgesel temsil ilkesine göre seçilen. 183 T. korporasyonlar veya korporatist temelde örgütlenmiş çıkar gruplarıyla devleti bir araya getiren yönetsel yapılar oluşturur. Bu grupların devletle ilişkileri hukuki ya da fiili yapılarca önceden belirlenmiştir. Liberalizmde bireylerin çıkarlarının ifade edilmesi ve bütünleştirilerek temsil edilmesi işlevini ise çıkar grupları ve siyasal partiler yerine getirirler. Kimi yazarlar korporatist uygulamaların bulunduğu yerlerde. işlevsel temsil esasına dayanan korporatist ilkeye göre seçilmiş bir parlamentoyla gerçekleştirilebileceği gibi.. Örneğin tek bir korporatist meclis (saf anayasal korporatizm) olabileceği gibi. Bu mekanizma içerisinde siyasal karar alma. Parla. siyasal etkinliğin temel birimi olarak devlete karşı hukuksal güvencelerle donatılmış bireyi kabul etmektedir. a.108 Parla’nın da belirttiği gibi liberalizm. siyasal karar alma süreçlerinde liberalizmin öngördüğü siyasal partilerin ve baskı gruplarının etkisinin kalmadığını 183 . siyasal partilerden oluşan parlamentodur. sadece bireyler veya değişime açık gruplar değildir. aşağıdan yukarıya doğru örgütlenmiş korporatist konseyler aracılığıyla da olabilir. Ancak liberalizmin tersine korporatizmde.g. göreceli ağırlıkları değişebilen. doğrudan doğruya parlamentonun yerini alan.

Hem liberalizme. böylece sermaye ile emek arasında sınıfsal çatışmalar ortaya çıkmıştır. Örneğin Parla.g. diğer bireyleri istismar etmesi konusunda özgür bırakmıştır. Sermaye ve emek kesimleri kendi çıkarlarını korumak için ayrı ayrı sendikalar oluşturmuşlardır. nasıl ki liberalizmin bireyciliğini benimsememiş ve onu eleştirmişse. taraflar arasındaki mücadeleler ülkenin ekonomik yaşamını zora sokan sonuçlara yol açmıştır. korporatizm. sınıf ileri sürmektedirler. hakem bulunmadığından ve bu alandaki anlaşmazlıklara bakacak uzman mahkemeler olmadığından. Korporatif uygulamaların olduğu yerlerde. Belli bir dönem için örgütlenen sermaye ve emek unsurları arasında iletişim ya da uzlaşma sağlayacak hiçbir yapı olmadığından. bir takım bireyleri. ikincil kılabilir ve böylece parti sistemiyle beraber varlığını sürdürebilir. Bireyci. temsil ve dengesini sağlayan mekanizma da. ancak sınıf savaşımları sonucunda ortaya çıktığını iddia ettiği bu olumsuz koşulların ortadan kaldırılması için.” demektedir... . özgürlükçü ve maddiyatçı nitelikleriyle tanımlanan liberalizm. korporatif yapıların) yanısıra gruplar ve siyasal partiler değil.e. siyasal karar alma mekanizmasında “ Çıkarların ifade. zenginler yoksulları istismar etmiş. Korporatizm. Marksist düşünceye de karşı bir düşünce akımı olarak ortaya çıkmıştır. korporatif uygulamaların bulunduğu yerlerde. toplumun temelini bireye dayandırmasıyla ve özgürlük söylemiyle. ya tümüyle bunların yerini alan ya da varolan ve çeşitli biçimlerde ortaya çıkabilen korporatif örgütlenmelerdir. hem de Marksizme karşı olan korporatizm. liberal düşünceye olduğu kadar. T. 184 Olivera Salazar Kimdir? Korporatizm Nedir?. sınıf savaşımları düşüncesini ve sınıf siyasetini de benimsememiş ve reddetmiştir. benzer biçimde Marksizmin ileri sürdüğü emek sermaye arasındaki uzlaşmaz çelişkiyi. a. sınıf çatışmalarını kışkırtarak çalışan kesimleri Marksist/sosyalist çözümlere yöneltmesinden dolayı liberalizmi suçlamaktadır. Parla. esas olarak bunların (yani meslek gruplarının. 50-51. a. liberalizmin kışkırttığı. güçlüler zayıfları. 95-96.e.184 İşte korporatizm. Kişisel kazancın ve mülkiyetin liberal düzende bir sınırı olmadığından.g.109 b) Sosyalizme Tepki Olarak “Klasik Korporatizm” Korporatif düşünce. siyasal parti sistemini tümüyle ortadan kaldırmaksızın.

meslek gruplarını. faşist partilerin programlarında ortak bir şekilde yer almaktaydı. Onur Yayınları. A.g. Linz’in de belirttiği gibi. belli bir meslekle ilgili bulunan tüm bireylerin girecekleri meslek örgütlerini koruma ya da kurma niyeti”. a.g. Ankara.. Somer. Anlaşılacağı üzere korporatizm sınıflar arası işbirliğine vurgu yapmaktadır. devlet önderliğindeki korporatist işbirliği çerçevesinde. K. A. sınıfsal çelişkilerin giderilmesine ve milli uyumun sağlanmasına katkıda bulunacakları düşünülmüştür. 289. “Toplumsal durumları ve üretimdeki yerleri ne olursa olsun.185 Gerçekten de. R.g. Bourderon. Parla. Faşizm. kapitalist toplumda uyumu sağlayabilecek yeni bir mantık ve mekanizma getirmeye çalışmaktadır. “Korporatizm”. a. Marksist toplum modelindeki sınıf kategorisine karşı çıkmakta.. faşizm olarak ortaya çıkan devlet korporatizminde toplumdaki sınıflar arasındaki çelişkilerin kaldırıldığı savunulmuş.m. belli bir toplumsal düzenin korunup sürdürülmesine zarar verdiğini ileri sürmektedir. emekle sermayenin milli bir uyuşum sağlamaya yönelecekleri ileri sürülmüştür. Bu konuda en az söz eden Nazi Partisi programıydı. üretici birlikleri içerisinde toplanan söz konusu toplumsal kesimlerin. sınıfların varlığının ya da en azından çatışma ve savaşımlarının.. klasik korporatist dönemde.m. Cawson. korporatist örgütlenmeyle farklı ekonomik ve toplumsal kesimlerin. Çev. Bu doğrultuda. korporasyonu geçirerek. 186 185 . Korporasyonlar toplumsal sınıfları birbirinin karşısına dikmek yerine. 41.110 savaşımlarının sonlanması gerektiğini savunmaktadır. Böylece korporatizm.e. İdeoloji ve Uygulamalar. bir araya getirerek ulusal dayanışmayı gerçekleştirecekti. 1989. 93. kurumlaşmış veya hoşgörülen sınıf çatışması düşüncesinin ve Marksizmin ütopyacı ideolojik türlerinde veya Nazi düşüncesindeki sınıfsız toplum düşüncesinin T. 21. Makal. “Korporatizm”. tarımla sanayinin.186 Sınıf savaşımlarına karşı korporatist çözüm arayışları (siyasal kurumların korporatist çıkar temsili temeline dayandırılması). a. ancak İtalya’daki Faşist ve İspanya’daki Falanj Parti programları çok daha açık konuşmaktaydı. Marksizm’deki sınıf kategorisi yerine. işçi sınıfının bastırılmasını sağlamak amacıyla kapitalist devletler tarafından geliştirilen bir strateji olduğu çeşitli Marksist eleştirmenlerce dile getirilmiştir. Bu nedenle korporatizmin. Sonuçta korporatizm.

hem de sınıf çatışmalarını reddederek. dini. a. Gerçekten de belli bir gelişmişlik derecesine ulaşmış olan toplumların. . KORPORATİST ÇÖZÜM: KLASİK KORPORATİZM Hem liberalizme ve liberalizmin bireyciliğine. bürokratik. askeri ve teknokratik otoriter yönetimin ötesine geçerek organik yapılar aracılığıyla. Linz. 195. 188. diğer taraftan da bu çeşitliliğin çatışma yollarıyla. doğal.111 reddedilmesi halinde. yani korporatif örgütlenme ile toplumda kontrollü bir katılma ve mobilizasyon sağlamaya yönelmişlerdir. mesleki ve benzeri yakınlıkların ve çıkarların yarattığı bağlarla birbirine bağlanmış bireylerin oluşturdukları çeşitli toplumsal kuruluşlardan.. aralarında ilişki bulunmayan insanlardan oluşmuş bir yığın. coğrafi. sınıfsal çıkarlar ve ekonominin örgütlenmesi açısından birbirinden farklı politikalar izleyen çeşitli otoriter rejimleri. a.. toplumun bütünlüğüne zarar verdiğini düşündüğü bireycilik ve sınıf siyasetine karşı mesleki örgütlenmeyi önermekte ve toplumsal bütünlüğün de meslek gruplarının birbirleriyle dayanışma içerisinde olmasıyla sağlanabileceğini ileri sürmektedir. biyolojik. hatta tek parti ile toplumu birbirine bağlamanın bir yolu olarak görülmüştür. duygusal. faydacı düşüncelerden hareket eden bürokratik.e. hem de sosyalizme ve sosyalizmin sınıf siyasetine karşı olan korporatizm. özellikle de sınıf çatışması biçiminde ifadesini sınırlandıracaktır. ya da tek parti yönetiminin bir aracı veya tamamlayıcısı. bir kitle değildir. Bu girişimler ya mobilize edici tek partinin alternatifi olmuştur. ileride ayrıca ele alınacağından. belirgin bir alternatif haline gelmektedir. bir taraftan çıkarlardaki çeşitliliğin. J. ancak ütopyacı bir toplum görüşünden değil. Korporatist çözüm.e. 2. burada ayrıntısına girilmeyecektir. J.g. modern ya da modernleşen toplumlardaki bir birinden farklı çıkarları temsil edebilecek kurumsal bir kanal sağlamaya çalışmışlardır. Böylece hem liberal demokrasinin bireyci yaklaşımını. çıkar çatışmalarının akılcı biçimde ve yönetsel yöntemlerle çözülebileceğine inanan.g.187 Korporatizmin sınıf olgusuna ve sınıf savaşımlarına bakışı. Korporatist düşünce açısından toplum. Linz. 187 J. askeri ve teknokratik elitler için korporatist çözüm özellikle çekici bir seçenektir. toplumdaki çoğulculuğun ifadesine olanak sağlayacak. Açık sınıf çatışması düşüncesini reddeden. Toplum. J.

17 ve 20-21. Göze. A. Ancak bu genel tanımlama. a. aile. tekelci meslek kuruluşudur. ekonomik ve siyasal yapısına uygun biçimde ortaya çıkarlar. Parla. meslek örgütleri ve çeşitli başka toplumsal kuruluşlardır.g.e. 16.188 Toplum içerisindeki bu birliklerden.189 Bu kuruluşların niteliği nedir? Korporasyonlar toplumsal bir kuruluş niteliği taşımaktadır. Göze. meslek örgütlenmesi denildiğinde akla korporasyonlar gelmektedir. Korporasyon en genel anlamıyla bir meslek kuruluşudur. içerisinde var oldukları. Bu nedenle korporasyonlar da içerisinde bulundukları farklı sosyal. Yine bu doğrultuda meslek kategorilerinin (kurulan korporasyonların) sayısı.Göze.. Bu nedenle Göze’nin korporasyonların özelliklerini sıralamasından yola çıkarak ve bu özellikleri katarak daha ayrıntılı bir tanımlama yapılmalıdır. korporasyonu toplumdaki diğer meslek kuruluşlarından ayırmaya yetecek verileri sunmamaktadır. Klasik korporatizm dönemi söz konusu olduğunda.. 190 A.e.g.g. ekonomik ve siyasal yapılara bağlı olarak farklı biçimlerde ve niteliklerde ortaya çıkmaktadırlar.191 A. kuruldukları toplumların sosyal. a. Buna göre korporasyon. ancak korporatizm açısından bunlar arasında asıl ön plana çıkan meslek örgütleridir.112 birliklerden kurulmuştur. Toplumsal kuruluşlar da.e.g... bir ekonomik faaliyete katılan işçi.190 Korporasyonların hukuki statüleri de bu etkenlere bağlı olarak belirlenmektedir. a. işveren ve teknik elemanları zorunlu olarak kendi bünyesinde birleştiren. ileride daha ayrıntılı biçimde “‘Klasik Korporatizm’in Ekonomik Alandaki Uygulamaları” başlığı altında değinilecektir. 189 188 . her korporatizmin kendi şemasına göre değişiklik göstermektedir. Korporatif Devlet. 191 T. Korporasyonların söz konusu özellikleri üzerinde burada durulmayacak.e. kuruluşlardan kasıt. 6-7. a. 96. birbiriyle ilgisi bulunan birden fazla meslek kolunda.

a. yani meslek esasında örgütlenmeyle. gerek patronlara. a. çok daha T. 39. aynı dönem içerisinde daha farklı türü bulunmasına rağmen. hem de sosyalizmin sınıf çatışmaları üzerinden yükselişine set çekilmeye çalışılmaktadır. yani işçi. liberal kapitalizmle. sınıf çatışmalarını engellemek amacıyla emek ve sermaye unsurlarını aynı meslek kategorisi içerisinde bir araya getirmektedir. 26. hem de emeğin bir diğerine hâkim olmasının.. Bu mesleki örgütlenme açısından önemli bir özelliktir. Olivera Salazar Kimdir? Korporatizm Nedir?. a.m.g. her biri toplumsal iş bölümünde yerine getirdikleri işleve göre çeşitli korporasyonlara bölünmüş sınıfsız (aslında sınıf çatışmalarını reddeden demek daha doğru olacaktır) bir toplumsal yapıyı öngörmektedir. 48. mesleki korporasyonlar ya da korporatist temelde örgütlenmiş çıkar grupları tarafından temsil edilen toplu çıkarlardır. yani patronla işçiyi barıştırmaya çalışmakta.192 Bu doğrultuda korporatizm. a. birbirlerini istismar etmesinin önüne geçileceği düşünülür. sermayenin kendi içerisindeki rekabetin de. hem sermayenin. 194 A. 193 192 .e.e..g. hem liberal kapitalizmin anarşik. Olivera Salazar Kimdir? Korporatizm Nedir?. 94. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri..195 Tarihsel süreç içerisinde klasik dönem olarak adlandırdığımız aşamasında korporatizm. yani sermayedarla sermayedar arasındaki çatışmanın da düzenlenmesinin en iyi yolunun korporatist örgütlenme olduğunu dile getirmektedirler.g. Böylece korporatist örgütlenmeyle... ekonomik alanda korporasyonlar. 49.e.e.g. sadece emek ve sermaye arasındaki çatışmaların değil. Bu çıkarlar. Parla. sosyalizm arasında bir ara yol izlemek iddiasındadır.193 Toplumsal bölünmeyi (ayrışma ya da farklılaşma da denilebilir) mesleki örgütlenme esasına dayandıran korporatizm. işveren ve teknik elemanları aynı kuruluş içerisinde bir araya getirmektedir. bahsedildiği gibi bireysel çıkarlar ya da sınıf çıkarları değil. gerekse de işçilere eşit oy hakkı vererek aralarındaki anlaşmazlıkları eşit hak ve yetkilerle halleden meslek örgütleri olarak ele alınmaktadır. A. Böylece. her meslek dalında sermaye sahipleriyle emekçileri bir araya getirerek.. bunun sonucu olarak da kamu çıkarları için uyum içerisinde toplumsal adaleti sağlamaya çalışmaktadır.g. a.g.113 Korporatizmde çıkarların temsiline ilişkin süreçler ve uygulamalar söz konusudur. çatışmacı ve bu doğrultuda toplumu yıkıcı doğasına. Cawson.194 Böylece korporatizm.Göze. 114-115. Korporasyon bir meslek dalında çalışan tüm üreticileri. Korporatizm taraftarlarına göre. “Korporatizm”.e. 195 Olivera Salazar Kimdir? Korporatizm Nedir?. Korporatist düşünürler. Birbiriyle çatışan sermaye ve emeği. a.

bireysel çabayı ve rekabeti savunuyordu.. kurulu toplumsal ilişkileri tehdit etme amacını taşımayan dayanışmacılıkta. Klasik dönemin devlet korporatizmi olarak değerlendirebileceğimiz ve “tekçi ve totaliter” nitelikleriyle ön plana çıkan faşizmin yanı sıra. S. Toplum ve Bilim. 377. 198 Z. Meşrutiyet’te Solidarist Düşünce: Halkçılık”. liberal ve sosyalist öğretiyi uzlaştırmaya yönelik bir çözüm bulmaya çalışmaktadır. İstanbul.197 Dayanışmacılık. toplumsal korporatizm olarak değerlendirebileceğimiz ve “daha çoğulcu ve ılımlı devletçi”196 bir diğer tür de dayanışmacılık (Solidarizm) tır. 1986. “II. 94.198 T. yüzyılda liberal ve sosyalist öğretilerin toplumsal sorunu belirlemelerine rağmen. Bourgeois Reform in France. maddi kaygılarla sadece adaleti savunuyor.e. Toprak. 8. adalet ve birliği savunan. bu doğrultuda insanın özgürlüğünü yitirmesine yol açacak bir adalet ortamını otoriter yöntemlerle gerçekleştirmeye yöneliyordu. denetimsiz bir kapitalizmin giderek artan bir toplumal çatışmaya. devrime ve sonunda sosyalizme yol açacağını ısrarla vurgulanmıştır. Yani dayanışmacılık.1914. 1985.114 baskın ve belirgin biçimi olan “faşist” ideoloji ile özdeşleştirilmiştir. I. her iki öğretinin sakıncalı yönlerini giderecek biçimde adaletle özgürlüğü tinsel bir yaklaşımla bir araya getirmeye. 197 196 . “II. Elwitt. Parla. Toprak. Sömürü ve çatışma yerine. ona karşı tutarlı bir çözüm geliştiremediklerini iddia eden bir düşünce akımıdır. ve Z. Dayanışmacılara göre liberal öğreti serbest pazar koşulları içerisinde. Louisiana State University Press.g. C. “Osmanlı Devleti’nde Uluslaşmanın Toplumsal Boyutu: Solidarizm” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. Toprak. İletişim Yayınları. girişim serbestliği ve mülkiyetin dokunulmazlığına zarar vermeksizin liberalizm ve sosyalizm arasında bir ‘orta yol’ bulma amacındadır. liberal gelenekteki köklerine bağlı kalarak. Baton Rouge. bırakınız geçsinler’ sloganıyla adaleti yadsımaktaydı. 19. Z. Sosyalist öğreti ise. 1880 .. 2. The Third Republic Defended. Bunlara karşılık dayanışmacılık. ama ‘bırakınız yapsınlar. (Bahar 1977). S. 170. a.

32. (Mart-Nisan 2000). 1975. II. sınıf çatışmasının gereksizliğine inanmak. 200 Dayanışmacı düşüncenin etkinlik kazandığı III. çalışanlara ve güçsüzlere yönelik sosyal güvenlik mevzuatını gündeme almak. Meslek ve Millî İktisat” Yeni Türkiye. Özellikle Radikal Parti çevresinde etkinlik kazanan dayanışmacılık. adilliği ve meşruiyetini sorgulatmıştır. Middlesex. Dünya Savaşı öncesinden başlayarak III. bir yandan da düşünsel alanda gerçek bir korporatist kuramlaştırma patlaması yaşanmıştır. 3. Ekonomiye devlet müdahalesini savunmak. başta bir ara başbakanlık yapmış olan düşünür-siyasetçi Léon Bourgeois olmak üzere. kapitalizm ve piyasa güçlerinin etkinliği. No. M. Penguin Books. pasifist ve uzlaşmacı olmak dayanışmacı öğretinin belirgin özelliklerindendir. 351.115 Bırakınız yapsınlarcı liberalizm ve devrimci sosyalizm arasında. cumhuriyetçi eğitimci ve kuramcı Ferdinand Buison. Journal of Political Ideologies. mesleki gruplara üyeliği aracılığıyla ulusal bir toplum içerisinde işlevsel ve ahlaki açıdan bütünlendiği bir sosyo-politik örgütlenme biçimini tanımlamaya yönelik girişimlerdi. 199 S. 289. Hawkins. (2002). Bu gelişmeler de korporatist kuramlar üzerine yoğunlaşılmasını ve bu konuda çok sayıda çalışma yapılmasını destekleyici yönde olmuştur. Vol. 1930’lara gelindiğinde. bireyin.199 Dayanışmacılık. Cumhuriyet dönemi Fransa’sının200 bir anlamda resmi ideolojisi olmuştur. Lukes. toplumsal içerikli kanunları ve gönüllü örgütlenmeleri savunmaktaydı. tarihçi Charles Seignobos. devlet müdahalesini. uzlaşma esasına dayalı organik dayanışmayı benimsemek. . Bu kuramsal girişim içerisinde yer alanlar anarşik bireycilik ve ezici devletçiliğin kötülüklerine karşı koymak için bir alternatif arayışı içerisinde olmuşlar ve bu doğrultuda bir üçüncü yol aramaya yönelmişlerdir. Gerçekten de iki dünya savaşı arası dönem Fransası’nda entelektüeller ve siyasetçiler ekonomik bunalım. toplumsal bölünme ve tırmanan uluslararası gerilimle uğraşırlarken. reformist sosyalist ticaret bakanı Aleksandre Millerand. yani bireycilik ve toplumculuk arasında üçüncü bir yol arayan dayanışmacılık. çelişkiden arınmış. Bu kuramlaştırma girişimlerinin çoğu. I. S. 302 ve 305. 7. laik eğitimi savunmak. Émile Durkheim His Life and Work. Radikal gazeteci Gustave Geffroy ve Alfred Fouillée gibi birçok düşünürü çevresinde toplamayı başarmıştır. (Osmanlı Özel Sayısı) C. kapitalizmin ürettiği toplumsal adaletsizlikleri parlamenter yoldan ortadan Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt. Var olan toplumsal yapıyı veri olarak kabul eden dayanışmacılık. Cumhuriyet dönemi Fransa’sında. Bolşevizm ve faşizmin yükselişiyle beraber III. özellikle iki dünya savaşı arası dönemde korporatist düşünce üzerinde yoğunlaşılması için uygun bir konjontürün bulunduğu söylenebilir. iktisatçı Charles Gide. Cumhuriyet Fransa’sındaki siyasal istikrarsızlık ve skandalların artmasıyla yaşanan bunalım. “Corporatism and Third Way Discourses in Inter-War France”.

Dayanışmacı çevrelerde sosyalizme yönelik dost bir tavır alınmasının ya da belli noktalarda sosyalist kuramın kabul edilmesinin altında.. 203 T.e. Lukes. Meslek ve Millî İktisat”. . Dayanışmacılığın. “II. 202 T. Dayanışmacı çevrelerde sosyalizme dost bir tavır alınsa da.e. hem de siyasal ve kültürel ideallerini tümüyle yadsıyan.203 Oysaki liberalizmin hem örgütlenme modeli yönünü. Ancak klasik dönemin toplumsal korporatizmi sayılabilecek olan dayanışmacılık. Dolayısıyla eşitsizliklerin kaynağına inilmeksizin.g.g. İletişim Yayınları. liberalizmdeki felsefi ve kültürel hoşgörüyü. hatta liberalizmin bazı yönlerini benimsemektedir. Parla.. a. a.e.e. 289. Lukes. dayanışmacı düşüncenin bireye ve devlete bakışında bulmak olasıdır. liberalizmi yadsıması gerektiği düşünülebilir.g. çoğulculuğu reddetmemektedir. Dayanışmacılık bütünsel biçimde liberalizmi ekonomik. Lukes’un da belirttiği gibi sosyalizmi etkisiz kılma amacı yatmaktadır. “Osmanlı Devleti’nde Uluslaşmanın Toplumsal Boyutu: Solidarizm” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. sosyal adaletin sağlanması gerektiği savunulmaktaydı. 350. a. 1985.. klasik dönemin devlet korporatizmi olan faşizmdir. a. siyasal ve kültürel liberalizmin çeşitli ilkelerini belli idealler halinde içerisinde bulundurmaktadır.g..m. Faşizmin 201 aksine. Parla. C.116 kaldırmayı hedeflemekteydi. Toprak. 129. dayanışmacılıkta işbirliği ve dayanışma almaktaydı. İstanbul. toplum içerisinde anlam Z. 90. faşizmden farklılığını ve bu bağlamda da liberalizme yakın yönlerini. 377-378.. toplumsal değişiklik söz konusu edilmemekteydi. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt. siyasal ve toplumsal bir örgütlenme modeli olarak reddetmekle beraber.201 Üretmiş olduğu toplumsal sorunlar nedeniyle liberalizme tepki olarak ortaya çıkan korporatizmin. Dayanışmacı düşüncenin ortaya çıkışı hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız.202 Örneğin dayanışmacılık. a. dayanışmacı düşüncede birey. 353. 172-175. 2. Z.g. liberalizmi yadsımayı çok ileriye götürmemekte. ve S. Bentham faydacılığını Fransa’ya yansıtan evrimci ve ahlakçı bir düşünce akımıydı..e. a. Sosyalizmin siyasal silahı olan sınıf çatışmasının yerini. Toprak. Bakınız.g. S. Elwitt. S..

Bireyin önceliğini reddeden ve onu toplumla bütünleşmiş bir parça olarak kabul eden dayanışmacılığın yapmaya çalıştığı. faşizme göre daha ılımlı bir içerik taşımaktadır. toplumsal bütünlük. Tüm bunlar arasında bir denge kurmaya çalışır. toplumsal korporatizmi açıklarken belirtildiği gibi sivil toplumun birer parçası olan korporasyonların özerk yetki alanlarına devletin müdahale etmesine engel olurlar. bireyi “bırakınız yapsınlar” liberalizminin atomist bireyciliğinden ayırmaya çalışmaktır. birey ile toplumu karşı karşıya getirmediği gibi. Dayanışmacı siyasal kuram ve hukukta. Dayanışmacılıkta. mesleki gruplar ve bunların korporasyonları. aslında bencil olduğu kabul edilen bireylere toplumsal ortak çıkar ruhunu aşıladıkları gibi. devleti de bireyin tepesine çıkarmaz. Dayanışmacılık. birey ile devlet arasında tampon işlevini yerine getirmektedir. Söz konusu korporasyonlar. önemini reddetmediği bireyi. Dayanışmacı ahlak. dayanışma ve kamu yararı gibi ilkelere hizmeti bağlamında değerlendirir. Böylece de bireylerin hakları korunmuş olur. a. ama bu bireysel kişiliğin toplum ya da millet içerisinde erimesi anlamına gelmemektedir.117 kazanmasına rağmen. ne de devlet tarafından yadsınmaktadır.e.g. sivil toplumu oluşturan korporasyonlar bile bireysel kişiliğin gelişimi için vardır. sivil topluma da üstün ve hâkim sayan faşizmin aksine 204 T. Ancak dayanışmanın bir gereği olarak topluma karşı sorumluluklar da göz ardı edilmemiştir.204 Dayanışmacılık.. bireyin haklarının yanı sıra sorumluluklarının da olduğu kabul edilmiştir. Parla. Dayanışmacılığa göre. Dayanışmacılıkta devletin rolü. 99 ve 128-132. devletin rolü konusunda da faşizmden ayrılmaktadır. ne toplum. bireylerin liberal modele oranla kısıtlı da olsa hakları vardır. Yani liberal modelden farklı olarak dayanışmacılıkta. Devleti ulusa da. Bireysel kişilik toplumsaldır. .

g. diğer otoritarizm anlayışlarından farklı. her iki türde de ortak olan nokta. İspanya gibi ülkelerde iktidara gelmiş olan bir siyasal düşünce ve bu siyasal düşünce doğrultusunda biçimlenen bir yönetim biçimi olarak ele alınabilir. genellikle totaliter. “Fascism The Past and the Future”. faşizmin farklı türleri olduğu ileri sürülmektedir. Vol. bir ekonomik devlet olarak sadece bir takım düzenleyici işlevler değil. ulusal bütünleşmenin olmaması gibi etkenlerin rolü üzerinde de durulmaktadır. E. 207 J.e. 205 . meslekler arasındaki çatışmaların hakemi sayılmaktadır. Parla. Faşizm kavramı. Yine de. aynı zamanda çeşitli mesleki vicdanların üzerinde. 7. Comparative Political Studies. kitleleri aşağıdan seferber ederek varlık kazanmasıdır. milliyetçi diktatörlükleri nitelemekte kullanılmıştır. faşizm ile dayanışmacılık arasındaki fark çizgisini incelten unsurlar da söz konusudur. a.g.118 dayanışmacılık. Yüzyıl. Bu da dayanışmacılıkta devletin alanını faşizmdekine doğru genişletmektedir. Linz. Dayanışmacılıkta korporasyonların ve sivil toplumun özerkliği. Faşizmi diğerlerinden ayıran belirgin özelliği. Ayrıca faşizmin ortaya çıkışında soldan gelen tehdit.. faşizm ile dayanışmacılık arasındaki bu tür farklılıklara rağmen. yüzyılda başta İtalya ve Almanya olmak üzere. Kısa 20. Ancak bu kullanım faşizm kavramının özünden uzaklaştırılacak derecede genişletilmesi anlamına gelmektedir. (April 1974).205 Faşizm ise. modern bir tepki olarak faşizm. devletin yerinin liberal modele oranla büyütülmüş olmasıdır. sivil topluma ve ulusa tabi kılmaktadırlar. J. 129 ve 202. bölgesel ve dinsel bölünmeler. 1. No. 142. ırksal. Dolayısıyla iki tür arasındaki ara biçimlere edimsel olarak kolaylıkla geçilebilmektedir. açık ve çoğulcu amaçlarla devlete karşı korunmak istenmektedir. a. Bu konular hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız.206 Toplumsal krize karşı. kapsayıcı ve bütüncül bir kamu vicdanının bekçisi olma işlevi de yüklenmektedir. 20.e. 206 Faşizm ile faşist olmayan sağ akımlar arasında kayda değer bir fark bulunmaktadır. liberal. a.e. doğrudan ya da dolaylı yoldan ters düşen birçok akımı karmaşık biçimde bir araya getiren ve asıllarından saptıran bir akım olmuştur. J. devleti. faşizmdeki biçimiyle devletin yönetsel ve totaliter yapısı reddedilmesine karşın. yine de devlete.207 Faşizm dinsel Ancak devletin rolü konusundaki bu ılımlılığa rağmen.g. Dayanışmacılıkta kuramsal olarak devletin yetkisi korporasyonlar arasındaki sorunların çözümüyle sınırlandırılmakta ya da devlet. T. demokratik ve çoğulcu toplum ve siyasetin dayandığı varsayımlara. Örneğin. üçüncü dünya ülkelerinde görülen biçimi de dahil olmak üzere. dayanışmacılıkta. Faşizmin ne olduğuna dair birbirinden farklı yaklaşımlar bulunduğu gibi. Hobsbawm.. A. 107-133. 201-202. Joes..

141. olduğunu ileri sürdüğü biçim yenilikçi.119 bir kimliğe bürünüşü ve tarihe yaptığı vurgu biçimiyle muhafazakâr bir ideoloji olarak karşımıza çıksa da.. faşizmin iktidara gelmesiyle beraber. Bunun çeşitli nedenleri arasında. ekonomik ve siyasal alanlarda klasik korporatizm incelenirken. Kısa 20. İtalya’nın faşizmle korporatist örgütlenmeyi bir araya getiren ideal bir örnek oluşturması ve bu ülkenin faşizmle beraber 20. korporatist devlet gibi bir devlet örgütü biçimiyle özdeşleştirmeye yol açmamalıdır. İzleyen bölümlerde.g. toplumsal. aynı dönemde faşizm kadar radikalleşmeyen ve sivrilemeyen toplumsal korporatizm uygulamalarına ya da dayanışmacılığa değinilmeyecektir. Örneğin İtalya ve İspanya’da ekonomik alanın korporatist esasta örgütlenmesi ve siyasal alanda da korporatist temsil yöntemine geçilmesi çabaları buna örnektir. Yüzyıl. Hobsbawm. kendisini yenilikçi.e. Ancak faşist ya da faşizan yönetimlerin korporatist örgütlenmeye gitmiş olmaları. reformcudur. özellikle İtalya örneği üzerinde durulacaktır. reformcu bir anlayış olarak sunmaktadır. Yani faşizmin olduğu biçim muhafazakâr iken. klasik korporatizm ile özdeşleştirilen faşizm üzerinde durulacak. faşizmin ilk defa İtalya’da ortaya çıkıp iktidara gelmesi. yüzyılda korporatist toplum idealine en çok yaklaşan ülke olması yer almaktadır. 208 . faşizmi. Gerçekten de. düşünsel. sınıfsal yapısı ve mülkiyet ilişkileri dondurulmakta ve mevcut duruma despotik bir yönetimle istikrar kazandırılmaktadır. faşizm öncesi döneme göre farklı bir yapı oluşturulduğu gözlenmektedir. faşizmi gerçek anlamda yenilikçi.208 Ancak tüm bu reformlar.a. Nazi Almanyası zaman içerisinde korporatist görüşlerden uzaklaşmıştır. tabii İspanya’nın da. siyasal ve ekonomik alanda yeni bir örgütlenmeye gidildiği. E. Çünkü klasik korporatizm aşamanın devlet korporatizmi olan faşizmle beraber. nicelikseldir ve yüzeysel kalmaktadır. reformcu yapmaya yetmemektedir. örneğin faşizm öncesi İtalya’nın. Faşizmle ilgili çözümlemeler yapılırken de.

sınıf parametre kavramı da faşizmin sosyalizme yönelik tepkisinden doğan savlarını ortaya koymaktadır. hatta devlete karşı ayaklanmaya hazırdırlar. vergi vermemeye ve savaşmamaya bakarlar.120 a) Düşünsel Alanda “Klasik Korporatizm” Düşünsel alanda klasik korporatizmi incelemek amacıyla. klasik korporatizm ile özdeşleştirilen ve onun devlet korporatizmi biçimi sayılabilecek faşizmin düşünsel yönünün belli parametre kavramlar bağlamında incelenmesi gerekecektir. . bireyler bencildirler ve toplumsal durgunluğa kayarlar. 1962. Sabahattin Eyüboğlu . Klasik korporatist aşamanın devlet korporatizmi olan faşizmde. Bu parametre kavramlardan birey. Çağdaş Politika Sorunları. toplum. yeniden tanımlanan bu kavramların yanı sıra. Çan yayınları. Özürlük. Çev. “ Halk Hiçbir Zaman Egemen Değildir ”. yasaları çiğnemeye.Birey. Gaeton Picon. birey başlı başına bir değer olarak kabul edilmemekte. özgürlük. bu nedenle devlet düzenleme ve sınırlama gücü olarak vardır.209 Mussolini İtalyan Ansiklopedisi’nin “faşizm” maddesi 209 B. faşizmin liberalizme.Vedat Günyol. eşitlik ve demokrasi. 20. Bireyler kaytarmaya. 1. Der. bireyin mutluluğu nihai hedef olarak esas alınmamakta ve öz itibariyle bireylerin iyi varlıklar olduğuna inanılmamaktadır. Mussolini. toplumsal düzen ve bütünlüğü sağlamak açısından büyük önem verilen devlet. Eşitlik ve Demokrasi Liberalizm ve sosyalizmin aksine faşist kuramda. Machiavelli’ye atıfta bulunan Mussolini’ye göre. bireye olumsuz bakan İtalyan düşünürü Machiavelli’nin görüşlerini benimsediğini dile getirmektedir. parti ve şef gibi aşkınlık ve üstünlük tanınmış olan kavramlar da ele alınacaktır. liberalizm ve sosyalizm eleştirilerinden kaynaklanarak. Bu bağlamda İtalyan Faşizmi’nin lideri Mussolini. İstanbul.

121 için yazdığı makalede.. a. Birey toplum ilişkileri bağlamında faşist kuram. Toplum insanın yaradılışında var olan doğal bir eğilimin sonucu olarak kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. H.210 Böylece faşizmde. 211 A. sınıfların yadsınması ve toplum içindeki diğer bireylerle benzemezliği gibi nedenlerle yalnız kalmaktadır. Faşizmde birey ulusal davaya katıldığı sürece yüceltilmekte. “faşizmin insanı” ayrımını yapar görünmektedir. toplumun kuruluşundan önce. Sağlanan ulusal başarılar bireysel başarılar olmaktadır. bireyi toplumun dışında ve toplumdan ayrı olarak ele almamaktadır. Göze.212 Bu anlayış faşist kuramda sınıf bilincini bastırmayı sağlamaktadır. güç ve sorumluluk kazanmaktadır. kendi özel çıkarlarından fedakârlık ederek. “ Mussolini Faşizmi Nasıl Anlatıyor?”. daha yüksek sayılan bir manevi davaya kendisini adar. Birey ve ulusun yazgısı ortaktır. 212 Toplum ya da ulus içerisinde tanımlanan birey. 95-96. Mussolini. 210 . Faşizm ve Onun Devlet Sistemi.g. 1933 içerisinde). 10. Oysa faşizmin insanı. ulus aracılığıyla saygınlık. faşizmin manevi davasına adanmış olmak gerektiği anlaşılmaktadır. Sinanoğlu. Maddi hayat içerisinde yaşayan insan. bu bencilliğe ve geçici zevke yönlendiren maddi yaşam kanunlarına uymaksızın. Bireyler kendi güçleriyle gerçekleştirdikleri yazgıları içerisinde yalnız bırakılmışlardır. İstanbul.e. Halit Kitaphanesi. “maddi dünyanın insanı”. Faşist kuramda. Muallim A. bencil ve geçici bir zevk hayatı içinde yaşamaya kendisini yönlendiren bir kanun tarafından yönetilmektedir. toplumsal çerçevelerin darmadağın olması. toplumun dışında var olan ve değer taşıyan birey anlayışı ve bireyleri özgür istek ve iradeleriyle toplumu meydana getirdikleri düşüncesi kabul edilmemektedir. Güçlü ya da güçsüz toplum içerisindeki tüm bireyler ulusal davaya katılacaktır. (N. bireysel başarıları ancak ulusal başarılar sağlamaktadır. varlığını borçlu olduğu ulusa karşı bir takım sorumluluklara sahip olmaktadır.211 Faşist kuramda ancak toplum içerisinde varlığı kabul edilen birey. birey sayılabilmek için insan olarak dünyaya gelmiş olmanın yetmediği. B.

diğer insanları egemenlikleri altına alacaklardır. Faşist kuram açısından önemli olan gruptur. 103. Sarıca . Hücreler birleşerek grubu oluşturmaktadır. hücreler değil. Göze. liberalizmde olduğu gibi soyut bir varlık olarak tanınmadığından. a. içerisinde bulundukları çeşitli sosyal kuruluşlar aracılığıyla belirlenmektedir. Faşist kuramda bireyin devlet karşısındaki konumu. farklı yaşam koşullarına dayanan sınıf bilinci yerine. 213 R. a. Söz konusu işlev ya da işlevler toplum içerisinde çeşitli kuruluşlar içerisinde yerine getirilmektedir. Bourderon.R. devletin amacı da değildir. orta yetenekliler istekleri ve iradeleriyle en iyi konuma yükselme umuduyla günlük görevlerini yerine getirecekler. 94-96. 214 A.214 Faşist kurama göre bireyin devlet karşısındaki konumu nedir? Bireyler hücre olarak kabul edilmektedir. . tanınmamıştır. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri.g. a. Bireylerin toplum içindeki konumları sadece kendi çabalarına bağlıdır.e.216 Bu Bireyler hiçbir toplumsal dayanışma yoluyla içinde bulundukları durumdan kurtulamamaktadırlar. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri..g. 87.e. aynı zamanda organik bir bütündür. toplum ve devlet içerisinde yerine getirdiği işlev ya da işlevler bağlamında somut olarak ele alınmış ve devlet içerisinde yerine getirdiği bu işlev ya da işlevler esasında varlık ve değer kazanmıştır. Göze. toplum karşısındaki konumuna benzemektedir.. Devlet kişilerin istek ve iradeleri dışında kendiliğinden oluşan sosyolojik ve tarihsel bir gerçek.. 216 A. Birey devletin oluşmasını sağlayan unsur olmadığı gibi.g. sınıf gibi toplumsal çerçeveler reddedildiğinden. R. a. Faşist kurama göre bireylerin devlet sistemi içerisindeki yerleri.215 Faşizmde birey. Bourderon. en üstün yetenekli bireyler de yığınları yönetecek. İstanbul.213 Faşist kuramda birey ulus ya da toplum diyebileceğimiz kolektif bütün içerisinde tam anlamıyla eritilmiş.122 Toplum içerisindeki. Faşizm. Aybay. çıkarların özdeşliği vurgulanmaktadır.. ancak bireysel çabalarının sonuçları da başlangıçta sahip oldukları doğal yetenekleri ile sınırlanmıştır. 34. İzlem Yayınları. Böylece faşist kurama göre. resmen kabul gören kolektif bütün dışında yalnız ve güçsüz bırakılmış. 103.g.e. 215 M.e. toplumdaki en düşük yetenekliler sessizce yazgılarına boyun eğecekler. 1962.

a. birey milletinin davasını gerçekleştirmeye ne oranda katılıyorsa. Ancak unutulmamalıdır ki. Tiryakioğlu. Faşist kuramın özne olarak bireyleri değil. 333. Amaca ulaşmada araç olarak kullanılan. birey devletin amaçlarını gerçekleştirmede bir araç olarak ele alınmaktadır. korporatist devletin bireylerin refah ve mutluluğunu gerçekleştirmeye çalışacağı belirtilmiştir. Bireyleri canı ve malı devletindir ve devlet kazanılmış hiçbir hakka saygı göstermek zorunda değildir. Göze. S. arada devletin doğrudan dayanağı olan çeşitli sosyal kuruluşlar ve en üstte de devlet yer almaktadır. korporatist devlet te bireyin refah ve mutluluğunu o oranda sağlamaya çalışacaktır.e. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. 219 G. 109.e. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. Devletin otoritesinin maddi ya da manevi herhangi bir sınırı yoktur. gruplardır. Bireyler guruba feda edilebilirler. bu hiyerarşinin alt basamağında birey. Göze. Gerçekten de faşist kuram açısından devlet-birey ilişkisi ele alındığında. bireylerin kendilerini iktidara karşı koruyacak hak ve 217 218 A. grupları esas alması. daha ilerideki bölümlerde ele alınacağı gibi. Gerçekten de İtalyan İş Kanunu’nda.123 durumda devlet tarafından tanınan özneler bireyler değil.. ekonomik örgütlenme ve siyasal temsil alanında korporatist sistemi benimsemesinden kaynaklanmaktadır.g. İstanbul..g.218 Faşist kuram tarafından yüceltilen devlet bütün milletin ve milletin tüm üyelerinin hayatını yönetir. faşizm. liberalizm ve Marksizm gibi nihai olarak bireyin mutluluğunu esas almamaktadır. 1968. Varlık Yayınları. . 105. Siyasi Doktrinler Tarihi. hiyerarşik ilişkinin alt basamağında yer almaktadır.219 Bu derece bireylerin hayatlarına karışan ve düzenleyen devlet karşısında.217 Anlaşılacağı üzere faşist kuram açısından. A. Amaç-araç ilişkisi söz konusu olduğunda ortaya kendiliğinden bir hiyerarşi çıkmaktadır. a. Asıl belirtilmek istenen. Çev. Mosca.

a. a. Çev.e.124 özgürlüklerinin olmadığı anlaşılmaktadır. Toker Yayınları. Böylece birey ile devlet arasındaki hiyerarşik yapılanmaya. H. Bourderon.. Toker . Faşizm.S. faşist kuramın bireyler arasında da bir hiyerarşik sıralama kurduğu anlaşılmaktadır.223 Sayılan ilkelerden. Belirtilen üç maddenin faşist kuramın bireylere bakışındaki ölçütler olarak ele alınması uygun olacaktır. bu nedenle Liberalizmi de reddettiğini. Bireyin değer kazanması faşist kuramın şu üç noktasının uygulanmasıyla gerçekleşecektir222: 1. sadece yerine getirmeleri gereken görevleri vardır. Faşist kuram açısından önemli olan. Faşist kuramda bireyin başlı başına bir değer olarak kabul edilmediği bilinmektedir. Faşist totaliter sistem içerisinde bireyler. Tekin.M. Mussolini. çünkü Liberalizmin devlet çıkarlarını ferdin çıkarlarına feda ettiğini belirtmektedir. a. hak ve özgürlükleri olmaksızın ya da toplumsal konumları uyarınca milli davaya hizmet ettikleri oranda devlet tarafından kendilerine sağlandığı kadar özgürlüğe sahip olmakta.g. 222 Bourderon faşist kuramda “bireyin değer kazanması. bireylerin kendi aralarındaki hiyerarşik yapı eklenmekte.. 1998.Bireyin kolektif çerçeveler içerisinde eritilmesi.220 Bu açıklamalar doğrultusunda faşist kuramın bireycilik karşıtı bir kuram olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır.Bireylerin kendi aralarındaki eşitsizliklerin ilanı. Faşist Devlet. 9. aslında bireye gerçek yeri verdiğini ileri sürmektedir. sonuçta da buyurganlığı en tepeden başlayarak toplumun her alanına nüfuz eden ve bireyi köle konumuna indirgeyen totaliter bir sistem ortaya çıkmaktadır.e.e. 3. Tuncay . bireylerin hakları değil görevleridir. faşizmin açıkça bireycilik karşıtı olduğunu.g.221 Faşist kuram bireycilik karşıtı olmasına rağmen. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. Göze. 84-85. ne Marksizm’in yaptığı gibi bireyi ezdiğini. İstanbul. R. 2. daha çok sorumluluk sahibi olarak ele alınmaktadırlar. hareketlere göre öğretinin şu üç noktasını uygulanmasından doğacaktı” demektedir. B. A.g. 223 R. Bu noktada bireyin araçsal olarak değerinin göz önünde bulundurulması söz konusu olabilir.. Bireylerin devlet iktidarına karşı ileri sürebilecekleri hakları yoktur.En iyilerin ayıklanmasına dayanan yaşama savaşımı ilkesi. 104. ne de liberalizmin yaptığı gibi onu yalnız bıraktığını. 84-85. Bourderon. 221 220 . İtalya’nın faşist lideri Mussolini.

Mussolini’ye göre faşizm ‘özgürlük’ içindir. faşist devlet bireylerin hem düşüncelerine. hem de faaliyetlerine müdahale edebilir. a. derinlere iner.g. “ Mussolini Faşizmi Nasıl Anlatıyor?”. bireysel özgürlük sorunsalına da o denli olumsuz yaklaşmıştır.m. Bu kuvvet. iş adamının. bireyin devlet içindeki özgürlüğü içindir. Faşist kuramda. fikir adamının olduğu gibi. Medeni cemaat içinde yaşayan insan şahsiyetinin ilham merkezi olan onun prensipi. “Şahsiyetin en yüksek ve kuvvetli şekli olan faşist devlet. O halde faşist kuramda bireyleri devlet iktidarı karşısında koruyan hak ve özgürlükler alanının tanınmadığı söylenebilir. Faşist kuram. . kuvvettir. bireye ne denli güvensiz ve olumsuz yaklaşmışsa. fakat manevi kuvvettir. Mussolini. zekâya da nüfuz eder. a. Faşist kurama göre her şey devlet içindedir.. Bu doğrultuda.125 Faşist kuramda özgürlük konusu.225 Mussolini’nin bu sözlerinden anlaşılacağı üzere. devletin dışında insani ve manevi hiçbir şey yoktur. liberallerin özgürlük anlayışından farklı bir şekilde yaklaşıldığını dile getirmektedir.224 Faşizm bir bütündür. ilim adamının olduğu gibi ar(tist)in kalbinde yuva kurar…”. B. Mussolini. Onun için liberalizmin yapmak istediği gibi basit nizam ve sahabet vaziyfeleri ile iktifa edilemez. iktidarın artmasından bireyler de yararlanırlar. bireylerin çalışma alanları genişler. iradeye de. O. ‘devletin özgürlüğü’ için. İtalyan Faşizmi’nin lideri Mussolini. 12.. bireyin devlete bağlı olarak sağlayacağı özgürlük olarak yorumlanmaktadır. Amaç devletin 224 225 B.g. Basit bir mekanizma değildir ki mefruz ferdi hürriyet dairesi ile hudutlansın. Hem de ciddi olan tek özgürlük için. faşizmde özgürlük sorunsalına. özgürlük devletin özgürlüğü olarak ele alındığından. devlet kuvvetlendikçe.m. kuramın bireye yaklaşımından ayrı tutulamaz. 14-15. “ Mussolini Faşizmi Nasıl Anlatıyor?”. insanın moral ve entelektüel hayatının bütün şekillerini kendinde toplar. bireysel özgürlük de.

228 Bireylerin toplumsal alanda örgütlenmelerine getirilen bu sınırlamalar. Sarıca . bireylerin özgür olmaları değil. basın özgürlüğü gibi alanlardaki kısıtlayıcılığına değinmektedir. devletin sivil toplum alanına yaptığı müdahale olarak değerlendirilmelidir. Faşist iktidar.R. Mektep Neşriyat Yurdu. örgüt kurma özgürlüğü. Faşist kuram açısından bireylerin içinde yer alacakları sosyal kuruluşların da faşist iktidar tarafından tanınan kuruluşlar olması gerekmektedir.e. hukuki ve fiili olarak devletin tanımadığı hiçbir oluşuma izin vermemiştir. bireylere değil. 34-35. ancak söz konusu özgürlük daha çok özerklik. ancak kendisinin tanıdıklarının örgütlenmesine M. içerisinde bulundukları kuruluşların disiplin ve otoritesine uymak zorundadırlar. a. bireylerin ortaklaşa kullanabilecekleri örgütlenme hakları alanında da.. Bireyin görevi de. Faşizm. Göze. Öncelikle içerisinde bulundukları kuruluşun otorite ve disiplini altında bulunan bireyler. 108. üçüncü kuşak haklar ya da dayanışma hakları olarak adlandırılan. 228 Prezzolini faşist iktidarın toplanma özgürlüğü.e. Bireyler. 227 226 . sosyal kuruluşlara özgürlük. bu sosyal kuruluşlara tanınmış.226 Faşist kuram açısından.g. daha doğrusu özerklik ve otonomi tanındığından bahsedilirken söz konusu sosyal kuruluşların geniş bir serbestlik içerisinde bulundukları düşünülmemelidir. Bakınız. Prezzolini.. çift yönlü otorite ve disiplin altında bulunurlar. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. bireysel özgürlüklerin yerine görevler geçirilmektedir.g. Özgürlük bireylere değil. Bu kuruluşlar içerisinde yer alan bireyler. otonomi anlamında yorumlanmıştır. Çev.227 Faşist sistemde. a. Aybay. sosyal kuruluşlar içerisinde örgütlenmesi önemlidir. 1932.126 yüceltilmesi olunca. İstanbul. daha üst derecede devletin otorite ve disiplini altındadırlar. Faşist sistem kendisinin tanımadığı tüm sivil toplum kuruluşlarını ortadan kaldırmakta. G. Menemenlizade Ethem. kendisini ulusal bilincin yüksekliklerine ulaştırmak ve onun içinde kendi kimliğini tamamen unutmaktır. A. 66-67. klasik olarak adlandırılan kişi hak ve özgürlüklerini tanımadığı gibi.

özerk olmamalarından ileri gelmemektedir. Buna göre bireysel ilerleme sırf bireysel savaşımla elde edilmektedir. 229 . Kapitalist devlet biçimleri arasında olağanüstü devlet biçimi olarak nitelendirilen totaliter faşist devlet sisteminde ise. hatta kendi içerisinde eritmektedir. Faşist kuram bireyler arası eşitsizlik esasını. sivil toplum örgütleri devletin ideolojik aygıtları olarak zaten tam bağımsız değillerdir. 1980. Poulantzas. devletin ideolojik aygıtları olan bu sivil toplum örgütlerine hukuki bakımdan özel değil de. Bireylerin toplumdaki Aslında Poulantzas. Çev. N. İstanbul. hukuki ya da fiili olarak bireylerin eşitliği fikrini daha baştan reddettiği belirtilebilir. sivil toplumu devletin bir uzvu haline getirmekte. Poulantzas da faşist kuramı değerlendirirken bu noktaya değinmektedir. diğer tarafta ise kötüler ve güçsüzler. Faşizmdeki asıl fark. Daha ayrıntılı bilgi için bakınız. sivil toplum örgütlerinin faşizmde devlet sistemine dahil olması. bireyle devlet arasında yer alan bu ana organlar devlete bağlanmakta. 326-327. hem de toplum içerisinde yer alan bireylerin kendi aralarında olduğu kabul edilmiştir. “doğal ayıklanma” ya da “en iyiler kazanır” gibi bir takım formüllere dayandırmaktadır. Poulantzas’a göre her iki biçimde de. İki devlet biçimi arasındaki fark. Faşist kuramda bu hiyerarşik yapılanmanın. diğer çoğulcu biçimlerde ise bağımsız. kapitalizmin öbür çoğulcu biçimleri ile olağan üstü devlet biçimi olan faşizmin. Bir tarafta iyiler ve güçlüler vardır. A. “yaşama savaşımı”. sivil toplum-devlet ilişkisi bağlamında birbirlerine benzediklerini söylemektedir. toplumsal yaşamın bütünü devletleştirilmekte. Katı bir hiyerarşik yapılanmayı kuramın ana ilkelerinden biri haline getiren bir öğretinin. İnsel. Faşizm ve Diktatörlük.229 Faşist kuram hiyerarşi ilkesini ve bu doğrultuda yapılandırılan örgütlenmeyi benimsemiştir. Birikim Yayınları.127 izin vermekle de. Poulantzas’a göre çoğulcu kapitalist sistemlerde devlet ile birey arasında özerk sivil toplum örgütleri bulunur ve bu ana organlar bireyin devlet karşısındaki özerkliği olarak nitelenebilen özgürlüğünün garantisini oluştururlar. hem devlet ve bireyler arasında. kamu statüsü verilmesidir. birey ve devlet arasındaki özerk kurumlar ortadan kaldırılmaktadır.

Bu konularda Liberalizmin orta terimler kullandığı. bireyin rolü örneğinde çarpıcı bir şekilde görüldüğü gibi. diğerleri de verilen bu buyruklara uymak için yaratılmışlardır.. Öyleyse faşist düzende. Sarıca . toplumun diğer bireylerinden daha üstün bir takım R. 231 A. onu kapitalist devlet biçimleri arasında ele aldığını ve olağan üstü devlet biçimi olarak adlandırdığı belirtilmişti.. çünkü bireyler sosyal kuruluşlar içerisinde yerine getirdikleri fonksiyonların değerine göre belli bir sıralamaya tabi tutulmaktadır. Örneğin faşizm.g. bireyin haklarını komşu bireyin haklarının başladığı yerle sınırladığı. bu verilerin kaçınılmaz sonuçları üzerindeki tüm örtüleri atmakta ve felsefi. a.232 Bir toplumda buyurma yetkisine ve konumuna sahip olmak.e.g. Bourderon.e.g. en güçsüzlerin yok edilmesinin (ya da toplumsal hiyerarşide alt katmanlara mahkûm edilmelerinin de denilebilir) bir ürünü olan kapitalist yoğunlaşma düzenini meşrulaştırdığını söylemektedir. sosyal kuruluşlar içerisindeki bireylerin kamu yararı ve toplum çıkarını gerçekleştirmek açısından aynı değere sahip olmadıkları söylenebilir.. Aybay. a. kendisinden önceki görüşleri köktencileştirmektedir. 40. 232 M. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri..e. kendini doğrudan bireyin toplum içerisinde konumlanmasında göstermektedir. İşte faşist kuramda bireylerin yerine getirdikleri fonksiyonun değeri doğrultusunda yapılan bu sıralamayla. Bourderon.R. Daha önceki bölümlerde Poulantzas’ın faşizmi çözümlerken. 91. R. 187. kamu yararı ve toplum çıkarıdır. insanın insanı sömürmesini reddettiği yerde.230 Bireyler arasındaki doğal yetenek farklarından doğan bu hiyerarşinin sonucu. a.g. Bourderon. Bu sıralama belli esaslara dayanarak gerçekleştirilecektir.e..231 Faşizmin. a. faşizm hiçbir şeyin düzeltemeyeceği ve düzeltmesi de gerekmeyen bu özsel eşitsizlikler doğrultusunda güçlülerin güçsüzleri yönetmesini ve sömürmesini onaylamaktadır.g. Bu doğrultuda Bourderon da. Göze. hem kuramsal. Buna göre faşizm. ahlaki nitelikteki hiçbir düzelticiyi kabul etmemektedir. hem de hukuki açıdan bireylerin eşitliğini kabul etmemesinin doğrudan sonucu şudur: Bir takım insanlar buyurmak. toplumsal. kişisel yetenek ve değerlerin eşitsizliği gibi öncüllerden başlayarak. Bireyin toplum içerisinde kazandığı konum da. Faşist kuramın eşitlik (aslında eşitsizlik) sorunsalına yaklaşımını çözümleyen Bourderon. en iyilerin ayıklanmasının. faşist kuramdaki yaşama savaşımının.e. R.128 yeri. 123. bireysel bir sorun olarak ele alınmaktadır. 106-107. faşizmin özgün bir yanı olan “köktencileştirme” eğilimine değinmektedir. faşist kuram açısından bireylerin eşitsizliği anlayışını pekiştiren bir unsur olmaktadır. bireylerin eşit olmadığı ve eşit haklara sahip olmadıkları kabul edilmiştir. Faşist düzende söz konusu esaslar. 230 . a. bu değer hiyerarşisiyle.

kendi koyduğu amaçlarla bireylerin amaçlarını özdeşleştiren. 38-39. R. iktidarın kaynağına halkı koymamakta. 235 M. halkı temsil eden parlamentonun bir önemi kalmamaktadır. Faşist kuramda bireyler bir taraftan toplum içerisinde katı bir şekilde belirlenmiş belli sayıda sosyal kuruluş içerisinde yer almaktaydı. 233 . 17.234 Büyük önderlerin rehberliği ile yüksek hedeflere ulaşılmasının savunulduğu bir sistemde..y.129 özelliklere sahip olmayı gerektirdiğinden. bireylerin gerçek çıkarlarını kavrayamayacağı belirtilerek. Faşizmin halka güven duymayan yaklaşımı doğrultusunda. Bourderon. iktidarın halkın üstün iyiliğini sağlayanların elinde olması gerektiğini savunmaktadır. Sorunun çözümü.. t. demokrasiyle uzaktan. bireylerin eşitliği fikrini hukuki açıdan dahi tanımayan. R. amacı anlayan ve o amacın tüm sorumluluğunu üstlenen. 8889. yakından alakası yoktur. F. geleceğini amacının zaferine bağlayan bilinçli yani seçkin insanlara dayanmıştır. faşist kuramın seçkinler kuramını benimsediği ortaya çıkmaktadır. Yığınların yüksek hedeflere ulaşmasının yolu. Bu durumda toplumun yönetiminin nasıl olacağı.e. a. Çünkü bireylerin oluşturduğu yığınlar basit ve değersiz isteklerin ötesine geçemezler.g. (Atay). yurttaşların ortalamasının ötesine geçen ve kitleleri yönetme sorumluluğuna sahip seçkin kişilerin yönetime geçmesinde görülmekteydi.g. ancak diğer taraftan da toplum içerisinde kişisel değerlerinin eşitsizliği nedeniyle sonsuz çeşitlilik içerisinde birleşmezcesine dağılmaktaydı. Faşist kuram insanlar arasındaki eşitsizlik ve ulusal yazgının tek olması nedeniyle çoğunluk ilkesini dışlamaktaydı. bireyi devletin amaçlarına ulaşmada araç konumuna indirgeyen. Hakimiyeti Milliye Matbaası.y. Tek partili ve totaliter bir sistemi amaçlayan. İtalya’daki Faşist Parti aynen Komünist Parti’si gibi sayıya değil. temsil mekanizmasında. bireylerin hak ve özgürlüklerini kabul etmeksizin onlara sorumluluk yükleyen.235 Faşist kuramın demokratik ilkelere ve demokrasiye karşı olduğu açıkça söylenebilir. 234 Bourderon da. milli çıkarların belirlenmesi ve gerçekleştirilmesi işi seçkinlere bırakılmaktadır.e. demokratik temsil ve seçim ilkelerini benimsemeyen faşizmin. devleti yönetme ve ulusal yazgıyı gerçekleştirmeye yetenekli otoritenin nasıl ortaya çıkacağı sorunu ortaya çıkıyordu. a. kendilerini büyük önderlere bağlamalarıdır. Aybay. Kuramın uygulama aşamasında da.R.233 Gerçekten de faşist kuram. seçkinlerin yönetimi anlayışını faşist kuramdaki bireylerin kendi aralarındaki eşitsizliğin yarattığı çelişkiye dayanarak çözümlemektedir. Faşist Roma Kemalist Tiran ve Kaybolmuş Makidonya y. Sarıca .

önünü kesmeyi istedikleri bu akımın önünü kesememekteydiler. sosyalizm karşıtı çevreler liberal demokrasinin sınırları içerisinde. liberal demokratik ve parlamenter bir sistemin dışında aranması gerekmekteydi.g. ekonomik ve sosyal sorunlarını çözmekte yetersiz kalmaktaydı. Partinin ne içinde. boş ve dipsiz tartışmaları bertaraf ederek kesip atan askerce bir az konuşurluğu çıkarır … Tek bir siyasi parti devleti ele geçirir ve onu canının istediği gibi yönetir. G. Aybay. bir hiyerarşiye ve bir teşkilatlanmaya tâbidir”. parlamenter sistem dinamik bir yönetim sağlayamazdı. plebisitlerde 236 237 M. 332. Ülkedeki parlamenter sistem.236 Öyleyse çözümün. a. Faşist kuram açısından. Öyle ki. Faşizmin kuramsal temellerinin belirginleşmeye başladığı dönemlerde. demokrasiden vazgeçilmiş ve seçim ilkesi kaldırılmıştır.130 Faşizmin temellerini liberal demokrasinin toplumsal bunalımlara çare bulamaması ve işçi sınıfı devrimi korkusu oluşturuyordu. siyasal sistemin istikrarı sağlanamamıştı. Sarıca . Faşizmin iktidara gelmesiyle. Ayrıca İtalya’da siyasal sistem çalkantılar içerisinde kalmış. İşte böyle bir ortamda ortaya çıkan faşist harekete göre. Mosca. sayıya dayanan demokrasi saçmadır..g. “Aptal insanla akıllı insana birer oy vermek saçmadır. İktidar ele geçirildikten sonra.R.e.e. siyaset adamlarının kudretsiz gevezelikleri saçmadır… Faşizm bu palavraların karşısına güçlü adamın estetiğini. 40. ancak bu genel oy sisteminden tamamen vazgeçildiği anlamına da gelmemektedir. Parti askeri tipte bir disipline. a. ne dışında hiçbir muhalefeti hoşgörmez. . toplumun siyasal.. Faşist kuramda demokrasinin ve seçim ilkesinin eleştirisi yapılmaktadır.237 Faşist sistemde tek dereceli seçim sistemi kaldırılmıştır. İtalya’da siyasal sistem içerisinde ağırlığını hissettiren güçlü bir sosyalist hareket söz konusuydu.

sınıflar arası mücadelelere karışma hakkının olmadığını düşünmektedirler. demokrasiye ve demokratik seçim ilkelerine karşı olan faşizm iktidara geldiğinde. (Mücadelenin yapılmasının kabul edilmesi. kapitalist sistemde devletin belli bir sınıfın elinde olmadığı anlamına gelmez. Mosca. fabrika ve tarla proletaryasının eline geçer. Yani liberalizm. bu sistem içerisinde yeni bir kapitalist sınıf oluşur ve yeni çelişkiler ortaya çıkar. liberalizm ve sosyalizmin sınıf olgusuna yaklaşımlarına yönelik eleştirisini açıklamak önem taşımaktadır. Yani kapitalist sınıfın egemenliği yerine. proleter sınıfın egemenliği gerçekleştirilir. . liberal sistemde devletin. Çev.e. ancak faşistlere göre. Carocci. sınıf savaşımını kabul eder ve belli sınırlar içerisinde kalmak koşuluyla mücadelenin yapılmasına göz yumar. Sosyal mücadelelerde grev yapan işçilerin. Faşizm. şiddet eylemlerine başvurmadıkları sürece grev hakkı ve işverenlerin lokavt hakkı meşru görülür. a. Yılmaz. gerek sınıf 238 239 G. yani demokratik hak ve özgürlükleri tanımayarak ayrılmıştır.) Yine faşizme göre. Faşistler.g. kendisinden önceki liberal iktidarlardan. Faşizmin Tarihi. 332. 43. Mussolini. hem liberalizmin hem de sosyalizmin. 240 B.Sınıf Faşist kuramın sınıf kavramına yaklaşımını ortaya koymak açısından. gerekse de üretim sürecinin çıkarları açısından. halk evet-hayır oylamasına çağrılarak.. Çünkü sosyalizmde devlet. faşizmin.g. 2.. zaten bir sınıf egemenliğinin yerleşmesi amacını gütmektedir. bireyleri o ana kadar yararlandıkları özgürlüklerden mahrum bırakarak239. gerek hukuki bakımdan.e. İstanbul. G. Faşist Devlet.137-138. 1965. Remzi Kitabevi. M. faşist kuram açısından.131 olduğu gibi.238 Gerçekten de. halkın yönetime gelenlere iktidarı kesin olarak verdiğini onaylaması istenmektedir. sosyalist sistemde devlet. a.240 Bu durumda.

Mussolini. kendilerinin hiçbir sınıfa bağlı olmadıkları gibi.e. faşist kuram doğrultusunda faşist devletin herhangi bir sınıfın ürünü olmadığı ilan edilmekte. faşistler. . iki temel sınıf yerine.. ancak kurama göre iki temel sınıf (kapitalistler ve proletarya) değil.132 çatışmaları. sınıfların varlığı kabul edilmektedir. gerekse de bir sınıfın diğer bir sınıf üzerinde hâkimiyet kurması açısından sorunlu sistemler oldukları ortaya çıkmaktadır. 12. Faşist kuramda ise. aralarından herhangi birinin sınırlarının nerede başlayıp. nerede bittiği belli olmayan. a. sınıf olgusuna yaklaşımda kendilerini. Liberalizm ise herkese. bir sınıfın diğer bir sınıfa tercih edilmesine ve feda edilmesine karşı çıkılmaktadır. üstün bir konuma yerleştirilmektedir. çelişkilerin çözümü konusunda nasıl bir yol izlenmektedir? Öncelikle belirtilmelidir ki. 136. sınıflar üstü. hiçbir sisteme esir olmadıklarını da ileri sürmektedirler. devlet sınıflar arasında ayrım gözetmeyen. karışmış 241 242 B. Faşist devlet kuramında. R.e. eleştirdikleri liberal ve sosyalist sistem karşısında çok daha farklı bir konuma yerleştirmekte.g. F. bir sınıfı diğerine üstün tutan devlet yönetimine karşı çıkıldığı241 belirtilmektedir. Öyleyse faşist kuramın sınıf olgusuna yaklaşımı nasıl ortaya konulmaktadır? Toplumdaki sınıflar arası çelişkiler nasıl ele alınmakta. (Atay). sosyalizm işçi sınıfını iktidar sahibi yapmak istemektedir. Faşist kuram açısından. Faşist Devlet. Faşist kuramda.242 Böylece. toplum içerisinde sınıfların var olduğu gerçeği kabul edilmesine rağmen. Kısaca her iki sistem de sınıf devleti olma paydasında birleşmektedir. eşitlik ve özgürlük vaat etmesine rağmen sermaye sahiplerinin çıkarlarını gözeten bir devlet sistemi olmaktan öteye gidememektedir. Faşizm. a. Faşist kuramcılara göre toplumu..g. toplumda çok daha fazla sayıda sınıf bulunmaktadır.

e. Emek ve kapital birbirlerini tamamlarlar. gerçeği görmemektir. söz konusu iki sınıfı uzlaşmaz çıkarlara sahip sınıflar olarak değil.. Bireylerin hangi sınıfa ait olduğunu belirlemek zordur. Faşizm.e. Çünkü bu sınıfların çıkarları. Faşizm. işverenler de milletin ya da toplumun vazgeçilmez sınıfları olarak ele alınmaktadır. Faşizmde işçiler de. çünkü sınıflar arası mücadelelerin bastırılması ve düzenlenmesi. a. 245 R. hepsinin ancak üretimin gelişmesiyle yaşayabileceği belirtilmektedir. Bunlar milletin yüksek çıkarlarını karakterize eden üretimin genel çıkarı olarak kabul edilmektedir. temelde kitleler devlete mal ediliyordu. Bourderon. işçi ve işveren arası ilişkilerin disiplin altına alınması devletin aktif müdahalesini gerektirmektedir. Faşist Devlet. İşçi ve patronların çıkarı sonuçta özdeştir. 61. 19 . çıkarları ortak bir amaçta birleşebilen ve her ikisi de bir diğerini bütünleyen unsurlar olarak ele almaktadır.133 kategori ve sınıflar oluşturmaktadır.22’den nakleden R.244 Bu doğrultuda faşist kuram.g. Bourderon. a. B. 42.e. 244 243 . a. G. çünkü bireyler aynı anda birçok kategorinin üyesi durumundadır.g. Le Corporatisme Fasciste. Mussolini. 246 Belirtilmelidir ki.e. a. Bu durumda faşist kurama göre.. üstün ve aşkın olan devlet kavramı ve otoritesi devreye girmektedir. sermaye ve emek arasında işbirliği sağlanmasıyla sadece sınıflar arası çatışma bastırılmakla kalmıyor. Çünkü ulaşılmak istenen ve hiçbir toplumsal uzlaşmazlığın bozamayacağı bir ulusal dayanışma söz konusudur. faşist kuramda ayrıcalıklı. 228-229. (1935).g.g. işçi ve işverenleri birbirine karşıt iki topluluk olarak tanımamaktadır.246 Valenziani. Carocci. Bu iki sınıfın hak ve çıkarlarının aynı ölçüde tanınması ve aynı ölçüde gerçekleştirilmesi gerektiği düşüncesi ileri sürülmektedir..243 Dolayısıyla faşist kuram. işçi ve patronu toplum içerisinde üretici olarak tanımlamaktadır. Çünkü toplumsal hiyerarşideki yerleri ne olursa olsun.. kendi özel çıkarları değildir. yaşamı ve dünyayı uzlaşmaz iki sınıf arasındaki çatışma olarak değerlendirmek.245 Ulusal dayanışma söz konusu olduğunda. 136 ve 138.

247 Aynı zamanda faşist kuramda. 364. a. bunların tamamına üretimciler denilmekte ve korporasyonlar aracılığıyla bu sınıfların üretimciler birliği içerisinde birleştirilmesiyle.. Bourderon. Poulantzas da. milletin ortak çıkarı olduğu belirtilirken. 248 247 . 3. Bilim ve Sosyalizm Yayınları.e. Ş. Demirekler. Poulantzas. aslında belli bir sınıfın işine gelen. 250 P. çıkarları uzlaşmaz şekilde çelişen sınıfların varlığının yadsınması. işçi ve işveren. Gerçekten de faşizm. a. faşist kuramda. atıfta bulunulan ve yüceltilen millet kavramı. 61.e. Togliatti. İtalya örneğinde yeni bir toplumsal düzen kurmak isteyen İtalyan işçi sınıfının girişimlerine karşı.250 M. mevcut koşullardan hoşnut olmayan İtalyan işçi ve köylülerinin blok oluşturması karşısında. Faşizm ve Diktatörlük. 2000. burjuvaziyi korumak için kurulmuş bir hükümet biçimi olarak kabul görmektedir. Daha ayrıntılı bilgi için bankız: N.134 Yapılan açıklamalar doğrultusunda belirtilebilir ki.Y. Aybay. a.g. Ankara. Çev. faşizm. toplumsal sınıfların toplumsal ya da milli amaç doğrultusunda işbirliği içine giren eşit unsurlar olarak ele alınması. R.249 Faşizmi burjuvazinin açık diktatörlüğü olarak niteleyen Togliatti’nin belirttiği gibi.e. Sarıca . bu sınıfın diğer sınıf(lar) üzerinde egemenliğini sürdürmesini sağlayan siyasal-kuramsal varsayımlardır. ayrı ayrı emekçi ve sermayedarların çıkarlarının olmadığı. temeli ekonomik nedenlere dayalı olan çelişki.g.. 37. Prezzolini.. çıkarları gereği enternasyonalist akımlardan etkilenen işçi sınıfının bu akımlardan koparılmasını ve millet içerisine tekrar çekilmesini sağlamaktadır. Faşizm Üzerine Dersler.g.e. yani emekçi ve sermayedar sınıflar arasındaki ayrımın örtülmesi için.. a.248 Faşist kuramda. İtalya’da faşist harekete önemli ölçüde destek vermiş olan subayların geldikleri orta ve küçük burjuva toplumsal kesimler hakkında irdelemelerde bulunmaktadır. 26 ve 33-34. hukuki yollarla çözülmeye çalışılmaktadır. bu sorunu parlamenter sistem içerisinde çözemeyen burjuva ve küçük burjuva temeline dayanan bir yönetim biçimidir. Yalçın . 249 G.R.g.

gerçek faşist bir devletin varlığı için gerekli üç koşul sıralamaktadır. Yönetimini kendi ülkesi dışında da tanıtan.g. totaliter bir şekilde sürdüren bir devlettir. devlet … organik. Göze. devletin… kendine özgü bir hayatı. bir birimdir. Bunlardan birisi totalitarizmin kurulmasıdır. sadece politik bir yönetim düzenlemesi.135 3. A. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. faşist kuramda devlet. 102. A. Korporatif Devlet. tanımı gereği totaliter olmaktadır. Faşist kuram devletin oluşumu konusunda. Devlet dışında hiçbir şey”. a.e.. 253 Zaten Mussolini de 1933 yılında yaptığı bir konuşmada. amacın gerçekleştirilmesini sağlamaktır.254 Yine Mussolini’ye göre devlet. 254 R. a. a. sadece yasa yapıcı ve sadece birey iradesine manevi hayat değeri veren bir otorite değildir.e. tek parti sisteminin kurulması ve bireylerin bir ülkü etrafında birleştirilmesidir.. milli ya da toplumsal davanın. Diğer ikisi ise. toplumla beraber. Göze.. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. Kısaca.. tarihsel bir gerçektir. birey karşısında ayrıcalıklı ve üstün konuma yükseltilmiştir. Bourderon. Devlete karşı hiçbir şey. yönetimine saygı gösterilmesini sağlayan veya gelişmesinin bütün şartlarını gerçekleştiren kuvvettir.g.252 Bu sözler açıkça faşizmin totaliter bir devleti öngördüğünü göstermektedir. A.g. 252 251 . Bu nedenle.Devlet ve Toplum Faşist ideolojinin hiyerarşik bakış açısı doğrultusunda devlet.e. a. Faşist devlet. 143-144.253 Faşizmde devletin görevi. kapitalist üretim ilişkilerini esas alan ve bu ilişkileri aşkınlık ve büyük güçle donatılan iktidarın müdahalesiyle. 69. 110.251 Faşist kuram açısından devletin konumu.g.e. Mussolini’nin 1925 yılında yaptığı bir konuşmada açıkça dile getirilmiştir: “Her şey Devlet içinde. toplumun bütün beşeri faaliyet alanları bu amaç/dava yolunda bir araya getirilmektedir. biyolojik bir bütün. şu görüşleri ileri sürmektedir: “… devlet … kendiliğinden oluşan sosyolojik. Toplum içerisindeki bireylerin ve grupların çıkarları bu amaç/dava ile özdeşleşmekte. Göze. bireylerin amaçlarına oranla üstün ve değişik amaçları vardır”.

aynı zamanda emperyalist bir güç olarak da övülmektedir. a. Böylece hem birey.g. 258 R.. sadece siyasal bir yönetim biçimi ve yasa yapıcısı olmadığını belirtirken siyasi ve hukuki yönüne. hem de devlet aynı ortak iradeyle ulusal amacın/davanın gerçekleştirilmesine gönüllü olarak yönelmekte. Maddi ve manevi hayatın başat öznesi (ki belirleyicisi ve düzenleyicisi sıfatlarını kullanmak da olasıdır) konumundaki devletin totaliter yapıda olması kaçınılmazdır.g.e. a. G. maddi ve manevi hayatın öznesi haline getirdiği rahatlıkla söylenebilir. halkın manevi birliğini gerçekleştirmek için gerek eğitim alanındaki gücü. hukukun ve ahlakın yaratıcısının devlet olduğunu savunmaktadır.e. . faşizmdeki devlet. 11.258 Ama belirtilmelidir ki.e.257 Ahlaki devlet.g. Mussolini’nin deyimiyle. hem dinlerle. bir istencin hizmetindeki ahlaki bir devlettir. gerek zorlayıcı gücüyle. a.e. Bu nedenle devlet öncelikle manevi bir güç olarak ele alınmaktadır. Önemle belirtilmesi gereken bir nokta da. Faşizm. Mussolini’nin sözlerinde devlet totaliter olmakla kalmamakta.. Bourderon.e.255 Mussolini devletin. aynı zamanda devletin bastırıcı işlevini de ortaya çıkarmaktadır. Bu durum faşist kuramı. Mosca. 77. Bourderon. bu doğrultuda bağdaşmaktadırlar. a.g. hem de insan hakları ve doğal haklar doktrini ile çatışmaya sokmaktadır. a. herkese gerekli olan ahlaki atılımı vermektedir. devleti. 70. Faşist kuramda ulusal yazgıyı biçimlendiren devlettir.256 Öyleyse faşist kuramın. Mussolini. 333. Bu doğrultuda faşizmin kuramcılarından olan Gentile de. 78.259 Önceki satırlarda da belirtildiği gibi. 257 R.. Bourderon. 259 R. birey ve devletin aynı doğrultuda birleşmeleri.. sadece birey iradesine manevi hayat değeri veren bir otorite olmadığını belirtirken de ahlaki ve dinsel yönüne değinmektedir. Faşist Devlet. faşist kuramda birey ve devletin ortak amaç/dava doğrultusunda birleşmesine yapılan vurgudur.136 düzenleme ve yayılmadır. faşist kuramda devletin 255 256 B.g..

toplum karşısında devletin daha ön plana alındığı anlaşılmaktadır..g. Faşist devlet biçimi. devlet ve toplum bir arada. devlet ve bireylerin ortak amaçta birleşmesi olmaktadır. kendi birlik bilincini sanki tanrısal bir esinle ilettikçe. Mussolini.262 Faşist kuramda devletin totaliter.e. Yani yaratma yaratılma ilişkisi açısından devlet aktif/özne. Otorite ve müdahalenin hem doğal sonucu. . Kapitalist 260 261 A. Bourderon’un belirttiği gibi. Bourderon. Bu durumda toplumu devletten. pek çok konuda aktif özne.g. B. 102. İşte bu noktada devletin otorite ve müdahalesi devreye girmektedir. Göze. üstün bir gerçeklik olan ulusa edimsel bir gerçeklik kazandırmaktadır. gerekse de söyleminde devletin ayrıcalıklandırıldığı. Söz konusu durumun.g. yani devletin amaçlarına üstünlük tanındığından. bütünlük içerisinde ele alınmaktadır. ulusu amaçlarına götürmek için zorunlu araç olarak tanımlanmakta.260 Faşizmde. hem de nedeni. 74. birleştirici ve bastırıcı işlevinin doğrulanması için.. “Mussolini Faşizmi Nasıl Anlatıyor?”. devletin toplumla ya da milletle olan ilişkisi ele alındığında ise şöyle bir manzara karşımıza çıkmaktadır: Milletin üstün ve yüce varlığı. hukuki siyasal kalıbı olarak kabul edilir.. Korporatif Devlet. a. 109. a. a. faşist devletin ne tip bir devlet olduğudur. ona en yüksek güç sağlanmakta. toplum devletin içeriği.. Genel olarak faşizmle ilgili yazında. ancak faşizmin gerek kuramında. toplum ya da millet ise pasif/nesne olarak değerlendirilmektedir.g. a.. 262 Fakat bu bütünlüğün niteliği nedir? Bu iki kavram aynı önemde ve değerde midir? Yoksa kavramlardan biri diğerine oranla daha üstün mü tutulmaktadır? Mussolini’nin konuşmasında. Devlet topluma. özellilerine değindikten sonra.e. Faşist kuramda.b.261 Faşist kuramda. R. devlet içerisinde ortaya çıkmaktadır. Ancak Bourderon’a göre Mussolini’nin bu tanımlaması mutlak olarak ele alınmamalıdır. a.137 bireylerin amaçlarından üstün amaçları olduğundan. kısacası içerikle kalıbı birbirinden ayırmanın olanağı yoktur. Bourderon. Göze. gerektirecek ve meşrulaştıracak biçimde ele alındığı gözlenmekte. devlet ulusun ortaya çıkmasının ta kendisi durumuna getirilmektedir. devlet ise toplumun dış görünüşü. ancak totaliter anlayış yüzünden. 14. Her iki kavramın da bir birini destekleyecek. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. Bu konuda Poulantzas’ın çözümlemeleri oldukça aydınlatıcıdır. çünkü Mussolini milletin devleti değil.e. devlet ile toplum arasındaki ilişkinin niteliği konusunda net bir ayrımın olmadığı söylenebilir. 74. milletin birliğini ve amaçlarını gerçekleştirmede bir araç olduğu düşüncesi ortaya çıkmaktadır. aşkın v. devlet ayrıcalıklandırılmakta. bireylerin devletin amaçlarından farklı ya da ona ters amaçları dahi olsa bunların yola getirilmesi gerekecektir. faşist kuramda devlet. A. Bourderon’un bu yaklaşımından devletin. kurucu güç ve belirleyici unsur olduğu düşüncesi dikkati çekmektedir. belirtilmesi gereken nokta. R. devletin milleti yarattığını söylemektedir.m.e. faşist kuramın tutarlı olmamasından kaynaklandığı belirtilmelidir.g. devleti toplumdan.

korporatist düşünce doğrultusunda toplumu yaşayan bir organizma. toplumun yaşamına oranla çok daha kısadır. diğer organik varlıklara göre daha üstün bir konumdadır. gruplar. Kapitalist devlet tipine özgü özellikler taşımaktadır. nesiller gelir geçer.” R. devleti uyarlamak amacıyla ekonomik alana müdahalede bulunur.g. bütün bileştirenlerinden son derece üstündü. organik bir varlık olarak kabul edilen toplumun da doğduğu.263 Olağanüstü devlet biçimi. kapitalist tipin diğer devlet biçimlerinden ayıran özellik. N.g. biyolojik bir bütün olarak kavramasıdır. Faşizm aynı zamanda. sendikaların faşistleştirilmesi. Ancak faşist devletin ekonomiye müdahalesini.. Nasıl ki. müdahalenin derecesi değil. Faşist devlet biçimini. bu konulara daha ilerideki bölümlerde değinilecektir. askeri diktatörlük ve Bonapartizm gibi özgül olağanüstü kapitalist devlet biçimleri arasında. Bu bakımdan da. Faşist kuram açısından.e. 325.g. bireyler doğar. üretici güçlerin sosyalizasyonu karşısında. gruplar olsun. biçimidir.265 Toplumun ya da milletin diğer organik varlıklar karşısındaki üstünlüğü iki noktaya dayandırılabilir: ilk olarak toplum yaşamı içerisinde yer alan bireylerin ve çeşitli sosyal kuruluşların yaşamları. 265 Bourderon’un da belirttiği gibi. toplum ya da millet. a. bunalımla karşılaşmayan kapitalist toplumsal biçimlerin müdahaleci devlet biçiminden farkı. yani ekonomik örgütlenme biçimlerinin kamu statüsünde yapılandırılması bu bağlamda ele alınmalıdır ki. Faşizm ve Diktatörlük . bireyler. Faşizm ve Diktatörlük . Bourderon. büyür ve ölürlerse. onların hiçbiriyle karıştırılamazdı. özgül bir rejime de denk düşmektedir. Poulantzas. bunalım döneminde. siyasal bir bunalıma denk düşmesi nedeniyle.138 devlet tipine dâhildir. sınıflar olsun. 15. a. Faşist devletin ekonomik alana müdahalesi önemlidir.e.. sınıflar tamamen ona bağımlıydılar. Poulantzas. toplumu ele alışındaki en belirgin özelliklerden biri.e. 8-9 ve 323. ama toplumun yaşamı çok N. 264 263 . özgül ve olağanüstü bir devlet biçimi olmasıdır. millet “bireyler olsun.264 Ekonominin korporatist biçimde örgütlenmesi.. büyüdüğü ve öldüğü düşüncesi esas alınmaktadır. a. Faşist kuramın.

Faşist kuramın A. Toplum bir ırkın maddi-manevi değerlerinin üstün bir sentezini oluşturmaktadır.266 Faşist kuram birey karşısında topluma ya da millete üstünlük. Mussolini halk egemenliği kavramına değinerek.g. sosyal birliği. devlet ve onun yönetimi söz konusu olduğunda güvensizlik duyulan bir kavram haline gelmektedir.e. Elbette ki böyle bir durumda. Prezzolini. a. İkinci olarak. sosyal bütünlüğü ifade eder. ve A. Mussolini..g. a. Göze. 266 . 267 B. “ Halk Hiçbir Zaman Egemen Değildir ”.g. siyasal alanda iktidarı ele alamamakta. gelmiş ve gelecek nesillerin bir sentezi olarak kabul edilir. hiyerarşinin en tepesinde devletle birlikte yer almaktadır. Göze. gerekse de halk egemenliği anlayışının eleştirisini yapmaktadır. Klasik dönemin devlet korporatizmi olan faşizmde akılcı olmayan milliyetçilik anlayışının benimsenmiş olması oldukça belirgin bir özelliktir. 268 G.. 100-101. birey karşısında üstünlük ve aşkınlık tanınan toplum..139 daha kalıcıdır. belli bir zaman dilimlinde o toplum içerisinde yaşayan bireylerin toplamı olarak kabul edilmemiştir. 108. a.267 Faşist lider Mussolini’nin. siyasi. ancak bu üstünlük ve aşkınlığına rağmen toplum. hatta aşkınlık tanımaktadır.. a. gerek temsili sistemlerin. hatta ona karşı güvensizlik duyulmaktadır.e. Dolayısıyla da toplumun bireylerden farklı amaçları olabilir. toplumun amaçları bireylerin amaçlarına oranla üstün tutulacaktır.g. 38. toplum manevi. 20-21.e. toplum ya da millet. Ancak bu özelliğin dayanışmacılığa da mal edilmesi yanıltıcıdır. a.e. temsili sistemlerde dahi halka önemli kararları alma olanağının verilmediğini belirterek. ekonomik bir bütündür. nerede başlayıp nerede bittiğinin belli olmadığını.g. ama devlete oranla daha pasif bir rolde ele alınmaktadır. Korporatif Devlet. bu kavramın soyut bir kavram olarak. Faşist kuramda toplum. T. Hiyerarşik bir düzeni öngören faşist kuramda. 128-129..m. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. halka verilen egemen sıfatının acı bir şaka olduğunu.268 Faşist kuramda. halkın oy hakkını benimsemediği bilinmektedir. Toplum ya da millet. Parla.

ortak bir amaç doğrultusunda birleştirmektir. Ancak tek partili bir siyasal sistem. toplum içerisinde birleştirici bir rolün oynanması. örneğin İtalyanların üstün ve ortak bir bilinç içerisinde birleşeceklerine inanılmaktadır. o da devletin yükselmesi için çalışmaktır. Faşist Parti’nin işlevi. Faşist kuramda. a.269 Tüm toplumu ortak bir davaya yönlendirmek için. aşkın ve üstün bir amaç uğrunda örgütlenmiş manevi bir kurum kimliğine bürünmüş.g. Faşist Partisi aracılığıyla. her hangi bir demokratik sistem içerisindeki partiden oldukça farklı bir biçimde ele alınmıştır. sosyal kuruluşlar ve bireyler arasında sıkı bir dayanışma kurulmasını sağlamaya ve sosyal kuruluşlar arasındaki çıkar çelişkilerini gidermeye çalışmaktadır. ancak tek bir partinin varlığıyla olanaklıdır. Faşist Parti totaliter bir hiyerarşik yapı oluşturmuş. bir Bu noktada belirtilmelidir ki. toplum içerisindeki her kesimi tek. Totaliter bir sistemi öngören faşist kuram doğrultusunda. manevi bir birlik oluşturması da gerekmektedir. bir siyasal sistem içerisinde tek partinin olması her zaman için yeterli olmayabilir. Öyleyse Faşist Parti’nin dini bir birliğe benzediği söylenebilir. Bu nedenle parti. toplumdaki bireylerin siyasal görüş ve düşünce birliğini ifade etmekten ziyade. faşist devlet sistemi ile bağdaşabilir. Bu partiye girmek. faşist kuramın öngördüğü bu sistemin gerçekleşmesi. milletin de sorumlulukları vardır. 4. daha çok manevi bir birliği. 139. ruh ve inanç birliğini temsil ettiği kabul edilmiştir. Böyle bir görevi yüklenen partinin toplumla manevi bir iletişim içerisine girmesi.e.. Bu açıdan Faşist Parti’nin.Parti Faşist kuramda faşist Parti. devletin toplumla bağını kurmak için halka yoğun biçimde nüfuz etmiştir. 269 . A. bireyler için öngörüldüğü gibi.140 hiyerarşik öğretisine uygun olarak. Partilerin çoğalması toplumda bölücü bir rol oynar. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. Bu bağlamda sistem içerisinde Faşist Partisi önemli bir işlevi yerine getirmektedir. Göze.

Faşist Devlet. a. gerekirse kanımla Faşist devrime hizmet edeceğime Tanrı ve İtalya adına ant içerim..274 5. seferber etmek) gibi amaçları olan bir örgüttür. Çünkü faşizm açısından bireyler devlet karşısında önem 270 271 A. a.g. maddesinde belirtilmiştir: “Milli Faşist Parti.272 Partinin devletle olan ilişkisi ise. Aybay. 273 B. İnsanlardan..141 dini kabul etmek gibidir. Faşizm.. Yemin şu şekildedir: “Duçe’nin emirlerini itirazsız yerine getireceğime ve bütün kuvvetimle. maddi ve manevi varlıklarını. Faşist Devlet.g. Tanrı ve İtalya gibi kutsal saydıkları değerlere atıf yaparak. Faşist devletin hizmetinde bulunan sivil bir milistir”.e. Mussolini. Gençlerin partiye alınmaları ise askere alınmaları gibi.. devleti topluma yaklaştırmak. Göze.e.e.Şef Faşist kuram içerisinde şefin konumu. faşist kuramın bireye bakışından yola çıkarak ortaya konulamaz. Aybay.273 Faşist Partisi Duçe’nin emri altında ve faşist devletin hizmetindeki bir milis örgütü olarak. Sarıca . Mussolini. halkı canlandırmak (yönlendirmek.g.270 Faşist Partisi’ne katılanların. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. 228. partinin manevi yönünün anlaşılması bakımından ilginçtir. Maddi olarak ise.g.g. Partide katı bir disiplin hâkimdir. .R. Partinin gençlik örgütlerinin yöneticileri devletçe tayin edilir. 61. Faşizm.e. 272 M. kendilerini feda edebilecekleri yönünde bir ant içmeleri. a. parti.R. 274 M.271 Totaliter bir ideolojiye sahip olması nedeniyle topluma yoğun biçimde nüfuz etmeye çalışan Faşist Partisi’nin bunu yaparken kullandığı manevi unsurlara yukarıda değinilmişti. İtalyan Milli Faşist Parti Tüzüğünün 1. devlet örgütü yanında. 236. milis örgütü biçiminde toplum içerisinde örgütlenmektedir. 62.” B. topluma nüfuz etmek. a.. a. 144. bir itaat kültürü doğrultusunda. değerlerini kendilerini partiye vermeleri istenmektedir. aynı yıl doğanların topluca alınmaları şeklinde olur.e. Sarıca .

e. olağanüstü nitelikleriyle. tanrı ile millet arasında bir aracıydı. 277 R. başkan gibi sıradan unvanlar Mussolini’ye yeterli gelmemektedir. Nasıl ki. a. Milletvekili. uygulamadan doğmuştur. general gibi anlamlara gelen Eski Roma’ya ait bir kelime kullanılmıştır: “Duçe”. Oysa şef. Faşist kuramda. iradesi ve kişiliği her şeye hâkimdir. engin erdemleriyle ve önder yetenekleriyle karizmatik bir kişidir. Onun görevi tarihi yapmaktı ve sadece ona karşı sorumluydu. 54-55.e. Şefin konuşmalarıyla kitleler coşmakta. gösterdiği hedefler doğrultusunda toplum seferber edilmekte. Onun kuvvet ve yeteneklerini anlatmak için aynı zamanda mürşit. Şefin uygulamalarıyla ilgili olan hukuk kuralları.g. Aslında şefin bu üstün konumu hukuk kurallarından çok. eski çağlarda mutlak kral. dolayısıyla da hiçbir organ tarafından sınırlanamayan yetkilerle donatılmaktadır. önderliğinde tüm toplum ulusal dava/amaç uğrunda çalışmaktadır.e. faşizmde de şef.276 Normal bireylerden ayrı ve üstün olan şef. faşist kuramda oldukça üstün ve ayrıcalıklı bir konumdadır.. G.142 taşımazlar. Duçe kelimesi hâkimiyeti ve halkın gözünü kamaştıran bulanık bir anlamı ifade etmektedir.275 Şefin. a.277 Olağanüstü özelliklere sahip olan şef. Bourderon. a. devlet açısından birer araçtırlar ve devletin kölesi durumundadırlar. yani en yüksek yönetici. Duçe İtalya’da her şeydir.g. onun uygulamalarından doğan üstün durumunu meşrulaştırmak ve onaylamak amacıyla 275 276 G. Kitleler üzerinde bu denli etkisi olan şefin. Prezzolini. milletle tarih arasında bir aracıdır. Duçe olarak somutlaşan düşünceyle. 332-333. karizmatik bir kişilik olduğu kabul edilmelidir. şefin toplumdaki bireylerden çok daha üstün özellikleri olduğu kabul edilmiştir. Mosca. neredeyse peygamber gibi bir şef kabul edilmiştir. rehber. İtalya örneğinde Mussolini’nin.g. faşist kuramda devlete benzer şekilde aşkınlaştırılmakta.. 101. . ruhunun gücüyle..

g. Aybay. Buna göre İtalya’da korporasyon rejiminin tarihi şu aşamalardan geçmiştir..g.1930’dan 1935’e kadar korporasyon düzenine bir sistem verilmesi aşaması. Sarıca . hiyerarşideki yerinden. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bakınız.e.278 Bu durumun. 279 278 . 55-56. bir anda gerçekleştirilememiş. siyasal yapı aracılığıyla oluşturulmuştur.e. 49-53. ulusal yazgıyla (davayla.1926’dan 1930’ a kadar. 2. sosyal ve ekonomik taban da yukarıdan. bu süreç aşamalı bir biçimde seyretmiştir.g. hiyerarşik bir tek parti sistemi ile somutlaşmışsa. hem de yasama alanında sınırsız denilebilecek genişlikte yetkilere sahiptir. Ayrıntılı bilgi için bakınız. sendikalar faşist sistemin ön gördüğü biçimde düzenlenmiş. 3. faşist kuramın niteliğiyle olan ilişkisi gözden kaçırılmamalıdır.. Faşist kuramın sosyal ve ekonomik alanda somutlaşması.R. Faşizmde felsefe. Faşist devlet yapılanmasında. amaçla) özdeşleşmesinden gelmektedir. Sarıca .e. İtalya örneğinde sosyal ve ekonomik hayatın korporasyonlar esasında düzenlenmesi. iktidar gücünün müdahalesiyle yapılandırılmaya çalışılmıştır. Bernard gibi bir takım yazarlar bu süreci daha da ayrıntılandırarak üç aşamadan bahsetmektedirler. ekonomik yapının korporatist biçimde örgütlendirilmesiyle gerçekleştirilmiştir. a.280 b) “Klasik Korporatizm”in Ekonomik Alandaki Uygulamaları Faşist kuram. “İtalyada ‘Corporation’ sistemi” Fikir Hareketleri. ihtilalci sendikacılıktan milli sendikacılığa geçiş aşaması.143 yapılmıştır. Hukuki ayrıntılara girmeden söylenebilir ki. 100. 280 R. a. a. Prezzolini.. 165. yukarıdan aşağıya doğru kademelere gelecek olanları Şef atamaktadır.. milli sendikacılığın korporatizme göre biçimlendirilmesi aşaması. bu sürecin ardından korporatist sisteme geçiş mümkün olmuştur. Yani sosyal ve ekonomik yapı. S. Herkes ve her kademe şefin emri altındaki merkezden kontrol edilmektedir. 281 Kimileri bu aşamalı süreci genel hatlarıyla ikiye ayırmakta.281 Korporatist sisteme geçişte öncelikle.. 50. uygulamanın ardından gelmektedir. (19 Aralık 1936). 135. Aybay.1919’da 1926’ ya kadar. a. G. yönetim sistemi içerisinde şef hem yürütme alanında. A.R. Bernard.e.g. korporatist sisteme geçiş aşamasından bahsederken. doktrin. M.279 Şefin bu sınırsız ve denetimsiz yetkileri. Bourderon. 1. A. M. bu kuram doğrultusunda iktidarın dayanabileceği. siyasal alanda nasıl totaliter. yani faşist Sendikacılık evresinden.

1940. bir sonraki bölümde incelenecek olan korporasyonlar içerisinde.F. Sendikalarda ayrı ayrı örgütlenen işçi ve işverenler. kendi belirledikleri temsilcileri aracılığı ile birleştirilmektedir. 3 Nisan 1926 tarihinde çıkarılan bir kanunla faşist sendikalizm sürecine girilmiştir. 441. Kanaat Kitabevi. Söylemezoğlu. Muallim A. İstanbul.. işçi ve işverenlerin bulundukları üretim kolu içerisinde önce sendikalar. Sendikal örgütlenme temeline oturtulan korporatist örgütlenme ise daha farklı bir yapıdadır. Çev.282 Faşist sendikalizmde. H. Savelli .Faşist Sendikalizm İtalya’da faşizmin iktidara gelişinden sonra. faşist sendikalizmin asıl işlevinin ekonomik alanda faşizmin öngördüğü dikey örgütlenmeyi gerçekleştirmek ve geçilecek olan korporatist yapılanmaya temel hazırlamak olduğu A. sonra bir basamak yukarda federasyonlar ve en yukarıda da konfederasyonlar biçiminde somutlaşır. aynı üretim kolunun üyeleri olarak ve içinde bulundukları üretim kolunun çıkarlarını korumak amacıyla bir arada bulunurlar. İstanbul. 247.284 Kısaca faşist sistemde. yatay bir yapı oluşturmaktadır. Gerek işçilerin. Ana amacı iş anlaşmazlıklarını çözmek olan bu örgütlenme dikey bir yapı oluşturmaktadır. 282 . ekonomik alan sendikalar aracılığıyla dikey. 284 N. a. Sinanoğlu.144 1. 251-252. Falcionelli. üretimin bütün kuvvetlerini devlet içerisinde düzenlemek ve bu suretle üretimin korunması ve gelişmesi için sınıfların iş birliğini sağlamak amacı güden korporasyonlar.g. Hayward . gerek işverenlerin her üretim kolu içerisinde ortak çıkarlarını korumak.A. işçi ve işverenler. Faşizm ve Onun Devlet Sistemi.e. sendikal örgütlenme. K.283 Faşist sendikalizmde. Sinanoğlu. 1933. Halit Kitaphanesi. H. Faşist kuramın totaliter yönü göz önünde tutulduğunda. bir iş kolu içerisinde ayrı ayrı örgütlenmektedirler. Korporasyonlar içerisinde işçi ve işverenler. korporasyonlar aracılığıyla yatay biçimde düzenlenmektedir. 283 N. İtalya Tarihi II. G.

uyum sağlanması amaçlanmış. işçileri ve işverenleri temsil etme tekeline sahip tek bir sendika olması esası kabul edilmiştir. Böylece tek bir meslek kolunda. Faşizm. a. İlk olarak. Mussolini. kanunen tanınan sendikalara kamu hukuku kuruluşu statüsü tanınmış ve Togliatti’nin belirttiği gibi. Çünkü faşizm.. sendikalar söz konusu bilinçlendirme ve dönüştürme işleminin gerçekleştiği araçlardan biri olarak ele alınabilir. temsil ettikleri grupların haklarını ve çıkarlarını savunmanın yanı sıra. faşist sendikalizmde her meslek kolunda yalnızca bir sendikaya temsil yetkisi tanındığı belirtilmelidir. Faşist sendikalar.. İtalya’da devletin kanunen tanıdığı sendikalar dışındaki sendikalar yasaklanmıştır. fabrika işçileri ve tarım emekçileri de dâhil olmak üzere işçi tabakalarını doğrudan etkilemeyi ve onları örgütsel olarak kendisine bağlamayı amaçlamıştır. bu grupların ahlaki yönden ve milli bilinç yönünden eğitilmelerini ve sosyal bakımdan yardımlaşmalarını sağlamakla da yükümlüdürler. sendikal örgütlenme her zaman için Faşist Parti açısından güncel bir sorun ola gelmiştir. 84-85. Bunu sağlamak için de. Faşist Devlet. 286 B. ekonomik güçlerin devlete bağlanması sağlanmıştır. 143.285 Faşist sendikalar.e. Ancak faşist sendikalizmin işlevlerinin sadece bu ekonomik işlevlerle sınırlı tutulmadığı da söylenebilir. demokratik çoğulcu devlet sistemlerindeki sendikalizmden farklı özellikler taşıdığı açıktır. Faşist sendikaların sadece maddi alanda değil. P. Faşist kuram doğrultusunda ön görülen faşist sendikalizmin. ideolojik/manevi/ahlaki alanda da işlevleri bulunmaktadır. Bu bağlamda faşist sendikalizmin iki temel özelliğinden bahsetmek mümkündür. a.e. faşist sendikalizmle. her iş kolunda ortak bir iş anlaşması uygulanması yoluna gidilmiş. 285 . faşist rejime muhalif olan sendikaların ortadan kaldırılması sağlanmıştır. Tek sendika sistemi ile iş ilişkilerinde düzen.g. İkinci olarak da. Togliatti.g.145 anlaşılmaktadır.286 Öyleyse bireylerin faşist rejimin istediği türde bireyler haline gelebilmesi için. faşizmin başlıca yığın örgütüdür. disiplin.

g. Korporatif Devlet. 114-115. Faşist sendikalizmin ön gördüğü sendikalar.. a.146 bunlara geniş yetkiler verilmiştir.g. Korporasyonlar Bakanlığı’nın denetimi altında bulunmaktaydılar. Kamu hukuku kuruluşları üzerinde devletin denetim yetkisi olduğundan. A. sendikaların yönetim kurullarını dağıtabilir. Faşizm. sendika yöneticilerini kabul ve reddetme hakkına sahiptir. müdahale alanını toplumun her A. 156-157.e. açıkça kamu statüsü verilmiş araçlardır. Sinanoğlu. Faşist Devlet. Mussolini. gerektiğinde hükümet karşısında da koruyan özgür sendikacılığın tersine..g. Faşist kuramın totaliter anlayışı doğrultusunda. a. a. ulusal çapta ise Korporasyonlar Bakanlığı kontrol etmektedir 3Hükümet. defter ve evrakları devletin denetimi altında bulunmaktadır.g.Devlet. sendikalara devletin çizdiği rota üzerinde uygun adım yürüyen bir araç işlevi yüklemektedir. Buna ek olarak. Göze. hem yerel düzeyde.. 114. a. Bu belgeleri yerel düzeyde il genel meclisi daimi encümeni. faşist devletin totaliterliğini tam olarak gerçekleştirebilmesi için. Faşizm. H. 248-249.288 Devletin sendikalar üzerindeki denetim yetkisi ise.e.287 Devlet sendikaları.289 Bu maddelerden de anlaşılacağı üzere. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. demokratik sistemlerdeki belli bir meslek kolunda çalışanların çıkarlarını. yerine bir hükümet komiseri atayabilir ve hatta sendikayı da dağıtabilirdi. bir ya da birkaç bölgede veya ulusal çapta faaliyette bulunan sendikalar da. . Korporatif Devlet. hükümetin sendikalara ne oranda müdahale edebildiği yukarıda anlatıldı. Göze. Göze..g. a. Faşist Devlet. devletin toplumu şekillendirmesini sağlayan ve devletin istediği doğrultuda sınıf çatışmalarını bastırarak üstünü örten. hem de ulusal düzeyde denetim altında bulundurmaktadır..e. 288 B. a. 2. ve A. 287 .g. Mussolini.Sendikaların yazılı belgeleri.e.e.e. 289 N. 143. yani tutanak. 123-124. üç farklı biçimde gerçekleşmektedir: 1. faşist sendikacılık.. devlet sendikaları denetimi altına almıştır. Belediye örgütlerinin bulunduğu yerlerde ya da il çapında faaliyet alanına sahip sendikalar valinin. ve B.

Korporasyonlar Bakanlığı’na bağlanmıştır. 160.g. Örneğin. İşte faşist sistem bu kesimleri “ara kategoriler” adı altında örgütlemiştir. a. H. İtalya’da korporatizme geçiş için belli bir alt yapıya ve geçiş sürecine ihtiyaç duyulduğundan. dükkân sahipleri..290 Böylece toplumun her kesimi.. doğal olarak sendikal örgütlenmenin toplumdaki tüm iş alanlarını kapsaması gerekmektedir. Sinanoğlu. işçi ve işveren kategorilerine girmezler. 291 290 . avukat.291 Faşist kuram doğrultusunda ekonomik yaşamın yatay bir biçimde korporasyonlar aracılığıyla örgütlenmesinde güdülen amaç nedir? Korporatist örgütlenmenin üç amacı gerçekleştirmeye yönelik olduğu söylenebilir. toplumdaki bazı üretim elemanları işçi veya işveren kategorisine girmemektedir. doktor. 3 Nisan 1926’da işveren ve işçi ilişkileri konusunda faşist ilkeleri uygulamaya koyan 23 maddelik bir yasa meclisten geçirilmiştir. mühendis. Korporasyonlar Bakanlığı kurulmuş. N. küçük tüccar. 228-229 ve 230-241. müzisyen gibi serbest meslek sahipleri ve bunların yanında çalışanlar.147 alanına yayması gerekmektedir. 1922 yılında iktidara gelen faşist yönetim. devletin denetimi altına sokulmuştur. Korporatist B. 1 Temmuz 1926 tarihinde önceki yasalara ek bazı düzenlemeler getirilmiştir. a.g. devlet yönetimine katılma korporatist örgütlerin üyelerine bırakılmıştır. 2. Gerçekten de. Söz konusu yasal süreç hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. küçük işletme ve arazi sahipleri. Böylece faşist rejim ana hatlarıyla belirlenmiştir.Korporatizm Faşist kuramın. Korporatist ekonomi düzenine geçişte yasal aşamalar söz konusudur. Faşizm. Mussolini. Faşist Devlet.e. 1922-1934 yılları arasında faşist sendikalizmi uygulamış ve bu sürecin sonunda 1934 yılında korporatizme geçiş gerçekleştirilmiştir.e. 1 Nisan 1927’de Faşist Parti genel kongresinde önceki iki yasa yapımı onaylanmış ve Carta Del Lavaro (İş Fermanı) kabul edilmiştir. faşist sendikalizm sürecinin ardından kurulan korporatist yapılanmadır. Müdahale araçlarından biri faşist sendikalar olduğuna göre. 1928 yılında ise seçim kaldırılmış. ekonomik ve toplumsal örgütlenme açısından yansıması. Milli Ekonomi Bakanlığı’nın bazı örgütleri. ressam.

132 -133. milletin ekonomik gücünün artırılmasıdır. yani totaliter bir sistemi kurmasıyla. a. devletin ekonomik alana hâkim olmasıdır. ancak devletin ekonomiye ve beraberinde topluma hâkim olmasıyla. bireylerin refahının artırılması değil. üretimin artırılması asıl hedeftir. korporatist örgütlenmenin gerekliliğini somut olgular üzerinden örneklendirerek meşrulaştırmaktadır. işçi ve işverenler arasındaki grev ve lokavt türü mücadeleler ülke ekonomisine zarar vermektedir. Faşist korporatist ekonomik düzenin üçüncü amacı ise. 122-124. bireysel refahın artacağı görüşü benimsenmiştir.e. faşist kuram açısından.. un fiyatlarını A.g. ekonominin burjuvazinin istediği biçimde istikrara kavuşması için bireysel ekonomik refahın askıya alınması ve bireysel isteklerin milli ekonomik refah söylemi içerisinde eritilerek bastırılması sağlanmaktadır. ve A. Bireyin ekonomik refahı. İki taraf çatışmak yerine uzlaşmalıdırlar. ekonomik yaşam içerisinde sınıfların işbirliğinin sağlanmasıdır. Şu halde tüm bu amaçların gerçekleşmesi için ekonomik alanda korporatist örgütlenme en uygulanabilir seçeneklerden biri haline gelmektedir.e. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. Korporatif Devlet. 292 .. Faşizm açısından korporatif ekonomik düzenin ikinci amacı.g.148 ekonomik düzenin ilk amacı. Yani. Ancak. işçilerinin ücretlerini artırabilirler. Sınıfsal çatışmaların önüne geçerek. milletin ekonomik refahı dolayımıyla ele alınmaktadır. un sanayindeki işverenler. ekonomiye istikrar kazandırmak isteyen faşist yönetim. Aynen faşist kuramın bireydevlet ya da birey-millet ilişkilerinde öngördüğü gibi. Göze. 129. kendi kazançlarının düşmemesi için de.292 Gerçekten de. toplum içerisindeki sınıf çatışmalarının önüne geçmek mümkün olmakta. a. Buna göre. Örneğin. milletin ekonomik gücünün artmasıyla. Göze. Öncelik milletin ekonomik refahının artırılmasındadır. daha önce de belirtildiği gibi toplumdaki sınıflar arasındaki mücadelenin reddedilmesi.

Faşist Devlet. belli bir meslek kolunu ya da birbirleriyle ilgili meslek kollarını bünyesinde toplayan bir korporasyon kurulduğunda.g. korporasyonlar meslekler arası kuruluşlar niteliğindedir. 152-153 . işçi ücretlerindeki artış ise sözde kalacak.149 yükselteceklerdir. Tüm bu sakıncaların önüne geçmek amacıyla. Yani kurulmuş olan bir korporasyonun kapsadığı meslek kolları içerisinde bulunan tüm işçi. işverenler ve teknik elemanlar ortak bir korporasyon içerisinde yer alırlar. Bir diğer özellik de.293 Yani korporatist örgütlenme aracılığıyla ekonomi bütünsel bir anlayışla ele alınmakta. Kısaca un sanayindeki fiyatların artışı. Korporatist örgütlenmenin son özelliği ise. Diğer taraftan. Faşist kuramın ekonomik alandaki somut biçimlerinden biri olan korporatist örgütlenmenin karakteristik bir takım özellikleri vardır. böylece de ileri sürüldüğü gibi bu sayede dengesizliklerin ve aşırılıkların önüne geçildiği belirtilmektedir.e. Yani aynı alanda birden fazla korporasyon olamaz. işveren ve 293 B. Bu durum ise.. işçilerin hayat düzeylerinde bir düzelme olmayacaktır. bununla bağlantılı diğer sanayilerdeki ürünlerin fiyatının da artışına yol açacak ve ekonomiye zarar verecektir. Birbiri ile ilgisi bulunan farklı meslek kollarındaki işçiler. Mussolini. işverenleri ve teknik elemanları zorunlu olarak bir kuruluş içerisinde birleştirir. faşist yönetim sendikal örgütlenmeler üzerinde korporatist örgütlenmeleri kurmuş. iş mahkemeleri oluşturmuş ve grev ile lokavtı kaldırmıştır. Tüm bu zincirleme gelişmelerin sıkıntısını ise dar ve sabit gelirliler çekecektir. Öncelikle birer meslek kuruluşu olan korporasyonlar. a. zorunlu olmasıdır. Bunun yanı sıra. Faşizm. ekonomik yaşam içerisinde faaliyet gösteren işçileri. bunun ulusal çapta o meslek kollarını kapsayan tek korporasyon olması zorunluluğudur. unlu ürünler üreticilerinin ve bunları tüketenlerin zararına olacaktır.

e. Öyleyse. bir kamu hukuku kuruluşu. a. Sinanoğlu. a.. Gerçekten de korporasyonlar. Zaten korporasyonların hukuki konumu da bu yöndedir. a. devletin ya da devlet mekanizmasına hâkim olan sınıfın istediği biçimde şekillendirilebilmesi için. 120. Göze. yani faşist sendikaların kurulma süreci A.g. söz konusu korporasyona üye olmak ve dolayısıyla da korporasyonca alınan kararlara uymak zorundadırlar. siyasal alanın ekonomik alana üstün ve hâkim olmasına dayanan hiyerarşik bir yapı oluşturmuştur.150 teknik elemanlar.g. bir devlet organı olarak kurulmuşlardır.. demokrasi karşıtı ve totaliter bir siyasal yönetime dayanak oluşturduğunu göstermektedir. teklik. Korporasyonlar. Bunlar. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. 115-116.294 Korporasyonların sayılan bu zorunluluk.e. Sinanoğlu. a.g. H. Göze. 282. klasik korporatizm döneminde faşizmle özdeşleşmiş olan devlet korporatizminin ne derece yukarıdan aşağıya.. alınan kararlara herkesin mutlak olarak uyması gerekliliği gibi özellikleri.e.295 Faşizm ile somutlaşan klasik dönemin devlet korporatizmi.g. N. hukuki kişiliği yoktur ve devletin bir yönetim organı durumundadır. söz konusu bakanlığın emri ile kurulmaktadırlar. H. Bu durumda korporasyonlar. Ekonomik yaşamın. ve A. kapsayıcılık. siyasetin ekonomiye ve ekonomik ilişkilere hâkim olduğu bir sistemdir. Korporasyonlar Bakanlığı’na bağlı olan devlet kuruluşlarıdır. 295 294 . Yani korporasyonların devletten ayrı birer tüzel kişiliği. Bu durum İtalya örneğinde korporasyonların kuruluş sürecinden de anlaşılmaktadır. korporatist ekonomik sistem.. 282. korporasyonlar üzerinde devletin mutlak hâkim olması gerekmektedir. devletin ve devlet mekanizmasına hâkim olan sınıfın ekonomik hayata müdahalesini sağlayan ve bunu kolaylaştıran araçlardır denilebilir. 296 N.296 İşte korporatist sisteme hazırlık süreci sayılan 1922-1934 dönemi.e. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri.

297 . 2. 3.297 Ekonomik alanda korporatif yapı. Çev. faşist sistemde amaçlanan totaliter devlet sisteminin ve aslında temelde devlete hâkim olan sınıfın. Faşizm. Mussolini. Faşist Devlet. a.g. 1934). korporatist ekonomik düzen.Çeşitli üretim servislerinin faaliyetleri. İktisat ve Ticaret Mecmuası. İtalya’da öncelikle siyasal alanda korporatist temsil P. korporasyonlar henüz kurulmadan önce. I. 4.Sanayi ve ticari faaliyetler. Ardından korporasyonlar ancak 1931 yılında ve 7 bölüm halinde oluşturulmuştur. Bunların ayrıntıları için bakınız.Korporasyonlar Bakanlığı. konu hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. a. öncelikle siyasal sistem yeniden yapılandırılmış. “Korporasyonlar”. 22 sektörel korporasyon kurmuştur. P. niteliği gereği sınıf çatışmalarını bastırıcı bir işleve sahip olmuş. ulusal düzeye kadar yayılan ve en tepede siyasal alana bağımlılığı Korporasyonlar Bakanlığı ile somutlaşan.. Bu bağlamda. Korporatif ekonomik düzen. S. 3. (Korporasyonlar Hakkında İki Zıt Tez adlı başlık altında) 298 B. toplumu kendi çıkarları doğrultusunda şekillendirmek amacıyla uyguladığı bir yapılanma olmuştur.Milli (ulusal düzeyde) korporasyonlar. Gentizon. 3. dört bölüm halinde örgütlenmiştir.e. faşist kuramın yukarıdan aşağıya niteliğine uygun olarak 2 Temmuz 1926’da Korporasyonlar Bakanlığı kurulmuştur.g. 2. Faşist rejim.151 içerisinde. 178-184. ardından da faşist devlet otoritesiyle. totaliter iktidar mekanizması aracılığıyla hâkim sınıfların çıkarlarına uygun biçimde ekonomik alana istikrar kazandırmıştır.e. Bu 3 ana grup: 1-Tarım ve tarımla ilgili sanayi ve ticari faaliyetler. 3Korporasyonlar Milli Meclisi. c) “Klasik Korporatizm”in Siyasal Alandaki Uygulamaları İtalya’da faşizmin iktidara gelişinin ardından. Bu 22 sektörel korporasyon temelde 3 ana guruba ayrılmaktadır. Suphi Nuri. toplumsal yapı ve ekonomik yaşam yeniden düzenlenmiştir.Provensiyal (il düzeyinde) korporasyonlar.. Togliatti. a. son olarak 5 Şubat 1934’te. C. 1. 199. faşist kuramın hiyerarşik yapısına uygun bir biçimde. (Temmuz.298 Yerel düzeyden başlayarak. 178.g.e..

Faşizm. şefe karşı sorumludur ve sistem içersinde etkili bir yere sahip değildir. hem de birkaç bakanlığı elinde bulunduran kişidir. çeşitli kuruluşlarda ve bürokraside yapılan değişiklikler hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. yürütme kuvvetinin başında bulunan kralın ve tüm diğer devlet organlarının yetkileri kaldırılarak. Buna ek olarak şefin isteği olmaksızın. Bu kurul daha çok şefin danışmanı konumundadır. Faşist Devlet. bir taraftan faşizm öncesi. a. Krallık makamı yürütmenin başıdır. Bakanlar kurulu ise.g. Carocci. 299 . seçilmiş organlar (ki.152 esasına dayanan bir yapılanmanın gerçekleştirildiği. demokrasiye karşıt biçimde. Ayrıca şef. Yasal açıdan olmasa da uygulamada pek çok bakımdan şef siyasal sistem içerisinde çok güçlü bir konumdadır. toplumun ve ekonomik yaşamın korporatist bir şekilde düzenlendiği söylenebilir. 1928 yılında İtalya’da faşist devlete geçiş sürecinde (1925 ve 26 yıllarından itibaren) siyasal alanda. şefe verilmiştir. 126. Meclis şefi denetleyemez. Kısaca sistem içerisinde. Örneğin şef. diğer taraftan da yeni bir takım kurumlar oluşturulmuştur. tek başına şef belirleyici konumdadır. Ancak yetkileri daha faşizm iktidara gelmeden önce kısılmaya başlanmıştır. hem Faşist Partisi’nin lideridir. Yasama alanında ise iki büyük meclis göze çarpmaktadır: Bir diğer adı Korporatif Meclis olan Milletvekilleri Meclisi ve rejimin bütün faaliyetlerini düzenleyen.e. daha sonraki aşamada da kademeli olarak.299 Örneğin İtalya’da krallık makamına dokunulmamıştır. ve G. İtalya’da faşizmin iktidara gelmesinin ardından. liberal dönemin bir takım kurumlarının varlığı korunmuş. milletvekilleri meclisinin kuruluşunda da hâkimdir. seçim sisteminin demokratik seçim usulü ile ne derece bağdaştığına ileride değinilecektir) değil de.g. hiçbir tasarı iki meclisten birinin gündemine alınamaz. B. hem iktidardaki hükümetin başbakanıdır. a. Faşizm iktidara geldiğinde ise.e. Mussolini. 35-36. ancak bu kurumlar belli bir düzenlemeden geçirilmiş...

“Faşist devlet sisteminde toplumun ve devletin temelini meydana getirdiği kabul edilen çeşitli sosyal kuruluşların ve bunlar tarafından temsil edilen çeşitli çıkarların devletin siyasal yapısı. Faşist kuramda bireyler. Ancak korporasyonun yerine getirdiği fonksiyonun önemi keyfi ölçütler doğrultusunda belirlenebilir. Korporatist temsil sisteminde.301 Göze’nin yapmış olduğu bu tanımdan da anlaşılacağı üzere. Ancak korporatist temsil sisteminin sadece faşist sistemlerde uygulandığı düşüncesine katılmamaktayız. sosyal kuruluşlar ve bu kuruluşlarca temsil edilen çıkarlar temsil edilmektedir.153 hukuki nitelik kazanan Büyük Faşist Meclisi. Bu sosyal kuruluşlar belli kesimlerin çıkarlarını temsil ettiğinden. her hangi bir sosyal kuruluşun temsilcilerine mecliste çoğunluğu sağlama ve yalnızca o kuruluşun çıkarlarını koruma olanağı verilmemesidir. İşte korporatist temsil söz konusu olduğunda. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. bireyler değil.e. söz konusu sosyal örgütlerin savunduğu çıkarlar temsil edilir. korporatif temsil sisteminde bireyler değil. Ayrıca meclis içerisinde belli bir sosyal kuruluşu ve o kuruluşun çıkarlarını temsil eden temsilcinin. Öncelikle korporatist temsil kavramı tanımlanmalıdır: Korporatist temsil. M. bu kuruluşlar aracılığıyla ve bu kuruluşlar içerisinde yer almaları nedeniyle temsil ediliyor sayılırlar. Konumuz açısından asıl üzerinde durulması gereken. Birey bu fonksiyonunu ancak bir toplumsal kuruluş içerisinde gerçekleştirmektedir. sosyal kuruluşların çıkarları temsil edilirken. Tüm bunlara ek olarak 300 . korporasyonun yetkili organlarınca seçilmesi esası kabul edilmiştir.g.R. hem Faşist devlet sisteminin yapısı hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. 49-56. anayasal ve hukuki ayrıntılarına girilmeyecektir. her korporasyonun yerine getirdiği fonksiyonun önemine oranla belirlenmelidir. toplumda bir hizmet gören. korporatist temsil sisteminde. Sarıca . bu kuruluşlar içerisinde yer alan bireyler de.e. fonksiyon yerine getiren bütün kuruluşların temsil edilmesi gerekmektedir. 302 Kısaca faşist kuram açısından. korporatist temsil sistemi ve bu temsil sisteminin siyasal alanda gerçekleştiği organlardır. temsilin gerçekleştiği mecliste. korporatist temsil mekanizmasının aktörü. emredici vekâlet ile kurumuna bağlı olması gerekmektedir. siyasal örgütü içinde temsil edilmesidir”.. a. ne oranda temsilci göndereceği ise.302 Ayrıca. bireylerin içerisinde yer aldıkları sosyal kuruluşlardır. Aybay. 135-136.300 Faşist devlet sisteminin yapısal. korporasyonlar bünyesinde hem işveren örgütleri. Faşist kuram açısından gözetilmesi gereken bir diğer ölçüt de. a.. 301 A.g. Korporasyonun kendisini temsil edecek olan temsilcilerini belirleme işlemine gelince. Hangi korporasyonun. korporasyonlar halinde örgütlenmiş meslek kuruluşları başta olmak üzere. temsilcilerin korporasyona üye olan bireylerce değil. Göze. toplumda yerine getirdikleri fonksiyon esasında değerlendirilmektedir.

154 de işçi örgütleri.e.303 Bu organların tek tek açıklanmasına girişilmeyecektir.g. Konu hakkında daha fazla bilgi için bakınız. kanunen onaylanmış sendika ve konfederasyonlara tanınmıştır. Böylece korporatist temsil sistemi. Faşizm parlamentoyu modası geçmiş bir kurum olarak görmektedir ve İtalya’da 17 Mayıs 1928 yılında yapılan bir değişiklikle bu kurum. 136-139. 303 A. ancak tek bir partinin olması durumunda faşist kuramın ön gördüğü. faşist kuramın öngördüğü gibi. Liberal Marxist Faşist ve Sosyal Devlet Sistemleri. Bu kurumların ne oranda aday önerebilecekleri kanunda belirtilmiştir. 127-130. seçilecek milletvekili sayısının bir katı kadar adayı Büyük Faşist Meclisine teklif ederler.g. Göze. 4Sendikalararası Komiteler. klasik dönemde faşist sistemle özdeşleşen devlet korporatizminin temsil mekanizmasının nasıl işlediğinin ve bu mekanizmanın ne derece demokrasiyle uyuşmadığının anlaşılması bakımından dikkat çeken bir örnektir. aynı ortak çıkara sahiplermişçesine temsil edilmesini sağlamaktadır.. bu tür bir siyasal yapılanma açısından siyasi bir partinin varlığı gerekmektedir. 2. dört kurum aracılığıyla somutluk kazanmaktadır: 1. a. Ancak bunlar arasında Milletvekilleri Meclisi (Korporatif Meclis)’nin seçim biçimi.Korporasyonlar Ulusal Meclisi. Korporatif Devlet. bir kanunla yeniden düzenlenmiştir. yani emek ve sermaye unsurları bir arada bulunmaktadır. 3. Bu önerilen adaylar arasından. A. emek ve sermaye arasındaki çatışmanın üzerini örtmekte. a. .. Bu kanun uyarınca milletvekilleri şu esasa dayanarak seçilirler: milletvekili adaylarını teklif etme yetkisi. Söz konusu kuruluşlar. kanunen tanınmış kuruluşların önerdikleri belirtilebilir ki. bu listeyi hazırlarken. meclise seçilecek sayıda aday Büyük Faşist Meclisi’nce bir listede belirlenir. Büyük Faşist Meclisi.e. ortak amaç doğrultusunda bütünleşmiş bir siyasal sistem ortaya çıkar.Milletvekilleri Meclisi (Korporatif Meclis). her iki unsurun da aynı saflarda beraberce. Göze. İtalya’da faşist sistemin kurmayı amaçladığı korporatist temsil sistemi.Korporatif Ekonomi Yerel Meclisleri.

Halkın tercih hakkı. Büyük Faşist Meclisi tüm İtalya için tek seçim listesi hazırlamış olur. doğrudan meclise seçilmiş sayılırlar. Bu suretle. Bu liste “evet” ya da “hayır” denmek üzere halkoyuna sunulur. bu kurumsal örgütlenme alanları ve siyasal kararları işletme yolları kullanılmamaktadır. bir plebisittir. İkinci oylamada da liste reddedilirse. ama bu üçüncü liste halkoyuna sunulmaz. ya öteki ideolojik devlet aygıtlarına.g.. bu demokratik bir seçim olmaktan çok.e. Oysa faşizmin içinde yer aldığı olağanüstü devlet biçiminde ise. Büyük Faşist Meclisi listeyi tekrar gözden geçirerek bir kere daha halkoylamasına sunar. Büyük Faşist Meclisi’nin hazırlamış olduğu listenin dışında ikinci bir liste yoktur ve seçmenler de söz konusu liste üzerinde ayrı ayrı seçim yapma hakkına sahip değildir.155 adaylarla bağlı değildir.g. Siyasal partilerin söz konusu işlevleri. olağanüstü olmayan. . 53-55. Bu temsil sisteminin uzaktan yakından demokratik temsil sistemiyle alakası bulunmamaktadır. Anlaşılacağı üzere. siyasal alanda tek partinin olması gerektiğinin kabulü. Faşist Devlet. Mussolini. demokratik olmayan bir temsil sisteminin benimsenmesiyle. Büyük Faşist Meclisi’nin kendisine sunduklarıyla sınırlı kalmaktadır. Aybay.R. Eğer hazırlanan liste oylama sonucunda kabul edilmez ise..304 Bu tür bir oylama sistemi yukarıdan belirlenen temsilcilerin onaylanması işlemidir ve halk tercihlerini özgürce kullanamamaktadır.e. Faşizm. Bu üçüncü liste içersinde yazılanlar. partisel temsil sistemi bunalımlıdır. öteki kapitalist devlet biçimlerinde ideolojik koşullandırma ve sınıf örgütlenmesi siyasal partilere özgün bir işlev yüklemekteydi. Büyük Faşist Meclisi üçüncü bir liste hazırlar. hatta devletin 304 M. Olağanüstü devlet biçiminin egemen sınıfları ve belli ölçüde baskı altındaki sınıfları açısından. bir birini tamamlayan unsurlardır. ve B. Poulantzas’ın belirttiği gibi. a. Sarıca . 157-158. Faşist kuramda. a.

Faşizm ve Diktatörlük. yukardan atama yoluyla gerçekleşmektedir. N. Faşizm ve Diktatörlük. yığın lafazanlığına ve saçma demokratik ilkelerin zararlı etkilerine karşı bir engel oluşturmaktadır ve her türlü derli toplu toplumsal ve siyasal örgütlenmenin temelidir. egemen sınıflar karşısında. demokratik sistemlerin bir gereği olan bireylerin tercih ettikleri siyasal partileri ve bunlar aracılığıyla kendi temsilcilerini belirleme hakkını devre dışı bırakmakta.g. haklarını savunan işçi sınıfının elinden bu kazanımının alınması anlamına gelmektedir. olağanüstü devlet biçimleri arasında yer alan faşist devlet sistemi içerisinde askıya alınması. . bu bağlamda düşünülmelidir. 98. demokratik sistemlerde sınıf çıkarlarının siyasal alanda savunulmasını sağlamaktadır. Kapitalist sistemde sınıf temsilini sağlayan seçim ilkesinin.. Böylece bu aygıtlar içindeki görev bölümü.e. faşist kuramda esas alınan hiyerarşi ilkesiyle uyuşmaktadır. doğal olarak merkezi bir yapılanmayı ve faşizmde bütüncül bir ideoloji doğrultusunda şekillenen totaliter bir yönetimi beraberinde getirmektedir.e. Hiyerarşi ilkesi. toplum içerisinde yer alan sınıfların. a.g. a.e. bu partinin işlevi. 307 R. klasik temsili devlet içinde geleneksel partilerin işlevlerinden tamamen farklıdır.305 Seçim mekanizması. Poulantzas. Devlet sisteminin tamamının yeniden düzenlenmesinde.307 Söz konusu hiyerarşi ilkesi. ya da faşizmde olduğu gibi bu işlev özgül bir parti tarafından yerine getirilmektedir.. Poulantzas. sınıfsal çıkarlarını koruma haklarına fırsat 305 306 N. makamların yukarıdan aşağıya dağıtılması. olağanüstü devletin tüm ideolojik aygıtları derinden etkilenmektedir. 340.. Faşist sistemlerde benimsenen korporatist temsil sistemi. Bourderon: a. Demokratik seçim sisteminin ortadan kaldırılması sonucunda.156 baskı kollarına kaydırılmakta.306 İktidarın ve devlet organları içerisindeki görevlerin.g. Faşist sistemde. demokratik seçim mekanizmasının kaldırılması. 337.

korporasyonun üyesi olmak sıfatıyla.157 vermemektedir. yarışmacı demokratik seçim mekanizması ortadan kaldırılmıştır. sınıfsal çıkarların savunulmasını ciddi anlamda sınırlandırmaktadır. içinde bulunduğu korporasyonun meclise göndereceği temsilciyi seçememektedir. tercih ettikleri siyasal partiye ve adaya oy verme hakkına sahip olamamaktadırlar. çünkü siyasal sistem içerisinde Faşist Partisi dışında bir partiye izin verilmediği gibi. Siyasal sistem içerisinde Faşist Partisi dışındaki partilere yer olmaması. genel oy ilkesi kabul edilmekle birlikte. Yani bireyler ait oldukları milletin vatandaşı olmak sıfatıyla. Sonuçta. faşist kuram esasında ortaya çıkan totaliter devlet. çünkü bu temsilci korporasyon üyelerinin oylarıyla değil. korporatist temsil sistemi temelinde siyasal alanını yapılandırmakta ve kendisini somutlaştırmaktadır. Diğer yandan birey. korporasyonun karar alma organlarınca belirlenmektedir. sistemin emek ve sermaye arasındaki çatışmayı milli bütün içinde eritme çabası. .

g.1912 dönemini Osmanlı liberalizminin ‘balayı’ olarak nitelendirmektedir. Bu akımlar arasında yer alan muhafazakâr düşüncenin bir kolu olan korporatist düşünce.158 İKİNCİ BÖLÜM II. 20. siyasal yaşam liberal demokratik bir yapıya dönüştürülmeye ve buna koşut olarak bireysel hak ve özgürlükler daha önce olmadığı kadar genişletilmeye başlamıştır. Korporatist düşüncelerin Osmanlı imparatorluğunda filizlenmeye başladığı II. Korporatist düşüncenin. II. Meşrutiyetle beraber kapitalist ekonomik ilişkiler yasal güvencelere kavuşturulmaya. siyasal. a. sayısız kitap ve risale düşünce özgürlüğünün kanıtıydı. yüzyıl Avrupası’nda kapitalist üretim biçimine ve onun siyasi-ahlaki felsefesi olan liberalizme. güçlü muhalefet İttihat ve Terakki’ye sürekli meydan okumaktaydı.308 Bu bağlamda Toprak. İmparatorlukta II. TÜRKİYE’DE TEK PARTİ YÖNETİMİ VE KORPORATİZM A. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı İmparatorluğu’nun da düşün yaşamı içerisinde filizlenebilmiştir. Hatta kısa bir süre sonra 308 A. 257. Meşrutiyet Dönemi’nde “Çoğulcu bir liberal ortam vardı. ekonomik ve toplumsal açıdan ciddi çalkantıların ve değişimlerin yaşandığı bir dönemdir. Meşrutiyet dönemi. TARİHSEL TEMELLER: KORPORATİZMİN OSMANLI TÜRK TOPLUMUNA GİRİŞİ VE ETKİLERİ 19. “Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. Kansu. .. Osmanlı düşün yaşamına II. toplumsal yaşamda meydana getirdiği çeşitli sorunlar nedeniyle muhalif bir takım fikir hareketlerinin ortaya çıktığına önceki bölümde değinilmişti. 1908 .m. geniş ölçekli basın özgürlüğü farklı açılımlara yer vermişti. Meşrutiyet’in ilanından sonra nüfuz etmeye başladığı görülmüştür.

İstanbul. mülksüzleşmiştir. Ayrılıkçı çabalar imparatorluğu iyiden yıpratmaya başlamıştır ve yüzyılların Osmanlı toplumsal düzeni çözülmektedir. C. girilen savaşlar sonucunda siyasal açıdan parçalanma. 1995. 309 .g. ve Z. “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”. bunalım ve yerli küçük üreticiliğin yıkımı gibi nedenlerle sürdürülemez hale gelmiştir. Toprak. liberalleşmeyle beraber ülke ticaretini uzun süredir ellerinde bulunduran gayrimüslimlerin ve yabancıların etkinliği ve ekonomik gücü iyice artmıştır. Toprak. Gösteriler yapıldı. ekonomik açıdan da bağımlılığın pekişmesi.310 Kısacası olumsuz iç ve dış etkenlerin de etkisiyle. Meşrutiyet ile loncalar kaldırılmış. Ayrıca girilen savaşlar da ekonomiyi olumsuz etkilemiştir. İletişim Yayınları. Ekonomik alanda ise. işçi hareketleri yaygın bir nitelik kazanmıştı. 34. 371. ekonomik ve siyasal Z. Çünkü II. bir hırka’ ile yetinişi” nedeniyle yoksullaşarak işinden olmuş. Geleneksel Müslüman Osmanlı zanaatkâr ve esnafları ise “rekabet ‘fazileti’nden yoksun oluşu ve ‘bir lokma.. Sendikalar.e. Bu durum ancak örgütsel dayanışmayla varlığını sürdüren küçük üretici Müslüman esnafa ciddi darbe indirmiştir. Toprak. Dünya Savaşı nedeniyle siyasal açıdan tıkanma noktasına gelmiştir.309 Ancak yarı-sömürge durumunda bulunan imparatorlukta. Konunun siyasal ve ekonomik yönleri biraz daha açılacak olursa. 310 Z. 1982. a. boykot girişimlerinde bulunuldu…”. 3. dernekler kuruldu. serbest ticaret ve girişim özgürlüğü için ortam hazırlanmıştır. İstanbul. Balkan ve I. 1985. 2. siyasal ve ekonomik liberalleşme. Türkiye’de Ekonomi ve Toplum (1908-1950) Milli İktisat-Milli Burjuvazi. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. 1908 sonrasında imparatorluk. Türkiye’de Ekonomi ve Toplum (1908-1950) Milli İktisat-Milli Burjuvazi. Z.159 bastırılacak da olsa.. Trablusgarp. Türkiye’de “Millî İktisat” 1908-1918. 3-4. Yurt Yayınları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Toprak. Ankara. savaş yılları boyunca kişisel çıkar ile toplumsal çıkarın bağdaşmadığı tüm açıklığıyla ortaya çıkmıştır. Savaşın yarattığı çarpıklıklar nedeniyle piyasa işlerliğini kaybetmeye başlamış.

g. bu ulusçuluğun ekonomik boyutu olan ‘Milli İktisat’ politikalarında liberalizme ters düşen ve korporatif olan bir takım öğeler bulunmasına rağmen. “ Tükiye’de Korporatizmin Doğuşu”. Toprak. Türk ulusçuluğunun ekonomik boyutunu liberal ekonomik öğretiye ters düşebilen ‘Milli İktisat’ anlayışı oluşturmuştur. ve Z.e. a.g. gücü ve etkisi bakımından çok sınırlı kalmıştır.. a.m. Meslek ve Millî İktisat”. İttihat ve Terakki döneminde ortaya çıkan Türk ulusçuluğunu. 6-7.311 Bu dönemde korporatist düşünce. Bu dönemin korporatizmi yüzyılların Osmanlı fütüvvet ve lonca geleneği ile Fransız korporatizminin sosyo-psikolojik temelini oluşturan dayanışmacılığının bir bileşimiydi. 377. Yeni düzene yönelik eleştiriler daha çok muhafazakâr eksende yoğunlaşmıştır. S. diğer yönüyle de liberalizme. genellikle “tesanütçülük” olarak bilinmekteydi. kapitalist ekonomik düzen ve liberal uygulamalar aleyhine düşünce akımları gündeme gelmiştir. Kansu. Tüm bu gelişmelerin sonucu olarak. (1980).. 313 Z. a. a.g. Bir yönüyle II. sonrasında I. Z.12. 4. Türk ulusçuluğunun da yukarıda belirtilen koşullar altında yeşerdiğini belirtmektedir.312 Meşrutiyet sonrasında “ilm-i içtimai” ve “ilm-i servet” ders kitaplarında izlerine rastlanan. günümüzde dayanışmacılık olarak çevrilmektedir.. Sonrasında dil devrimiyle birlikte “bağlılık” olarak çevrilen solidarizm. sürekli yapılan savaşların yol açtığı toplumsal çöküntü ve uluslaşma sürecinin beraberinde getirdiği ‘Milli İktisat’ arayışının bir ürünü olarak ortaya çıkmıştı.m. Toprak. Toprak. 312 Z. 41. Toprak. Bu akımlar arasında sosyalizm. ama özellikle de ekonomik liberalizme duyulan tepki sonucu ortaya çıkmıştır.160 alanlardaki liberalleşmeye karşı ciddi anlamda tepki üretecek bir atmosfer oluşmuştur.. “Osmanlı Devleti’nde Uluslaşmanın Toplumsal Boyutu: Solidarizm”.m. 311 . Toprak. 257.313 Dayanışmacılığı A. Dünya Savaşı yıllarında çeşitli dergilerde üzerine yoğun tartışmalar yapılan ve başlangıçta “meslek-i teavün” olarak Türkçeye çevrilen solidarizm.g. “II. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt. 289. Türkiye’de Ekonomi ve Toplum (1908-1950) Milli İktisat-Milli Burjuvazi. Meşrutiyet döneminin liberal düşünce ortamında yeşeren Türk ulusçuluğu. “Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. döneminin koşulları içerisinde bütünüyle değerlendirdiğimizde muhafazakâr bir akım olarak nitelendirmek mümkün değildir. Toplum ve Bilim.

Bu değişime tepki olarak. korporatizmin Türkiye’ye.1. sınıf çelişkilerinin başat çelişki haline geldiği ve işçi sınıfının belli bir ağırlığa sahip olduğu toplumlarda. 1977). ekonomik. Batıdaki gibi güç kaybetmeye ve yok olmaya başlamışlardı. Osmanlı İmparatorluğu’nda da pek çok şey değişmeye başlamıştı. kapitalizmin belli oranda ilerleme kaydettiği. ancak bu Batıdaki kapitalistleşme sürecinden farklıydı. Örneğin 19. (Bahar. Necmettin Sadık (Sadak). yüzyılda esnaf ve zanaatkâr loncaları. M. kapitalistleşme sürecine Batı kapitalizminin etkisiyle girmiş. Oysa Osmanlı toplumu. ulusal bir 314 Z. ekonomiyi belli bir disiplin altına almak amacıyla gündeme gelmişti. Toprak. Bunun nedeni. Batıda kapitalist üretim biçimi eski düzene ait pek çok şeyi toplumsal. genişlemekte olan Batı kapitalizminin ürünleri karşında yerel zanaatkâr ve esnafın tutunamamasıydı. buna bağlı olarak da kapitalizme ve liberalizme özgü siyasal ve ekonomik bunalımların yaşandığı. bunlara bağlı olarak belli bir ahlak anlayışını yeni koşullara uyarlamak amacını gütmekteydi. Meşrutiyet’te Solidarist Düşünce: Halkçılık” Toplum ve Bilim. farklı özelliklerine rağmen kendi ulusal burjuvazilerini yaratmışlardır. .314 Korporatist düşüncenin Osmanlı-Türk toplumuna girişine değinirken. siyasal ve kültürel alanlarda değiştirmişti. İmparatorluk şüphesiz ki kapitalistleşme sürecine girmişti. Batıda kapitalist üretim biçimiyle bütünleşmeyi başaran toplumlar. Oysa söz konusu dönemde Osmanlı-Türk toplumunun sosyoekonomik durumu korporatizmin savunulduğu Batı toplumlarından oldukça farklıydı. “II. 95. Tekin Alp. Yusuf Kemal (Tengirşenk) gibi İttihat ve Terakkici bir gruptur. S. Batı’dakinden çok daha farklı sosyo-ekonomik koşullar altında giriş yaptığını belirtmek gerekmektedir. Hatırlanacağı üzere Batıda korporatist düşünce. Zekeriya (Sertel). korporatist düşünce eski düzene ait olan bir takım mesleki örgütlenme ve ilişki biçimlerini.161 Türkiye’ye getirenler Ziya Gökalp.

toplumun çoğunluğunu oluşturan ve yönetimi ellerinde bulunduran Müslümanlar değil. korporatist görüşlerin gündeme geldiği dönemin başat çelişkisi olan ulus içerisindeki sınıflar arası çelişki yerine. olmayan bu ilişkilerin ortaya çıkmasının engellenmesi gerektiği üzerine odaklanmıştır. “20. Loncaların kaldırılmasıyla ekonominin üzerindeki denetimin zayıfladığını. Türkiye’nin uzun vadeli ekonomik sorunlarının temelinde Tanzimat döneminde yapılan reformların yattığını ileri sürmüştür. Türkiye’nin geri kalmışlığının nedeni olarak. üreticilerin serbest piyasa koşullarına terk edilmesiyle ekonominin kötüye gittiğini iddia eden Bozkurt için yapılması gereken. ‘anakronik’ biçimde. gayrimüslim ve yabancılardır. Osmanlı toplumunda sınıfsal özelliği bulunmasına rağmen içerisine etnik ve dinsel unsurlarında girdiği uluslararası bir çelişki biçimini almıştır. Yarı sömürge durumundaki İmparatorlukta burjuvazi olarak adlandırılabilecek kesimler ise. Bu durum. Kansu’nun da belirttiği gibi. yüzyılda Türkiye’nin ekonomisindeki aksaklıkların ve sorunların kaynağında 19. yüzyıl başında lonca sisteminden vazgeçilmiş olmasının yattığını iddia etmekteydi. 315 . Batı’ya karşı tepki duymayı da beraberinde getirmiştir. kapitalist ilişkilerin yaygınlaşması nedeniyle bozulmuş olan eski düzenin yeniden kurulması üzerine odaklanırken.162 kapitalizmi kendi iç dinamikleriyle sürdürebilecek bir ulusal burjuvaziye sahip olamamış. korporatizm Türkiye’de tartışılırken. ülke ekonomisinin 19. konunun tartışılma odağı da farklı olmuştur. Örneğin Mahmut Esat Bozkurt. zaten yaygınlaşmış ve başat konuma geçmiş kapitalist ilişkiler bulunmadığından. özellikle muhafazakârlarda. Osmanlı toplumunda kapitalizm ve liberalizmin getirdiği değişikliklere tepki duyan kesimler içerisinde. Korporatizmin gündeme getirilip tartışıldığı Batı ve Osmanlı toplumları arasındaki sosyo-ekonomik farklılık dolayısıyla.315 Cumhuriyetin ilk yıllarında korporatizmi savunan bir kesim. 19. yüzyıl sonunda Batı’da ortaya atılan korporatist düşünceler. Batı kapitalizminin yarı sömürgesi haline gelmiştir. yüzyılın başında geleneksel ekonomik yapılarını terk etmesi gösterilmiştir. Bu durum ise Batıda.

A. 1. İlhan Tekeli de Türkiye’de halkçılığın düşünsel kaynaklarını. 14. Berkes. Makal’ın da belirttiği gibi. II. İstanbul. yüzyıl Rusya’sında ortaya çıkan Narodnik akımının etkisi. Toprak. Meşrutiyet döneminin sonlarında. Bilgi Yayınevi. Bakınız. ikincisi 19. Yayına Hazırlayan: A.e. “Türkiye’de Halkçılık”. N.163 Dayanışmacılıkla Türkiye’giren korporatist düşüncenin. Türkiye’de Çağdaşlaşma. ekonomik ve toplumsal alanda.Kuyaş. İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi Mezunları Derneği Yayını. toplumsal uzlaşma ve dayanışmayı öngören dayanışmacı düşünce. Narodnizmden ilham alan halkçılığın üç ayrı yoldan Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasal yaşamına girdiğini belirten görüşler bulunmaktadır. sınıfsal çatışmalardan arınmış.316 Meşrutiyet dönemi halkçılığının siyasal. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”. Birincisi Fransız Devrimi’nin etkileri. 19. Yapı Kredi . düşünsel alanda bir felsefe olarak ‘halkçılık’ kavramıyla. 316 Z. örgütlenme biçimi olarak ‘meslekçilik’ kavramıyla dile getirilmiştir. siyasal. Korporatist bir akım olan dayanışmacı düşünce İmparatorluğa halkçılık kavramı altında girmiştir. üçüncüsü de dayanışmacı toplum görüşüdür. başta Ziya Gökalp olmak üzere yukarıda isimleri sayılan çevrece benimsenmiş ve halkçılık adı altında Türkiye’nin siyasal yaşamına sokulmuştur. 1975. İletişim Yayınları. 258. 56.. Berkes. N. Berkes de Türkiye’de halkçılığın ortaya çıkışında özellikle Narodnik akımının etkisine değinmektedir. a. ancak halkçılık kavramının imparatorlukta ortaya çıkışı sadece dayanışmacılık akımına bağlı değildir. Atatürk Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Tarihiyle İlgili Sorunlar (1923-1938)” İstanbul. Ancak bu konunun ayrıntılarına burada girilmeyecektir. Kansu. ekonomik loncaların ihya edilerek hem ekonomik hem de toplumsal yapı üzerindeki denetimlerinin arttırılması idi”. 1977. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu’nda tartışılma olanağı bulan halkçılığın değişik düşüncelerden etkilenen bir akım olduğu söylenebilir. yüzyılın son çeyreğinde. 1929-1930. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. 7. Makal. Buna göre. Makal halkçığın Türkiye’deki gelişimini üç ayrı akım ile ilişkilendirmektedir. halkçılık kavramı Osmanlı İmparatorluğu’na.g. C. İMPARATORLUK DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA KORPORATİST DÜŞÜNCE a) Halkçılık ve Meslekçilik Toplumsal sınıfların ve sınıf çatışmalarının gereksizliğini savunan.g. Türk Düşününde Batı Sorunu. Rusya’da gelişen Narodnik hareketine ve Fransa’da ortaya çıkan dayanışmacılık akımına dayandırmaktadır..m. bir birini bütünleyen iki farklı kavram ile ortaya konulduğu söylenebilir: Halkçılık ve meslekçilik. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Ankara. 230-232. İ. Türkiye’de korporatist düşünce. İstanbul. Tekeli. 1983.. “Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. 19. A. a. Rusya kaynaklı Narodnik hareketinin yarattığı dolaylı bir etki sonucu girmiştir.

Çev. Verilen yanıtlar arasında parlamentarizm. Ekonomik boyutta halkçılık. başka bir makalesinde toplumsal olarak gösterdiği boyuttur. Ekonomik halkçılık. İkinci boyut Tekeli’nin bir makalesinde ekonomik.” İ.. Tekeli . “II.. İttihatçılıktan Kemalizme. a. toplumu bir organizmaya benzetmekte ve meslek gruplarını bu organizmanın hayati işlevlerini üstlenmiş olan organları olarak algılamaktaydı. İstanbul. 1996.164 ve toplumsal olmak üzere üç boyutu bulunmaktadır. 392 ve 421. Şaylan. ve Z. uzlaşan meslek gruplarını benimsemekte. F. Bu boyutta. 2002. bireyi ön plana çıkaran kapitalizmin neden olduğu sınıf çatışmalarını çözümlemeyi amaçlamakta. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. toplumdaki sınıf ayrımlarının yerine mesleki grupların geçmesini savunmakta. Bu nedenle ekonomik halkçılıkta bireysel kapitalizm yerine devlet kapitalizmi önerilmektedir.e. Berktay (Baltalı). Bu boyutta. 317 Z. (Yaz-Güz. Tekeli. a. aynen Toprak gibi. “halkın siyasal hayata ve yönetime katılımının nasıl yaygınlaştırılabileceği” sorusu ile ilgilidir. Tekeli ve Şaylan. Türkiye’de “Millî İktisat” 1908-1918. Toplumsal boyutta halkçılık. Ahmad. uluslaşma sürecinde liberal ekonomi politikalarına karşı devlet müdahaleciğini önermektedir. Toplum ve Bilim.G. Toprak.g. ancak ekonomik ve toplumsal boyutları ortak tek bir boyut olarak ele almakta ve bunlara üçüncü boyut olarak kültürel boyutu eklemektedirler. Bunlardan siyasal boyut. devletin izleyeceği sosyal politika ile sınıf çatışmalarını. Toprak. bireylerin siyasal hak ve özgürlüklerini kabul etmektedir. Toprak’ın yapmış olduğu bu boyutlandırmaya benzer biçimde. Siyasal boyutta halkçılık. bürokrasinin halka karşı tutumu tartışılmıştır. 95-96. Dünya Savaşı’nın son yıllarında gündeme gelen halkçılık. ve F. çıkarların uyumlu hale getirilmesini ve dayanışmayı önermektedir. 1930. 35. birbirleriyle çatışan toplumsal sınıflar yerine. toplumsal çarpıklıkları gidermeyi benimsemektedir. 6465. “Halkın değerleri ve özlemleri ya da Türk halkına özgü niteliklerin toplumun gelişmesini engellemeden nasıl korunabileceği araştırılmaktadır. 6-7.m. Meşrutiyet’te Solidarist Düşünce: Halkçılık”.317 Yayınları.” Toprak’ın boyutlandırmasından farklı olan üçüncü boyut ise kültürel boyuttur. Toplumsal bağlamda I. S.g. Kaynak Yayınları. a. “toplumsal dayanışmanın yüksek olduğu hakça bir ekonomik düzenin nasıl kurulabileceği sorusuna yanıt aranmıştır. sınıf mücadelesini reddetmekte. 164. boyutlardan birinin siyasal boyut olduğunu belirtmekte.m. “Türkiye’de Halkçılık”. 1978).. yönetimin adem-i merkeziyetçi veya merkeziyetçi olması. . İlhan Tekeli ve Gencay Şaylan da gelişim süreci içerisinde halkçılığın üç ayrı boyutunun bulunduğunu belirtmektedirler. ulus devletin kurulmasını ve siyasi bağımsızlığı amaçlamakta.g. ve İ.

165

Halkçılık adıyla Türkiye siyasal yaşamına giren ve felsefi düzeyde toplumsal dayanışmaya zemin hazırlayan dayanışmacı korporatist akım, toplumsal örgütlenme aşamasında meslekçiliğe dönüşmektedir. Daha önce değinildiği gibi, Osmanlı lonca geleneği ile Fransız dayanışmacılığının bir bireşimi olan ve ülke yönetimini küçük üretici orta tabakaya yaslamayı amaçlayan meslekçilik, II. Meşrutiyet döneminin toplumsal çöküntüsüne karşı bir çözüm arayışıdır ve klasik iktisattan esinlenen Osmanlı liberalizmine bir tepkidir.318 Toprak’ın da belirttiği gibi, dönemin ‘içtimai iktisat’ beklentileriyle Osmanlı loncalarına özgü mesleki dayanışmayı harmanlayan ve küçük üreticiliğin korunması gerektiğini savunan meslekçilik, dönemin ekonomik ve toplumsal sıkıntılarına karşı ahlaki bir takım çözüm önerileri ileri sürmektedir. Ahlak sosyolojisinden esinlenen meslekçiliğe göre, imparatorluğun çöküşüne neden olan şey ahlak bunalımıdır. Bu bağlamda Gökalp ve çevresindekiler gibi meslekçilere göre, I. Dünya Savaşı’nın ekonomik alanda yarattığı çöküntüye bağlı olarak istifçiliğin, karaborsacılığın prim yapması, tüccarın aşırı fiyatla mal satışı, yani spekülatif yöntemlerle elde edilen aşırı büyük kazançlar, ülkedeki yoksulluğun yanı sıra savaş zenginlerinin oluşması, memurların yasa dışı yollarla ticarete atılması hep ahlak yetersizliğinden kaynaklanmaktadır. Bahsedilen bu çarpıklıkların kanuni düzenlemelerle engellenmesi olanaklı değildir. Söz konusu ekonomik kargaşa belli bir örgütlenmeyle ve güçlü bir kontrol aracıyla önlenebilirdir.319 Meslekçilerin bahsettikleri örgütlenme, mesleki esasta örgütlenme, yani korporasyonlar veya esnaf örgütleridir; güçlü kontrol aracı ise, belli bir ahlak anlayışı, özellikle de meslek ahlakıdır. Bu görüşlerin, Batı’da korporatist düşüncenin önemli isimlerinden olan
Z. Toprak, “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”, a.g.m., 371. ve Z. Toprak, “II. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt, Meslek ve Millî İktisat”, a.g.m., 292. 319 Z. Toprak, “II. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt, Meslek ve Millî İktisat”, a.g.m., 293. ve Z. Toprak, Türkiye’de “Milli İktisat” 1908-1918, a.g.e., 34.
318

166

Durkheim ve Duguit’nin daha önce değinilen görüşleriyle koşutluğu gözlerden kaçmamaktadır.

b) Ziya Gökalp Korporatist düşünceyi Türkiye’ye getirip savunusunu yapan aydınlar grubu arasında, Türk düşün yaşamında da önemli bir yere sahip olan Ziya Gökalp, üzerinde özellikle durulmayı haketmektedir. Ziya Gökalp’in korporatizmi savunan

düşüncelerinde, 19. yüzyıl Avrupası’nda savunulan korporatist düşünce akımının ve bunun içerisinde de özellikle Durkheim’ın sosyolojik düşüncesinin belirgin etkileri görülmektedir. Ziya Gökalp korporatist düzen yönündeki görüşlerinden ilk defa, 1915 yılı başlarında, ‘İslam Mecmuası’nda bahsetmiştir. Durkheim’ın sosyolojisinden etkilenen Gökalp, Fransız sosyologun korporatist eğilimlerini geleneksel Osmanlı lonca sistemiyle sentezlemiştir.320 Durkheim’dan esinlenen “Gökalp’e göre, toplumların evriminde sınıflı toplumları meslek devri izleyecektir. Sınıf devri, siyasal halkçılığın, diğer bir deyişle siyasal demokrasinin egemen olduğu bir dönemdir. Türkiye tarihinde Tanzimat ve Meşrutiyet bu dönemleri simgeler. Meslek devrinde ise siyasal halkçılığın yok edemediği “iktisadî tabakalar” ortadan kaldırılır…” Böylece toplumda, toplumsal halkçılık başat olur.321 Fark edilebileceği gibi, Gökalp’in benimsediği bu toplumsal evrim modelinde, sınıf devri, yani siyasal demokrasinin başat olduğu, ancak sınıfsal

Z. Toprak, “II. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt, Meslek ve Millî İktisat”, a.g.m., 293. Berkes, “halk kitlelerinin ekonomik ‘harsı’ konusunda Gökalp ortaçağcılığa yönelmek zorunda kalır…. esnaf lonca geleneğine döner. Yalnız, bunu Durkheim’ın solidarizminden aldığı ‘mesleki temsil’ görüşü ile modernleştirir.” demektedir. N. Berkes, Türk Düşününde Batı Sorunu, a.g.e., 248. 321 Z. Toprak, “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”, a.g.m., 372.

320

167

kutuplaşmanın da belirgin olduğu kapitalist liberal bir aşamanın varlığı belirtilmekte, bu aşamanın bir başka aşamaya geçilerek aşılacağı beklentisi vurgulanmaktadır. Çağdaşı olan Avrupalı birçok korporatist eğilimli düşünür gibi, Gökalp de liberal kapitalist toplum modelini eleştirmektedir. Gökalp’e göre, çağdaş Batı uygarlığı ve aynı zamanda toplum bilimleri, artık liberal kapitalist toplum modeliyle ve bunun ekonomik ve siyasal örgütlenişiyle özdeş değildir. “Liberalizmin bireyi, piyasa mekanizmasını ve temsili parlamenter demokrasiyi öne çıkaran klasik teorisi artık eskimiş” ve çağdışı kalmıştır.322 Sosyalist ve komünistlerin özel mülkiyeti kaldırmalarını da doğru bulmayan323 Gökalp, bunlar karşısında benimsemiş olduğu dayanışmacılığın “içtimai halkçılık” olduğunu söylemektedir. Buna göre

dayanışmacılık, siyasal demokrasinin siyasal alanda gerçekleştirdiği eşitliği, ekonomik alanda uygulamaya çalışmakta, ekonomik alanda sınıfların (ya da en azından sınıf savaşımlarının) kaldırılmasını amaçlamaktadır. Avrupalı

dayanışmacıların da yaklaşımlarına uygun biçimde, bireycilikle toplumculuk arasında bir çelişki olmadığını savunan Gökalp, her iki kavramı da birbiriyle uzlaştıran dayanışmacılığı benimsemiştir. Gökalp’in düşüncesinde dayanışmacılıktan esinlenen halkçılık “kişi özgürlüğüyle toplumsal adaleti, özel mülkiyetle toplumsal mülkiyeti uzlaştırmayı amaçlar”. Devlet toplumsal hayat içerisinde yer alarak, düzenleyici ve yönlendirici olmalıdır. İşte bundan dolayı da toplumsal mülkiyet zorunlu olmaktadır.324 Ancak toplumsal mülkiyetin zorunlu olması bireysel mülkiyetin reddini gerektirmemektedir. Buna karşılık varlığı kabul edilen bireysel mülkiyetin geçerliliği belli şartlara bağlıdır. Duguit’in belli bir hukuk kuralının
322 323

T. Parla, a.g.e., 56-57. Z. Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Haz. M. Ünlü - Y. Çotuksöken, İstanbul, İnkılâp Kitapevi, 2004, 159. 324 Z. Toprak, “Osmanlı Devleti’nde Uluslaşmanın Toplumsal Boyutu: Solidarizm”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C. 2. İstanbul, İletişim Yayınları, 1985, 378.

168

geçerliliğinin toplumsal dayanışmaya hizmet etmesine bağlı olduğunu ileri sürmesini hatırlatırcasına, Gökalp de özel mülkiyetin toplumsal dayanışmaya yararlı olduğu ölçüde geçerli olduğunu ileri sürmektedir. Toplumsal dayanışmaya yararlı olmayan özel mülkiyet “yasal” sayılmamaktadır. Bireysel mülkiyet toplumsal mülkiyetle birlikte ele alınmalıdır.325 Böylece Gökalp Avrupa’daki çağdaşı olan

dayanışmacıların yaptığı gibi, bireysel mülkiyeti kabul ederek kapitalizmin dışına çıkmamakta, toplumsal dayanışmaya zarar verebilecek olan özel mülkiyeti yasal saymayarak kapitalist sisteme sınırlama getirmekte, toplumsal mülkiyeti kabul ederek de devlet müdahalesi aracılığıyla kapitalist ekonomiyi düzenleyici mekanizmaları devreye sokmaktadır. Gökalp benimsemiş olduğu dayanışmacılığın, Türkler için de en iyi sistem olduğunu söylemekte, bunu da tarihsel ve kültürel gerekçelerle temellendirmektedir. Gökalp’e göre “Türkler, özgürlük ve bağımsızlığı sevdikleri için, ortaklıkçı (iştirakçi-komünist) olamazlar. Fakat eşitliği sevdiklerinden bireyci de kalamazlar. Türk kültürüne en uygun olan dizge solidarizm, yani dayanışmacılıktır

(tesanütçülük)”.326

Durkheim’ın, sanayi toplumunun gelişmesiyle eski yapının

giderek gücünü kaybettiği, bölgesel ayrımların önemsizleştiği, yan yana konulmuş bölgelerden oluşan toplumlar yerine geniş bir ulusal korporasyon sistemi oluşturulması gerektiği yönündeki görüşlerinden esinlenen Gökalp, Türk

toplumunun evrimini bu modele uygun olarak görmüştür. Gökalp “Türk ulusunun camia toplum (camiavî cemiyet) türüne mensup olduğunu, gelecekte korporatif toplumlar (hey’î cemiyet) arasında yer alacağını savun(maktadır). Camia toplum, kentlerde toplumsal işbölümü sonucu esnaf korporasyonlarından oluşmuş, yerel
325 326

Z. Gökalp, a.g.e., 159. Z. Gökalp, a.g.e., 159.

169

derebeylerin egemenliğinden kurtularak kendi kendini yönetmeye başlamış, aynı zamanda derebeyine karşı merkezi otoriteyle birleşmiş bir ‘millet’ türüdür. Korporatif toplum türünde ise toplumsal yapı başkentte ulusal nitelikte, hiyerarşik biçimlerde örgütlenmiş esnaf korporasyonlarından oluşur.” Gökalp’in düşüncesinde “Her iki toplum modeli de loncalar üzerine kurulmuştur. Ancak camia toplumunda loncaların etkinliği yöreseldir. Bunların eylem alanı camia ile sınırlıdır.” Korporatif toplumlarda ise korporasyonların etkinliği yerel düzeyden çıkmış, ulusal düzeyde bir kapsayıcılığa ulaşmıştır.327 Kısaca Gökalp’e göre, dayanışmacılık hem Türk toplumuna en uygun sistemdir, hem de zaten benimsemiş olduğu toplumsal evrim modeli açısından da, Türk toplumu korporatist bir düzene doğru evrilecektir. Ziya Gökalp, sosyolojik açıdan toplumu çözümlerken, dayanışmacı görüşün esinlenmiş olduğu organizmacı toplum görüşünü benimsemiştir. Bu doğrultuda Gökalp, üç tür toplumsal grup bulunduğunu dile getirmektedir. Bu gruplar: “Aile toplulukları, siyasal topluluklar, uğraş (meslek) toplulukları(dır). Bunlar arasında en önemli olan siyasal topluluklardır. Çünkü siyasal bir topluluk, kendi başına yaşayan bağımsız ya da yarı bağımsız bir kuruluştur. Aile topluluklarıyla uğraş toplulukları ise, bu kuruluşların parçaları, bölümleri niteliğindedir. Yani, siyasal topluluklar birer toplumsal organizmadır; aile toplulukları bu organizmanın hücreleri, uğraş toplulukları da organları gibidir. Bundan dolayıdır ki, aile ve uğraş topluluklarına ikincil topluluklar adı verilir”.328 Bu alıntıdan da anlaşılacağı gibi Gökalp, her bir parçanın bir diğerinin varlığı için gerekli olduğu, parçalar arasıdaki uyumun, işbirliğinin ve dayanışmanın bütünün varlığını sağlayabileceğini savunan

organizmacı toplum anlayışını benimsemiştir.
327 328

Z. Toprak, “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”, a.g.m., 372. Z. Gökalp, a.g.e., 72.

170

Gökalp organizmacı toplum anlayışı doğrultusunda, her ulusun toplumsal işbölümüne bağlı olarak çeşitli meslek kollarına ayrıldığını belirtmektedir. “Mühendisler, doktorlar, müzisyenler, ressamlar, öğretmenler, yazarlar, askerler, avukatlar, tüccarlar, çiftçiler, fabrikatörler, demirciler, marangozlar, dokumacılar, terziler, değirmenciler, fırıncılar, kasaplar, bakkallar v.b. Bu topluluklar birbirine gereklidirler ve gereksinim duyarlar. Birbirlerine yaptıkları hizmetler, buna karşı duydukları gereksinimler bir tür dayanışma değil midir?”.329 Gökalp, bahsettiği bu uğraş ya da meslek alanları arasındaki dayanışmanın güçlenmesi için, söz konusu uğraş topluluklarının bütün ülkeyi kapsayan ulusal örgütler biçiminde örgütlenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.330 Gökalp’in bahsettiği mesleki örgütlenme eski dönemlerde yerel bir nitelik taşımaktaydı. Her kentin esnaf loncaları (uğraş dernekleri) kendine özgüydü. Düşünürün “bucak ekonomisi” dönemi olarak adlandırdığı bu dönemde loncalar yararlı işlevleri yerine getirmelerine karşın, bucak ekonomisinden ulus ekonomisine geçildiğinde bu loncalar yararlı olmak yerine zararlı olmaya başlamışlardır. Bunlar yerine, ulusal ekonomi döneminde, ulusal loncaların kurulması gerekmektedir. Öyleyse merkezleri, devlet merkezinde olmak üzere ulusal meslek dernekleri kurulmalıdır. Örneğin belli bir meslek dalında uğraşanlar, her kentte kendi meslek dallarının derneğini kurmalıdırlar. Bu derneğin başına da, eski loncaların yönetiminde olduğu gibi bir şeyh ya da kethüda değil, genel yazman geçirilmelidir. “Her kentte bütün derneklerin delegelerinden bir merkez kurulu kurarak buna İş Borsası adını vermeli”dir. Bu borsanın görevi o kentteki tüm derneklerin ortak işlerini görmek ve o kentin ekonomik yaşamını düzenlemek olmalıdır. Yerel düzeydeki bu örgütlenmenin yanı sıra, ulusal düzeyde
329 330

Z. Gökalp, a.g.e., 83. Z. Gökalp, a.g.e., 83-84.

171

de örgütlenmeye gidilmelidir. Yine belli bir meslek dalında uğraşanlar, her kentte kendi dallarıyla ilgili dernekleri kurulduktan sonra, bunlar arasında bir birlik (federasyon) kurulmalı ve başkentte o meslek dalının federasyon genel merkezi olmalıdır. Buna koşut olarak başkentte, bu genel merkezlerin seçtikleri temsilciler toplanarak, bir tür dernekler üst birliği (konfederasyon) kurarak, bu konfederasyonun genel kurul üyelerini seçmelidirler. Böylece tüm meslek kuruluşları, düzenli bir ordu gibi birleşebilirler.331 Sonuç olarak “Gökalp, ekonomik gelişimin son evresi olarak gördüğü “milli iktisat” dönemini ulusal düzeyde örgütlenmiş esnaf korporasyolarının yönetimiyle noktalar. Milli iktisatta, cemaat ile şehir ekonomileri kaynaşır. Oluşturulacak bir “milli iktisat nezareti”, ulusun bir ekonomik organizmaya (uzviyeti iktisadiye) dönüşümünü sağlayacaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için nezaret, esnaf korporasyonlarını şehir düzeyinden çıkararak millet düzeyinde örgütleyecektir”.332 Anlaşılacağı üzere Gökalp’in önerdiği korporatist örgütlenme yerel düzeyden yani yatay düzlemden başlayarak, ulusal düzeye yani dikey düzleme yönelen bir modeldir. Bu modelin ünlü sosyolog Durkheim’ın dile getirdiği korporatist örgütlenme modeliyle olan benzerliği dikkat çekmektedir. Gökalp’in bu korporatist örgütlenmesinin siyasal alana yönelik yansımaları, yani korporatist temsil yönü de bulunmaktadır. Gökalp’in düşüncesinde millet meclisi karma korporatist temsil modelindedir. Bu mecliste siyasal temsilin yanı sıra korporatist temsil de gerçekleştirilecektir. Siyasal temsil için yerel düzeyden temsilciler genel seçimle meclise gelirlerken, korporatist temsil için temsilciler, iş

331 332

Z. Gökalp, a.g.e., 137-138. Z. Toprak, “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”, a.g.m., 372.

172

bölümü esasına dayanarak kurulan mesleki gruplar tarafından (konfederasyon tarafından) seçilirler.333 Gökalp’in düşünceleri korporatist örgütlenme modelinin yanı sıra, döneminin Avrupalı korporatist düşünürlerinin de önemle üzerinde durduğu belli bir ahlak anlayışını, “meslek ahlakı”nı da içermektedir. Daha önce Durkheim ve Duguit’nin görüşlerinin ele alındığı bölümde değinilen meslek ahlakı, korporatist örgütlenmenin ayrılamaz manevi yönünü oluşturmakta ve Gökalp açısından da büyük önem taşımaktadır. Gökalp ulusal dayanışmayı güçlendirmek için meslek ahlakının da güçlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu bağlamda korporatist örgütlenmenin gerçekleştirilmesi, Gökalp’in önemle üzerinde durduğu meslek ahlakına bir yaptırım gücü sağlayacaktır.334 Ziya Gökalp’in dayanışmacı düşünceleri, onun milliyetçilik, halkçılık ve devletçilik ile ilgili düşünceleri açısından da belirleyici olmuştur. Cumhuriyetin tek parti döneminde de büyük önem taşıyacak olan bu üç ilkenin, Gökalp’in sadece dayanışmacı düşüncesi bağlamında kısaca incelenmesi yerinde olacaktır. Gökalp’in benimsemiş olduğu toplumsal dayanışmanın güçlenmesi için öncelikle işbölümünün ortak bilinci olan bir toplumda ortaya çıkması gerekmektedir. Farklı milletler ve dolayısıyla da ortak bilinci bulunmayan toplumlar arasındaki işbölümü, Gökalp’e göre gerçek işbölümü değildir.335 Ortak bilinçle Türklük bilincini kasteden Gökalp’in dayanışmacı düşüncesi milliyetçilik anlayışıyla bütünleşmektedir. Toplumsal işbölümünün sürmesi için toplumsal dayanışma
Z. Toprak, “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”, a.g.m., 376. Z. Gökalp, a.g.e., 83 ve 138. Çünkü Gökalp’e göre Türkiye’de henüz meslek topluluklarına özgü ahlak anlayışının hiçbir yaptırım gücü bulunmamaktadır. İnsanlar kendi işlerini yaptırdıkları meslek sahiplerini denetleyemese de, meslek toplulukları kendi üyelerini denetleyebilirler. Böyle bir denetleme için, her meslek kendi üyeleri için bir tüzük hazırlar ve bir onur kurulu kurar. Tüzük meslek ahlakının kurallarını ortaya koyar. Onur kurulu da bu kuralların yürütülmesini ve denetimini sağlar. Z. Gökalp, a.g.e. 138. 335 Z. Gökalp, a.g.e., 83.
334 333

173

gerekmektedir. Söz konusu dayanışma da “içtimaî mefkûre”nin, bir başka deyişle toplumsal ülkünün oluşması ile sağlanabilir. Artık İmparatorluğun son dönemlerinde bu bilinç, Türklük bilinci ve buna koşut olarak da “millî iktisat mefkûresi” doğmaya başlamıştır.336 Böylece Gökalp’in düşüncesinde milliyetçilik, halkçılıkla da bütünleşmektedir. Gökalp’e göre Türkçülüğün temeli, halkçılık ve milliyetçilik mefkûreleridir. Toplumsal evrimin çeşitli aşamalarında halkçılıkla milliyetçiliğin bir arada görüldüğünü savunan Gökalp, halkçılıkla milliyetçilik arasında sıkı bir dayanışma olduğunu belirtir. Gökalp’e göre her iki kavram da aynı düşüncenin, eşitlik ülküsünün (musavat mefkûresi) iki farklı yansımasıdır. Toplumun içsel eşitliğini, bir başka deyişle dâhili musavatını halkçılık; dışsal eşitliğini, bir başka deyişle harici musavatını milliyetçilik sağlar. Bir toplumda sınıfların bulunması içsel eşitliğin bulunmadığının göstergesidir. Bu nedenle Türkçülüğün dayanak

noktalarından biri olan halkçılık sınıf farklılıklarını ortadan kaldırarak, toplumun farklı kesimlerini yalnızca işbölümünün doğurduğu meslek gruplarına indirger. Bu bağlamda Gökalp halkçılığı şöyle formüle eder: “Sınıf yok, meslek var”. Anlaşılacağı üzere Gökalp’in kurguladığı milli devlet modeli, meslek gruplarından oluşan bir devlettir. Yani korporatist bir devlettir.337

İ. Tekeli, “Türkiye’de Halkçılık”, a.g.m., 1930. Z. Toprak, “II. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt, Meslek ve Millî İktisat”, a.g.m., 297. Özellikle II. Meşrutiyet döneminin koşulları göz önünde tutulduğunda Ziya Gökalp’in düşüncesinde halkçılığın sınıfsal boyutlarının ortadan kalktığı, Türkçülüğe ve milliyetçiliğe indirgendiği belirtilmektedir. Bu durum dönemin Osmanlı İmparatorluğu’nun sosyo-ekonomik koşullarıyla örtüşmektedir. O dönemde İmparatorluk bir yarı sömürge durumundadır. Ekonomiyi denetleyen güçler ve hâkim sınıflar, yabancılar ve onlara eklemlenmiş olan azınlık kesimdir. Kaybeden kesim ise genellikle Türklerdir. Bu durumda temel sınıfsal çelişki ile ulusal gruplar arasındaki çelişki örtüşmektedir. Öyleyse halkçılığın sınıfsal içeriğini milliyetçiliğe indirgemek olanaklı hale gelmektedir. Böylece milli ekonomi, milli tüccar, milli burjuva yaratmak, gerçekleştirilmek istenen bir amaç haline gelmektedir. Zaten I. Dünya Savaşı’nın beraberinde getirdiği koşullar İttihat ve Terakkicilere bu amacı gerçekleştirme yönünde girişimde bulunma olanağı tanımıştır. Ancak bu durum Gökalp’in düşüncesinde halkçılığın sürekli olarak milliyetçiliğe indirgendiği anlamına gelmemelidir. Gökalp, I. Dünya Savaşı dönemi boyunca izlenen milli tüccar ve milli burjuvazi yaratma politikalarının neden olduğu eşitsizliklere bağlı olarak toplum içerisinde ortaya çıkan huzursuzlukları fark etmiştir. Bunlara duyarsız kalamayan Gökalp, spekülatif kazançlara karşı çıkarak,
337

336

.g. Z.174 Halkçılıkla milliyetçilik arasında sıkı bir dayanışma olduğunu belirten Gökalp. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt. 339 Z. 290.e. toplumsal adaleti gerçekleştirmek için.G. Böylece Cumhuriyetin ilk yıllarına gelindiğinde Gökalp’in halkçılığında yeni bir boyut.G. 63. Batı iktisatçıları ve toplum bilimcileri arasında yaygın kullanımı olan ‘artık değer’den yola çıkar.. Şaylan. 338 İ. Gökalp için yetersiz kalmaktadır.g. İ. Ancak Gökalp’in halkçılık düşüncesi. Elbetteki bu dönüşümde. Tekeli . Toplumsal adaletin gerçekleşmesi uğruna bu gelirle ‘mağdur sınıflar’ sefaletten kurtarılacak. ilk zamanlarda sınıfsal bir içeriği olmayan halkçılık düşüncesini ulusalcılığa indirgemiştir.339 toplumsal faaliyetlerden doğan fazla temettülerin. eşitlikçi bir toplumun oluşturulmasına yönelmiştir. a. topluma geri dönmesi gerektiğini savunmuştur.. izlenen milli iktisat siyasasının ürettiği toplumsal eşitsizlikler ve huzursuzluklar önemli rol oynamıştır. “ Gökalp. Fransızca ‘plus value’nün o günkü Türkçesidir. Toplumsal mülkiyetle birlikte kamu girişimlerinden (cemiyetin teşebbüslerinden) doğacak artık değerler topluma mal edilecektir.m. Gökalp.g. Toprak. Toplumsal hayata katılmasını istediği devletin. Meslek ve Millî İktisat”. Liberalizmin savunduğu “jandarma devlet” ya da “gece bekçisi devlet” kavramları. Şaylan.. a. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Böylece Gökalp’in düşünce sisteminde halkçılık ve devletçilik birbirlerini tamamlayan unsurlar olmuştur. “toplumun bir özverisi ya da çabası sonucunda oluşan ve bireylerin hiçbir emeğinden oluşmayan artık-değerler toplumundur” demektedir. a.m. 159. eşitlik önem kazanmaya başlamıştır.338 Gerçekten de Gökalp’in dayanışmacılığı sosyal devlet politikalarını benimsemiştir. Bu doğrultuda Gökalp. “II.g. sınıf farklılıklarını törpülemek için devletçiliği önermektedir. . 62. düzenleyici ve yönlendirici olabilmesi için de toplumsal mülkiyet olgusu kaçınılmaz olmaktadır. Tekeli . ‘Fazla tamettü’. Gökalp. a. bu kesitin geleceği güvence altına alınacaktır”. sonradan sınıf farklılıklarının törpülendiği.m.

43. Fütüvvet ilkesine dayanan zaviyeler olarak kurulmuşlardır. boyunca zayıflayarak çökmeye başlamıştır. a. Anadolu Selçukluları’nın son zamanlarında Ahiler tarikatı. Modern Türkiye’nin Oluşumu. Y. İMPARATORLUK DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’İN İLK YILLARINA KORPORATİF UYGULAMALAR Anadolu toprakları üzerinde egemen olan Anadolu Selçukluları ve Osmanlı İmparatorluğu gibi Türk devletlerinde.e. İmparatorluğu genişleyen dünya pazarında özümlemesi ya da bir başka açıdan bakıldığında İmparatorluğu yarı sömürgesi durumuna getirmesi süreciyle ilintilidir. kapitalistleşmiş Avrupa ülkelerinin kendi iç dinamiklerinin bir sonucu olarak ortadan kalkarken.340 Anadolu toprakları üzerinde yüzyıllar boyunca varlığını sürdüren bu geleneksel mesleki örgütlenme. lonca sistemi yıpratılmıştır.175 2. “Fütüvvet” kelimesinin sözlük anlamı “babayiğitlik”tir. yüzyılda İmparatorluğu giderek Avrupa’nın yarı sömürgesi durumuna getirebilecek olan çeşitli gelişmeler. Bu “dünyada ve ahirette halkı kendi özünden üstün ve önce tutmak” anlamına gelmektedir.. 19. Osmanlılar dönemindeki esnaf loncaları ve kethüdalıkları da. Avrupa’da olduğu gibi mesleki örgütlenme yani lonca örgütlenmesi var olmuştur. Gökalp.g. 1995. bu kendisinden önceki Ahiler örgütünün bir uzantısıdır. . 137. kendi ürünlerine dış pazar arayan kapitalist Avrupa devletlerinin. Osmanlı İmparatorluğu’nda lonca sisteminin çökmesi. örneğin 1838 tarihli İngiliz-Osmanlı ticaret anlaşması. Osmanlı İmparatorluğu’ndaki 340 341 Z.341 Avrupa’da lonca örgütlenmesi. Alogan. Ahmad. İstanbul. özellikle 19. Sarmal Yayınevi. F. korumacılığı ortadan kaldırmış. meslek örgütleri. yabancı tüccarların iç ticarete doğrudan katılmalarına izin vermiş. böylece zayıflamakta olan zanaatlara ağır darbe indirilmiş. Çev.

meslek örgütü olmaları ve mesleki çıkarları gözetmeleri dışında korporatist bir nitelik taşımamaktadırlar.D. Avusturya-Macaristan. geleneksel mesleki örgütlenme sistemi olan loncalar çözülürken. yüzyılın ikinci yarısında gündeme gelmiştir. Yunanistan. 87-93. 1870 yılından itibaren. Türkiye’de Ekonomi ve Toplum (1908-1950) Milli İktisat-Milli Burjuvazi. o dönemde ulusal bir 342 Z.. Kaldı ki yerli ticaret odaları da korporatist ideoloji doğrultusunda bir amaç gütmemiş. ulusal bir korporatist yapının parçası sayılmamaktadırlar. Toprak. yani imparatorluğun Avrupa kapitalizmince yarı sömürge durumuna getirilmesiyle yıkılmaya başlamıştır. Sonrasında dış ticaretin önem kazanmasıyla beraber.g. Bu bağlamda göze çarpan meslek örgütleri. a. İngiltere. ve Rusya. Zaten bu ticaret odalarının bir kısmı yabancılara ait mesleki çıkar örgütü olduklarından. Yerli ticaret odası olan Dersaadet Ticaret Odası ise 1882’de faaliyete geçmişti. .e. ticaret odalarıdır. 16. Dış ticaret odalarının amacı ülke ürünlerine pazar bulmak ve dış ticaretle uğraşan tüccara kurumsal destek sağlamaktı. 19. Osmanlı İmparatorluğu’nda ticaret odalarını açan ülkelerdi.342 Ancak 19. modern anlamda mesleki örgütlenmeler de filizlenmeye başlamıştır. Fransa. Hollanda. yüzyılda kurulmaya başlanan bu yerli ve yabancı ticaret odaları kapitalist çağa özgü modern meslek örgütleri olmalarına karşın.B. Batı’da ticaret odaları. İtalya. yüzyılda yavaş yavaş Avrupa kapitalizmine eklemlenmeye başlayan Osmanlı İmparatorluğu’nda. Osmanlı İmparatorluğu’nda ise iç ve dış ticaretin gelişimine hizmet eden ticaret odalarının kurulma girişimi 19. yüzyılın başlarından itibaren etkinlik göstermeye başlamış olan ve bölgenin ticaretle uğraşanlarını bir araya getiren meslek kuruluşlarıydı. önce yabancıların açtıkları ticaret odaları İmparatorlukta faaliyete geçmiştir. dış ülkelerde yerleşik tüccarlar bir araya gelerek dış ticaret odalarını kurmaya başlamışlardır. A.176 lonca örgütlenmesi daha çok dış dinamiklerin etkisiyle.

343 . Meslek ve Millî İktisat”. İstanbul’da elli esnaf cemiyeti kurulmuş. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt. Dünya Savaşı’nın ilk yılına kadar. Anadolu’ya yönelen. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinden Cumhuriyet’in 1930’lu yıllarına kadar uzanan süreç içerisinde korporatif olarak nitelendirilebilecek gelişme veya girişimler. Balkan Savaşı sonunda Selanik’in elden çıkmasıyla. 292.g. Meşrutiyet ile beraber geleneksel Osmanlı zanaatı kökten dönüşümlere uğramıştır. bir üst düzeyde kurulan Esnaflar Cemiyeti’nin bünyesinde toplanmıştır. Şehremaneti denetimi ve cemiyet çatısı altında örgütlenmiştir. söz konusu esnaf cemiyetleri.177 kapitalist ekonomi söz konusu olmadığından. böylece İttihat ve Terakki iktidarı “Müslümanı gözeten.. 371. küçük üreticiliğin çağdaşlaştırılması amaçlanmıştır. Bundan sonra ülke ekonomisi yönlendirilecek. Bu talimatname doğrultusunda küçük esnaf. Z. Türk’e ayrıcalık tanınacaktır”. 25 Şubat 1910 tarihli “Esnaf Cemiyetleri Talimatnamesi” ile kethüdaların görevlerine son verilmiştir. İstanbul’a yerleşmiştir. “II. Kör Ali İhsan Bey’in mesleki temsil programı ve İzmir İktisat Kongresi’nin toplanmasıdır. Bu bağlamda lonca örgütleri kaldırılmış. “Müslüman kayrılacak.343 Balkan Savaşı’nın çıkmasıyla beraber tüm unsurlarla İmparatorluğu bir arada tutma özlemleri uygulanamaz olmuş.m. a.m. ve Z. Bu talimatnamenin yayınlanışından I. İttihat ve Terakki’nin esnaf cemiyetlerini örgütlemesi. a) İttihat ve Terakki ve Esnaf Cemiyetleri Osmanlı İmparatorluğu’nda II. a. sistematik korporatist örgütlenme ve ilişki biçimlerini geliştirememişlerdir. Toprak.. Toprak. Türk’ü ön plana alan” bir ekonomi politikasına yönelmiştir. İlk olarak Selanik’te kurulan İttihat ve Terakki. 20. “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”.g.

344 . Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt. Esnaf karşısında İstanbul tüccarı kozmopolittir ve İttihat ve Terakki’nin benimsediği ‘milli iktisat’ politikasıyla bağdaşmamaktadır. İttihat ve Terakki Osmanlı esnaf geleneğini çağdaşlaştırarak tekrar canlandırmaya çalışmış.178 İstanbul’da dayanabileceği bir taban arayan İttihat ve Terakki bu kentte önemli bir konuma ve ağırlığa sahip olan esnaf kesimi ile bağlantı kurmuştur. Meşrutiyet yılları boyunca İttihat ve Terakki benimsemiş olduğu uluslaşma süreciyle. Cemiyetlerin başına İttihatçı kâhyalar atanmış. esnaf örgütlerinin tarihsel gelişimiyle yakından ilgilenmiştir. İttihat ve Terakki genel merkez üyesi Ziya Gökalp.e. Toprak. ilişki kurduğu esnaf örgütleri arasında uyumlu bir bağ kurmaya çalışmıştır. Böylece İttihat ve Terakki giderek Müslümanlaşmış ve esnaftan yana ağırlığını koymuştur.. Esnaf örgütlerinin evrimi ve Ahi kurumlarının incelenmesi için Ankara’ya araştırmacı yollanmıştır..m. İttihat ve Terakki’nin esnaf cemiyetleri ile kurduğu bağ o derece organiktir ki. a. 1910 yılında kabul edilen Esnaf Cemiyetleri Talimatnamesi ile kurulan esnaf cemiyetleri giderek korporatif bir yapı kazanmaya başlamıştır. Meslek ve Millî İktisat”. İttihat ve Terakki kısa sürede çeşitli esnaf gruplarını kontrolü altına almış. 292-293. İttihat ve Terakki’nin özellikle İstanbul örgütü uzun süreler boyunca esnaf cemiyetlerine dayanmıştır. Toprak.g. İttihat ve Terakki I.g. Tüm II. İttihat ve Terakki için gereken fedailer esnaf arasından seçilmiştir. Türkiye’de Ekonomi ve Toplum (1908-1950) Milli İktisat-Milli Burjuvazi. Zaten İstanbul’da ekonomik faaliyetlerin yürütülmesi esnafla iletişimi gerektirmektedir. a. Esnaf cemiyetleriyle İttihat ve Terakki arasında organik bağ kurulmuştur. Dünya Savaşı yıllarında İstanbul’un temel kaygısı olan gıda sorununu bu cemiyetler aracılığıyla çözmüştür. ve Z. bu bağlamda da Ahilik ve Fütüvvet üzerine eğilmiştir. 4-5.344 Z. “II.

19. Bu bağlamda Toprak’ın belirttiği gibi gerek Türk ulusçuluğunun gelişiminde. benimsenen milli iktisat politikası da Müller’den Schmoller’e uzanan romantik Alman iktisat geleneği’nden esinlenmiştir. İttihat ve Terakki milli iktisat politikası doğrultusunda devlet müdahaleleriyle ekonomik yaşamı dönüştürmeye girişerek Müslüman Türk kesimin önünü açmaya çalışmış.345 345 Z. Müller ve List gibi düşünürlerin etkisiyle. bu örgütlerle sistematik-organik bir ilişki kurması. Toprak. liberal ekonomik kurama ters düşen. İttihatçıların ulus modelini Alman Romantizmi’ndeki bu organik bütünsellik oluşturmuş. kooperatifler aracılığıyla ticari faaliyetlerin yabancı ve gayrimüslim kesimlerden alınarak Müslüman Türk kesimlere devredilmesi planlanmıştır. Fichte. a. benimsemiş olduğu korporatif-organik öğeler içeren ekonomi politikasıyla da tutarlıdır.g. devletin bir organizmaya benzetilerek bütünsellik içerisinde görüldüğü. Gentz. İmparatorlukta Müslüman kesimin liberal ekonomik politikalardan darbe yiyerek çöküşü. I. İttihat ve Terakki ulusal bankacılığa yönelerek. taşrada Müslüman Türk eşrafı milli . Türkiye’de Ekonomi ve Toplum (1908-1950) Milli İktisat-Milli Burjuvazi. Dünya Savaşı yıllarında piyasanın millileştirilmesi amacı güdülmüş. dışa kapalı ulusal bir ekonomik yapı ortaya atılmıştır.179 İttihat ve Terakki’nin kendisine toplumsal taban bulmak amacıyla esnafa yönelmesi ve bu meslek grubunu korporatizan olarak adlandırılabilecek bir biçimde örgütleyerek. Osmanlı Bankası’nın yerini alacak bir devlet bankasının temellerini atmış.e. onları teşvik etmiştir. 4 ve 67. Batı kapitalizminin İmparatorluğu liberal ekonomik politikalar doğrultusunda yarı sömürge durumuna getirmesine tepki olarak “milli iktisat” politikası gündeme gelmiştir. Böylece milli iktisat politikası doğrultusunda devlet ekonomik yaşama doğrudan katılmıştır. kredi ve satış kooperatifleri kurarak Müslüman Türk üretici ve tüccarı örgütlemiş. İttihat ve Terakki’nin taşra örgütleri. piyasayı denetiminde bulunduran alıcı sendikaların karşısına tek satıcı olarak çıkmalarını sağalmıştır. gerekse de Türk ulusçuluğunun ekonomik boyutu olan milli iktisat politikasının oluşmasında organik bütünselliği vurgulayan Alman Romantizmi’nin önemli etkileri olmuştur. yüzyılın başlarında İngiltere ve Fransa’ya oranla geri bir ekonomik yapıya sahip olan Almanya’da.. Türk milliyetçiliğinin ekonomik alanda liberalizm karşıtı öğeler içermesine yol açmıştır.

. Toprak. ticarette ve zanaatta gayrimüslimlerin gerisinde bulunan Müslüman kesime. ticarete atılması.. Yine bu doğrultuda İttihatçılar. uluslaşma sürecine yeni girmeye başlamış ve dağılmakta olan bir imparatorlukta sınıfsal çelişkilerle de örtüşen ama asıl olarak etnik ve dinsel biçimde kendisini hissettiren ulusal bir çelişkidir. Ancak o dönemde İmparatorlukta başat olan çelişki.g. sadece korporatif ya da korporatizan bir uygulama olarak değerlendirmek gerekmektedir.e. Sermaye birikimi gerçekleştirmek amacına yönelik olarak her alanda Müslüman’ı Gayrimüslime karşı desteklemiş.” Z. belli bir zanaatla uğraşması. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru İttihat ve Terakki içerisindeki bir grup tarafından siyasal bir örgütlenme biçimi olarak savunulmuştur. korporatist bir çözümü gerektirecek ulus içi sınıfsal bir çelişki değil. korporatist bir sistemin parçası olarak değil. Z. gerekse de bu girişimlerinin temelini oluşturan ve milli iktisat olarak adlandırılan ekonomi politikasında. a. a. 7. korporatist düşünceyi ve uygulamaları dışlamamaktadır. girişimci olması tavsiye edilmiştir. devlete kapılanma isteğini bir kenara bırakarak. korporatif/organik bir takım unsurlar bulunmasına rağmen. Bu durumda İttihat ve Terakki’nin esnaf cemiyetlerini örgütleme girişimini. ilk olarak I. Korporatist bir meclis düzenini banka kurmaya teşvik etmiştir. . Toprak. Türkiye’de Ekonomi ve Toplum (1908-1950) Milli İktisat-Milli Burjuvazi. uluslaşma korporatistleşmenin önünde yer almaktadır.180 İttihat ve Terakki’nin gerek İstanbul’da esnafı örgütlemesinde olduğu gibi çeşitli meslek dallarını örgütleme girişiminde.g. asıl olarak ulusal bir devletin ve ekonomik yapının oluşturulmasıdır. Şüphesiz ki İttihat ve Terakki içerisinde daha önce değinildiği gibi korporatizmi savunanlar bulunmaktadır ve benimsenen milli iktisat politikasının düşünsel yönü ve gerektirdiği uygulamalar. tüccarı şirketlerde örgütleyerek ‘milli ticaret”in doğuşuna ortam hazırlamıştı. esnafı. 68. “…’milli’ şirketlerin kuruluşuna fiilen ön ayak olmuş. güdülen amaç korporatif bir düzenin kurulması değil.e. b) Kör Ali İhsan Bey ve Mesleki Temsil Programı Türkiye’de mesleki temsil olarak bilinen korporatist düşünce. Türkiye’de “Milli İktisat” 1908-1918. üreticiyi. Dolayısıyla da siyasaların belirlenmesinde.

toplumsal sınıflar yadsınmakta. a. Bu doğrultuda iş kollarını kendi içinde ayrı ayrı örgütlemek. 258. “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”.m.m. Kansu. aynı iş kolunda çalışan işçi ve işvereni aynı çatı altında toplayarak. Ali İhsan Bey programında aynen Gökalp’in halkçılık anlayışında olduğu gibi. 349 Z. İ.Mesleki Programı”. İstanbul. I. uzlaşma ve dayanışma ön plana çıkarılmalı. çıkarların çok partili sistemlerde olduğu gibi serbestçe temsil edilmesinin ve kamuoyu önünde çatışmaya girmesinin sağlandığı düzen yadsınmaktaydı. mesleki çıkarlarını uzlaşma anlayışı içerisinde korumak gerekmekteydi. bireysel ve sınıfsal çıkarların yadsındığı bir korporatist düzende çok partili yaşama izin vermeyen bir sistem kurulmalıydı. a. Kansu.348 Toprak’ın da belirttiği gibi. Tekeli .346 Ali İhsan Bey’in mesleki temsil programının içeriği neydi?347 Bu mesleki temsil programında Batı’daki korporatist görüşlerden esinlenilerek. Çıkar çatışmalarını reddeden bu korporatist görüş doğrultusunda. Dünya Savaşı boyunca esnaf derneklerini örgütleyerek geçirdiği hareketli siyasal yaşamının etkileri bulunmaktadır. 1977.g. 347 346 . 16. a. sınıflar yerine meslek grupları konulmakta.m. Ali İhsan Bey’in Mesleki Temsil Programı(Temsil-i Meslekî Programı)’nın tam metni için bakınız. “(Kör) Ali İhsan (İloğlu) Bey ve Temsili . dayanışmacı görüş benimsenmekte ve iktidar siyasal alanda korporatist temsile dayandırılmaktaydı.. Bu program büyük oranda esnafın özlemleri doğrultusunda bir bakış A.181 öngören mesleki temsil düşüncesi İttihat ve Terakki içerisinde ilk olarak (Kör) Ali İhsan Bey (İloğlu) tarafından dile getirildiğinde parti yöneticilerince değerlendirilmeye layık bulunmamış ve Ali İhsan Bey parti yönetimince dışlanmıştır. “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”.S. 258. toplumun sınıf çatışmalarıyla bölünmesinin önlenmesi için...g. 345-352. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”. İlkin. 348 A. Toprak.349 Ali İhsan Bey’in mesleki temsil programında.g. İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi Mezunları Derneği Yayını. Atatürk Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Tarihiyle İlgili Sorunlar (1923-1938).

“Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”..Mesleki Programı”. Ali İhsan Bey.350 Gerçekten de Ali İhsan Bey’in mesleki temsil programı siyasi partilerin varlıklarını kabul etmemektedir. İ. Ali İhsan Bey’in mesleki temsil programının kabul edilmesi. 352 İ.m.G. Tekeli . İttihat ve Terakki’nin kendisini yok etmesi anlamına gelmekteydi. a.a. 69-70.g. Karar mekanizmalarında bürokrasi değil. 293-294.S. bir parti programından çok. hem de çatışmaların önüne geçilebilecektir. uzun zamandan beri her şeyin parlamenter bir sistem içinde düzelebileceğini düşünen bir toplumda. devletin anayasası hakkında bir öneri niteliğindedir. a. kısmen de olsa Ali İhsan Bey’in kardeşinin hazırladığı bir notta bulmak olasıdır.. Bunun nedenini. Meslekler arasında çatışma değil uyum bulunduğundan. siyasal alanda bölünmelere yol açtığı düşünülen partilere de gerek kalmayacaktır. Tekeli .m. İlkin.g. Böyle bir sistemin kurulmasıyla.g. 322.. Şaylan. . mesleki faaliyetleri koruyucu kararlar alınabilecek ve hatta ülkede sanayi de gelişebilecektir.Mesleki Programı”. Buna göre 1917 yılının sonuna doğru hazırlanarak İttihat ve Terakki’nin genel merkezine sunulan ve olumsuz tepki alan mesleki temsil programı. İlkin. “(Kör) Ali İhsan (İloğlu) Bey ve Temsili .m. siyasi partilerin kusurlarını taşımayan bir temsil sistemi kurulabilecektir. Bu bakış açısına göre Batı’ya açılma esnaf örgütlerini yıkmıştır.S. Bu nedenle mesleki temsil programı. bu örgütlerin üyeleri yetkili olunca. Mesleki temsil esasının kabul edilmesiyle meslek örgütleri yeniden kurulabilecektir. “(Kör) Ali İhsan (İloğlu) Bey ve Temsili . mesleki temsil yönündeki görüşlerini milli mücadele yıllarında da savunmaya devam etmiştir ve mesleki temsil programı Ekim 1920’de Büyük 350 351 İ. Böylece toplum hem özgür olacak.351 Ali İhsan Bey’in mesleki temsil programı İttihat ve Terakki içerisinde kabul görmemiştir. Tekeli .182 açısına ve kapitalistleşme süreciyle kaybeden küçük girişimcilerin tepkisini dile getiren korporatist bir halkçılık anlayışına sahiptir.352 Ayrıca konuya İttihat ve Terakki açısından bakılırsa. siyasal partileri reddederek oldukça radikal bir reforma gidilmesini savunduğundan kabul edilmemiştir.

encümende. Ali İhsan Bey’in mesleki temsilinin gündeme getirilmesine zemin hazırlamıştır.g.. Toprak. seçimlerde mesleki temsilin uygulanması kabul edilmiştir. Meslek ve Millî İktisat”.m.m. 354 İ. “II.g. Son oylamada. Toprak.m.G.g. Bu meclis toplumda iş bölümünün ve dayanışmanın simgesi olacaktı. Meşrutiyet’te Toplumsal Proje: Tesanüt. Halkçılık programı. serbest meslekler. Ancak meslekçilik zaman zaman gündeme getirilmiştir..354 Büyük Millet Meclisi mesleki temsil esasına dayalı halkçılığı benimsemese ve bunu devlet aygıtına yansıtmasa da.. çiftçiler ve çobanlar. Meclis komisyonunda.. Mustafa Kemal tarafından benimsenmemiştir. “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”. Sonrasında. ve Z.183 Millet Meclisi komisyonunda (özel encümeninde) görüşülerek. Mesleki temsil meclis komisyonunda kabul edilse de. Z. madenciler. Tekeli . a.. tüccarlar. a. denizciler. toplum içerisinde sınıf kavramını gündem dışı Z. Tasarının ilk şekli. “Teşkilâtı Esasiye Encümeni Mahsusu”na havale edilmiştir. Büyük Millet Meclisi’nde sundukları “Halkçılık Programı” da. Hükümet tarafından sunulan halkçılık programı. sanatkârlar. 353 . 68-69. a. 374-376. Ankara’da iki meclisli yapının gereksizliğine inanılmış. o dönem Ankara’daki İttihatçı çevrelerde etkili olan Ali İhsan Bey ve çevresinin mesleki temsil önerisi yönünde değiştirilmiştir. mesleki temsil önerisi reddedilerek genel oy ilkesi benimsenmiştir. Meclisçe hemen kabul edilmemiş.353 Mustafa Kemal ve çevresinin I.m. Ali İhsan Bey programını İstanbul’da hazırlamıştı. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. biri demokratik seçim ilkesiyle oluşturulan.g. sadece meslek temsilcilerinden oluşan meclis önerilmiştir. ırgatlar. 295. Toprak. a. 16-17. öteki de toplumsal ve ekonomik meslek temsilcilerinden kurulan iki meclisli bir yapı öngörmekteydi. memurlar ve askerler olmak üzere toplam dokuz meslek grubu oluşturulmuştur. Şaylan. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”.

355 I. Mesleki temsilin örgütsel yönü üzerinde de değerlendirmeler yapıldığında. işçiler değil. korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden gelişmelerden biri de 1923 yılında toplanan İzmir İktisat Kongresi’dir. a.e. çiftçiler ve zanaatkârlardır. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. Bu durum meclisteki tartışmalara da yansımaktadır. cemiyetlere ve sendikalara kadar değişiklik göstermektedir. İleri sürülen örgütlenme biçimleri Ahilik benzeri kuruluşlardan. 18.g. kongreye katılan toplum 355 356 Z. bu kesimlerin örgütlenmesi üzerine farklı görüşler ileri sürülmekteydi.m. Toprak.. çiftçiler. meslek temsili esasındaki örgütlenme.b. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”.g. İzmir İktisat Kongresi. zanaatkârlar v.356 c) İzmir İktisat Kongresi 1930’lu yıllarda tek parti yönetiminin yerleşmeye başlamasından önce. . Büyük Millet Meclisi’nde Ali İhsan Bey’in mesleki temsil programının zaman zaman çeşitli biçimlerde gündeme getirilmesinden de anlaşılabileceği gibi. 89 ve 95. meclis üyeleri arasında mesleki temsili savunanlar bulunmaktadır. A.. Bu durum ülkenin o dönem içerisinde sahip olduğu sınıfsal yapı ile tutarlı görünmektedir. farklı toplum kesimlerine vurgular yapılmakta. mesleki temsil üzerine yapılan tartışmalarda ortaya atılan görüşler homojen değildir. a. Tartışmalarda ağırlıklı olarak yer alan toplum kesimleri.184 bırakacak meslek grupları görüşü tek parti döneminin toplum felsefesinde ağırlığını korumuştur. tarihsel gelişim süreci içerisinde ortadan kalkan localar ve ahilik kurumuna dayandırılmaktadır. Ücretliler ve bunların mesleki örgütleri tartışmalarda pek yer almamaktadır. Makal. ancak hemen belirtilmelidir ki. Konu üzerine yapılan tartışmalarda.

tüccarlar. ulusal kurtuluş savaşının sona erdiği. 1997. Kongreye katılan kesimler dört grup halinde temsil edilmişlerdir. yeni doğan cumhuriyet devletinin sosyo-ekonomik temelini sağlayacak olan ekonomik faktörleri geliştirmek temel amacına yönelik” olduğunu dile getirmektedir. Kongre. Kongrenin amacı dönemin basınına şu şekilde yansıtılmıştır: “Memleketimizin iktisaden inkişâf ve teâlisi için takip edilecek hatt-ı hareket hakkında İktisat Vekâleti tarafından ciddi ve esaslı bir program tanzimi takarrür etmiştir. Ankara.357 Kongrenin toplanma amacının ise. kısa sürede.g. Atatürk Kültür. 1989. Makal da bu doğrultuda kongrenin amacının “… ulusal bir ekonominin kuruluşunu hızlandırmak ve ülke içinde. Lozan konferansına ara verilen bir dönemde.185 kesimlerinin belirlenme biçimi ve kongrede yapılan konuşmalardaki yaklaşım açısından korporatizm tartışmalarına kaynaklık etmiştir. Afetinan. 202. 358 A. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları. Türkiye İktisat Kongresi 1923.4 Mart 1923 tarihleri arasında toplanmıştır. savaştan yeni çıkmış olan Türkiye’nin ekonomik sorunlarının tartışılması ve kurulmak istenen ulusal ekonominin gelişimi için izlenmesi gereken yolun belirlenmesi olduğu söylenebilir. Makal. Ankara. Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Kongre. Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933. 9. Vekâlet programın tanziminden evvel memleketin bil-umûm iktisat âmillerini bir arada toplayarak Türkiye İktisat Kongresi namı altında büyük bir kongre akdedilmesini münasip görmüştür… Kongre memleketin teşkilât-ı iktisadiyesinin inkişafi esbabını müzakere edecek(tir)… İktisat Kongresinin maksad-ı küşadı esas itibarıyla memleketin muhtelif iktisadî zümrelerinin teâli-yi iktisadiyemiz için tavsiye edecekleri tedabiri öğrenmekten ibarettir”..358 357 Afetinan. parçalanmış olan imparatorluktan geriye kalanlardan yeni bir devletin . İzmir İktisat Kongresi. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. Ökçün. ve A. çiftçiler. A. 17 Şubat . 1-2 ve 4. G. kongreye Türkiye’de ekonomi ile ilgili olan çeşitli grup ve kişilerden oluşan 1135 delege katılmıştır. sanayiciler ve işçilerdir. Bunlar. 1972. 12.İzmir.e. Sermaye Piyasası Kurulu. İzmir İktisat Kongresi. a. İktisat Vekâleti’nin (Ekonomi Bakanlığı) organizasyonu ve daveti ile gerçekleştirilmiş.

. Türk Düşününde Batı Sorunu. Boratav. Ancak kongre cumhuriyetin ilanından önce toplanmıştır.362 Bu doğrultuda Yerasimos da. Ankara. a. ticaret. dış yardım üzerinde hemen hemen hiç durulmamış. ahlakın ıslah edilmesi gerektiği vurgulanmıştır. çiftçi. Boratav. Türkiye İktisat Tarihi 19081985.g. Henüz devletin cumhuriyet olacağı belli değildir.g. diğer gruplarca reddedilse bile. Bu bağlamda kongre gerçekten de ortaya çıkacak devletin sosyo-ekonomik temellerini sağlayacak ekonomik unsurları geliştirmeye yönelik bir çabadır. Milli Mücadele dönemi boyunca Ankara hükümeti ile sağlıklı bağlar kuramamış olan İstanbul ve İzmir’in Türk ve Müslüman sermaye çevrelerinin iktidarla kaynaşmalarına yarayacak önemli bir ilk adım niteliğindedir. ticaret. 34. 12. 1982. kurulacağı bir dönemde. 360 A. Gerçek Yayınevi. yerli ve yabancı sermayeyi ve piyasaya dönük çiftçiyi özendirici.g. 362 K. .e.e. Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985. 361 N. a. tüm gruplarca madde madde oylanması biçiminde olmuştur. 359 K. sanayi ve işçi gruplarının kendi düşüncelerini ekonomik öneriler biçiminde formüle etmeleri ve bunların her birine ait olan önerilerin. Çiftçi. 17. K.. İzmir İktisat Kongresi. a. ekonomik konuların yanı sıra ahlak konusu üzerinde de durularak. Mahmut Esat Bozkurt’un ileri sürdüğü devletçilik fikri ilgi toplamamış. Türkiye’de Devletçilik. “Genel olarak kalkınmacı. bu gelişmelerin uluslararası alanda resmi belgesi sayılabilecek Lozan konferansına ara verildiği bir dönemde toplanmıştır. ekonomik hayatın denetiminin ‘milli’ unsurlara geçmesini kolaylaştırıcı ve ılımlı bir korumacılığı öngören tezlerin ön plana çıktığı … Kongre’ye İstanbul tüccarının sürüklediği ticaret burjuvazisi ile toprak unsurlarının egemen olduğu” belirtilmelidir. öneriyi sunan guruba ait “iktisadi esaslar” belgesinde. 101.186 17 Şubatta toplanan kongrenin çalışma yöntemi. Burjuvazi açısından bakılacak olursa Kongre. sanayi ve işçi gruplarından biri tarafından önerilen maddelerden herhangi biri.361 Kongre çalışmaları sonucunda kabul edilen “iktisadi esaslar” ve kongreye genel olarak hâkim olan atmosferin “milli iktisat” anlayışının temel unsurlarıyla benzerlikler taşıdığı gözlenmiştir.. 34. İstanbul.e. Afetinan. Boratav.359 Kongrede Lozan’da devam etmesi istenen kapitülasyonların ve diğer ekonomik ayrıcalıkların kabul edilemeyeceği dile getirilmiş360. 1998. Berkes. karşı oylar şerh edilerek korunmuştur.

Belge Yayınları. a. 365 K. a.363 Gerçekten de Türkiye’nin 1920’li yıllardaki sosyo-ekonomik yapısı düşünüldüğünde.. İkinci neden ise. Yerasimos. Tüm bu gruplar arasında en az etkinlik göstereni ise işçi grubudur.. kurulmalarını sağlayan burjuvazi ile aynı ilkeleri benimsemişlerdi ve İzmir İktisat Kongresi’ne bu ilkeleri savunmaya gelmişlerdi.g.. a. 211. İstanbul işçilerini temsil eden Umum Amele Birliği. Şaylan.m. 79. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. Çev. B.187 sosyal sınıflar kavramını ifade etmemek için Kongre’ye tüm mesleki zümrelerin çağrıldığını.g.. Konu üzerine yorum yapan çoğu yazar da. A. ama aslında Kongre’de temsil edilenlerin sadece egemen sınıflar olduğunu belirtmektedir. Yerasimos’un egemen sınıflardan kastı büyük (?) ticaret burjuvazisi ile büyük arazi sahipleridir ve Yerasimos bunlara bürokratları da eklemektedir. kongrenin toplanış biçiminde mesleki temsil esasının gözetilmiş olmasıdır. ciddi bir sanayileşme sürecine henüz girememiş bir ülkede sanayi sektörünün ve işçi sınıfının zayıflığı fark edilebilmekte ve Kongre’de ticaret burjuvazisi ve tarım kesiminin etkinliği anlaşılabilmektedir. Hatta Makal. İlki ülkenin sosyo-ekonomik yapısıyla yakından alakalıdır.e. “Belirli bir nicel büyüklüğe ulaşmamış. Boratav.g.g. dönemin ekonomi bakanı Mahmut Esat Bozkurt’un. Makal. Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985. 33.364 İzmir İktisat Kongresi’nin korporatizm tartışmalarına kaynaklık etmesinin bir nedeni. Tekeli .e. “ Bozkurt. 2005. dayanışmacı görüş doğrultusunda ve mesleki temsil esasına uygun biçimde İzmir İktisat Kongresi’ni örgütlediğini belirtmektedir.365 Boratav’ın da belirttiği 363 S. İ. Milli Türk Ticaret Birliği. Kongre’deki bir tüccar temsilcisinin ifadesiyle “tüccarın bir kukla teşkilâtından. a.G. kongrenin düzenleyicisi ve dönemin ekonomi bakanı olan Mahmut Esat Bozkurt’un amacının. a. Yerasimos’un bürokratlardan kastı. Bu birliğin temsilcileri.. S. Kongreye katılan sanayici ve işçi gruplarının temsilcileri olmalıdır. bir paravanadan ibaret”tir. Kuzucuoğlu. K. Yerasimos.e. toplumsal olarak güçsüz ve örgütlülükten tamamıyla uzak bulunan bağımlı çalışanlar kitlesinin taleplerinin Kongreye yeterince yansımaması doğal karşılanmalıdır”. Boratav. yüksek bürokrasi ve mebuslardan derlenmiştir. 364 Bunun iki temel nedeni olduğu gözlenmektedir. Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985. dayanışmacı görüşü benimseyen ve mesleki temsili savunan. Kongre’deki sanayici ve işçi delegeler çoğunlukla resmi kesimden. 33.g.e. 79. K.. Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985. 33.g. Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye III. Kongreye katılacak olan delegeler mesleki temsil esasına göre çağrılmışlardır.e. Makal’ın da belirttiği gibi dönemin toplumsal güç yapısı düşünüldüğünde işçi grubunun zayıflığı şaşırtıcı gelmemektedir.. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. kongrenin mesleki temsil esasına uygun olarak toplanmasından daha öte olduğunu dile getirmektedir. Kongre’de işçi grubu temsilcileri arasında burjuvazi güdümünde delegelerin bulunmasıdır. Kongre’yi mesleki temsil esasına göre oluşturulacak korporatif bir toplumsal . söz konusu dönemde başkentte bulunan sosyalist hareket ve oluşumları köreltmek amacıyla bir Umum Amele Birliği kurmuştu. Boratav. İstanbul. 72. a.

a. delegelerin ‘mesleki temsil’ veya sınıf esasına göre seçilmesi istenmiştir.. 7..e. Biz bu teşkilâtı hayatın yarısı addediyoruz. Makal. Bu sendikaların başında bir heyet-i idaresi bulunacaktır.g. 139.g. 367 Kongre de vurgulanan sınıflar ve meslekler arası işbirliği düşüncesini sadece korporatist düşünceye indirgemek doğru bir yaklaşım olamaz. Ökçün. klüpler. dernekleri. G.e. Ayrıca Mahmut Esat Bozkurt’un Hakimiyet-i Milliye Gazetesi’nde yer alan bir demecinde ise şu sözleri yer almaktaydı: “Kongre memleketin teşkilât-ı iktisadiyesinin inkişafi esbabını müzakere edecek. Mahmut Esat Bozkurt’un İzmir’de yayınlanan Anadolu Gazetesine verdiği demeç bunu doğrular niteliktedir.g. tacir klüpleri. Kongrede yapılan bazı konuşmalarda sınıflar ve meslekler arası işbirliği vurgulanmış367. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. Teşebbüs-ü şahsileri ile yapılacak çok şeyler vardır.188 gibi kongrenin toplanmasından önce. İktisadiyat âmillerimiz oldu. Faraza. kongre çalışmaları sırasında ileri sürülen görüşler ve kongreye hâkim olan düşünsel atmosferdir. birinin amele... amele. Boratav. Ancak kongre çalışmaları sırasında söz konusu altılı gruplaşma yukarda belirtilen dört gruba indirilmiştir. . birlik ve beraberlik ruhu da önemli bir unsurdur ve vurgulanan sınıflar ve meslekler arası işbirliği düşüncesinin. dernekler. Bu suretle muhtelif anasır-ı iktisadiyemizi bu teşkilâta doğru götüreceğiz. birinin tüccar. ve A. Ökçün. “…Harpten en yorgun çıkan iktisadiyatımız oldu. meslek gruplarının örgütlenmesi gerektiği belirtilmiş ve yeni devletin ekonomi politikasının özgünlüğü dile getirilmiştir. a. 153. 1922 yılının son günlerinde. amele ve sanayi erbabı sendikaları teşkilâtı vücude getirecektir.g. a. Bu merkez-i umumi anasır-ı iktisadiyenin ihtiyaçlarını Hükümete bildirecektir.. birinin sanayici (veya sanatkâr). Ökçün. ticaret. Binaenaleyh bu iktisadiyat âmillerini dinlemek istiyoruz.366 İzmir İktisat Kongresi’nin Türkiye’de korporatizm tartışmalarına kaynaklık etmesinin bir diğer nedeni de. a. 8 delegenin dağılımına bakıldığında bunlardan üçünün çiftçi.” A. zürra. 2. Bu hususta tanzim edeceği muhtırayı büyük Millet Meclisine ve Hükûmete tevdi edecektir. Kongreye her kazadan 8 delegenin katılması öngörülmüş. dernekler açıldıktan sonra bunların hepsini bir merkez-i umumiye bağlamak istiyoruz.g.e.” A. ekonomi bakanlığı vilayetlere gönderdiği bir tamimde 1923 yılının Şubat ayında toplanacak olan iktisat kongresi için hazırlıklara başlanmasını istemiştir. 15. a. Söz konusu bu unsurların korporatist düşünceyle koşutluğu dikkat çekmektedir. G. yapılanmanın hazırlıklarından biri olarak görmekteydi. Bakalım ihtiyaçları nedir? Ne istiyorlar? Hükûmetten neler bekliyorlar? Biz de bunları öğrendikten sonra kendilerine tavsiyelerde bulunacağız. milli birliği sağlamaya yönelik işlevleri gözden kaçırılmamalıdır. Yeni kurulmakta olan bir ülkede.e. zürrâ.” A. Bu klüpler.e. sendikalar. 366 K. G. Türkiye’de Devletçilik. birinin şirket ve birinin de banka temsilcisi olması gerekmekteydi.

Kongrenin açılış konuşmasında Mustafa Kemal Paşa öncelikle o dönem Türkiyesi’nin ekonomik ve sınıfsal açıdan çözümlemesini yapmıştır. Bu dakikada sâmîlerim çiftçilerdir. yekdiğerine ve ameleye muhtaç olduğunu kim inkâr edebilir? . kudreti bu sahada gösterebiliriz… Fakat aynı zamanda san’atımızı da tezyid ve tevsî etmek mecburiyetindeyiz. san’atkârın çiftçiye ve çiftçinin tüccara ve bunların hepsine. Fakat. san’atkârlardır. Ticaretimizin ağyar elinde kalması memleketimizin servetinden lüzumu kadar istifade edememeği bais olur. sınıf konusuna yaklaşımını dile getirmektedir: “Bizim halkımızın menfaatleri yekdiğerinden ayrılır… (s)unuf halinde değil. (B)inaenaleyh en büyük kuvveti. mahsulât ve mamulâtın mübadelâtı ve servete inkılâbı için ticarete ihtiyacımız vardır. Bu itibarla halkımızın ekseriyeti çiftçidir. çobandır. Buna göre: “…Memleketimiz ziraat memleketidir.189 İzmir İktisat Kongresi’nin açılış konuşmalarını yapan Mustafa Kemal Paşa ve Ekonomi Bakanı Mahmut Esat (Bozkurt) Bey Türkiye’deki sınıflar ya da mesleki gruplar konusuna değinmişlerdir. tüccarlardır… (v)e ameledir. bil’akis mevcudiyetleri ve muhassala-i mesaîsi yekdiğerine lâzım olan sınıflardan ibarettir. Bunda muvaffak olabilmek için hakikaten memleketin ihtiyacına mutabık esaslı program üzerinde bütün milletin müttehit ve hemâhenk olarak çalışması lâzımdır…” Bu çözümlemelerin ardından Mustafa Kemal Paşa. o halde âsar-ı sanayîde yine haricin haraçgüzârı oluruz. bütün bunlar söylendiği kadar basit ve kolay olmayan şeylerdir. Eğer san’at hususunda yine müsamahakâr olursak. Bunların hangisi yekdiğerinin muarızı olabilir? Çiftçinin san’atkâra.

zümre itibariyle el ele vererek birlikler… ve birleşmeler yaparlar.g. sektörler ve sınıflar arası işbirliğinin savunulması ve tüm bu kesimlerin ortak çıkara sahip olduklarının belirtilmesidir. A. Bizde tüccar da. maddesinde somutlaştırılmıştır.e.. candan sevişirler.. 1959. Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yayınları. Ökçün. 213-214.e. Afetinan. çiftçi de. 77. Dayanışmacı görüşü benimsemiş olan ve İzmir İktisat Kongresi’ni A.g. kongre bitiminde kabul edilen “Misak-ı İktisadî Esasları”nın 11.. a. amele de hülâsa bütün iktisat âmillerimiz doğrudan doğruya yabancı sermayesinin esir ve hizmetkârıdır. a. sanayî erbabı da. Meslek.. hangi sınıf ve meslekte olurlarsa olsunlar.g.”370 Ayrıca kongre konuşmalarında mesleki temsilin gerekliliği de dile getirilmiştir.190 Bugün mevcut olan fabrikalarımızda ve daha çok olmasını temenni ettiğimiz fabrikalarımızda kendi amelemiz çalışmalıdır. Afetinan. G. ve A.”369 Her iki konuşmada da dikkatleri çeken nokta. Madde şu şekildedir: “Türkler. Bu konuşmalarda korporatizm ile ilişkilendirilebilecek olan nokta meslekler. 220. 369 A. Müreffeh ve memnun olarak çalışmalıdır ve bütün bu saydığımız sınıflar aynı zamanda zengin olmalıdır…”368 Mustafa Kemal Paşa’nın konuşmasının ardından ekonomi bakanı Mahmut Esat (Bozkurt) Bey’de sınıf konusuna yaklaşım açısından benzer bir konuşma yapmaktadır: “Bugünkü vaziyet-i iktisadiyemizi tahlil ile diyebilirim ki dün olduğu gibi bu gün de bizde iktisadî manasiyle mütebellir bir sınıf meselesi mevcut değildir.e. ve Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II.. ekonomik alanda meslekler. 20. 370 A. 67-68.. o dönemin Türkiyesi’nde sınıf çatışmasının bulunmadığının vurgulanması. 368 . kongreye hâkim olan meslekler ve sınıflar arası işbirliğini vurgulayan dayanışmacı görüş.e. a. Ankara.g. 111-112. İzmir İktisat Kongresi. İzmir İktisat Kongresi.g. Sonuçta. G.e. İzmir İktisat Kongresi. Afetinan. a. Ökçün. sektörler ve sınıflar arası işbirliğinin savunulması ve yine ekonomik alanda çelişkinin yerli unsurlarla yabancılar arasında görülmesidir. a.

ve A. “Bütün bu iktisat zümrelerimizin birleşmesi kendilerini teşkilâta bağlaması lâzımdır”371 derken. Bu doğrultuda Mahmut Esat Bey şöyle demektedir: “Yeni Türkiye iktisadiyatı mevcut iktisat sistem ve siyasetlerinin hiç birinin aynı olamaz. Ökçün. iktisat tarihimizin ruhiyatına muvafık başlı başına bir iktisat siyaseti takip eylemek mecburiyetindedir. bu doğrultuda da çeşitli alanlarda kendisini hem kapitalizmden. komünist. Hatırlanacağı üzere korporatizm.g. İzmir İktisat Kongresi. yeni Türkiye’nin yeni iktisadî manâsına 371 372 A. 277.g. bırakınız yapsınlar) mektebine. a. Ökçün. ne de sosyalist. hem kapitalizme ve buna bağlı olarak liberalizme.g. kongrenin açılış konuşmasında. mesleki temsil esasında örgütlenmeyi tavsiye etmekteydi.e. Afetinan.. kongrenin sona ermesinin ardından. Biz iktisat meslekleri tarihinde mevcut mekteplerinden hiç birine mensup değiliz. İzmir İktisat Kongresi’nde Ekonomi Bakanı Mahmut Esat Bey’in yeni Türkiye’nin ekonomik sisteminin alacağı biçim konusunda söyledikleri. korporatizmin yukarıda bahsedilen özgün bir sistem olma söylemiyle benzerlikler taşımaktadır. hem de sosyalizmden farklı bir yol. etatist veya himaye mekteplerinden değiliz.. G. Ne (bırakınız geçsinler. A..191 mesleki temsil esasına göre düzenleyen Ekonomi Bakanı Mahmut Esat Bey. hem de sosyalizme tepki olarak ortaya çıkmış.e. G.372 İzmir İktisat Kongresi’ne hâkim olan atmosfer içerisinde korporatizm ile ilişkilendirilebilecek bir diğer unsur da. a. .e. Memleketimizin iktisadî manâ ve ihtiyacına. yeni Türkiye’nin izleyeceği ekonomik sistemin alacağı biçimin ortaya konuluşunda kendisini göstermektedir. Zaten Mahmut Esat Bey. 220. üçüncü bir yol olarak sunmuştu. basın organlarına kongrenin faydaları ve sonuçları hakkında verdiği demeçte de kongrenin sağladığı yararlar arasında “Meslekî temsilin ne dereceye kadar kabil-i tatbik ve faideli olabileceğini tedricen gösterebilmesi”ni saymaktadır. Bizim de. a. 77.

ilk kez olarak işçi ve işveren temsilcilerini bir araya toplamasından dolayı önem taşıdığını belirttiği İzmir İktisat Kongresi’yle. Bu bağlamda da Kongre cumhuriyetin ilanından sekiz ay önce. Ökçün. Kansu anayasayı korporatif yönde değiştirmeye siyasal gücü yetmeyen yönetimden bahsetmektedir. Buna ben (Yeni Türkiye İktisat Mektebi) diyorum. günümüzdeki ekonomik ve sosyal konseylere benzemektedir. İzmir İktisat Kongresi. Ancak Kansu’nun ifadelerine çeşitli noktalardan katılmadığımızı belirtmeliyiz. toplumsal mutabakatı arayan çeşitli meslek dallarından delegelerin katılımıyla oluşmuştur.e. Kongre’yi.374 Gerek dönemin iktidar mevkiinde A.Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. Akkaya’ya göre Kongre. İzmir İktisat Kongresi. Ancak yönetimin tamamının blok halinde korporatizme yönelmek istediğine dair elimizde veri bulunmamaktadır. ekonomik grupların çıkarlarını uyumlu kılmaya çalışmış. işçilerin ilk olarak ulusal düzeyde sorunlarını dile getirdiğini. bu projelerini ekonomik alanda bir kongre biçiminde gerçekleştirme çabası olarak değerlendirmektedir. hatta 374 373 ihtiyacına göre bunlardan istifade etmeyi de ihmâl . a. a. Afetinan. hem de kongreye hâkim olan atmosfer açısından bakıldığında dayanışmacı görüşün belirgin izlerini bulmak ve bu anlamda da kongreyi korporatif olarak nitelendirmek olası görünmektedir. Neo.e. Yukarda zikrettiğim mekteplerden hiç birine mensup olmamakla beraber memleketimizin eylemeyeceğiz. a. Bu doğrultuda İzmir İktisat Kongresi. aslında her yıl toplanması planlanan bir ekonomik meclisin ilk adımıydı. Kansu. 171-172. Kansu.. a.g. Kongre’nin sonraki yıllarda düzenli biçimde toplanması düşüncesini edimsel olarak olanaksız kılmıştır.g. önerilerini ortaya koyduklarını belirtmektedir. 219.”373 İzmir İktisat Kongresi’ne hem toplanış biçimi. işçi ve işveren temsilcilerinin iki taraflı olarak katıldığı bir yapıda olduğundan.. Şüphesiz ki. A. daha önce mecliste yapılan tartışmalarda anayasayı korporatif yönde değiştirmeye siyasal gücü yetmeyen yönetimin.e. Ancak Kongre’de sonuç itibariyle liberal politikaların benimsenmesi. Y.. korporatist projenin reddedilmesi. Bunlara ek olarak Kongre.g.g. Akkaya. çalışmalar sonucunda meslek grupları kendi iktisadi esaslarını oluşturduklarından ve alınan kararların bağlayıcı değil danışma niteliğinde olmasından dolayı.192 göre yeni bir iktisat mektebimiz vardır. G. o dönemde Mahmut Esat (Bozkurt) Bey gibi korporatizmi benimseyen ve iktidar mevkiinde bulunan siyasal seçkinler bulunmakta.e. 259-260. Akkaya da. Kansu açısından da açık biçimde korporatif nitelikli bir girişimdir.. “Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. 76. ve A. Türkiye’de korporatif yönelimi sergilemektedir.

genel anlamıyla “C.a.H. Türkiye’de Devletçilik . “Fırka” yerine “Parti” kelimesinin kullanılması 1935 yılından itibaren başlamıştır.”den bahsediyorsak yine C. uygulamada korporatist örgütlenmeye ihtiyaç duymamıştır.H. 1930 . B. zaman diliminden bağımsız olarak.g. C.P.H. çalışmanın ilerleyen kısımlarında 1935 öncesi C.P. Cumhuriyet’in kurulmasından itibaren.P.H. Batı’da. otoriter mecliste de belli bir ağırlığa sahip bulunmaktadırlar. Buna karşın büyük ağırlığı bulunan Mustafa Kemal Paşa’nın mesleki temsil düşüncesini benimsemediği ve bunun sistem olarak kabul edilmesine karşı çıktığı bilinmektedir.’nin tek parti yönetimi otoriter uygulamalarıyla iktidarın tek sahibi olmuştur.F. Saf biçimiyle olmadığı sürece liberal ekonomi yönünde bir siyasetin benimsenmesi.375 Bu bağlamda İzmir İktisat Kongresi korporatif nitelikli bir tek adım olarak kalmış.H. C.H. 1945 yılında yeniden çok partili yaşama geçilinceye kadar.’sini kastediyorsak “C.H. Boratav.e.H. İkinci katılmadığımız nokta da.F. 375 K.1945 DÖNEMİNDE TÜRKİYE’DE TEK PARTİ YÖNETİMİ VE KORPORATİZM Türkiye’de C. C. siyasal alanda da tek parti sistemi üzerinde karar kıldığı görülmektedir. 1930 yılından başlayarak yerleşmeye başlamıştır.P. ifadesini kullanmayı benimsedik. 376 C.P. korporatizmin reddedilmesidir.. iki çok partili yaşama geçiş denemesine rağmen edimsel olarak süren tek parti yönetimi.’nin tek parti yönetiminin yerleştiği iki dünya savaşı arası dönemde.P.” ifadesini. (Cumhuriyet Halk Fırkası) olarak adlandırılmıştır. ekonomik alanda devletçi ekonomi politikasını benimsemesine koşut olarak. 1935 yılına kadar C. .H.P.’nin 1935 yılında yapılan kurultayında kabul edilen programının başlığında “Cumhuriyet Halk Partisi” ifadesi yer almış ve sonrasında da bu kullanım yerleşmiştir.H.P. Kongre sonucunda uygulamaya geçirilen korporatist nitelikli örgütlenme ile düzenli ve sürekli ilişki ağı oluşturulmamıştır. Bu kullanıma uygun olarak biz de. (Cumhuriyet Halk Partisi)376 iktidarının 1930 yılından itibaren. gerekse de İzmir İktisat Kongresi’nin toplanması akıllara mesleki temsil yönündeki örgütlenmeyi getirse de.193 bulunan siyasal seçkinlerin dayanışmacı düşüncelerden etkilenmiş olması.H..P. Ancak önceki bölümde belirttiğimiz gibi liberal uygulamalarla korporatist uygulamalar bir arada bulunabilmektedir. 1935 ve sonrasını kastediyorsak “C. korporatist uygulamalara girişilmemesinin temel nedeni olamaz.” ifadesini. sınıf çelişkileri üzerine var olan yaygın görüş. 40-41. Kongre’de liberal politikaların benimsenmesiyle. Kongre’nin ardından mesleki temsil önerileri kaybolmuş.

bu rejimlerden kimisi korporatist bir biçim almıştır. öncelikle C. cumhuriyetçilik.H. bu altı ilkeden üç tanesi gerek içeriği. Ancak korporatizm tartışmalarında. tek parti dönemi Türkiyesi’nde iktidara hâkim olan zihniyet ve iktidarın çeşitli otoriter uygulama ve düzenlemeleri korporatizm ile ilişkilendirilmiştir. Bu dönemde korporatizmi genellikle otoritarizm veya totalitarizmle özdeşleştirme eğilimi bulunduğundan ve bu eğilim sonrasında da devam ettiğinden. ekonomik ve siyasal alanlarda çözümlenecektir. laiklik ve devrimciliktir. korporatizm bağlamında çözümlenmeleri. a) C. Bu ilkeler halkçılık. tek parti döneminin ilk ve en sistematik düşünce hareketi olan Kadro Hareketi’nin korporatist düşünceyle ilişkisi çözümlenecektir. devletçilik.P. Sonrasında dönemin siyasal seçkinlerinin ve aydınlarının korporatist olan veya korporatif izler taşıyan düşüncelerine değinilecektir.’nin altı ok ile sembolleştirilen. TÜRKİYE’DE TEK PARTİ DÖNEMİ VE DÜŞÜNSEL ALANDA KORPORATİZM Tek parti döneminde düşünsel alanda korporatizmin izlerini bulmak için. gerek uygulanışı . altı temel ilkesi vardır.P’nin Temel İlkeleri ve Korporatizm C. düşünsel. 1. Son olarak da.194 veya totaliter rejimler iktidara gelmiş.’nin temel ilkelerinden korporatizmle ilişkilendirilen üç ilke incelenecektir. Bu bağlamda Türkiye’de tek parti yönetiminin korporatizmle ilişkisi. Böylece tek parti dönemi Türk siyasal düşününde korporatif düşüncenin yeri ve ağırlığı ortaya konulmaya çalışılacaktır. tek parti yönetiminin resmi düzeyde korporatist bir düşünce yapısına sahip olup olmadığının anlaşılması bakımından önem taşımaktadır.H. Bu ilkeler resmi olarak kabul gördüğü için.P. milliyetçilik.H.

Önceki bölümlerde kısaca değinildiği gibi.195 bakımından korporatizm ile ilişkilendirilmektedir. dayanışmacı düşünce değildir. Meşrutiyet döneminde halkçılık adıyla girmişti. Fakat içeriği düşünüldüğünde halkçılık düşüncesinin köklerini tek bir unsura bağlamak doğru . farklı dönem özelliklerine göre farklı yorumlanmış. 1. Dolayısıyla Türkiye’de halkçılığın ilişkilendirilebileceği tek düşünce. dayanışmacı düşünce OsmanlıTürk toplumuna II. cumhuriyet dönemi öncesinde Osmanlı-Türk siyasal hayatına nüfuz etmiş. “Türkiye’de korporatizm” tartışmaları gündeme geldiğinde. Bu nedenle söz konusu üç ilke çözümlenmeye çalışılacak. bu düşüncenin Türkiye’ye girişine ve tek parti dönemi boyunca geçirdiği evrime değinmek gerekmektedir. cumhuriyetin 1930’lara kadar geçen ilk yıllarında. tek parti yönetiminin yerleşmeye başladığı 1930’lu yıllarda ve 1945 sonrasında çok partili yaşama geçildiğinde. milli mücadele döneminde. Türkiye’de halkçılık düşüncesinin korporatist düşünceyle ilişkisini ortaya koyabilmek için. Halkçılık düşüncesi. Korporatizmle ilişkilendirilen üç ilke halkçılık. “Halkçılık” kelimesinin Osmanlı-Türk siyasal hayatına ilk girişinde Rusya kaynaklı Narodnik akımının etkisi vardır. Ancak halkçılığın Osmanlı-Türk siyasal hayatına ilk girişi.Halkçılık Halkçılık. ancak önemini hiç kaybetmemiştir. cumhuriyet yönetiminin benimsediği düşünsel ilkeler arasında en eski olanıdır. dayanışmacı düşünce aracılığıyla olmamıştır. korporatizm ile en çok ilişkilendirilen ve korporatist öğelerle eklemlendiği belirtilen düşünce de halkçılıktır. konuyla ilgisi olmayan diğer üç ilke üzerinde durulmayacaktır. milliyetçilik ve devletçiliktir.

Halkçılık kavramının genel anlamıyla taşıdığı anlam ve içerik göz önünde bulundurularak.196 görünmemektedir. Narodniklerin kullanımına göre daha geniş olduğunu söylemektedir. 230 ve 236-237. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Tunçay ise. tüm kesimleri arasında bir dayanışma Halkçılığın Türkiye’ye ilk girişinde. Türkiye’de kullanılan içeriğiyle halk kelimesinin. eski düzeni yıkmak ve yerine yeni bir düzen kurmaktır. 57.m. Türkiye’de halkçılık düşüncesinin kaynaklarından ilki Fransız Devrimi’nin etkileridir. a. monarşik yönetim karşıtlığı ve statü ayrıcalıklarına düşmanlık hâkim olan düşüncelerdi.e.e.g. Bilindiği gibi Fransız Devrimi’nde.. Fransız Devrimi’nin erken dönemlerindeki “Üçüncü Sınıf” tanımına daha yakındır.. Berkes ve Tekeli’nin belirttiği iki kaynaktan farklı olarak. kavramın kaynaklarının geniş tutulması gerektiğini savunuyor ve bu üç kaynağı açıklamaya girişiyoruz.378 Ahmad bu doğrultuda. Bu kelime Türkiye’de. Cumhuriyet’in kurulmasıyla beraber. 1999.377 Türkiye’deki halkçılığın kaynağında. a. bunu tanrı adına kullanıldığı iddiasında olan bir aileden. “Türkiye’de Halkçılık”. Berkes’in açıklamalarına koşut biçimde halkçılığın Türkiye’deki düşünsel kaynakları arasında. Bu birliğin görevi. Bu doğrultudaki düşünceler milli mücadele döneminde ve sonrasında Türkiye’de önemli yer tutmuştur. Tekeli. 377 . Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. a.. İstanbul. Tunçay. Tarihsel sıralamaya bağlı kalarak gidecek olursak. Jean Jacques Rousseau’nun düşüncelerinin ve Fransız Devrimi’nin etkilerinin Türkiye’deki halkçılık üzerinde daha etkili olduğunu vurgulamaktadır.g. yüzyılın son çeyreğinde Rusya’da gelişen Narodnik hareketini ve Fransa’da ortaya çıkan dayanışmacılık akımını göstermektedir. Makal. Berkes. M. 19. yani halkın. Tekeli de. Öyleyse eski düzene karşı olan bu birliğin. sonrasında Ziya Gökalp’in de kritik etkisiyle halkçılığın dayanışmacılık ile eklemlendiğini belirtmektedir. bireyden ya da hanedandan alınarak halka dayandırıldığı dile getirilmiş ve halkın hâkimiyetin sahibi olduğunu vurgulanmıştır.g. 378 A. N. 1929. İ. Fransız Devrimi’nin etkisinin de bulunduğu ileri sürülmektedir. Narodnik akımının ve dayanışmacı düşüncenin etkisi dışında. Rusya kaynaklı Narodnik akımının etkisini vurgulayan Berkes. Türk Düşününde Batı Sorunu. Bu doğrultuda halk kelimesi çeşitli toplumsal kesimlerin eski düzene karşı birliğini akla getirmektedir. 212. Türkiye’de egemenliğin. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek-Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931).

Fransız Devrimi’nin etkisiyle halk. . Bu nedenle söz konusu birlik. Türkiye’de halkçılığın Fransız Devrimi’nden kaynaklanan köklerinin bir yansıması sayılmalıdır. yani halk kesimleri arasında çıkar çatışması. eski düzeni temsil eden ayrıcalıklı sınıflara karşı. Narodnizm önceleri aydının halka gitmesi düşüncesi ile ortaya çıkmıştı..197 gerekmektedir. Bu doğrultuda aydının halka gidip onu aydınlatmasının bir ödev olduğu düşünülmekteydi. aydının halk ile birleşmesi sorunu olmaktan çıkıp. halktan toplumun sorunlarını öğrenmesi noktasına gelmiştir. özellikle köy ilkel komünü olması gerektiği noktasına ulaşmıştır. bu bağlamda ulus ile özdeşleştirilmekte ve yeni düzenin meşruiyetini sağlayan. aydının halka giderek onu aydınlatması noktasından. Sonrasında hareket. egemenliğin sahibi olduğu belirtilen özne haline getirilmektedir. Türkiye’de halkçılık düşüncesinin kaynaklarından bir diğeri de Rusya’da ortaya çıkan “Halkçılık” akımı.e.g. kimi zaman da Rus toplumunun evriminin Batı uygarlığındaki 379 F. Ahmad. aydının kendisinin halkı tanıması. kimi zaman bir tutuculuk ideolojisi olmuş. bir başka deyişle sınıf çatışması olmamalıdır.379 Anlaşılacağı üzere. a. kendi içerisindeki farklılıklar ya da çelişkiler geri plana atılarak bir bütün olarak ele alınmakta. 1890’lı yıllara kadar süren tarihinde farklı aşamalar geçirmiştir. halkın geleneksel örgütleri. yani “Narodnizm”dir. Rusya’da aydın ile halk ilişkilerindeki sorunları yansıtan ve 1870’li yıllarda gelişmiş olan Halkçılık (Narodnichestvo) akımı. İttihatçılıktan Kemalizme. 164. Cumhuriyet yönetiminin sıklıkla halkçılık söylemi içerisinde dile getirdiği “hâkimiyet-i milliye” ifadesi. Narodnizm açısından toplumsal devrim sorunu da. Hareket son olarak da Rus toplumunun gerçekte alması istenen biçimin.

Hınçak Partisi. İstanbul. Ayrıca Rusya’da köylülüğün içinde bulunduğu durum ve Rusya’daki halkçı hareketlerin. 167-169 ve 201-232. İkinci yol Rusya’dan gelen Türklerdir.e. dolayısıyla kapitalizmin daha fazla gelişmesinin önlenmesi gerektiğini savunarak ve bunun yerine köy komününün gizil güçlerinden yararlanılmasına dayanan stratejiler önererek..380 Kısaca değindiğimiz bu Narodnik akımın dolaylı etkileri Türkiye’ye üç ayrı yoldan gelmiştir. a. söz konusu üç ayrı yolu aynen belirtmektedir. ve Karaömerlioğlu’da Berkes’in bahsettiği Balkanlardan gelen etkiyi Makedonya’daki popülist ihtilalci hareketle ilişkilendirerek. V Yayınları. 273. a. 231-232. Tanıl Bora . Çev. Üçüncü yol ise Ermeni Aydınları’nın başlattığı ve Narodnik akımının düşünsel etkisi altında doğan sosyalist Hınçak akımıydı. II. Walicki. Türk Düşününde Batı Sorunu. Ed. . Karaömerlioğlu. Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce. 19. Yusuf Akçura ve Hüseyinzade Ali’nin Osmanlı’da halkçı düşüncenin gelişimine büyük katkısı olmuştur. Türk Düşününde Batı Sorunu.198 toplumların evriminden ayrı olduğu sonucuna varan bir ideoloji olmuştur. 230-231. A. 2001. Berkes. Ankara.381 Ancak Türkiye’de halkçılık akımın kaynakları arasında Narodnik akımının etkisi çok büyütülmemelidir. özellikle de Narodnik hareketinin geçirdiği evrim hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. Narodnik akımı bu aydınlar arasında.Murat Gültekingil. Şenel. A. Bu hareket içerisinde bulunan kimi aydınlar. Rus Düşünce Tarihi 1760-1900. Bu yollardan ilki Balkan ve özellikle Bulgar aydınlarıdır. yüzyılda reform sonrası Rusya’sında kapitalizmin gösterdiği hızlı gelişmeye bir tepki olarak ortaya çıkarak gelişmiş ve Rus Halkçıları yani Narodnikler de her şeyden çok köylüler demek olan geniş kitleleri temsil etmişlerdir. Meşrutiyet’in ilanından sonra meşru bir sosyalist parti olarak kurulmuştu ve Bulgar halkçıları gibi Osmanlı Parlamentosu’nda bu partinin de temsilcileri vardı. Meşrutiyet öncesi dönemde oldukça güçlenmiştir.g. 2. Rus Halkçılığı yani Narodnizm. İletişim Yayınları. 381 N.e. bu doğrultuda genç Ruslara 380 N. A. tarıma kapitalist toplumsal ilişkilerin girdiğini. 1987. M.. özelliklede yazar ve öğretmenler arasında II. bu durumun köylüleri gittikçe yoksullaştırdığını. Berkes. “Tek Parti Döneminde Halkçılık”.g. Tatar kökenli olan bu aydınlardan İsmail Gasprinski. C.

. “halka gitme” çağrısında bulunmuşlardır. a. Söz konusu reformlar arasında.199 üniversiteleri bırakıp.g.g.382 Anlaşılacağı üzere Rus Halkçılığı. 1861’de yapılan toprak reformu da vardı. Aynı dönemde Rusya’ya benzer biçimde. Türkiye’de topraksızlık 382 383 A. 202. ülke hızla kapitalistleşmeyi sürdürmüştür. A. Rusya’da Halkçılık akımını savunan aydınlar.e. Türkiye’nin nüfusunun çoğunluğu köylüydü ve ekonomik faaliyetlerinin büyük bölümü tarımsal üretimde gerçekleşmekteydi. bir takım toplumsal reformlar yapmaktaydı..383 Rusya’da söz konusu koşullar altında bulunan köylü sınıfının harekete geçirilebileceğini düşünen Halkçı aydınlar. öngördükleri toplumsal değişim stratejisi ve toplumsal evrim modeli için. Çünkü söz konusu dönemde Rusya’da toprağa açlık derecesinde gereksinimi olan bir köylü nüfus bulunmaktaydı. daha önce köylüler tarafından işletilen toprakların bir bölümü de ellerinden alındı. Ancak toprak reformu beklentileri karşılamaktan uzak kalmıştı. Bu reformla köylülerin toprak ihtiyacı karşılanamadığı gibi. Böylece tarım sorunu kesin bir sonuca ulaştırılamamış. bu sınıfa yönelik bir söylemle hareketlerini geliştirmeye çalışmışlardır. Ancak Rusya’dan farklı olarak. hızla gelişen kapitalist ilişkiler karşısında toplumsal sınıflar içerisinde Rusya nüfusun büyük bölümünü oluşturan köylü sınıfını ve Rusya ekonomisinde büyük ağırlığı bulunan tarımsal kesimi hareketlerinin odak noktasına almıştır. yüzyılın ikinci yarısında hükümet. Walicki. 167-168.. Oysa halkçılık Türkiye’ye giriş sürecinde köylülüğe ya da daha genel bir ifade ile belli bir sınıfa yönelik bir düşünce biçimini almamıştır.e. maddi koşulları açısından harekete geçirilmeye uygun bir köylü sınıfı olduğunu düşünmüşlerdir. Rusya’da 19. Walicki. a.

19. Ahmad. Rusya. Bu doğrultuda Türkiye’ye halkçılığın girişinde. bu konuya girilmeyecektir.. aydınlar arasında halka dönme fikri daha çok kabul 384 1920’ler Türkiyesi’nin sosyo-ekonomik çözümlemesini yapan Ahmad da bu noktaya değinmektedir. . Meşrutiyet’in ilanından sonra gelen hükümetlerin önceki hükümetlerden farklı olmadığı anlaşılmış. geleneksel üretim yapan zanaat kolları zayıflayarak çözülmeye başlamış. toprağın yetersiz kaldığı pek çok Üçüncü Dünya ulusunda gör(ülen) tipte klasik bir toprak sorunu da yoktu… genelde talebi karşılamaya yetecek kadar toprak vardı… Türkiye küçük toprak sahipleri ülkesi olarak kaldı… Tarımsal Türkiye’nin asıl sorunu toprak yetersizliği değil. Halkçılık akımının Osmanlı-Türk toplumuna girişinde beslendiği üçüncü kaynak da dayanışmacılıktır. Daha önce değinildiği gibi. Buna göre “… Türkiye’nin Meksika. Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki’nin Müslüman-Türk unsurlara dayalı bir ekonomik alan yaratmaya çalıştığı hatırlanırsa. 109-110. Dayanışmacılığın Osmanlı-Türk toplumuna girişi üzerinde daha önce durulduğu için.200 yüzünden harekete geçirilebilecek384 ve sadece köylülüğe yönelik bir halkçılık anlayışına zemin hazırlayacak bir köylü sınıfı bulunmamaktadır. İmparatorluk yarı sömürge durumuna gelmiştir.g.” F. II. “Milli İktisat” anlayışına uygun biçimde öncelikli olarak ulusal olmaya yöneldiği anlaşılacaktır. Hindistan ya da Çin gibi tarihsel örneklerden farklı olduğu görül(mektedir).e. Türkiye’de toprak ağalarını mülksüzleştirerek ve topraklarını köylülere dağıtarak devrime kazanılabilecek. toprak açlığı çeken bir köylülük yoktu. a. bu dönemde İttihat ve Terakki içerisinde benimsenen halkçılık anlayışının bir sınıfa yönelik olmaktan çok. sürekli savaşların ve nüfus kaybının ağırlaştırdığı işgücü yetersizliği idi. Modern Türkiye’nin Oluşumu. Nüfusun çok ve artmakta olduğu. ulusal bütünlük içerisinde toplumsal sınıfların birliğini vurgulayan dayanışmacı akımın ağırlığını görmek ve Narodnizmin etkisini büyütmemek yerinde olacaktır. bir devrim dönemi açılması beklenirken bunun gerçekleşmediği görülünce. yüzyılda Batı kapitalizminin ürünlerinin Osmanlı pazarına girmesiyle. Ancak zaman içerisinde halkçılığın dayanışmacılık ile nasıl eklemlendiğine ve bu eklemlenmede Gökalp’in kritik etkisine değinmek gerekmektedir. Bu durum karşısında özellikle II.

devrimci aydınları yeni ve farklı bir yöne çekmeyi başardı.201 görmeye başlamıştır. Osmanlı-Türk toplumuna giren halkçılık akımına belki de en büyük etkisi. üç büyük düşünce akımının saldırılarına uğramaları ve kendilerine katılan Rusya göçmeni aydınların burjuva milliyetçisi görüşlerini benimseme durumunda kalmalarından dolayı. Durkheim’ın sosyolojik görüşleriyle Rusya’daki halkçılık (Narodnizm) akımının. Zaman içerisinde halkçı aydınların arasına Rusya göçmeni Türkçü aydınlar da katılmış ve halkçılıkla Türkçülüğün özdeşleştirilmesini pekiştirmişlerdir. halkçılığı. toplumsal sınıfları temsil etmemeleri. kendilerini bir sorunlar yumağı içinde bulmuşlardır.385 Ancak daha ilk girişimlerinde halkçılar. aydının halka gitmesi. Böylece sivil ve askeri aydınlar dönemin üç büyük düşünce akımı olan Batıcılık. Osmanlıcılık ve İslamcılık düşüncelerini bir yana bırakarak aydının ne yapması. Tüm bu sorunlar halkçılığın gelişme olanaklarını kısıtladığı gibi. Çünkü o dönemde Türk kaba ve cahil halk demekti ve bu alafranga aydınlar okumuş kibar kişiler olduklarından kendilerini Türk saymamaktaydılar. ne düşünmesi ve nasıl bir yol bulması gerektiğini düşünmeye başlamışlardır. Üç büyük düşünce akımını benimseyen aydınlar. İşte böyle bir durumda Ziya Gökalp’in kritik etkisiyle halkçılık bu zor durumdan çıkarıldı. 385 . Halkçılık akımı en çok yazarlar arasında ilgi uyandırmış. Böylece halkçılık da yavaş yavaş Türkçülük olarak anılmaya başlamıştır. halktan uzak olmaları. Gökalp ortaya attığı yeni terimlerle. aydına yüklenilen bu görevlerin benzerliklerinde aranmalıdır. halkı öğrenmesi. Tüm bunların sonucu olarak halkçılar. halkçılara hakaret etmek ya da onlarla dalga geçmek için Türkçü adını takmışlardır. diğer üç büyük düşünce akımını benimseyenlerin eleştirilerini üzerlerine çekmişlerdir. onun sorunlarını tanıtması görevi gündeme gelmiştir. halkçılığın başka yönlere. ırkçı ya da bir ‘pan’ akıma yönelmesi potansiyelini taşımaktaydı. Gökalp. eski terimlere verdiği yeni anlamlarla halkçılığı bu zor durumdan çıkararak.

Sosyalistler ise sınıf gerçeğini görmezden gelen bu tür bir halkçılık anlayışının boşlukta kalacağı ve sosyal adaleti sağlayamayacağını ileri sürmektedirler. Meşrutiyet Dönemi’nden sonra Türk düşün ve siyasal hayatında en çok kullanılan kavramlardan biri olmuştur. ‘halk’ kelimesiyle birlikte II. tesanütçülük olarak adlandırdığı dayanışmacılığa ve mesleki temsil düşüncesine ulaştırmıştır. halkçılığın sosyal bir içerik taşıdığı da görülmektedir. sosyal adalet ve dayanışmayı gerçekleştirmeye yönelen bir harekettir. memurlar ve aydınlar dışında kalan herkese verilen addır. Bu doğrultuda. Sosyalistler için ise halk. yalnızca emeği ile hayatını kazanan ve başta işçiler olmak üzere emekçilerden oluşmaktadır. bu kimilerince. herkese fırsat eşitliği sağlayan. ilâhi bir otoriteye. Türkiye’de tek parti dönemi boyunca sınıf çatışmalarını olumsuzlayan. çeşitli akımlarca halkçılığa yöneltilen eleştirilerin içeriği için bakınız. örneğin Gökalp’in dayanışmacı görüşleri doğrultusunda halkçılık sınıflar arası kutuplaşmayı yadsıyan. Ancak bu kavramların oldukça farklı anlamlarda kullanıldığı görülmektedir. Sosyalistler için halkçılık. Kimilerine göre halk ve millet eş anlamlı kavramlardır. Siyasal alanda tanımlanan ve biçimsel bir milli iradecilik anlayışından ibaret olan bu yaklaşımın yanı sıra. çoğunluğu Özet halinde verilen bu sürecin ayrıntıları. padişahçılığa karşı olmak ve iktidarı halk adına sahiplenmek anlamına gelmektedir. N. Kimilerince de halk.386 Böylece bu eklemlenme sürecinden başlayarak.e. 386 .. 232-237. Halkçılık kavramına gelince. Kökleri itibariyle Osmanlı-Türk toplumuna girişine değinilen halkçılık. Berkes. a.g. Derebeyleri ve kompradorlar gibi kimilerince olumsuz karşılanan toplumsal kesimler de halkın içindedir. Türk Düşününde Batı Sorunu. işlevsel açıdan farklılaşmış toplum kesimlerinin işbirliğini.202 eklemleyerek. dayanışmasını ve bütünlüğünü vurgulayan dayanışmacı görüşler halkçılık anlayışının ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.

203 oluşturan emekçilerin eliyle.. Öyleyse aynı zaman dilimi içerisinde dahi halkçılığın sabit bir kavram olarak değerlendirilmesi olanaksızdır. halkçılığın korporatizm ile olan ilişkisini anlamak açısından önem taşımaktadır. 45. Ankara. buna göre yorumlamasının yanı sıra. Örneğin ismini halkçılık düşüncesinden alan Cumhuriyet Halk Partisi’nin halkçılığı yorumlayış biçimi zaman içerisinde değişmiştir. farklı siyasal amaçlarını belli bir halkçılık yorumu içerisinde formüle etmektedir. a.m. 389 D. A.e. Şaylan.388 Halkçılığın Osmanlı-Türk toplumuna girişinden. Cumhuriyet’in tek parti döneminin sonuna kadar geçirdiği değişimlere kısaca değinmek.g. Her grup ya da siyasal hareketin halkçılığı farklı biçimde anlayarak. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. 238. Makal. İ. farklı içerikler kazandığından ve farklı yorumlamalara konu olduğundan bahsetmektedir.G. Böylece ortaya birbirlerinden farklı halkçılık yorumları çıkmaktadır. Bu dönemde Ankara’da canlı bir siyasal atmosfer bulunmakta. farklı kesimler halkçılığa değişik anlamlar verebilmişlerdir. Bilgi Yayınevi. 1969. Tekeli . Avcıoğlu.387 Anlaşılacağı üzere halk ve halkçılık kavramları. 47. Üstelik aynı zaman diliminde bile. emekçilerin yararına bir toplum düzeni kurma girişimidir. Avcıoğlu. çeşitli siyasal hareketlerin halkçılığı yorumlayış biçimleri zaman içerisinde de farklılık göstermiştir. a. Makal da.. Ankara’da Mustafa Kemal ve 387 388 D.e. içeriği farklı biçimlerde doldurularak tanımlanmaktadır. Türkiye’de halkçılık tartışmalarının siyasal yaşamda en canlı biçimde gündemi işgal ettiği dönem olmuştur.389 Bu doğrultuda Kurtuluş Savaşı dönemi.. halkçılık anlayışının durmaksızın değiştiğinden. Cumhuriyetin başlangıcından çok partili yaşam geçilene kadar.g.g. Türkiye’de ulusal kurtuluş mücadelesinin verildiği dönemde yeni kurulan yönetime “Halk Hükümeti” adı verilmiştir. 237. Türkiye’nin Düzeni I. iktidar için çok sayıda grup birbirleriyle yarışmaktadır. Halkçılık konusundaki yorumlarda. Bu grupların her biri. Bu görüşlere koşut bir biçimde. Ancak Halk Hükümeti’nin nasıl olacağı konusunda çeşitli tartışmalar yapılmaktadır. çeşitli kesimler tarafından. a. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. .

Bu memleketi hissedebilecek olan memleketin iktisadî hayatında meslek sahipleridir. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”.e. Çünkü o tabaka. kurdukları çeşitli gruplarla Büyük Millet Meclisi (B.” D. a.g. hiçbir zaman hakkına kavuşması imkânı yoktur ve biz elimizdeki bu kanunlarla. bu memleket üç asır inliyor. sınıf siyaseti reddedilerek Bolşeviklerin yolu yadsınmakta. Bu grup karşısında. eski loncalara benzer biçimde. din adamları gibi meslek grupları her ilde genel oy ile temsilcilerini seçeceklerdir. halkçılığın yaşama geçirilmesinin tek yolunun mesleki temsil sistemi olduğunu savunanlar da bulunmaktadır.g.204 çevresindekilerden oluşan iktidar grubunun ön plana çıkamadığı görülmektedir. Örneğin Anayasayı incelemekle görevli özel komisyonun sözcüsü İsmail Suphi Soysallı ve Mahmut Esat Bozkurt’a göre mesleki temsilde. Avcıoğlu. Bendeniz ancak çiftçi tabakasının çarıkları ile. bu tabakanın hükümetten atılması dolayısıyledir ki. ancak diğer taraftan da Sovyet deneyiminden esinlenilerek şûralar sistemi ve halk mahkemeleri önerilerek Sovyetlerin dış desteği sağlanmaya çalışılmakta. (daha önce Kör Ali İhsan Bey ile ilgili bölümde kısmen değinildiği gibi). emperyalist memleketlerde meşrutiyetsever geçinen tabakanın halkı aldatarak. Mahmut Esat (Bozkurt) Bey mesleki temsil konusunda şunları söylemektedir: “Memleketimizde şâyet meslekî temsil esasını kabul etmezsek. tüccar. Ülkeyi yönetmek üzere seçilecek olan bu temsilciler arasında sadece memurlar bulunmayacaktır. sonrasında “Teşkilât-ı Esasiye Kanunu Layihası” olarak kabul edilecek olan “Halkçılık Programı”nı Meclis’e 13 Eylül 1920’de. halk burada mukadderatını idare etmedikçe. solcu kesimlerle işbirliğine giden eski İttihatçılar.m.’ne verdikleri programlardaki halkçılık anlayışında bürokrasi karşıtı bir içerik bulunmakta. karşı ittifak cephesini dağıtmak gibi taktik bir nedenle sunmuştur. oldukça aktif görünmektedirler. demirci tabakasının çekiçleri ile ve dabbak tabakasının önlükleri ile bu Meclis’e girdiği zaman memleketin kurtulduğuna inanabilirim. İttihatçıların oluşturdukları grupların B. 390 . 238-239.G. Mustafa Kemal Paşa çevresi. Halk buraya gelmedikçe. hiçbir zaman bu memleketi duyamaz. eski İttihatçıların içerisinde bulunduğu çeşitli grupların halkçılık İ. Bu tabaka. bu anayasalarla onlara fecî bir surette alay ediyoruz.) gündemine bir takım halkçı programlar getirdiklerinden. Şaylan.. o serveti ve bu memleketin efendisi memleketin idaresinden çıkarıldığı içindir ki yabancı insanlar memleketin mukadderatına hâkim olmuş ve bu memleket felâketten felâkete sürüklenmiştir. Mustafa Kemal Paşa çevresinin meclise sunduğu Halkçılık Programı.M.390 B. O dönemde Meclis’te Sovyetlerden esinlenerek “Şûra” sistemini savunanlar bulunduğu gibi. yani memleketin iktisadî hayatı demek olan o hakikî tabakası.M. a.M. bütün varlığı ile hissedemezdi. söz konusu şûraların seçiminde mesleki temsil esasına yer verilerek Gökalp’in dayanışmacı halkçılık anlayışının kalıntıları sürdürülmekteydi. çiftçi. 65-68. anayasadan hürriyetten bahsetmesine benzeriz.. Tekeli .M. avukat. Efendiler. marangoz.M.M.’ne sunulan bu halkçılık programlarına karşılık.

m. Halkın ötedenberi içinde bulunduğu sefaletin nedenlerini kaldırarak. a. Toprak. 391 . Bu programın kanuna dönüşmesi sürecinde yapılan tartışmalarda daha önce değinildiği gibi. ekonomi ve evkaf işleriyle bütün diğer kurumlar halkın ihtiyaçlarına göre yenilenecektir. Direktif ilkeler tasarısının altıncı maddesi. Türk halkını emperyalist ve kapitalist tahakkümünden kurtararak kendi irade ve hakimiyetinin sahibi kılmaktır. “Türkiye’de Halkçılık”. maliye. Bunun için gerekli politik ve sosyal prensipler. a. eğitim. Bu işlevlerden birincisi.. İlk olarak ulusal kurtuluş mücadelesinin sürdürülmesi ve kazanılması alanında halkçılık iki temel işleve sahip olmuştur.205 programına. Mustafa Kemal Paşa çevresinin programının halkçılık görüşü kısaca şöyle özetlenebilir: “Türkiye halkı emperyalizmin ve kapitalizmin tahakkümü ve zulmü altındadır.e. Atatürk’ün Halkçılık Programı ve Halkçılık İlkesinin Tarihçesi. Ancak mesleki temsil düşüncesini Mustafa Kemal Paşa benimsememiştir. milletin ruhundan alınacaktır”. yerine refah ve saadet getirmek Meclis’in başlıca hedefidir. 67-69.y.m. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”.g. N. Teşkilatı Esasiye Kanunu Lâyihası’nın tam metni için bakınız. Ulusal Kurtuluş Savaşı dönemi boyunca gündemde olan halkçılığın iki temel alana yönelik işlevlere sahip olduğu söylenebilir.g.g. 1963. İ. halkçılığın “hâkimiyet-i milliye” ya da ulusal egemenlik yönüne vurgu yapılmasıdır. Tekeli . adâlet. Berkes.391 Bu ifadelerde dikkati çeken özellik.G. Mustafa Kemal paşa ve çevresinin 13 Eylül 1920’de sunduğu Halkçılık Programı incelenmek üzere özel bir komisyona verilmiştir. Baha Matbaası. ulusal kurtuluş savaşına katılan tüm kesimleri bütünleştirmedir. Buna göre: “Egemenlik kayıtsız şartsız ulusundur. mesleki temsil esası dışında. 500-501.” Kanun beş ay süren tartışmalar sonucunda 20 Ocak 1921’de Meclis’ten geçebilmiştir. a. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun ilk maddesi olmuştur. Bunlar yürütülen ulusal kurtuluş mücadelesini sürdürmeye ve kazanmaya yönelik işlevler ile mevcut siyasal ve yönetsel yapıya yönelik işlevlerdir. 3338 içerisinde bulunmaktadır.. Tekeli. Komisyon çalışmaları sonucu meydana gelen kanun tasarısı Mustafa Kemal Paşa’nın savunduğu ulusal egemenlik görüşünü içermekteydi. Y. Büyük Millet Meclisi’nin tek ve kutsal emeli. Her iki tarafın halkçılık programlarında toplum içerisindeki temel çelişki halk ile bürokratlar arasında görülmekte. Hükümet ulusun kaderini doğrudan doğruya kendisinin yönetmesi esasına dayanır.. büyük oranda benzemektedir. Şaylan. mesleki temsil ilkesi tasarıya sokulmaya çalışılmıştı. Türkiye’de Çağdaşlaşma. Arar. İ. bir halk devletinin kurulması için bürokrasi karşıtı yaklaşımlar savunulmaktadır. 1931. ve İ.

393 B. 392 . “Türkiye’de Halkçılık”.. az maaş alarak. ve M.393 Bu dönemin halkçılık söyleminin bürokrasi karşıtı içeriği bahsedilen bu nedenden kaynaklanmaktadır. 66. Bunun dışında Mustafa Kemal Paşa ve çevresi açısından halkçılığın.M. 1999. Savaş sırasında Sovyetlerden yardım alma gereksiniminin arttığı dönemlerde taktiksel halkçılık yorumları ön plana geçmiş..m. Oran. Bilgi Yayınevi. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. 1931.g.. Sovyet diplomatlarıyla yapılan söyleşilerde sık sık halk kavramından emekçilerin kastedildiği izlenimi yaratılmaya çalışılmıştır. Tekeli . köylüleri ulusal kurtuluş savaşı etrafında bütünleştirmeye hizmet etmiştir.G. Tekeli. öncelikle halkçılığın bu dönemde bürokrasi karşıtı bir yaklaşımı benimseyen eşraf kesimini tatmin etmeye yönelik bir işlevi olduğu söylenebilir. Oran’ın belirttiği gibi.m. din adamları ile savaşa katılan halk yığınlarını.’ndeki eşraf. Karaömerlioğlu. a. A.g.m. a. Ankara. Atatürk Milliyetçiliği. yani eşraf ve hocalar.g. İ. çok çalışarak yürütmeye çalışan Meclisteki halk temsilcileri. memur kadrolarını şişirmek üzere İstanbul’dan gelen seçkinlere iş bulmalarına karşı çıkmaktadır… memur kadrolarının arttırılmaması.. bürokratların atanmayla değil seçimle getirilmesi gibi antibürokratik halkçı önlemler alınarak Meclis eşraf kanadının tepkisi giderilmeye çalışılmıştır”. 150-151.M. Şaylan. bu dönemde benzer söylemlerle ortaya çıkan çeşitli sol ve İttihatçı grupların önünü kesme işlevini İ.206 Bu doğrultuda halkçılık düşüncesi farklı sosyal sınıfların temsilcilerinden oluşan B. 274-275. Halkçılığın bu alandaki ikici işlevi ise dış ilişkilerle ilgilidir ve ulusal kurtuluş mücadelesine dış destek veren Sovyetler Birliği ile yakınlaşmayı sağlama işlevini yerine getirmektedir. kendileri ile farklı kökenden gelip farklı kafa taşıyan seçkinlerin. bürokrat. a. “Çok güç koşullar altında verilen bir kurtuluş savaşını çok güç koşullarda.392 Halkçılığın siyasal yönetsel alana yönelik işlevlerine gelince.

g. A. Şaylan. mücadelenin kazanılmasının ardından daha farklı bir biçim kazanmıştır.. 396 İ. a. Cumhuriyet rejiminin ilk yıllarındaki halkçılık anlayışının. görece liberal sayılabilecek. ulusal kurtuluş savaşından sonra iktidarın dayanmak istediği ya da koalisyon oluşturmak istediği iç ve dış güçler dengesindeki değişiklikleri de eklemek gerekmektedir.m.. savaşın kazanılması.G.m.207 gördüğü söylenebilir.g. Meclis’te daha öncesinde gözlenen rekabetin ve halkçılık konusundaki canlı tartışmaların ortadan kalkması oldukları söylenebilir. 274-275. ciddi anlamda alt yapıya eğilinmeyerek. bu dönemin halkçılığı liberal ekonomi politikalarını meşrulaştıracak bir yapı kazanmıştır. a. üst yapıya İ. 66. bürokrasi karşıtı davranış ödünleri vermesine gerek kalmamıştır.394 Ulusal kurtuluş mücadelesi boyunca yukarıda belirtilen işlevleri yerine getiren halkçılık. Artık siyasal iktidar açısından geniş çevrelerin desteğine duyulan gereksinim azaldığından.g. siyasi iktidar üzerinde önemli ölçüde kontrol gücüne erişmiş ve bu üstünlüğüne dayanarak toplumsal ayrıcalıklarını mümkün olan en geniş sınırlarına ulaştırmaya çalışmıştır. Makal. Bu alandaki değişiklikler de doğal olarak. bürokrasi karşıtı niteliğini kaybetmiş olmasıdır.. Sovyetler Birliği’nin desteğine eskisi kadar ihtiyaç duyulmaması. Karaömerlioğlu. Tekeli . Bu yeni dönemde halkçılığın yeni bir biçim kazanmasına neden olan unsurların. Tekeli . Şaylan. a. Bu dönemde bürokratik kesim. a. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946.396 Ayrıca Cumhuriyet’in ilanından sonraki 1920’li yıllar. Bu doğrultuda da. 96. özel sektöre dayalı bir kalkınma stratejisinin benimsendiği bir dönem olduğundan.. 395 A.e.395 Bu etkenlere. iktidarın netleşmesi. ve M. önceki dönemin halkçılık anlayışından belirgin farklılığı. 394 . Yani iktidara yönelik bir mücadeleyi kazanmak açısından halkçılık araçsal bir işlev görmüştür.g.m. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”.G. 71 ve 74. Cumhuriyet rejiminin halkçılık yorumunun değişmesine yol açmıştır. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”..

a. Bu pek tabiidir. o dönem Türkiye’sinin sınıfsal çözümlemesini yapmakta. memaliki sairede fırkalar behemehal iktisadî maksatlar üzerine teessüs etmiş ve etmektedir. .397 Ulusal Kurtuluş Savaşı sonrası dönemin halkçılık anlayışının içeriğini anlamak için. Gûya bizim memleketimizde ayrı ayrı sunuf varmış gibi teessüs eden siyasî fırkalar yüzünden şahit olduğumuz neticeler malûmdur. Şaylan.. Şunu arzedeyim ki. Balıkesir’de halka yaptığı konuşmada söyledikleri dönemin ve iktidarın halkçılık anlayışını açıkça ortaya koymaktadır. O halde milletimizin ekseriyeti âzimesi çiftçi ve çobandır.g. Mustafa Kemal Paşa’nın çeşitli konuşmalarına bakmak ve halk kavramına yaklaşımındaki vurgulara dikkat etmek gerekmektedir. memleketimiz çiftçi memleketidir.208 yönelik devrimler yapılmıştır. bütün millet dahildir. Mustafa Kemal Paşa henüz Cumhuriyet kurulmadan önce yaptığı çeşitli konuşmalarında Halk Fırkası adıyla bir parti kurma düşüncesinde olduğunu açıklarken. Biliyor(s)unuz ki. 78. Çünkü o memleketlerde muhtelif sınıflar vardır. Mustafa Kemal Paşa’nın 7 Şubat 1923 tarihinde. Yani toplumda kontrolü elinde bulunduran grupların çıkarları doğrultusunda devrimler yapılmıştır.m. Türkiye’nin Batı ülkelerinden farklılığına dikkat çekmekte. Halbuki Halk Fırkası dediğimiz zaman bunun içinde bir kısım değil.G. Bir defa halkımızı gözden geçirelim. Bir sınıfın menfaatini muhafaza için teşekkül eden siyasî bir fırkaya mukabil diğer bir sınıfın menfaatini muhafaza maksadiyle bir fırka teşekkül eder. bu çözümlemelerine dayanarak iktidarın halkçılık anlayışını ortaya koymaktadır. Konuşma şöyledir: “Bu milletin siyasî fırkalardan çok canı yanmıştır. Tekeli . Bu böyle olunca buna karşı büyük arazi ve çiftlik sahipleri varidi hatır olur. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Bizde büyük araziye kaç kişi maliktir? Bu arazinin 397 İ.

. onları sınıflara ayırmak imkânı yoktur ve heyeti umumiyesi halktan. sunufu ahaliden bazılarının. Binaenaleyh bu arazi sahipleri de himaye edilecek insanlardır. Binaenaleyh biraz parası olanlara da düşman olacak değiliz. memleketimizin vüsatine nazaran hiç kimse büyük araziye malik değildir. a. Şaylan. Mustafa Kemal Paşa’nın Balıkesir’de yaptığı bu konuşma iktidarın halkçılık anlayışını açıklayan ilk ya da tek konuşma elbette değildir. Bilâkis memleketimizde birçok milyonerlerin hattâ milyarderlerin yetişmesine çalışacağız. Binaenaleyh mesaliki muhtelife erbabının menafi yekdiğerine memzuç olduğundan. ibarettir.. Sonra amele gelir. müsademelerinden tevellüt etmiş olan tarzların elân cezasını çekmekte olan milleti aynı mahiyette bir takım bisût iştigallere sevk etmek kadar kebairden günah yoktur. diğer evlâd ve sunufun zararına 398 .G.209 miktarı nedir? Tetkik edilirse görülür ki.g. İzmit’te İstanbul gazeteleri temsilcilerine verdiği demeçte şunları söylemektedir: “İşte bu hakikatın istilzam ve icbarı üzerinedir ki. Bu münevveran ve ulema kendi kendilerine toplanıp halka düşman olabilir mi? Bunlara terettüp eden vazife halkın içine girerek onları irşat ve ilâ etmek ve onlara terakki ve temeddünde pişva olmaktır. 97-98. İşte ben milletimizi böyle görüyorum. Halbuki memleketi tali eylemek için çok fabrikalara muhtacız. Bugün memleketimizde fabrika. Fakat millî maksatlardan ziyade şahsî menfaatler esasına müstenit siyasî teşekküllerden ve bu teşekkülâtın iğfallerinden.73-74. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Tekeli . Mevcut amelemizin miktarı yirmi bini geçmez. bütün sunufu yekdiğerine lâzımı gayrı müfarik olan. ismi fırka olan halk teşekkülünden maksat evlâdı milletten bir kısmının. Binaenaleyh tarlada çalışan çiftçilerden farkı olmayan ameleyi de himaye ve siyanet etmek icabeder.. a. Bittabi bunların menfaatlerini. Kaç milyonerimiz var? Hiç. Bundan sonra münevveran ve ulema denilen zevat gelir. çünkü menfaatleri de yekdiğerinden tehalüf eylemeyen. Mustafa Kemal Paşa’nın ağzından iktidarın halkçılık anlayışını ortaya koyan daha öncesinde de yapılmış benzer konuşmalar vardır. Sonra sanat sahipleriyle kasabalarda ticaret eden küçük tüccaran gelir. Çiftçilerin karşısında olduğunu farzettiğimiz büyük arazi sahipleri gibi bu ticaret erbabının karşısında da büyük sermaye sahibi insanlar yoktur. Bu ifade ile beyan edilmek istenen şudur ki.e. Örneğin Mustafa Kemal Paşa 16 Ocak 1923’te. Bunun içinde amele lâzımdır.g.”398 Mustafa Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II. halkımızın müşterek ve umumî olan menafi ve saadetini temin için “Halk Fırkası” namı altında bir fırka teşkili tasavvur edilmektedir. İ. imalâthane vesaire gibi müessesat çok mahduttur. hal ve âtilerini temin ve muhafaza mecburiyetindeyiz.m.

a.. Maddenin devamındaki çeşitli ayrıcalıkları reddeden halkçılıkla ilgili ifadeler ise. Bu yaklaşım tarzı açıkça dayanışmacı düşünceden ilham almış görünmektedir.” Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II.e. a.e. hiçbir ailenin.210 Kemal Paşa bu konuşmasında söz konusu dönemde Türkiye’de sınıf çatışmasının bulunmadığı tespitini yapmakta ve ulusun içerisinde yer alan tüm kesimlerin bütünlüğünü vurgulayan ve çatışmayı reddeden halkçılık anlayışını ortaya koymaktadır.” Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II..H. menafini temin etmek değildir. 375. herhangi bir sınıfa münhasır değildir. İstanbul İl Gençlik Kolu Yayını. Bence bizim milletimiz yekdiğerinden çok farklı menafi takip edecek ve bu itibarla yekdiğeriyle mücadele halinde buluna gelen muhtelif sunufa malik değildir. 13. C. Halkçılar. Binaenaleyh Halk Fırkası bilcümle sunufun hukukunu ve esbabı terakki ve saadetini temine hasrı iştigal edebilir. Mevcut sınıflar yekdiğerinin lâzım ve melzumu mahiyetindedir.e. hiçbir cemaatin..g. Balıkesir konuşmasından sekiz ay sonra. (Koyu harflerle belirtilmiş olan vurgular bize aittir. İstanbul. a.) 399 M.P. Bu mesaiyi esaslı umdelere istinat ettirmek ve doğru istikametlerde mütevali kılabilmek için bütün milletin sây ve gayretini ahenkdar ve müsmir kılmak maksadiyle badelsulh Halk Fırkası namı altında bir teşekküli siyasiye lüzum olduğu kanaatindeyim. İkinci maddeye göre: “Halk Fırkası nazarında halk mefhumu. Yine aynı konu ile ilgili olarak Mustafa Kemal Paşa 30 Ocak 1923’te İzmir’de çeşitli gazetelerin başyazarlarını kabulü sırasında şu konuşmayı yapmıştır: “Bilhassa iktisat ve irfan mesaisinde çok büyük azim ve gayret lâzımdır. sınıf ayrımlarıyla ya da çatışmasıyla ilgisi olmayan bir yaklaşım doğrultusunda olduğu dile getirilmektedir. 60. hiçbir sınıfın. 82. çeşitli toplumsal ayrıcalıklara karşı tavır alan Fransız Devrimi’nin etkilerini taşımaktadır. hiçbir ferdin imtiyazlarını kabul etmeyen ve kanunları vaz’etmekteki mutlak hürriyet ve istiklâli tanıyan fertlerdir. 9 Eylül 1923 tarihinde kurulan Halk Fırkası’nın tüzüğünün ikinci maddesinde. partinin halkçılık anlayışına yer verilerek dönemin iktidarının halkçılık anlayışı bir bakıma resmi olarak açıklanmış sayılabilir. Belki birbirinden ayrı ve hariç olmayıp halk namı altında bulunan umum milleti müşterek ve müttehit bir surette müşterek ve umumi olan refahı hakikiye isal için faaliyete getirmektir.g. ve Halkçılık.”399 Görüldüğü üzere maddenin hemen başlangıcında Halk Fırkası’nın halkçılık anlayışının.g. Hiçbir imtiyaz iddiasında bulunmayan ve umumiyetle kanun nazarında mutlak bir müsavatı kabul eden bütün fertler halktandır. . 1965. Tunçay.

edimsel olarak çeşitli gelişmelerle de tek parti yönetimine geçilmesi sürecini beslediği belirtilmelidir.g. maddesi şöyledir: “Fırka. Cumhuriyet Halk Fırkası’nın 1927 yılında kabul edilen tüzüğünün 4. Şüphesiz ki.e. hiçbir ferdin imtiyazlarını tanımayan fertleri halktan ve halkçı olarak kabul eyler. Kurultayında kabul edilen tüzüğünün dördüncü maddesinde daha belirgin olarak ifade edilmiştir. A. millî hâkimiyet ve idarenin taallûk ettiği bütün şuabat-ı faaliyette halk tarafından ve halk için kaidesini hâkim kılmayı gaye edinmiştir.401 Halkçılık söylemi açısından doğru ve geçerli olan bu yargının.” 400 Bu tüzüğün halkçılıkla ilgili maddesinde milli hâkimiyetten ve ayrıcalıkların kabul edilmemesinden bahsedilmektedir ancak. bu yapısal özelliğin siyasal biçime yansıması neredeyse kaçınılmaz biçimde tek parti modeli olmaktadır. Parti’nin 15 Ekim 1927’de yapılmaya başlanan II. ulusal kurtuluş savaşı sonrasında Mustafa Kemal Paşa’nın Halk Fırkası’nı kurma projesi doğrultusunda yaptığı konuşmalarda. Karaömerlioğlu.. aslında halkın bir bütün olduğunu ve particiliğin ülkeye zarar verdiğini vurgulayan düşüncelerinin.g. Tunçay. 398.211 Daha sonra ismine “Cumhuriyet” kelimesini de alacak olan Halk Fırkası’nın. hiçbir cemaatın. ülkenin parti mücadelelerinden çok çektiğini.. halkı içerisinde zıtlıkların ve çelişkilerin olmadığı bir bütün olarak ele aldığından. sınıf ayrımlarına ya da çatışmalarına karşı çıkan dayanışmacı düşünce doğrultusunda ifadelere rastlanmamaktadır. M. . bu 400 401 M. a. Fransız Devrimi düşüncelerinin etkisi altında ifade edilen halkçılık anlayışı. Mustafa Kemal konuşmalarında. 281. Karaömerlioğlu’nun belirttiği gibi. a. dağılan bir İmparatorluktan geriye kalanlarla modern anlamda bir ulus devletin kurulması. Kanun nazarında mutlak bir müsavatı kabul eden ve hiçbir ailenin ve hiçbir sınıfın. siyasal açıdan tek partiye yönelen sonuçları olduğunu dile getirmektedir.m. Karaömerlioğlu.

Ankara. Mustafa Kemal bu konuşmayı 27 Ocak 1931’de C. Tek parti yönetimine geçiş sürecini ekonomik etkenler açısından değerlendiren Kuruç’a göre. Yeni iktisat politikasına eşlik edecek olan yeni bir siyasal formül ve çözüm gerekmektedir. a.F.g. iş ekonomiyi aşmaktadır.. 1931 yılı başlarında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal yaptığı bir konuşmada tek parti yönetimiyle somutlaşacak olan bu yeni çözümün ipuçlarını. 59. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri’nin ikinci cildinde bulunmaktadır. her sınıf halkın menfaatlerini müsavi … bir surette. Bu istikametten yürüyeceğiz.”402 Mustafa Kemal bu konuşmasından yaklaşık bir ay sonra. Bilgi Yayınevi. bir diğerini mutazarrır etmeden … temin etmeyi istihdaf eden … bir teşekküldür. edimsel olarak Takrir-i Sükûn kanunundan beri devam eden tek parti yönetiminin 1930’ların başlarından itibaren yerleşmeye başlamasına neden olmuştur.H. 402 . milli iktisat politikasının yeniden tanımlanarak. 263-264. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. Bu kaynağa göre. anlaşılmıştır ki. 20 Nisan 1931’de yayınladığı millete beyannamesinde halkçılık anlayışını ifade etmiştir: “Türkiye cümhuriyeti halkını ayrı ayrı sınıflardan mürekkep değil ve fakat ferdî ve içtimaî hayat için(de) iş bölümü B. 1929 yılında Dünya Büyük Ekonomik Bunalımı patlak verene kadar eldeki zayıf burjuvazinin ülke için gerekli ekonomik atılımları. 1988. Kuruç’un tam tarihini ve yerini belirtmediği bu konuşmanın ufak tefek farklılıklar dışında aynısı. özellikle de sanayileşmeyi yeterince sağlayamaması ve çok partili yaşama geçiş denemelerinin karşı devrimci toplumsal dinamikleri harekete geçirmesi.212 modern ulus devlet için gerekli sayılan üst yapı devrimlerinin gerçekleştirilmesi. Bilakis. Kuruç. Bakınız: Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II. Milletimizin tebayii … ile fırkamızın programında tamamıyla bir mutabakat … vardır. devletçi iktisat politikasının benimsendiği 1930’lu yılların başlarında.e.’nin İzmir vilayet kongresinde yapmıştır. Halbuki bizim fırkamız böyle mahdut bir nazar takip eden … bir teşekkül değildir. parti-halk ilişkisine değinerek vermektedir: “Tüccarlardan yahut çiftçilerden ibaret bir fırka olabilir.

“Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”.. Kuruç. d)Serbest meslek erbabı. b) küçük san’at erbabı ve esnaf. Cumhuriyet’in ilanından sonraki yıllarda yapılan üst yapı devrimlerini korumaya yönelik bir içerik taşıdığı görülmektedir. “… iktidar sahibi seçkinlerin toplumda öngördükleri değişiklikleri yapmaları anlamını taşımaya baş(lamıştır). 404 İ.e. 80. devrimcilikle olan ilişkisi de.g. Z. Türk camiasını teşkil eden başlıca çalışma zümreleridir.H. B.m. 23. Şaylan.H. kabul edilen devrimcilikle bütünleştiği ve söz konusu devrimciliğin de. C) Amele ve işçi. 2.’nin 1931 kurultayında. a) Çiftçiler. 1930’lu yıllarda ortaya çıkan halkçılığın. ( e) Sanayi erbabı). tek parti sistemi üzerinde karar kılınca.F. Bunların her birinin çalışması diğerinin ve umumî camianın hayat ve saadeti için zaruridir. Devletçilikle ilişkisine ileride değineceğimiz halkçılığın. a. Vakit. Siyasal Bilgiler Fakültesi Maliye Enstitüsü Yayını. Fırkamızın bu prensiple istihdaf ettiği gaye sınıf mücadelesi yerine içtimaî intizam ve tesanüt temin etmek ve biribirini nakzetmiyecek surette mefaatlerde ahenk tesis eylemektir. Bu doğrultudaki uyarlanmalar C.P.213 itibarile muhtelif mesai erbabına ayrılmış bir camia telâkki etmek esas prensiplerimizdendir. Demeç ve Yazılar).G..g.”403 Cumhuriyet Halk Partisi yönetimi. Halkçılık. 1930’lu yıllarda halkçılığın ne yönde değiştiğini anlamak açısından önem taşımaktadır. 1963. 403 .g.. Ankara.” Bu halkçılık “Reisi Cümhur Hz.. Tekeli . ( f) Tüccarlar ve memurlar). “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”.’nin 1931 ve 1935 yıllarında toplanan kurultaylarındaki parti programındaki değişikliklerle sağlanmıştır. Toprak. nin beyannameleri”. 15-16.e. 1930’lu yıllarda halkçılık.. iki yeni ilke olarak kabul edilmiştir. a. Kurtuluş Savaşı dönemindeki özünden oldukça uzaklaşmış. devrimcilik ve devletçilik. 21 Nisan 1931.404 C. a. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev. 15.. Parti’nin yeni koşullara uygun biçimde yeniden örgütlenmesi gerektiğine karar verilmiştir.

Bunların her birinin çalışması. Ç) Serbest meslek erbabı. programın ikinci kısmında yer almaktadır. D) Sanayi erbabı. 80-81. Tekeli . Şaylan. Halk Fırkası’nın 9 Eylül 1923 tarihinde kurulduğunda kabul edilen tüzüğündeki ve sonrasında Parti’nin Ekim 1927’de yapılan II. hiçbir aileye.G. diğerinin ve umumî camianın hayat ve saadeti için zaruridir. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Türk camiasını teşkil eden başlıca çalışma zümreleridir. A) Küçük çiftçiler. Fırkamızın bu prensiple istihdaf ettiği gaye sınıf mücadelesi yerine içtimaî intizam ve tesanüt temin 405 İ.”405 C.e. hiçbir cemaate imtiyaz tanımayan fertleri halktan ve halkçı kabul ederiz. B) Küçük sanayi erbabı ve esnaf. .’nin Mayıs 1931’de toplanan üçüncü kurultayında kabul ettiği programının halkçılıkla ilgili bölümleri..H.214 anlayışı doğrultusunda. hiç bir sınıfa. “İrade ve hakimiyetin kaynağı millettir… Kanunlar önünde mutlak bir müsavat kabul eden ve hiçbir ferde.” Fransız Devrimi düşüncesinden esinlenilerek. a. “iktidardaki aydınların kendi seçimlerini halka zorla kabul ettirmesi haklı ve doğru sayılmaya başlamıştır. İkinci kısmın ikinci maddesinde ise şöyle denmektedir.g.F. Parti’nin ana niteliklerini belirten ikinci kısmın birinci maddesindeki halkçılıkla ilgili açıklamaların yapıldığı c bendi şöyle düzenlenmiştir. egemenliğin ulusa ait olduğu ve toplum içerisinde herhangi bir kimseye ya da kolektif özneye ayrıcalık tanınmayacağı yönündeki bu ifadeler. “Türkiye Cümhuriyeti halkını ayrı ayrı sınıflardan mürekkep değil ve fakat ferdî ve içtimaî hayat için iş bölümü itibariyle muhtelif mesai erbabına ayrılmış bir camia telâkki etmek esas prensiplerimizdendir. Kurultayında kabul edilen tüzüğündeki halkçılıkla ilgili ifadelerle hemen hemen aynıdır. C) Amele ve işçi. büyük arazi ve iş sahipleri ve tüccar.

a. Ankara.P.’nin 1931 programının. Afetinan. Halkçılık. Parti’lerinin halkçılık anlayışına değinmiştir. 1983. 406 .’nin kuruluşundan itibaren tüzüğünde ve Cümhuriyet Halk Fırkası Programı.H. Tekeli . 1972.. düşünce çerçevesi dayanışmacı olmakla birlikte. Ç. a. 23.M. 475-476. kelimenin tam anlamında meslekler iken.. Altın Kitaplar. Türkiye halkının sınıfsal ayrımlar esasında kutuplaşmadığı. 20-21 Haziran 1932 tarihlerinde yapılan “1932 yılı bütçesi için yeniden düzenlenen kanun lâyihası görüşmelerinde”. Programı. 16. Ankara. Programı. iki temel farklılık da bulunmaktadır: “Gökalp’in dayanışmacı görüşünde esas alınanlar. C. M. 1943. 1931 programında kabul edilen halkçılık anlayışıyla aynıdır. 407 C.. ikinci kısmının ikinci maddesindeki ifadelerin Ziya Gökalp’in dayanışmacı görüşleriyle benzerliği dikkat çekmektedir. C. C.. 5-6. 211-212.F.e. 1931.F. 1931 programındaki halkçılık anlayışı. 1983. Orta Doğu Teknik Üniversitesi İdari İlimler Fakültesi Yayını.H.e.. C. Mustafa Kemal’in sık sık belirttiği ve en son olarak da 20 Nisan 1931’de yayınladığı millete beyannamesinde vurguladığı.H. 259-260. C.g. 113. programın ikinci kısmı içerisinde. 1935. bir takım kelime farklılıklalarına rağmen. İlkin.’nin 1935. Parti’nin halkçılık niteliğine dayanışmacı görüş doğrultusunda bir boyut ya da yorum getirilmektedir. Ankara.H. T. birinci maddenin c bendinde ve ikinci maddede ele alınmıştı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.e. örneğin Recep Peker gibi siyasal seçkinlerce de savunulmuştur.P. Ankara.’nin Mayıs 1935. Ayrıca. a. Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933.. İ. 4-5. hem de özellikle C.B. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi.P.” A. Ancak Makal’ın da belirttiği gibi. 1931 programındaki halkçılık maddesiyle. Ulus Basımevi. Makal. Peker..H. Y. 1939 ve 1943 programlarındaki halkçılık maddesi ise programların ikinci kısmı içerisindeki c bendinde topluca ele alınmıştır. Matbaası. buradan hareketle meslek esasına göre örgütlenmeyi esas alan bir yapıya ulaşılmamaktadır.g. aksine çeşitli meslek kolları esasında bütünleşen bir toplum olduğu düşüncesi programda kabul edilmiştir.g. 1935. 6-7. Bakınız..H.y.F. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. Tunçay. Ankara.’nin 1931 programından itibaren vurgulanmaya başlanan dayanışmacı görüş çerçevesindeki halkçılık anlayışı. ve Cümhuriyet Halk Partisi Program ve Nizamname. C. Yetkin. Zerbamat Basımevi.H. 1939.S. halkçılığın.P.M. meslekle sınıf arasındaki kategorilere atıfta bulunulmaktadır.. Ulus Basımevi. 1939 ve 1943 programlarındaki halkçılık maddeleri. benimsenen halkçılık anlayışı da. aynı anlama ve içeriğe sahip olmuştur.” 406 Bu ifadelerden anlaşılacağı üzere. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları. Genel Sekreteri Peker yaptığı konuşmada.215 etmek ve birbirini nakzetmeyecek surette menfaatlerde ahenk tesis eylemektir. Mayıs 1939 ve Haziran 1943 kurultaylarında kabul edilen parti programlarında..407 Hem Mustafa Kemal’in 1920’li yıllardan beridir çeşitli konuşmalarında dile getirdiği. Ankara. 5-6.H.. burada.F.

cins yoktur. Ankara. 409 408 . egemenliğin ulusa ait olduğu. Ankara. sınıf konusuna daha da ayrıntılı değinerek ortaya koymaktadır. Bunun yanı sıra halkçılığın.408 Peker C. imtiyaz yoktur.”409 Peker’in konuşmasında dikkati çeken noktalar.P. Bir taraftan işçilerin çokluğu ve parti kuvvetine dayanan kuvvetle ulusal çalışmanın ahengini bozacak zorlu hareketlerine ve öte taraftan sermaye sahiblerinin. S. büyük iş sahiblerinin para ve varlık gücüne dayanarak işçilerinin haklarını çiğnemesine yol bırakmıyoruz. C. Ancak bizim istediğimiz ve anladığımız mana da halkçı olmaktır ki milliyetçiliği en temiz ve saf bir değere çıkarır. 21.M. 1935. Mıntıka menfaati. Pekerin Söylevleri. Ülkü. 1993. Partinin dördüncü kurultayında. 1935). ağalık. Pekerin Söylevi”. sınıf mücadelelerini kabul etmeyen bir zihniyeti ifade ettiğini ve çalışma zümreleri arasında uyum sağlama işlevini yerine getirdiğini ifade etmiştir. B. 46. Ulus Basımevi.P.1932. derebeylik.’nin halkçılık konusundaki anlayışını. Zabıt Ceridesi.. Binaenaleyh sınıf kavgası. 13 Mayıs 1935 tarihinde yaptığı konuşmada. 67. C. İçtima. 11. halkçılık ile milliyetçilik arasında sıkı bir bağ kurulmasıdır.B. Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutalgası.. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları. 287-288.M. 9. 249. aile. Kuruç.P. Buna göre.6. kapasite ve çalışma ile yükselebilir. 210.. “Türkiyede sınıf yoktur. Ankara.H. 5. (Haziran. 1935. Parti’nin halkçılık anlayışında sınıf mücadelelerini reddeden dayanışmacı boyutun iyice belirginleşmesinin yanı sıra.H. kanunlar karşısında vatandaşların eşit olduğu ve ülkede ayrıcalıklı tabakaların varlığının reddedildiği yönündeki klasik açıklamasını yapmıştır. bu memleketin zihniyetini tamamlayacaktır. imtiyaz zihniyetlerini kökünden silen bir zihniyet. “Partinin Yeni Programı İçin Kurultayda R. T. Türkiyede değer ancak bilgi üstünlüğü.216 sonrasında da programlarında yer alan.H. Ulus Basımevi. cemaat imtiyazı fikirleri yoktur. C. tahakküm. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt II. Genel Sekreteri R. 28. Cilt.

ulusu birbirinden ayrılmaz bir bütün olarak kabul eder. Peker.’nin sınıf savaşımlarını reddetmesi bağlamında dayanışmacı çerçevede yer alan halkçılık anlayışını ve özellikle 1930’larda yoğun biçimde vurgulanmaya başlanan halkçılıkla milliyetçilik ilişkisini. 1935. Ulus Basımevi. 411 410 . yaşayışta da birbirlerine karşı nefret duygularile ayırır ve birbirlerile boğuşmaya sevkeder. Bu nedenle Oran. Bizim halkçı vasfımız sınıf mücadelesini yaratan doktrinlerin tamamı tamamına zıddınadır… ulusun içerisinde herhangi bir sınıf ve meslek farkı gözeterek birini ötekine kırdırmak bizim prensiblerimize uymaz. millet. geçmişte bir arada yaşadığı ve gelecekte de bir arada yaşama iradesinde olduğu düşünülen. 53-54. belli bir bakış açısına göre. millet egemen sınıflar dâhil tüm toplumu anlatmakta kullanılan bir kavramdır. Bu bakış açısına göre. ortak bir tarihi. halk yalnızca yoksul ve ezilen kitleleri kapsayan bir kavram iken.411 Bu iki kavram farklı olmalarının yanı sıra. Çünkü böyle bir hareket yolu. ulus denen büyük varlığın cüzlerini sade anlayışta değil. Peker “sınıf ihtilali karşısında bizim vaziyetimiz” başlığı altında şunları yazmıştır: “Biz halkçıyız… Halkçı zihniyet. Ankara. örneğin sosyalist ideoloji açısından birbirlerine karşıt kavramlardır. Onun içinde herhangi bir zümreyi kendisinden başkalarına karşı üstün olmak iddiasile hareket ettirmez.P. her iki kavram kimi zaman özdeşleştirilerek kullanılmıştır. İnkılab Dersleri Notları. Peker’in yazmış olduğu ve 1934-1935 öğretim döneminde Ankara ve İstanbul üniversitelerinde okutulan “İnkılab Dersleri Notları”nda görmek olasıdır. kültürü ve amacı paylaşan bir toplumu ifade eden bir kavram olarak daha soyut bir kolektif özneye işaret etmektedir. belli sınırlar içerisinde yaşayan bir toplumu ifade eden bir kavram olarak.H.217 C. Halk.”410 Türkiye’ye girdiği dönemden itibaren milliyetçilikle etkileşim içerisinde olan halkçılığın özellikle ulusal kurtuluş savaşı döneminde ve ardından 1930’lu yıllarda milliyetçilikle yakın ilişkisi sık sık vurgulanmış. daha somut bir kolektif özneye işaret ederken. belli bir dönemde. bir rejimin bu kavramların her R. Aslında “halk” ve “ulus” ya da “millet” kavramları siyaset biliminde farklı anlamlara sahip kavramlardır.

kaynaşmış kitle” anlayışını savunmada ve meşrulaştırmada önemli bir işleve sahip olmuştur. 259-260.218 ikisini de aynı ağırlıkta kullanmasının olanaksız olduğunu. 71-72. Ankara. 72. büyük olasılıkla ulusal kurtuluş savaşının olağanüstü şartları sona erdiğinden ve dış B. halkçılık ve milliyetçilik kavramları bir arada anılan kavramlar olmuşlardır. milliyetçilikle ilişkisi yoğun biçimde vurgulanmasa da. standartlaşmış bir toplumsal bütünlüğe işaret etmeliydi.” M. Özellikle ulusal kurtuluş savaşı döneminde.g. Birinci mücadelede olduğu gibi ikincisinde de ulus ya da halk denen şey bölünmez bir bütün. bu kavramlardan ancak birine ağırlık verilebileceğini dile getirmektedir. milliyetçilik tarihsel. Halkçılık ve milliyetçilik arasındaki ilişkiyi uluslaşma süreci açısından değerlendiren Karaömerlioğlu da.. a.” S. a.. “Çokuluslu bir imparatorluktan.413 Hem kurtuluş savaşı döneminde. ‘imtiyazsız sınıfsız kaynaşmış bir kitle’ idi. bölünmez.e. birbirine benzer ve birbirini bütünleyen. Oran. Bu konjonktürün sınıfsal açıdan ayrıntılı bir çözümlemesi için bakınız. Türkiye’nin büyük burjuvaziye sahip olmayan toplumsal yapısı yatmaktadır. ‘tamamen’ Türk olan bir kimliğe geçerken. Bir başka deyişle. İmge Kitabevi. T. Karaömerlioğlu. A. Timur.m. halk-ulus özdeşliğini sağlamayı kolaylaştıran uygun bir konjonktürün bulunduğu söylenmelidir.g. ister kültürel.g.412 Ancak Türkiye’de söylem düzeyinde ulusal kurtuluş savaşı döneminden başlayarak. 413 412 . 415 Bu doğrultuda Yerasimos da şu değerlendirmeyi yapmaktadır: “Yoksul ve sömürülmüş Türk halkı veya Türk ulusu. S. ister etnik düzeyde temellensin. bu yeni yapının tutunum ideolojisi olarak milliyetçilik savunulagelen bir düşünce olmaya devam etmiştir. ayrıcalıksız.e.415 Cumhuriyetin ilan edilmesinden sonra. 1920’lerde cumhuriyet devrimlerinin yapıldığı süreç boyunca. Türk Devrimi ve Sonrası. etnik ve kültürel bir tekdüzeliğe gönderme yaparken. a. 153. siyasal savaşını zaferle bitirmiş. şimdi de (ulusal kurtuluş savaşından sonraki dönem kastediliyor) ‘muasır milletler seviyesine’ erişebilmek için ekonomik bir mücadeleye atılıyordu. 414 T. Ancak. aralarında farklılık bulunan halkçılık ve milliyetçiliğin. ortak bir amacı gerçekleştirmek doğrultusunda örtüştüğünü dile getirmektedir. halkçılık bu tekdüzeliği toplumsal dokuda temellendiriyordu. hem de sonrası dönemde. dağılan bir İmparatorluk yerine modern anlamda bir ulus devlet kurmaya girişildiğinden. Timur. Yerasimos. a.. Yerasimos.. Timur’a göre de. 259. “halk” ve “millet” (ya da ulus) kavramlarının özdeşleştirilmesinin altında. ulusal kurtuluş savaşında emperyalizm karşıtı bilinçlenmeyi temsil eden ve gelişkin bir burjuvaziye sahip olmayan bir toplumda küçük burjuva tabanına dayanan halkçılık ve milliyetçilik düşünceleri.e.g.g.. zafer sonrasında tüm eşitsizlikleri ve sınıfsal çelişkileri içinde toplumsal düzeni savunma işlevini yüklenmiştir. toplumsal ve ekonomik düzlemde halk da yine ortak amaçlar etrafında birleşmiş.e.414 Ulusal kurtuluş savaşının ardından. a. 1997. 276. halkçılık. milliyetçilikle birlikte “sınıfsız.

I.H. 1932. 3. 1929 Dünya Büyük Ekonomik Bunalımı’nın Türkiye’ye etkileri ve 1920’lerde izlenen ekonomi politikalarının istenen kalkınmayı sağlayamaması ise. yeni kabul edilen devletçiliğin yanı sıra sık sık gündeme gelen bir ilke olmuş ve Timur’un da belirttiği gibi “milliyetçilikle de özdeşleşmiştir”. gelir ve yaşama düzeyi farklı olduğundan. Şöyle ki. Böylece. “Halkçılık”.g. Halkı.F. C. bu iki kavramın özdeşleştirildiği 1930’lu yıllarda.. devletçiliğin benimsenen biçimiyle uyuşmadığı görülmektedir. Tekeli. Artık 1930’lar sonrasında halkçılığın işlevi.m. halkçılık düşüncesinin yanında milliyetçilik çok vurgulanmamıştır. 185. Halkçılıkla milliyetçilik ilişkisinin yeniden sık sık kurulduğu.219 sermayeye açık bir ekonomik anlayışı benimseyen cumhuriyetin siyasal seçkinleri ve dönemin egemen sınıfları beklenen dış yatırımları ürkütmek istemediklerinden. C.’nin kabul etmiş olduğu yeni ideolojik ilke olan devletçilik ile o dönemin güncel sorunu olan İ.H. T.417 Ancak bu dönemde devletçi ekonomi politikasına siyasal alanda eşlik edecek olan tek parti sistemine dayanak sağlayan halkçılığın. a. 1930’lu yılların başlarında siyasal iktidarı ekonomik ve siyasal alanda bir yol ayrımına getirmiştir. iktidarının ekonomik alanda devletçi iktisat politikasını benimsediği ve buna eşlik edecek biçimde. büyük orta tabaka olarak tanımlayan Nusret Kemal. 1933). “Türkiye’de Halkçılık”. her ülkenin kültürü ayrı. alt ve üst tabakalar gibi orta tabakanın. 1931 kurultayında C. Nusret Kemal. 161. bir ülkenin sınırları içinde. yani halkın da ülkeden ülkeye değiştiğini söylemektedir. o ülkenin genel kültürüyle birbirine bağlı olan ve aşağı yukarı aynı kazanç ve yaşayış seviyesinde bulunan büyük çoğunluk. işbölümü esasında bir araya gelen. Toplumun ayrı ayrı sınıflardan oluşmayıp da. halk kavramının milletlerarası değil milli bir kategori olduğunu savunanlar olmuştur..F. Ülkü. (Nisan. a.e. siyasal alanda da tek parti sistemi üzerinde karar kıldığı görülmüştür.. Timur. iç dayanışması yüksek gruplardan oluştuğunu kabul eden halkçılık anlayışı. tek parti yönetimine gerekçe sağlamak olmuştur. aydınlar arasında. tüm kesimleri temsil eden tek partinin yeterli olduğu düşüncesi hâkim olmuştur.. tek parti yönetiminin dayanağı haline getirilmiştir.g. toplumda sınıfların olmadığından hareketle.416 Ekonomik bunalımın etkilerinin görüldüğü bu dönemde halkçılık. S. 417 416 .

“Türkiye’de Halkçılık”.H. toplum içerisindeki sınıfsal ayrımların keskinleşmesini önlemede bir araç olarak kullanılabileceğidir.m.g. Tekeli .G. dünya büyük ekonomik bunalımının etkileri dolayısıyla ciddi bir dış kaynak sağlanamadığından.g.’nin devletçiliğe yaklaşımı sınıfsal çelişkileri engellemek yönünde olmamıştır. Ancak C.H. ülke içi kaynaklarla gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Devletçiliğin nasıl uygulanması gerektiği konusunda Parti içerisinde farklı yaklaşımlar bulunmasına rağmen. toplum içerisindeki çeşitli sınıf veya kesimlerden aktarılmak zorundadır. Böylece İ. tek parti döneminde halkçılığı gerçekleştirmede bir araç olabileceği iddiası ileri sürülebilecektir. 82. özel sektörün varlığının veri olarak alınması ve bu kesimin varlığının sınıf çelişkileri doğurabileceği sorunu üzerinde durmamalarıydı.F. özellikle gerekli dış kaynağın sağlanamadığı durumlarda. Ülke içerisinde sanayiye yönelik kaynak aktarımı. a. Hatta Tekeli’nin belirttiği gibi. Şaylan. Türkiye’de devletçi iktisat politikaları aracılığıyla sanayileşme.418 Oysa devletçilik dendiğinde ilk akla gelenlerden biri.419 Bu nedenle 1930’lu yıllarda C. Sanayileşmeyi öngören devletçi iktisat politikaları için ihtiyaç duyulan kaynak. Uygulama alanında da devletçi iktisat politikalarının sınıfsal farklılıkları artırıcı etkileri olduğu görülmektedir.’nin benimsemiş olduğu halkçılık ile devletçilik arasında kuramsal olarak bir kopukluk olmuştur.F. ayrıca sanayi sektöründe faaliyet gösteren özel kesim teşviklerden yararlandırılmıştır. Devletçiliği halkçılıkla uyumlu biçimde yorumlayan ve bunu ideolojilerinin temeli haline getiren Kadro dergisi kapanmak zorunda bırakılmıştır. 419 418 . a. ülkenin hâkim sektörü olan tarımdan sağlanmış.m. 1932. halkçılık ile de uyumlu olacak. İ. hatta bu biçimiyle devletçiliğin. bu yaklaşımların ortak noktası.. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Tekeli. Devletçiliğin bu yönde kullanılması. devletçiliğin..220 büyük ekonomik bunalım karşısında kapitalist yapı ve gelişmenin ciddi bir sarsıntıya uğramadan devamının sağlanması amaçlanmaktaydı.

tüm bu süreç boyunca halkçılık düşüncesinde değişmeyen unsurlar da bulunmaktadır. Gerek Osmanlı hanedanından kaynaklanan meşruiyet. Özellikle 1930’lu yılların ortalarından itibaren milliyetçilikle ilişkisi ya da milliyetçilik dozu artan halkçılığın. çalışmanın kapsadığı dönemin sonu olan 1945 yılına değin. çelişki ve çatışmaların reddedilmesiyle. cumhuriyet rejiminin halkçılık ilkesinin milliyetçilikle örtüşmesini kolaylaştıran. Bu nedenle. kazananıyla ve kaybedeniyle tüm sınıf ve kesimlerin çıkarlarının ortak olduğunun ileri sürülmesiyle ve tüm bu kesimlerin toplumun yeni tutunum ideolojisi olan milliyetçilik esasında ortak amaca yönelik olarak seferber edilmesiyle sağlanabilecektir. var olan gelişim düzeyi içerisinde sınıf çelişkilerinin bulunmadığı iddia edilen bir toplumda. devletçi iktisat politikasının kabul edildiği 1930’lu yıllarda halkçılık ve milliyetçiliğin neden örtüştüğü ya da özdeşleştiğini anlamak açısından önemlidir. “hâkimiyet-i milliye” ya da “ulusal egemenlik” düşüncesinde somutlaşan halkçılıkla cumhuriyetçiliğin ilişkisidir. Ulusal kurtuluş savaşı döneminden başlayarak. bu ilişkinin somutlaştığı kavram olan hâkimiyet-i milliye ile yeni rejimde siyasal iktidarın meşruiyet kaynağının halkta olduğunun kastedildiğini belirtmektedir. Bu durum. Batı’da milliyetçi diktatörlüklerin yükselişe geçtikleri göz önünde bulundurulursa. Demokrat Parti’nin iktidara gelmesiyle beraber yeniden yorumlanmaya ve değişmeye başladığı söylenmelidir. gerekse de dinsel kaynaklı herhangi bir meşruiyet.420 Fransız Devrimi düşüncesinin Halkçılıkla cumhuriyetçilik ilişkisinin değişmeden süregittiğini belirten Karaömerlioğlu da. Bu unsurlardan ilki. uygun bir uluslararası konjonktürün bulunduğu da görülmektedir. söylem düzeyinde. yerini halkın egemenliğine dayanan bir 420 .221 uygulamada devletçi sanayileşme. Üstelik iki dünya savaşı arası dönemde. halkçılık düşüncesi çeşitli değişimler geçirmişse de. söz konusu politikanın toplumda üreteceği çelişki ve hoşnutsuzluklara karşın sürdürülebilmesi. devlet eliyle kazanan ve kaybeden kesimleri ortaya çıkarmaktadır. tek partili siyasal yaşamın sona ermesinin ardından.

halkçılıkta milliyetçi vurgunun yoğunluk kazanması. A. a.. “cumhuriyet” kelimesi yerine “halk idaresi”. “halk hükûmeti” ve “halkçılık” deyimlerini kullanmaktaydı. Fransız dayanışmacılığının etkisiyle Türk siyasal hayatına giren dayanışmacı anlayış ve söylemdir.e. Dayanışmacı görüşler. 11-12. Ancak söylem düzeyinde. özellikle de Cumhuriyet’in ilan edilmesinden itibaren.g.P. Daha milli mücadele döneminde. Söz konusu dönem açısından halkçılık anlayışında değişmeyen bir diğer unsur da.. cumhuriyetin ilanıyla beraber ya da sonrasında ortaya çıkmış bir olgu değildir. meşruiyet anlayışına bırakmıştır. Söz konusu dönem içerisinde halkçılık düşüncesinde değişmeyen ve konumuzla doğrudan ilgili olan ikinci unsur ise. halkçılığın milliyetçilikle olan ilişkisidir.g. .H. Karaömerlioğlu.m. Ancak C. Üstelik bu halkçılıkcumhuriyetçilik ilişkisi. devletçi ekonomi politikasının başat olduğu 1930’lu yıllardan itibaren.’nin tüzük veya programlarında yer almıştır.g. dayanışmacı vurguda olduğu gibi döneme göre değişiklik göstermiştir. İ. a. tüzük veya programlarındaki dayanışmacı vurguların döneme göre değiştiği görülmektedir. Ancak hâkimiyet-i milliye kavramından farklı olarak dayanışmacı görüş. vurgu yoğunluğu döneme ve koşullara bağlı olarak değişmiştir. yukarıda değinilen nedenler dolayısıyla dayanışmacı vurgular ön plana çıkarılmıştır..222 etkisiyle Türk siyasal hayatına giren ve ulusal egemenlik vurgusuna dayalı olan bu cumhuriyetçi anlayış. başta Mustafa Kemal olmak üzere cumhuriyet döneminin siyasal seçkinlerince vurgulanmış. M. tek parti döneminin sonuna kadar.H. 6-7. a.F. ulusal kurtuluş savaşı döneminden. Arar’ın da belirttiği gibi.P. istikrarlı biçimde. cumhuriyetin siyasal seçkinlerinin söyleminden eksik olmamıştır. tüzük ve programlarında dayanışmacı yaklaşım baskın değilken. söylem düzeyinde halkçılık anlayışının içerisinde hep yer alsa da. 275. C. önceki sayfalarda değinilen.e. Halkçılık. özel sektöre dayalı ekonomi politikalarının hâkim olduğu 1920’ler boyunca C. Mustafa Kemal Paşa cumhuriyet yönetimini kurmayı amaç edinen teklif ve önergelerinde ve cumhuriyeti savunan bütün sözlerinde. Mustafa Kemal Paşa “halk idaresi” ve “halkçılık” deyimlerini. Örneğin görece liberal sayılabilecek.H.. cumhuriyet kelimesi yerine kullanmaktaydı. Arar.

doğrudan demokrasi ile temsili demokrasi kavramları etrafında dönmüştür. Köker. Fransız dayanışmacı düşüncesinden etkilenmiş olan Türkiye’deki halkçılık düşüncesi. “halk için. Bu doğrultuda. Oysa 1930’larda halkçılık. Köker’e göre.421 Çözümlemeye çalışmanın konusu olan korporatizm bağlamında ve dayanışmacı vurgu açısından bakıldığında ise. Şüphesiz ki. halkçılığın 1920’ler ve 1930’larda farklılaştığını ve özellikle 1930’ların halkçılığının demokratik içerikten iyice uzaklaştığını belirtmektedir. çağdaşı Batılı ileri kapitalist ülkelerin toplumsal yaşamındaki. bunun kısmen ya da biçimsel açıdan gerçekleştirilebildiği söylenebilir. İstanbul. Ancak Türkiye’de tek parti dönemi boyunca ulusal egemenlik. Bu çerçevede halkçılık tartışmaları da. sınıf çatışmalarını reddetmektedir. 137-138. halkçılığın savlarının maddi bir temele oturtulamadığı görülmektedir. kaynağının ve meşruiyetinin halka dayandırıldığı cumhuriyet rejiminin kurulması.M. önemli ve büyük bir adımdır. halkın siyasal hayata katılması açısından. İktidarın bir hanedanlıktan alınarak. ulusal egemenliğin gerçekleştirilmesi yönünde yeterli olmasa da. “hakimiyetin kayıtsız ve şartsız milletin olduğu” ve “halkın kendi kaderine doğrudan kendisinin sahip olması” gerektiği gibi formüllerle ifade edilmiştir. ülkede çıkarları birbirinden ayrı ya da birbiriyle çatışan sınıflar olmadığını ileri sürerek. toplumun var olan yapısıyla tam olarak örtüşmemektedir. İletişim Yayınları.’nin varlığı yeterli görülmüş ve biçimsel olarak varlığını sürdüren Meclis’te halkın isteklerinin özgürce yansımasına izin verilmemiştir. Ama bu görüş.B. tek parti dönemi Türkiye’si. Ama bu. söylem düzeyinde halkçılığını çözümleyen Köker de. halka rağmen” formülüyle ifade edilmiştir.223 Türkiye’ye girişinden itibaren Türk siyasal hayatının düşünsel alanda önemli bir unsuru haline gelen halkçılığın savları maddi bir temele oturmakta mıdır? Çözümlemeye halkçılığın ulusal egemenlik vurgusu açısından bakıldığında. 421 . L. Türk siyasal seçkinlerinin dayanışmacı görüş doğrultusunda sık sık dile getirdikleri gibi. Modernleşme Kemalizm ve Demokrasi.M. 1995. örneğin burjuvazi ve proletarya gibi kutuplaşmış sınıf yapısına sahip değildir. Kurtuluş savaşını ve Cumhuriyet’in ilk yıllarını kapsayan dönemde halkçılık. Türkiye’de ayrı ayrı sınıfların bulunmadığı anlamına gelmemektedir. uygulamaya konulan devletçi ekonomi Tek partili dönemin. T. demokratik bir yönetim ile bütünleştirilememiştir. Üstelik halkçılık düşüncesi içerisinde dayanışmacı vurguların yoğunluk kazandığı 1930’lu yıllar.

256. gerçek olmaktan uzaktır.H. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi. 423 Ç.” K. Makal.H.g. Bu aslında gerçekleştirilmek istenilen toplum tasarımının parçasıdır. Dolayısıyla Aydemir’e göre. S. 464-465. 422 . derebeylik ilişkilerinin de.y. hatta sınıf çatışmalarının ortaya çıkmasının mümkün olduğunu belirtmektedir. tek başına hacimli bir çalışmanın konusu olacak kadar geniş bir konudur.F. 2- Milliyetçilik Milliyetçilik de. daha başka bir deyişle sınıfsal ayrışmanın artıp. Remzi Kitabevi. Ya sınıf mücadelesini doğurtan şartların toplumda mevcut bulunduğundan endişe ediliyor ya da ekonomik gelişmelerin ilerde böyle bir mücadele doğuracağı kabul olunuyordu. Y. Çünkü zaman içerisinde tasarımla nesnel durum arasındaki açıklık büyümekte. keskinleşmeye başlayacağı bir dönemde sınıfsal gerçeği yadsıyan bir rejimin yerleşmeye başlaması423 ve bu rejime ideolojik temel sağlayan halkçılık düşüncesinin yoğun dayanışmacı vurgularla gündemde tutulması tesadüf değildir. Kısmen “Halkçılık “ başlığı altında da değindiğimiz milliyetçilik. 1996. eğer geniş bir sosyal ve ekonomik örgütlenme biçiminde geliştirilmezse. uyarlanma zorlukları ortaya çıkmaktadır. halkçılıkla beraber C. ancak bu bölümde sadece tek parti dönemi Türkiyesi’nde korporatist düşünceyle ilişkisi bağlamında ele alınacaktır. Karpat. Makal’a göre de. ya zaten var olan gerçeğe uymuyordu. toplumdaki bu sınıfsal çelişmeleri nasıl önleyeceği belirsiz kalmaktadır. ülkede sınıfların da. 1973. C.. bu anayasa düzeni içerisinde gelişecek olan toplum düzeninde yeni sınıf ilişkilerinin. toplumun gerçek yapısı ve gelişme yönüyle çelişmektedir. 1983. Ş. ağalık. Ayrıca C..’nin korporatist düşünceyle ilişkilendirilebilecek temel ilkelerinden biridir. A. Türk Demokrasi Tarihi. Aydemir. ya da zaman içerisinde iyiden uymaz hale gelecekti. sonrasında zorlaşmaktadır. İstanbul. H. R. Bu konudaki asıl zorluklar. Toplumda sınıf çatışmalarının bulunmadığı yönündeki tasarımla.F. aile.’nin 1931 kurultayında kabul edilen devletçilik ilkesinin. Halkçılık ilkesi doğrultusunda yapılan düzenlemelere değinen Karpat ta. Aydemir. “Toplumun sınıf yapısı inkâr edildiği halde sınıf mücadelesini önleme tedbirlerine başvurulması(nın) iki şekilde izah edilebi(leceğini ileri sürmektedir). İstanbul. dayanışmacı iddialar ile toplumun sınıfsal yapısı arasındaki örtüşmezliğin daha da belirginleşmeye başladığı bir dönem olmuştur.422 Bu örtüşmezliğin arttığı ya da artacağı. a.224 politikalarının tetiklemesiyle. Yetkin.’nin halkçılık ilkesindeki idealizm. 64.H. Üstelik 1924 Anayasası’nın yapısı itibariyle bunların kendiliğinden ortadan kalkması olanaklı olmadığı gibi. dayanışmacı görüş etkisiyle savunulan çatışmasız toplum. şeyhlik. Bu uyarlanma başlangıç dönemlerinde daha kolay iken. özellikle söz konusu tasarımın gerçeklerle mutlak biçimde çelişmeye başladığı1930’lardan itibaren başlamaktadır. Tek Adam III. Altın Kitaplar. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. Peker gibi siyasal seçkinlerin Türkiye’de sınıfların ve ayrıcalıkların bulunmadığını dile getirmelerine karşın. nesnel durum arasında bulunan ya da zamanla ortaya çıkan farklılıklar. halkçılık kavramının da zaman içerisinde mevcut duruma göre yeniden uyarlanmasına yol açmaktadır. 52-53. Yani dayanışmacı görüşe dayanan halkçılık düşüncesi.e.P. cemaat ayrıcalıklarının da bulunduğunu söylemektedir. Afa Yayınları.

iç dinamikler nedeniyle İslamcı düşünceyle. Berkes. 426 Ulusal kurtuluş savaşı dönemi milliyetçiliğinin belirgin özelliği. çok güç yürütülen ve çok yönlü bir savaş olmuştur. Berkes’in de ifade ettiği gibi milliyetçilik. kültürel ve siyasi bakımdan mutlakiyetçi bir veçhe almıştır. İmparatorluk topraklarından geriye kalanlar üzerinde bir ulusal kurtuluş savaşı vermeye uzanan süreç içerisindeki bir dizi etken tarafından da beslenmiştir.e. her birey.”425 Modern Çağ toplumlarının tutunum ideolojisi olarak kabul edilebilecek olan milliyetçilik. 210. Oran. halkçılık akımından sonra ve çeşitli düşünce akımlarının halkçılık düşüncesine yönelttiği eleştiri ve saldırılar karşısında halkçılığın sonradan aldığı biçim olarak doğmuştur. çoğulcu ve ödüncü bir yaklaşım izlenmiştir.225 Milliyetçilik.e.e. Karpat’ın belirttiği gibi. H. halkın desteğini sağlayacak. Türk Düşününde Batı Sorunu. yürütülen Kurtuluş Savaşı. Dönemin Türkiyesi’nin koşulları siyasal seçkinleri var olan her olanaktan sonuna kadar yararlanmaya ittiği için. Söz konusu koşullar nedeniyle.g. Karpat. ulusal bağımsızlık amacına yöneldiği Türk Ulusal Kurtuluş Savaşı sırasında yoğun biçimde vurgulanmıştır. 132 ve 147. büyük oranda taktik nedenlere bağlı olarak. N. Dönemin milliyetçiliğinin çoğulcu bir yapıya bürünmesinde. Türkiye’de ise milliyetçilik daha başından itibaren siyasi bir teşkilat olan devlet bünyesinde ifadesini bularak bütün faaliyet alanlarında inhisarcı. yüz yıllar süren ve sonradan Avrupa milliyetçiliğine (Almanya hariç) liberal bir şekil veren kültürel ve ekonomik bir gelişmeyi takip etmiş ve ona paralel yürümüştür.g.. para ve silah yokluğu gibi maddi koşullar ve iç isyanlar. dönemin milliyetçilik anlayışının çoğulcu olmasını etkilemiştir.426 Ulusal kurtuluş savaşının başarıya ulaştırılmasının Çeşitli akımlarca halkçılığa yöneltilen eleştirilerin içeriği hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. Oysa Kurtuluş Savaşı’ndan sonra kurulan 424 .424 Düşünsel alanda bu dönüşümle başlayan milliyetçiliğin gelişimi. Osmanlı İmparatorluğu’na halkçılık akımının girdiği dönemlerde girmiştir. Daha ayrıntılı belirtilecek olursa. grup ve düşünceyi gerektiği yere kadar kullanabilecek demokratik. dış dinamikler nedeniyle de sosyalizm ile ittifak yapmıştır.. Örneğin. 425 K. daha doğuşundan itibaren Batı Avrupa’da gelişen milliyetçiliklerden farklı olmuştur. 233-235. a.g. Kurtuluş Savaşı sırasında milliyetçi düşünce. “Batı Avrupa’da milli devletlerin doğuşu. B. Ancak Türkiye’de doğan milliyetçilik. a. geleneksel olarak kullanılan tepeden inmeci ve baskıcı yöntemler değil.. başka ideolojiler gibi toplumsal koşullar önemli etkide bulunmuştur. yol. milliyetçi düşüncenin diğer işlevlerinin tersine. Ayrıca bu savaş sırasında Mustafa Kemal’in izlediği taktik de. a. çoğulcu bir yaklaşıma sahip olmasıdır.

Gerek milliyetçilik. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II. Bu doğrultuda Timur da. . sınıf mücadelesine karşı ideolojik savaşın yoğunlaşmasına paralel gittiğini belirtmektedir.. a. önceki bölümde değinilen nedenlerden dolayı. a. E.429 Bu noktada akla bir soru gelmektedir. 1930’lu yıllara kadar çok ön plana çıkarılmamış. Bozkurt’a göre geçmişi bu prensip temizlemiş.e. 155-156. Örneğin Mustafa Kemal.. Böylece 1930’larda üstlendiği birleştiricilik işleviyle milliyetçilik. hem de sosyalist akımlara karşı dışlayıcı ve bastırıcı bir siyaset izlemiştir.428 Oysa 1930’lu yıllarda uygulamaya konulan devletçi ekonomi politikaları sonucunda Türkiye’de işçi sınıfının gelişimi ivme kazanmaya başlamıştır.427 Cumhuriyet’in kuruluş felsefesi olan milliyetçilik. 427 Cumhuriyet’in siyasal seçkinlerinden Mahmut Esat Bozkurt da. hem de ilan edilen Cumhuriyetin temel felsefesi olmuştur.g. a.226 ardından milliyetçilik.g. 1930’larda istikrar kazanan tek parti rejiminin sertleşmesinin. Oran. 250. Bozkurt. Mustafa Kemal’in konuşmalarında gözlenmektedir. ama henüz cumhuriyetin ilan edilmediği bir dönemde. aralarında fark var mıdır? Eğer varsa nedir? ve milliyetçiliği temel ilkelerinden biri olarak benimseyen Cumhuriyet. ülkenin kısa sürede ekonomik kalkınmasının sağlanması amacıyla dış sermaye yatırımlarına da kucak açan görece liberal sayılabilecek ekonomi politikasının benimsenmiş olmasının etkisi olabileceğine daha önce değinilmişti. söz konusu dönemde şoven bir görünüm kazanmaya başlayan milliyetçiliktir. “1930’ların milliyetçiliğinde. hem İslamcı akımlara. T. halkçılığın yanı sıra kullanılan diğer bir ideolojik araç da. İstanbul.g. gerekse de halkçılık. “Atatürk İhtilali”nin temel özelliğinin Türk milliyetçiliği olduğunu söylemektedir.e.e. Avrupa’da kurulan ırkçı rejimlerin etkileri olabileceği gibi.. 429 B. hem kurulan Halk Fırkasının temel ilkelerinden birisi. milliyetçiliğin yükselişinin ardında sınıf mücadelesinin yanı sıra başka etkenlerinde bulunabileceğini belirtmektedir. yeniliği bu prensip getirmiştir. 57 ve 109..” milliyetçiliğin yükselişini beslemiş olmalıdır. Atatürk İhtilali. 268. 428 Bu dönemde milliyetçiliğin yoğun biçimde vurgulanmamasının altında. Bu savaşta. 1995. ulusal kurtuluş savaşının başarıya ulaştırıldığı. ulusal bağımsızlığa zarar vermediği ve Türkiye’nin kanunlarına uygun hareket ettiği sürece ülkenin kalkınmasını sağlayacak yabancı sermayeye kapıların açık olduğunu dile getirmiştir. 16 Ocak 1923’te İzmit’te İstanbul basını temsilcilerine yaptığı konuşmada ve 17 Şubat 1923’te İzmir İktisat Kongresi’nin açılış konuşmasında. Bütün Türk İhtilali. tüm eserleriyle bu prensibe dayanmaktadır. Bunun belirtileri. Ancak Timur. halkçılıkla beraber işçi sınıfı sorununa çözüm amacıyla kullanılmaya başlanmıştır. yoğun biçimde vurgulanmamıştır. M. Timur. Kaynak Yayınları.. sınıf mücadelelerini reddetmede ve bunun yerine toplum içerisindeki farklı kesimlerin uyumlu bütünlüğünü savunmada birleşen düşünceler olduklarına ve bu yöndeki politikalar için kullanıldıklarına göre. bürokratik kadronun egemen sınıflar karşısındaki bağımsızlığının artması da rol oynamış olabilir… Ayrıca Doğu’da asayişin bir türlü temin edilememiş olması ve zaman zaman isyanların patlaması.

M. 211. Tekeli . a. Matbaası..e.e.g. tek parti dönemi boyunca C. halkçılık gibi. Timur. Milliyetçi düşünce tarafından ötekileştirilen “onlar”. yayılmacı ve saldırgan olmayan. Bu tutunum ideolojisinin dayandığı “biz ve onlar” ayrımında.M.’nin 1931 yılında yapılan üçüncü kurultayında kabul edilen parti programının ikinci kısmında da dile getirilmiştir.H. a.”430 Milliyetçiliğin dışa dönük olan bu yönü. 1931. T.’nin benimsemiş olduğu milliyetçiliğin diğer milletlere. “(M)illiyetçilik de. Millet ve halk kavramlarının siyasal kuramda farklı anlamlar taşıdığına daha önce değinilmişti. a.g.F. Timur’un da belirttiği gibi. “biz” ve “onlar” temel ayırımdan hareket etmektedir. 153-154.S. Bu bağlamda milliyetçiliğin. Bu bağlamda “Atatürk Milliyetçiliği” olarak adlandırılan. terakki ve inkişaf yolunda ve beynelmilel temas ve münasebetlerde bütün muasır milletlere muvazi ve onlarla bir ahenkte yürümekle beraber Türk içtimaî heyetinin hususî seciyelerini ve başlı başına müstakil hüviyetini mahfuz tutmayı esas sayar. ve İ. Türk milletinin diğer milletlerle eşitliğini kabul eden insancıl bir milliyetçilik anlayışı olduğu anlaşılmaktadır. Ankara. M. İlkin. söz konusu milliyetçilik anlayışının ne tür bir milliyetçilik olduğunu anlamayı sağlar..’nin temel nitelikleri arasında sayılan milliyetçilik şöyle ifade edilmiştir: “Fırka. 5. 475. yani “onlara” karşı ırkçı. halkçılıktan farklı olarak dışa dönük bir yönü olduğu görülmektedir. .H.P.e. yani diğer milletler karşısında takınılan tavır.g.227 Şüphesiz milliyetçilik ve halkçılık arasında fark vardır.. Tunçay. dışa dönük yönünün 430 431 T. Ancak milliyetçiliğin bir tutunum ideolojisi olarak var olabilmesi için. C.F.. C. Cümhuriyet Halk Fırkası Programı. sınıf çelişkileri yerine toplumun ahenkli bütünlüğünü ortaya koyan ve savunan bir ideolojidir” ama “(h)alkçılktan farkı diğer milletlere karşı olan tutumumuzu ortaya koymasındadır.B. “onlar” kavramı milliyetçiliğin dışa dönük yönünü ortaya koymaktadır.”431 Fransız Devrimi’nin etkisiyle yaygınlaşan ve Modern Çağ toplumlarının tutunum ideolojisi olan milliyetçilik. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları.H.

1931. bu farklılaşmamışlığa ve bütünleşmişliğe zarar veren unsurlar olarak algılanmaktadır. 1933). Milliyetçiliğin içe dönük bu yönü ya da toplumsal tasarımı da. bu sınıf esasındaki ayrımları yadsıyan. bütünleşmişlik esasında belirmektedir. tek parti döneminin milliyetçilik anlayışını. Ankara.H. a. (İkinci Teşrin.. toplumdaki tüm kesimlerin çıkar birliğine ve bütünlüğüne vurgu yapan içe dönük yöndür. sınıf esasındaki ayrımları milli bütünlüğe zarar verdiği gerekçesiyle yadsıdığından. C.433 Sınıf esasındaki ayrım ya da oluşumlar. “Millet ve Milliyet”. sosyalizm gibi sınıf savaşımları üzerinden yükselen sistemler kötülenerek reddedilmektedir. üçüncü bir yol olarak nitelendirilebilecek. Aydoslu Sait. korporatist düşünceyle büyük benzerlik göstermektedir. farklılaşmamışlık.F. milleti algılayış biçiminin ve bu bağlamda bir toplum tasarımının da olması gerekmektedir. Bunlar yerine kapitalizm ve sosyalizmden ayrı. korporatist düşüncedekine benzer biçimde. İşte. özellikle de devletçi ekonomi politikalarının uygulandığı 1930’ların milliyetçiliği. 432 . liberalizm gibi sınıf savaşımlarına yol açtığı belirtilen sistemlerle. kül(tü)r ve mefkûre birliği ile birbirine bağlı vatandaşların teşkil ettiği bir siyasî ve içtimaî heyet…”432 olarak tanımlanmakta ve Atatürk Milliyetçiliği’nin Türk toplumuna bakışı. Tek parti döneminin resmi milliyetçilik anlayışı. Cümhuriyet Halk Fırkası Programı.M. Modernleşme Kemalizm ve Demokrasi.228 yanı sıra içe dönük bir yönünün. millet içerisinde sayılan tüm toplum kesimlerinin belli kıstaslar esasında bütünlüğünü ve çıkarlarının birlikteliğini savunmaktadır. 10. 2. Matbaası. 281. Liberalizm karşıtlığı. programında millet. Ülkü.. 4.B. S. “… dil. T.e.g. halkçılık düşüncesiyle ve korporatist düşünceyle ilişkilendiren de. Köker. kendine özgü bir sistem kurulduğu ileri sürülmektedir. C. 433 L. 156. sosyalizm karşıtlığı ve bu iki sistemden farklı olarak kendine özgü bir sistem uygulandığı gibi parametreler açısından tek parti döneminin.M.

g. sosyal ve siyasal yönleri de eleştirilmiştir. taassublu bir hürriyet esası güden böyle bir idareye göre her fikir serbestir. Bu savın. 4. özellikle 1930’lar açısından geçerli olduğu söylenebilir. İletişim Yayınları. Parti’nin dördüncü büyük kurultayı öncesinde.. yeter çare bulunamıyor. Ç. yaşadığı devir hangi tarih safhasına rastgelirse gelsin. Türkiyede her ekonomik teşebbüs ulusal bütünlüğün ahengine uygun olacaktır. Böyle bir burjuvazinin yokluğu Türkiye örneğinde özellikle geçerliydi ve bu nedenle bürokrasi.434 C. bu anarşiye karşı. İstanbul. 8 Mayıs 1935 gecesi Ankara Radyosu’nda yaptığı konuşmada sosyalist akımların yanı sıra liberalizmi de eleştirmektedir. Her iki ülkede liberalizmi varlıklarına ve dünya üzerinde yayılmalarına bir tehdit olarak görmekteydiler. milliyetçilik liberalizm karşıtı bir ekonomik anlayışı da beraberinde getirmişti. 1920’lerde bu gerçekleştirilemese de.”435 Liberalizmin sadece ekonomik yönü değil.P.H. Pekerin Söylevleri. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. gerekse de istenen milli kalkınmayı sağlayacak yeni devlet-toplum bağlantıları ortaya çıkmaya başladı. Keyder. Almanya ve İtalya örneklerinde. Bu iki ülkenin burjuvazisinin başlıca amacı. karmakarışık bir hale geliyor. gerek bürokrasinin statüsünü koruyacak. Peker’in yazdığı “İnkılab Dersleri Notları”nda. liberalizme alternatif olarak. İtalya örneğinde liberal devlet biçiminin sosyal açıdan kargaşayı önlemede yetersiz kaldığı ve buna bağlı olarak da siyasal güçsüzlük içerisinde bulunduğu belirtilmiştir. İç hayat. iç varlığında birik olmayınca. 125-126. 1999. “Biz proletarya-burjuva tasnifi içinde yaratılan sınıf kavgası. Ama 20. İç hayatın bu karışıklığı dış hayata da tesir ediyor … Bir devlet. Devletin hürriyet telakkisindeki zararlı ifratı neticesinde. 1920’lerdeki toplumsal dinamikler açısından geçerliliği tartışılabilir olsa da.e.H.229 Gerçekten de milliyetçilik. 434 . Bu konuda şöyle denmektedir: “O zaman İtalya’da … liberal bir devlet vardı. rejimi ne olursa olsun. yüzyılda kurulan milli devletlerin milliyetçiliğinde. Genel Sekreteri Recep Peker. 435 C. sınıf tahakkümü fikirlerine yer vermediğimiz kadar kontrolsuz geniş istihsalciliğin müstehlikleri istismar etmesi fikrini de beğenmiyoruz. liberalizm karşıtı bir ekonomik yaklaşımı da beraberinde getirmiştir. Genel Sekreteri R. 1920’lerin sonlarına doğru İtalyan ve Sovyet örnekleri ortaya çıktıktan sonra. milli bir ekonomi kurmaktı. Avrupa’da. liberalizm karşıtlığını kabul etmeye hazır bir burjuvazi bulunmamaktaydı.P. Liberal parti kastetmiyoruz. liberalizm karşıtı ekonomik politikaları benimseyecek toplumsal kesimleri aramaya yöneldi. a. sınıf intikamı.

millet birliği gibi büyük ve mukaddes davanın yanında hiçbir kıymeti olmayan ve millet varlığını tahrip eden zehirli telkinler mahsulü sun’i bir heyecanın vecdi içinde vuruşup dururlar.g. 437 C. Buna İtalyanın o zamanki durumu ibretle göz önünde tutulacak bir örnektir.’nin dördüncü kurultayı sırasında 13 Mayıs 1935 tarihli toplantıda şunları söylemektedir: “… feodal devletten sonra gelen liberal devletin yıkılışı ulusal devletin doğuşu devrini getirmiştir.g.P. onun yerini ulusal devletin alacağını ileri sürmektedir. Bu didişmelerden doğacak tek netice müsbet ulus kuvvetlerinin birbirini ifna etmesidir ki bu yüzden memleket kendi içinde dağılmak tehlikesine maruz kalır. 436 .230 bulunduğu siyasal vaziyet kendisine müsait de olsa. yine muvaffak olamaz. ve C. bunun daha geniş manasıyla proleter ve burjuva sınıfları iki düşman cephe halinde birbirine karşı çarpışıp dururlar. Peker. a..”437 Tek parti döneminde milliyetçilik. 14.” Z.. a. çarpıştırıcı ve yurt içinde ulus birliğini bozucu ruhunu hergün yeni bir tedbirle ortadan kaldırarak bunun yerine Ulusal Devlet tipindeki birlik ve beraberlik zihniyetinin tatbikatını hayatımıza aşılıyoruz.e.e. Peker konuşmalarında “zehirli” siyasal akımlar arasında gösterdiği sosyalist akımlar (anarşizm ve Marksizm) karşısında. a.H. Bir takım insanlar (liberal devlet çöküyor. Biz (hayır) diyoruz.H. milliyetçiliğe dayanılması gerektiğini R.. C. 44-45. keyfî bir idare değildir. sosyal ve siyasal yönlerini eleştirdikten sonra. yukarıda özellikle Peker’in konuşmalarında görüldüğü gibi. ergeç mutlaka doğru yolu bulacağına ve muvaffakıyeti ancak ulusal devlet yoluna girmekle bulacaklarına kani bulunuyoruz. Bu hareket. Genel Sekreteri R.H.g. a.g. 1936 yılında Meclis’te İş Kanunu üzerine konuşmalar yapılırken. liberalizmin ekonomik. onun yerine sınıf devleti geliyor) diyorlar. saadeti ve esaslı ısdırap mevzuları bir olan ve her türlü mukadderatı müşterek bulunan bir yurdun sınırları içinde o yurdun kuvvet ve muvaffakiyet unsurlarının birbirlerini parçalamak için didişip durması demektir. Bunlar. Toprak..m. … Liberal Devlet tipi içinde işçi sınıfı ve patron sınıfı. 47.. 27. liberalizmin yanı sıra sosyalizmi de yadsımaktadır. İnkılab Dersleri Notları. Liberal devlet yerine kurulacak olan sınıf devletinin. Ulusal devlet. Peker.P. Peker yine buna benzer biçimde. liberal devlet .e.P. Pekerin Söylevleri.”436 Peker. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”.ulusal devlet ayrımı çerçevesinde şu değerlendirmeyi yapmıştır: “Liberal Devlet tipinin çekiştirici. Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutalgası. liberal devletin yıkılmakta olduğunu. Bizim anladığımız ulusal devlet nizamlı bir idarede herkesin özel teşebbüsü demektir. Her kafadan bir ses çıkaran dağıtıcı bir idare demek de değildir.

doğudan.g. milli bir sistemin ya da kalkınma modelinin kurulması yönündeki görüşlerin yaygınlık kazandığı söylenebilir. şüphesiz ki sınıfsal dinamikler de bulunmaktaydı. hilâfetçilik ve beynelmilelcilik propagandaları ve buna benzer birçok propagandalar hep üstümüzden geçer. (M)arksist.P. a. C. 5. Özellikle de.e.P. Kuruç. Bütün bunlar karşısında Türkiye ancak sıkı bir ulusçuluk imanına sarılmış olmakladır ki biri ötekini besleyen zehirli cereyanlara karşı kendini koruyabilsin… Türkiye halkını korumak için şimdiye kadar partinin ana vasıflarından biri olarak sayılan ulusçuluk kilidi ile Türkiyenin kapısını sımsıkı kapamak için bu vasıf da devlete mal olacaktır. 10.. C. 1935).e. 211. 28.. bu iki sistemden farklı ve kendine özgü bir sistemi. bir “üçüncü yol”u savunan görüşleri de milliyetçilikle ilişkilendirmek ve bu yöndeki söylemi dönemin milliyetçilik anlayışı içerisinde gözlemlemek olasıdır. 249. Pekerin Söylevi”. Anarşist. milliyetçiliği.. (F)aşist. Ülkü. S. kendilerini sosyal akımlara karşı korumakta kullandıkları söylenebilir. 1930’larda devletçi ekonomi politikalarına geçilmesiyle beraber. batıdan her taraftan.g.e. liberalizm ve sosyalizmden farklı. 1929 Dünya Büyük Ekonomik Bunalımı’yla kapitalist sistemin sarsılmasının ardından. her çeşit rüzgârlar bizim üzerimizden geçer. bu C. 438 . B. “Partinin Yeni Programı İçin Kurultayda R. Avrupa’yı bunalıma götüren yöntemlere dayanarak kalkınmanın sağlanamayacağını. Genel Sekreteri R. Bu bağlamda gelişen orta sınıfların.H. fikir.. (Haziran. Yurdumuz için coğrafî bakımından bu her cereyana maruz kalış hali. Peker C.. K.H.e. kendine özgü. Pekerin Söylevleri.. 45..g.P. a. a. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt II. 287. Orta sınıflar milli birliği bozucu olarak gördükleri çeşitli sosyal akımlara karşı milli dayanışmayı korumak iddiasıyla milliyetçiliği kullanmışlardır. Karpat. H. politika propağandaları bakımından da aynıdır.H. a. Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutalgası. Örneğin devletçi ekonomi politikaları üzerine öneriler geliştiren Ahmet Hamdi Başar.”438 Liberalizm ve sosyalizm karşıtlığının yanı sıra. Liberalizm ve sosyalizm gibi akımlara karşı milliyetçiliğin ön plana çıkarılmasının ardında. cenuptan.231 belirtmektedir.g. dönemin Türk siyasal seçkinleri arasında.’nin dördüncü kurultayı sırasında bunu şöyle ifade etmektedir: “Coğrafya bakımından Türkiye dünya içinde öyle bir vaziyettedir ki (şimalden).

liberalizmin serbest piyasa ilişkilerine ve görünmez elin kendiliğinden düzenleyiciliğine bırakılmayıp. 439 . komünizm ve kapitalizme karşı eşit derecede koruması gerektiğini belirtmektedir. devlet müdahalesiyle ya da bir başka deyişle ekonomik aktörler arasında devletin arabuluculuğuyla düzenlenmesi savunulmaktadır. Türkiye’nin ekonomik gelişmesi. Başar.Bakınız: A. I. İktisadî Devletcilik. 1931. Hamdi (Başar).439 3- Devletçilik Gerek korporatist düşünce. 1981. uluslararası ekonomik sisteme bağlanarak gerçekleştirilemez. ekonomik alanın. Bu gelişim ancak kendi bünyemiz içinde ve kendi kuvvetimize dayanılarak gerçekleştirilebilir. Korporatist düşüncede. insan ve millet unsurları göz önünde bulundurularak gerçekleştirilmelidir. H. “İktisadi Devletçilik” adlı eserinin birinci cildinde Başar. Bu doğrultuda korporatif uygulamaların bulunduğu yerlerde. Türkiye’nin kendisini.e. ekonomik alan ile devlet ilişkileri gündeme gelmektedir.g. 143. C. İstanbul. Başar. Bu doğrultuda Türkiye’nin yapması gereken şey. Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi. Başar. Başar liberalizm ve sosyalizmden farklı. A. milli ve kendine özgü bir sistemin geliştirilmesinden bahsetmektedir. Atatürk’le Üç Ay ve 1930’dan Sonra Türkiye. 41-42.. Başar.232 yöntemlerin bırakılması gerektiğini. evrensel bir devrim olması tezini savunmaktadır. Mustafa Kemal devriminin sadece milli değil. o ülkelere özgü bir ideolojiye bağlanılarak gerçekleştirilebileceğini ileri sürmüştür. ancak kurulacak olan bu sistemin sadece Türkiye’ye ait kalmasını savunmamaktadır. sosyalizm ve faşizm gibi doktrinlerden hiç birinin Türkiye’ye uygun olmadığını belirtmektedir. Atatürk’le Üç Ay ve 1930’dan Sonra Türkiye. dönemin resmi milliyetçilik anlayışının. A. Mustafa Kemal devrimlerinin ekonomik alana yansıması ise. kendi içinden ve kendi ihtiyaçlarından çıkaracağı sonuçlarla belirlemektir. Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları. Bu. H. Ankara. 143. gerek korporatif uygulamalar söz konusu olduğunda. Türkiye gibi ülkelerin kurtuluşunun. kuvvetli hamlelerle kendisini kurtaracak ve çabuk şekilde yükseltecek prensipleri. tamamen Avrupa toplumlarının sorunlarından doğduğunu ve Batı toplumlarına özgü doktrinler olduğunu söylediği liberalizm. Bu doğrultuda Mustafa Kemal devrimlerinin kendine özgü bir ideolojiye sahip olması gerekmektedir. ırkçı ya da etnik temelli bir milliyetçilik anlayışı olmamasından kaynaklanmaktadır. a.

N. tek parti dönemi Türkiyesi’nde devletçilik ilkesinin.. dolaysız olarak kapitaliste intikal etmez. “Sosyalist olmayan bir sistemde. bir sistem sorunu olarak taşıdığı önem…” yadsınamaz. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. a. devletçilik “ekonomik bir sistem” midir? Boratav’a göre devletçiliğin ya da karma ekonominin ekonomik bir sistem olduğu iddiası bilimsel bir dayanaktan yoksundur. Ancak bir sistem olmamasına rağmen devletçilik. Öyleyse devletçilik nedir? Kavramın sık sık gündeme getirildiği 1930’lu yıllarda devletçiliğin. Şöyle ki.233 devletin ekonomik alanda etkin rol aldığı. ekonomik kararların alınması ve uygulanmasında. “devlet işletmeciliğini zorunlu ve belirleyici bir unsur olarak içeren müdahaleci bir (ekonomi) politikası olarak” tanımlanmalıdır.e. İstanbul. Boratav. 2. “bir ekonomik ve toplumsal kalkınma güdümüdür”. Bir ekonomik sistem olarak kabul edilemeyecek olan devletçilik. 440 . belli ekonomik faaliyet alanlarında devlet işletmeciliği olgusuyla yakından ilintili olduğu için. devlet işletmeciliği. korporatizm ile ilişkisi olup olmadığını çözümlemek açısından önem taşımaktadır. ve K. Söz konusu veriler ışığında. 1983. 272. işveren ve işçilerin yanı sıra üçüncü bir aktör olarak ekonomiyi düzenlediği ve kontrol ettiği görülmektedir. Boratav. kapitalist mülkiyet ve bölüşüm ilişkilerinden farklı bir ilişkiler sistemi içerir. İktisat Politikaları ve Bölüşüm Sorunları. bir sermaye birikimi mekanizması olarak ortaya çıkmakta ve uygulanmaktadır. geri kalmış ülkelerde 20. C. Türk Düşününde Batı Sorunu. 117-118. kapitalizm ve sosyalizm dışında bir “üçüncü yol” olduğunu ileri sürenlerin iddia ettikleri gibi. bir sistem sorunu olarak önem taşımaktadır. Berkes de. Bu doğrultuda devletçilik bir “ideoloji” değil. korporatist düşünceyle ilişkisi olup olmadığı akla gelmektedir. K.g. 412. Berkes. İstanbul. Siyasi iktidara hâkim olan sınıfların bu artığa el koymaları ve onu kullanmaları dolaylı yoldan ve özel ekonomik mekanizmalarla olur. Bu ilişkilerde işçi tarafından yaratılan artık. devlet müdahaleciliğinin özel biçimi olan. 1983. Yani devletçilik. Belge Yayınları. Devletçiliğin ne olduğunun ortaya konulması.440 Devletçilik hangi ülkelerde uygulanmaktadır? Devletçilik kapitalist gelişmesi gecikmiş ülkelerde. Boratav’ın ekonomik düzlemde yaptığı çözümlemeye benzer bir çözümlemeyi siyasal düzlemde yapmaktadır. “Türkiye’de Devletçilik”. Kapitalist bir sistemde yaygın devlet işletmeciliğinin varlığı bu yüzden ayrıca incelenmesi gereken bir sistem sorunu olarak ortaya çıkar ve bazen “devlet kapitalizmi” kavramı ile tahlil edilir. Bu yüzden devlet mülkiyetini içermesi nedeniyle. İletişim Yayınları.

Türkiye de bağımsız ulusal gelişme ve sanayileşme hedefini. Başta Mustafa Kemal olmak üzere çoğu Türk siyasal seçkini açısından. kurulduğu ilk günlerden itibaren ekonomiyi devletin varlığını ilgilendiren bir konu olarak ele almıştır. Bu doğrultuda Cumhuriyet’in siyasal seçkinlerinin temel amaçlarından biri “milli” olacak bir ekonomik alanın kurulması olmuştur. Yani Cumhuriyetin kurucularının gözünde.234 yüzyılda kapitalizme yönelik ilk sermaye birikimini gerçekleştirmenin yolu olarak uygulanan bir ekonomi politikasıdır. 2. Bu yeni düzende emperyalizmin yörüngesindeki geri kalmış ülkelere açık olan yol bağımlı ve çarpık bir gelişme çizgisinden ibaretti. Türkiye’de Devletçilik. 442 441 . 1983. a. ekonominin. bağımsız bir kapitalist sanayileşme deneyinin Türkiye modelini ifade eden devletçiliğe de yer yoktu.g.e. Boratav. 443 A. 273. İstanbul. K. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. K. 271. bağımsız bir ulusal gelişme ve sanayileşme sürecini başlatabilmek için uygun koşullara. “Bu ‘yeni yol’ da. Devletçilik. “Devletçiliğin Anatomisi”. 1945 sonrasında yeni bir dünya düzeni kurulmuştur.443 Milli iktisat.” K. Dolayısıyla onun yerine kurulan yeni devlet varlığını sürdürebilmek için bir ‘ekonomi devleti’ olmalıdır. İktisat Politikaları ve Bölüşüm Sorunları. 1930’u izleyen yıllarda Türkiye’de ve 1950’lerden sonra da Arap ülkeleri ve Hindistan ile başlayarak Afrika ve Asya’daki pek çok üçüncü dünya ülkesinde uygulanmıştır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında devleti ve özel sermayeyi birbirine bağlayan temel kavram olmuştur.. İnsel. 271. C.e. artık. Bu nedenle siyasi açıdan bağımsız olan geri kalmış ülkeler.442 Cumhuriyet rejimi. Boratav. “devletin bekası” nı ilgilendiren yönü her şeyden önce gelmektedir. bu politikalar için özellikle uygun bir konjonktüre sahiptir. Türkiye’de Devletçilik.. İletişim Yayınları. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş nedeni ekonomiktir. emperyalist sistemin ekonomik ve siyasal bakımdan bunalım içerisinde olduğu bu dönemde sahip olmuşlardır. Boratav. emperyalist sistemin uzun bir bunalım dönemidir. Çünkü 1930-1945 arası dönem.g. bu dönemden itibaren devletçi ekonomi politikalarıyla sağlamaya çalışmıştır. 419.441 Türkiye’nin devletçi ekonomi politikalarını uygulamaya koyduğu 1930’lu yıllar. a.

dış dünyanın. hükümet tarafından çok riskli bir siyaset olarak görülmüştür. Ç. “serbest piyasa” düzenini sürdürmek veya daha “liberal” bir düzene yönelmek. çok geçmeden Dünya Büyük Ekonomik Krizi’nin yarattığı darbeyle katlanmış olarak. C. Ancak burada ‘milli’lik. yeni rejimin siyasal seçkinlerinin beklediği kalkınma ve sanayileşmeyi sağlayamadığı gibi.e.. Cumhuriyet’in ilk yıllarında benimsenen özel sermayeye dayalı ekonomi politikası. Türk ekonomisinin dış ticarete yönelik bir çevre kapitalizmine özgü güçlüklerinin. Türk ekonomisinin yapısal zayıflığı sürerken.444 Milli sıfatına sahip olsa da. 35. Belge Yayınları. Keyder. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. Hammadde ihracatına dayalı Türk dış ticareti sürdürülemez hale gelmiş ve burjuvazi başka bir birikim aracına yönelmek zorunda kalmıştır. Dünya Büyük Ekonomik Krizi’nin yaşandığı 1929 yılı sonlarına doğru hızlanmıştır.235 1920’lerin ekonomi politikasında esas anlayış milli ‘özel’ girişimciliği desteklemektir. bunların ülke içinde üretilmesini kârlı hale getirmiştir. İ. Keyder. var olan biçimiyle sürdürülemez hale gelmiştir.g.. Geçiş Sürecinde Türkiye. “Türkiye Demokrasisinin Ekonomi Politiği”. Yurt dışından çeşitli ürünlerin ithal edilmesinin bunalım koşulları nedeniyle imkânsızlaşması. A. Der.e. ülke içerisinde başlanan sanayi üretiminin dış rekabetten korunmasını ve yerli sanayi B. Böylece. ‘özel’likten önce gelmiştir. 446 B. ekonomiyi sarstığını belirtmektedir. ithalat ve ihracat işlerinden elde edilen ticari kazançları sekteye uğratmıştır. a. 1929 yılına gelindiğinde. 445 444 . Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. sanayileşmeye doğru bir eğilim yaratmıştır.446 Cumhuriyet rejiminin 1920’ler boyunca takip ettiği ekonomi politikasını değiştirecek olan olaylar. Kuruç. Çünkü millilik yeni devletin güvencesidir. 1929 Dünya Büyük Ekonomik Krizi’nin de etkisiyle445. Tonak. ticari faaliyetlerin çekici olmaktan çıkması. Schick . a. Özel sektörü destekleyen bir siyasetin izlenmesiyle de.g. Hükümetin aldığı bir takım mali tedbirler de.E. İstanbul. 46. Devletin ödemeler dengesini korumak amacıyla ithalatı kısması. yeni kurulan Cumhuriyet’e karşı olabilecek kuşkuları dağıtılmaya çalışılmıştır. 1998. 46. Kuruç.

Boratav’ın tanımladığı biçimiyle.. devlet müdahaleciliğinin yanı sıra devlet işletmeciliğini de içeren devletçiliğe aşamalı biçimde geçilebilmiştir. II. Demeç ve Yazılar). 120-121.. Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985. Dönemin yöneticileri. a. Yerasimos. K. hükümet özel sektörü serbest bırakmış ve Teşvik-i Sanayi Kanunu örneğinde olduğu gibi. Ancak o dönemde siyasal bağımsızlığa sahip olduğu için. 448 447 .g. Devlete o güne kadar “harekete getirmek” işlevi yüklenirken. S. Türk ekonomisinin süregelen bozukluklarına karşı alınan önlemler. B. kendi olanakları oranında ona yardımcı olmaya çalışmıştır. liberal ekonomilerin sermayesi ile daha çok temas anlamına gelen bir kalkınma yolu ile devletin her alanda faaliyet göstereceği bir milli ekonomi yolu arasında seçim 1930’da yapılmıştır. yeni bir ekonomi politikasının yolunu açmıştır. teşvikten zorlamaya geçmiştir. 50. büyük ölçüde kontrolü eline almıştır. Kuruç. Aslında 1929 Dünya Büyük Ekonomik Krizi’yle beraber sadece Türkiye değil. Boratav. 1923-1929 döneminde. artık “bizzat hareket etmesi” işlevi yüklenmeye başlanmıştır. Daha önce bahsedildiği gibi Cumhuriyet’in kuruluşundan Dünya Büyük Ekonomik Krizi’ne kadar..e. a. Büyük krizin patlak verdiği 1929’dan 1932’ye kadar devlet.g.e.448 Dünya Büyük Ekonomik Krizi’nin ardından Türkiye’de devletçilik gündeme getirilse de. a. Ancak 1932’den sonradır ki devlet. Türkiye belli bir süre korumacı önlemleri uyguladıktan sonra bunu aşmış ve 1932 sonrasında korumacılığı devletçilik ile tamamlamıştır. pek çok az gelişmiş üçüncü dünya ülkesi de korumacı ekonomi politikalarına geçmiştir. yani ekonomiye müdahalesinin yanı sıra bu müdahalenin bir biçimi olan ekonomide Kısaca değinilen bu sürecin ve gelişmelerin ayrıntıları için bakınız. dış ticaret rejimini kendisi düzenleyebilen pek çok az gelişmiş ülke sadece korumacı önlemler alırken. Artık liberal ekonomilerle. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev. Böylece ekonomik hayatı düzenleyerek.g. krizlere açık Batı ekonomilerinden başka yollarla kalkınmaya yönelmek istemişlerdir.e.447 Böylece 1929’da patlak veren Dünya Büyük Ekonomik Krizi’yle beraber.236 mallarının istenen fiyattan satışa sunulmasını sağlamıştır.

237 devlet işletmeciliğiyle de yer almaya başlamıştır. bireysel S. devletin faaliyeti bireyin faaliyetinin yerine geçmeyecek. bireyin faaliyeti önündeki engeller kaldırılacak. 1939’dan sonra resmi ekonomi politikası olmaktan çıkmıştır.g. 42. Ü. Boratav. 1946 sonrasında ise devletçiliğin söylem düzeyinde dahi savunulmamasının altında. 95. Aslında ekonomide devlet işletmeciliği 1932 öncesinde de vardı.’nin otoriter yönetiminden rahatsız olmaktan çok. güçlerini ve etkinliklerini artıran çeşitli sınıfların devletçiliği istememesi yatmaktadır.H. a. Devletçi ekonomi politikalarının uygulandığı 19321939 dönemi sonrasında dış yardım ile sanayileşme düşünesi ön plana çıkmış ve devletçi ekonomi politikalarından uzaklaşılmaya başlamıştır. Meclis’te 2 Ekim 1930 tarihinde yapılan ve Başbakan İsmet İnönü’nün oluşturduğu yeni hükümetin programının görüşüldüğü toplantıda. ülke içerisindeki bireysel ekonomik çıkarların anarşik biçimde faaliyette bulunamayacağını. 1940-1945 arası dönem. Devletçi ekonomi politikasının sonucu değildir. 449 . devletçilikten edimsel olarak uzaklaşıldığı bir dönem olduğu söylenebilir. bu çıkarların büyük bir uyumu sağlamak için belli bir amaca yönlendirileceğini belirtmektedir. Her birey.. a. devletçiliğin. bireysel faaliyetlerin birbirlerine zarar vermeleri önlenecek ve bireysel faaliyetler toplumun ortak çıkarları doğrultusunda yönlendirilecektir. Cizre-Sakallıoğlu. 1945’te çıkarılan “Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu”ndan rahatsız olan büyük toprak sahipleri de katılmıştır. (Ekim. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (II)”..449 Boratav’a göre bu anlamda devletçilik.450 Devletçiliği tanımlama girişimlerinin 1930’lu yıllarda başladığı görülmektedir. Türkiye’de Devletçilik. Ancak bu yönlendirmede.P. Bu koalisyona. savaş ekonomisinin zorlamalarıyla ilgilidir. Türkiye’de 1932-1939 yılları arasında uygulanmış. Öyleyse 19401950 arası dönemin.e. 450 K. Yerasimos. yasal ya da yasal olmayan yollarla kazanç elde eden ticaret ve sanayi kesimleri. ekonomi bakanı olan Mustafa Şeref Bey devletçiliği tanımlamaya çalışmaktadır.e. 1992). Ama 1932 sonrasında devlet işletmeciliği başat hale gelmiştir. Birikim.g. 123. C. 47. yani bürokrasinin kendilerini kısıtlayıcı etkisinden kurtulma mücadelesi vermeye başlamışlardır. 1946 sonrasında ise devletçiliğin söylem düzeyinde dahi savunulmadığı gözlenmektedir. II. Dünya Savaşı sırasında. Devletçiliği “milli iktisat” kavramı ile ilişkilendiren Mustafa Şeref Bey. bir savaş ekonomisi dönemidir ve bu dönemin müdahaleciliği.

Tunçay. M. o ülkenin bireylerini kendi çıkarları için kullanabilir. programının ikinci kısmının birinci maddesinde devletçilik şöyle açıklanmıştır: “Ferdî mesai ve faaliyeti esas tutmakla beraber mümkün olduğu kadar az zaman içinde milleti refaha ve memleketi mamuriyete eriştirmek için milletin umumî ve yüksek menfaatlerinin icap ettirdiği işlerde -bilhassa iktisadî sahadaDevleti fiilen alâkadar etmek mühim esaslarımızdandır.1930. Hükümet devletçilik dendiğinde bunu anlar ve bu amacı sağlamak için müdahale eder.10. 453 Cümhuriyet Halk Fırkası Programı. Mustafa Şeref Bey ekonomide belli hâkim noktalar bulunduğunu belirtmektedir. 5. 46.452 Devletçilik.S. Ankara.M. T. o noktalara kendisi sahip olacak.H. 1931. 2.1930. C. O hâkim noktalara çıkmış olanlar.g.. İçtima. ya da bir başka deyişle sömürürler. Zabıt Ceridesi. İçtima. Cilt. Matbaası.e. İlkin. Eğer o hâkim noktalar liberalizmin anarşik durumuna terk edilirse.. liberalizmin ürettiği ekonomik anarşiye karşı duyulan tepki dikkat çekmektedir.”453 Devletçilikle ilgili bu açıklamalardan da anlaşılacağı üzere. 84.’nin Mayıs 1931’de yapılan üçüncü kurultayında partinin temel nitelikleri arasına girmiştir.B. İ.B. on yıldan beridir elde edilen başarılar bir yılda kaybedilebilir.M. 21. liberalizme duyulan bu tepki. 212. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları. Zabıt Ceridesi.g.e. 21.. liberal ekonomi politikasına duyulan bir tepkiden beslenerek ortaya çıkmış olsa da. 476.M.F.451 Mustafa Şeref Bey’in devletçilik tanımında. 46. C.B. T. 452 451 .H. Tekeli . a.M. böylece ülkenin bireylerince yapılan özel faaliyetler korunmuş olacaktır. Cilt.M.F.238 girişiminde bilinçli hareket edecek. T. 2. ekonomik etkinliklerde diğer bireysel çıkarları kendisi tamamlayacak ve yine kendisi bir bütünün parçası olduğunu kavrayacaktır. 84. devletçi ekonomi politikası. özel mülkiyetin ya da bireysel girişimin yadsınmasına yol açmamıştır. a. İşte insanın insanı sömürmesine yol açan o hâkim noktaları devlet hiçbir zaman böyle bireylere bırakmayacak.10.M.

1988. Bunlar ekseriya fabrikaya bile uğramazlar. Boratav. başlarında Türkler gözüküyor. eski bir taş evde kurulmuştur. Bunlar vatanın selameti için çalışıyorlar. milli sanayi olduğu için demir telleri de hammadde diye gümrüksüz sokan şu çivi fabrikası. 25. devletçiliğin özel sermayeyi tanımanın ötesinde. “İktisat politikalarında liberalizmden devletçiliğe yöneliş. özel sermayenin.e. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.” A. Türkiye’deki devletçi ekonomi politikası ile Batı’daki korporatist uygulamalar arasında bir fark olduğu görülmektedir. Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları. geliştirmek işlevlerini üstlendiği de belirtilmelidir. telleri sadece galvanize edip mamul halde yine on misline satan meşhur fabrika (!) Galata’daki bir arsa aralığındaki salaşın altındadır. Batı’daki korporatist uygulamalarda. a. a. Boratav’ın belirttiği gibi. Mahallenin şikayete hakkı yok!.. en ‘elverişli’ yollarını arayışının hikayesidir.455 Bu doğrultuda devletçiliğin.454 Üstelik bir adım daha ileri giderek. 1930’lardan itibaren devlet ekonomiye sistemli ve kapsamlı biçimde müdahale etmeye yöneldiğinde. Ankara. kapitalist mülkiyeti korumaya aldığını gösteren bir çizgiyi takip etmiştir. 91. yine dışardan hammadde diye gümrüksüz getirdiği. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I. 1923’ten sonra Türk burjuvazisinin sermaye birikiminin ve kapitalist gelişmenin en ‘kolay’. Cumhuriyet Türkiyesi’nde kapitalist sermaye birikiminin özel bir yolu olarak ortaya çıktığı söylenebilir. belli bir gelişmişlik düzeyine ulaşmış ve toplumda başat konumda bulunan kapitalist üretim biçiminin sürekliliğini sağlamak amaçlanmıştır.239 Gerçekten de. İşte şu. Oysa Türkiye’deki devletçi ekonomi politikası. devletçi ekonomi politikası özel mülkiyeti ve bireysel ekonomik girişim hakkını tanımaktadır. “Türkiye’de Devletçilik”. Kuruç. velinimetimizdirler!. halka pencereleri açmağa bile müsaade etmez. gümrük duvarlarının koruması altında elde edilen büyük oranlı kârları etkileyici biçimde anlatmaktadır: “ Gümrük duvarları arkasında son senelerde yer yer türeyen iptidai bir sanayi var: işte demir telleri keserek çivi yapan.. eski bir medresenin yıkık duvarları arkasına kurulmuştur. Ahmet Hamdi Başar. 412. 1981. devletçi ekonomi politikalarının uygulanmaya başladığı 1930’lu yılların başlarında. B. bu vesaire ama. 455 454 . 456 K.m.”456 Bu noktada da. çiviyi dış piyasa fiatının on misline satan. Başar. H. milli iktisat görüşü doğrultusunda ulusal bağımsız bir kapitalist ekonominin oluşturulabilmesini ve bunun için gerekli alt yapı Afetinan. LI. milli sermaye adına yaptığı düzensiz üretimi. Fabrikanın saçtan yapılmış bacasından her gün bütün mahalleye yayılan kurum. Ankara. onu korumak. Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933. Atatürk’le Üç Ay ve 1930’dan Sonra Türkiye. İşte şu bakır mamulâtı fabrikası mahallemizin köşesinde.g.g. Her birinin vakıa sahipleri şu. fakat sanayici efendilerimizdir.

y. özel sektörün yapamayacağı işleri devletin yapmasıdır.M.g. A. Köker.6.. Peker’in belirttiği üzere C. Karaosmanoğlu.M.’inde bazı kimseler devletçiliğin bir ‘ekonomi sistemi’ olduğunu bilmiyor ve buna devlet tarafını tutmak gibi bir anlam veriyorlardı.e. Yani Batı’daki korporatist uygulamalarda.F.. kalıcı bir sistem olarak görenler için bakınız.H. 21. Makal. Bir takım iş adamlarının devletçilikten anladığı ise sırtlarını devlete dayayarak kişisel çıkar sağlamaktı. var olan kapitalist sistemin istikrarlı biçimde sürdürülmesi amaçlanırken. T. Karaosmanoğlu Meclis’te devletçiliğin anlaşılmayan bir ilke olduğunu yazmıştır. 67. Modernleşme Kemalizm ve Demokrasi.. a. a. Bunun sinyallerini 1932 yılı bütçesi için yeniden düzenlenen kanun lâyihası görüşmelerinde. bizzat işi yüklenmek ve gerçekleştirmek de olabilir. devlet yardımı ile gelişmemiş olan bireysel girişimi çeşitli yollarla dolaylı biçimde yaratmayı savunan yorumdur. 211.e. 1932 yılından itibaren. Zabıt Ceridesi. 458 457 . düzenleme ve müdahale olabileceği gibi.1932. a.’nin devletçilik anlayışı. K. içerisinde devletçiliğe farklı anlamlar yükleyen çeşitli gruplar bulunsa da458. içerisinde devletçiliğe temelde iki farklı yaklaşımın bulunduğu söylenmelidir. Genel Sekreteri Recep Peker yaptığı konuşmada vermiştir. Türkiye’de Devletçilik. Oran. Milletin genel çıkarına uygun olması durumunda. Önceleri devlet müdahaleciliğini içeren devletçilik.H. İş başında bulunan çoğu kimse ise devletçiliği..F.457 Her ne kadar C. İşin durumuna göre devletin yapacakları. B. 95.y.B. Boratav. Diğer devletçilik yorumu ise. Ama devletin yapması gerekenler sadece bundan ibaret değildir.H.. 249. Bilgi Yayınevi. 9. özel sektörün yaptığı şeyleri de devlet yapabilir. Ancak C. Y.e. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. devlet monopolculuğu ile karıştırıyordu.g. Y. Cilt.e. a. Cumhuriyet’in sanayileşme çabalarının önünde yer alan sermaye birikiminin yetersizliği.g.. Türkiye’deki devletçi ekonomi politikasıyla ulusal bir kapitalizm oluşturmak. devleti ekonomik yaşamda başat kılmayı içeren..240 çalışmalarının gerçekleştirilmesini amaçlamıştır. sanayileşme çabalarını yürütecek girişimci bir kesimin bulunmayışı ve ihtiyaç duyulan işgücünün sağlanmasında karşılaşılan T. Bunlardan biri İsmet İnönü’nün (burada Recep Peker ve Mahmut Esat Bozkurt’un isimleri de sayılabilir) anladığı devletçiliktir. İçtima.M.M. Karaosmanoğlu’ nun belirttiğine göre T. devletçiliğin kapitalizmden farklı ama sosyalizmden de ayrı bir yol olduğunu savunan bir yorumdur. L. C. ve K. 188.g. Devletçiliği geçici bir çözüm olarak görenlerle.P.F. Bu yöndeki devletçilik yorumu. bu doğrultuda kapitalist sermaye birikimini sağlamak amaçlanmıştır. Ayrıca bu yöndeki benzer görüşler için bakınız. Celal Bayar ve çevresindekilerin savunduğu.H. 1932 yılından itibaren devlet işletmeciliğini de içeren özel bir müdahalecilik biçimini almaya başlamıştır. Politikada 45 Yıl. 235. 96.B.

a. Türkiye’deki ilk planlama çalışmalarına S. seramik.C. 284. Boratav.. 1946. Ankara. dokuma sanayi ile bakır. 3460 sayılı kanunla çerçevesi çizilen bu sistem hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. S. T.241 zorluklar gibi engelleri aşamaya yönelik olarak.g. “Türkiye’nin Sanayileşme Sürecinde İşgücü Sorunu. 36.B. C. 92. Toplum ve Bilim. 460 K. girişimciliğini. yasal düzenlemelerin yanı sıra. İ.460 Ayrıca gerekli teknik personelin eğitimine ilişkin bir programı da içeren bu sanayi planı. 1938 yılına kadar kurulması planlanan işletmelerin yatırım tahminleri ve kuruluş yerleri yer almıştır.)’nden sonra dünyadaki ilk planlama deneyimini oluşturan planlama girişimi de önemli bir rol üstlenmiştir. Sosyal Politika ve İktisadi Devlet Teşekkülleri: 1930’lu ve 1940’lı Yıllar”. İktisadî ve İçtimaî Türkiye Rakkamlarla Cilt : III. 2002). 1932 yılında Prof. (Bahar. kimyasal ürünler ve kâğıt gibi bazı ara mallara öncelik veriyor ve toplam 15 fabrika A. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (S.459 Devletçi ekonomi politikalarının uygulanmasında. Devlet.B.e. İktisat Politikaları ve Bölüşüm Sorunları.S. Sovyet heyetinin hazırladığı rapora. kurduğu “İktisadi Devlet Teşekkülleri” aracılığıyla gerçekleştirmeye başlamıştır. H. Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü. 459 . Bu ilk sanayi planında. 15 üretim kolunun 1932 yılına kadarki geçmişi ve sorunları çözümlenmiş. Ekonomi Bakanlığı bünyesinde hazırlanan bir takım çalışmalar da eklenerek Bakanlar Kurulu’na sunulmuştur.S. 1938 yılında 3460 sayılı” Sermayesinin tamamı Devlet tarafından verilmek suretile kurulan iktisadi teşekküllerin teşkilatile idare ve murakabeleri hakkında kanun” ile bütüncül bir hukuksal düzenlemeye kavuşturulan İktisadi Devlet Teşekkülleri’nin faaliyetleri. Tökin.’nin destek verdiği söylenebilir. Makal. planlama ve ekonomik yaşam üzerinde sıkı bir yasal ve yönetsel denetimle de desteklenmiştir. 22 ve 96. Sonrasında Nisan 1934’te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı kabul edilmiştir.C. Orlof başkanlığında bir Sovyet heyeti Türkiye’ye gelerek bir rapor hazırlamıştır. devlet ekonomide girişimci rolünü de üstlenmiştir.

liberal politikalara duyulan güveni ciddi biçimde sarsmıştır.242 kurulmasını öngörüyordu.g. Bunun sonucu olarak bütün bölgenin zaman içerisinde gelişeceği umuluyordu. Türkiye’de Devletçilik.463 İşte 1930’da Büyük Kriz’den korunmak amacıyla alınan önlemler dışında uygulama alanı olmayan. kimi zaman emperyalizm Ç. resmi çevrelerde kapitalizmin ihraç ettiği bir felaket. a. Türkiye’de de serbest ticarete. ama sosyalizmden de farklı olan. Ahmad.. 1929 Dünya Büyük Ekonomik Krizi’nin. devlet sanayi planını tüm Anadolu’ya dağıttı. a. Daha ilk adımda. Keyder... Çünkü devlet görece gelişmiş kuzeybatı Anadolu ile Anadolu’nun gelişmemiş bölgeleri arasındaki uçurumu kapatmayı amaçlamaktaydı. Modern Türkiye’nin Oluşumu. artık düşünsel alanda korporatist düşünceyle bir ilişkisi olup olmadığının çözümlenmesi gerekmektedir. kendine özgü üçüncü bir yol olduğu savı ileri sürülüyorsa. dünya kapitalist sistemini temellerinden sarsması. İzlenecek olan strateji.462 Türkiye’de ortaya çıkışı ve gelişimine kısaca değinilen devletçi ekonomi politikasının. Türkiye’de tek parti döneminin devletçi ekonomi politikası da aynı savlarla ortaya konulmuştur.461 Ancak büyük sermaye ve ileri teknik isteyen sanayi kollarını içeren bu sanayi planında. Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933. 462 Afetinan. korporatist düşüncenin bir takım savlarıyla benzerlikler taşıdığı görülmektedir.g. 461 . Cumhuriyet’in kimi siyasal seçkinlerinin ağzından devletçi ekonomi politikasının ortaya konuluş biçiminin.. Ama plan dışında kalan alanlarda özel sermayenin ekonomik faaliyetleri serbest bırakılmıştır.e. F. a. 140.e. Nasıl ki. Zaten plana alınan alanların çoğu özel sanayi girişimlerinin gelişmesini ve yenilerinin kurulmasını teşvik edecek niteliktedir. Öteki bölgelerin de gelişmesi için. Türk ekonomisini ciddi sorunlara sürükleyen bu kriz. liberal politikaların zorunlu bir sonucu olarak görülmüştür. Boratav. a. korporatist düşüncede. 100. Kurulması planlanan fabrikalar Anadolu’ya dağıtılmıştı. İç Anadolu’daki Kayseri ve Malatya gibi merkezlere fabrika kurmaktı.g. korporatizmin liberalizmden farklı.e. 17. özel sermayeye yer verilmemiştir. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. 1932’ye kadar geçerli sayabileceğimiz sınırı ve tanımı belirsiz olan devletçilik.g.e. 147-148. 463 K.

464 Bu yöndeki görüşlere. Bugün rahat yaşıyoruz. bunun ne demek olduğunu. önceki sayfalarda Ekonomi Bakanı Mustafa Şeref Bey’in ağzından değinilmişti.g. Dünyanın genel gidişi böyledir. 46.243 ile kimi zaman da anarşi ile aynı anlamda kullanılan liberalizmin istenmemesi anlamına gelmiştir. 68. Devlet. C.’nin Mayıs 1935’te yapılan dördüncü kurultayında Parti Genel Sekreteri Recep Peker de. yurd kurtulmuştur derken iç pazar ecnebi ürününün istilâsı altında mahvolmağa mahkûm bulundukça yarınımız için en derin yoksulluk ve felâketlerin varlığımızı sarsacağına şüphe etmemelidir.g. Liberal sistemi demek. dünyanın genel gidişatının liberalizmden uzaklaşma yönünde olduğunu savunmaktadır: “İnsanların en basit hakkı olan. C.e.. a. Peker liberalizmin karşısına koyduğu devletçiliği şöyle açıklamaktadır: “… biz devletçiyiz filiğ olarak Hükûmetçe de. S. Bir devletin tam manasile müstakil sayılması için sınırlarının düşman silâhından ve ordusundan mahfuz olması kâfi değildir. ecnebi malları (T)ürk pazarlarını istilâ ederdi.”466 Mahmut Esat B.. bu gün bu ulusun varlığında gözlerimizi kamaştıran. (Haziran. 5. 250.H. “İnkılab Dersleri Notları”nda da. İnkılab Dersleri Notları. çalışma işlerinde bile ferdleri başıboş bırakmak zamanının çoktan geçtiği bir devirdeyiz. Ülkü. Peker. Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutalgası. “Partinin Yeni Programı İçin Kurultayda R. Arkadaşlar. Kazancı. davanın ehemmiyet ve değerini hepiniz anlarsınız. Partice de devletçiyiz. en büyük muvaffakıyet yollarını kapamak demektir.P. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev. liberal ekonomi yerine devletçiliğin uygulanmasıyla elde edilen kazançları. a. konuşmanın devamında dile getirmektedir: “Biz devletçi olmasaydık paramızın bu günkü kıymeti temin edilebilirmiydi? Dış ticaret ve ödeme denkliğimiz iç sanayin koruma altında doğması ve yaşaması mümkün olurmuydı? Biz devletçi olmasaydık memleket evlâdlarının akıtılmış olan yüce kanları pahasına elde edilen (T)ürk vatanında memleket malı yerine ecnebi malının serbestce satışına yurd kapıları açık kalır. makul kâr çizgisi içinde tutarak müstehliki korumak ve ulusu teşkil eden insanlar yığınını bu şartlara uydurmak devletin vazifesi olmuştur.P. Demeç ve Yazılar).. 1935). Eğer patronsa işçi üzerinde. tanzimci elile ticarete müdahale hakkını almıştır.e. Peker.” 466 R. a.e. Buna karşı olanlar (liberallik de serbest olsun) diyorlar..H. Kuruç. C. kazanma.”465 Peker. III. devletçiliğin açıkça liberalizm karşıtlığı olduğunu belirtmiştir. 28. Pekerin Söylevi” .g. işçi ise patron üzerinde zarar verici bir tesir yapmasına müsaade etmiyecek bir devirde yaşıyoruz. 465 464 . Aynı zamanda millî pazarları ecnebi manıfaktürün istilâsından da mahfuz kılmak lâzımdır.

E.e. Burada Atatürk şöyle demektedir: “Bizim takibini muvafık gördüğümüz ‘devletçilik’ prensibi. liberalizmden de.. 242-243. komünizm gibi bir sistem değildir. Ankara. 469 Afetinan. liberalizm kelimesini kullanmaksızın.”469 1930’lu yıllarda devletçilik çeşitli Türk siyasal seçkinlerinin gözünde. Medenî Bilgiler ve M. 15. 468 467 . “Medenî Bilgiler” kitabının “vatandaşa karşı devletin vazifeleri” başlığı altında dile getirmektedir. ama bunları (soygunculuğu) en aza indireceğini belirterek dolaylı yoldan söylemektedir..g.244 Bozkurt da. Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933. 1969. bütün istihsal ve tevzi vasıtalarını fertlerden alarak milleti büsbütün başka esaslar dahilinde tanzim etmek gayesini takip eden ve hususî ve ferdî. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. devletçiliğin. Türk siyasal seçkinlerinin gözünde sosyalizmden de farklıdır. bireylerin diğer bireyleri sömürmesine engel olabileceğini savunmaktadır.”468 Yine Atatürk’ün devletçiliği değerlendirdiği şu sözleri. iktisadî teşebbüs ve faaliyete meydan bırakmıyan sosyalizm prensibine müstenit kollektivizm. Bozkurt. A. asırdanberi sosyalizm nazariyecilerinin ileri sürdükleri fikirlerden alınarak tercüme edilmiş bir sistem değildir. devletçiliğin (tıpkı korporatizmde olduğu gibi) liberalizm karşıtı olduğunu. Çünkü devletçi ekonomi politikasının içerdiği “şiddetli kontrol yetkisi” sömürmeyi önleyen bir mekanizmadır. Afetinan. devletçiliğin sosyal haksızlıkları ve insanın insanı sömürmesini tam olarak ortadan kaldıramayacağını.467 Devletçi ekonomi politikası. sosyalizmden de farklı olan. liberalizmden farklı olduğunu belirttiği devletçiliğin sosyalizmden de ayrı tutulduğunu açıkça ortaya koymaktadır: “Türkiye’nin tatbik ettiği Devletçilik sistemi XIX. Bozkurt. a. Bu farklılığı Atatürk. ama kapitalizm dışı olmadığını.e.g. Türk Tarih Kurumu Yayınları. a. Türkiye’ye özgü bir “üçüncü yol” M.

ekonomik ve siyasal örgütlenmede işlevsel. devletçiliği korporatist yapmakta mıdır? Bu soruya kesinlikle hayır yanıtı verilmelidir. ne kullanacağım ilk maddeyi..” C. 48.H. a. Çünkü korporatizmin en belirgin özelliklerinden biri de. Türkiye’de devletçilik ilkesinin.473 Buraya kadar yapılan çözümlemelerden de anlaşılacağı üzere.e. Ne yapacağım işin mahiyetini. 16. yani mesleki örgütlenme ve temsil esasını benimsemiş olmasıdır. Modernleşme Kemalizm ve Demokrasi. “Türkiye’nin ihtiyaçlarından doğmuş Türkiye’ye has bir sistem…” olduğunu söylemektedir. liberalizm ve sosyalizmden farklı bir üçüncü yol olma savını gerçekleştirirken.e.. 471 470 . Türkiye’de Devletçilik. Oysa dönemin siyasal seçkinleri arasında mesleki temsili savunanlar bulunmasına karşın. 5. Boratav. 1935)..H. liberalizmden ve sosyalizmden farklı olmak ve bu ikisinden ayrı kendine özgü bir “üçüncü yol” olmak savlarıyla örtüşmektedir. Afetinan.g. 15.470 Bu doğrultuda Cumhurbaşkanı Atatürk.g. S. 28. 472 K. Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutalgası. Pekerin Söylevleri. (Haziran. mesleki esasta örgütlenme ve L. korporatizmin söz konusu bu savlarıyla örtüşmesi.g. Hakikat ne öyle.P.g.P.e. yeni programda devletçiliğin tarifini açık bir hale koyuyoruz. ne kullandığım işçinin hakkını sorabilir. devletçiliğin sosyalizm ve liberalizmden faklı.g.245 olarak görülmüştür. 253.H. Parti’nin 1935 yılında yapılan dördüncü kurultayında. devletçiliğin. 180. Ülkü. a. hususî teşebbüse bir şey bırakılmayacağını ifade ediyor. C. Pekerin Söylevi”. 473 “ Arkadaşlar. Türkiye’de devletçilik ilkesinin anlaşılış biçimi.e. a. ve “Partinin Yeni Programı İçin Kurultayda R. ne de böyledir. devletçiliğin bu iki sistemden ayrı olduğunu anlatmaktadır. ne beni kontrol edebilir. a.471 Ayrıca gerek devletçilik ilkesinin kuramsal düzeyde biçimlenmesinde. Sağımızdaki koyu liberal fikirdekiler ikinci cümleyi almadan diyorlar ki bana Devlet karışmaz. gerek bu ilkenin yorumlanmasında en yetkili kişi472 olarak gözüken C.. 110. devlet de iktisadî bakımdan istediği şeyleri yapmakta serbesttir) diyorduk. liberallerin ve sosyalistlerin yorumladıklarından farklı olduğunu açıklarken. Genel Sekreteri R. a.. Benden ne hesab sorabilir.. korporatist düşüncede savunulan. C.e. Peki. genel sekreteri Recep Peker de. Eski programdaki tarifte (Hususî teşebbüs serbesttir. Öte tarafta bir kızıl Marksist de her şeyi devletin yapacağını.P. Köker. ne müstehlikten isteyeceğim fiatı. Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933. Türkiye’de genel kabul gören ve uygulanan biçimiyle devletçilik ilkesinde.

tek parti döneminin kimi siyasal seçkinleri ve aydınlarına hâkim olan korporatist düşünceler. tek parti dönemi Türkiyesi’nin düşün hayatında. korporatizmin liberalizm ve sosyalizmden farklı. siyasal seçkinler ve aydınlar üzerindeki korporatist düşüncenin izleri. Devletçiliğin. yani kapitalizm dışına çıkmaksızın çözüm aranması. Sistematik ve bütünsel bir korporatist düşünce Cumhuriyet’in tek parti döneminde iktidarın resmi görüşü ya da siyasası olmasa da. Bu bölümde ise. hem esasen korporatizmde.P. dönemin siyasal düşününde önemli yere sahip olan ve korporatist düşünceyle ilişkilendirilebilecek çeşitli parametrelerin çözümlenmesi ile ortaya . söz konusu ilkelere içkin olmaları dolayısıyla resmi olarak kabul görmüş olan korporatist izler ortaya konulmuştu. dönemin kriz içerisinde bulunan liberalizmi dışında bir gelişme politikası arayışına yönelmesine bağlamak yerinde olacaktır.’nin korporatizmle ilişkilendirilen temel ilkelerinin çözümlendiği bir önceki bölümde. hatta iktidarın siyasasına ters düşmektedir. resmi düzeyde kabul görmemekte. Bu doğrultuda belirtilmelidir ki. çeşitli nedenler sonucunda sosyalist çözüm yolunu benimsemeksizin. sosyalizme yönelmeksizin. C.H. Liberalizmin ürettiği krizlere duyulan tepki sonucunda. hem de devletçi ekonomik arayışlarda ortak savların benimsenmesine yol açmıştır.’ye ve sonrasında da devlete mal olarak resmiyet kazanan ilkeler değil.H.P.246 temsil düşüncesi bulunmamaktadır. etkileri çözümlenecektir. b) Türk Siyasal Düşününde Korporatist İzler C. kendine özgü bir üçüncü yol olma savlarıyla örtüşmesini ise. 1930 sonrası dönemin siyasal düşün yaşamındaki korporatist izler ancak. korporatist düşüncenin kimi izlerinin Türk düşün yaşamında ve Türk siyasal seçkinleri üzerinde ciddi etkisi olduğu gözlenmektedir.

Cumhuriyetin önde gelenleri arasında baştan beri var olan tedirginlik ve kuşku. 1930’ların düşün yaşamı içerisinde sık sık gündeme gelmiştir. Yerli özel sermayenin liberalizme karşı tavrı da 1930’larda belirginlik kazanmıştır. 135. daha doğrusu kontrolsüz bir kapitalizmin kurulması ve yerleşmesine karşı. giderek artmış ve özellikle 1930’larda açık bir tavır haline gelmiştir. “Hayata yeni doğmuş olan Türkiye Devleti’nin hayatı için liberalizm çok fena ve çok zararlı bir unsurdur.g. B. Özellikle 1930’lar hem Cumhuriyet yönetiminin.474 Liberalizme yönelik tepki ve eleştirellik o dereceye varmıştır ki. o dönemde yapılan liberalizm tanım ve değerlendirmelerinde de gözlenmektedir. Kuruç. 476 B. a.e. 16. 475 25 Temmuz 1931 tarihli Cumhuriyet’te Yunus Nadi şunları yazmaktadır: “İktisadî sahada herşeyi kendi hâline başıboş bırakmak demek olan liberal mektep meğer bugünlerde âfetlerin en büyüğü demekmiş. Kuruç. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi.g.e.e. hem de yerli özel sermayenin liberalizme karşı tavır aldığı bir dönemdir. asırlık devletler için bile bir afettir…”476 Liberalizme karşı alınan tavır. Bugün liberalizm demek hukuk bakımından bir anarşi ve ekonomi bakımından da bir kısım yurttaşları diğer yurttaşlara istismar ettirmeye … açık bir kapı demektir. sosyalizm ve sınıf çatışmalarının eleştirisi ve mesleki temsilin savunulmasıdır. Özel kesim başından beri destek. a. Bir memlekette kıtlık olduğu zaman işleri oluruna bırakmak nasıl vaziyeti kurtaramıyorsa dünyada bolluk olduğu zaman dahi hal hemen hemen bundan ibaret oluyor…” B.. kimi basın organlarında liberalizm “afetlerin en büyüğü” olarak nitelendirilmektedir.. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. liberalizmi. Kuruç. dünyanın ilk sanayileşmiş ülkesi olan ve dünyanın en önemli yerlerini sömürgesi Liberalizme. 474 .g. teşvik ve korunma istemiştir. Bu sadece yeni ve nizamlı … bir devlet kurup işletmek yolunda olan bizler için değil.247 konulabilir. 1- Liberalizme Yönelik Tepki ve Eleştiriler Milliyetçilik ve devletçilik ilkeleri içerisinde de değinilen liberalizm ve sosyalizm eleştirileri. Örneğin Ahmet Hamdi Başar. Bu parametreler liberalizm. a.475 Recep Peker de bu doğrultudaki görüşlerini açıkça dile getirmektedir. zamanla kaybolmamış. Demeç ve Yazılar). 140.. Rekabet karşısında kalmaktan hoşlanmamıştır. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev.

gümrüklerini kaldırmaması gerekmektedir. Oysa liberalizm sömürgeleri ve tarım ülkelerini sömürmek için sanayileşmiş ve sömürgeci ülkeler tarafından sadece bir araç olarak kullanılmıştır. Değişen Dünya.248 haline getiren İngiltere’nin ürettiği bir istismar aracı olarak tanımlamaktadır. Hatta Türkiye gibi çok sonradan gelişmeye çalışan milletler bile. Başar. H. Kenan Basımevi. İktisadî Devletcilik. serbest ticaret ve sanayi taraftarlarının bilimsel değerlendirmelerine dünya tamamen inanmış ve uymuştur. gelişme ve refahın sağlanacağına büyük bir inanç duymuşlardır. İstanbul. 478 477 . C. mütehayyizan.. Bu yapılmazsa. yani bu yöndeki uluslararası anlaşmalara girmemesi. Başar’a göre liberalizmin bu aracı sınıflar ile gerçekleştirdiği sömürü mekanizmasının ayrıntıları için bakınız. Başar. İngiltere gibi sanayileşmiş ve sömürgeci ülkeler bu bahane ile kendi ülkelerini zenginleştirmenin yolunu bulmuştur. Öyleyse Türkiye’nin bu eski rejime dönmemesi.. yani “serbest mübadele” rejiminin kurbanı olmuş bir ülkedir. H. 33-34. H. 1931. sömürgeci ülkeler. C. ülkelerinin gelişmesi için tek aracın serbest ticaret ve serbest çalışma olduğuna. oraların ticaretini elinde tutma. amele gibi üretici sınıflar ve seçim esasına dayanan tüm siyasal etkinlikler üzerinde büyük etkisi bulunan bu sınıflar. Sanayileşmiş. İstanbul. 35-36. liberalizm ile tarım ülkelerini ve sömürgelerini sömürürlerken. o ülkelerdeki kimi sınıfları aracı olarak kullanırlar.. sömürgelerinden aldığı vergilerle kendi adalarını zenginleştirme. Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi. kendi sömürgelerinde ve Türkiye gibi geri kalmış tarım ülkelerinde kapütilasyonlardan yararlanarak. “Eşraf.e.g. A.477 Başar’a göre liberal esasların ve demokrat yönetimin insanların yararı için gerekli olduğu düşüncesi tüm milletlere aşılanırken. köylü. İktisadî Devletcilik.478 Bu doğrultuda Türkiye de liberalizmin. kendi ürünlerini bütün dünya piyasalarında ve özellikle de sömürgelerinde satma olanağını elde ettikten sonra liberalizmi savunmuştur. tüccar fabrikatör” gibi sıfatlar taşıyan. 1941. I. I. Örneğin İngiltere. ulusal sanayin gelişimini engelleme. Liberalizmin bu bireyci kuramlarına. A. Başar. özgürlük ve demokrasi ilkelerine uyuldukça. a. A. tarım ülkelerinde ve sömürgelerdeki en güçlü sınıflardır.

Anarşi halinde bir toplum hayatı uygulanabilir olmadığından. Dönemin iktidarına bağlı olan Ülkü dergisinde. Pekerin Söylevleri. Bireycilik o kadar yanlıştır ki. bireycilik temel ilkelerini ortaya atmakla beraber. 1933. Kuruç..480 Zaten I.”C. 109. yüzyıla hâkim olan bireyci zihniyet hem ekonomik. Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi. 480 Aydoslu Sait.e. 481 N. C. bireyin faaliyet ve amaçları toplumun amaçları hedeflenerek düzenlenmeye başlamıştır. yani ekonomik liberalizm de çeşitli açılardan. H. II.H. a. İstanbul. bireycilik de uygulanabilir değildir. 482 C. Ülkü. I. 479 . yerini sosyal hak düşüncesine bırakmaya başlamıştır. İktisadî Devletçilik.. rekabetin gerekliliği ve A. “Milliyetçi ve Taazzuvcu İktısat 2”. 282. a. a. C. tek parti yönetiminin politikalarında da yansıma bulmuştur. örneğin bireysel çıkarların önceliği. 59. Genel Sekreteri Recep Peker.H. 1933). 283. bunları hiçbir zaman ve hiçbir yerde tam olarak uygulayamamıştır. Artık birey hak ve özgürlüklerinin üzerinde.P. S. I. liberalizmin birey hak ve özgürlüklerinin sınırlanmasını gündeme getirmiş.g.479 1930’ların tek partili Türkiyesi’nde liberalizm. Genel Sekreteri R. Dünya Savaşı sonrasının ekonomik ve sosyal koşulları. devlet tarafından temsil edilen toplum çıkarı yer almıştır. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt II. sadece uluslararası bir sömürü mekanizmasını temsil etmesinden dolayı değil. Teklerin ve hususî toplulukların faaliyetini genel menfaatlere aykırı olmamak kaydiyle bağlıyoruz. 3.e.P. yaptığı radyo konuşmasında bunu açıkça ilan etmiştir: “Amme haklarında anarşiyi besliyen.249 kapütilasyonların kaldırılmasından önceki duruma düşülebilir.e. Sümer.g. liberal öğretinin dayandığı bireycilik açısından ve ekonomik ve siyasal liberalizmin yarattığı çeşitli olumsuzluklar açısından da eleştirilmiştir. Haklarda hürriyetin sınırını. bireyciliğin temelden yanlış olduğu dile getirilmektedir.482 Ayrıca bireyciliğin ekonomik alandaki yansıması.. 4.. 19. (Mayıs.g. Bu yeni anlayış doğrultusunda birey toplumsallaştırılmış. hem de siyasal alanda son bulmuştur. Dünya Savaşı’nın sonunda. Başar. ekonomide ulusal çalışmayı yıpratan ve ulus yığınını istismar eden liberalizme karşı cephemizi daha sıklaştırıyoruz. E. ve B.481 Şüphesiz bu yöndeki değerlendirmeler. birey hak ve özgürlükleri düşüncesi. devlet varlığının otorite sınırı içine alıyoruz.

insanlığın bu günkü acılarının ve sınıf kavgalarının büyük bir kısmı ortaya çıkmazdı. “insanlığı tezada 483 484 A. a. Atatürk.483 Peker’e göre de ekonomik liberalizmin kâr ihtirası. a. Kendi aleyhine mücadele arttıkça.g. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. C.g. H. I. Afetinan..g. zaman içerisinde ve gereklilikler doğrultusunda ekonomik yaşamın kendiliğinden düzenleneceği varsayımı da gerçekçi bulunmamaktadır. Peker. A. Oysa Atatürk’e göre sadece rekabetle ekonomik düzen kurulamaz. ekonomik liberalizm de mücadelenin sertliğini artırmıştır. 46. Çünkü özel çıkarlar rekabete dayanırlar. 36-37. Başar. R.e. ekonomik yaşamın kendi kendine düzenlenmediğini.485 Ekonomik liberalizm dayandığı ilkeler açısından eleştirilirken. kuvvetlilerin zayıfları istismar etmesi gibi toplumsal sakıncaları vardır. işçiyi.g. .e. Bu olumsuz koşullar sosyalist olmayan halk tabakalarını da derinden etkilemiş ve ekonomik liberalizme karşı düşmanlık artmıştır. İnkılab Dersleri Notları. 486 R.. Başar. a. liberalizmin sanayi alanındaki olumsuzluklarını düzeltme. Serbest rekabetin. Peker.250 ekonomik yaşamın kendiliğinden düzenlenmesi konularında eleştirilmiştir. Tüm bu olumsuz gidişe.484 Liberalizmin. özel çıkarın. H.486 Tüm bunların sonucunda liberalizm ekonomik alanda. tüketiciyi ezmeyen bir ölçüde tutulabilseydi. sosyalizmin gelişmesi gibi ürettiği bir takım sonuçlar açısından da eleştirilmiştir. 58. iyileştirme yoluna gitmemesi. 485 A. Ayrıca bireyler bazı büyük ortak çıkarları gerçekleştiremezler. a. genel çıkar ile çelişki halinde olduğunu belirtmektedir. hatta giderek bu alandaki olumsuzluklarını artırması olduğunu ileri sürmüştür. 72-73. İnkılab Dersleri Notları. ekonomik alanın ancak devlet eli ile düzenlenebileceğini belirtmektedir. giderek kendi aleyhine gelişen bu duruma rağmen ekonomik liberalizm.e.. Medenî Bilgiler ve M. İktisadî Devletcilik. Peker sosyalizmin gelişmesi ve yayılmasındaki etkenlerden birinin. tüketicinin ve işçi sınıfının haklarını kollayıcı orta yolcu bir anlaşmaya bile yanaşmamıştır..e.

hergün bir karışıklıkla 487 488 Aydoslu Sait. 1936). Ülkü. Siyasal liberalizm eleştirileri en belirgin biçimde Recep Peker’de görülmektedir. millet birliği gibi büyük ve mukaddes davânın yanında hiçbir kıymeti olmıyan ve millet varlığını tahrib eden zehirli telkinler mahsulü sunî bir heyecanın vecdi içinde vuruşup dururlar. (Mayıs. Çoğulculuğa dayalı liberal demokratik rejimleri eleştiren Peker. 7.e.. “anarşik ve istismarcı siması ile” ve “karma karışık kaprislerle dolu çeşidli partileri ile” güçlü ve düzenli çalışmayı gerçekleştiremez.488 Peker “liberal devlet tipinin ve klâsik parlamentarizm’in ulus kuvvetlerini parçalıyan anarşik durumu içinde. a.. 326 (285). 489 “R. 39. R.g. siyasal açıdan olumsuzluklarını serimlediği liberalizm yerine neyi tercih edeceklerini de ortaya koymaktadır. 490 “R. Peker. 1936). kapitalist ve proleter sınıflarına ayırmış ve … (M)a(r)ksist politikacı ve komitecilere yol açmış” tır. … bu yüzden memleket kendi içinden dağılmak tehlikesine maruz kalır. 161. Ülkü. tek parti yönetiminin siyasal seçkinlerinin büyük bir kısmınca eleştirilmiştir. 102. güçlü ve düzenli biçimde çalışmasının olanaksız olduğunu söylemektedir. C. 7.. “Milliyetçi ve Taazzuvcu İktısat 2”. S. yurddaşlar arasında. “Liberal devlet tipi içinde işçi sınıfı ve patron sınıfı. Bunlar. particilik ve memleketcilik gibi. Ayrıca siyasal liberalizm sınıf çatışmalarına göz yumması nedeniyle de ulus birliğini bozmaktadır. . S. bunun daha geniş manasile proleter ve burjuva sınıfları iki düşman cephe halinde birbirine karşı çarpışıp dururlar. a.”490 Peker.g. Peker’in Partililerle Bir Konuşması”. 276.251 götürmüş. C. “Biz liberal devlet tipinin tanıttığı. İnkılab Dersleri Notları.487 Liberalizmin siyasal yönü olan siyasal liberalizm de. liberal tipte çeşitli partilerle çeşitli büyük güçlükleri başarmak zorunda olan devletlerin. (Temmuz.m. Peker’in İş Kanununu İzahı”. sunî bir tasnife yol açıldığını (v)e her biri yurd menfaatlerinden ziyade şahıs ve zümre faydasını güden çeşidli partiler”489 ortaya çıktığını belirtmektedir. 41. Çünkü “liberal devlet tipi”.. birbirine hasım kütlelere dağıtmış.

140. Şubat 1937’de anayasanın değiştirilmesi görüşmeleri sırasında Peker “Bugün liberalizm her yerde ya çökmüş tarihe intikal etmiş veyahutta sarsıntı nöbetleri içinde can çekişmektedir. gerek kuramsal dayanakları.H.492 Yine benzer biçimde.. Pekerin Söylevleri. a. 288-289.g.e.H.e. Pekerin Söylevi”.”491 İki dünya savaşı arası dönemde dünyada olduğu gibi. 46-47. a. a. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. a. 46-47. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt II. Demeç ve Yazılar). Parti’nin 1935 yılında yapılan dördüncü kurultayındaki söylevinde. ileri gidişini. batan feodal devletin yerine gelen liberal devletin de dünyanın her yerinde çökmeye başladığını ve yerine çeşit çeşit devlet tiplerinin kurulmakta olduğunu ileri sürmüştür. liberalizmin iflasın arifesinde olduğunu.. Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutalgası.P.e. C.g. Kuruç. ve B. C. gerek içerisindeki sınırsız özgürlükler. Genel Sekreteri Peker.. S. 492 491 . Genel Sekreteri R. ve B.” 493 demektedir. hızını bozan. Ahmet Hamdi Başar da..252 devletin durumunu. 5.g.P. yurddaşları biribirine düşüren. Ülkü. 250-251. ulusal devletin doğuşu dönemini getirmiştir. gerek siyasal ve ekonomik alandaki yansımaları eleştirilen liberalizmin çökmekte olduğuna dair görüşler yaygınlaşmıştır.g. 28. 5-6. gerekse de ekonomik alanda istismara yol açması gibi üretmiş olduğu çelişkiler nedeniyle sürdürülemez hale geldiğini belirterek. Peker. Kimileri çöken liberal devletin yerine sınıf devletinin geleceğini ileri sürse de. Kuruç. liberal devlet tipinin.P. en sonunda doğru yolu bularak ulusal devlet yoluna gireceğine inanmaktadır.H. 1931’de basılan “İktisadî Devletcilik”in birinci cildinde. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev.. Bu özet içerisinde Peker.e. a. yurddaş zekâsının beslenip açılmasına da yol veren sevgiye ve inana dayanan disiplinli bir beraberliği üstün sayıyoruz. Kuruç. C. “Partinin Yeni Programı İçin Kurultayda R. (Aynı sayfalarda) 493 B.e. özellikle 1930’lardan itibaren Türkiye’nin tek parti yönetiminin siyasal seçkinlerinin gözünde de. bütün geri ve fena tohumların yeşermesine yol açan nizam ve birlik düşmanı klâsik demokrasi yerine. hiçbir teşebbüse C. tarihsel süreçte feodalizmden kapitalizme (daha doğrusu feodal devlet tipinden liberal devlet tipine) geçişin kısa bir özetini yapmıştır. Peker’e göre feodal devletten sonra gelen liberal devletin yıkılışı. liberal devlet yerine kurulacak olan sınıf devletinin. 1935).g.. (Haziran.

253 girişemeyecek durumda bulunduğunu. Rusya’da kapitalizmi tasfiye eden Bolşevik devriminin gerçekleştiği doğrudur.g. Almanya’da Nazilerin uyguladığı politikalar ve Türkiye’de uygulamaya konulan devletçi ekonomi politikaları.g. Mahmut Esat Bozkurt’un 1935 Haziranında yazdığı bir yazı ile 1936 Haziranında İş Kanunu görüşülürken Konya Mebusu Ali Rıza Türel vurguladıkları buna ilginç birer örnektir. 494 . B. kısa sürede bağımsız kalkınmayı ve sanayileşmeyi amaçlayan Cumhuriyet rejiminin. devletçi ekonomi politikalarıyla yoluna devam eden Milli İktisat’ın. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev. getirilen devletçi ekonomi politikalarının. 101. ekonomik ve siyasal liberalizm ile uyuşmayan devletçi ekonomi politikasıyla gerçekleştirilecektir. Almanya ve Türkiye’de kapitalizmi tasfiye eden devrimlerin yapıldığını ileri sürmektedir.496 1936 Haziranında Ekonomi Bakanı Celal Bayar. Dünya Savaşı sonrasında Rusya. a. 495 B. asıl çabasının var olan müesseseleri korumaktan ibaret olduğunu ileri sürmektedir. çeşitli yazılarda ya da yapılan tartışmalarda. a. Ancak Başar. artık yeni müesseseler doğuramadığını. I. 9. H.e.g. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I. a. Başar. Kuruç. I.g. Bundan böyle Milli İktisat anlayışı doğrultusunda kalkınma ve sanayileşme.g.e. Demeç ve Yazılar). Değişen Dünya. Kuruç.e. A.. sanki siyahla beyaz gibi birbirinden ne kadar farklı olduğu açıkça ortaya konulmaktadır.. Biz iktisadiyatta hakikaten mutedil devletçiyiz. liberalizmi ne kadar dışladığını açıkça dile getirmektedir: “Liberalizmi -Dilim dahi dönmüyor bu kelime A. Ayrıntılı bilgi için bakınız.”495 Devletçi ekonomi politikalarının artık yerleşmeye başladığı 1930’lu yılların ortalarında. 28-29. ve B. Başar. İktisadî Devletcilik.. a.494 Pek çok yönden eleştirilen ve tüm dünyada artık çökmekte olduğu sık sık dile getirilen liberalizm.e. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi.e.. liberalizm ve çalışma yaşamı konusuyla ilgili olarak. Bu doğrultuda 1930 yılının Ağustos ayında Başbakan İsmet İnönü şunları söylemiştir: “Liberalizm nazariyatı bütün memleketin güç anlayacağı bir şeydir. C.. a. Kuruç. ancak Almanya ve Türkiye’de böyle bir devrim gerçekleşmemiştir.g. İktisadî Devletçilik’in dördüncü kitabı olan Değişen Dünya’da. bu memleketin ihtiyacı ve bu milletin fı(t)ri temayülüdür.e.. B.. 81-82. Bizi bu istikamete sevk eden. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. eleştirilen ve reddedilen liberal ekonomi politikalarından. 1930’ların başlarından itibaren kesin olarak benimseyebileceği bir sistem olmaktan çıkmıştır. ekonomik liberalizm ile uyuşmayabilir ama kapitalizmi tasfiye anlamına gelmemektedir. a. 496 Örneğin. Kuruç. H. 38. 126..

M.1936.254 bana okadar yabancı geliyor. … yeni prensiplere doğru gidiyoruz. Tüm bunların yanı sıra Cumhuriyeti kuran kadroların liberalizme karşı duydukları şüphe. Fakat bizim kanaatimiz şudur ki. liberalizmin yanı sıra sosyalizm de eleştirilen bir akımdır. Osmanlı İmparatorluğu’nu bağımlılığa. Bu yeni prensiplerde.B. 76. Sosyalizme yönelik eleştirilerin. 9. Cumhuriyeti kuran kadroların gözünde liberalizm emperyalizm ile özdeşleştirilmiştir. liberalizme yönelik eleştirilere oranla daha az yoğunluk taşımasının nedenleri arasında. 12. İçtima. Ayrıca Cumhuriyet’in 1920’ler boyunca benimsediği görece liberal ekonomi politikaları. Zabıt Ceridesi.M. Batı kapitalizminin ve Batı kapitalizminin dayattığı liberal politikaların sonucudur. . 145. Ancak dönemin devlet adamlarının yazılarında ve söylevlerinde liberalizme yönelik eleştirelliğin daha ağır bastığı görülmektedir. nihayet memleketimiz bir tecrübe geçirecektir.”497 2- Sosyalizme Yönelik Tepki ve Eleştiriler Cumhuriyet rejiminin siyasal seçkinlerinin gözünde.6. daha en başından beri sosyalizmin Türkiye için ciddi bir seçenek olarak ortaya çıkamaması da yer 497 T. iki dünya savaşı arası dönemde Batılı kapitalist ülkelerde dahi liberalizmin eleştirilmesi ve gözden düşmesi ile de beslenmiştir. Cilt.yıkaraktan memleketimizde kudümlü bir ekonominin esaslarını kurmak istiyoruz. yarı sömürge olmaya ve sonrasında da dağılmaya götüren süreç. Bu gibi nedenlere bağlı olarak. bu tecrübe de mutlak surette müspet bir netice verecektir. sosyalizm eleştirilerine oranla daha yoğun ve kapsamlı olmuştur. liberalizm eleştirileri. rejimi kuran kadroların amaçladığı bağımsız ulusal kalkınmayı sağlayacak temelleri sağlamaktan uzak kalmıştır ve bu nedenle tepki duyulmaktadır.

sosyalizme yönelik eleştirilerde çok ileriye gitmemiştir. M. edimsel olarak var olan sosyalist hareketlerin kontrol altında tutulmadığı ve çoğu zaman da şiddetle bastırılmadığı anlamına gelmemektedir. Geçiş Sürecinde Türkiye. 46. siyasal yaşama ciddi biçimde damgasını vurabilecek bir sosyalist hareketin dayanacağı sosyo-ekonomik ve sosyo-politik temellere sahip olmamıştır. bireysel mülkiyeti kaldırarak kolektif mülkiyetin gerçekleştirilmesini amaçlamasıdır. Belge Yayınları. Elbette sosyalizme yönelik eleştirilerin. Çev. C. bu yöndeki girişimler bastırılmıştır. A. I. 499 Mart 1937’de Dış İşleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras “La Stampa” gazetesine verdiği beyanatta şunları söylemiştir: “Rusya. Sovyetler Birliği’nden yardım alınan dönemde dahi Cumhuriyet’i kuran kadroların gözünde hiçbir zaman. Demeç ve Yazılar). gerekse de devletçi ekonomi politikalarıyla sanayileşme çabaları sırasında verdiği parasal ve teknik destek nedeniyle. liberalizme yönelik eleştiriler kadar yoğunluk taşımadığının ileri sürülmesi.498 Türkiye. Der. Belge. Sosyalizm. dostane ilişkilerin bulunduğu bu ülkenin gücendirilmek istenmemesi499 ve Türkiye içinde rejimin temellerini sarsabilecek oranda kuvvetli bir sosyalist muhalif hareketin bulunmaması. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev. a. Her ne kadar sosyalizmin Türkiye’ye uygun olmadığı dile getirilse de. fakat Rusya aleyhine de hiçbir zaman dönmeyeceğiz…” B.e. Türk komünizminin daha doğuşu sırasında Mustafa Kemal Atatürk’ün yürüttüğü bağımsızlık hareketinin başarısıyla boğulduğunu belirtmektedir. Bireysel mülkiyetin tamamen kaldırılmasını ve bunun yerine kolektif Belge.255 almaktadır. Nait Satlıgan. Kuruç. O zaman birçok şekillerde tefsir edilmişti. 1998. Schick . Tonak. yönelinecek bir seçenek olarak görülmemiş. endüstriel âlât ve edevatımızı ve ordu teçhizatımızı temin etmiştir. 161.E. sosyalizme yönelik eleştirilerin belli bir seviyede kalmasına yol açmış olmalıdır. Ancak Cumhuriyet’in yönetici kadroları.g. “Sol”. İstanbul. sosyalizmi benimseyen Sovyetler Birliği’yle o dönemde yakın ilişkilerin olması. Fakat size hakikati söyleyeyim. bu çalışmanın kapsadığı dönemin sonu olan 1945 yılına kadar. Biz hiçbir zaman Bolşevist olmayacağız. 498 .. Sovyetler Birliği’nin Türkiye’ye gerek ulusal kurtuluş mücadelesi sırasında. Cumhuriyet’in siyasal seçkinlerinin gözünde sosyalizmin en çok eleştirilen yanı.

yani (burjuva) dır. Değişen Dünya. Başar. 19.g. temel ve her ülke için aynı öneme sahip bir konu olarak görülmemektedir. Oysa üretim ve değişim ilişkileri yeni bir takım esaslar doğrultusunda düzenlenir ve liberalizmin tüm fenalıkları tasfiye edilirse. (aynı kaynak). bunun sebebi bizzat mülkiyetin kötü bir şey olması mıdır? Marksistler buna doğrudan evet yanıtını vermektedirler. Oysa Marksistlere doğrudan bu yanıtı verdiren..256 mülkiyetin geçmesini. Başar tarafından mülkiyet sorunu. Sosyalizme yöneltilen bir başka eleştiri de. başlıca üretim faktörü olan mülkiyeti ve sermayeyi toplum kontrolü altına almaktır. liberalizmin ürettiği çelişki ve çarpıklıkları eleştirdikleri. yüzyılda hâkim olan kayıtsız şartsız mülkiyet rejiminin toplum hayatında meydana getirdiği suiistimallerdir. Mülkiyet toplum için zararlı bir kurum halini almışsa.e. belli bir sınıfa dayanıyor olmasıdır. ancak bunları ortadan kaldırmada sosyalizmin kapitalizmin temelinde yer alan mülkiyet ve sermaye ilişkilerini köklü bir biçimde değiştirmeye yönelmesini benimsemedikleri ve hatta bunu şiddetle eleştirerek reddettikleri görülmektedir. ‘komonizm’ ise bu sınıfın haricinde A. “‘Liberalizm’in istinat ettiği. 500 . insanları sabit fikirli olmaya iten ve toplum dinamizmini kabul etmeyen değerlendirmelerdir. H. belli bir sınıfın hâkimiyetine dayandığı ileri sürülen liberalizm karşında yer alan sosyalizmin de. a. eğer mülkiyet üretim ilişkilerini düzenleme işinde rol almış ise desteklenir. yeni düzende gelecek rejimin mülkiyetin lehine ya da aleyhine olmasına gerek kalmaz.500 Bu doğrultuda Cumhuriyet’in siyasal seçkinlerinin pek çoğunun. bütün tarih boyunca ve bütün milletler için zorunlu bir dava olarak gören bu tür doktrinler. korporatist düşünürlerde olduğu gibi. Bu kontrol yöntemlerinin neler olduğu konusunda daha ayrıntılı bilgi için bakınız. Mülkiyet toplum için istismar ve haksızlık aracı ise ortadan kaldırılır. 148. Yapılması gereken şey de. mutavassıt sınıf. 149-151. örneğin Başar’a göre. Başar’a göre zararlı olan mülkiyetin kendisi değil. mülkiyet hakkının liberalizmde olduğu gibi kayıtsız şartsız toplum kontrolünün dışında kullanılmasıdır. yine korporatist düşünürlere benzer biçimde.

e. eksiktir. 44. Örneğin Marksizm’in. H. Batı’daki korporatist düşünürlerde olduğu gibi. bu doğrultuda köylünün de işçileştirildiği.257 çalış(a)n sınıfa (perolaterya) ya istinat eder. Değişen Dünya. Türk Devrimi bireysel mülkiyeti kabul etmektedir. yerine devlet mülkiyetinin konulmasının istendiği. Marks’ın elde ettiği sonuçların çoğunun olaylara uymadığını. toplumun yönetiminin bireysel varlığı silinmeye çalışılan bu işçi kitlesinin diktatörlüğüne verilmesinin amaçlandığı. C.”501 Tek parti dönemi Türkiyesi’nde çoğu siyasetçi ve aydın. belki de işçiyi mülk sahibi yaparak bir toplum kurmayı amaçlamaktadır. Bu itibarla ‘komonizm’ de diğeri gibi bir sınıf menfaatine göre çalışan ve uğraşan bir sistemdir. “İnkılâp İdeolojisinde Halkçılık”. ancak bu Marksizm’in ve sosyalizmin bütünüyle geçerliliğini kabul etmeleri502 ve Marksist/sosyalist çözümlere yönelmeleri anlamına gelmemiştir. milletler arasında barış. Köylüyü mülksüzleştirmek yerine. Marks’ın çözümleme yönteminin o dönemde sahip olunan veriler ışığında oldukça yetkin olduğunu kabul etmektedir. Başar. 1934). dünya görüşünde de uluslararasıcı olduğu dile getirilmektedir. 99100. Milliyetçi Türk devriminin uluslararasıcılığı ise. liberalizm eleştirilerinde Marksist/sosyalist eleştirilerin çeşitli savlarının haklılığını kabul etmişlerdir.g. Devletçi ekonomi politikasının gündeme geldiği 1930’dan itibaren. a. (Mart. Başar. 503 N. konu üzerine yapılan tüm açıklamalarda bireysel mülkiyetin. 13. ama bunun Marks’ın yönteminin çürük olduğu anlamına gelmediğini belirtmektedir.. Marks’ın yöntemi doğru olsa da. Marks’ın önemle üzerinde durduğu sınıf çelişkileri geçerlidir. toplum anlayışında işçi sınıfının üstünlüğünün kabul edildiği. Ülkeyi diktatörlükle değil. C. 39. bireysel çalışmanın kabul edildiği ısrarla sık sık belirtilmiştir.503 A. a. tam bir halk hâkimiyeti ile yönetmeyi istemektedir. ekonomide ise bireysel mülkiyetin kaldırılarak. İktisadî Devletcilik. kapitalist toplumlarda. ama bu birinci ya da tek çelişki değildir. medeniyet ve kültür yolunda bir işbirliğini benimsemesi anlamına gelmektedir. Ülkü. S.. H. I. Bu doğrultuda kimi zaman “Türk Devrimi” ile “Marksist/sosyalist Devrim” arasında karşılaştırmalar yapılarak. Örneğin Başar. Buna karşılık..g. Kemal. farklılıklar ortaya konulmuştur. 3. Başar’a göre. A.e. Bayar Ağustos 1935’te “Türkiye’nin tatbik ettiği devletçilik sistemi 19’uncu asırdan beri sosyalizm nazariyatçılarının ileri 502 501 ..

Türkiye’de kutuplaşmaya ve çatışmaya yol açacak sınıfların var olduğu reddedilmektedir. korporatist düşünceyle ilişkilendirilebilecek ve koşutluk kurulabilecek bir diğer parametre de sınıf çatışması konusunda takınılan tutumdur. Böylece. sınıf çatışması olgusu olumsuzlanmakta. Batı toplumlarında korporatist düşünce. Belli bir kapitalistleşme ve sanayileşme eşiğini geçmiş olan Batı toplumlarında sınıfsal kutuplaşma ve sınıf çatışmaları sosyoekonomik ve sosyo-politik yaşamda başat konuma gelmiştir.e. gerek korporatist düşüncede. Demeç ve Yazılar). var olan sınıfsal kutuplaşma ve sınıf çatışmalarını olumsuzlayarak. Batı’dan farklıdır. ekonomi politikasının esası olarak almaktadır” derken benimsenen yolun sosyalizm doğrultusunda olmadığını bir kere daha açıkça ilan etmiş olmaktadır.258 3- Sınıf Çatışması Olgusuna Yönelik Tepki ve Eleştiriler Türk siyasal düşününde. sınıf esasındaki ayrımların ürettiği çatışma yerine. mülkiyet. Ancak Batı’daki anlamıyla sınıfların ve sınıf çatışmasının Türkiye’de olmadığının ileri sürülmesi. ferdî mesai ve çalışma kıymetini. sınıf çatışmalarına karşı tek parti yönetimince önlemler alınmadığı anlamına da gelmemektedir. Bu nedenle Türkiye’de korporatizm ile ilişkilendirilebilecek sınıf çatışmaları karşında takınılan tutum. mesleki esasta ayrımın getirdiği işbirliğini önermektedir. a. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev.. Yaşam koşulları açısından birbirlerinden farklı tabakalar. B. modern anlamda sınıfların çatışmasına yol açacak derecede kapitalistleşmiş ve sanayileşmiş bir sosyo-ekonomik yapıya sahip değildir. 38 ve 52. sınıf çatışmalarına izin verilmemesi amaçlanmaktadır. farklı ekonomik sektörlerdeki ya da meslek gruplarındaki kesimler olarak değerlendirilmektedir. Gerek tek parti dönemi Türkiyesi’nin siyasal düşün yaşamında.g. sürdüğü fikirlerden alınarak tercüme edilmiş bir sistem değildir” derken ve Kasım 1937’de yeni başbakan olduğunda. Ancak burada Batı toplumları ile Türk toplumu arasındaki sosyo-ekonomik farklılığa dikkat etmek gerekmektedir. . Oysa Türkiye. “Kemalist rejim. Kuruç.

bunun 1930’larda yapılması bir tutulmamalıdır. devletçi ekonomi politikalarıyla sanayileşmeye yönelinen 1930’ların sınıfsal yapısı ve o dönemde rejimin amaçları aynı olmadığından. A. sınıf çatışmalarının bulunmadığı iddia edilen bir toplumda.P. A. Makal. sınıfsal ayrışmaları ortaya çıkaracak ekonomi politikaları uygulamaya konuldukça. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”.H.. burada tekrar edilmeyecektir. ülkede çıkarları birbiriyle çatışan sınıfların bulunmadığı yönündeki görüş Türk siyasal düşününde geçerliliğini korumuştur. Toprak.g. gündeminde tutulmasını zorunlu kılmıştır.g.. örneğin C.g. 189.e. 505 504 Türkiye’de çıkarları birbirinden ayrı olan sınıfların varlığı . reddedilmiştir.505 Şüphesiz. toplumsal sınıflar sorununun özellikle ve sürekli C. a. Ulusal kurtuluş savaşından yeni çıkılan 1920’lerin sınıfsal yapısı ve o dönemde rejimin amaçları. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 19201946. Bu nedenle 1930’larda sınıflar sorunu sürekli gündemde olmuş.504 Bu doğrultuda. kapitalist Batı toplumlarından farklı olarak. çıkarları birbirinden ayrı ve bu nedenle de çatışan sınıfların bulunmadığını ileri sürmüşlerdir. a.e. 24.506 Çünkü devletçi ekonomi politikaları ve bu doğrultuda girişilen sanayileşme süreci. Cumhuriyet’in kuruluşundan başlayarak tek parti dönemi boyunca. sonrasında da sınıfsal farklılıkları ve bunun yansımalarını bastırmaya yöneldiği belirtilebilir.’nin 1931’de yapılan üçüncü kurultayında kabul edilen Parti programında olduğu gibi. başta Mustafa Kemal olmak üzere. er geç bu çatışmalara yol açabilecek sınıfsal dönüşümleri üretecektir. program içerisinde yer alarak resmiyet de kazanmıştır.259 Gerçekten de Türkiye’de Cumhuriyet yönetiminin. Ancak devletçi ekonomi politikalarıyla sanayileşmeye yönelinen 1930’lar. 1920’ler ile 1930’lar arasında bir ayrım gözetilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.m.H. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. a. Mustafa Kemal Atatürk’ün bu yöndeki görüşlerine “Halkçılık” başlığı altında değinildiğinden. 1920’lerde sınıf mücadelelerinin reddedilmesiyle. Sınıf mücadelelerinin reddiyle ilgili olarak Makal.F. Türk siyasal seçkinlerinin bu yöndeki görüşleri. 506 Z.. çoğu Türk siyasal seçkini 1920’lerden başlayarak ve 1930’lar boyunca Türkiye’de. önce sınıfların varlığını reddetmeye. 99-100. Makal.

Mahmut Esat Bozkurt ve M. Batı’dan farklı süreçler yaşamasına ve farklı sosyo-ekonomik koşullara sahip olmasına dayandırmaktadır. Ahmet Hamdi Başar.g. Örneğin. memurlardan bile fazla devletin koruyucu kanatlarına sığınmak istemektedir.508 Başar’ın ortaya koyduğu bu kurgu bağlamında. Toplum henüz devlete bağlı tek örgülü bir toplum halindedir. Necmettin Sadak. İşçi de açıkça devletin yardımını istemektedir. gerekse de düşünürler arasında Türk toplumunun sınıfsız bir toplum olduğu yönündeki görüş benimsenmiştir. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”. Demokrasi Buhranları. Saffet Engin bu görüşü savunanlar arasında yer almışlardır. Başar. Türkiye’de köylü de devletin kendisine yardım etmesini istemektedir ve her sınıftan daha fazla devletçiliğe ve devletin yardımına muhtaçtır. 1956. bu özgürlüğü isterken de devletin yardımını beklemektedir. Bu doğrultuda kısaca Batı toplumlarının kapitalistleşme sürecine değinen Başar. Türkiye’nin Batı’nın yaşadığı aşamaları yaşamadığını belirtmektedir. burjuvazi gibi bir sınıfın diğer sınıfları ve hatta devleti hegemonyası altına aldığı Batı’dan farklı olarak. Oysa Türkiye’de mülkiyet hakları tam anlamıyla kurulmuş değildir. Batı’da mülkiyet devletten kuvvetlidir ve kendisini devletin müdahalesinden kurtarmıştır. devlet olmayınca var olamaz. Türkiye’nin. Türkiye’de tüm sınıflar yaşamak ve ayakta durmak için devlete sığınmakta. a. İstanbul. İşçi grev özgürlüğünü bile pek istememekte. Devlet koruması olmadan varlığını sürdüremez. ondan yardım istemektedirler.. Türkiye Basımevi. Türk burjuvazisi. 507 508 Z. 27-29.507 Türkiye’de sınıf çatışmalarının bulunmadığını ya da Türkiye’nin sınıfsız bir topluma sahip olduğunu savunan bu görüşler genellikle iddialarını. H. Toprak. 34-37. . Türkiye’de sınıfların birbirleriyle çatışması bir yana.260 1930’larda gerek siyasal seçkinler.m. Türk milleti öyle bir millettir ki. var olabilmek için hepsinin devlete sığınmak istediği anlaşılmaktadır. A.

Başar sınıflı toplumun ortadan kalkmasını ve sınıfsız toplumun kurulmasını istemekte. bütün üyeleri eşit olan. 4. Cahit. Değişen Dünya.g.. Sınıfsız toplum ise. Batı’da olduğu gibi sınıf çatışmaları görülmemektedir. H. hepsi yapılmış üretimden aynı oranda hak sağlayan insanlardan oluşan hayali bir topluluk değildir. Başar’a göre sınıflı toplum. Başar. sınıflı toplumun üreteceği sınıf çatışmalarını reddettiğini ortaya koymaktadır. 1933 yılında Hüseyin Cahit Yalçın.. Hatta Türkiye’de kapitalizm ve sanayileşme hareketi başlamamış sayılabilir. Fikir Hareketleri. 147. toplumsal kesimler arasında fark 509 510 A. S. üretim araçlarının ve sermayenin azınlık bir sınıfın eline geçmesi ve onun tahakküm ve mülkiyetinde kalarak. H. a. . Türkiye’de sınıf çatışmalarına yol açacak oranda. Çünkü böyle bir şeyin kuramdan. Yalçın’a göre Avrupa’da büyük bir sermaye birikimi. Batı ile Türkiye’yi ekonomik bakımdan karşılaştırarak Türkiye’de Batı’daki gibi sınıfların ve sınıf çatışmalarının bulunmadığını savunmaktadır.509 Bu tanımlamalar bağlamında. uygulamaya geçirilebilmesi olanaksızdır. ileri düzeyde bir sanayi. (1933). buna karşılık bu gücün çoğunluğun malı olduğu veya emri altına girdiği toplumdur. toplumun bu sınıf tarafından yönetilmesi demektir. 5. “Bizde iktisadî devletçilik Avrupada iktisadî devletçilik”. üretim gücü ve sermayenin bir azınlık sınıfın elinde ve toplumun da onun tahakkümü altında kalmadığı. Nusret Kemal de Batı toplumlarıyla Türk toplumu arasındaki farka değinerek. O halde sınıfsız toplum. Türkiye’de ise bunlardan hiçbiri bulunmamaktadır.510 Sermayedar ve işçi sınıfı gibi modern çağa özgü sınıfların bulunmadığı bir yerde de. Bu bağlamda sermayedar ve işçi sınıflarından da bahsedilememektedir.261 Başar “Değişen Dünya” adlı eserinde “sınıflı toplum” ve “sınıfsız toplum” ayrımı yapmaktadır. mülkiyete sahip olan bir sınıf ile buna sahip olmayan bir sınıf vardır ve bu iki sınıf birbirleriyle ölüm kalım savaşı içerisindedirler.e.

sınıfsal kutuplaşma sonucu sınıf çatışmalarının yaşanmamasını istemektedir ve bu resmi görüş haline getirilmiştir. Nihayet köylüdür. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi.. buna örnektir. büyük bir memur kitlesi de bulunmamaktadır. şüphesiz böyle düşünmeyenler de bulunmaktaydı. 83. Kuruç. hem de iktidar konumunda olmamıştır. Ayrıca Türkiye’de büyük sermayedarlar.262 bulunmadığını ileri sürmektedir. 511 .e. Ancak Türkiye’de ayrı bir sınıfmış gibi algılanabilecek ve sınıf mücadelesini yürütecek miktarda işçi bulunmadığı yönündeki görüşler de dile getirilmiştir. S. Ancak devletçi ekonomi politikalarının uygulanması sonucunda er veya geç söz konusu sınıfsal kutuplaşmanın ve buna bağlı çatışmaların patlak vereceği beklendiğinden gerekli önlemler alınmak istenmiştir. ülkede sınıf çatışmalarına izin verilmemesi. büyük bir işçi kitlesi. emeğinden başka satacak bir şeyi olmayan. 3.511 Türkiye’nin sınıfsız bir topluma sahip olduğu ve ülkede sınıf çatışmalarının bulunmadığı yönündeki görüş dönemin çoğu siyasal seçkinleri ve aydınlarınca benimsenmişse de. “Halkçılık”. mülksüzleşmiş.g. Türkiye’deki işçiler hakkında şunları söylemektedir: “ Bizde amele deyince. Ancak bu tabakalar arasındaki fark Türkiye’de toplumsal bir tehlike oluşturmayacak kadar azdır ve ülkede orta tabakanın çoğunlukta olması dengeyi sağlamaktadır. bir şehir ve sınıf toplumudur ve yüksek. 512 Bir sonraki alt bölümde çözümlenecek olan Kadro Hareketi içerisinde yeralan düşünürler. Demek ki iktidar. Dönemin siyasal seçkinleri sınıf çatışmalarına yol açılmaması konusunda dikkatli olunması gerektiğini dile getirmektedirler. I. (Nisan. müstakil (ayrıca) amele diye bir sınıf yoktur. İzmir Mebusu Halil Menteşe bu N.. C. tek parti yönetimi bu yönde ciddi adımlar atmıştır. 1933). Amelenin yüzde 90’ı çiftçidir. Kemal. bunun için gerekli önlemlerin alınması yönünde görüşler de ileri sürülmüş. burjuvazi karşısında haklarını elde etmeye çalışan. 1936 Haziran’ında kendisi büyük toprak sahibi olan Eskişehir mebusu Emin Sazak. Ülkü... üç ay da gelir burada çalışır.512 Ancak bu kesim hem çoğunlukta.” B. Bu da 9 ayını köyünde geçirir. Ona göre dönemin toplumları.. geniş işçi kitleleri akla gelmektedir. 189-190. a. Aristokrasi gibi yüksek bir tabaka Türkiye’de kalmamış gibidir. orta ve aşağı tabakalardan oluşmaktadır. Modern çağda sınıf çatışması denildiğinde. Türkiye’de sınıfların ve sınıf çatışmalarının olmadığı yönündeki görüşlerle çelişecek biçimde.

M. Batı’da yaşanan bu süreçlerden ders alınmalıdır. sadece İş Kanunu gibi tek bir yasaya bırakılamayacak kadar önemli olduğunu ileri sürmektedir. bünyesine tatbik etmekten de hazer (uygulamaktan sakınalım).. a. Batı toplumlarının işçi sınıfı devriminin eşiğine vardığını belirtmiştir. arkadaşlar sınıf kavgasını icat edecek şeylerden son derece tevekki etmeliyiz. Sınıf mücadelesi demek.1933. Cilt. Zira o yol bizi sınıf mücadelesine götürür. Dolayısıyla bu yönde tedbirlerin alınması 513 514 T. Kuruç. İşçinin hakkını zorla elde etmesi devleti olumsuz etkileyeceğinden. Orayı tesis edeceğiz (kuracağız). 91. memlekette iktisadi nizam ve ahengin mihveri (düzen ve uyumun ekseni) olan muhitte (çevrede) mücadele etmek demektir. Zabıt Ceridesi. kanun nazarında bir vatandaşlar vardır. Binaenaleyh buna sıkı bağlanmalıyız ve sınıf kavgalarını memlekette uyandırmamalıyız…”513 Halil Bey Haziran 1933’te yaptığı bir konuşmasında sınıf kavgalarından kaçınmak için milli iktisat anlayışına sarılmak gerektiği ileri sürmektedir. ve fırkamızın bu hususta kabul etmiş olduğu prensib … şudur: Memlekette sınıf yoktur.e. . 50. oraya istinat edeceğiz (dayanacağız). 15.B.M.263 konuda şunları söylemektedir: “…Memlekette. Halil Bey sınıf mücadelesinin önlenmesinin. 1937’nin Mayıs ayında. B. 65.. Bizim en büyük istinatgâhımız (dayanağımız) milli muhittir. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. bu sınıfın zor kullanmak yoluyla devlet üzerinde etkili ve önemli bir kuvvet haline geldiğini. “İktisadi hayatta ütopik. hayali formülleri memleket hayatına. Konuşmasında Batı’da özellikle 19.. 15.g. camianın muhtelif işlerini görür. Türkiye de hızla gelişme sürecine girmiş ve her geçen yıl işçi sayısı giderek artan bir ülke haline gelmiştir. İçtima.5. yüzyılın ikinci yarısından sonra hız kazanan sanayileşme sürecinin yarattığı toplumsal eşitsizliklerin işçi sınıfının bilinçlenmesine yol açtığını.”514 İş Kanunu’nun kabul edildiği 1936 yılından bir yıl sonra.

Partinin Yeni Programı İçin Kurultayda R.. Dördüncü Büyük Kurultayı Görüşmeleri Tutalgası. Zabıt Ceridesi. ulusal Türk devletinin değerli evlâtlarından ve yurddaşlarından ibaret olan bu yeni genç Türk işçi sınıfını zehirlemesine ön vermesin.g. Demeç ve Yazılar). Halil Bey’e göre. İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev.e. Onun için yeni doğan bu işçi sınıfının patronlarla münasebatı noktasını bütün Parti programının baştan aşağıya yazılışında ve anlaşılışında ruh olan ahenk.515 Tek parti yönetimince benimsenen sınıf çatışmalarına izin verilmemesi yönündeki bu görüş doğrultusunda.. anlaşma.H. a. Genel Sekreteri R.’nin Mayıs 1935 yılında yapılan IV. S. klasik sınıf mücadelesi.M. 28. Gerektir ki.g..P. 252. B. a. 5. liberal devletin her fena cereyana açık ruhunda doğup onun içinde beslenmiş olan ve ona karşı cebhe alıp çalışmış bulunan ve gaye olarak onun yerine bir sınıf tahakkümü devleti kurmayı güden noktai nazarı takib eden cereyanlar. a. 18.M. uyuşma haline irca ediyor.”517 515 516 517 T. sanayileşme devrinin klâsik sınıf kavgalarına yol açtırmayacaktır…”516 Peker konu üzerine olan görüşlerini. kabul edilmiş olan İş Kanunu gibi yasal düzenlemeler.H. 47.P. Ülkü. Parti Genel Sekreteri Peker 1934 yılında oldukça açık ve net konuşmaktadır: “… Yeni Türkiye’nin siyasal rejimi. 355-356. bu ileri gidişin tabiî neticesi olarak artacak olan işçi sınıfları. C. 28.g.264 gerekmektedir. 33. Kuruç.1933. Pekerin Söylevleri. Kurultayında yaptığı konuşmasında daha da ayrıntılandırmıştır: “Endüstri açılmamız neticesinde mevcud işçilerimizin sayısı artacaktır... Programda Türkiyede grev ve luk-avt sınıf çarpışması yasak edilecektir.5. Cilt. C.e. yapılması gerekenlerin sadece küçük bir kısmıdır. . 67. C. 14-15. Pekerin Söylevi”.B. Aralarında uyuşma yolu yetmezse devletin koyacağı hakem yolu çatışmaları önliyecektir.P. ve C.e.. 1935). İçtima.H. (Haziran.

’nin mesleki temsil esasına dayalı bir halkçılığı benimsememesine ve bu yöndeki örgütlenmeyi devlet aygıtına yansıtmamasına rağmen. 1936’da kabul edilen İş Kanunu ile grev ve lokavtın (lock-out) yasaklanması bu yönde atılmış önemli bir adımdır. Mesleki temsil düşüncesi Cumhuriyet’in ilanına kadar yoğun biçimde gündemde tutulmuşsa da. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”. B.m. 1930’lu yıllarda yapılan bir takım yasal düzenlemeler ile somutlaşmıştır. korporatist düşüncenin izlerini aramada kullanılabilecek bir diğer parametre de “Mesleki Temsil” düşüncesinin savunulmasıdır. bütün tek parti döneminin toplum felsefesine işlemiştir.265 Tek parti döneminin siyasal seçkinlerinin muhtemel sınıf çatışmalarını önlemeye yönelik tedbirler alınması yönündeki istekleri.M. Cumhuriyet rejimi siyasal alanda mesleki temsil esasını benimsememiştir. 4- Mesleki Temsil Düşüncesinin Savunulması 1930 sonrası tek parti dönemi düşün yaşamında.g. söz konusu ayrıntılar burada tekrarlanmayacaktır. 18.M.M. Meşrutiyet döneminden itibaren Osmanlı-Türk toplumuna girişine ve I. 1938 yılında kabul edilen Cemiyetler Kanunu da. a..518 Gerçekten de.M. Türkiye’de dayanışmacı düşünceyi temsil eden mesleki temsil düşüncesinin.’inde gündeme getirilişine “Halkçılık” başlığı altında değinildiğinden. B. II. . sınıf esasına dayanan cemiyetlerin kurulmasını yasaklamıştır. çıkarları birbirinden ayrılır sınıflardan değil. aksine çıkarları bir diğerininki ile sıkı sıkıya bağlı meslek gruplarından oluştuğu 518 Z. Toplumsal sınıf kavramını dışlayacak biçimde meslek zümreleri görüşü. daha önce belirtilen Türkiye halkının. mesleki temsil düşüncesinin tek parti dönemi toplum felsefesi üzerinde ciddi etkiler bıraktığı görülmektedir. Toprak.

Ahmet Hamdi Başar. iyileştirilmesidir. Eğer Türkiye’de ulusal egemenlik. daha fazla tahrip olmasının imkânı yoktur. yeni kurulan ulusal devlet ve onun tutunum ideolojisi olan milliyetçilik açısından bölücü. sınıf kavramından ve bunun beraberinde getireceği düşünülen çatışmadan kaçınmak isteyen Cumhuriyet yönetimi için işlevsel olmuştur. Kör lâkaplı Ali İhsan İloğlu. Ali İhsan Bey. mesleki temsil . 1930’lu yıllarda mesleki temsil düşüncesi gerek gündemde olmaktan. ilk akla gelen isimlerdendir. Bunlar arasında (Kör) Ali İhsan İloğlu. Türkiye’de mesleki temsil denildiğinde. yani bu yöndeki örgütlenmeye girişilmeksizin. komünistlerin var olan ekonomik düzeni tahrip ederek yerine başka bir ekonomik düzen getirmeyi amaçladıklarını belirtmektedir. gerekse de uygulanabilir olmaktan uzaksa da. Muhittin Birgen. edimsel olarak mesleki temsil esası kabul edilmeksizin. Türkiye’nin ihtiyacı olan ekonomik yapısının tahrip edilmesi değil. Memduh Şevket Esendal gibi isimler yer almaktadır. ekonomik yaşamın siyasal yaşamı yönlendirdiği. Mahmut Esat Bozkurt. bu görüşü benimseyen siyasal seçkinler ve aydınlar bulunmaktadır. edimsel olarak neden uygulamaya geçirilmediğine ise “Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve Siyasal Alanda Korporatizm” başlığı altında değinilecektir. bu yönde bir program hazırlayan. kuramsal olarak mesleki temsilin savlarının benimsenmesi. Ancak Türkiye’de ekonomi o derece tahrip olmuştur ki. Çünkü geniş anlamda Cumhuriyet yönetimi. bu toplum felsefesinin en üst düzeyde dile getirilişi sayılmalıdır. yıpratıcı görülmüştür. dar anlamda da tek parti yönetimi açısından sınıf ve buna bağlı olarak sınıf çatışması kavramları. Anlaşılan odur ki. meslek esasına dayalı temsilin geçerli olduğu bir yapıyı savunmaktadır. Yunus Nadi. Ali İhsan Bey 1920’de. Necmettin (Sadık) Sadak. Kuramsal olarak çeşitli savları benimsenen mesleki temsilin.266 yönündeki Mustafa Kemal’in demeçleri.

“(Kör) Ali İhsan (İloğlu) Bey ve Temsili . S. Bunların oluşturacağı mecliste. a. 521 D. İlkin. Böylece ekonomik örgütlenmenin temsilcileri Millet Meclisinin üyesi olur. yani güçlü bir ahlaki anlayış olmadığından. Bu ülkeyi duyacak ve hissedebilecek olanlar. Tekeli . Avcıoğlu. Savaş yıllarında ticaret de bu ahlaki bunalımdan etkilenmiştir.. mesleki temsil esasını benimseyen siyasal seçkinlerdendir.267 esası ile sağlanırsa. a.521 Meslek ahlakına vurgu yaparak mesleki temsili savunan bir diğer aydın da Necmettin (Sâdık) Sadak’tır.e. Sadak’a göre ülke ekonomisinin düzelmesi 519 İ. ülkenin ekonomik yaşamındaki meslek sahipleridir. Bireysel çıkar. böylece ahlak bunalımı savaş zenginlerini denilen bir kesimi üretmiştir. ekonomi ülkede siyaseti yönlendiren unsur olur ve ekonomik düzen sağlanır. Bozkurt’a göre Yeni Türkiye’nin gerçekleştirmesi gereken dönüşümlerden biri lonca örgütlenmesinin yeniden kurulmasıdır. 517.m.g. 376. (Konya).. “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”. . Bozkurt egemenliğin üreticilere devredilmesini savunmuştur.Mesleki Programı”. Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı toplumunu çözümleyen Sadak. a. Osmanlı toplumunun her şeyden önce bir ahlak sorunuyla karşı karşıya olduğunu savunmuştur. 356. I.g. 520 Z. ticari alanda spekülatif girişimler ve istifçilik ortaya çıkmış. sadece memurlar yer almamalıdır. ulusal ya da genel çıkara üstün tutulduğundan. içerisinde “Temsil Mesleğine Dair Program ve Mütalea” Öğüt.520 Bozkurt’a göre halkçılığı uygulamanın tek yolu mesleki temsili kabul etmektir. 238-239. Meslek temsilcilerinin iktidardan uzak kalması yüzünden ülke üç yüzyıldır kötü durumdadır. Ülkenin genel ahlakında bir bunalım vardır. Toprak..m. (25 Kasım 1920). her mesleğin uğraşanları kendi aralarında dayanışma sağlayacakları gibi. Belli meslek kollarının temsilcileri her il çevresinden genel oyla seçilmelidir.S. diğer meslek alanlarına karşı da görev ve sorumluluklarını yerine getirirler.519 Ekonomi Bakanı olduğu dönemde İzmir İktisat Kongresini mesleki temsil esasına göre toplayan Mahmut Esat Bozkurt da.g.

mesleki temsilde sınıf mücadelesinin benimsenmemiş olması. Mesleki temsili savunan Birgen.m. 524 Z.m. Sınıf savaşımı doğaya aykırıdır. tam aksine birbirlerini tamamladıklarını belirtmektedir. Z. edimsel olarak halkı hâkim kılacaktır. Birgen’e göre mesleki temsil Rusya’da uygulanan yöntemin aynısıdır. 375-376.g.. yerine meslek dayanışmasının kabul edilmiş olmasıdır. Sovyet modeliyle arasında benzerlik kurmaktadır. Toprak. mesleki temsili sosyalizme benzeterek.g. a. çeşitli mesleklerde çalışan insanların. “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”. halkın hâkimiyeti mesleki temsil ile gerçekleşebilir.268 için bu ahlak sorununa bir çözüm bulmak gerekmektedir... tüm halka devretmek gerekmektedir. Öyleyse ülkede genel anlamda ahlakı yükseltmek amacıyla önce korporasyonları. 376.523 Mesleki temsil düşüncesinin hararetli savunucularından biri olan Muhittin Birgen. Osmanlı toplumunda mesleki sınıflar. birbirleriyle çatışmadıklarını. 375. Aralarındaki tek fark. meslek sınıflarını geliştirmek gerekmektedir. a. Türk halkının siyasal yaşamında partilere yer olmadığını savunan Nadi. “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”. Meslekler arası işbirliğine dayalı yaratılıştan kurulmuş olan bir düzen yaşamı yönlendirmektedir. meslek ahlakının gelişmesine bağlıdır. Halk hükümeti demokrasi demek değildir. korporatif dünya görüşü doğrultusunda kooperatifçiliği ateşli biçimde . korporasyonlar ya da esnaf örgütleri yeterince gelişmediğinden meslek ahlakı da oluşmamıştır. “Osmanlı Devleti’nde Korporatif Dünya Görüşü: Meslekçilik”. a. Mesleki temsil esası kuramsal olarak değil.g. Ancak genel anlamda ahlak. Türkiye’de de sınıf savaşımı olmadığından524. İşte bu nedenle tüm insanların belli mesleklerde toplanması ve seçimlerin en adil oranlarda bu ilkeler ışığında yapılması.522 Yunus Nadi açısından. mesleki temsil uygulanmalıdır. Nadi’ye göre yönetimi belli bir sınıfa değil. Toprak. 522 523 Z. Toprak. yani hayatın meclise taşınması gerekmektedir.m.

Öyleyse parlamentoların ilk işi. 54-56.e. H. kalkınma ve iktisadî hayatı Devlet eliyle tanzim ve idare işinde bütün davâları dönüp dolaşıp şu iki noktada toplanmış bulunuyor: 1) İktisadî ve sosyal hayatı.g. Devlet işletmeciliğini siyasî ve idarî Devletin tesir ve nüfuzundan çıkarmak.. Böylece. Demokrasi . ekonomik ve sosyal hayatı düzenleyecek ve yönetecek organların nasıl kurulacağına ve demokratik esaslara göre nasıl çalışacağına ilişkin temel kanunları yapmak ve bu işleri kurdukları yeni organlara devretmek olmalıdır. 525 A.g. Başar’a göre Batı’da devlet. H. A. kalkınma işlerini. koşulların zorlamasıyla pek çok şeye karışmaktadır ve karışmaya da devam edecektir. Devlet müdahaleleriyle demokrasilerin boğulmaması için. bu işler meslek ve uzmanlık adamlarının kuracakları ve yönetecekleri yeni organlara bırakılmalıdır. Devletin bu müdahalesi var olan düzenin korunması.. gerçek parlamento çalışması başlar.. a. Başar. 74. a. Başar’a göre Türkiye’nin sorunlarının çözüm yolu planlamadır ve planlama işini de meslek ve uzmanlık adamlarının eliyle yapmaktır. parti mücadeleleri faydalı olur ve yeni bir demokrasi devrine girilebilir.525 Başar Türkiye için de aynı çözümü önermektedir. Başar’a göre “… Türkiyenin bu gün demokrasiye ulaşma. Ekonomik ve sosyal alanlardaki tüm sorunlar. demokrasi için bir tehdittir.269 Ahmet Hamdi Başar. H. Ancak bu müdahale. hem de Türkiye için mesleki temsilin gerekliliğini savunmuştur. demokrasi ile de bağlantısını kurarak. Başar. Demokrasi Buhranları. Bu doğrultuda ortaya çıkan diktatörlükler demokrasiyi boğmaktadır.g. ekonomik ve sosyal hayatı düzenleme ve yönetme işi iktidarın takdir ve kararına bağlı bir iş olmaktan çıkarılmalı. Kansu. hem Batı ülkeleri için. 2) Bu gün içinde bulunduğumuz iktisadî güçlükleri bütün partilerin ve onların dışında kalmış münevver meslek ihtisas adamlarının el ve işbirliğile atlatmak…” A. meslek ve ihtisas organları meydana getirerek bu işleri onlara bırakmak. “Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”.526 Ekonomik ve sosyal alanda mesleki örgütlenmeyi savunmuş ve 1930’lu yıllarda bunların kurulmasında ve yönetiminde çalışmıştır. Demokrasi Buhranları. 526 A. a. sınıfların mesleklerin ve uzmanların temsil edildiği yetkili organlarda görüşülmeli ve halledilmelidir. Başar.m. 265. ekonomik bunalımların ve sınıflar arası çatışmaların önlenmesi içindir.e.

1-147. a. H. Esendal. yani mesleklerin temsilcileri. 1999. 1930’lu yıllarda da mesleki temsili savunmayı sürdürmekteydi. 527 A. birleşen her meslek dalı da sonrasında diğer meslek dallarıyla birleşecek. Demokrasi Buhranları. İlkin... 1932 ile 1934/1935 yılları arasında yayınlanan Kadro Dergisi529 içerisinde yer alan ve Türk Devrimi’ni kendi bakış açılarından kuramsal Buhranları. Başar. 16. Başar.. halk ve meslek örgütleri oluşturulmasını ve bunlara dayalı bir yönetimin kurulmasını istemekteydi.527 Ona göre her meslek ustası.270 ve mesleki temsili savunan. 70. Böylece devlet millet ayrılığı ortadan kalkacaktır. Tekeli . Türkeş. izlenen ekonomi politikalarının bireyci ya da devletçi olmasının bir önemi yoktur. 1951 yılı Mayısında T.’ine “Milletçe Kalkınma Kanunu” adını verdiği bir teklif sunduğu belirtilmelidir. a. 2003. çoğunlukla bir şeye karar veriyor ve onu uyguluyorlarsa.M.e.. Kadrocuları ve Kadro’yu Anlamak. 528 A.e.e. Atatürk’le Üç Ay ve 1930’dan Sonra Türkiye. 53. Parlamento bu şekilde oluşturulup. H. halkın halk tarafından yönetilmesini. bu biçimde kurulmalıdır. İstanbul. Başar bunda. Çalışmanın kapsamı dışında kalmakla beraber. H. Doğal olarak parlamento da. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. o ülke çoğunluğun isteğine uygun olarak yönetiliyor demektir.g.g. alınacak kararlarda mesleki temsil esasına dayalı bir kongreye danışılması zorunlu olan.528 c) Kadro Hareketi Kadro hareketi.B. çeşitli siyasal partilerin varlığını benimseyen Başar’ın görüşlerinin dayanışmacı olduğu görülmektedir. Kadro Hareketi. A. 529 Kadro Dergisi yazarlarının yaşam öyküleri ve Kadro Dergisi’nin çıkışına uzanan süreç hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. kalkınma ve ekonomi işlerini düzenleyecek ve yürütecek bir takım organlarını kurguladığı bir sistem önermiştir. Memduh Şevket Esendal. ve M. .S. Eğer parlamento. Başar. Başar’ın. İ.M. a. böylece bir devlet iktidarı oluşacaktır. bu şekilde işletildikten sonra. siyasal alanda demokrasiyi ve parlamentarizmi reddetmeyen. İmge Kitabevi. İttihat ve Terakki zamanında olduğu gibi.g. kendi aralarında birleşecek. 6997.g.e. Ankara. Atatürk’le Üç Ay ve 1930’dan Sonra Türkiye. Yeter ki mesleki temsil esası ile yapılsın. 94. a.

94-95. K. Mustafa Kemal’in hayatında ve onun dikkatli gözleri önünde. S. O halde. aydınlatmak ve terkip etmek çabasına girişmiştir. bu kendi kendine benzeyen çağdaş hareketin izahı. Kadrocuların görüşleri seçmeci ve eksik olmakla beraber. o dönemde yükselişe geçen korporatist düşünceyle bir ilişkisi ya da etkileşimi olup olmadığının araştırılması yerinde olacaktır. bize benzeriz…) … görüşlerine de her halde aykırı olamazdı. hemen hiç işlenmemiş olan toplumsal incelemeler alanında atılan ilk adım olma üstünlüğünü taşımaktaydı. benzememekle ve benzetmemekle iftihar ederiz. Karpat. bu yöndeki ilk ve büyük girişim olmasıdır. sentezleştirilmesi demektir. Türk inkılâbının ideolojik esaslarını kendi açılarından derlemek. İnkılâbın izahı.P.g.” Ş. Kadro Hareketi’nin ortaya çıkış nedenini şöyle açıklamaktadır: “Ama madem ki.. derginin en azından ilk çıkmaya başladığı dönemde. dergiyi çıkarma girişimlerinin C. bir inkılâp vardır. Aydemir. sosyo-politik açıdan değerlendirmeye girişen bu hareketin önemi.271 düzeyde işleme ve geliştirme amacı güden bir aydın kadronun giriştiği çabalara verilen addır. Tek Adam III.530 Sosyal sınıflardan söz eden. Türkiye’de Devletçilik. H. Makal.g. orijinal prensiplerinin bilimsel bir açıdan derlenmesi. Ancak derginin Mustafa Kemal Atatürk’ün izniyle çıkmış olması. a. a. önceden konuyu Recep Peker’e açtığını. ortada bir Türk inkılâbı da bulunduğuna göre. Makal’ın da belirttiği gibi bu durum. Mustafa Kemal’in (Biz. Bu hareket. ancak derginin çıktığı süre boyunca Peker.H. (Aynı yer). a. Türkiye’nin sosyo-ekonomik sorunlarını. 530 . 473. Politikada 45 Yıl. a.g.g. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. tek parti döneminde girişilen böylesi bir düşünce hareketinin.531 Bu nedenle de. 122. 531 K.e. Boratav da.e. a. uygulamalarına rehberlik yapmayı amaçlayan Kadro Hareketi’nin. Kadro Hareketidir. 151.. Dergiyi çıkarma izni daha sonra Atatürk ve İnönü’den alınmıştır. Yazarlarının bir kısmını eski Marksistlerin oluşturduğu Kadro Dergisi’nin ilk sayısının İsmet İnönü imzalı bir yazıyla sunulması ve başyazarının Mustafa Kemal Atatürk’e yakınlığıyla bilinen Yakup Kadri Karaosmanoğlu olması. resmi görüşün hemen solunda yer alan ve resmi görüşü etkileyerek. siyasal iktidarca desteklendiğini göstermektedir.g. Peker’in buna çok sert çıktığını dile getirmektedir.e. 532 A.532 Kadro Dergisi yazarlarından Şevket Süreyya Aydemir. Boratav. Karaosmanoğlu. O halde bu inkılâbın bir de izahı olmalıdır. 78. o inkılâbı tarih içinde doğuran objektif şartların araştırılması. disiplinine aykırı olmaması için. iktidar bloğu içerisinde bulunanların tamamının buna razı olduğu anlamına gelmemektedir. K..e. Kemalizm’in radikal bir yorumunu yapmaya yönelmiş en sistematik çaba olduğunu belirtmektedir... dergiyi sürekli olarak yabancı ideolojilerin kokusunu taşıdığı gerekçesiyle Atatürk’e şikâyet etmiştir. Çünkü biz. devletçi ekonomi politikalarına yönelen iktidarın tutarlı bir ideolojik çerçeve oluşturmak istemesi açısından da mantıklı görünmektedir. Yakup Kadri Karaosmanoğlu anılarında. Y. Nitekim bir aydın kadro.e.

halkçılık ve devletçiliği tutarlı bir kuram içerisinde birleştirmeye girişmişlerdir. toplusal sınıf ayrımlarını keskinleştirmeyecek ve tüm toplum kesimlerinin yararını sağlayacak biçimde olmadığı belirtilmişti. Yani kadrocular. 12. Makal. 85. kahramanlarını yarattı. Hattâ denilebilir ki.g. kapitalizmin gelişmesi için belki de tek yol olarak görülmektedir. Devletçilik hem ekonomik kalkınma ve bağımsızlığı sağlayacak. Tekeli .G. kendi devrinde. iktidarı ele geçirmiş olan grubun ideolojisini tutarlı bir kurama bağlamak istemişlerdir.” Ş. 1930’lu yıllarda uygulamaya konulan devletçilik ile Kadrocuların savunduğu devletçiliğin birbirinden oldukça farklı olduğu dile getirmektedir. Kadroculara göre halkçılığı işlevsel hale getirecek olan devletçiliktir.Kadrocuların Görüşleri Kemalist ideoloji pragmatisttir ve Kadroculara göre Kemalist ideolojinin uygulamalarının bağlanabileceği tutarlı bir kuram geliştirmek hem olanaklı.. tek parti iktidarının uygulamaya koyduğu devletçilikten çok daha geniş kapsamlı ve radikal olduğu gözlenmektedir. 535 Bu doğrultuda Makal da. kendi akışı içinde önderlerini. a. 1990. S. 534 İ. ancak bunu işlevsel hale getirecek kuramsal temel bulunmamaktadır. İstanbul. Tek parti yönetiminin uyguladığı biçimiyle devletçilik. Devletçiliği kuramsal düzeyde işlemeye girişen Kadrocuların devletçilik anlayışının. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Remzi Kitabevi.272 1. Fikir alanında savaşçılarını. edebiyatı da yoktur. Aydemir. 533 . nazariyecilerini vermedi. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. İşte bu durumun sakıncalı olduğuna dikkat çeken Kadrocular. inkılâbımızın sade fikir sistemi değil. döneme özgü koşullarda. İnkılâp ve Kadro. mücahitlerini ortaya atmadı. A.535 Bu farklılıklar kendini özellikle Şevket Süreyya Aydemir. İnkılâp ve Kadro adlı eserinin ikinci baskıya önsözünde Türk Devrimi’nin kurama olan ihtiyacını şu sözleriyle dile getirmektedir: “… inkılâbımız. devletçi ekonomi politikasının uygulanma biçiminin.m. tek parti döneminde halkçılık ilkesi ile devletçilik ilkesi arasında bir uyumsuzluk olduğu. Şaylan. hem de gereklidir.534 Çalışmanın halkçılıkla ilgili bölümünde.533 Kemalist ideoloji doğrultusunda halkçılık kabul edilmiştir ve halkçılıkla sınıf çelişkilerinin olmadığı ve olmaması gerektiği savunulmaktadır. hem de sınıf çatışmalarının doğmasını önleyecektir. fakat yorumcularını.

bu mektupta. Kadro’da yazan Ahmet Hamdi’nin. 22.e. Kadro Hareketi.273 devlet-birey ilişkisinde göstermektedir. devletin. 576. H. İ. her şey bir yana. bireyi inkâr etmek değildir. S. 536 İ..e. Kadrocuları ve Kadro’yu Anlamak. II. bunlardan bireyin yapabileceği kısmına araçları. Tekeli . 1933). bireyciliği reddetmek de. müdahaleci ve otoriter bir kuvvet ile tarihin akışına müdahale ederek hamlelerini yapmak zorundadır. İlkin. (Teşrinevvel. sadece maddi araçlar bakımından yapılacak işler o kadar çok ve o kadar önemlidir ki. ancak bireyin yapamayacağı şeyleri yapmaya çalışmalıdır. 167-171.537 Kadrocular devletçiliği.e. Kadro.S. II. Bu nedenle Türkiye. nasıl devleti reddetmek değilse. İnönü’ye göre devlet. zorunluluktur. “İstanbul Liman İşleri İnhisarı Türk Anonim Şirketi Umum Müdürlük” ü adres olarak göstermektedir. Türkeş. Oysa Mustafa Türkeş’in “Kadro Hareketi” adlı eserinde Ahmet Hamdi’nin soyadı Başar olarak verilmektedir. 126. 43 ve 46. 537 A. “Türk devletçiliği ve himayeci ferdiyetçilik”. kendilerince kapitalist olmadığını iddia ettikleri bir kalkınma yolu önermektedirler. Başar. her ikisine de yapıcılık ve yöneticilik rolleri tanınmalıdır. Ahmet Hamdi tarafından belirtilmektedir. Cem Alpar’ın yayına hazırladığı ve 1978-1979 ve 1980 yılında yapılan Kadro’nun tıpkıbasımlarıının üçüncü cildinin başındaki konu dizini ve yazar adları dizininde “Tanpınar” olarak verilmektedir. Tekeli ve İlkin’in eserinin 576. bireysel çalışma ve serbest değişim rejiminin ömrünü tamamladığı bir dönemde doğmuştur. 1933). 1933 yılında Başbakan İsmet İnönü’nün Kadro için yazdığı bir yazıda.. İnönü’nün yazısının çıktığı Kadro’nun aynı sayısında. Çünkü İnönü’ye göre.g. Daha önce de çeşitli eserlerine atıfta bulunduğumuz Ahmet Hamdi Başar. “Fırkamızın Devletçilik Vasfı”. (Teşrinevvel. Türkiye gibi ülkelerde birey ve devlet konusunda. C.. S. A. sayfasında Şevket Süreyya’ya mektup gönderen Ahmet Hamdi.536 Buna karşın Kadrocuların devletçilik anlayışı. tek parti yönetiminin a.g. Bakınız sayfa 11-15-16-21. İnönü (Başvekil İsmet ismiyle yayınlanmıştır). Ahmet Hamdi’ye göre bireyciliğin kabulü. olanakları dağıtmamak en akıllıca yoldur. bir istek olmanın ötesinde. iktidarın gözünde devletçiliğin nasıl ele alındığı dile getirilmektedir. a. Kadro.g. Ahmet Hamdi’ye göre Türk Devrimi. 6. 22. C. Ahmet Hamdi Başar olduğu anlaşılmaktadır. Bu otoriter ve devrimci kuvvet. devlettir. İstanbul Liman İnhisarı’nın kurucusudur. özellikle de Türkiye Cumhuriyeti’nin yapmaması. a. Bireyin yapabileceği bir şeyi. ancak hâkim ve kurucu görev devlete verilmelidir. Bakınız: M. Ayrıca İlhan Tekeli ve Selim İlkin’in “Kadrocuları ve Kadroyu Anlamak” adlı eserlerinde. Hamdi’nin soyadı. Bunlara ek olarak daha önce çeşitli eserlerine atıfta bulunduğumuz Ahmet . Oysa Kadrocular.

C.S. Ayrıca Kadrocuların. Boratav. 1934). onların sosyalizmden esinlenmiş oldukları fikrini desteklemiş olabilir. C. 125.542 Ancak Kadrocular. Yetkin’e göre Kadrocular S. ve İ.g. Tekeli . kazanç membalarına … göre ayrı ayrı gruplar halinde farklılaşmış insan kümelerine tesadüf ederiz.” demektedir. Ç.. Kadro’da yazıları çıkan Ahmet Hamdi’nin.274 benimsediği devletçilikten çok daha radikal ve sınıf çatışmalarını önleyecek.G. sınıf olgusunu kabul etmedikleri anlamına gelmemektedir. a. S. (Şubat.. Ç. siyaset hayatımızda hâkim bir rol oynıyacak kadar . 540 Tekeli ve Şaylan. a. a. Dergide yazılanların sosyalizm ile ilişkilendirilmesinde. Yetkin’e göre de Kadrocular.m. K.g. özel teşebbüse karşı ve kapsamlı devletçilik anlayışları. kapitalist ülkeler. Toplumsal sınıflara ilişkin görüşleri bunun en açık kanıtıdır. İ. Kadrocuların önemli ölçüde İtalyan Faşizmi’nden etkilendiğini dile getirmektedirler. İ. 20.’den etkilenmiş olmaları da. 159. C. 95.. Tekeli . Kadro Dergisi’nde savunulan görüşlerde sosyalist ve faşist düşüncelerin çeşitli izlerine rastlanılsa da.B. a. Marksizm’in temel kategorisi olan sınıf çatışmalarını reddetmektedirler. Boratav. Kadro. sınıf ayrılıkları.e. 86. “Millet içinde sınıf mes’elesi II”. Çünkü Kadrocular.m. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”.. Kadrocular sınıfların varlığını.S. Timur. sınıfsız ve tezadsız bir millet değiliz. Kadro sosyalist partilerde “cadre” teriminden alınan yabancı bir sözcüktü ve dergide çıkan yazılarda yabancı ideolojilerden esintiler vardı. Çünkü memleketin hangi köşesine baksak istihsalde aldıkları mevkilere. a. 125. “Herhalde biz.g. Şaylan. 26. 542 Bu doğrultuda Tökin.B. Derginin en başından beri çıkmasına karşı çıkan Recep Peker başta olmak üzere. 86.e. K. “Sınıfsız ve tezadsız millet olmak. sınıfsız bir millet telâkki olunamayız. dergi kuramcılarının önceki yıllarda Marksist bir eğitim görmüş olmalarının ve bir çözümleme yöntemi olarak zaman zaman Marksizm’den esinlenmelerinin etkisi olsa gerektir.H. K. 541 T.. III. Böyle bir telâkki. 539 Dergiye verilen ad.e. Merkez İdare Heyeti’ne göre.. kimilerince de faşizmden540 esinlenmiştir. Kadrocuların. Kadrocular İtalya ve Almanya’dan esinlenmişlerdir. Genelde bir küçük burjuva radikalizmini temsil ettiği belirtilen Kadro Hareketi538. 538 Örneğin Bakınız. Fakat henüz.541 Kadrocuların sınıf çatışmalarını reddetmeleri. belli yönlerden S. Şaylan. a.. bunlara izin vermeyecek biçimde yorumlamışlardır. sanayileşmiş.G.g. hakikatı eşyaya aykırı düşer.e.e. a. kimilerince Marksizm/sosyalizmden539. Tör de. Yalnız bizde. hem gelişmiş.g. Hüsrev (Tökin).. Karaosmanoğlu.. bunların bu hareketi sosyalist ya da faşist yapmaya yetmeyeceği belirtilmelidir.. Yetkin. Y. Türkiye’de Devletçilik. sosyalizmden çok faşizmden etkilenmişlerdir. Ahmet Hamdi Başar olduğu anlaşılmaktadır. hem de Türkiye için kabul etmektedirler. gayemizdir. onların Marksist/sosyalist oldukları düşüncesini uyandırmıştır ama bu düşünce geçerli değildir. Yetkin. 159.g.’nin otoriter siyasal rejiminden ve plan kavramından etkilenmişlerdir. sınıflı bir toplumsal yapıya sahip Hamdi Başar’ın düşünce sistemi göz önünde bulundurulduğunda. Politikada 45 Yıl.g.P.C. a. 169.g.e. bu yönde şüphelere yol açmıştır. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Türkiye’de Devletçilik.

a. Kadro. faşizm ile aralarındaki farkları dile getirmişlerdir. 544 K. Türk milleti devrimine sınıfsız bir toplumsal yapıyla başlamıştı ve bu nedenle sınıflaşmayı reddederek. 96-97. 8. sınıfsal çelişkilerin yanı sıra. II. Türkiye’de sınıf çatışmalarının olmadığını ya da oluşumunun önlenebileceğini savunmaktadırlar. Kemalizm sömürgeciliğe karşı bir başkaldırıydı.544 Kadrocuların. 543 A.g. 1932). Ahmad. sınıflaşmayı olanaksız kılacak önlemlerle yoluna devam ediyordu. faşist sistemlerde görülen özel kapitalizm yerine. 14. açılmamıştır.. çağın koşullarına uygun olarak bağımsız bir Türk milleti yaratarak yeni bir devlet kurmuştu. “Beynelmilel Fikir hareketleri arasında Türk Nasyonalizmi III.e. tek parti iktidarının doktriner olmayan otoriter rejimini.. Kemalizm’i kendi bakış açısıyla yorumlamak ve sistemleştirmek isteyen Kadro Dergisi. 21.g. Makal. gelişmiş kapitalist Batı ülkeleri için değil.” demektedir. Bunda. Türk ulusçuluğunun ve ulusal kurtuluş hareketlerinin. 36-39.g. en azından düşünsel düzeyde devleti burjuvazinin bir aracı olmaktan kurtarmayı amaçlamışlardır. Süreyya (Aydemir). “Faşizm ve Türk millî kurtuluş hareketi”. ve F. Çünkü Kadrocular. a. C. F.546 Bunu yaparken Kadro’nun dayandığı kuramsal temeller. B. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946. 124. bir tür kuramsal ideolojik temele oturtma girişimleri de faşizm ile ilişkilendirilmiştir. Türk Nasyonalizmi” Kadro. Korporatizm aracılığıyla faşizm. yarıkapitalist İtalya’yı kapitalizmin çelişkilerinden ve bu çelişkilerin ürettiği anarşiden kurtarmayı amaçlayan bir hareketti. S.e. 546 Ş. (İkinci Teşrin.. I. Ahmad..g. Timur. I. a. İtalya’da faşizm.. a.e. 1933). Türkiye’de Devletçilik.e. Kadrocuların toplumsal çözümlemede Marksistlerin kullandığı yöntemden etkilenmelerinin etkisi olmalıdır.g. yaymayı ve savunmayı ana dava olarak benimsemiştir. Kadroculara göre faşizm. Türkiye ve benzeri durumdaki ülkeler için geçerlidir. I. kendi faşizmlerinin bir kopyası olduğunu ileri süren İtalyan Faşistleriyle girdiği polemikte. (Eylül. Oysa Türk milli devrimci hareketi. uluslararası düşünce akımları ve siyasal hareketler arasındaki özgünlüğünü ve farklılığını ortaya koymayı. Kadrocular. 11. Buna karşılık. yarı sömürge durumundaki Osmanlı İmparatorluğu yerine. devlet kapitalizmini savunarak..543 Yani sınıf çatışmalarının reddi. “Sınıflaşmamak ve İktisat Siyaseti”.. 152. İttihatçılıktan Kemalizme. Boratav. C. onları zararsız hale getirmeye çalışıyordu. (Ağustos.e. 17. V. Dünya Savaşı sonrasında sömürgecilik zayıflamış olmasına rağmen sömürge hayalleri kurmaktaydı. S. 1932).545 Kemalizm’e kuramsal bir temel kazandırmayı amaçlayan Kadro. 169-170. Modern Türkiye’nin Oluşumu. 545 T.. Kemalizm’in. 173-174.. a. Asaf (Belge). Ayrıca. Türkiye için Marksizm/sosyalizme alternatif bir yol önermektedirler.275 olmasına rağmen. C. Kadro. Nedim (Tör). Ancak bu yöndeki görüşler de geçerli değildir. .. S. uluslar arasındaki çelişkilerdir. sınıf çelişkilerine sürekli bir çözüm bulmak yerine.

bir kısım memleketlerde gene makinelerin sanayie uygulanması ve sanayiin dünyanın belirli alanlarında yoğunlaşması. 40-41. .”547 Bu bağlamda Türk ulusçuluğunun. geri teknikli bir yarı sömürge milletinin. ne de Komünist Devrimi’nin kurduğu bir proletarya devletidir. a. makineleri. tekniğin ileri ve yoğunlaşmış olduğu ülkelerin birbirlerine karşı olan iki sınıfı arasındadır. millî sanayiden mahrum kılınan memleketler arasında diğer bir çelişme doğurmuştur ve bu çelişmenin de gittikçe genişlemekte ve keskinleşmekte olduğu görülmektedir… aslında İnkılâbımız. Aydemir. fakat onu yeniden ve bugünkü şartlara göre kurmak davasını güden sömürge ve yarı sömürgeler (yahut ziraatçı memleketler) arasındadır. Türk Devrimi açmıştır. tekniğin yoğunlaşmış ve sanayiin ilerlemiş olduğu ülkeler (Metropoller) ile. O halde devrim Türkiyesi’nin devleti de. ikincisi ‘Millî Kurtuluş Mücadelesi’ şeklinde cereyan ediyor. S.g. tarihte oynadığı rolün eşsizliğinden kaynaklanmaktadır. Çünkü dünyada sömürgeci uluslar ve sömürülen uluslar çelişkisinin tasfiyesi tarihini. dünya ölçüsünde olan bu çelişmelerin hem mahsulü.e. Türk devrimlerinin ya da Kemalizm’in özgünlüğü. Kadrocuların dayandıkları kurguyu şöyle açıklamaktadır: “…Batı’da makinelerin sanayie uygulanması. Yeni Türk devleti. büyük üretim vasıtalarını elinde biriktiren memleketlerle. millet olarak hem ekonomik 547 Ş. İkinci çelişme.276 Şevket Süreyya Aydemir. bu vasıtalardan yoksun kılınan sınıf arasında ve sanayi yoğunluğunu elinde tutan memleketlere özgü bir çelişme doğurmuştur. Birinci çelişme. hem tasfiyecisidir. Bu çelişmelerden birincisi ‘sınıf kavgası’. Bu çelişme keskinleşmektedir… Fakat aynı suretle. yani üretim vasıtalarını elinde toplayan sınıfla. İnkılâp ve Kadro. eski sanayini kaybeden.. ne Fransız Devrimi’nin bir burjuva devleti.

g. burjuvazi ve proletarya tarzı bir sınıf çelişkisinin bulunmadığını. 13. yüzyıl kapitalizminin doğurduğu sermayedar-proletarya çelişkisi daha baştan filizlenemeyecektir. 1933). Aydemir. Bu çözüm yolu Türkiye’de ve Türkiye’ye benzer diğer ülkelerde sanayin gelişmesinden kaynaklanan aşırı sınıf farklılıklarını ve sınıf çatışmalarını en baştan önleyecektir. 548 .277 açıdan. Oysa Türkiye’de. bir ulus adına da diğer ulusları istismar eden bir devletçilik değildir. 48.e. Sınıf çatışmalarına karşı ekonomik alanda devletçiliği öneren Kadro. (Mart. bu nedenle de sınıf çelişmelerine yol açmayacak bir kalkınma stratejisi izlenmesi gerektiğini savunurlar. Bu sanayileşme 19. Bu ülkeler ana sanayi kollarını devlet eliyle kuracaktır. komünist ya da nasyonal sosyalist partilerin açık ve maskesiz bir sınıf mücadelesinin ve bir sınıf diktatörlüğünün örgütleri olduğunu söylemektedir. İnkılâp ve Kadro. 549 Milli kurtuluş hareketleri kendi sanayileşme sistemlerini kendileri kuracaklardır. Nedim (Tör).. sanayileşmemiş sömürülen ülkeler arasındaki çelişkidir. S. hem de bir kuvvetidir. siyasal alanda siyasal partiler yerine “Milli Rehberlik Formu”nu önermektedir. II. Öyleyse 19. “Devletin Yapıcılık ve İdarecilik kudretine inanmak gerektir”. Kadrocular. sanayileşmemiş sömürge durumundaki ülkelerde. a.548 Kadroculara göre.549 Sınıf çatışmalarına yol açmamak için Kadro’nun önerdiği devletçilik. faşist. kapitalist sanayileşmiş Batı uluslarının kendi bünyelerinde görülen sınıflar arası çelişki değil. C. bu nedenle de toplumda sınıf mücadelesine girişilmediğinden ve ileride de böyle bir mücadeleye girişmesi istenmediğinden. Türkiye gibi ülkelerin yaşadığı temel çelişki. sanayileşmiş sömürgeci ülkelerde görüldüğü türden. S. Bir devrime sahne olan ülkelerdeki partiler sınıf mücadelesinin hem bir ürünü. en genel anlamda sanayileşmiş sömürgeci ülkelerle. henüz düzenlenmesi mümkün olmayan bir yüksek teknik olmadığından. Kadro. 15. bir sınıf adına diğer sınıfları. siyasi alanda “Milli Rehberlik Formu” adı V. hem de siyasi açıdan kurtuluşu davasının tarihteki ilk temsilcisidir. Şevket Süreyya Aydemir. yüzyıl Batı toplumlarında sınıf çatışmalarına yol açan sanayileşme sistemi olmayacaktır. Ş.

a.” demektedir. yukarıda belirtilen cümledeki unsurlardan yola çıkılması yerinde olacaktır. “Sermaye ve sermayedar istihsal ve mübadele münasebetlerinin her devrinde lüzumlu olan iki faktördür. özel mülkiyetin ya da sermayenin reddine yol açmamaktadır. Kadro Dergisi’ndeki yazılarda. ulusal kurtuluş mücadelesi veren ülkelere özgü. “Sınıflaşmamak ve İktisat Siyaseti”. Yani.552 Kadro hareketinin korporatist düşünceyle ilişkisi olup olmadığı çözümlenirken. 19. 553 Ahmet Hamdi Başar. Süreyya (Aydemir).m.” A. 293. devletçilik. S.278 altında bir Kadro önerilmektedir.Kadrocuların “Üçüncü Yol” Kuramı ve Korporatizm Kuramsal olarak işledikleri devletçiliği bir ekonomik sistem değişikliği biçiminde anlayan ve savunan Kadrocular’a göre. kapitalizm ve sosyalizmden farklı üçüncü bir yol olma iddiasından. Kadrocular özel mülkiyeti ve sermayeyi kabul etmektedirler.550 Ekonomik ve siyasal alanda önerdiği çözüm yollarıyla Kadro Türk Devrimi’nin.e.g. 551 V. Türk Nasyonalizmi”... Nedim (Tör). Ancak kapitalizme ve liberalizme yönelik bu olumsuzluk. II. 1933). sınıf çelişkilerini ortadan kaldırıcı. Kadro. ‘Kapitalizm’ deyince aklımıza yalnız sermaye ve sermayedarı olan bir rejim değil. verimli. yüksek. Reddettikleri “sermayedar rejimi” olarak adlandırdıkları kapitalizmdir. III. 550 . 20. 552 D. (Ağustos. “Sermayeyi ve sermayedarlığı kabul etmek başka şeydir. emperyalist Ş. C. fakat sosyalizm ve kapitalizmden de ayrı olan bir üçüncü yoldur. Avcıoğlu. sermayedar rejimini kabul etmek başka şeydir. fakat sermayenin dış-piyasalardan müstemleke ve açık pazar istismarından istihsal âletleri farklılığı ve beynelmilel mübadele ile elde edilmiş olması geliyor. “Beynelmilel fikir hareketleri arasında Türk nasyonalizmi. korporatist düşüncede olduğu gibi. ‘Kapitalizm’ ise yalnız muayyen bir devirde bir kısım insanların geçirdiği bir safhadır. gelirli ve ayni zamanda sınıfsız ve tezadsız bir millet olmak”551 amacını benimsediğini belirtmektedir. ileri. 2.g. kapitalizme ve liberalizme karşı olumsuz bir yaklaşım sergilenmektedir. 8-9. “Müstakil bir millet kalmak şartile. a.553 Kadrocuların söyleminde kapitalizm ve liberalizm.

557 B. S.. “Çökmekte olan Cihan Nizamı”. “Kapitalizm (Emperyalizm) ile Millet İktısat Rejimi ve Ferdiyetçilik ile Devletçiliğin Manaları”. serbest değişimle ve sömürgecilik yoluyla fazla kazandığı değerlere dayanmaktadır. Avrupa ve Amerika’nın büyük sermaye birikimleri. klasik ve dar görüşlü iktisatçıların ileri sürdükleri gibi bireylerin küçük küçük birikimleriyle değil.g. S. a. III. 1933). liberal ekonomi çerçevesinde gelişen emperyalizmden bahsetmektedir. . Kadro. Asya. 21 ve 27. bu olanaklar ortadan kalktığında bireycilik de ortadan kalkar. Bu liberal emperyalizm. 555 İ.279 oldukları için. 16. Başar’a göre bireycilik. kapitalizmin eli kanlı olarak doğduğuna değinmektedir. Hüsrev (Tökin).557 Kadrocular.555 Burhan Asaf Belge de. II. (II. 1932). sömürgeleri istismar ettikleri için olumsuzlanmaktadır. Hamdi (Başar). Milletler. (Nisan. bir milletin kendi dışından. “Kapitalizm (Emperyalizm) ile Millet İktısat Rejimi ve Ferdiyetçilik ile Devletçiliğin Manaları”. Kadro. I. Kadro. sömürgecilikle ve açık pazar istismarına dayanarak kendi içinde sermaye birikimi yapan ülke demektir. “Garpte sermaye terakümünde Müstemlekelerin rolü”. Örneğin Başar’a göre kapitalizm. dış piyasaları istismar olanakları olduğu dönemlerde bireyciliği ve serbest değişimi istemişlerdir. S. S. (Ağustos.556 Ancak geri kalmış ülkeleri istismar eden kapitalizm artık çökme aşamasına gelmiştir.m. 32. 18. C. 44. Dolayısıyla da istismarcı ve istilacıdır. Bu günün Batı medeniyeti. Avrupa dışı ülkelerdeki mazlum milletlerin kanı ve emeği pahasına kurulmuştur. Bu Hamdi (Başar). C. Güney Amerika’nın insanlarının sınırsız istismar ve talanıyla sağlanmıştır. Afrika. II. 556 B. 1. 44. C. “Liberal Emperyalizmden Dirije Emperyalizme doğru”.554 İsmail Hüsrev Tökin ise. Dünya Savaşına neden olmuştur. ancak büyük kârların ortada olmasıyla ve bu büyük kârları elde etmek isteğinin zihinlerde bulunmasıyla yaşar. liberalizm ve onun dayandığı bireyci öğretiyi de eleştirmektedirler. Asaf (Belge). büyük devletler arasında da bireyci ve ayrılıkçı akımlara yol açmış ve sonunda I. 554 A. C. 1934). 21. Kadro. Kânun. (Haziran. Kapitalist ülke demek. 32. 1933). Asaf (Belge).

Kadro. Olaylar göstermiştir ki.558 Tör de. Nedim (Tör). 1933). bu iddianın insanlığı yaklaşık bir buçuk yüzyıl oyaladığını ve bu iddia üzerine kurulan dünya ekonomisinin bunalımda olduğunu dile getirmektedir.. artık talihini bireyin çıkarına bağlayan kör ve anarşik bir toplum değil. .559 Kadrocular. yani “bireyin kendi çıkarını herkesten daha iyi bildiği” kuramının sadece parlak bir iddia olduğunu. liberal siyasetin dayandığı bireyciliğin. V. a. Marksizm’in kimi iddialarının geçersiz ya da kimi noktalarda yetersiz olduğunu ortaya koymaya çalışmıştır. 19. Şevket Süreyya Aydemir. birey çıkarının toplum için hiçbir zaman güvenilir bir rehber olamayacağını göstermiştir. bireyin talihini kendi çıkarına bağlayan bilinçli ve düzenli bir toplumdur. Dünyanın içinde bulunduğu bunalım. II. hem de toplumu içinden çıkılmaz bir anarşiye sürüklemiştir. proletarya ve burjuvazi 558 559 A. “Türk devletçiliği ve himayeci ferdiyetçilik”. (Temmuz. emperyalizmle özdeşleştirdikleri kapitalizm ve liberalizm’in yanı sıra Marksizm ve sosyalizmden de farklı bir yol izlediklerini ileri sürmekte ve çeşitli noktalardan Marksizm’i de eleştirmektedirler. “Ziraat siyasetimizde Liberalizmden Devletçiliğe”. S. Gelinen yol ayrımında seçim. Kadro’daki bir yazı dizisinin Marksizm’i incelediği kısımda. büyük üretim araçları üzerindeki çelişkinin. C. nihayet emperyalist temayüllerin bir neticesidir”. Hamdi (Başar). o da tarihe karışmış bir rejimin ifadesidir. Başar’a göre bireycilik ve serbestlik “milletler arasındaki mübadelenin bir tarafa mühim marjlar temin edebildiği ve dünya mikyasında milletlerin istismar olunduğu devrelerde. yani tarihin son bir buçuk asrı zarfında yaşamış ve bu imkânlar kalktıktan sonra. değişim ilişkilerinin küreselleşmesi ve bütün dünyanın değişim ilişkileri bakımından tek vücut olması. Birey hem kendini.280 olanakların azaldığı oranda da bireycilik ve serbestlik düşüncesi azalarak ortadan kalkmıştır. 21-22. 44-45. Aydemir’e göre Marks’ın öngördüğü proletarya ve burjuvazi arasındaki sınıf savaşımının küreselleşmesi gerçekleşmemiştir.g.m.

Aydemir’e göre. sosyalizmin uyguladığı devletçilik ile Kadrocular’ın savunduğu ulusal devletçilik.281 sınıf çatışmasının. II. yoğun bir sınıf çatışması üzerinde yürüten Marksizm. a.”. III. sömürge ve yarı sömürgelerle metropoller arasındaki milli kurtuluş mücadelelerine gerekli önemi vermeyerek.. bunun yanı sıra bir de sanayi ülkelerinin işçisi ile geri ülkelerin halkı arasında yaşam farkı şeklindeki mücadeleyi de göz önünde bulundurmak ve Marks’ın ileri sürdüğü sınıf mücadelesi düşüncesini evrenselleştirmemek gerektiğini söylemektedir. 37. Oysa Kadrocular’ın savunduğu ulusal devletçilikde. İnkılâp ve Kadro.e. S. mülkiyet ve sınıf konularında birbirinden farklıdır. 1933). devrim tekniği. Bu çözümlemede Türk ulusçuluğu sosyalizmden. II. Türk ulusçuluğunun çeşitli noktalarda faşizm ve sosyalizm gibi akımlardan ayrıldığını da ayrıntılı biçimde çözümlemeye girişmektedir. büyük sanayi ülkelerindeki işçi ve sermayedar arasındaki sınıf mücadelesi kabul edilse bile. S. ekonomik açıdan gelecekteki sosyalist toplumu kurmak için bir sosyalist plan doğrultusunda düzenleme yapar. Avrupa’nınkinden farklı bir gelişme seyri izleyecek gibi görünen milli kurtuluş hareketlerinin gelişmesi söz konusu olduğunda. Sosyalizmde devlet. 21. Ş. otoriter devlet anlayışı. Aydemir. “Beynelmilel Fikir hareketleri arasında Türk Nasyonalizmi. Süreyya (Aydemir). 5-14. metot ve strateji gibi konularda ayrılmaktadır. Kadro. 561 Tüm bu karşılaştırmalar ve çözümlemelerin ayrıntıları için bakınız. Marksizm. tarihi şartlar. II. Ekonomik alan ulusun yüksek çıkarları 560 Ş. 1933). ülkelerle ülkeler arası çelişki. bu sanayi yoğunluklarından kaynaklanan sorunlarının da evrenselleşmesi demek olmamıştır. S. yani büyük sanayi ülkelerinin. . Ş. (Eylül. ön görülerini daha çok. çözümlemelerinde yetersiz kalmaktadır. Aydemir.560 Marksizm’in kimi iddialarının geçersizliğini ortaya koymaya çalışan Aydemir. Süreyya (Aydemir). evrensel devrim milli kurtuluş hareketleri ile gerçekleşecektir. (Temmuz. C. gelişme yönü.g. Aydemir’e göre sınıfa dayalı çelişkiler ikinci plana düşecek. Bütün üretim araçları devletin elinde toplanmıştır. anti-emperyalizm. içerik ve amaç. Türk Nasyonalizmi”. tüm çelişkilerin önüne geçecek. 19. 14-16. devlet herhangi bir sınıfın emrinde değildir. “Fikir Hareketleri arasında Türk Nasyonalizmi. Devlet belli bir sınıf adına (işçi sınıfı) yeni bir toplum kurmak amacındadır. Kadro. C.561 Ayrıca.

ne burjuvazi. 10. “Türkiye’de Millî Sermaye Hareketi”. kuramsal olarak işlediği devletçilik ile kapitalizm ve sosyalizm dışında üçünü bir yol olma iddiasında olmuştur. C. bir sınıf devrimi değil. Kadrocular. I. sınıfsız ve çelişkisiz bir Milet olma devrimidir. 562 . Türk Devrimi ise hem Fransız Devrimi’ne. İdeali de.g. Rus Devrimi ise. 563 V. a. Bu ise Kadrocular’ın görüşlerini üçüncü yolcu yapmaktadır. Kadro’nun korporatist olduğunu değil. 17-18.282 için bir teknisyenler kadrosu tarafından düzenlenir ve yönetilir. yani kapitalizm ve sosyalizm dışında bir üçüncü yol olma söylemiyle kesişmektedir. önerdikleri bu üçünü yolun özgünlüğünü.563 Kadrocular’ın görüşleri. Devlet mülkiyetinin yanında. sınıf çatışmaları ve sınıf hâkimiyeti karşısında “içtimaî bütüncü” olduğu belirtilmektedir. “Sınıflaşmamak ve İktisat Siyaseti”. Hüsrev (Tökin). mesleki temsili savunmadıklarından ve korporatist ilişki biçimini önermediklerinden. Kadroculara göre. bu akımlara olumsuz yaklaşan Kadro. sınıflaşmaya.562 Hem kapitalizm ve liberalizmi. Nedim (Tör). herhangi bir sınıfın çıkarına hizmet etmemeye dayandırmaktadırlar. sınıf İ. bireysel mülkiyet de kabul edilmiştir. Gerçi Kadro Hareketi’nin. burjuvazinin hâkimiyeti yerine. hem de Rus Devrimi’ne karşı bir tepkidir. Rus Devrimi.. ne de proletarya hâkimiyetidir. ama sınıf ayrımları yerine mesleki ayrışmayı geçirmediklerinden. hem de Marksizm’i/sosyalizmi eleştirerek. derebeylik hâkimiyetine karşı. Ama içtimaî bütüncülük. Türk Devrimi. proletarya’nın hâkimiyetini kurmuştur. (Birinci Teşrin. S. Fransız Devrimi’ne karşı bir tepkidir. korporatist düşünceyle bu noktaya kadar. Fransız devrimi. 24-25. 1932). Kadro. korporatist düşünürleri andırırcasına.m. burjuvazinin hâkimiyetini kurarak bu günkü sınıf ayrılıklarını ve sonuçta da yeni bir sınıf devletini doğuran ekonomik sisteme yol açmıştır. korporatist yapmamaktadır.

C. Millet bütünlüğü dışarıdan yani siyasal olarak değil. Hüsrev (Tökin). 565 İ.283 çatışmalarına ve sınıf hâkimiyetine karşı olduğunu ifade etmektedir. ister yukarıdan millet bütünlüğüne zarar veren bölücü hareketlerdir. C. bu önlemlere rağmen de. “Millet içinde sınıf meselesi”. devrimci bir harekete ihtiyaç olduğu belirtilmektedir. var olan sınıflara ve doğmakta olan sınıflara karşı yeterince tedbirin henüz alınamadığını. toplumun liberal ve bireyci gelişiminin devam ettiğini belirtmektedir.m. faşizmin organik bütünleşmeyi sağlamak için bulduğu çözüm olan korporasyonların kuruluşunu eleştirmekte ve reddetmektedir. 34. Kadro’nun “millet bütünlüğü”nü kendisine hareket noktası olarak aldığını söylemektedir. İşverenle işçi arasındaki anlaşma bir göz boyamadır. “Faşizm ve Türk millî kurtuluş hareketi”. Sınıf hâkimiyetinin ortadan kaldırılması. a. bu çelişkilerin tehlikesiz biçime sokularak istikrar sağlanması yoluna gidildiğini belirtmektedir. Sınıflaşmaya karşı. Kadroculara göre. İtalya’daki korporasyon sistemi ile sınıf çelişkilerinin kökten çözümü yerine. 25. 1934). milli kurtuluş hareketlerinin önde gelen ilkelerinden biridir. Türk milleti dışarıya karşı olduğu gibi.564 Kadro yazarlarından Tökin. bir takım bireyci ve sınıfçı girişimlere karşı. Kadro.g. (İkinci Kânun. gerçekte sınıf çelişkileri kaldırılmış değildir.566 Böylece Bu doğrultuda Tökin. İ. Yine Kadro’dan Burhan Asaf Belge’de. korporatist düzen perdesi ardında eski liberal ve ferdiyetçi mülkiyet düzeni sürdürülmektedir. Çünkü Tökin.m. 566 İ. devletin zoru ve otoritesinin yanı sıra tamamlayıcı nitelikte. akla korporatizmi getirmemelidir. bahsettiği organik bütünleşme için Kadro’nun devletçiliği kapsamı içerisindeki çözümlerden bahsetmekte.. Millet içerisindeki sınıf kavgası ve sınıf hâkimiyeti. Hüsrev (Tökin). Kadro. milletin bütünlüğü adına. III. 564 . Eski mülkiyet ilişkileri sürmekte. “Millet içinde sınıf mes’elesi II”. sınıf esasına göre kurulmuş toplumsal yapı devam etmekte. B. III. Çünkü İtalya’da kurulan korporatist devlette. 26. S.g. 22-23. ileride sağdan ve soldan herhangi bir tepkiye olanak tanımayan. Asaf (Belge). ister aşağıdan gelsin. milletin bünyesini “organik” (uzvî) biçimde birleştirici. 23. içeriden “organik” olarak sağlanmalıdır. Hüsrev (Tökin).565 Ancak Tökin’in önerdiği bu organik bütünleşme düşüncesi de. içe yönelik olarak da bir bütündür. a. devletin kanunlara dayalı zoru dışında bir önlemin bulunmadığını. S.. 38. “Millet içinde sınıf mes’elesi II”.

devletçi ekonomi politikalarının kabul edilmesiyle eş zamanlı K. a. Kemalizm’in. pek küçümsedikleri sınıf kavgası sonucu tasfiye olduklarını belirtmektedir. bu kesimlerin baskısı sonucunda 1935’te kapatılmıştır. Kadro Dergisi. a. Yetkin.. Timur da Kadrocuların. yayınlandığı süre boyunca yoğun eleştirilerin hedefi olmuştur. Ç. T. hükümetin benimsediği devletçiliği daha radikal biçimde yorumluyor olması da568. dışındaki bir başka odak tarafından yorumlanıp. Makal’ın da belirttiği gibi Kadro Hareketi. ve S.g. Kadrocular’a karşı bu olumsuz yaklaşımın ardında. Dergi özellikle büyük sermaye çevrelerinin.569 2. a. Türkiye için olmadığını ileri sürdüğü sınıf çelişkilerinin kurbanı olmuştur.g. hükümet çevresinin genelde Kadrocular’ın görüşlerine karşı soğuk. 568 567 . Makal.P. korporatizmin benimsenmediği.H. 118.e. hatta kimi zaman düşmanca yaklaştığı söylenebilir. Türkiye’de Devletçilik. Kadrocuların. hatta korporatizme karşı olunduğu açıkça dile getirilmektedir. ekonomik alanda bu kesimin önde gelen kuruluşu olan İş Bankası çevresinin yoğun eleştirilerine maruz kalarak.P.284 Kadro’da. Yerasimos. a. TÜRKİYE’DE TEK PARTİ DÖNEMİ VE EKONOMİK ALANDA KORPORATİZM Türkiye’de tek parti sisteminin 1930’lu yılların başlarından itibaren yerleşmeye başlaması.g.e. çıkmaya başlarken Mustafa Kemal Atatürk’ün ve İsmet İnönü’nün izni alınmışsa da.g.g. 125. sermaye çevrelerinin tepkisini çekmiştir. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Yetkin. C.567 Örneğin ekonomik alanda Kadrocular’ın.e. sistemleştirilmeye çalışılması. Kemalizm’in C. Kadro Dergisi. Boratav.. Bu gibi nedenlerle. 569 A. 126. a. hatta tehlikeli sayılmıştır.e.H. 170.. 152.e... dışında herhangi bir yoruma ihtiyaç duymadığı düşüncesi yatıyor olmalıdır. gereksiz görülmüş. devletçilik anlayışını özel sektörün çıkarlarını baltalayacak bir yörüngeye sokmaya çalıştıklarını dile getirmektedir. Timur.

Türkiye’deki devletçi ekonomi politikaları arasında ilişki kurulmasına yol açtığı söylenebilir. Devletçi ekonomi politikalarının gereği olarak. Devletçi ekonomi politikaları. devletçi ekonomi politikalarına iktidarın otoriter yönetimin eşlik etmesinin. siyasal alanda tek parti yönetiminin yerleşmeye başlaması ve giderek otoritarizmin dozunun yükselmesi eşlik etmiştir. a) Devletçi Ekonomi Politikaları ve Korporatizm Batı’da iki dünya savaşı arası dönemde korporatist sistemi uygulayan otoriter veya totaliter rejimler ortaya çıkmıştır. Türkiye’de tek parti döneminin yerleşmeye başladığı dönemde. ekonomide devlet işletmeciliğini de içeren özel bir biçim alarak. korporatizmle ilişkilendirilmiştir. daha önce “devletçilik” başlığı altında incelenen bir takım özellikleri dolayısıyla. Türkiye’de siyasi alanda yerleşiklik kazanan tek parti yönetimini ekonomik alanda tanımlayan temel özelliğin. Bu doğrultuda. liberal ekonomi politikalarından ciddi biçimde ayrılmıştır.285 olarak gerçekleşmiştir. Aynı zaman dilimi içerisinde. 1. Batı’daki korporatist totaliter sistemlerle.Devletçi Ekonomi Politikalarını Korporatizmle İlişkilendiren Görüşler Türkiye’de tek parti döneminde uygulanan devletçi ekonomi politikası kimi yazarlarca korporatizm ile ilişkilendirilmekte ve bu yazarlar tek parti döneminin devletçi ekonomi politikasının korporatist olduğunu ileri sürmektedirler. 1930 yılından itibaren Türkiye’de ekonomik alanda devletçi ekonomi politikalarının uygulamaya konulmasına. Tek parti yönetiminin bu müdahaleleri. devletçi ekonomi politikalarının uygulamaya konulması olduğu söylenebilir. Türkiye’de tek parti yönetimi ekonomik alanı düzenlemeye ve denetlemeye yönelik müdahalelerde bulunmuştur. Örneğin bu .

Türkiye’de genellikle 1920’li yıllarda liberal ekonomi politikaları uygulanırken. içki.m. yine korporatist olarak nitelendirdiği devletçi ekonomi politikasının uygulandığı bu dönemde.286 yazarlardan Kansu.571 Kansu’nun konuya yaklaşımından. İletişim Yayınları. 262-264. A.. liman işletmesi gibi çeşitli alanlarda Türk ekonomisinin tekeller aracılığıyla denetim altına alınması. C. Kansu tarafından korporatist düzenlemeler olarak ele alınmaktadır. devletçi iktisat politikalarının uygulandığı 1930’lar öncesinde başlatıldığını ileri sürmektedir. şeker.”570 1930’lu yılları. Örneğin 1927 yılında yasa ile tüzel kişilik kazanan Âli İktisat Meclisi’nin kuruluşu. 5. hatta ona ters olan devletçi uygulamaları korporatist olarak değerlendirdiği anlaşılmaktadır. Oysa A. liberal uygulamalarla uyuşmayan. a. özellikle Ege bölgesinde çok çaba harcadığını. 2003. Oysa Kansu. öncesi döneme göre çok daha net biçimde korporatist olarak niteleyen Kansu. 1920’li yıllardan itibaren iddia edilenin tersine.P. 1930’lu yıllarda devletçi ekonomi politikalarına geçildiği söylenmektedir. İstanbul. kibrit ve çakmak taşı. Kansu. 1925 yılında yapılan yasal düzenlemelerle Türkiye’deki tüm ticaret ve sanayi odalarının özerkliklerine son verilerek devlete bağlı birer kurum olarak çalıştırılmaya başlanması.g. liberal ekonomi politikasından uzaklaşıldığını savunmakta ve bu dönemdeki bazı yasal düzenlemeleri ve girişimleri korporatist olarak nitelendirmektedir.’nin kendi denetimi altında devlete bağımlı sendikalar kurulması için. 630-631. Kansu’ya göre yukarıda verilen örnekler “Türkiye’de genellikle ‘devletçilik’ olarak adlandırılan korporatist iktisat politikalarının 1930’lu yıllardan çok önce uygulamaya konulduğunun birer kanıtıdır. “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. Kansu.H. Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce. 571 570 . 1930’lu yıllarda uygulamaya konulan devletçi ekonomi politikalarının çok açık biçimde korporatist olduğunu belirtmekte. ama işçilerin direnişi karşısında başarılı olamadığını belirtmektedir. “Tek Parti Döneminde Bir Radikal Muhafazakâr Politika Mektebi Olarak ‘Sosyal Siyaset’”. tütün. C. üstelik Türkiye’de korporatist düzenlemelerin.

“(b)ütün bunlar. ama resmi devletçilik yorumunun.573 Keyder devletçi ekonomi politikası uygulamalarının. ayrıca da otoriter siyasal uygulamaları korporatist sayma eğilimindedir.m. Keyder. devletçilik alt başlığı içerisinde ileri sürdüğümüz üzere.).g.e. 1930 yılında kurularak. çeşitli tonlarda korporatif izler taşıyan düşünceleri ve girişimleri. a. uygulamaya geçirilmiş olsun ya da olmasın. yerli mallarının üretim ve tüketimini özendirerek 572 Makal’ın belirttiği gibi.287 çalışmanın Türkiye’de düşünsel alanda korporatizmin ele alındığı kısmında. belli yönlerden korporatizm ile ilişkilendirmektedir. 49-52. Türkiye’de devletçi ekonomi politikasından bahsederken. Bakınız: Ç. bir sistemi korporatist saymaya yetmemektedir. bu politikayı doğrudan ve açıkça korporatist olarak nitelendirmemekle beraber. sınıf çıkarları arasındaki çatışmaları yadsıyarak korporatist bir toplum modeli kabul eden. Makal.g. 138 (Dipnot). Keyder de. sınıf çatışmalarını reddeden ve korporatist bir toplum modelini kabul eden bir düşünceye eşlik ettiğini belirtmektedir. 150. a.572 Keyder devletçi ekonomi politikasının uygulamalarından bahsederken. korporatist düşüncenin özelliği olan ekonominin ve siyasetin meslek esasına dayalı olarak örgütlendirilmesi ilkesini yaşama geçirmeyi benimsemediğini. şu ya da bu ölçüde yabancı düşmanlığına dayanan bir millî dayanışma ideolojisi çerçevesinde gerçekleştirilir” demektedir. belirli koşullar yerine getirilmeksizin devletçi ekonomi politikası korporatist sayılamaz.g. bu yön olmaksızın da devletçiliğin korporatist sayılamayacağını savunmuştuk. Yazdıklarından anlaşılan odur ki. daha çok tek parti yönetiminin otoriter uygulamalarından ve devletçi ekonomi politikalarının çeşitli sınıfları nasıl ezdiğinden bahsedilmektedir.. tasarrufu teşvik etmeyi. 573 Ç. . a. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:19201946.e. “Türkiye Demokrasisinin Ekonomi Politiği”. edimsel olarak somutlaşamayan korporatizm. (A. İçerisinde korporatif uygulamalarla ilgi olarak herhangi bir bilgi bulunmayan bölümde. Ancak yine çalışmamızın düşünsel alanda devletçilik ilkesinin incelendiği alt başlıkta. Keyder. Yani bize göre sadece düşünsel düzeyde kalarak.. Keyder bir makalesinde 1930’lu yıllara değinirken alt başlık olarak “Korporatizm Çabaları” başlığını atmaktadır.. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. Türkiye’deki devletçiliğin belli bir noktaya kadar korporatist düşünceyle çakıştığını. Ayrıca Keyder. Keyder.

Keyder bu cemiyetin düzenlediği. devletçiliğin siyasal formülünün Ç. devletçi ekonomi politikasının dayanacağı sınıfsal ilişkileri. Bu iki yazardan farklı olarak Kuruç.. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I. 136-137. a.575 Uzlaşma kavramının yanı sıra denge kavramını da kullanan Kuruç.g. a. L-LI. ve B. a. alınan kararların sistematik biçimde uygulamaya geçirilmeksizin devletçi ekonomi politikalarının nasıl korporatist sayılabileceğine değinmemektedir.. 575 574 . Cumhuriyet yönetiminin ana kadrosu ile toplumdaki fiili iktidar sahipleri arasında bir konvansiyon biçiminde oluşmuştur. sanki korporatif bir ilişki biçimi şeklinde yorumlamaktadır. Devletçi ekonomideki merkezi karar ve kontrol düzeni özel kesimin rızası dışında oluşmuş değildir.g. Uzlaşma ve denge kavramlarını kullanan Kuruç.g.e. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar.e. bu yeni ekonomi politikasının bu yöndeki uzlaşmalarla yerleştirilmesine özen gösterilmiştir. Keyder. 1930 Sanayi Kongresi’nde alınan ve Türk sanayicilerinin belli sektörlere göre örgütlenmesini öneren kararları. Kuruç. 1930’larda devletçiliğin bir yönüyle bir uzlaşma örgüsü olduğundan bahsetmektedir. 1930’lu yılların devletçi ekonomi politikasını yorumlarken.e. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi.574 Ancak Keyder. B. faşist İtalya’nın “corporazione”leri ile ilişkilendirmektedir. korporatizm kavramını kullanmamakta. 65. Devletçilik özel kesim için tepeden inmemiş.288 ithal malların tüketimini azaltmayı ve genelde de kendi kendine yerlilik düşüncesi yaymayı amaçlayan Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti’nin düzenlediği bir kongreyi de korporatist uygulamalarla ilişkilendirmektedir. korporatif uygulamalarla ilişkilendirmesine rağmen bunların hayata geçirilip geçirilmediği üzerinde durmamakta. Devletçilik Türkiye’de ekonomi politikasının ekseni olduğunda. yerli özel sermaye bu eksenin dışında bırakılmamış. Sanayi Kongresinde alınan ve öneri niteliği taşıyan kararları. Kuruç.. toplumsal korporatizm uygulamalarında görülen toplumsal anlaşmaları hatırlatırcasına.

bir taraftan da emeğin çağdaş çalışma haklarına göre bu birikim düzeni içerisinde yerini alması gündemdedir. a. Sözü edilen korporatif ilişki biçimi de. programının esaslarından birisi olmuştur. içerisindeki korporatif ilişki unsuruna değinmekle beraber. 77-78.H. Kuruç’un yukarıdaki ifadelerinden de anlaşılacağı üzere. a. içerdiği korporatif ilişki unsuruna rağmen korporatist sayılabilir mi? Bu soruya açıkça “hayır” yanıtı verilebilir. 134. Kuruç. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. Bu dengenin çizgisi 1931 C. Ancak bu çözümlemede örgütsel yapı yer almasa da.e.577 Ancak burada da yine aynı soru akla gelmektedir. gerekli kurumsallaşmaya kavuşturulmadığından ve istikrar kazanamadığından devletçi ekonomi politikasını korporatist olarak nitelendiremeyiz. Sınıflara. söz konusu çözümlemelerin korporatist model dışında yapıldığı izlenimini vermektedir.F. . devlet ile sosyal taraflar arasındaki bir anlaşmadan söz edilmesi.. Makal. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946.576 Korporatizm kavramı kullanılmaksızın yapılan bu çözümlemede. Makal’ın da belirttiği gibi. Çünkü devletçi ekonomi politikasını korporatist olarak nitelendirebilmemize olanak sağlayacak örgütlenmeye gidilmediği bilinmektedir. Devletçi ekonomi politikasının uygulamaya konulduğu ilk yıllarda. korporatif ilişkinin bazı temel unsurlarını içermektedir. 576 577 B. örgütsel yönün ele alınmaması.g. daha çok özel kesimle devletin uzlaşması üzerinden yürüyen (dikkat edilirse bu uzlaşmada işçi kesiminden bahsedilmemektedir) ve emek kesimini de içeren sınıflar arası denge politikasına dayanan devletçi ekonomi politikası.e. sınıf çizgisinden uzak durmaları ve toplumda buna göre oluşacak dengeyi kabul etmeleri önerilir.g. bir taraftan sermayenin yerli ellerde ama devletçiliğin getirdiği çerçeveye göre nasıl birikeceği. A. devletçi ekonomi politikasının korporatist olduğunu ileri sürmemektedir. Zaten Kuruç da..289 sınıflar dengesine göre oluşturulduğunu belirtmektedir.

ekonomik alanda korporatist örgütlenmenin sendikalara dayandığına değinilmişti. devletçi ekonomi politikasını uygulayan ülkeler arasında sosyo-ekonomik yapı açısından.290 2. örgütsel ve sosyo-ekonomik alanlarda. iki temel noktaya değinerek ileri sürmekteyiz. sınıfsal ve sektörel örgütlenmenin. Örgütlenmeyle ilgili olan ilk temel nokta açılacak olursa. İkinci temel nokta ise. korporatist sayılamayacağı savunulmaktadır. Türkiye’nin korporatist bir çözüme yönelmesini gerektirecek bir sosyo-ekonomik yapı varlık kazanmamıştır. İtalya’da . Türkiye’de ekonomik alanda korporatizmin olmadığını ortaya koymaktadır. kapitalist korporatizm söz konusu olduğunda. yani kapitalistleşme ve sanayileşme düzeyleri açısından fark bulunmaktadır. Türkiye’de söz konusu dönemde korporatist örgütlenmenin zaten olamayacağına ilişkindir. Tek parti döneminde. devletçi ekonomi politikasının korporatist olduğunu iddia eden Kansu ve Keyder’in savlarının geçersiz olduğunu. Bu birinci nokta. yani sendikal örgütlenmenin Türkiye’de söz konusu dönemde gerçekleştirilmemiş olmasıdır. şunlar söylenebilir. Bir başka deyişle. korporatizm için en gerekli unsur olan.Devletçi Ekonomi Politikalarını Korporatizmle İlişkilendiren Görüşlerin Eleştirisi Devletçi ekonomi politikalarını korporatist olarak niteleyen Kansu ve Keyder’in savlarının tersine. devletçi ekonomi politikalarının uygulanmasında. zaman zaman içerisinde korporatif sayılabilecek uygulamalara yer verilse de. Bunlardan birinci temel nokta. örgütlenme alanında ilk akla gelen sendikal örgütlenmedir. Bu doğrultuda biz. korporatist çözüme yönelen ülkelerle. bu çalışmada Türkiye’deki devletçi ekonomi politikasının. Çalışmanın klasik korporatizmin büyüteç altına alındığı ve özellikle devlet korporatizminin İtalya örneğinde incelendiği bölümünde.

1936). Oysa devletçi ekonomi politikasının uygulandığı tek parti dönemi Türkiyesi’nde sendikalar bulunmadığından.g. 47. gerekse ‘devlet korporatizmi’ çerçevesinde herhangi bir korporatist nitelikli uygulamadan. “Korporatizm”. “modern anlamda sendikalar” ın bulunmaması. (Ağustos-Eylül.”579 Prof. “Korporasyonlar”. 1930 yılından itibaren istikrar kazanarak 1945 yılında son bulan tek partili dönemde. Buna göre: “Türkiyemiz bugün korporatizmden bir hayli uzaktır. S. 4. gerek ‘(toplumsal) korporatizm’. Şüphesiz ki.291 korporatist ekonomik sistem. 1946 yılında. İleri Korporatizmle ilgili olarak. Bu nedenle. Üstün. C. Türkiye’de resmi anlamda “sendikal örgütlenme. Üstelik sadece otoriter devlet korporatizmi uygulamaları değil.. İtalya’da faşist yönetim öncesinde var olan sendikalar.). daha ılımlı toplumsal korporatizm uygulamaları da sendikal örgütlenme temeli üzerinde gerçekleştirilmekteydi.578 Gerçekten de. çeşitli işçi cemiyetleri ve birlikleri şeklinde gerçekleştirilmiştir. iş yaşamı içerisinde işçilerin hiç örgütlenmediği anlamına gelmemektedir. a. 186. Cemiyetler Kanunu’nun ‘sınıf esasına dayalı cemiyet kurma’ yasağının kaldırılmasından sonra olanak kazanmış. 1947 yılında ise 5018 Sayılı İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir. 579 A. Söz konusu dönemde işçi örgütlenmeleri var olmuştur. Pierre Jolly’nin “La Mystique du Corporatisme” adlı eserinin çeşitli bölümlerinden yaptığı bir çeviriyi İktisat ve Ticaret Mecmuası’nda yayınlamıştır. İleri (Çev. Bizde ise … henüz sindika kurmak hakkı verilmiş değildir.M. N. a. a. 1947 öncesinde söz etmek. korporasyonların kurulması ile gerçekleşmişti. ve G.m.” S.m. sonrasında aşamalı biçimde faşist sendikalizmden korporatizme geçilmişti. 2. 290. Çünkü korporasyonlar için evvela gerek işçilerin ve gerek patronların ayrı ayrı meslekî sindikalar teşkil etmeleri ve sonra da bunların birbirine hücum etmemeleri için devletin araya girip her iki tarafı da idare etmesi ve sınıf âhengini temin eylemesi lâzımdır. Makal. İktisat ve Ticaret Mecmuası. Ayrıca Ümit Cizre-Sakallıoğlu ile Gülten ve Mahmut Üstün de bu doğrultuda düşünmektedirler. Bu işçi 578 . N. Üstün . S.. Ancak bu dönemdeki işçi örgütlenmeleri sendikalar şeklinde değil. Korporasyonlar da sendikal örgütlenme üzerine inşa edilmekteydi. Bakınız: Ü.. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (II)”.g. 28/29. mümkün ve anlamlı değildir. Türkiye’yi korporatizm açısından değerlendirmektedir. bu dönemde korporatist nitelikli herhangi bir uygulamadan bahsetmek olanaklı görünmemektedir. Cizre-Sakallıoğlu. Aynı dönemde benzer uygulamalar devlet korporatizmi uygulayan Portekiz ve İspanya’da da gerçekleştirilmişti.g. faşist iktidar tarafından faşist sendikalara dönüştürülmüş.m. Çeviri metninin son paragrafında kendi görüşlerini dile getiren İleri.

1930 yılından sonra bu engelleyici uygulamalar. Ayrıca var olan işçi örgütlenmeleri ve işçi hareketleri de. yani Takrir-i Sükûn Kanunu’ndan sonra iktidarın engelleyici uygulamalarına maruz kalmış. korporatist ilişkinin taraflarından biri olan ve işçi sendikaları karşısında yer alan işveren sendikalarının da bulunması gerekmektedir. burjuvazi ile işçi sınıfı arasındaki kutuplaşmanın artması. Makal. kapitalist gelişme sürecine 20. belli bir sanayileşme düzeyi ve buna bağlı olarak sınıfsal oluşum ve ayrışımlar üzerinden yükselmekte ve belli bir kapitalistleşme ve sanayileşme düzeyine ulaşan sosyo-ekonomik yapıların sorunlarını çözmek için ileri sürülmektedir. Dönemin işçi örgütlenmeleri ayrı bir konudur ve bu nedenle ayrıntılarına girilmeyecektir. Kapitalist üretim biçiminin başat olduğu dönemde. ilk dönemlerde kapitalizm öncesi korporatif örgütlenmeyi. “devletçilik” olarak nitelendirmek örgütlerinin belirgin özelliği. Korporatist bir sistemin varlığı için.e.. . A. kapitalist ekonomi içerisinde yer alan tüm devlet işletmeciliklerini. sanayileşme süreciyle beraber işçi ve burjuvazi sınıflarının belirginleşmesi ve giderek kutuplaşmasıdır. sanayi devrimi sonrasında geniş bir işçi sınıfının ortaya çıkması. kapitalist korporatizmi nitelemeye yetmemektedir. bu yeni dönemin şartlarına uygun korporatist çözüm önerileri. Tek partili dönemde işçi sendikaları gibi işveren sendikaları da bulunmamaktadır. yüzyılda. 1925 yılından. Tam tersine kapitalizme geçiş. iktidarın yaptığı bir takım hukuki düzenlemelerle daha sistematik hale gelmiştir. yani loncaları giderek ortadan kaldırmıştı. yani geç girmiş olan ülkelerde sanayileşmeye yönelik devlet işletmeciliğini de içeren müdahaleci bir ekonomi politikası olarak ortaya çıkmıştır. Ancak belirtilmelidir ki. siyasal iktidar tarafından oluşturulmaları ve diğer toplumsal kesimlerle beraber işçileri de kontrol altında tutmaya yönelik olmalarıdır. a. ortaya çıkan yoğun sınıf savaşımlarının kapitalist üretim biçimini tehlikeye sokması üzerine gündeme gelmişti.g. 449-451. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Demek ki kapitalist dönemin korporatist çözüm önerileri. Tek başına kapitalist üretim biçimine geçmiş olmak. Buna karşılık daha önce de belirtildiği gibi devletçi ekonomi politikası.292 Sosyo-ekonomik alana ilişkin ikinci temel noktayla ilgili olarak da şu çözümlemeler yapılabilir: Kapitalist korporatizmi niteleyen en önemli özellik.

Bu sistem sınırlı bir miktar devletleştirilmiş ve devlet tarafından yürütülen üretimi kapsayabilir veya kapsamayabilir. istikrarlı ve işlevsel bir yer kaplaması halini devletçilikten ziyade. Örneğin “. Demek ki.. belli bir kapitalistleşme ve sanayileşme eşiğini geçememiş ve dolayısıyla belli bir eşiği geçen kapitalistleşme ve sanayileşme sürecinin beraberinde gelen sınıfsal oluşumları ve sınıf çatışmalarını henüz yaşamayan ülkelerde uygulanıyor olmasıdır.. gelişmiş bir kapitalizmin ürettiği toplumsal bunalımlara ve sınıf mücadelelerine karşı tedbir almak amacıyla uygulamaya konulmamıştır.g.g. Batı’da korporatizm. korporatizm tartışmaları açısından K. a.580 Öyleyse devletçi ekonomi politikasını niteleyen önemli bir özellik. şu şekilde tanımlamaktadır: “…kapitalist mülkiyet ile ekonomik işlemler üzerinde bireysel bir firmanınkilerle özdeş olmayan amaçlar güden yaygın devlet denetimlerinin uygulandığı bir sistemle gerçekleştirilen üretimin bir arada bulunmasıdır. üretken devlet kesiminin önemlice.m. Dobb. 412-413. Batı’daki biçimiyle korporatizme yol açan nedenlerden farklı nedenlere ve amaçlara bağlı olarak gündeme gelmiştir.kapitalist gelişme ve sanayileşme sürecinde belli bir eşiğin ötesine geçmiş toplumlarda. 580 . ne de toplumsal. Oysa Türkiye’de tek parti döneminde devletçi ekonomi politikası. Türkiye’de devletçi ekonomi politikasının uygulanması. Türkiye’de devletçi ekonomi politikalarının uygulandığı dönemdeki sanayileşme düzeyi ve sınıfsal yapı.” M. Boratav. kapitalizmin ürettiği ve artık kapitalist üretim biçiminin varlığını tehlikeye düşüren toplumsal bunalımları ve sınıf mücadelelerini kontrol altında tutmak ve kapitalist üretim biçimini sürdürmek amacıyla uygulanmıştır. ekonomik ve siyasal yaşamı etkileyen ve kapitalist üretim biçimine tehdit oluşturabilen sınıflar arası kutuplaşma ve mücadele bulunmaktadır. …devlet kapitalizmi terimiyle nitelendirmek daha uygun olur”.293 yanlış olur.e.. Çünkü söz konusu dönemde Türkiye’de. “Türkiye’de Devletçilik”. kapitalist üretim biçiminin başat olduğu toplumlarda. a. bu politikanın. Dobb da devlet kapitalizmini. ne belli bir olgunluğa erişebilmiş ve başat konuma geçebilmiş bir ulusal kapitalizm. 346.

kapitalist üretim biçiminin varlığının kısa dönemde tehlikeye düşmesi söz konusu olmayacağından korporatist çözümlere yönelme seçeneği de ortadan kalkacaktır. Türkiye’nin korporatist bir çözüme yönelmesini gerektirecek sanayileşme düzeyinde olmadığı söylenebilir. sanayileşme sürecinin belli bir gelişkinliğe ulaştığı kapitalist sistem içerisinde ortaya çıkmaktadır. belli bir gelişkinliğe ulaşmış burjuvazi ve işçi sınıfı.294 büyük önem taşımaktadır. b) Türkiye’de Tek Parti Döneminin Ekonomik Yapısı ve Korporatizm Yukarıda da kısmen değinildiği gibi. Şüphesiz ki korporatist örgütlenmede sanayi sektörü dışında kalan sektörler de örgütlendirilmektedir. ekonomi yabancıların ve azınlıkların adına ve hesabına . kendisini temellerinden sarsabilecek toplumsal çelişkileri de yoğun biçimde üretemeyecektir. korporatif uygulamalar söz konusu olduğunda belli bir sanayileşme düzeyinde olma gerekliliği kendini göstermektedir. Cumhuriyet’in kuruluşundan tek parti döneminin sonuna kadar olan dönemde. hesaba katılabilir oranda bir sanayileşme sürecini ve bu sürecin beraberinde getireceği sınıfsal kutuplaşmaları yoğun biçimde üretmediği sürece. Ancak tüm korporatist çözüm önerileri. 1. korporatist çözüm önerilerinin gündeme geldiği toplumlarda özel bir öneme sahiptir. Asgarisinden bir kapitalist üretim biçimi. Bu doğrultuda. Bu nedenle. Bu kapitalist üretim biçiminin sürekliliğinin ve istikrarının korunabilmesi için gereklidir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde.Tek Parti Dönemi Türkiyesi’nin Sanayileşme Düzeyi Bu çözümlemeler doğrultusunda. Dolayısıyla bu tür toplumlarda. bu konu üzerinde özellikle durulması gerekmektedir.

19. basit bir sanayi yapısı devralmıştır. ülkenin büyük inşa hareketi için yardım beklemek olanağı yoktu. Cumhuriyet’in kurulmasından sonra. özel sektöre dayalı kalkınma stratejisi istenilen sanayileşmeyi sağlayamamış. İkinci Adam II. 1927 yılında yapılan ilk sanayi sayımında ise 62 205 müessese sayılmıştır. Ama sayımda esas alınan müesseseler sanayi müesseseleri olmaktan çok. İktisadî ve İçtimaî Türkiye Rakkamlarla Cilt : III. makineli sanayide çalışan bütün işçi sayısı 14. İstanbul. Cumhuriyet yönetimi. yüzyıl boyunca ve hatta XX. Aydemir.e. Savaş sırasında dış rekabetten korunarak gelişme gösterebilmiş ve yeni şartlar altında varlığını sürdürebileceği şüpheli olan el işçiliğine dayalı sanayiden.582 Büyük kriz İ. Dünya Savaşı ve ardından gelen düşman istilası. demirci. Sömürgelerle yarı sömürgelerin bütün XIX. 1975. sanayi ve işçi yoktu… zaten gene aynı nezaretin derlemelerine göre 1913’te beher endüstri ünitesine düşen ortalama işçi sayısı 81’den ibaretti. yani değirmenler teşkil ediyordu. yüzyılın ilk yarısında karakteristikleri. 1921 yılında İktisat Bakanlığı elde kalan topraklarda işçi sayımı yaptırmıştır. ancak bu sektörde çalışan sayısında niceliksel açıdan da olsa bir artış görülmektedir. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nu sanayileşme açısından şöyle değerlendirmektedir: “… 1915 yılı sonu sayımlarına göre. Bu rakam. Verimi düşük ilkel şartlarda bir tarım. Bu sonuç kısaca şunu açığa vurur ki. milli kurtuluş savaşı sonrasında Türkiye Cumhuriyeti’ne miras kalmıştır. 20. a. Bu sayımda da en küçük esnaf atölyeleri de dâhil olmak üzere en geniş anlamıyla sanayi müessesesinde 581 .295 işleyen bir “yarı sömürge” ekonomisinden başka bir şey değildi.g. Söz konusu sayımın yapıldığı tarihte elde kalan topraklar üzerinde 5 000 000’luk bir nüfus yaşamaktaydı. birkaç geri teknolojili fabrika ülkenin ekonomik çöküntüsünü karşılamaktan oldukça uzaktır.060 kişiydi. Bütün dokuma sanayiinde ancak 6763 kişi çalışıyordu ve bütün bu rakamlara. sanayiden mahrum olmak.581 1920’li yıllarda devletin sanayileşme yönündeki teşviklerine rağmen. H. Üstelik I. Remzi Kitabevi. Aydemir. Osmanlı ticaret ve sanayi nezaretinin tertiplediği sayım sonunda bulunan rakamdır. ülkede 33 058 müessese ve 76 216 sanayi işçisi bulunmaktaydı. kunduracı gibi esnaf müesseseleriydi ve işçi olarak sayılanlar da esnaflardı. daha önce de belirtildiği gibi patlak veren 1929 Dünya Büyük Ekonomik Krizi’yle de bu strateji sürdürülemez hale gelmiştir.. Ciddi bir sanayi yapısından yoksun olan bu ekonomi. Sayım sonuçlarına göre. Tökin. devlet işletmeleri ve askerî fabrikalar dahildi… Bu sanayisizliği ve işsizliği izah etmek kolaydır. Verilen rakamların sağlıklı olduğu konusunda ciddi şüpheler bulunmakla birlikte. zaten refah düzeyi oldukça düşük olan toplumun son servet birikimlerini de yok etmiştir. Avrupa’nın sanayi ülkelerine hammaddeler ve gıda maddeleri hazırlamak. geri bir tarım ekonomisi. 354-355. muhtaç oldukları sanayi maddelerini de oralardan almaktı.” Ş. S. % 83’ü tabakhanelerdi. İmparatorluk döneminden harap bir ülke. 582 1920’li yıllarda sanayi alanında istenilen gelişme elde edilememiştir. Sanayi ünitelerinin % 73’ünü gıda sanayi işletmeleri. son Osmanlı devrinde Türkiye’de. Çünkü eski Türkiye bir yarı sömürgeydi.

Çünkü o tarihte. Tökin. hem de özel sektörle ilgili politikalarda. S. sanayi sektöründe dahi tarımla ilişkili alanların ağırlık taşıdığı anlaşılmaktadır.583 İşte devletçi ekonomi politikasının izlendiği 1930’lu yıllar.g. 356. dünya kapitalizminde bir çevre ülke olan Türkiye’de ticaret sermayesi ve ticaretle ilişkili para sermayesinin 1920’lerdeki kazancını azaltmıştır. 1921 ile 1927 yıllarının sanayi sektöründe çalışanların sayısı karşılaştırıldığında. Ş. Ancak 1927 yılında yapılan sanayi sayımının da tam bir sanayi sayımı olduğu söylenememektedir. sanayi kuruluşlarının ölçeğidir. a. 1930’larda hem devletin üstlendiği işlerde. . Makal da. 356. a. 1982. zaman içerisinde bu sektörde çalışanların sayısının üç kattan fazla arttığı görülmektedir. İstanbul. Mersin dışında hiçbir yerde fabrika denilebilecek işletmeler bulunmamaktadır. 216. 583 Ç. her işletmede ortalama 2-3 esnafın çalışmakta olduğu anlaşılmaktadır. Türkiye’deki sanayin ağırlıklı olarak tarımsal bir karakter taşıdığı görülmektedir. çevre kapitalizmine özgü ilişkilere izin veren bir devletten söz edilemez olmuştur. İkinci Adam II.g.e.. Türkiye’de fabrika denilebilecek işletmelerin sayısı o denli azdır ki.e. sanayi sermayesinin çıkarları doğrultusunda politikalar izlemiş ve sanayi planları uygulamıştır.g.g. A.296 sonrasında. a. Ankara.93 olduğunu belirtmektedir. 1927 yılı itibariyle verilen işçi sayısı içerisinde sanayi sınıflarına göre dağılımda. dünya ticaret koşulları ve hükümetin mal ve para hareketine getirdiği yeni kısıtlamalar. S. çevre kapitalizmine özgü devletin ve ticaret sermayesinin hâkimiyetinin yerini.e. 1927 yılı sanayi sayım sonuçlarına göre.. Devletçi ekonomi politikasının izlenmeye başlandığı 1930’larda. a. 1920’li yıllarda ülke sanayin gelişmemiş olduğunu gösteren önemli bir olgu. Yurt Yayınları. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946.e. devletin sanayi sektörü lehine davrandığı açıkça görülmüştür. Devletçilik İlkesi Ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933. Aydemir. İktisadî ve İçtimaî Türkiye Rakkamlarla Cilt : III. Keyder.. 1930’larda.e. Adana.g. işletme başına düşen ortalama kişi sayısının bulunduğunu. Aydemir. Ancak bu Türkiye’nin ağırlıklı olarak bir tarım ülkesi olduğu gerçeğini değiştirmediği gibi. Bu dönemde devlet. Türkiye’de ilk defa sanayi sermayesinin güç kazanmaya ve işçi sınıfı olarak adlandırılabilecek kesimin niceliksel olarak artmaya başladığı dönem olmuştur. İkinci Adam II.584 1927 yılında yapılan sanayi sayımı sonuçlarından çalışanların miktarı 256 855 kişi olarak verilmektedir. 26-27.. Ş. giderek gücü azalan ticaret sermayesini daha çok zayıflatan ve sanayi sermayesi lehine bir politika izleyen devletçi ekonomi politikası almıştır. ve İ. Afetinan. H. 584 1921’de yapılan sayım sonuçlarına göre. çalışan kişi sayısı işletme sayısına bölündüğünde. İzmir. 183-184. a.. bununda 3.. Makal. Bursa. 9 (2 numaralı dipnot). Dünya Ekonomisi İçinde Türkiye (1923-1929).

g. Tökin. 1920’lere oranla daha yüksektir. İktisadî ve İçtimaî Türkiye Rakkamlarla Cilt : III. Zabıt Ceridesi. 112. “Sanayi kesiminin milli gelir içindeki payı. Türkiye nüfusunun çoğu çiftçi olmak itibarile ziraat memleketidir. a. 1932 yılı bütçesi için yeniden düzenlenen kanun lâyihası görüşmelerinde C. 19231928 döneminde % 11 dolaylarında iken. 1933-1939 döneminde bu oran % 15’e 585 586 İ.F genel sekreteri Recep Peker bu doğrultuda şunları söylemiştir: “ Türkiye hakikaten sanayi memleketi değildir.g.e. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. . H. 587 T.M. 1930’lu yıllarda Türkiye nüfusunun hala büyük çoğunluğu köylüdür ve düşük verimli tarımsal üretim ekonomideki ağırlığını korumaktadır. ama henüz başlangıç aşamasındaki bu girişimler Türkiye’yi sanayileşmiş bir ülke yapmaya yetmemektedir. Türkiye’de.585 1930’lu yıllarda ise devletçi ekonomi politikasının uygulamaya geçirilmesi. Cilt. Başka ülkelerle karşılaştırıldığında. Türkiye’nin genel anlamda ekonomik çehresini. Ülkenin sanayileşme temposu. Emek gücü..e. çok daha büyük ölçekli sanayi kuruluşlarının kurulmasını ve sanayileşme adına temel ve önemli girişimlere adım atılmasını sağlamıştır.B.586 Bu durum iktidardaki siyasal seçkinlerce de. O dönemde sanayileşme çabalarına girişen Türkiye açıkça geri bir tarım ülkesidir. 212.1932.6.. ekonomi içerisinde sanayiin yeri oldukça küçüktür. 67. teknik bilgi ve görgü açısından hala geridir.”587 Devletçi ekonomi politikasıyla girişilen sanayileşme hamlesi.297 elde edilen veriler. a. 1930’larda. B. Kuruç.H. sanayileşme yönündeki çabalar 1930’lar öncesi döneme oranla şüphesiz ki ilerleme kaydetmiştir. 27-28. tek parti döneminin sonuna kadar radikal biçimde dönüştüremese de. Başka memleketlerde bulunan milyonlarla işsiz kafilesi bizde yoktur. Nitekim her tarafa müstevli olan buhran sanayi memleketlerinde olan şiddetile bizim memlekette hüküm sürmiyor.M. 9. 21. ülkede sanayi adına yapılan üretimin çoğunlukla az kişinin çalıştığı küçük atölyelerden oluştuğunu göstermektedir. İçtima. zaman zaman dile getirilmektedir.

Güzel. S. 274 277’lik işçi sayısının 1943’e mi. ister 1947’ye ait olsun.. 1933-1939 döneminde % 10.e. Aslında burada dikkat edilmesi gereken 274 277’lik işçi sayısının 1943’e mi yoksa 1947’ye mi ait olduğu değildir. 7.298 yaklaşmıştır. İktisat Politikaları ve Bölüşüm Sorunları. a. Sendika ve Grev”. Sabit fiyatlarla sınai hasılanın yıllık ortalama artış hızları bakımından da benzer bir sonuca ulaş(ılmaktadır.590 Ancak 1930’lardan başlayarak tek parti döneminin sonuna kadar kaydedilen bu işçi sayısı artışı. Sosyal Politika. devletçi ekonomi politikasının uygulanmasıyla işçi sayısının neredeyse iki katlık bir artış göstermesidir.. (Nisan-Mayıs 1985). gerekse sınai hasılanın yıllık ortalama artış hızının artışına paralel olarak. Güzel künyeleri verilen makalesinin birinde bu işçi sayısının 1943 yılına. devletçiliğin kabulünden önce 1927 yılında yapılan sayımda. her iki sektörde Teşvik-i Sanayi Kanunu’ndan yararlanan işletmelerle ilgili veriler. Boratav.”588 1930’lu yıllarda sanayi sektörünün gerek milli gelir içindeki payının. yoksa 1947’ye mi ait olduğunun net olmamasıdır. 288.e. 75. işçi sayısı sadece 147 128 iken.589 Devletçi ekonomi politikasının etkisiyle Türkiye’deki işçi sayısının hızla artışı konusunda rakam vermek gerekirse. “Devletçilik ilkesinin gündemden düşmeye başladığı tek parti yönetiminin sonlarına doğru” gibi yuvarlak bir ifadeyi kullanmamızın nedeni. Ş. 1936 tarihli İş Kanunu kapsamına giren yalnızca sanayi sektöründeki işçi sayısı 274 277 olmuştur. 61.2’ye ulaşmaktadır. niceliksel bir artışa işaret etmektedir ve tek parti yönetiminin korporatist bir çözüme yönelmesi için gerekli olan niteliksel değişimler bu dönem boyunca gerçekleşmeyecektir. İstanbul. 10. 1851. İletişim Yayınları.. C. 1983. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. önemli olan nokta 1920’lerdeki miktara göre. Boratav’ın belirttiğine göre tüm sanayi ve madencilik kesimlerini kapsayan bilgiler bulunmasa da. ve M. “İsmet İnönü. Boratav. yaklaşık iki katlık bir ek istihdam sağlandığını göstermektedir. 1932-1939 arasında söz konusu işletmelerde çalışan işçi sayısının yıllık ortalama artışının % 13’e yaklaştığını ve 1939 yılı itibariyle. Güzel. Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985. bu sektörde istihdam edilen işçi sayısı da dikkate değer bir artış göstermiştir. Yapıt. 589 588 . a. 1932’ye oranla.5 iken. “Cumhuriyet Türkiyesi’nde İşçi Hareketleri”. Ş. diğerinde ise 1947 yılına ait olduğunu belirtmektedir. daha önce de belirtildiği gibi. K. Bu işçi sayısı ister 1943’e.g. 590 M.g.) 1924-1929 döneminde bu kesimin büyüme hızı % 8. devletçilik ilkesinin gündemden düşmeye başladığı tek parti yönetiminin sonlarına doğru. Devletçi ekonomi K.

20.e. yukarıdaki sosyo-ekonomik çözümlemeyi doğrular niteliktedir.g. başat biçimde kapitalist olarak nitelendirilmekten oldukça uzaktır. 591 T.299 politikasının uygulanmasıyla oluşmaya başlayan işçi sınıfının niteliğine biraz ileride değinilecektir. Milli Mücadele sırasında Anadolu kapitalizm öncesi (pre-kapitalist) bir üretim düzeyindedir ve kapitalist üretim biçimini geliştirecek devrimci bir burjuvazi bulunmamaktadır. Mustafa Kemal’in 1920’li yıllarda Sovyet büyük elçisi ile yaptığı konuşmada söyledikleri de. Batı’da sınıf savaşımlarına yol açan modern çağa özgü burjuvazi ve işçi sınıfı kutuplaşmasına yol açan sosyo-ekononomik yapıdan oldukça farklıdır. orta ve yoksul köylüleri çeşitli mekanizmalarla sömüren feodal ağalar. yüzyıldan beri ülke ekonomisi kimi alanlarda dünya kapitalizmine bir çevre ekonomisi olarak eklemlenmiş olsa da. Türkiye’nin tek parti dönemindeki sanayileşme düzeyinin yanı sıra. buna bağlı olarak da sınıf çatışması olgusunun yaşanmadığını sık sık dile getirmişlerdir. yüzyılın ilk çeyreğinde dahi ülke. “işçileri. Batı’da olduğu gibi burjuvazi ve işçi sınıfı ayrışması temelinde modern anlamda sınıfların henüz belirginleşmediğini. Türkiye’de. burjuvazi ve işçi sınıfı gibi modern sınıflarının yapısı da çözümlenmelidir..591 Anlaşılacağı üzere bu tablo. Çalışmanın daha önceki bölümlerinde değinildiği gibi. 19.Tek Parti Dönemi Türkiyesi’nde Burjuvazi Timur’un da belirttiği gibi. a. Ülkenin egemen sınıfları. Cumhuriyet’in yönetici kadrosu ve aydınları. Timur. 15. tüccarlar. . 2. Korporatist bir çözüme yönelme açısından. tefeciler ve cılız bir sanayiciler” grubudur.

592 . milli ticareti kalkındırmayı. burjuva sınıfı haline getirilmesi gerekmektedir. Rusya’dan bile farklıdır. Türkiye’de sınıfların olmadığını söylemiştir. Sovyet büyükelçisi Aralov’a. yine kapitalizme özgü sınıf çatışmalarının belirginleşmemesine yol açmıştır. kapitalist üretim biçimi içerisinde kalkındırmayı amaçlamaktadır. çünkü sermaye bulunmamaktadır. Ediz. Batı’nın kapitalistleşmiş ülkeleri bir yana. Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları-2.300 Mustafa Kemal.y. Söz konusu dönemde Türkiye’de burjuvazi ve işçi sınıfı gibi Modern Çağ’a özgü kapitalist sınıfların belirginleşmemiş olması. kapitalizme özgü sömürü ilişkileri neden olmaktaydı. henüz belirgin biçimde kapitalistleşememiş Türkiye’yi kapitalizm öncesinin geri üretim biçiminden kurtararak. Bunlar karşısında Mustafa Kemal. Anadolu tüccarına yardım ederek zenginleşmesini sağlamayı amaçladığını dile getirmiştir. Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A. henüz çok zayıf olduğunu kabul ettiği işçi sınıfına da dayanılması gerektiğini belirtmiştir. Ş. çünkü ülkede gelişmiş bir sanayi yoktur. daha devrimden önce bile işçilerin örgütlendiklerini ve yüksek bilinç düzeyine sahip olduklarını dile getirmiştir. A. Çev. Türkiye’de burjuvazi olarak adlandırılabilecek kesimin ise. zamanında kapitalizmin zayıf halkası olarak nitelendirilen Rusya’da. 282. Aralov. Mustafa Kemal.. Ülkenin ticareti zayıftır. İ. 1997. Türkiye’de köylülerin yanı sıra. Oysa Batı’da görülen bu sömürünün bir benzeri o dönemin Türkiyesi’nde bulunmamaktaydı. Batı ülkelerinde görülen sınıflar arası çatışmaya. H. Ancak Mustafa Kemal bu konuda iyimser değildir ve Rusya ile Türkiye arasında işçi sınıfı anlamında ciddi fark olduğunu düşünmektedir. Çünkü Türkiye’de tek parti döneminin sonuna kadar. bu bağlamda. Y.592 Oysa Türkiye’nin koşulları. Aralarında geçen bu konuşmada Aralov. Kısaca Mustafa Kemal.. fabrikalar açmayı. Türkiye’de işçi sınıfı yoktur. yeraltı zenginliklerini ortaya çıkarmayı. büyük oranda dini ve siyasal S.

İmge Kitabevi Yayınları. 1950’lerde bile söz etmek için erken sayılmalıdır. burjuvazinin ve işçi kesiminin bulunmadığı anlamına gelmemektedir. Ancak korporatizm tartışmaları açısından. henüz tam anlamıyla çıplak. Türk burjuvazisi. Yine Yerasimos’a göre.301 unsurlarla örülü bir üretim ilişkileri düzeninin yerini. Yerasimos. a. 93-94.e. Türk A. Türk burjuvazisi tarih sahnesine. a. Işıklı.594 Şüphesiz ki Türkiye’de kapitalizme özgü sınıfların belirginleşmemiş ve bu bağlamda da kapitalizme özgü sınıf çatışmalarının başat hale gelmemiş olması. Türkiye burjuvazisinden de aynı süreçte yararlanacaktır. 595 S.g. Ankara. Ancak İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra.m.g. gerekse işçi kesiminden.. kaba. özellikle de tek parti döneminin sonuna kadar olan zaman diliminde. Türkiye’de. Ü. O dönem gelinceye kadar bu milli burjuvazi kendi öz imkanlarıyla.” (Aynı yer. Avrupa burjuvazisiyle aynı kapitalist birikim sürecine girmek ve onun yararlandığı şartlardan yararlanmak anlamında geç girmiştir. Cizre-Sakallıoğlu.593 Türkiye’de toplumsal barışı tehdit eden radikal bir emek sermaye çelişkisinden. 93. Gerek yeni oluşmaya başlayan ulusal bir burjuvaziden. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (II)”. bir başka açıdan da tarih sahnesine erken girmiştir. Batı’da oluşan burjuva sınıfına oranla daha geç bir tarihte ortaya çıkmış olmasının etkisi vardır. 316.) 594 593 . sadece tek parti döneminin sonunda değil. Dünya Savaşı ve sonrasında da Milli Mücadele döneminde bahsedilmektedir. Sendikacılık ve Siyaset.595 Tarih sahnesine geç çıkmış olmak ve ilk çıkanların yararlandıkları olanaklardan artık yararlanamıyor olmak. Şüphesiz ki Türk burjuvazisinin bu zayıflığında. burjuvazinin temel niteliği hem ekonomik. 1990. doğrudan ve kesin kapitalist üretim ilişkileri almamıştır. yeni emperyalizm eski sömürgelerinde yeni bir sömürü düzenine işlerlik kazandırmak amacıyla yerli burjuvazileri ortaya çıkardığı zaman. 48. yani elindeki araçlar oranında kendi ülkesini sömürerek ve emperyalizmle girişilmiş tesadüfi ve sınırlı ilişkilerden yararlanarak varlığını sürdürecektir. hem de siyasal alanda zayıf olmasıdır. Türkiye’de bu burjuvazinin ve işçi sınıfının özelliklerine değinmek gerekmektedir. I. Türk burjuvazisinin ortaya çıktığı dönem “emperyalist sömürünün hiyerarşisiyle bütünleşmek için … çok erkendi. Yerasimos’un da belirttiği gibi..

ama tüm bu süreç boyunca genel olarak burjuva iktidarının sağlamlaşması yönünde adımlar atıldığını belirtmektedir. devletin. yukardaki ifadelerine ters biçimde. Gerek İttihat ve Terakki İktidarı. a. bu konu üzerine çelişkili ifadeler kullanmaktadır. İstanbul. vekâleten bir burjuva devrimi gerçekleştirme ve bunu yaparken de kendisi adına hareket ettiği sınıfı yaratmaya girişme çabasından da anlaşılmaktaydı. Cumhuriyet yönetimiyle. gerekse de iç ve dış bağımlılığını596 açıklama konusunda oldukça önemli bir noktadır. burjuvazinin güç kazanmak için içeride devlete dayanmasını zorunlu kılmış. gerekse Kurtuluş Savaşıyla beraber Cumhuriyet Yönetiminin kuruluşu. Gerçi Ahmad farklı kaynaklarda..597 Türkiye’de burjuvazinin zayıflığı.. Bu sınıf devleti denetleyemeyecek kadar zayıftı ama hükümetin izlediği siyaseti etkileyebilecek kadar da gücü vardı. ama Türk burjuvazisinin zayıflığı konusundaki fikri sabittir. 597 F. Türkiye’de burjuvazinin “…Kemalist siyaseti belirlemek şöyle dursun.e. Bu sınıflar. F. İttihatçılıktan Kemalizme. bizzat devlet tarafından yetiştirilmek İç bağımlılıktan Türk burjuvazisinin gelişebilmek için devlete dayanmak zorunda oluşu kastedilmektedir. Türkiye ve Gelecek. Ahmad. Türklerin hâkimiyetinde bir ulusal ekonominin oluşmaya başladığını ve burjuvazi olarak adlandırılabilecek yeni bir sınıfın doğduğunu kaydetmeye başlamışlardır. Dünya Savaşı’nın sonlarında çeşitli Türk ve yabancı gözlemciler. bu sınıfın devlete olan bağımlılığı. 1989. İttihatçılıktan Kemalizme adlı eserinde Ahmad. Belge de. bu temel olarak İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde belirgin biçimde geçerli olacaktır. 69. bu yöndeki adımların atıldığı önemli dönemeçlerdir. dış kaynaklı sermaye ve tekniğe olan bağımlılık kastedilmektedir ki. Modern Türkiye’nin Oluşumu. kapitalist çiftçiler ve işçiler gibi modern sınıfların varlıklarının ancak belirdiği. 128. Bu durum “…burjuvazi.g.g. Sosyalizm. yakınçağ Türkiye tarihinde edimsel olarak burjuvazinin güçsüz olduğunu kabul etmekte. Batı’daki örneklerinin aksine devlet üzerinde doğrudan belirgin etkisinin olmasını belli bir döneme kadar önlemiştir. 596 . Ahmad’ın da belirttiği gibi I. 166. Birikim Yayınları. yeni oluşmaya başlayan burjuvazi ve toprak ağaları gibi sınıflar arasında bir amaç birliği vardı ama devlet temelde özerkti ve bu sınıfların yönetimine tabii değildi. onu etkileme gücünden de yoksun…” olduğunu söylemektedir. daha çok yetişme sürecinde olduğu pre-kapitalist bir toplumda mümkün olabilen bir durumdu. Dış bağımlılıktan ise. devleti yönlendirmek bir yana.e. M. a. Bu zayıflık. Ahmad.302 burjuvazisinin gerek zayıflığını. Belge.

134.g. yeni gelişmeye başlayan burjuvazinin kısa erimli çıkarlarına ters düşebilmiştir. Özerk konumdaki Kemalist devlet.. bu denli köksüz ve cılız bir sanayi burjuvazisine ülkenin kaderini teslim etmek 1930 koşullarında herhalde büyük bir macera olurdu.. dışa bağlı ithalatçı sermayenin çıkarlarını zarara uğratmıştır. Keyder. İletişim Yayınları. a. 1991-1992. 599 Ç. 600 Bu doğrultuda Boratav. F.a. Ahmad. Devletçi ekonomi politikasının uygulandığı 1930’lu yıllar.”598 Devlet tarafından desteklenmesine karşın. İktisat Politikaları ve Bölüşüm Sorunları.g. buna karşılık devletle iş yapan aracı sermaye grupları ile devletçi sanayileşme lehine oluşturulan olanaklardan yararlanmayı başaran genç sanayi sermayesinin. devletçi ekonomi politikaların gündemde olduğu 1930’lu yıllarda sanayi burjuvazisi de oldukça köksüz ve cılız durumdadır.g. ulusal ekonomi adına. İttihatçılıktan Kemalizme. 598 . 7. 266. Ahmad. pamuk ve tütün üreten çiftçi gruplarının lehine olan bir dönem olmuştur.e.. içe dönük ve sanayi ile ilgilenen sermaye F. ithalata yönelik sermaye hariç olmak üzere.. Türkiye’de Devletçilik ..” demektedir. 601 K. IX. Boratav. 1983.e. İthalat hacminin daraldığı bu dönem.599 1920’li yılların sonunda Türk ticaret burjuvazisinin konumu. Bu konu hakkındaki açıklama ve çeşitli örnekler için bakınız. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar.600 Söz konusu sanayi burjuvazisi. faaliyetlerinin maddi temeli bir anda krizle birlikte ortadan kalkabilecek durumdaydı.e. Durumu büyük ekonomik krizle sarsılan zayıf ticaret burjuvazisinin durumu bir yana.303 durumundaydılar. Türk burjuvazisinin güçsüzlüğü 1929 yılında patlak veren Dünya Büyük Ekonomik Krizi’yle bir kere daha ortaya konulmuş oldu. “Kâğıt üzerinde ne kadar hızlı bir sanayileşme süreci gözlenirse gözlensin. Türk burjuvazisi yabancı pazarlara aşırı derecede bağımlı olduğundan. “Türkiye’nin Cumhuriyet Dönemi Siyasal Gelişmeleri”. K. 166. a. İstanbul. koruma duvarının ardına saklanarak ve gümrük avantajlarından yararlanarak. gelir dağılımı açısından buğday üreticisi köylünün ve göreli olarak işçilerin aleyhine dönen. a.g. C.601 Korumacı ve devletçi ekonomi politikaların uygulandığı 1930’lu yıllar. oldukça basit tekniklerle kalitesiz üretim yaparak sermaye birikimini büyütmeye çalışmaktadır. bu konumuna dayanarak yeni Türkiye’nin temellerini atarken sık sık. Boratav. krizin etkisiyle ciddi biçimde sarsılmıştır.e.

II. tek parti yönetimi altında. Ç. yavaş yavaş palazlanmaya başladığı dönemin devletçi ekonomi politikasının uygulanmaya başlandığı. “Bunlardan birincisi İş Bankası etrafında toplanmış. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. Diğer cephe ise “devletin kuvvetlenmesi nispetinde kuvvetlenen memur sınıfı”dır. Keyder. ülkenin siyasal seçkinlerinin amaçladıkları kalkınma ve sanayileşme hedefine yönelirken.e. Kapitalizm öncesi güçlerle siyasi bir mücadeleye girmek zorunda kalmaksızın. güdümlü bir kapitalizm şartları altında olgunlaşmıştır. burjuvazinin giderek gücünü pekiştirme ve iktidarı ele geçirme tarihidir denilebilir. 150-151.. 273. Çünkü burjuvazi.304 gruplarının gelişme ve büyümelerinin önünü açmıştır. .g. 1932 yılı itibariyle siyasi alanda iki ayrı cephenin oluştuğunu ve çarpışmaya başladığını dile getirmektedir. ikincisi de hükümet ve mecliste hakim olmağa başlamıştır. Burjuvazi hantal bürokratik bir geleneğe karşı mücadele etme ihtiyacını ancak. bu yıllarda iktidar üzerinde etki gösterebilecek oranda güçlenmeye başlamıştır. 602 603 A. Dünya Savaşı sonrasında hissetmiştir.g. Burjuvazi. bir yandan da burjuvaziye birikim olanağı sağlamıştır. Atatürk’le Üç Ay ve 1930’dan Sonra Türkiye. a. Başar. sınıf olma konumuna ancak devlet güdümünde erişmiştir. devlet güdümünde güçlenmeyi ve birikim sağlamayı tercih etmiştir. Ama burjuvazi kendini güçlü hissedip iktidarı ele geçirene kadar. tek parti yönetimi altındaki 1930’lu yıllar olduğu söylenebilir. İşte Türkiye’de belli bir döneme kadar ekonomik ve siyasal açıdan zayıf olan burjuvazinin. Dolayısıyla devletçi ekonomi politikası.”602 Cumhuriyet tarihi. a.e. Bu cephelerden biri “himayeler sayesinde canlanan yeni sanayiciler ve yeni burjuva(zi)”dir.. H. henüz devleti denetimi altında tutamayacak kadar zayıf olsa da.603 Gerçekten de 1950’de “(a)rtık topluma yol gösterme iddiasında bulunan tek parti seçkinlerinin iktidarı son bulmuş. ekonomik konumunu askeri bir zafer sonrasında edinmiş. Ahmet Hamdi Başar 1930’lu yılları anlattığı eserinde.

var olan biçimiyle burjuvazi olarak adlandırılacak kesimin korporatist bir çözüm istemesi beklenilecek bir durum değildir.604 Korporatizm tartışmaları açısından.G. hem de siyasal açıdan zayıftır. esas olarak Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra. her ikisinin de üretilmesi devlete kalmıştır. Batı’da korporatist çözüm önerileri. . kapitalist sistemin iç çelişkilerinin yoğunlaşması ve sistemin varlığının tehlikeye düşmesi karşısında.g. işçi sınıfının da niceliksel ve niteliksel açılardan zayıf olduğu söylenebilir. burjuvazinin varlığını ve çıkarlarını koruyacak biçimde burjuva devletin devreye sokulması biçiminde somutluk kazanmıştır. siyasi iktidarı başka bir siyasi örgüt ile doğrudan kontrolü altına alma yolunda büyük bir mesafe katetmiştir”. Bu koşullar altında. Şaylan. zayıf ve bağımlı olan burjuvazi gelişebilmek için devlet güdümünde kalmayı benimsemiştir. 86. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”.305 burjuvazi. Oysa tek parti dönemi Türkiyesi’nde henüz çelişkiler üretecek ve tehlikeye düşecek bir kapitalizm ve bu sistemi yürüten gelişkin bir burjuva sınıfı olmadığından. Ülke kapitalizminin durumuna koşut olarak. Batı’daki burjuva sınıfı ile karşılaştırıldığında Türk burjuvazisi.m. Tekeli . ülkenin sanayileşme düzeyine ve burjuvazinin zayıflığına koşut olarak. kapitalist bir ulusal ekonomi kurma çabalarına eşlik edecek biçimde oluşturulmaya çalışılmıştır. Özellikle 1920’li yıllarda. 3.. hem ekonomik. a.Tek Parti Dönemi Türkiyesi’nde İşçi Sınıfı Türkiye’de tek parti döneminde. başta Mustafa Kemal olmak üzere Cumhuriyet seçkinlerinin demeçlerinde işçi sınıfına göreli olarak az yer 604 İ. Türkiye’de tek parti döneminin burjuvazisi değerlendirilecek olursa şunları belirtmek olasıdır: Türkiye’de burjuvazi.

306 verilmesinin altında. Belge Yayınları. işçi sınıfının söz konusu dönemdeki siyasal zayıflığını açıklamada önemli unsurlardan biridir. Türkiye’de işçi sınıfının önemli bir nicelik kazanamaması yatmaktadır. Işıklı. Keyder. Schick .E.g. Tonak. 101. genel olarak Türkiye’de işçiler ve köylüler gibi iki üretici sınıfın.. henüz sanayileşme düzeyinin Batı ülkelerine oranla düşük olması.606 Şüphesiz ki işçi sınıfının siyasal alandaki önemsizliği. C. a. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. 607 A.605 Gerçekten de.. Ç. Türkiye’nin sanayileşme düzeyi ile ilgili özelliğinden bağımsız değildir. İ.g. Türkiye’de.e. bürokrasi ve burjuvaziye oranla dolaylı ve ikincil bir öneme sahiptir. niteliksel olarak zayıflığına işaret etmektedir. a. Türk işçi sınıfının bu deneyim eksikliği ve bunun siyasal alana yansıması.e. 1998. 606 605 . 327. yani sayısal. 13. gerekse de niteliksel olarak zayıf olduğu belirtilen işçi sınıfının. siyasi mücadelenin sonucunu doğrudan etkileyebilecek ölçüde güçlü ve örgütlü olmadıklarını dile getirerek yukarıdaki düşüncemizi onaylamaktadır. Keyder de. Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren gerek niceliksel. sınıf mücadeleleri konusunda deneyim eksikliğinin bulunduğu da belirtilmelidir. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. İktidar politikalarını belirlemede işçiler ve köylüler. Batı’daki gibi bir burjuva sınıfının olmadığı ve ulusal kalkınmanın ancak yaratılacak olan milli bir burjuvazi aracılığıyla gerçekleştirilebileceği düşünülmektedir. Batı toplumlarında işgücü içerisinde işçi sınıfının önemli yer tutması karşısında. bu sınıfın tek parti dönemi boyunca siyasal bir güç olamamasından da anlaşılmaktadır. A. Türkiye’nin sanayileşme sürecine geç girmiş olması607 ve tek parti döneminde girişilen sanayileşme çabalarına karşın. ülkede burjuvazi olmadığına göre. ilk kez devletçi ekonomi politikalarının A. Cumhuriyet’in siyasal seçkinlerinin Batı’daki biçimiyle olmadığını ileri sürdükleri Türkiye’deki işçi sınıfının. Cumhuriyetin siyasal seçkinlerinin benimsediği Milli İktisat anlayışı doğrultusunda. bir işçi sınıfının da olmadığı kabul edilmektedir. Der. “Ücretli Emek ve Sendikalaşma”. Geçiş Sürecinde Türkiye. oransal azlığının yanı sıra. Türk işçi sınıfının niceliksel. niceliksel ve niteliksel açıdan zayıf olması. Makal. Bu görüşün doğal sonucu olarak. İstanbul.

Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Berkes. a. modern anlamda bir işçi sınıfının kökleri bu dönemde oluşmuştur denilebilir. bu politikaların toplumsal yapıyı radikal biçimde dönüştürmesi bu dönem içerisinde. 112-113. 38. ve A.. 609 A. Batı ülkeleriyle karşılaştırıldığında sınırlı kalabilecektir.e. Örneğin devletçi ekonomi politikasının uygulamaya konulmasıyla. Makal. devletçi ekonomi politikalarının izlenmeye başlandığı 1930’lu yıllarda işçi kesiminin niceliğinde. Tarım sektöründe çalışan nüfus. a. Devlet sektöründe çalışan işçilerin bir kısmı yarı-köylüdür.307 uygulandığı dönemden başlayarak niceliksel ve niteliksel açıdan bir takım özellikler kazanmaya başladığı söylenebilir. Büyük köylü yığınları. toplam nüfusun %80’i olmayı sürdürmüştür. Şehirleşmede de ciddi bir artış görülmemiştir. işçi sınıfına niceliğin yanı sıra bir takım nitelikler de kazandırmıştır. devletçi ekonomi politikası 1930’lu yılların başlarında daha yeni uygulamaya konulduğundan.g. Makal. 608 . sonraki dönemlerde kendisini gösterecektir.609 Türkiye’de 19. Devletçi sanayileşme politikasına rağmen ülkedeki toplumsal değişim bir anda ve çok radikal olmamıştır. Sanayi alanında çalışan nüfusun miktarında artış olmuştur.g.. Gerçekten de. Türkiye’de sürekli olarak. ancak bu da toplam nüfus içerisinde %8’i geçmemiştir. Sanayide çalışan nüfusun oranı bile meslek yapısındaki bir değişime işaret etmemektedir. Bu politikanın sonuçları. N.g. Türk Düşününde Batı Sorunu. yüzyılın sonu ve 20. Okul eğitimi ve iş deneyimi açısından sanayi kesiminin gerektirdiği özelliklerden uzak olan bu kesim. sanayi kuruluşu olarak nitelendirilen yerlerde çalışanlar için “sanayi işçisi” terimini kullanmak güçtü. genelde yılın belli zamanlarında işçi olarak çalışarak ek gelir kazanmaya çalışan insanlardan oluşmaktaydı. toplumsal açıdan da sanayi işçisinden beklenen davranış kalıplarından uzak özellikler taşımaktaydı. yani kısa erimde beklenmemelidir. yüzyılın başlarında. Bu nedenle söz konusu kesim Ancak devletçi sanayileşme ile görülen bu işçi sayısındaki artış bile. 1940’lı yıllarda bu politikadan vazgeçilmesine rağmen. eğitim ve iş deneyimi sahibi.e. “Türkiye’nin Sanayileşme Sürecinde İşgücü Sorunu. Ancak hemen belirtilmelidir ki. toplumun meslek yapısında önemli değişiklikler olmamıştır. önceki dönemlere oranla kayda değer artışlar görülmüştür.m. Tarımsal alanda emek gücü fazlalığı azdır.. 292. Söz konusu kuruluşların. Sosyal Politika ve İktisadi Devlet Teşekkülleri: 1930’lu ve 1940’lı Yıllar”. Çünkü tarım kesimiyle bağlarını koparmamış olan bu kesim. ilkel üretim koşulları altında köylerine mıhlanıp kalmışlardır. a.608 Bu artışın özellikle devlete ait olan sanayi kuruluşlarında olduğu belirtilmelidir. dönemin en ileri teknolojileriyle ve büyük ölçekli olarak kurulmuş olması. Belirtilen bu unsurlar biraz ileride daha ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

Makal.e. Dolayısıyla Türkiye’de modern anlamda bir işçi sınıfının kökleri bu dönemde aranmalıdır. gerekse burjuvazinin korporatist bir çözüme yönelmesine neden olabilecek niceliksel ve niteliksel özelliklerden henüz uzak görünmektedir. Tarımsal alanda mülksüzleşen ve 610 611 A. gerek devlet aygıtının. Ancak 1930’ların Türk işçi sınıfı. Makal. hem de bir geçiş süreci olarak değerlendirmek olasıdır. kapitalistleşme ve sanayileşme sürecine geç giren Türkiye’de.611 Bu bağlamda devletçi ekonomi politikalarının uygulanmaya başladığı 1930’lu yılları.308 “işçi” terimi yerine “köylü-işçi” gibi ilginç kavramlarla nitelendirilmekteydi. Yukarıda da değinildiği gibi. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. kentlere doğru itilir. daha sonraki dönemlerde sahneye çıkacak olan işçi sınıfının doğuşu için gerekli olan koşulların oluşumunu sağlamıştır.. Türkiye’de modern anlamda işçi sınıfının oluşması açısından hem bir başlangıç. sanayi merkezlerine. Söz konusu ülkelerde.. Tek parti dönemindeki işçi sınıfının tarımsal alanla bağlarının kopmamasının altında. tarım kesimiyle bağları kopmamış ve sanayi alanında sürekli işgücü niteliğini kazanamamış olan işçi kesimi. Batı’da kapitalistleşme ve sanayileşme süreçlerinde belli bir gelişmişlik düzeyine ulaşabilmiş ülkelerin. a.g. bir takım benzer yapısal özellikler taşıdığı görülmüştür.g. 295. birbirlerinden farklı evrim süreçlerine karşın. tarımsal alanda küçük mülkiyetin ve küçük üreticiliğin yaygın olmasının yattığı söylenebilir. tarımsal alandaki nüfus. A.610 Oysa 1930’lu yıllarda devletçi sanayileşme politikasıyla başlayan süreç. Genelde bu olgunun temelinde tarımsal alandaki mülkiyet değişimi yatmaktadır. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. 1930’lu yıllarda bile bu özelliğini sürdürmekte ve buna koşut olarak burjuvaziye ve devlet aygıtına baskı yapabilecek bir sınıf haline gelememektedir.e. . a. 257.

büyük üreticiliğin yaygın olmaması ve toprak kıtlığı sorununun bulunmayışı. Ankara. 612 . Kıt olan kaynaklar emek ve sermayeydi. sanayi merkezlerinde.E.613 Türkiye’de tarımsal alanda küçük mülkiyetin ve küçük üreticiliğin yaygın olması. 1982. Tekeli . daha fazla kullanılabilecek boş arazi bulunmaktaydı. Türkiye’de tarım yapılan araziden. henüz başat biçimde kapitalistleşmemiş ve sanayileşmemiş tek parti dönemi Türkiye’si için geçerli olmadığı görülmektedir. Yıldızoğlu. Cumhuriyet kurulduğunda Türkiye’de. Kapitalistleşme ve sanayileşme sürecinde belli bir olgunluğa erişen Batı ülkelerinde meydana gelen değişimlerin. Margulies . Osmanlı İmparatorluğu döneminde. Geçiş Sürecinde Türkiye. Orta Doğu Teknik Üniversitesi İdari İlimler FakültesiYayını. merkezi devlet otoritesinin en az olduğu dönemlerde bile büyük özel toprak mülkiyetinin gelişememesinin ve köylülüğün yaygın biçimde serfleştirilmesine olanak verilmemesinin yattığı söylenebilir.612 Betimlenen bu tabloya. ücretli emeğin sürekli hale gelmesiyle niteliksel bir takım özellikler de kazanmaya başlar. Cumhuriyet kurulduğunda küçük aile işletmeleri. Schick . Kırsal kesimden sanayi merkezlerine itilerek belli bir nicelik kazanan işgücü. 108. 1998.309 artık bu alanda istihdam edilemeyen nüfus. Der.S. Öncelikle belirtilmelidir ki. A. Yani tarımsal üretim açısından kıt olan kaynak kesinlikle toprak değildi. işçi R. küçük toprak mülkiyetinin ağırlıkta olduğu görülmektedir. emek faktörü kıttı. İ. tarımsal üretim açısından bir toprak kıtlığı sorununun olmadığını da eklemek gerekmektedir. kentlerde sürekli işgücü haline gelmeye başlar.E. İstanbul. 613 İ. 286. Söz konusu dönemde Türkiye’nin nüfus yoğunluğu düşük olduğundan. “Tarımsal Değişim: 1923-70”. İlkin. Belge Yayınları. Bunun altında. Tonak. Uygulamaya Geçerken Türkiyede Devletçiliğin Oluşumu. hala hâkim tarımsal üretim birimleriydi. Gerçekten de. aksine emeğin kıt olması gibi yapısal özellikler göz önünde bulundurulursa ve Türkiye’nin henüz yeterince sanayileşmediği de çözümlemeye eklenirse. C.

daha çok tarımsal geliri tamamlayıcı kazançlara yönelik olarak yapıldığı. Cumhuriyet’in kuruluşundan tek parti döneminin sonuna kadar. köylerden kentlere olan göçün. Batı’da olduğu gibi kırsal alanlarda mülksüzleşerek. Oysa Türkiye’de 1927 ile 1945 arasındaki 18 yılda en fazla 1-2 puan artmıştır. hem de genel olmadığı söylenebilir. ülkenin en büyük kentleri olan İstanbul ve İzmir’e belirgin bir yöneliş gözlenmemiştir. Batı ülkelerindeki köylerden kentlere göç olgusundan oldukça farklı biçimde seyretmiştir. Kent nüfusu oranı. Türkiye’deki köylerden kente göçte. Kısaca Türkiye’de. şehirlerde bulunan köylülerin . Göçün daha çok Ankara’ya ve orta ve küçük şehirlerden oluşan yeni sanayi merkezlerine yöneldiği tespit edilmiştir. niceliksel ve niteliksel özellikler kazanarak belirginleşecek bir işçi sınıfının ortaya çıkması için Türkiye’nin kırsal alandaki mülkiyet ilişkileri henüz yeterince itici ve kentler ve sanayi merkezleri yeterince çekici değildir. yani 21 yılda %25’ten %31’e çıkmıştır. Yapılan gözlemler de. şüphesiz ki kırsal kesimden belli bir miktar nüfusu işgücü olarak çekmiştir.310 sınıfının oluşması bağlamında Batı’nın korporatist bir çözüme yönelecek kadar kapitalistleşmiş ve sanayileşmiş ülkelerinden ne denli farklı bir durumda olunduğu anlaşılabilir. Ayrıca Batı’da nüfus. Ancak bu gelişme bile. örneğin Fransa’da 1851 ile 1872 arasında. Bu doğrultuda Türkiye’de 1927-1945 arası köylerden kentlere göç hareketinin hem zayıf. köylerden ülkenin en büyük kentlerine göç ederken. emeğinden başka satacak bir şeyi kalmayan ve çalışmak için kentlere ya da sanayi merkezlerine yönelen ciddi bir ücretli emek ya da işçi sınıfı tek parti döneminin sonuna kadar söz konusu olmamıştır. Devletçi ekonomi politikalarıyla beraber girişilen sanayileşme hamlesi.

311 oralarda geçici süreyle bulundukları. 1949.e. Ayrıca söz konusu niceliksel artışın süreklilik taşıması da büyük önem taşımaktadır. büyük bir bölümünün devlet işletmelerinde istihdam edildiği görülmektedir. gerekse de devletin en büyük işveren Ö. 1930’ların sanayileşme çabalarıyla birlikte yavaş yavaş ortaya çıkmaya başlayan işçi sınıfının niceliği hakkında bir takım ipuçları vermektedir. devletçi sanayileşmeyle beraber sayısı artan işçi sınıfının. Devletçi ekonomi politikası ile girişilen sanayileşme hamlesi. 615 A. yukarıdaki Fransa örneğiyle karşılaştırıldığında henüz yeterli olmadığı gözlenmektedir.615 Bu haliyle Türkiye’de sanayi alanında istihdam edilen işgücünün sürekliliği konusunda ciddi sıkıntılar yaşandığı görülmektedir. Türkiye Ekonomisinin Genel Esasları. işçi sınıfının niceliği üzerinde kısıtlamalara yol açmaktadır.614 Bu veriler. Yine yukarıda belirtildiği gibi. 298. gerek tarımsal alanla kesin olarak ilişiğinin kesilememesi. Küçük üreticiliğe dayalı bu tarımsal yapı. Tüm bunlara ek olarak. C. İstanbul Üniversitesi Yayınları. tarım kesiminin kendi içinde bile bir ücretliler kitlesinin ortaya çıkmasını engellediği gibi. köyleriyle bağlarını kesmedikleri ve köylerine geri dönmeyi istedikleri yönündedir. kırsal kesimle ilgileri kesilerek süreklilik kazanan bir işçi sınıfının varlığı üzerinde yükselmişti. mülksüzleşerek sanayi kesimine yönelecek bir potansiyel işçi kitlesinin de oluşumunu da önlemiştir. İstanbul.g.. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Sarc. Dolayısıyla tüm kısıtlarına rağmen belli bir niceliksel varlığa kavuşan işçi sınıfının. 614 . Makal. Ancak bu niceliksel artışın dahi. Oysa Batı ülkelerinin sanayileşme deneyimleri. a. söz konusu dönemde Türkiye’de sanayi kesiminde çalışacak olan işgücüne kaynak oluşturan tarım kesiminde hala küçük mülkiyetin ve küçük üreticiliğin başat olması. 204-205. önceki dönemlerle karşılaştırıldığında hatırı sayılır nicelik artışına işaret etmektedir.

a.g. gerekse de bilinç düzeyi açısından yüksek niteliklere sahip olmuştur. sadece ülkenin tarım ağırlıklı sosyo-ekonomik durumu değil. A. sınıf olarak varlığı A. sayısı artan ücretli işçi kesiminin en azından belirleyici bir bölümünün devlet işletmelerinde istihdam edilmesi. Makal.m.g. 154. yani niteliksel varlıkları üzerinde olumsuz etkiler yapmıştır. Batı ülkelerinin sanayileşme deneyimlerinde kırsal kesimle ilişiği kesilerek süreklilik kazanan bir işçi sınıfı ortaya çıkmıştı. diğer faktörlerle birlikte bu kesimin bilinç.. Türk işçi sınıfının niteliksel açıdan da kısıtlı olmasına yol açmıştır. a. 298. örgütlenme ve mücadele düzeyleri.e. işçi sınıfının kırsal kesimle ilişiğinin kesilememesi ve buna bağlı olarak sanayi işçiliğinin süreklilik kazanmasının aşamalı biçimde gerçekleşmesi.. 1930’larda devletçi ekonomi politikasının uygulamaya konulmasıyla girişilen sanayileşme hamlesiyle. İnsel’in de belirttiği gibi. 617 616 . küçük mülkiyete ve küçük üreticiliğe dayalı tarımsal yapı nedeniyle. hem de çalışma ilişkileri alanına ilişkin örgütlenme. Makal.. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946.e. Oysa Türkiye deneyiminde. 195. bu sınıfın örgütlülük ve bilinç düzeylerini göz önünde bulundurmak gerekmektedir.312 olarak işçi sınıfının çoğunluğunu istihdam etmesi. İşte bu durum Batı’da “… hem iş deneyiminin ve ortamının. ve A. genel anlamda örgütlülüğünü sağlayacak ölçüde bilinçli durumda değildir.”616 Böylece Batı’daki işçi sınıfı gerek örgütlenme deneyimi açısından.617 Yani söz konusu dönemin Türk işçi sınıfı. Az önce bahsedildiği gibi. Makal. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. a.g. iş mücadelesi deneyimlerinin kuşaktan kuşağa aktarılması sonucunu da doğurmuştu. Türkiye’nin 1930’lu yıllarda giriştiği devletçi sanayileşme biçiminin de çeşitli kısıtlamalara yol açtığı belirtilmelidir. Türkiye’de tek parti döneminde işçi sınıfının niteliksel kısıtlılığı konusunu biraz daha açacak olursak. “Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve Korporatizm Tartışmaları”. Türk işçi sınıfının niteliksel özellikleri üzerinde.

kendisini “iş sahibi yapan baba” olarak algılamaktaydı. düzeni kabullenmiş ve hatta kendisini kurulu düzenle özdeşleştiren bir işçi sınıfının varlık kazanmasına neden olmuştur denilebilir. devlet işletmeleri çağdaş yurttaş yetiştiren eğitim kurumları işlevini de yüklenmiştir. a. Y. 1930’lu yıllarda devlet sektöründe çalışan işçilerin psikolojik avantajlarını anlamak çok zor olmasa gerektir. M. Ankara.. Ankara adlı eserinde şunları yazmaktadır: “Türkiye’de işçiler birer devlet memuru idi ve yüreklerinde bir devlet memurunun haysiyetini. Hakimiyeti Milliye Matbaası.g. Madencilik gibi çeşitli alanlarda işgücünün sürekliliğini sağlamaya ve sanayileşmeyi taşraya da yayma amacına yönelik olarak sağlanan bu maddi avantajların yanı sıra. İşte devlet sektöründe çalışan işçilere sağlanan bu maddi ve psikolojik avantajlar karşılığında onlardan beklenen siyasal suskunluktu ve işçiler bu sessiz antlaşmayı kabul ettikleri oranda devletin işçi sınıfı olarak nitelendirilebilecek bir işçi sınıfı ortaya çıkmıştır. (Karaosmanoğlu). 191. işçi-işveren-devlet ilişkisi içerisinde işçi kendisini “devlet memuru” gibi görmekte. 422-423. Sosyalist Yayınlar.g. 1930’larda devlet millileştirmeler ve yeni kurulan KİT’ler ile ülkenin en büyük işvereni konumuna gelmiştir. Devlet sektöründe işçilere. gerekse de psikolojik bir takım avantajlar sağlanmıştır. a.m. 1934. İstanbul. 159.” Y..y. devleti. Türkiye’de İşçi Hareketi (Yazılar-Belgeler). 422. Başlarında patron diye bir bela yoktu. Ayrıca geleneksel iktidar ilişkilerinin uzantısı olarak “devlete kapılanmak” toplumun sivil öğelerine karşı ayrıcalıklı bir konum elde etmek anlamına geldiğinden..619 Devletçi sanayileşmenin bu yönleri de göz önünde tutulursa. Bu dönemde. Kimsenin e(s)iri değildiler. sosyal yardımlar gibi çeşitli maddi avantajlar sunulmuştur ve genellikle bu avantajlar 1970’lere kadar özel sektörden daha yüksektir. iş güvencesi. 1993.313 devletle yakından bağlantılı. ücret. A.m. devlet sektöründe istihdam edilen işçiler psikolojik bir avantaja da sahip kılınmışlardır. K. tek A.618 Devlet işletmelerinde istihdam edilen işçilere gerek maddi. İnsel. Y. Güzel. Bu doğrultuda devlet kuruluşlarında işçilere okuma-yazma öğretilmiş. çalışma koşulları. Ş. bu kuruluşların maliyetini artırması pahasına bazılarında sağlık ve sosyal hizmet tesisleri kurulmuştur. İnsel. mesuliyetini taşıyorlardı. 619 618 . Karaosmanoğlu. Yalnız memleketin hizmetçisi olduklarını ve alınlarından akan terin vatan topraklarına bereket getirici bir rahmet gibi yağdığını biliyorlardı. K. vekarını.

Ancak ilk defa bu dönemde niceliksel ve niteliksel özellikler kazanmaya başlayan işçi sınıfının. 1936 yılında kabul edilen İş Kanunu’yla grev hakkı yasaklanana kadar. Üstelik işçilerin niteliksel anlamdaki kısıtlılığında.g. işçilerin düzenlediği gösteriler ve örgütlediği grevler karşısında dönemin tek parti yönetimi iki yönlü bir tavır takınmıştır.620 Korporatizm tartışmaları açısından. ülke burjuvazisinin güçsüzlüğüne koşut olarak.P. Güzel. işçilerin mülksüzleşerek sürekli 620 M. işçilerin var oluş koşulları bağlamında da.e. doğrudan işçi örgütlenmesi üstlenilmiştir. 161. güdüm ve denetimi altına alarak. onları sınıf bilincinden uzak milliyetçi ve resmi ideoloji bilinciyle donatmak amacıyla. Bir taraftan Türkiye Komünist Partisi militanı ve sempatizanı işçilerin yakalanmasına ve hapsedilmesine çalışılmıştır.314 parti döneminin işçi sınıfının bilinç ve örgütlenme gibi alanlardaki niteliksel kısıtlılığını anlamak kolaylaşır. Türkiye’de İşçi Hareketi (Yazılar-Belgeler). karşımıza şöyle bir tablo çıkmaktadır: Türkiye tarihinde ilk kez “işçi sınıfı” olarak adlandırılabilecek ücretli emek kesimi devletçi ekonomi politikalarının uygulanmaya konulduğu 1930’lu yıllarda ortaya çıkmaya başlamıştır. sadece devlet sektöründe çalışan işçilere sağlanan maddi ve psikolojik avantajlar gibi özendirici tedbirler değil.H. Ş. a. diğer taraftan da gizli işçi örgütlenmelerini önlemek. Devletin aldığı önleyici ve bastırıcı önlemlerin yanı sıra. tek parti dönemi Türkiyesi’nin işçi sınıfı değerlendirilecek olursa. Dönemin Türkiyesi’nin kapitalistleşme ve sanayileşme düzeyinin düşüklüğüne. devletin baskı gücüyle sağlanan önlemler de eklenmelidir. genel olarak burjuvazi tarafından yoğun biçimde sömürülmeleri. işçileri C. henüz Batı’daki işçi sınıfından niceliksel ve niteliksel özellikler bakımından geri olduğu görülmektedir. işçi sınıfının da gelişkin olmadığı görülmektedir. ..

Ancak Ticaret ve Sanayi Odaları ile ilgili olarak 1925’te yapılan düzenleme. Söz konusu uygulama ve düzenlemelerin kimisinin ortaya çıkışı.315 bir ücretli emek kesimi haline gelmiş olmaları henüz gerçekleşmiş değildir. kapitalist sisteme tehdit oluşturabilecek nicelik ve niteliğe kavuşmuş bir işçi sınıfı bulunmadığından. gerek devlet aygıtını. 1- Ticaret ve Sanayi Odaları Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu 1925 yılında çıkarılmıştır. c) Ekonomik Girişimler Alanda Korporatizm Tartışmalarına Kaynaklık Eden Türkiye’de tek parti döneminde. kimi uygulama ve düzenlemeler ekonomik alanda korporatizm tartışmalarına kaynaklık etmiştir. Dolayısıyla tek parti döneminde. Ticaret ve Sanayi Odaları üzerinde durmak gerekmektedir. kimi yönleriyle korporatif uygulama ve düzenlemeleri çağrıştırmaktadır. Ama önceki dönemin Ticaret ve Sanayi Odaları’nın yasal dayanağı . çalışmamızın zamansal kapsamının alt sınırını oluşturan 1930 yılı öncesindedir. 1925 yılı. 1930 öncesine dayanmasına rağmen. Gerçekten de bu uygulama ve düzenlemeler. etkinlikleri 1930’lu yıllarda da sürdüğünden inceleme alanımıza girmektedir. 1943 yılına kadar devam ettiğinden ve bu süreç de çalışmanın zamansal kapsamını oluşturan 1930-1945 dönemiyle çakıştığından. gerekse de gelişkin olmayan burjuvaziyi korporatist bir çözüme yönlendirecek işçi sınıfı kaynaklı bir etken bulunmamaktadır. Türkiye’de Ticaret ve Sanayi Odaları 1925 öncesinde de bulunmaktaydı.

a. Artık Ticaret ve Sanayi Odaları.B.. odalar çalışmaya başlamıştır.S. iş dünyasının sorunlarını siyasal karar organlarına götürebilecekleri ve siyasal karar organlarının.S. İlkin. Ticaret ve Sanayi Odaları kamu tüzel kişiliği niteliği kazanmış ve odalara üye olmak zorunlu hale gelmiştir. Henüz sanayin gelişmemiş olduğu 1920’li yıllarda bile. çıkar gruplarının kendi siyasetlerine olan tepkilerini alabilecekleri bir kanal oluşturulmuştur.e. Tekeli . Tekeli .M.. İşte yerli özel kesimin örgütlenebilmesi.g. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi.g. ülke sanayin göreli yığıldığı İstanbul ve İzmir gibi iki büyük merkezde. bunun üzerine 1927 yılında her iki kentte de ayrı bir sanayi birliği kurulmuştur. a. İlkin. bir bakıma bu kesimin yoktan var edilmesi için bir takım girişimlerde bulunmak gerekmiştir. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları.316 bulunmamaktaydı ve bu odaların yetki ve görevleri yasal olarak belirlenmemişti. bu doğrultudaki ilk girişimlerdendir.622 Böylece Türkiye Büyük Millet Meclisi (T.621 Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra sermayenin yerli özel kesimin elinde birikmesi. sanayiciler ile tüccarlar arasında çıkar çatışması ortaya çıkmış. 1926 yılında da bu nizamname doğrultusunda oda seçimleri yapılarak.S. yasal bir dayanağa sahip olmuşlardır. a.623 Ticaret ve Sanayi Odaları’nda genellikle ticaret kesiminin ağırlığı olmuştur ve bu kesimin çıkarları daha çok temsil edilmiştir.M.g. 1943 yılında kabul edilen 4355 621 622 İ. 1924’ten başlayarak bu yönde adımlar atılmaya başlanır. Tekeli . 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları.e. 19 Kasım 1925’te Ticaret ve Sanayi Odaları nizamnamesi yürlüğe girmiş. İlkin.. a.e. Bu yasa uyarınca. . 58. B..) 22 Nisan 1925’te 12 maddelik Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu’nu kabul etmiştir. 58. 623 İ. Kuruç. kendisini temsil eder hale gelmesi. 58.624 655 sayılı yasayla getirilen Ticaret ve Sanayi Odaları düzeni.e.g. Odaların bu şekilde örgütlenmesiyle. 655 sayılı kanunla. 46-47. 624 İ.

Ağaoğlu. özel ve resmi simsar ve dellallar. 1943. Bu sicile ise.M. Zabıt Ceridesi. 625 . Bu maddelerden de anlaşılacağı üzere. 109. maddesi. Zabıt Ceridesi.1341.B. Ticaret ve Sanayi Odaları’nın kararlarına uymayı zorunlu tutmaktaydı. C. bireyler ve tüzel kişiler.317 sayılı “Ticaret ve Sanayi Odaları.4. Kanun’un 5. her tür borsa mübayaacıları. 42 ve 44. odaya kaydı mecburi olanlarla. ve T. odalara zorunlu üyeliği getirmekteydi.. 22. Yerman . 22. 18. 44. Yerman . 429430. 626 C. maddesi ise. Titaş Basımevi. Ticaret ve Sanayi Odaları’nın tüzel kişiliğe sahip olması. Esnaf Odaları ve Ticaret Borsaları Kanunu”na kadar sürmüştür.625 Ayrıca Kanun’un 9. Ticaret ve Sanayi Odaları Esnaf Odaları ve Ticaret Borsaları. Kanun’un 4. 430. Cilt. a. Ağaoğlu.4. İçtima. maddesinde Ticaret ve Sanayi Odaları’nın.e. Buna göre: kara ve deniz ticaret kanunları kapsamında tüccar sıfatını taşıyan ve ticari bir kuruluşu bulunan. kimi noktalarda korporatif düzenlemeler izlenimi yaratmaktadır.1341. Ticaret ve Sanayi Odaları Esnaf Odaları ve Ticaret Borsaları. merkez ve şube olarak ticari ikametgâh olarak belirttikleri yerlerin Ticaret ve Sanayi Odalarına kaydolmaya mecburdurlar.S..g. 18. Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu’nun çeşitli maddeleri korporatif nitelikte düzenlemeler getirdiği izlenimini bırakmaktaydı.M.M. maddesi Ticaret ve Sanayi Odaları’nın bulundukları yerin ticaret sicilini tutacaklarını belirtmekteydi. bilumum esnaf.M. Cilt.B. 109. Kanun’un 3. İçtima. maddesi bu odaların tüzel kişiliğe sahip genel kuruluşlar olduğunu belirtmekteydi. dükkânı olan sanatkârlar ve küçük tüccarlar da kaydolunacaktı. 655 sayılı Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu’nun 1. Ticaret Bakanlığı’na bağlı olduğu ve bu bakanlığın denetleme ve kontrolüne tabi olduğu belirtilmiştir.626 655 sayılı kanunla getirilen bu düzenlemeler şüphesiz ki. Ankara.S.. ve T. korporasyonların tüzel kişiliğe sahip olmalarına benzemektedir. Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu ile zorunlu mesleki örgütlenme düşüncesi kabul edilmiş oluyordu.

Korporatizmin diğer bileşenlerinin de sağlanması gerekir.318 Ticaret ve Sanayi Odaları’na üyeliğin. daha çok “yerli özel kesimin örgütlenebilmesi ve kendini temsil eder hale gelmesi” amacıyla kabul etmiştir. Ancak Kanun’da belirtilen üye olmada ve alınan kararlara uymada zorunluluk ve Ticaret ve Sanayi Odaları üzerinde ilgili devlet organının denetleme ve kontrol yetkisinin bulunması. değinildiği gibi. Bu Kanun’un uygulamaya konulmasından kısa bir süre sonra Türkiye’nin her tarafında ticaret ve sanayi odaları ve ticaret borsaları kurulmasına rağmen. bu bölümün hemen başında da belirtildiği gibi. korporasyonlar üzerinde devletin ilgili organlarının denetleme ve kontrol yetkisinin bulunması ile benzeşmektedir. Ve son olarak. Makal’ın da belirttiği gibi “(z)orunlu örgütlenme. Ticaret ve Sanayi Odaları üzerinde Ticaret Bakanlığı’nın denetleme ve kontrol yekisinin bulunması. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. olunmadığı da önem taşımaktadır.”627 655 sayılı Kanun’un içeriği.. Kanun’un uygulanmasına bakıldığında ise. odaların aldığı kararlara uyulmasının zorunlu olması. Makal.e. 655 sayılı Kanun’la getirilen düzenin korporatist bir sistemin gerektirdiği düzenden ve sistematiklikten oldukça uzak olduğu gözlenmektedir. “(k)anunun bu kadar tetkiksiz bir şekilde tatbikinden doğan ilk 627 A. her zorunlu örgütlenme korporatizm olarak kabul edilemez. korporatif yapının en önemli ögelerinden biridir. 143. korporatif bir sistemi benimsemesinden dolayı değil. Ancak. a.g. ancak burada yasanın çıkarılışında korporatist bir amaca sahip olunup. Dönemin iktidarı bu kanunu. bu kanunu korporatist olarak değerlendirmede tek ölçüt olmamalıdır. yine korporasyonlara kaydolmada ve korporasyon kararlarını uygulamada zorunluluk ilkesini hatırlatmaktadır. . korporatif izler taşımaktadr.

C. mesleki temsilin sağlanamadığı ve devlet kontrolünün bu örgüte belli bir yön veremiyecek kadar eksik ve yaptırımsız628 olduğu belirtilmektedir.e.629 Ancak sanayiciler ve tüccarlar arasında çıkan çıkar çatışması sonucunda. 1927 yılında İstanbul ve İzmir’de ayrı bir sanayi birliğinin kurulduğu hatırlanacak olursa. 144. 63 ve 68.. “vesayet” sözcüğü ile nitlendirilebilir. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. a.319 netice bu oda ve borsaların büyük kısmının bulundukları yerlere faideden ziyade tazyik edici bir fazlalık teşkil etmesi” olmuştur. bu odaları uygulama düzeyinde de korporatist olarak nitelendirmeyi engellemektedir. çalışmanın tarihsel kapsamından önce. Öyleyse Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu’yla getirilen düzen nasıl değerlendirilebilir? Makal’ın belirttiği gibi yasa ile getirilen sistem korporatif olmaktan çok. 2- Âlî İktisat Meclisi Âlî İktisat Meclisi. Makal.S.. a. gerekse de bu odalar üzerinde devlet kontrolünün eksik ve yaptırımsız olması. Bu meclisin kuruluşu. gerek bulundukları yerde işlevsel açıdan olumlu bir rol oynayamamaları. Ticaret ve Sanayi Odaları Esnaf Odaları ve Ticaret Borsaları.e. bu kurumun varlığı ve çalışması 1930 yılı sonrasında bir süre daha devam ettiği için üzerinde durulması gerekmektedir. yani 1930 yılı öncesinde gerçekleşmiş olsa da. Ticaret ve Sanayi Odaları’nın. Yerman . 629 A. 628 .g.g. Yapılan değerlendirmelerde. karışık ve uygulanması güç bir örgütlenme biçiminin kabul edildiği. Türkiye’de tek parti döneminde korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden kurumlardan biridir. uygulama düzeyinde dahi vesayetin ne derece zayıf olduğu ve korporatif bir uygulamayla örtüşemeyeceği anlaşılacaktır. Ağaoğlu.

Aynı nedenle ve aynı gereksinimin etkisi altında bulunan Türkiye’de de.630 Bu meclisin oluşturulma amacı şöyle belirtilmektedir: I. uzman bir heyetten alınacak ve danışma niteliğinde olacak düşüncelere göre yönetilmesinde fayda vardır. Rusya. Makal.633 630 A. ülkenin genel ekonomik durumunu araştırmak ve değerlendirmek üzere uzmanlardan oluşan bir heyetin oluşturulması zorunlu bulunmuştur. 632 T.6. Âlî İktisat Meclisi’nin açılışında yaptığı konuşmada.g.e.M. araçları azalmıştır.. Almanya ve Bulgaristan’daki hükümetler. kaynakları. dolayısıyla meclisin amacının temsil ettiği çıkar gruplarının çıkarlarını uyumlulaştırmak ve hükümetin istediği danışma işlevini yerine getirmek olduğu söylenebilir. 33. ve A. Cilt. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946.M. çeşitli ülkelerde yeni koşullara uyarlanmak için ekonomi meclisleri kurulmuştur. 25. Bu durum. Makal. bu meclisin görevlerinin neler olduğunu dile getirmiştir.6. Cilt. bu tür meclisler kurmuşlardır.1927. a. genellikle çeşitli sınıf ve meslekler arasında amaç ve çıkar birliğini gerçekleştirmede yetersiz kalınmaktadır.632 Bu meclisten beklenenlerin.B.. a. önceden beri uzmanların görüşlerine başvurmaktadır.M.. 631 T. maddesiyle kapatılmıştır. Bu esaslı fonctionu ifa edebilmek için bizde olduğu gibi diğer devletlerde de mahsus uzuvlar teşkil .M. 145. İçtima. “Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve Korporatizm Tartışmaları” . İtalya. 25. Dünya Savaşı’na katılan bütün ülkelerde. savaş sonrasında üretim gücü.631 Hükümet zaten görevini yerine getirirken.. bu doğrultuda karşılaşılan engelleri aşmak. Ancak bakanlıklar ve idare şubeleri ayrı ayrı uzmanlara başvurdukları için. 82. Zabıt Ceridesi.g. 633 3 Aralık 1930 tarihinde dönemin ekonomi bakanı Mustafa Şeref Bey. İçtima. Mustafa Şeref Bey bu konuda şunları söylemiştir: “… Mesainiz temsil ettiğiniz grupların menfaatlerini birbirlerile mezc ve telif etmek. 777. 82. savaş sonrası dönemin gerektirdiği ihtiyaçları karşılamaktan uzak olduğundan. en kısa sürede ekonomik kalkınmayı gerçekleştirmek. 777. Zabıt Ceridesi. 33.1927. 186. Ülkenin ekonomik alanda. Kredi ve para bunalımı varlığını hissettirmektedir.m.B. millî iktısadın esasını teşkil eden ahengi korumak ve kuvvetlendirmek olacaktır.320 Âlî İktisat Meclisi 25 Haziran 1927’de 1170 sayılı kanunla Başbakanlığa bağlı olarak kurulmuş ve 1935 yılında 2735 sayılı bütçe kanununun 25.

Türkiye’de Devletçilik. ilk iki yılsonunda.” B. a.g. C. Geriye kalan oniki üye ise sonradan hazırlanacak bir talimatnameye göre ekonomiyle ilgili çeşitli kurumlardan seçilecek uzmanlar olacaktı. K. hükümet ve ilgili kuruluşlarca seçilen üyelerinin yarısının kura ile değiştirilmesi öngörülmekteydi. (Kış. Sonrasında diğer oniki üyenin 4’ü ticaret ve sanayi odalarından. M. 1.e.634 olunmuştur. Toplantı süresi gerek görüldüğünde hükümet kararıyla 15 gün daha uzatılabilirdi. 33. 5051.. Fakat siz. . ihracatçı. bilhassa tatil zamanlarınızda yapacağınız müşahedelerinizi hükûmete bildirseniz hükûmet bunları tetkik ederek müzakere ruznamenize ithal etmeği en esaslı bir vazife ve hizmet addedecektir. Meclis üyeleri arasından iki dönem için bir başkan ve bir başkan vekili seçilmekteydi. Toplantının gündemini ve programlarını başbakanlık belirlemekteydi. Ekonomik Yaklaşım. 1996). çevirmen ve diğer görevliler başbakanlıkça atanıyordu. 15 gün için toplanmaktaydı. C. kanun mucibince initiative salâhiyetimiz bu derece ileri değildir. “Âlî İktisat Meclisi (1927-1935)”. a. Meclisin dört yıl için seçilen 24 üyesi bulunmaktaydı. Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi. Boratav. 89. Kuruç.. “Âli İktisat Meclisi”. Gülmez. 634 M. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I.. ikinci fahri başkanı ise ticaret bakanıydı. 1’i bankacılardan. Meclis altı ayda bir. Söz konusu üyelerden bir tanesi silahlı kuvvetler mensubu.e. 1’i kooperatifçilerden.g. Koraltürk. Meclisin ihtiyaç duyduğu memur. Üyelik süresinin dört yıl olarak belirlendiği Meclis’in. 1’i ticaret ve zahire borsasından.. 127. Bu uzuvlar kanun lâyihaları yapmak iktısadî münasebat ve şartların mukadderatına hâkim olacak esasları temin ederek müzakere için politik meclislere vermek derecesinde salâhiyet itibarile yükselmiştir. onbiri ekonomi uzmanıydı ve toplamda bu oniki üye doğrudan hükümetçe belirlenmekteydi. ithalatçı. 1996. 1’i kambiyo borsasından ve 1’i de madencilerden seçilmiştir. 2’si çiftçilerden. 1’i demiryolculardan.. 7. İstanbul.321 Âlî İktisat Meclisi’nin kurumsal yapısı şu şekilde düzenlenmişti: Meclisin fahri başkanı başbakan. Ayrıca Meclisin sürekli ve hükümetçe atanan bir genel sekreteri ve üç tane de genel sekreter yardımcısı bulunmaktaydı. S. Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını. Kura yöntemi dışında bu üyelerin yeniden seçilmesi de olanaklıydı. 23. vapurcu ve fabrikatör. Filhakika bizde bugünkü teşekkül.

Üyeleri de çoğunlukla özel kesimden gelmekteydi. hayat pahalılığı ile para ve gümrük politikasına önem verildi.635 Meclis çalıştığı süre boyunca genelde araştırmaya yönelik etkinlikler göstermiştir. kendi kuruluş yasasının 4. ve K. 146-147. D) Çeşitli ekonomik akımları izleyerek. ekonomi politikalarında özel girişimciliğin öncelikle desteklenmeye çalışıldığı 1920’li yıllarda kurulmuş olan bir danışma organıydı.g. maddesinde şöyle belirtilmiştir: A) Ülkenin ekonomisiyle ilgili olarak hükümetçe düzenlenecek kanun ve nizamname layihaları ve hükümetten sunulacak ekonomik konular hakkında değerlendirme yapmak. Bu doğrultuda. Boratav. 89. bunların ülke ekonomisine etkilerini ve ülke ekonomisiyle ilgisini araştırmak ve bu konudaki araştırma sonuçlarını hükümete sunmak. 33.”636 Âlî İktisat Meclisi. Âlî İktisat Meclisi’nin 1920’li yılların görece liberal ekonomi politikalarını tercih ettiği gözlenmiştir.e. C) Ülkenin ekonomik ihtiyaçlarının gerektirdiği yöntem ve sistemler hakkında araştırmalar yapmak. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. a. B) Ekonomi ile ilgili kanun ve nizamnamelerin ülke ihtiyacına uygunluğunu ve bunlar arasındaki düzen ve ilişkiyi araştırmak ve gerekli görülecek düzenlemeleri gerekçeleriyle beraber hükümete bildirmek. Gülmez. Makal.. a.. Örneğin Ocak 1933 A.e. devletçi ekonomi politikalarına geçilen 1930’lu yıllarda bile. fikir beyan etmek. 636 M.g. “Âlî İktisat Meclisi’nin ilk yıllardaki gündeminde.m. a. 635 .g. “Âli İktisat Meclisi”.. Türkiye’de Devletçilik.322 Âlî İktisat Meclisi’nin görevleri ise. sonraki yıllarda ise ödemeler dengesi sorunları ağırlık kazandı.

Boratav. Koraltürk. danışma ve araştırma işlevlerini yerine getirmek yönünde çalışmıştır.g. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I. a. Ekler bölümü içerisinde..e.”638 Şüphesiz ki Meclis. Türkiye’de Devletçilik. 125.637 Âlî İktisat Meclisi’nin faaliyetlerine bakıldığında. a. danışma işlevi üzerinde durarak. V. bir araştırma kurumu olarak hazırladığı raporlardan biri. 1617. a. Başvekâlet Müdevvenat Matbaası. Ancak bu Meclis’in danışma ve araştırma işlevlerini yeterince etkin biçimde yerine getiremediği ileri sürülmektedir. gösterişli bir ad taşıdığı B. Ankara. 1933. ekonomik kararların önemini ön planda tutmaya yarayan simgesel bir kuruluş olmuştur. Hükümetin ve ekonomi bakanlığının danışmanlığını yapan ve özel kesimin görüşlerine yatkın olduğu bilinen Âlî İktisat Meclisi. bu meclisten beklenen danışma organı olma ve çeşitli konularda araştırma kurumu olma işlevini yerine getirme yönünde çalıştığı söylenebilir. 325-342.e. Kadro’daki yazısında Vedat Nedim Tör. Cumhuriyet yönetiminin sanayileşme isteğini özel kesim sanayinin isteklerine göre biçimlendirerek yönlendirmeyi amaçlamaktaydı. a. a.e. bunların eleştirisini yapmaya girişmiştir. Örneğin Boratav. devletçi bir ekonomik sistemi benimseyen Kadro tarafından eleştirilmiştir.323 yılında Âlî İktisat Meclisi’nin yaptığı toplantıda..g. 126. Âlî İktisat Meclisi’nin Ocak 1933 yılında yaptığı sanayileşme ile ilgili toplantısı sonucunda oluşturduğu rapor metin halinde yayınlanmıştır. Bu konularda hazırlamış olduğu raporlar bunun delili sayılmalıdır. “…biraz göstermelik.g. biraz önce bahsedilen Ocak 1933’te hazırladığı sanayinin geliştirilmesine ilişkin rapordur.. (İ. 638 M. B. İş Kanunu’nun ve Orman Kanunu’nun hazırlanması aşamasında hükümete sunduğu raporlar danışma organı olma özelliğini ortaya koyan. 637 .S. Bu roporun tam metni için bakınız. biraz özenti. Âlî İktisat Meclisi’nin Ocak 1933’te yaptığı toplantıda kabul edilen sanayi raporundan çeşitli bölümleri alarak..g. Bu meclis herhangi bir yetkiye sahip olmamışsa da. özellikle sanayinin örgütlenmesi konusunda son vermeyi tavsiye eden kararları gündeme getirilmişti. Âli İktisat Meclisi Raporları Türkiyede Sanayi Nasıl Teessüs Ve İnkişaf Edebilir?.g.e. Kuruç.m. ve K. “Meclis’in. Örneğin Âlî İktisat Meclisi’nin. 1920’lerin görece liberal özel sektöre dayalı sanayileşme politikasını benimsemesi. 49. Kuruç.) Âlî İktisat Meclisi’nin devletçi ekonomi politikasının benimsendiği 1930’lu yıllarda. Bu rapor basında yayınlanmıştır. ödemeler bilançosuna ait raporlar ve sanayinin geliştirilmesine ilişkin raporlar ise Meclis’in bir araştırma kurumu olma özelliğinin en belirgin örnekleridir. “Devletin Yapıcılık ve İdarecilik kudretine inanmak gerektir”. a. İlkin.. Nedim (Tör).m. Tekeli . devletin müdahaleci uygulamalarına.. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt II.g. LVIII. Uygulamaya Geçerken Türkiyede Devletçiliğin Oluşumu.

beş (o)ngün bir araya gelen muhterem meclis azalarının önlerine konulan mühim.. V. (Şubat. Nedim (Tör). K. “Türk İktısadiyatının Erkânı Harbiye dairesi: Âlî İktısat meclisi”. Meclis’in araştırma işlevine değinerek. mevzuların etraflı ve delilli bir tahlilini. 89. 15. Bu Meclisler. Nedim Tör de. hem de kutuplaşan sınıflar ve gruplar arası çıkarların uzlaştırılması yollarını aramak işlevlerini üstlenmişlerdir.e. Boratav. 14. Bu Meclis’ler. kısacası istikrarlı bir ekonomi politikası izlemenin olanaksızlaştığı ülkelerde kurulmuşlardır. II.g. ve ayni zamanda böyle bir tahlile dayanan yine etraflı ve delilli bir tedbirler zincirlemesile ‘olması lâzım gelen’in bir terkibini bulamayız. mühim mes(e)leleri esaslı bir surette tetkik etmelerine.g. 1933). söz konusu dönemde Batı’daki çeşitli ülkelerde de bulunmaktaydı. Bu ülkeler arasında Almanya. O’na başka bir biçim verilmelidir. Meclisin neşrolunan raporlarında. 641 V. Kadro. bugünkü şartlar altında. 640 639 . kanuni nitelikleri bakımından. parlamento çalışmalarının zora girdiği. Bulgaristan ve Yunanistan gibi ülkeler bulunmaktaydı.m. danışma niteliğinde kuruluşlardır. bu konuda pasif kaldığını söylemektedir. parti çatışmalarının yoğunlaştığı. Çünkü. Türkiye’de Devletçilik. Fransa.639 V. S. Âlî İktisat Meclisi’nin etkin bir biçimde çalışabilmesi için. hem ekonomi politikalarını. a. parlamentolarda süregiden partiler arası çatışmaların olumsuz etkilerinden kurtarmak. Nedim (Tör). “Türk İktısadiyatının Erkânı Harbiye dairesi: Âlî İktısat meclisi”. C.”640 Âlî İktisat Meclisleri. maddeten imkân yoktur. sınıfsal kutuplaşmanın keskinleştiği. Edimsel olarak pek varlık gösteremeyen ve silik kalan641 bu kuruluşlar dayanışmacı korporatif devlet görüşlerinin pratiğe yansımasıydı.324 halde sadece istişarî yetkileri olan. “… Yılda iki defa. a. Bu ülkelerde kurulan Âlî İktisat Meclisleri. bunları dahi etkili bir biçimde kullandığına dair izlere tesadüf edemediğimiz” Âlî İktisat Meclisi’nden bahsetmektedir. kararları bağlayıcı olmayan.. 12.

İstanbul iş çevrelerinin Âlî İktisat Meclisi projesine olumlu bakmadıklarını dile getirerek.. 643 642 . Ancak Meclis’ten beklenenler ya da bu kuruluşun amaçları bir yana.g.325 Türkiye’deki Âlî İktisat Meclisi danışma ve araştırma işlevlerini yerine getirme yönünde çalışsa da. kendisinden beklenen danışma ve araştırma işlevlerini yerine getirmesidir.g. 261. Koraltürk. uzlaştırması. Avrupa’daki bu tür meclislerden farklı olarak. Uygulamada da. Âlî İktisat Meclisi ‘nin özel kesimden gelen üyeleri tarafından baltalandığını ve 1935 yılı ortalarında da kapatılmak zorunda kaldığını ileri sürmektedir..e. temsil ettiği çıkar gruplarının çıkarlarını uyumlulaştırması. İlkin. Meclis’in kuruluş kanununda belirtilen görevleri arasında temsil ettiği çıkarları uzlaştırmak bulunmamaktadır. 1930’larda izlenecek olan devletçi ekonomi politikasının belirginlik kazanmasıyla da kapatılmıştır. 59-61. Kansu. a. Oysa korporatif olarak nitelenebilecek bir Meclis için temsil ettiği çıkarları uzlaştırmak temel bir işlevdir. Âlî İktisat Meclisi’nden beklenenler arasında. Bu meclisin üzerinde çalıştığı tek konu sanayileşme sorunu olmamasına rağmen. A. resmi düzeyde Âlî İktisat Meclisi’ne korporatist bir işlev yüklenmemiştir.g. a. Yani. a. “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”.643 Türkiye’de korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden kurumlardan biri olan Âlî İktisat Meclisi.m. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nın hazırlanması ve uygulamaya konulmasının ardından Âlî İktisat Meclisi işlevsiz kalmış. daha çok özel kesimin bir takım isteklerinin hükümete bildirilmesi için bir kanal olmuştur.642 Âlî İktisat Meclisi konunun başında değinildiği gibi 1935 yılında kapatılmıştır. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları. 56. Tekeli . Türk siyasal seçkinlerinin düşündüklerinin aksine. korporatizm bağlamında değerlendirildiğinde şunlar söylenebilir: 1930 yılında ekonomi bakanı olan Mustafa Şeref Bey’in de belirttiği gibi. M.S. Kansu da nedenini belirtmemekle beraber. Âlî İktisat Meclisi İ.. sınıf ve grup çıkarlarını uzlaştırma yönü hayata geçirilmemiş.m.

a. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları. İ. Ancak “(y)asanın Meclis’in bileşimine ilişkin hükmü.645 Oysa Batı’daki korporatist uygulamalarda. üyelerinin bileşimi ya da temsil açısından korporatizm tartışmalarına konu edilebilir. sınıfsal ya da mesleki. Makal.e. tüm toplum kesimlerinin kapsanmasına uygun bir ortam sağlıyorsa da. Öyleyse. İlkin. korporatist nitelikli meclislerde çıkarların uzlaştırılması amacıyla işçiler temsil edilirler. örneğin işçi grubu bulunmamaktadır. Batı’daki örneklerinin tersine Âlî İktisat Meclisi’nin temsil ettiği çıkarları birbiriyle uyumlu hale getirmek ve uzlaştırmak yönünde korporatist bir işleve sahip olmadığı söylenebilir. Tekeli . 148.326 kendisinden beklenilen danışma ve araştırma işlevlerini yerine getirmeye çalışmış. şüphesiz ki O’na korporatif bir takım izler vermektedir. gerekse de korporatist temsil açısından eksiklikleri. 644 645 A.”644 Gerçekten de Meclis’te temsil edilen gruplar arasında. Âlî İktisat Meclisi’nin bu yapısı. 61.g. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946.. Âlî İktisat Meclisi.g.S. böyle bir üye yapısına ulaşılamamıştır. belki bir başka açıdan.e. onu korporatist temsil açısından eksik kılmakta ve korporatist olarak nitelendirmeyi zorlaştırmaktadır.. Ancak Meclis’in gerek çıkarların uzlaştırılması gibi korporatist bir işlevi yerine getirmemesi. dönemin iktidarının korporatist nitelikli bir siyaseti benimsememiş olmasıyla birleşince. Meclis’i korporatist olarak nitelendirmeye yetmemektedir. . a. Âlî İktisat Meclisi’nin danışma niteliğinde bir meclis olması ve üye bileşimde farklı grup ve sektör temsilcilerine yer vermesi. ancak Batı’daki örneklerinin aksine temsil ettiği çıkarları uzlaştırma yönünde bir girişimde bulunmamıştır.

Varlık.H.F. “her meslek veya işkolunda kent düzeyinde tek bir işçi örgütünü kurarak işçileri sıkı bir denetime almak” olduğunu belirtmektedir. a. dönemin tek parti yönetimi işçi sınıfına yönelik özel bir politika izlemiş.646 Güzel de bu doğrultuda. Bu kentte daha çok tarımsal ürünlerin işlendiği sanayi sektöründe çalışan işçi sayısı.H.” İktidarın bu politikası doğrultusunda. ekonomik alanda korporatif uygulamalarla ilişkilendirilebilecek bir diğer uygulama da Ocak 1935’ten itibaren oluşturulan İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği’dir.’nin 1931 yılı içerisinde. Örneğin. İstanbul. Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi.327 3- İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği 1930’lu yılların tek parti yönetimi altında. “Bu sayede hem işçilerin istenmeyen eylemler düzenlemeleri engellenecek.g.647 Aslında C. hem de onların iktidarca arzulanmayan örgütlenme ve bilinçlenme uğraşları durdurulacaktı. Bu Birliği değerlendirmeye başlamadan önce. o yıllarda işçi hareketinin en canlı olduğu kent olan İzmir’in seçilmesi anlamlı görünmektedir. “İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği”. 1998.P yönetiminin amacının. İşte bu nedenlerden dolayı. B. C. yüzyılın başından itibaren oldukça örgütlü bir hale geldiği ve kimi zaman etkili sonuçlar yaratan eylemlere başvurduğu belirtilmektedir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında da Türk işçi sınıfı açısından önem taşıyan bir kentti. 647 M. Türkiye’de İşçi Hareketi (Yazılar-Belgeler). 646 .H. C. Ş. “Umumî İdare Heyeti” içinde 4 ana gruba ayrılmış 13 büro örgütlenmiştir. bu girişimin neden İzmir’de gerçekleştirildiği üzerinde durmak uygun olacaktır. daha 1930’lu yıllarda 40 000’in üzerindeydi. 162. Bu 13 büro M.e.P. 175. İzmir’de niceliksel olarak belli bir hacme ulaşmış olan bu işçi sınıfının 20. Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını. C.. İzmir. Güzel.’nin işçi ve esnafları örgütleme yönündeki girişimleri 1935 yılı öncesinde de bulunmaktaydı. İmparatorluk döneminde olduğu kadar. sadece İzmir’e yönelik uygulamalara da girişmiştir. 2.

328 arasında 9. Varlık. İstanbul. Ocak 1935’te oluşturulan İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği’nin nasıl işleyeceğini ve görevlerinin neler olduğunu belirleyen ilk nizamname 13 Mart 1935 tarihinde tüm işçi ve esnaf kuruluşlarının katılımı ile gerçekleştirilen kongrede belirlenmiştir. Yapılan çalışmalar sonucunda. İşçi ve esnaf kuruluşlarının fırka himayesinde olduğu açıklanmıştır.H. 32 kuruluş oluşturulduğu. Varlık.e. B. işçiler. İlgili oldukları kuruluşlara üye olmak zorunda olan işçi ve esnaflar. Türkiyede Sendikacılık. bu kuruluşlara karşı yerine getirmekle yükümlü oldukları görevleri yapmadıkları taktirde kanuni takibata uğrayacaklardı. işçi ve esnaflara üyelik kartlarının verileceği. “İş. var olan işçi ve esnaf örgütlerinin üç ay içerisinde bu birlik içerisinde yer almaları gerektiği belirtilmekteydi. çeşitli işlerde çalışan işçi ve esnafın hangi kuruluşlar bünyesinde toplanacağı. bazıları C. büro. Tunçay. Sülker. 650 M.P denetimi altına alınması için yeni bir çalışma başlatılmıştır. 649 648 . maaş ya da yevmiyeden kesilecekti.. işveren tarafından ücret.649 1934 yılı ortalarına gelindiğinde işçi ve esnaf kuruluşlarının tam anlamıyla C. 1 Ocak 1935 tarihinden itibaren İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği’nin oluşturulacağı. Bu Birlik 1 Nisan 1935’te fiilen çalışmaya başlamıştır. bildiriye aykırı davrananların cezalandırılacağı belirtilmiştir.650 M. 328-329. 175. B. Birliğin nizamnamesine 1938’in sonunda “Kemalizmin prensipleri”nin kabul edildiği hükmü eklenmiştir. bir bidiri yayınlanmış ve bu bildiri uyarınca İzmir’de bulunan işçi ve esnafların kendileriyle ilgili kuruluşlara üye olmalarının zorunlu olduğu. (Yayınevi Yok). a. K.. bu hükümlerin yerine getirilip getirilmediğini büyük bir dikkatle takip edecekti.m.648 Dönemin C. 175. a.H.’nin ilkelerine paralel hükümler içeren bir nizamname ile yeniden biçimlendirilmiştir. her üyenin aidat ödemesinin zorunlu olduğu. İzmir’de 1935 öncesinde de denenmiştir. M. “İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği”. 32.g.m.g. 1955. Kuruluşların nizamnamelerine uymak zorunluydu ve polis ile belediye zabıtası.F.H. esnaf teşkilâtları ve serbest meslekler” bürosudur. Bu bildiride. “İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği”.g. İşçi ve esnafın kuruluşlara vermeleri gereken aidat. a.P’sinin işçi ve esnafları örgütlemeye yönelik bu tür girişimleri. 1930’lu yılların başlarında İzmir’de bulunan bazı işçi ve esnaf kuruluşları birleştirilmiş..

Sülker. Türkiye’de İşçi Hareketi (YazılarBelgeler).652 İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği. a. İzmir’deki bu uygulamanın devlet korporatizmine benzediği söylenebilir. 1946 yılı başlarında faaliyetlerine devam etmekte olan Birlik.e. “İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği”. bağlı olunan kuruluşun nizamnamesine uyma mecburiyetinin bulunması. Üstelik işçi ve esnaflara. Böylece işçileri ve esnafı her yönüyle rejime bağlı ve faydalı kılmak amacıyla. B. çeşitli meslek gruplarını sistematik biçimde örgütlemesi ve örgütlenen bu kuruluşların da en yukarıda bir çatı kuruluş altında birleşmeleri bağlamında oldukça ciddi korporatif izler taşıyan bir uygulamadır. ve M. 162. fırın işçileri ve şöförler de bu birliğin çatısı altında örgütlendirildi.g. Bunun dışında kamuya yönelik hizmet yapan şirket işçilerinin içerisinde yeralacağı “İmtiyazlı Şirketler Memur ve Müstahdemin Birliği” oluşturuldu. 651 . Tütün. 175-176. aynı iş kolunda sayılan yedi amele cemiyeti “deniz amelesi cemiyeti” adı altında toplandı. Ş. matbaa. Güzel.g..e. İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği yönetimi altında toplanmış oldu. a. ilgili kuruluşa üyelik zorunluluğunun konulması.. uyulmamasının cazai yaptırımlara yol açması.. 652 M. 31. a.329 İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği’nin uygulamaya konulmasında. İki dünya savaşı arası K. Varlık. oluşturulan tüm bu dernek ve birlikler. Ancak İzmir’deki bu uygulamanın korporatif niteliğine gölge düşüren yönler bulunduğu da belirtilmelidir. Sanayi işçilerini içine alacak “Sanayi İşçileri Birliği” kuruldu.651 Bu birliğin kapanma tarihi kesin olarak olarak bilinmemektedir.m. büyük olasılıkla.g. İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği’nin korporatif niteliğini destekleyen nitelikler olarak sayılabilir. aynı yıl içinde Cemiyetler Kanunu’nda değişiklikler yaparak sendika kurulmasına olanak tanıyan kanunun çıkmasından sonra kapanmıştır. Gönüllülükten çok zorlayıcılığa dayandığından. Türkiyede Sendikacılık.

kendi denetimi dışına çıkma olasılığı taşıyabilecek her türlü toplumsal örgütlenmeye. diğer kentlere oranla hem en hareketli. Dolayısıyla tek parti yönetimi açısından İzmir. 1938’de kabul edilen Basın Birliği’dir. ulusal düzeyde yayılmaktaydı. hâkim olan “devlet korporatizmi” ulusal çapta korporatist örgütlenmeyi gerektirmekteydi.’nin istediği biçimde gerçekleştirilmiştir. yerel düzeyden başlayan korporatist örgütlenme. harekete izin vermeme eğilimindedir. İzmir’deki işçilerin örgütlenmesi C. dönemin iktidarının sistematik bir korporatist örgütlenmeyi amaçlamadığı. dolayısıyla da İzmir’deki uygulamanın. Basın Birliği. Korporatif nitelikleri bulunan İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği’nin. İzmir o dönemde işçi hareketleri bakımından. Tek parti döneminde edimsel olarak işçilerin sendikal örgütlenmesine olumlu bakılmadığından. 4- Basın Birliği Türkiye’de tek parti döneminde korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden düzenlemelerden biri de. hem de en fazla deneyime sahip işçi kitlesini barındıran kenttir.P. İzmir’le sınırlı bir uygulama olarak kalması ve zamanla ulusal çapta yaygınlık kazanmaması. basın sektöründe çalışanları kapsaması ve zorunlu üyelik esasına dayanması gibi .330 dönemde.H. ülkenin belli bir bölgesinde. örneğin kapitalist üretim biçiminin varlığını ve istikrarını korumak gibi salt korporatist amaçlar taşıyan bir deney ya da girişim olmadığı anlamına gelmektedir. Korporatizmin uygulandığı ülkelerde. niceliksel özelliklerin yanı sıra niteliksel özellikler de kazanmış olan işçi sınıfını denetim altında tutmak amacıyla örgütlemek olduğu söylenebilir. Tek parti yönetimi ise. işçi hareketi bağlamında en çok denetim altında tutulması gereken kent olarak görülmektedir. Buradaki amacın.

331

nedenlerle korporatizm ile ilişkilendirilen, mesleki bir düzenleme ve örgütlenme girişimi olarak tanımlanabilir. Şüphesiz ki, Basın Birliği Kanunu, Cumhuriyet döneminde basın dünyasını düzenleyen ilk kanun değildir. Cumhuriyet’in ilk yıllarından 1931 yılına kadar, II. Meşrutiyet döneminde, 16 Temmuz 1909 tarihinde kabul edilen Matbuat Kanunu yürürlükte kalmıştır. Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra ise, 25 Temmuz 1931 tarihinde kabul edilen 1881 sayılı Matbuat Kanunu, II. Dünya Savaşı’nın sona erdiği döneme kadar yürürlükte kalmış, 1946 yılında bu kanunda çeşitli değişiklikler yapılarak (örneğin, 18 Haziran 1946 tarihinde 4935 sayılı kanunla ve 20 Eylül 1946 tarihinde 4955 sayılı kanunla, önceki kanunun, sırasıyla 50. ve 11. maddelerinde değişiklikler yapılmıştır), kanunun demokratik olmayan yönleri törpülenmiştir. Gerçekten de, 1931 yılında kabul edilen Matbuat Kanunu, gazete ve dergi çıkaracak kişinin belli bir derecede eğitim görmüş olmasına ve belli bir miktar maddi teminat vermesine, gazete ve dergi çıkarmak için idari makamlardan izin alınmasına ve izin alınmış dahi olsa, hükümetin gazete veya dergiyi kapatabilmesine yönelik hükümler içermekteydi.653 Demokratik sayılamayacak bu kanunun, tek parti yönetiminin yerleşmeye başladığı 1930’ların başlarında kabul edilmesi, elbetteki tesadüf sayılamaz. 1938 yılında kurulan Basın Birliği’nin, kurulma düşüncesi 1935 yılında toplanmış olan büyük basın kurultayında ortaya çıkmıştır. Bu kurultayda Basın Birliği Kanunu’nun temel fikirleri ortaya atılmıştır.654 Büyük basın kurultayının gündeminde yeralan “Türk basınının bir çatı altında toplanması” konusundan da
H. R. Ertuğ, “Cumhuriyet Devrinde Matbuatımız”, Siyasi İlimler Mecmuası, C. XVIII, S. 212, (Kasım, 1948), 328-332. Tek parti döneminde basın özgürlüğü üzerindeki yoğun kısıtlamalar ile ilgili olarak bakınız, T. B. Balta, “Türkiye’de Yasama-Yürütme Münasebeti”, İncelemeler, Ankara, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1960, 33-34. 654 T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, Cilt. 26, 82. İçtima, 28.6.1938., 408-409.
653

332

anlaşılacağı üzere, ileride Basın Birliği’nin kurulması hükümetçe önceden kararlaştırılmıştı. Yapılan kurultay ona resmi ve demokratik bir özellik kazandıracaktı.655 Büyük basın kurultayında alınan karar doğrultusunda, 28 Haziran 1938 tarihinde 3511 sayılı Basın Birliği Kanunu kabul edilerek, Birlik kurulmuştur.656 Basın Birliği Kanunu, cemiyetlerin kurulmasına onay esasını getiren, çeşitli cemiyetlerin kurulmasını yasaklayan, cemiyetler üzerinde yönetimin geniş denetimine olanak sağlayan 3512 sayılı Cemiyetler Kanunu’yla aynı gün çıkarılmıştır. Yapılacak değerlendirmelerde bu noktanın gözden kaçırılmaması gerekmektedir.657 Basın Birliği Kanunu’nun 1. maddesinde Birliğin kapsadığı üyeler ve Birliğin kuruluşu belirtilmekteydi. Buna göre: “Türkiyede çıkan gazete ve mecmuaların sahiblerile bunların ve Türk istihbarat ajanslarının yazı, haber, resim, fotoğraf ve tashih işlerinde ücretle, devamlı ve muntazam surette çalışarak bu işi kendine meslek edinen kimselerden mürekkeb olmak ve hükmî şahsiyeti haiz bulunmak üzere (Türk Basın Birliği) adı ile bir birlik teşkil olunmuştur.” Basın Birliği Kanunu’nun özellikle 2. maddesi korporatizm tartışmaları açısından önem taşımaktadır. 2. madde de: “… birliğin kanunî azasını teşkil eden kimseler, birlik dışında gazetecilik mesleğini icra edemezler.” denilerek, Birliğe üyeliğin zorunlu olduğu dile getirilmektedir. Bir gazete veya dergi, yayına başlamasından itibaren, en çok bir ay içerisinde, bu yayın organının sahipleri ve çalışanları, birinci maddede belirtilen şartlara sahip tüm gazeteciler Birliğe yazılmak zorundadırlar. Bu süre boyunca Birliğe kaydolmayanlar, Birliğe kaydoluncaya kadar, mesleklerini

655

A. Altun, Türkiye’de Gazetecilik ve Gazeteciler, Ankara, Çağdaş Gazeteciler Derneği Yayınları, 1995, 73. 656 Kabul Tarihi: 28.6.1938, T. C. Resmi Gazete: 14 Temmuz 1938, Sayı. 3959, 10269. 657 A. Makal, Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946, a.g.e., 152.

333

yapamazlar. O yerin en büyük devlet yöneticisi, kaydolmayanların mesleklerini yerine getirmesini engeller. Basın Birliği Kanunu’nun 5. maddesinde de, Birliğin kuruluş amaçları belirtilmektedir. Bu amaçlar arasında, basın mensuplarının bireysel ve toplu çıkarlarını korumak, mesleğin güven ve düzenini sağlamak, dayanışma duygularını güçlendirmek, matbuatı ulusal amaçlar doğrultusunda uyanık ve toplu bir halde bulundurmak sayılmıştır. Yine kanunun 12. maddesinin a. fıkrasında, Birliğin merkez idare heyetinin yetkileri arasında, hükümetle basın arasında işbirliğini düzenlemek ve bu amaçla Birlik üyelerine direktifler vermek olduğu sayılmıştır.658 Yukarıda belirtilen çeşitli maddelerden de anlaşılabileceği gibi, Basın Birliği Kanunu’yla, iktidarın basın üzerinde kontrol kurması olasıdır. Zaten tek parti yönetiminin istediği de budur. Kanun üzerine Meclis’te görüşmeler yapılırken Kütahya milletvekili Naşid Uluğ şunları söylemiştir: “Bu lâyiha, bu mesleğin hem efradını korumak ve hem de gazetecileri millî maksadlar uğrunda ve rejimin emrinde daha toplu ve daha kuvvetli bir cebhe olarak çalışmak imkânını vermek bakımlarından inkılâb hayatımızın mühim bir noktas(ı)na temas etmektedir.”659 II. Dünya Savaşı sonrasında, matbuat rejiminin yumuşamaya başlamasıyla beraber, “basın mesleğini, tek parti zihniyetine uygun olarak dar bir çerçeve içine hapsettiği iddia olunan 3511 sayılı Basın birliği Kanunu da ilga edilerek basın mensuplarının serbestçe meslek cemiyetleri kurmak, herhangi bir meslek cemiyetine girmek veya çıkmak hakları tanınmıştır.”660 Basın Birliği Kanunu’nu kaldıran kanun, 13 Haziran 1946’da kabul edilen 4932 sayılı kanundur.661

658 659

Kabul Tarihi: 28.6.1938, T. C. Resmi Gazete: 14 Temmuz 1938, Sayı. 3959, 10269-10270. T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, Cilt. 26, 82. İçtima, 28.6.1938., 408. 660 H. R. Ertuğ, “Cumhuriyet Devrinde Matbuatımız”, a.g.m., 331. 661 Kabul Tarihi: 13.6.1946, T. C. Resmi Gazete: 18 Haziran 1946, Sayı. 6336, 10778.

334

Basın Birliği Kanunu’nu korporatizm açısından değerlendirecek olursak; bu kanunun getirdiği düzenin, şekli açıdan korporatif uygulamalara oldukça benzediği söylenebilir. Gazete ve dergi sahiplerinin, yani işverenlerin, gazete ve dergi çalışanlarıyla aynı meslek örgütü içerisinde örgütlenmesi, bu mesleki örgüte üyeliğin zorunlu hale getirilmiş olması ve söz konusu mesleki örgütün devlet ile sürekliliği amaçlanan bir ilişki içerisinde olmasının hedeflenmesi, Basın Birliği’nin korporatizm tartışmalarına konu edilmesini haklı çıkarmaktadır. Gerçekten de Basın Birliği, şekli olarak korporatif bir uygulamaya benzemektedir. Bu doğrultuda Makal, Basın birliğini korporatif sözcüğüyle nitelendirmese de, Birliğin bu kavrama en yakın düzenleme ve uygulamalardan biri olduğunu belirtmektedir.662

5-

Kooperatifçilik Hareketi 1930-1945 arası tek parti dönemi Türkiyesi’nde korporatizm tartışmalarıyla

ilişkilendirilen bir diğer uygulama da kooperatifçilik hareketidir. Türkiye’de korporatizm üzerine çalışmış olan, örneğin Aykut Kansu gibi kimi yazarlar kooperatifçilik hareketini, korporatizm ile ilişkilendirmektedir.663 Kooperatifçilik hareketi ile korporatizm arasında kurulan ilişkiyi tartışmak için, öncelikle kısaca kooperatifçilik hareketinin tarihsel gelişimi üzerinde durmak gerekecektir. Kelimenin aslı olan “Cooperation”, beraber çalışma, beraberce üretme, müşterek olarak yapma anlamına gelmektedir. “Co- beraber”, “opera- iş, uygulama, hizmet” demektir. Kelimenin isim hali “cooperation”, sıfat hali ise “cooperative” olarak, hem Latin dillerinde, hem de Anglo-Sakson dilinde bulunmaktadır. Yani bu

A. Makal, Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946, a.g.e., 152-153. Bakınız: A. Kansu, “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”, a.g.m., 265. ve A. Kansu, “Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu, ‘Sosyal Mesele’ ve ‘İçtimai Siyaset’”, Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce, C. 5, İstanbul, İletişim Yayınları, 2003, 127.
663

662

335

kelime 19. yüzyılda “kooperatifçilik hareketi” ortaya çıkmadan önce de vardı. Türkçe’ye 20. yüzyıldan sonra girerek, yerleşen kooperatif kelimesi, ilk olarak Latin ve Anglo-sakson diller grubunda kullanılmıştır.664 Kooperatif kelimesi kullanıldığında akla iki ayrı olgu gelmektedir. Bunlardan birincisi, insanlık tarihinde ekonomik etkinliklerin ortaklık, beraberlik zihniyetiyle yönetilmesi, yapılmasıdır. İkicisiyse, 19. yüzyılda liberalizm ve sosyalizm akımları karşısında bir sentez bulma ihtiyacından doğan, kooperatif ve benzeri kelimelerin içeriğini oluşturan ekonomik organizasyonlardır.665 Konumuz açısından bizleri asıl ilgilendiren kelimenin ikinci kullanımının ifade ettiği olgudur. Gerçekten de, işlerin ortaklık, işbirliği zihniyetiyle yapıldığı tarihin eski devirlerinden bu yana gelen kooperatif nitelikli işleri, 19. yüzyılın ilk çeyreğinden sonra ortaya çıkan, sanayileşme sürecinin kooperatizminden ayrı değerlendirmek gerekmektedir.666 Kapitalist üretim biçiminin başat hale gelmesiyle, bu yeni düzenin hâkim sınıfı olan burjuvazi ve hâkim siyasi ve ahlaki felsefesi olan liberalizm, geçmişin kooperatif zihniyetini ve ilişki biçimlerini yıkmıştır. Çünkü artık ekonomide serbest girişimin, serbest ticaretin ve serbest gündelikçiliğin bulunduğu bir toplumda kooperatifçi faaliyetlere yer yoktu. Ancak hâkim olan kapitalist sistem ve liberal ideoloji bir takım toplumsal sorunlar üretti. Loncaları yıkılan küçük esnaf, örgütsüz ve korumasız kalan köylü ve işçiler yeni sistem içerisinde ezildiler. Ezilen tüm bu kesimlerin içine düştükleri sefaletten kurtarılması amacıyla, liberal ülkelerde modern kooperatifçilik akımı doğmuştur. Bu doğrultuda belirtilmelidir ki, dünyada

G. Kessler, Kooperatifçilik, Çev. Z. F. Fındıkoğlu, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1940, 3., ve Z. F. Fındıkoğlu, Kooperasyon Sosyolojisi, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1967, 5. 665 Z. F. Fındıkoğlu, a.g.e., 6-7. 666 Z. F. Fındıkoğlu, a.g.e., 10-11.

664

336

kapitalizmin, sanayileşmenin ve ekonomik liberalizmin ilk başladığı ülke olan İngiltere, bunların üretmiş olduğu toplumsal felaketler ve sefalet karşısında emekçileri korumaya yönelen toplumsal siyasetin, küçük esnaf kuruluşları ve modern anlamda kooperatifçiliğin de doğduğu yerdir.667 Kooperatifçilik hareketi içerisinde yer alan düşünürler, liberal, sosyal Hristiyan ve sosyalist akım içerisinde yer alan kimseler olmalarına karşın, genelde bu hareketin siyasi açıdan tarafsız olmasında ısrar etmişlerdir.668 19. yüzyılda kooperatizm, siyasal alanda birey ve toplum çelişkisini, liberal ve totaliter zihniyet çatışmasını, bireyin özgürlüğünü ve toplumun iyiliğini barıştıracak biçimde çözmek amacını gütmüştür.669 Bu yönüyle kooperatizm, liberalizm ve sosyalizm arasında yeni bir sentez arayan ve bunlar arasında ve bunlardan farklı olarak bir üçüncü yol olma iddiasını taşıyan korporatizm ile örtüşmektedir. Kooperatifçilik hareketinin ortaya çıkış nedenlerine ve amaçlarına

değindikten sonra, kooperatifin ne olduğunu da belirtmek gerekmektedir. Fındıkoğlu’nun yaptığı tanıma göre; kooperatif, üretim, tüketim, kredi ve konut sağlamak gibi başlıca ekonomik ihtiyaçların sağlanması amacıyla kendi istek ve iradeleriyle bir araya gelen, bu ihtiyaçları karşılamak için kendi ekonomik gayretleriyle bir işyeri ve işletme oluşturan insanların birleşme girişimine verilen addır. 670 Tanım dikkate alındığında kooperatifin unsurları da ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda Kessler kooperatifin 5 unsuru olduğunu belirtmektedir. Buna göre, kooperatifler: 1- öncelikle ekonomik birleşmelerdir, 2- ekonomik amaçla bir araya gelen insanların birleşmeleridir, 3- insanlar arasında serbestçe oluşan birleşmelerdir,

667 668

G. Kessler, a.g.e., 26. G. Kessler, a.g.e., 27. 669 Z. F. Fındıkoğlu, a.g.e., 114. 670 Z. F. Fındıkoğlu, a.g.e., 119.

337

4- kendilerine ait ortak işletmeleri etrafında çalışan insanların birleşmeleridir, 5üyelerine üretim, tüketim, (kredi ve konut) konularında yardım etmeyi amaç edinmişlerdir.671 Kooperatifçiliğin ortaya çıkış süreci ve amaçlarından da anlaşılacağı üzere, kooperatifçilik hareketi ile korporatif düşünce arasında ciddi koşutluklar

bulunmaktadır. Bu hareket giderek kapitalistleşen ekonomilerde, “ekonomik bağımsızlığını ve kapitalizm öncesi yapıdaki sosyal konumunu kaybederek, bir üyesi olmaktan korktuğu işçi sınıfı saflarına doğru hızlı bir inişe geçen esnafın, bu gidiş karşısındaki direnişinin bir unsuru olarak başlamıştı. Köhnemiş esnaf loncalarının yerine geçeceğine (ya da kapitalistleşen ekonomilerde yok olma tehlikesiyle karşılaşan esnafa destek olacağına) inanılan kooperatifçilik ile, bu harekete sosyal yapıda (önemli) bir yer sağlayan korporatist ideoloji arasında çok sıkı bağlar vardır.”672 Bu doğrultuda Kansu’da kooperatifçilik hareketinin, 19. yüzyıldan beri kapitalizme karşı korporatist olarak nitelenebilecek bir direnişin önemli bir ayağını oluşturduğunu belirtmektedir. Batı’da büyük işletmelerin ortaya çıkması ve fabrika üretiminin başat olmasıyla birlikte kooperatifçilik hareketi, özel mülkiyet haklarına tecavüz etmeksizin modern kapitalist işletmelere karşı direnmenin bir yolu olmuştur. (Tıpkı, kapitalist üretim biçiminden çıkmaksızın, kapitalizmin toplumsal yapıda ürettiği bir takım bunalımlara karşı, kapitalizm öncesinin mesleki örgütlenme ve ilişki biçimlerini yeni şartlara uyarlayarak canlandırmaya çalışan korporatizm gibi…)
G. Kessler, a.g.e., 4-7. Kessler bu unsurları kendi yaptığı kooperatif tanımının ardından vermektedir. Oysa Fındıkoğlu’nun yaptığı kooperatif tanımı, bize göre Kessler’in yaptığı tanımdan daha geniş kapsamlı bir tanım olduğundan, metinde Fındıkoğlu’nun yaptığı tanıma yer vermeyi uygun gördük. Ancak Kessler’in saymış olduğu kooperatifin unsurları, Fındıkoğlu’nun yaptığı kooperatif tanımı için de geçerlidir. Yukarıdaki tanım ve sayılan unsurlardan anlaşılacağı üzere kooperatiflerin türleri bulunmaktadır. Kessler üretim, tüketim ve kredi kooperatifleri olduğunu belirtirken (G. Kessler, a.g.e.,14), Fındıkoğlu yaptığı tanımda konut kooperatiflerini de bunlara eklemektedir. Kimilerine göre konut kooperatifleri de, üretim kooperatifleri içerisinde sayılmalıdır. Ancak çalışmanın kapsamı açısından, bu konunun tartışılmasını gerekli görmüyoruz. 672 A. Kansu, “Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu, ‘Sosyal Mesele’ ve ‘İçtimai Siyaset’”, a.g.m., 127.
671

338

Kapitalizm öncesinin esnaf yapısını korumayı amaçlayan kooperatifçilik hareketi, bu bağlamda korporatist projede önemli bir yere sahip olmuştur.673 Batı’da 19. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan kooperatifçilik hareketinden, zaman içerisinde Osmanlı-Türk toplumu da etkilenmiştir. Osmanlı

İmparatorluğu’nda kredi kooperatifçiliğine yönelik uygulamaların kökleri 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren görülürken, üretim ve tüketim kooperatifçiliği II. Meşrutiyet döneminde uygulamaya konulmuştur. Bu dönemde uygulamaya konulan kooperatifçiliğin ardındaki neden Osmanlı toplumundaki sermaye birikiminin yetersizliğiydi. Bu yetersizlik nedeniyle 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yabancı sermayeye geniş olanaklar tanınmıştı. Bunun sonucunda Osmanlı zanaatı ve küçük üretimi, eşit olmayan rekabet koşulları nedeniyle mülksüzleşmiş ve yoksullaşmıştı. Bu durum karşısında Osmanlı aydınları da, birikim sorununa kooperatifçi bir çözüm bağlamında yaklaşarak, küçük üreticinin kooperatiflerde örgütlenerek güçlenmesini önermişlerdi. I. Dünya Savaşı’nın ağır koşulları karşısında, durumun daha da kötüleşmesini önlemek için tüketicinin örgütlenmesi yoluna gidilmiştir. Savaş şartlarında eşraf-tüccar kesiminin olağanüstü kazanç isteklerinden kaynaklanan fiyat artışlarına, tüketim kooperatifleri yoluyla çözüm aranmıştı.674 Kooperatifçilik hareketi, şüphesiz ki Cumhuriyet yönetiminin de zaman zaman gündeminde yer almıştır. Cumhuriyet yönetiminin ekonomiyi örgütleme

A. Kansu, “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”, a.g.m., 265. Z. Toprak, Türkiye’de “Millî İktisat” 1908-1918, a.g.e., 212-213. Toprak II. Meşrutiyet dönemi kooperatifçiliğinin üç temel amaca yönelik olduğunu belirtmektedir: “Ticaretin yabancı ve gayr-ı Müslim ellerden alınarak Müslüman-Türk unsuruna devri yanı sıra, savaş ortamında tüketicinin fiyat artışlarından ve spekülasyondan korunması öngörülüyor, ihracata yönelik üreticinin piyasaya örgütlü bir biçimde çıkması amaçlanıyordu.” Z. Toprak, Türkiye’de “Millî İktisat” 1908-1918, a.g.e., 230231.
674

673

339

çabaları içerisinde kooperatifçiliğe yer verdiği görülmektedir. Özellikle de ziraat kooperatifleri ön plandadır. Cumhuriyet’in siyasal seçkinlerinin gözünde, kooperatifler ekonomik alanın örgütlenmesinin ve kontrol altında tutulmasının önemli unsurlarından biridir. 1934 yılının Ocak ayında Ekonomi Bakanı Celal Bayar, kooperatiflere bu örgütlenme açısından dikkat çekmektedir: “… memleketin … teşkilâtsız kalmasını da kabul etmiyoruz. Her maddenin hususî hüviyetlerine göre teşkilâtlandırılmasını istiyoruz. Bu teşkilâtın ismi kooperatif veya başka bir isim olabilir. Takip ettiğimiz prensip, en çok emeği geçenlerin ençok müstefit olmasıdır. Kooperatif bir devlet rejimi ifade etmez. Bir gaye değil bir vasıtadır… Devletin kooperatifle alâkası bir tesanüdü ifade eden bu teşekküllere yardımdır…”675 Temmuz 1936’da Recep Peker’in bir yabancı yayın organında yayınlanan yazısında, sosyalist/kolektif düşüncelerin yer

edinemediği “Yeni Türkiye” ekonomisinde, ekonominin kontrol altında tutulması için devlet kontrolünün yanı sıra yine bu kontrole yönelik olarak kooperatiflere de yer verileceğini söylemektedir.676 Elbette ki, ekonomisinin en büyük sektörü tarım olan Türkiye’de, tarımsal alana yönelik kooperatifçilik üzerinde özellikle durulmaktadır. 1932 yılı bütçesi için yeniden düzenlenen kanun lâyihası görüşmelerinde C.H.F. Genel Sekreteri Recep Peker, yaptığı konuşmada zirai kredi kooperatiflerinin ekonomik ve toplumsal yararlarından bahsetmiştir.677 Atatürk de 1 Kasım 1936’da meclisin beşinci dönem ikinci toplanma yılını açarken yaptığı konuşmada, tarım sektöründe kalkınma
B. Kuruç, İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev, Demeç ve Yazılar), a.g.e., 27. Peker şunları yazmıştır: “… Kollektif fikirler Yeni Türkiye ekonomisinde hiçbir vakit yer bulmamıştır. Serbest endüstri ve ticaretle müstehlikler arasında muvazeneyi temin için devlet uhdesindeki fiyat kontrolünden başka kooperatif teşekküllerine ayrıca yer verilmiştir. Kooperatifleri ve bilhassa şimdi kredi kooperatiflerini devlet tesirli vasıtalarla teşvik ediyor…” B. Kuruç, İktisat Politikasının Resmi Belgeleri (Söylev, Demeç ve Yazılar), a.g.e., 43. 677 B. Kuruç, Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I, a.g.e., 260.
676 675

B. Özellikle de. Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yayınları. Zirai Satış Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu görüşülürken. öğretmek içinde kooperatiflerden yararlanmanın olanaklı olduğunu dile getirmiştir. Türkiye’de de kooperatifçilik akımının gündeme gelmesi. Celal Bayar bu konuya değinmiştir. kredi ve satış için olduğu kadar. Y. kooperatifçilik siyasal seçkinlerin önemsedikleri bir araçtır. Bayar. bu alanda kooperatifçiliğin sevildiğini.340 konusundan bahsederken. 1935 yılının son aylarında. dış ticareti örgütlemek isteğinde olduklarını. Türkiye’de. gerekse ülkenin en büyük sektörü olan tarım sektöründen gelir elde etmek amacında. .678 Öyleyse gerek ekonominin örgütlenme çabalarında.. 1989.. 203. mesleki temsil düşüncesinin ısrarlı savunucularından biri olan Muhittin Birgen’in.g. 407. aynı zamanda yurtdışında da ürünlere pazar bulacaklardır. üretim araçlarını kullandırıp. “küçük tarım işletmelerinin devlet denetimi altında zorunlu olarak katıl(ınması) gereken birlikler haline getirildiklerinde 678 679 tarımsal üretimde hemen hemen her türlü kontrolün Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I.y. örgütlenmek için de kooperatifleri araç olarak kullanacaklarını dile getirmektedir. a. köylü ve işçi gibi kesimlerin direniş aracı olarak ortaya çıkan kooperatifçilik.679 Batı’da kapitalizmin ve fabrika tarzı üretimin başat olması karşısında eski konumlarını kaybederek mülksüzleşen esnaf. Kuruç. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. korporatif düşünceyle koşutluk içerisindeydi ve korporatif düşünce ve uygulamalar içerisinde kabul görmekteydi. korporatizm ile ilişkilendirilmiştir.e. Bu doğrultuda kooperatifler büyük işler yerine getireceklerdir. Bu kooperatifler yurtiçi piyasalarda tarım üreticisinin yararına düzenleyicilik yapacakları gibi. aynı zamanda ateşli bir kooperatifçi olarak 1930’lu yıllarda kooperatiflerin kurulması ve yönetiminde çalışması bu yöndeki düşünceyi güçlendiren unsurlardan biri olsa gerektir.

Ancak Cumhuriyet’in kuruluşundan ve sermayeye sahip yabancı ve azınlıkların büyük oranda ülkeden çıkmasından sonra.m. 265. kooperatifçilik ile korporatizm arasındaki ilişkinin kurulmasını sağlayan bir diğer unsur sayılmalıdır.341 gerçekleştirilmesine olanak sağlamaları bakımından devletin önemle üzerinde durduğu bir konu” olması da. yani tek parti döneminde kooperatifçilik hareketinin korporatif bir projenin parçası olmaması. söz konusu dönemde korporatizm ve kooperatifçilik hareketi arasında bir ilişki kurulmasını zorlaştırmaktadır. ve 20. tek parti döneminde kooperatifçiliğe 680 A. “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”. Bu bağlamda. gerek köylülüğün. bu dönemin kooperatifçilik hareketini modern anlamdaki kooperatifçilikle ilişkilendirmek zorlaşmaktadır. gerekse de işçilerin durumlarına önceki bölümde değinilmişti. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu dönemi için kurulabilir.g. gerek esnafın. Batı’daki gibi sosyal konumlarını kaybeden esnaf. Batı’da kooperatifçilik hareketini doğuran sosyo-ekonomik yapı. Kooperatifçiliğin korporatizm ile ilişkisi. Büyük sermayeye sahip yabancı ve azınlıklar karşısında yok olma tehlikesiyle karşılaşan Osmanlı-Türk esnaf ve küçük üreticisinin kooperatif girişimleri bir ölçüde korporatizm ile ilişkilendirilebilir.. . köylü ve işçi sınıfı bulunmadığından. tek parti dönemi Türkiyesi’nde bulunmamaktadır. Kansu.680 Ancak Türkiye’de tek parti döneminde kooperatifçilik hareketi ile korporatizm arasında ilişki kuran görüşlere eleştirel yaklaşmak gerekmektedir. burjuva olarak nitelenebilecek yabancı ve azınlıkların ekonomide hâkim olduğu 19. belki tek parti dönemi Türkiyesi’nden çok. a. Tüm bunlara ek olarak. Ayrıca dönemin iktidarının korporatif bir siyaseti benimsememiş olması (ki bu konunun ayrıntılarına “Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve Siyasal Alanda Korporatizm” başlığı altında değinilecektir).

342 yönelik kanuni düzenlemelerin yüzeysel.g. çalışma ilişkileri alanında korporatizm için çok önemli bir unsur olan sendikal örgütlenmenin. Fındıkoğlu. yaygınlıktan ya da işlevsel açıdan yeterli olmaktan uzak olduğu görülmektedir. edimsel olarak kurulamadığı tek parti dönemi Türkiyesi’nde varlık kazanmış olması. yüzeysel ve takipsiz bulunmaktadır. Var olan kooperatiflerin çoğu ise. 1929 ve çalışmanın tarihsel kapsamına giren 1935’te çıkarılan kanunlar yetersiz. genel olarak korporatizmin gerektirdiği düzenden. Tüm bu uygulama ve düzenlemelerin. Kooperatiflerin devlete dayanarak ayakta kalabilmeleri. korporatizmin gerektirdiği ve korporatizm ile ilişkilendirilebilecek bir kooperatifçilik hareketinden bahsetmeyi engellemektedir. bunların korporatist uygulamalara benzeyen yönlerinin olduğu. ancak devlete dayanarak ayakta kalabilmektedir. Ö. Gerçekten de bahsedilen tüm bu düzenleme ve uygulamaların.. tek parti yönetiminin ekonomik alandaki ihtiyaçlarını karşılama ve toplumu kendi Örneğin özellikle üzerinde durulan zirai kooperatiflerle ilgili olarak 1924.. Türkiye’de ekonomik alanda korporatizmi uygulamaya yönelik bir eğilimin bulunmadığının göstergesi sayılabilir. Ayrıca tek parti döneminde ekonomik alanda korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden söz konusu düzenleme ve uygulamaların. Z. yetersiz ve takipsiz olması681. kurulan kooperatiflerin ise kendisinden beklenildiği gibi çalışamaması682. a. bu kooperatiflerin. a. ancak hiçbirinin resmi düzeyde kabul görmüş bir korporatist siyasanın ve ulusal çapta yürürlükte olan sistematik bir korporatist örgütlenme ve ilişki biçiminin parçası olmadığı söylenebilir.e. ekonomik alanda korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden ve bu bölüm içerisinde çözümlenmeye çalışılan uygulama ve düzenlemelere bakıldığında. C. F. devletin ekonomik alandaki kontrolünü sağlayan kuruluşlar olmasına neden olmaktadır.e. Sarc. 681 . Bu durum söz konusu düzenleme ve uygulamaların korporatist uygulamalar olduğu iddiasını zayıflatmaktadır. Türkiye’de tek parti döneminde. 279.g. 682 Türkiye ekonomisini çözümleyen Sarc. dayanışma duygusunu ifade eden kooperatiflerin genelde kısır kaladığını ve çöktüklerini belirtmektedir. 504. sistematiklikten.

Âlî İktisat Meclisi. ulusal düzeyde yaygınlık kazanamamıştır. sermayenin yerli özel kesim elinde birikmesi. otoriter yönleri bulunan uygulamalar olduğu söylenebilir. hükümetin çeşitli ekonomik konularda danıştığı bir kurum olmuştur. Uygulamada ise bu odalar korporatizmin gerektirdiği düzen ve sistematiklikten uzak kaldıkları gibi. korporatist bir projenin parçası olmamıştır. yani bu kesimin yaratılması ve örgütlenmesi amacı güdülmüştür. Gerçekten de. Tek parti yönetimi açısından kooperatifler. ekonomik alanın örgütlenmesi ve denetim altında tutulmasının ve . Türkiye’de tek parti döneminde ekonomik alanda korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden düzenleme ve uygulamalarda yer almamıştır. korporatist temsil açısından yetersiz kaldığı ve çıkarları uzlaştırma gibi bir görevi bulunmadığı görülmektedir. Ama basın alanında sağlanan bu korporatif nitelikli örgütlenme. korporatist olarak nitelendirilen uygulamalara en çok benzeyeni olmuştur. İzmir İşçi ve Esnaf Kurumları Birliği ise belli bir meslek dalındaki işçi ve esnafları zorunlu biçimde örgütlemeye yönelik bir uygulama olduğundan ciddi korporatist izler taşımaktır. Batı’daki korporatist uygulamalardan farklı olarak varlığı ve istikrarı tehlikeye düşen bir kapitalist üretim biçiminin sürekliliğinin sağlanması gibi bir amaç. Basın Birliği de korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden düzenleme ve uygulamalar arasında. bunlar üzerlerindeki devletin vesayeti bile korporatizmin gerektirdiğinden çok daha sınırlı kalmıştır. Ticaret ve Sanayi Odaları ile ilgili düzenleme ve uygulamalarda. diğer meslek kollarında da gerçekleştirilerek Türkiye’de korporatist bir sistem ortaya çıkarılmamıştır. Türkiye’de tek parti dönemindeki kooperatifçilik hareketi ise.343 istediği biçimde örgütleme amacına yönelik. ancak Meclis’in bileşimine bakıldığında. Fakat sadece İzmir’e yönelik bir uygulama olarak kalmış.

ve halk demokrasilerinde görüldüğü üzere. Çünkü totaliter . TÜRKİYE’DE TEK PARTİ DÖNEMİ VE SİYASAL ALANDA KORPORATİZM a) Tek Parti Yönetiminin Yerleşmesi Türkiye’de tek parti yönetimi ve onun siyasal alandaki çeşitli otoriter düzenlemeleri.344 ülkenin en büyük sektörü olan tarımdan gelir sağlanmasının önemli araçlarından biridir. Bu ilişkilendirmenin doğru bir yaklaşım olup olmadığının ve her iki olgu arasında bir ilişki varsa. tek partinin genellikle 20. S. Ancak bunların korporatist olduklarını ileri sürmek yanıltıcı olacaktır. edimsel olarak doğrulanamamaktadır. Türkiye’de tek parti döneminde ekonomik alandaki korporatizm tartışmalarına kaynaklık eden düzenleme ve uygulamalarda korporatif bir yön bulmak ve geniş anlamda korporatif olduklarını söylemek olasıdır. Tek partiyle totaliter partiyi özdeşleştirme eğilimi. Ünlü siyaset bilimci Duverger. Almanya. tek partiye dayanan diktatörlük yeni bir siyasal sistemdir. demokrasi çerçevesi içerisinde doğan genel bir yöntemin. Duverger bu tek parti sistemini. korporatif örgütlenme ve ilişki biçimlerinin toplumsal yaşamın ayrılmaz bir parçası olduğu göz önünde bulundurulursa. İtalya. Ancak tek partiyle totaliter partinin özdeşleştirilmesi doğru değildir.C.B. Türkiye’de tek parti yönetiminin çözümlenmesi yerinde olacaktır. Sonuç olarak. 3. yüzyılın büyük siyasal yeniliği olarak kabul edildiğini belirtmektedir. diktatörlüğe uydurulması olarak tanımlamaktadır. Diktatörlüklerin tarihsel kökleri çok eskilere kadar uzanmasına rağmen. bu ilişkinin niteliğinin ortaya konulabilmesi için. kimi yazarlar tarafından korporatizm ile ilişkilendirilmektedir.S.

Özbudun. bu girişimlerin II. henüz tek parti 683 684 M. edimsel olarak 1923’ten itibaren tek parti yönetiminin yürürlükte olduğunu ileri süren bir görüştür bu.’sini göstermektedir.B. 17-18. Bu doğrultuda Türkiye’de tek parti yönetiminin başlangıcını 1923 yılından başlatmanın daha geçerli bir yaklaşım olduğu belirtilmelidir. M. tek parti yönetiminin başlangıcı konusunda verilen farklı tarihlere değinmek gerekmektedir. Ç. devletçi ekonomi politikasının benimsediği 1930 yılından başlatmaktadır. a. 1993. çoğulcu (plüralist) rejimlerde de totaliter partiler bulunmaktadır.C.. Cumhuriyet’in kurulduğu 1923 yılından başlatmaktadır. Birden fazla tek parti sistemi bulunmaktadır. Örneğin M. . Diğer görüş ise... 1923-1930 arası dönem. tek parti yönetimini. Duverger. Ancak çoğulculuk karşısında yer alan tek parti sisteminin tek tip olduğunu düşünmek de yanıltıcı olacaktır. a.e. elbette ki çoğulculuktan farklıdır ve ayrıca çözümlenmesi gerekmektedir. ile İtalya ve Almanya örnekleri) tek partiler üzerinde duran Duverger. bazı tek partilerin gerek felsefeleri. Duverger. Çev. Bilgi Yayınevi. 359. a. Siyasi Partiler. 1924 ve 1930’daki iki çok partili siyasal yaşama geçiş çabasına karşın.e.g. Burada.P. Bir “parti sistemi” olarak nitelendirilebilecek olan tek parti. Tek parti yönetiminin başlangıcı konusunda geçerli bir yaklaşım ortaya koymak için. gerek yapıları bakımından gerçek anlamda totaliter olmadığını vurgulamakta ve buna örnek olarak da.683 Tek parti sistemi üzerine çözümlemelerinde daha çok komünist ve faşist (S. Türkiye’de 1923’ten 1946’ya kadar olan dönemin C. bu çalışmanın kapsamı gereği Türkiye’de tek parti yönetimi üzerine odaklanmak gerekmektedir.S. yani edimsel olarak tek parti yönetiminin geçerli olduğu dönemin başlangıcına bakmak gerekmektedir.345 olmayan tek partiler olduğu gibi. Kimileri tek parti yönetiminin başlamasını.g. Dünya Savaşı sonrasına kadar rafa kaldırıldığı. Ankara. 359. E.e. Yetkin. 335-336.H. var olana.g. iki çok partili yaşama geçiş çabasının ardından. 1- Tek Parti Yönetiminin Yerleşmesinde İç ve Dış Etkenlerin Rolü Türkiye’de tek parti yönetiminin başlangıcı konusunda farklı tarihler ve görüşler ileri sürülmektedir. Duverger. Örneğin.684 Başlı başına ayrı bir çalışmanın konusu olabilecek tek parti sistemleri konusunun ayrıntısına girmeden.

1930 öncesinde ne “devletçilik”in. Yetkin’e göre Türkiye’nin tek parti yönetimine geçişini kolaylaştıracak. Yetkin’in 1930 sonrasında ortaya çıktığını belirttiği bu gelişmeleri. tek parti yönetiminin başlangıcını 1930’a bağlayan Yetkin. gerekse dış etkenlerin önemi yadsınamaz.e. ne siyasal bir sistem olarak “tek parti”nin. siyasal alanda tek parti sistemiyle yansıma bulduğu söylenebilir. edimsel olarak var olan tek parti yönetiminin yerleşmesini sağlayan unsurlar olarak ele almak gerekmektedir.g. a. Bu nedenle Türkiye’de tek parti dönemi ve yönetimi. 685 Ç. cumhuriyetin kurulduğu 1923 yılından itibaren başlatılmalıdır. 17-18. Bu doğrultuda. Ekonomi politikasındaki ciddi değişiklikler. bize göreyse tek parti yönetiminin yerleşmesine yardımcı olacak köklü ekonomik ve siyasal değişiklikler oluşmuştur. Bu edimsel duruma karşın. Siyasal gelişmeler.685 Anlaşılacağı üzere.346 düşüncesinin ağırlık kazanmamasına ve iki çok partili siyasal hayata geçiş denemesine karşın. Bizim benimsediğimiz görüşten farklı olarak. Türkiye’de tek parti yönetiminin belirgin biçimde tercih edildiği ve yerleşmeye başladığı dönemin 1930’lu yılların başları olduğu belirtilmelidir. edimsel olarak tek parti iktidarının geçerli olduğu bir dönem olmuştur. Öyleyse 1930’lu yılların başlarında benimsenen devletçi ekonomi politikasının. Mustafa Kemal 1931 yılı başlarında İzmir’de. . ekonomik gelişmelerden bağımsız olarak değerlendirilemez. Bu dönemde uluslararası alanda. tek parti yönetiminin başlangıcını sağlayan unsurlar olarak değil. Yetkin. devletçi ekonomi politikasının yeni bir siyasal modelle birlikte geleceğini belirtmektedir. Türkiye’de tek parti yönetiminin yerleşmesinde gerek iç etkenlerin.. ne de “milli şef” kurumunun izlerine rastlanılamayacağını dile getirmektedir. siyasal sisteme bir biçimde yansımaktadır.

Üst yapı alanında girişilen bu devrimlerin yanı sıra yönetimin benimsemiş olduğu ekonomi politikası.F.F. 128. Cumhuriyet yönetimi. iktidara karşı olma bağlamında bir araya gelebiliyordu.e.C. C. a. 78-79.’yi tehdit etmesi.’nin hızla büyümesinin C. devletçi ekonomi politikasının gerektirdiği ekonomik alan üzerinde devlet müdahalesi ve kontrolünü gerçekleştirmede çeşitli avantajlar sağladığı belirtilmelidir.C. Kuruç.g. Böylece bu yıllarda siyasette tek parti sistemi yerleşiklik kazamaya başlamıştır. Doğu isyanları nedeniyle çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu’yla. Şaylan.H.F. deneyi.347 “Bırakınız yapsınlar”cılığı benimseyen bir ekonominin. Tekeli . kazanan gruplar kadar kaybeden grupları da ortaya çıkarmaktaydı. 686 687 B.F. ekonomi politikası nedeniyle kaybeden gruplar. bürokrasi güç kazanıyordu.. a. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Cumhuriyet yönetiminin 1920’li yıllarda giriştiği üst yapı devrimleri. . İ.G. 1930’ların başlarında biraz daha inanılmıştır.F. yeni rejime karşı olan güçlerin örgütlenmesine izin verilmiyor. Dünya Büyük Ekonomik Bunalımı’nın yaşandığı bir dönemde girişilen S. İşte üst yapı devrimleri nedeniyle kaybeden gruplarla. Türkiye’de tek parti yönetiminin yerleşmesindeki diğer önemli iç etkenler ise siyasal niteliklidir. halkın isteklerini aktarma ve özgür eleştiri yolları kısıtlanıyor. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. tüm bu toplumsal tepki birikimlerinin sonuçlarıyla.686 Siyasal alanda tek parti sisteminin.g.m.H.C.687 Aslında güdümlü bir çok partili hayata geçiş denemesi olan S. toplumun çeşitli kesimlerinde rahatsızlık yaratmıştı. (Serbest Cumhuriyet Fırkası) deneyiminde karşılaşmıştır. yani milli burjuva yaratma girişimleri.. birbirinden farklı çıkarlara sahip sınıfları ve çevreleri Cumhuriyet rejimine bağlı ortak bir çizgide tutamayacağına. S. bu partinin yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı geniş kitlelerce çok kısa sürede benimsenmesine yol açtığından. pazar ekonomisine açılmanın sürdürülmesi. güdümlü bir muhalefet olma niteliğini kaybetmişti.

.C. Türkiye’de 1930 yılından itibaren tek parti yönetiminin yerleşmesinde.C.g. Gerçekten de.’yi çeşitli suçlamalarla yıpratmaya yönelmişlerdir.B.C. devlet-toplum ilişkileri modeli bağlamında. deneyiminin olumsuz sonuçlanması. Yunanistan.F.F.F. Bu ülkelerde giderek Z. 79. A. Litvanya. Romanya.C. Bulgaristan.689 Sonuçta. iki dünya savaşı arası dönemde. 689 İ. 22-23. S. kendisini feshetmiştir. Örneğin.S. S.688 Tüm bu gelişmeler Cumhuriyet ideolojisinin yeniden gözden geçirilmesini gerektirmiştir. devrimlerin yapıldığı bir ülkede çok partili ya da iki partili bir sistemin uygulanmasının. Yugoslavya. halkın nabzını yoklamak amacıyla 90 günlük bir yurt gezisine çıkan Atatürk. Yönetici konumundakiler. a. Böylece S.e. Almanya. 1931 yılında kabul edilen C.. S. diktatörlük yönetimlerine yöneldiği görülmektedir.g.C. Avusturya. a.g. Hükümet çevreleri ve güdümlü basın S.H. Avrupa’da iktidara gelen totaliter rejimlerin çekiciliğini artırmıştır. Toprak. İtalya. Letonya ve Estonya demokrasiden giderek uzaklaşan ülkeler olmuşlardır.’nin kapatılmasının ardından. Makal.m. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”. a.F.G. programı ile Cumhuriyet’in yeni ideolojik çerçevesi çizilmiş ve ünlü “altı ok”ta ifadesini bulan ilkeler kabul edilmiştir. Portekiz. Şaylan. Tekeli . 169. İspanya. yeniden bir çok partili yaşama geçiş deneyimi yaşamak için aradan 15 yılın geçmesi gerekmiştir. çoğu ülkenin otoriter rejimlere.. ekonomik ve siyasal gelişmelerden oluşan iç etkenlerin yanı sıra dış etkenlerin de destekleyici olduğu görülmektedir.348 yöneticilerini ve Atatük’ü kaygılandırmıştır. Yani iç etkenler.F.F. “Türkiye’de Halkçılık İdeolojisinin Evrimi”. Avrupa’da demokratik yönetimlerin azaldığı.C. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Sonrasında Atatürk’ün onayından ve desteğinden yoksun kalan S. Macaristan. Recep Peker’e yeni bir parti programı hazırlatmıştır. yani Türkiye’nin o dönemin koşulları içerisinde çok partili bir siyasal yaşama geçiş çabasının sekteye uğraması. cumhuriyet rejimini tek partili sistemi tercih etmeye yönelttiği söylenebilir. Polonya. dış etkenlerin de önemini ve etkisini artırmıştır. 688 .. deneyinin olumsuz sonuçlanmasının. devrimlerden vazgeçmek anlamına gelebileceğini düşünmüşlerdir. Arnavutluk.m.

Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. bir takım düzenlemeler ve uygulamalar üzerinde de üslup ve biçim bakımından etkisi olduğunu belirtmektedir.691 Akşin de. 100-101... 177-178. amaçlarını gerçekleştirmek için kendisi açısından işlevsel olabilecek en uygun siyasal sistemi benimsemiş olduğunu ileri sürmüştür. Uluslararası alanda totaliter ve otoriter rejimlerin ağırlık kazanmaya başlaması. Bu durum.e.e. yani tek parti sistemini benimsemiş olması. Tam tersine otoriter/totaliter rejimler. Cumhuriyet yönetiminin otoriter bir rejimi. totaliter rejimlerin.g. A. serpintilerinin olabileceği tahmin edilmelidir. İskandinav ülkeleri. Aynı dönemde Avrupa’da az çok demokratik sayılabilen ülkeler ise. İsviçre. demokrasilere oranla daha yaygındır. Akşin. Akşin.. a. Totalitarizm uluslararası bir hareket olarak ele alınacak olursa. İngiltere. şüphesiz ki Türkiye’de tek parti yönetiminin yerleşmesine daha rahat bir zemin hazırlamış. tek parti dönemi Türkiyesi’ndeki bir takım düzenlemeler ve uygulamalar üzerinde doğrudan. Bakınız: S. iki dünya savaşı arası dönemin Avrupa’sında diktatörlükler. tek parti yönetiminin kararlılık kazanmasında önemli bir dış etkendir. bu hareketin en demokratik ülkelerde bile bazı yansımalarının.g. 692 Akşin bu konuyla ilgili olarak İngiltere’den örnek vermektedir. Anlaşılan odur ki. . dönemin uluslararası konjonktüründe onu ayrıksı bir duruma düşürmemektedir. Makal.690 İşte böyle bir uluslararası konjonktürde Cumhuriyet yönetimi. totaliter rejimlerin etkisi sadece Türkiye üzerinde yansıma bulmuş değildir. ülkede yapılan bir takım hukuksal düzenlemeler üzerinde etkili olmuştur. Fransa.349 diktatörleşen yönetimler başa gelmiştir. Benelüks Devletleri. Finlandiya ve Çekoslovakya’dır. a. 116-117. Ancak Akşin’e göre. o dönemde yükselişe geçmiştir.e. a.692 690 691 S.g. Türkiye’nin ekonomik ve siyasal alanlarda döneminin totaliter ve otoriter rejimlerinden etkilenmesi.

F. bünyesinde değişiklik yapılarak işe başlanmıştır.F.e.” K. C.g. 694 693 .m. grev yasaklanıyordu.’nin kuvvetli adamı Recep Peker getirilmiştir. Bu kanuni düzenlemeler üzerinde İtalyan yasalarının belirgin etkileri bulunmaktadır. bu örgüt C. 1936 yılında İş Kanunu kabul edilmiştir.g. Bu hükümlerin ve bu yöndeki uygulamaların bireysel hak ve özgürlükler üzerinde kısıtlayıcı etki yaptığı açıktır. 1938 yılında Basın Birliği Kanunu’nun kabul edildiğine önceki bölümde değinilmişti.’ye katılmıştır.. gösteri özgürlüklerine ilişkin olarak yapılan düzenleme ve uygulamalar da sınırlayıcı nitelikteydi. a..F. 1933 ve 1936 yıllarında Ceza Kanunu’nda değişiklikler yapılmış. Var olan Mason örgütlerinin kaldırılması emrediliyordu. Atatürk’ün isteğiyle Türk Ocakları kapatılarak. hem de siyasal alandaki kontrol giderek yoğunlaşma eğilimi göstermiştir. S.. 1936’da kabul edilen İş Kanunu’nda işçilere örgütlenme hakkı tanınmıyor. Örneğin.’ye alınmıştır. otoriter bir yönetimi pekiştirmek yönünde çeşitli hukuksal düzenlemeler yapılmıştır. Türkiye’deki toplumsal çalışmaların tek örgütle ve tek partiye bağlı olarak yönetilmesi için Halkevleri kurulmuştur.e. Karpat.. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”. Hükümet memurları vazife sırasında yaptıkları işlerden dolayı en yüksek amirlerinin tasvibi olmaksızın mahkeme huzurunda hesap vermeye çağrılamazlardı.e. 178. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Makal.g.. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946.’nin kapatılması sonrasında tek parti sistemine geçiş düşüncesi belirginlik kazanınca. Bu nedenle siyasal partilerin kurulmasına olanak yoktu. hem ekonomik. A. Türk Demokrasi Tarihi.H. a.g. H.F. 79.H. Makal. Saffet Arıkan genel sekreterlikten alınarak. parti. “Tehlikeli sayılan herhangibir bir kimseyi müzekkeresiz tevkif edip müddetsiz alıkoymak konusunda polise tam yetki verilmişti. 1931 yılında kabul edilen Matbuat Kanunu’nun yanı sıra.g.e. Toprak. toplantı. milletvekilleri. 23. 1938 Cemiyetler Kanunu ortak çıkarlara dayanan cemiyetlerin kurulmasını kesinlikle yasaklamaktaydı. a. Artık her iki Z. C.C.H. a. 1938 yılında Cemiyetler Kanunu kabul edilmiştir.694 Basın organlarını kontrol etmek için ise. Dernek.C. 79-80.693 Batı’daki totaliter rejimlerden etkilenilerek.H.F. Karpat. 171. H. yerine C.350 S.F. K. 695 A. a. Bu dönemde bireysel hak ve özgürlüklerle beraber kolektif hak ve özgürlükler de kısıtlamaya maruz kalmıştır.695 Tek parti yönetiminin yerleşmeye başlamasıyla.

denetçiler. F. Pekerin Söylevi” . ve “Partinin Yeni Programı İçin Kurultayda R.e. a.H. 28.H. Almanya’daki Nazi partisi örneğine benzer biçimde parti ile devleti ‘birleştiren’(bütünleşme kavramını kullanmak daha uygun olacaktır) bir kararı kabul etmiştir.”698 Parti ile devletin bütünleşmesi kararının alınmasının ardından. Ülkü.H.H. başka bir 696 697 B. 5. Genel Sekreteri R. C.P.F.’nin 1931 Kongresi’nde ve programında açıkça yer almayan siyasal kontrol konusunun. Recep Peker bu konuyla ilgili olarak şunları söylemiştir: “Arkadaşlarım.’nin bütünleyici yönü tekrar tekrar vurgulanmış. Parti. C. devlet varlığı ile biribirlerine daha sıkı bir surette yaklaşmasıdır. devrimcilik.’nin dördüncü kurultayında yeni parti programının konuşulmasına başlanırken. a. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar Türkiye’nin yönetimini belirler hale gelmiştir. parti genel sekreteri. ..697 1935 yılında yapılan C. Kuruç. 1935). devletçilik ve lâiklik yeni program onaylandıktan sonra yeni Türkiye devletinin de vasıfları halini alıyor. Pekerin Söylevleri.e.e.. yeni programın göze çarpan ve kendini duyuran başlıca farikası yeni Türkiyede zaten baştanberi devletle bir ve beraber çalışan Cumhuriyet Halk Partisi varlığının. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi.’nin tek parti olarak tüm ulusu kapsadığı. Özellikle siyasal alana odaklanılacak olursa. parti il başkanları.e. a.’nin ilkeleri Anayasaya konularak parti-devlet bütünleşmesi edimsel olarak gerçekleştirilmiştir. illerin valileri.g. 9.P.699 Böylece 1930’larda yerleşen tek parti sistemi. 698 C. bölgelerinde parti denetçileri yapılarak ve arkasından da C. Esasta partinin ana vasıfları olan cumhuriyetçilik.g. hükümet ve devletle bütünleşmiş.. Ahmad. a. halkçılık. S. 1935 yılında çok daha belirginleştiği belirtilmelidir. İsmet İnönü’nün 1 Haziran 1936 tarihli genelgesiyle.H. Bu dönemde C.H.P. ulusçuluk.P. İttihatçılıktan Kemalizme. 171.. içişleri bakanı. 699 Ç.g.g. 248.P.696 1935 yılında C. II. Yetkin. C. 84. 131.H.351 alandaki kontrol birlikte gerçekleştirilecektir. (Haziran.P.

ve F. Ahmad. 1992. ertesi gün T..P.M.m. a. Dolayısıyla 1920’lerden beridir hâkim olan bu görüş doğrultusunda.’nin tüm ulusu temsil ettiği yönündeki görüş sadece tek parti yönetiminin yerleştiği 1930’lara özgü bir görüş değildir. İttihatçılıktan Kemalizme.B. 701 F. “Partinin bânisi ve ebedî başkanı Türkiye Cumhuriyetinin müessisi olan Kemâl Atatürk’tür. ve 3. Tüm ülkede hâkim olacak ve toplumun tüm kesimlerini temsil edecek olan tek parti düşüncesinin.. İsmet İnönü’yü Cumhurbaşkanı seçmiştir.g. (Ek.H. bu tür girişimler ulusal birlik adına engellenmiştir.P. maddeleri şu şekildedir: 2.m.g. 177. C.H. 1994.. Atatürk de Parti’nin kurucusu ve “Ebedi Şef” ilan edilmiştir. madde.P. Toprak. Atatürk 10 Kasım 1938 tarihinde ölmüş.M.352 partiye ya da toplumsal kuruluşa ihtiyaç olmadığı ileri sürülerek. madde. Böylece 1945 yılına kadar.. Cumhuriyet’in kurulmasından itibaren Türkiye’de çıkarları birbirine zıt ya da uyuşmayan toplumsal sınıfların bulunmadığı yönünde genel kabul gören görüş. a. “Partinin değişmez Genel Başkanı İsmet İnönü’dür. 1938’e gelindiğinde rejim daha da otokratik bir biçim almaya ve faşizmin sloganlarını benimsemeye başlamıştır. Ahmad. “Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu”.m.g. 285.700 Bu dönemde tek parti yönetiminin otoriter niteliğini pekiştiren ve onu Batı’daki diktatörlük rejimlerine biçimsel anlamda daha benzer hale getiren gelişmeler de olmuştur. Cumhurbaşkanı İnönü’nün yaşadığı sürece başkan seçilebilmesi için C. tek şef” sloganı açıkça dile getirilmiştir.” 3.e.701 Düşünsel alanda da tek parti döneminin kimi siyasal seçkinleri ve aydınları. a. Yetkin. III ) 700 .’nin bürünmüş olduğu otoriter yapı içerisinde “tek parti. Sonrasında 26 Aralık 1938’de yapılan olağanüstü parti kurultayında. “Türkiye’nin Cumhuriyet Dönemi Siyasal Gelişmeleri”. tek parti yönetiminin Türkiye için gerekli olduğunu açıkça dile getirmişlerdir. tek millet. Aslında C. F. a. Bu kurultayda İnönü “Milli Şef” ünvanını almıştır. tüzüğü değiştirilmiş. Ahmad.H. Türkiye’de çıkarları birbirleriyle çelişen toplumsal sınıfların bulunmadığı.e.g. Ahmad’ın da belirttiği gibi halkın ve ulusun çıkarlarına karşı yalnızca özel çıkarları temsil eden partilere yer olmadığı düşünülmekteydi. tüzüğünde yapılan ve 26 Aralık 1938’de Olağanüstü Kurultay’da onaylanan değişikliklerin 2.” Ç. a. C. çeşitli toplumsal kesimleri temsil etme iddiasında bulunabilecek farklı siyasi partilerin olmasını gereksiz kılmaktaydı. 23.H. “Türkiye’nin Cumhuriyet Dönemi Siyasal Gelişmeleri”.. var olan kesimlerin ise ortak çıkarlara sahip olduğu yönündeki Z.g.P.

H. 703 B. Türkiye’de hem düşünsel olarak.. Malûmu âlinizdir ki. 702 .e. tek parti yönetiminin istenilir olduğuna dair ip uçlarını bulmak olasıdır.H.’nin “herhangi bir siyasal parti değil. Toplumda farklı ve birbiriyle çelişen çıkarlar bulunmadığına göre. Bu yöndeki görüşlerin 1930 yılından itibaren tek parti yönetiminin yerleşmesinden önce de dile getirildiği belirtilmelidir. Mustafa Kemal 10 Ekim 1925’te Akhisar’da yaptığı bir konuşmada da. bütün millete yönelik bir parti olduğunu. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II. ayrı ayrı ve birbiriyle yarışan partilere de gerek yoktur. Türkiye’de tek parti döneminin başlangıcı sayılmalıdır. sıradan politikacılığın milleti parçalayacağını dile getirmiştir. 131-132. Bilâkis her sınıf halkın Örneğin Mustafa Kemal. M. 1931 yılında çeşitli ülkelerin parti programları Türkçe’ye çevrilerek basılmış.F. Bu konuşmalarda. Yahut yalnız çiftçilerden ibaret bir fırka olabilir. toplumdaki tüm sınıfların siyasal ve ekonomik gereksinmelerini bağdaştırmayı beceren tek kuruluş olduğunu” söylemesi.353 toplumsal tasarımdan kaynaklandığı söylenebilir. 28 Ocak 1931’de C.. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I. 112. 322-323. Batı’nın liberal sistemlerindeki partilerden farklı olarak tüm toplum kesimlerini kucaklayan tek bir parti gereklidir.702 Ancak tek parti sistemi düşüncesinin resmiyet kazanması 1930 yılı sonrasında ortaya çıkmaya başlamıştır.(Dipnot). a. C. Cumhurbaşkanı Atatürk’ün.e. İzmir tüccarları yalnız kendi menfaatlerini tatmin edebilecek bir fırka yapabilirler. Batı’daki örneklerinden farklı bir partinin tercih edildiği.e. a. Kuruç. aslında çoğulcu ve yarışmacı olmayan bir parti sistemi istendiği anlaşılmaktadır. İzmir il kongresindeki konuşmasında C.’nin diğer ülkelerde olduğu gibi sıradan “sokak politikası” yapan bir parti olmadığını. siyasi fırkalar. a. Halbuki bizim fırkamız böyle mahdut bir nazar takibeden bir teşekkül değildir.g. Böyle bir Emek Misak-ı Millisi niteliğinde olan bir program etrafında toplanmak içinse sıradan olmayan bir parti gerekmektedir.g. Öyleyse Türkiye için. a. Türkiye’deki tek parti yönetiminin başka ülkelerde bir benzeri bulunmadığı vurgulanırken.H.g. hem de edimsel olarak henüz tek parti yönetiminin tam olarak yerleşmediği bir dönemde. 224.e. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II. Tunçay.g. mahdut maksatlarla teşekkül ederler. 17 Ocak 1923’te İzmir İktisat Kongresi’nin açılış konuşmasında toplumdaki tüm sınıfların refah seviyesinin artması için bir “Emek Misak-ı Millisi”nden bahsetmektedir.703 Buradaki konuşmasında Atatürk şunları söylemiştir: “Fırkamız diğer memleketlerde olduğu gibi herhangi bir politik fırka gibi telâkki edilmemelidir.F. başka ülkelerin parti programları ve siyasal sistemleri incelenmiştir...F. Bu konuşmalarda doğrudan tek partili bir sistem isteği dile getirilmese de. Meselâ. çeşitli yazarlar yabancı ülkelerdeki parti programlarıyla ilgilenmişlerdir.

706 C.H. idarede ve siyasette bizi aydınlatıcı ana hatlardır… Elimizdeki programın ruhu.H. tek partinin meşruluğunu halkçılık anlayışına dayandırmakta ve “liberal devlet tipi”nin ürettiği bunalımlara düşmemek için tek parti yönetiminin tercih edilmesi gerektiğini belirtmektedir. Pekerin Söylevleri..’nin beşinci dönem üçüncü toplanma yılını açarken şunları söylemiştir: “… bizim devlet idaresindeki ana programımız.P.e.M. Biz.e. devlet idaresinde kabul ettiğimiz.H.’nin genel sekreterliğini yapan Recep Peker de.e.. bütün Türk milletinin hâdimiyiz. İnkılab Dersleri Notları’nda parlamentarizmin ve siyasal partilerin ortaya çıkışına Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II.g. 1 Kasım 1937 tarihinde T. Peker. Kuruç’un “Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I” adlı eserinde 28 Ocak 1931 tarihiyle verilmektedir.”704 Atatürk yine tek parti ile ilgili olarak ve parti ile devletin bütünleştirilmesine değinerek.. Cumhuriyet Halk Partisi programıdır. a. bizi yalnız bir kısım vatandaşla alâkalı kalmaktan meneder. Oysa “Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II”de verilen tarih 27 Ocak 1931’dir. Genel Sekreteri R. C.B. a. bir diğerini mutazarrır etmeden temin etmeyi istihdaf eden bir teşekküldür. 8 Mayıs 1935 akşamı Ankara Radyosu’nda yaptığı konuşmada.P. 704 . 263-264.M. 705 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I. Geçen yıl içinde. yurddaşları biribirine düşüren bütün geri ve fena tohumların yeşermesine yol açan nizam ve birlik düşmanı klâsik demokrasi yerine yurddaş zekâsının beslenip açılmasına da yol veren sevgiye ve inana dayanan disiplinli bir beraberliği üstün sayıyoruz”706 demiştir.g. parti ile hükümet teşkilâtını birleştirmekle vatandaşlar arasında ayrılık tanımadığımızı fiilen göstermiş olduk. hergün bir karışıklıkla devletin durumunu.”705 Bu konuşmalarda. C. Peker bu doğrultuda.P.354 menfaatlerini müsavi bir surette. ileri gidişini. a. tek parti yönetiminin. Söz konusu konuşma. 5-6.’nin benimsemiş olduğu halkçılık anlayışıyla meşrulaştırıldığı görülmektedir. 423.g. hızını bozan. tek parti sistemini savunurken. ‘kuvvet birdir ve o milletindir’ hakikatine uygun olduğu meydandadır. Bu hâdisenin bizim. Bunun kapsadığı prensipler. “Biz liberal devlet tipinin tanıttığı.

sınıf çatışmalarına.g.’nin özel çalışma biçimiyle. bu özgürlükleri ortadan kaldırmayı ve yerine bir işçi diktatörlüğü kurmayı amaçlamıştır.708 Ürettiği tüm bu olumsuz sonuçlar nedeniyle çoğulcu. yeni Türkiye’nin.. zaman zaman istikrarlı bir devlet yönetimini olanaksız hale getirmiş ve zaafa düşürmüştür. 707 708 R. Rekabetçi partilere dayanan parlamentarizm. Peker.e. liberal özgürlük anlayışından ve parlamenter sistemlerin sağladığı özgür bir atmosferden. 36.M. Türkiye’de gelişmemesi ve yayılmaması için yoğun önlemler aldığı sosyalist akım da. parlamentarizmdeki yarışan çeşitli partilerin her birinin farklı bir yöne yönelen uygulamalarından ve bunun yaratacağı zararlardan uzak tutulduğunu belirtmektedir. Batı’da insanların uzun süreler boyunca katlandıkları acılar sonucunda gerçekleştirilen Fransız Devrimi özgürlük getirmiştir.g. parlamenter sistemler yeni Türkiye için yararlı olmayan sistemlerdir.B.M. Parlamenter sistemi ve özgürlüğü ortadan kaldırmayı amaçlayan sosyalizm. 18. Batı’da demokrasiden. demokratik bir ortamdan yararlanarak. Peker.. Yani Peker’e göre sosyalizm. parlamentarizmin olumsuz etkilerini sıralamaktadır.g. 26. Parlamentarizmin çok partili hayatı. sosyalizm bu kadar hızlı gelişemez ve yayılamazdı.707 Cumhuriyet yönetiminin. . Peker. İnkılab Dersleri Notları.e. Dolayısıyla siyasal alanda. İnkılab Dersleri Notları.e.355 değindikten sonra. liberal parlamentarizmden yararlanmıştır. demokrasinin ve parlamenter sistemin bağrında büyümek ve gelişmek olanağı bulmuştur. Bu doğrultuda Peker. a.. insanlar özgürlük düşüncesine kayıtsız şartsız sadık kalmasalardı. ulusun siyasal yaşamında engeller ve başarısızlıklar üretecektir. İnkılab Dersleri Notları. a. a. 709 R. sınıf devrimlerine ve sonrasında da demokrasiyi düşman sayan otoriter devletlerin oluşmasına yol açmıştır. R.709 Peker’e göre toplumdaki çeşitli kesimlerin ve sınıfların kendi çıkarlarına yönelmeleri. Eğer Fransız Devrimi dünyaya bu kadar geniş bir özgürlük anlayışı getirmiş olmasaydı. T.

bütün halk kesimlerinin ihtiyaçlarını duyup anlayarak çalışmalarında bunlara yer veren ulusal bir partinin başarılı olacağı bir dönemde yaşanılmaktadır. . Türkiye’nin sıkı ekonomik ilişkisinin bulunduğu 710 R. sekteye uğratmaktan başka bir işe yaramamaktadır. 2- Tek Parti Yönetimi ve Totaliter Rejimler: İlişkiler ve Etkilenmeler Çeşitli iç ve dış etkenlere bağlı olarak 1930’dan itibaren tek parti yönetiminin yerleşmesinde başat olanın iç etkenler olduğu belirtilmelidir. devletin uzmanlık. ayrıksı durumlar bir yana. söz konusu dönemde tırmanışa geçen otoriter rejimlerin destekleyici ve özendirici etkisi olmuştur. Bu etkenlerin neler olduğuna daha önce değinilmişti. yurt dışında kendilerininkini andıran ne tür örneklerin bulunduğunu. Peker. Her şey ulusallaşmış iken parti de ulusallaşmalıdır.e.356 çeşitli çıkarları savunmaya yönelik dağınık ve karışık partiler düzeninin oluşması ve sürmesi. giriştikleri deneyim doğrultusunda. işbirliği ve gönül birliği isteyen zor ve büyük işlerini zorlaştırmaktan. hangi deneyimlerin yaşandığını incelemekten ve dışarıda yaşanan deneyimlerde kendileri için işlevsel olabilecek uygulama ve düzenlemeleri almaktan geri kalmamışlardır. 69-70. Türkiye’de iç etkenler sonucu ulaşılan tek parti yönetiminin yerleştirilmesi düşüncesinde. Türkiye’de tek parti yönetimi üzerinde karar kılan siyasal seçkinler. Şüphesiz ki.g.710 Burada Peker’in bir tek parti sistemini betimlediği açıkça ortadadır. “Liberal devlet tipi”nin dağınık partileri yerine ulusun bütün isteklerine eğilen. Tek parti döneminin siyasal seçkinlerinin ve aydınlarının. İnkılab Dersleri Notları.. yurt dışındaki otoriter rejimleri araştırırken üzerinde durdukları ülkeler arasında. iç etkenlerin sonuçları üzerinde olumlu ya da olumsuz etkide bulanabilirler. Dış etkenler ise. a.

357 Almanya ve İtalya başta gelmekteydi. Bu paralar. a. otoriter rejimlere sahip İtalya ve Almanya. İngiltere. 1929 ile 1934 yılları arasında Türkiye’nin en çok dış ticaret yaptığı ülkelerin İtalya ve Almanya olduğunu dile getirmektedirler.g. Tekeli . 206. Keyder. Kliring anlaşmaları sonrasında Almanya. Bunda kliring sisteminin etkisi büyüktür. İtalya 1933 yılına kadar ikinci sırada iken. İthalatta İngiltere. Kuruç. kliring anlaşması yapmış olan iki ülke arasındaki alış verişlerde ödemenin dövizle değil.e. Tekeli ve İlkin de çalışmalarında yer verdikleri tablolara dayanarak.712 Kliring bir ticaret biçimidir. 1920’ler boyunca yeni Türkiye’nin en çok ticaret yaptığı ülkeler.. 39-40 ve 20 ve 21. Almanya ve İtalya başta gelen ülkelerdi. bu ülkelerin siyasal rejimlerine.e. a. döviz kullanılmaksızın.e. İ. belki de tek ülkeye bağımlılığının en yüksek düzeye geldiği dönem olmuştur denilebilir. Türkiye’nin dış ticaretindeki payını hızla artırmıştır. Türkiye’nin en çok ihracat yaptığı ülke olduğundan. 1930’lar boyunca Türkiye’nin yoğun dış ekonomik ilişkilerinin olduğu ilk üç ülke arasında yer almıştır.. Kliring anlaşması yapmış olan ülkeler arasındaki ithalat ve ihracat işlemleri. sonuçta en çok ticaret yapılan ülke olarak ortaya çıkmaktaydı. İlkin. Bu dönem Türkiye’nin dış ticaretinde. Uygulamaya Geçerken Türkiyede Devletçiliğin Oluşumu. Bu. a. Almanya ve İtalya’ydı. 1933 sonrasında ikinci sıraya düşmüştür. temelde malla yapılmasını sağlayan bir ticaret biçimidir. Fransa. kendi ülkelerindeki kliring kurumuna ulusal parayla öderler. Almanya ise. Ekonomik alanda Türkiye’nin sıkı ilişkilerinin olduğu bu iki ülkenin. 109-110. Dünya Ekonomisi İçinde Türkiye (1923-1929).711 1930’lu yıllarda ise dış ticarette Almanya’nın payı giderek artmaya başlamıştır.g. yaşadıkları deneyime.S. Tablolar. Bunlar arasında İtalya.g. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. mahsup ve takas yoluyla yapılır. Kliring anlaşması imzalamış olan ülkelerde ithalatçılar. otoriter rejimleriyle uluslararası alanda ön plana çıkmaya başlamaları. Fransa. karşı ülkeden ithal ettiklerinin bedelini. Türkiye’nin ihracatında 1932 yılına kadar ikici sırada iken 1933’ten itibaren birinci sıraya yükselmiştir. Verilerden anlaşılan odur ki. 712 B. Türk pazarının makina ve elektrik donanımıyla ilgili gereksinimlerini büyük oranda Almanya karşılamaktaydı. örgütlenme tarzlarına olan ilgiyi artırmış olmalıdır. merkez bankası ve kliring ofisi gibi kliring kurumları aracılığıyla. 711 .. 1933 sonrasında üçüncü sıraya gerilemiştir. Türkiye’nin ithalatında ise 1929 sonrasında sürekli olarak birinci sıradadır. İtalya Türkiye’nin ihracatında 1933 yılına kadar birinci sırada iken. Türkiye’nin ithalatında ise. Ç.

tam anlamıyla ve temelde bir dış siyaset sorunuydu. 53.g. kendi dikta ve hâkimiyetlerini tesis ediyorlardı. 713 .e. Doğrudan para veya değerli dövizlerle yapılan ticarete göre normal bir ticaret yöntemi sayılmayan bu sistemin işleyişi hakkında Aydemir şunları belirtmektedir: “… bu sistemde yabancı para ve dövizler yerine ithalat bedellerinin. dış ödemelerde kullanamadığımız Türk parası ile ödenmesi gibi bir kolaylık göze çarpıyordu. İngiltere tarafından değiştirilmeye çalışılmıştır. LIV.. a. bu suretle de onların fiilî vesayeti altına kayıyorduk. Başka ülkelerden dövizle alabileceğimiz ithal mallarını da onlardan almak mecburiyeti kendi kendine doğuyor. Fakat ne var ki. S. Sonrasında 1939’da İngiltereFransa-Türkiye arasında “Akdeniz Savunması”na dönük olarak kurulan ve ekonomik yönü de bulunan üçlü bir anlaşma yapılmıştır. dış ticareti de bir siyasi nüfuz ve sızma aracı olarak kullanmaktaydı. Aydemir. toplam ticaret hacminin yarısına yaklaşmıştır. genellikle bir ülkenin dış ticaretini bağımlı kılmaya yol açmaktadır. Bu dönemde Hitler Almanya’sı.e.713 Türkiye 1930’lu yıllarda dış ticaret alanında. İşte bu kliring anlaşmalarının da etkisiyle 1930’lu yılların ikinci yarısına gelindiğinde Türkiye’nin Almanya ile ticareti. 1937’de İngiliz kredisi ile Karabük demir çelik fabrikasının yapımına başlanmış.2’ye ulaştığını dile getirmektedir. Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985.” İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanı olduğu 1938 yılında da. Almanya’nın ekonomik siyaseti Türkiye’yi bu ülkenin etki alanına doğru çekmiş. muayyen bazı memleketlerin taleplerine bağlıyor ve bu ülkeler dış ticaretimiz üzerinde. Ş. B. Aydemir. bu kliring ve takas anlaşmalarının yapıldığı ülkelerin başında. 67-69. Türkiye’nin kliring sistemi uyarınca Almanya’dan alacaklarının bulunması.g. Kuruç. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I.. yalnızca bir dış ticaret sorunu değil. Türkiye’ye yeni bir bakış açısıyla yaklaşmaya başlamış. a. 714 Bu dönemde dış kredi konusunda İngiltere.714 Ancak İngilizlerin karşı önlemlerine rağmen. Türkiye’nin ağırlıklı olarak Almanya ile olan bu dış ticaret ekseni. yine aynı yıllarda aynı kaynaklar Türkiye’nin silah alması için kredi vermiştir. dış ticaretimizin % 80-85’ini elinde tutan. Avrupa’da artan kriz.g. 1937 yılının sonlarında kliring ve benzeri anlaşmalarla Türkiye’nin ekonomik anlamda bağlandığı ülkelerle yapılan ticaretin % 78. Boratav.358 kliring anlaşması yapılmış ülkeye ihracat yapan ihracatçıların alacaklarının ödenmesinde kullanılır. Böylece dövizle ödeme yapma zorunluluğu ortadan kalkar. özellikle mal ve malzeme alımlarında ağırlıklı olarak Almanya ekseni üzerinde ilerlemiştir. İkinci Adam II. Bu doğrultuda otoriter rejimlerin de K. Takasta da aynı hal vardı. Ancak daha çok mallarını serbest dövizle satamayan ülkelerin başvurduğu bir yol olan kliring. mallarımızın pek de dünyada kapışılan ve ne pahasına olursa olsun aranan mallar olmaması bizi. Dolayısıyla bu sorun. dış ekonomik ilişkiler üzerinde önemli bir baskı oluşturmaktadır. Almanya gelmekteydi.e. Almanya’nın artan gücü ve prestiji Türkiye’deki tek parti yönetimi içerisindeki ılımlı ya da liberal eğilimin lehine olmamıştır.. bu durum siyaset ve ideolojiyi de etkilemişti. ancak biriken bu alacaklarını istediği gibi kullanamaması. a.

dostluk anlaşmaları imzalanmışsa da. bu otoriterleşme sürecini daha da hızlandırmıştır. 430-431. Ahmad. S.359 etkisiyle. 716 715 . (Mayıs 1934). Dünya Savaşı’na kadar sürmüştür. Ş. Ancak Mussolini’nin iktidara gelmesinin ardından.. 3. a. Mussolini’nin aşırı ve aslında gerçek bir ordu gücüne dayanmayan gurur ve iddialarına karşı uyanık davranmaktaydı. Türkiye’yi rahatsız etmiştir. 1930’lu yıllarda İtalya ile esaslı yeni anlaşmalar yapılmamıştır. Türkiye İtalya ile Ege adalarında komşuydu. 172.e. S. Tek Adam III. Atatürk’ün 1938 yılında ölmesi. Türkiye’yle. 1938 yılında hükümet özellikle sola ve işçilere karşı daha otoriter olmuştur. 1922 yılında Mussolini’nin ve faşist hareketin iktidara gelmesiyle zik zaklı bir seyir göstermiştir. 344-345. İngiltere’yi desteklemiştir. Mesut. sözlerinin yanlış anlaşıldığını belirtmişse de. Atatürk. Aydemir. a.717 1935 yılında İtalya Habeşistan’a saldırmıştır.C. Sonrasında Mussolini. 100. 1934 yılında İtalya’nın Afrika ve Asya’da. İtalya-Türkiye ilişkileri sürekli soğuk ve kuşkulu kalmıştır. Bu dönem içerisinde İsmet İnönü’nün Mussolini’yi ziyareti gibi yaklaşma girişimleri olmasına rağmen. Aydemir.S. Atatürk. uluslararası F. Musul sorununda İtalya. a.’den sonra Batı’da ilk iyi ilişkileri kuran İtalya’ydı.. Ama bu dönemde Atatürk’ün İtalya’ya karşı siyaseti sürekli kuşkulu olmuştur. Arnavutluk ve hatta Yunanistan’a saldıracağına inanmaktaydı. Daha sonra 1930’a kadar İtalya ile bir takım tarafsızlık.716 Türkiye-İtalya siyasi ilişkilerinin soğuk ve kuşkulu kalmasında. İtalya’daki Mussolini diktatörlüğünün dış politikada yayılmacı bir siyaseti benimsemiş olmasının ve bu siyasetin Türkiye’nin güvenliğini tehdit etmesinin etkisi vardır.e. Türkiye bu konuda tedirgindir ve İtalya’ya karşı tedbirli bir politika izlemeye yönelmiştir. Ş. İtalya’nın bu yayılmacı siyaseti.. Hitler Almanyası ile Türkiye. hem de İtalya ile yoğun dış ticaret ilişkisinin bulunmasına rağmen.715 Türkiye’nin hem Almanya. Aslında İtalya ile ilişkiler. Modern Türkiye’nin Oluşumu. Mussolini’nin Türkiye’ye değil de. Mussolini’ye karşı şüpheyle yaklaşmaktaydı. özellikle kendisine çok yakın gördüğü bölgelerde genişlemekten bahsetmesi. Almanya’yla sıkı siyasal ilişkiler kurulabilmiş. 15. ekonomik yakınlığın gerektirdiği hava içerisinde II. C. Bu nedenle Türk-Alman ilişkileri.g. Ülkü. 717 Bakınız: Z. “Ayın Politikası”. Tek Adam III. hiçbir konuda siyasi çatışmaya girmemişlerdir.g.g. S.e. İtalya’yla kurulamamıştır. S.B.

İtalya’daki faşist sistemin sınıfları ve sınıf çatışmalarını yadsıyan düşüncelerinin ve bu doğrultudaki uygulamalarının etkisi olmalıdır. gerekse Ortadoğu’da giriştiği ittifaklar (Balkanlarda Balkan Antantı. 1976. içerisinde başını Recep Peker’in çektiği bir gruba çekici gelmişti.H. İkinci Adam II. İtalya’dan gelebilecek bir saldırı olasılığından dolayı kendisini tehdit altında hissetmiştir. İstanbul. 719 718 .g. C. 722 F. Aydemir. bir savunma şemsiyesi oluşturmaya da çalışmıştır. Remzi Kitabevi. tek parti yönetimi içerisindeki bir grubun. özellikle İtalya’ya yönelik ilginin canlanışında. 721 T. Bu dönemde.360 kutuplaşmanın arttığı bir dönemde.e. üzerinde güç mücadeleleri yaşanan Akdeniz’i gizli bir savaş alanı haline getirmiştir. a. Ahmad.P. İtalya’nın 7 Nisan 1939’da Arnavutluk’a saldırması ve sonuçta Arnavutluk’un istila edilerek sonrasında İtalya’ya katılması.g. Ahmad. 720 F. Gerçekten de. Modern Türkiye’nin Oluşumu. olumlu ve istikrarlı bir siyasal ilişkinin kurulamamış olması. İkinci Adam I. S. Ortadoğu’da Sadâbât Paktı) faşist İtalya’nın tehdidinden kaynaklanmıştır. Güney Anadolu’ya yönelebilecek maceracı bir saldırısı. İtalya’daki faşist sistemden etkilenmesine engel olmamıştır.g.721 İtalya ile sıkı ekonomik ilişkilere rağmen.e. Ankara’nın faşist İtalya’ya karşı olumsuz yaklaşımına rağmen. kendisinin başı çektiği ittifak anlaşmaları yaparak. Ankara’yı ciddi ciddi düşündürmüştür.e.e. Modern Türkiye’nin Oluşumu. a. faşizmin 1930’larda kazandığı başarı.. Timur. S.722 Ancak Ş. 98. 111..720 Ayrıca İtalyan tehdidi karşısında Türkiye. 718 Gerçekten de İtalya’nın Habeşistan yerine. Timur’un belirttiği üzere. a. Türkiye’yi hemen Batı’da müttefikler aramaya yöneltmiştir..g. Ş. İtalya’nın Afrika ve Asya’ya yönelik çeşitli yayılmacı isteklerinin olması Türkiye’de büyük yankı uyandırmış ve Türkiye’nin gerek Balkanlar’da. Türkiye’nin dış siyasetini belirleyen başlıca etken haline gelmiştir ve hükümet diplomatik ilişkilerini çeşitlendirmeye girişmiştir. Türkiye. 491-492.. Aydemir. a.719 Bu dönemde İtalya. 99. 173.

. Örneğin.’nın gerçekleştirmek istediği de böyle bir parti örgütüdür. İşte C. disiplinli toplumu ve İtalya. 723 . demek yerinde olacaktır.P. Dünya Savaşı günlerinde.g.F. Türkiye’deki komünistler sıkı biçimde izlenmiş.361 C.P.F.H. S.’nin başarıları alkışlanır ve uyguladığı yöntemler övülürken.C. Bu doğrultuda Yetkin şu açıklamaları yapmaktadır: “… 1930 yılının olayları.P.F.H.. içerisinde otoriter rejimlerin etkisi altında kalan bir grubun olması C. II. amaçları arasında bir uçurum bulunan komünist ve faşist partiler. … bu dönemin bu aşamasında komünizm ve faşizm bir sistem olarak değil.’nin özellikle bu sistemlerdeki parti yapısını çekici bulduğu söylenebilir. Ç. ülkenin yöneticilerinde daha güçlü bir siyasal iktidar anlayışının zorunlu olduğu kanısını uyandırmıştır. 1930 ve hemen sonrasındaki yıllarda C. hatta bunlara karşıt bir siyasa izlemiştir. gerekli görüldüğünde bu defa Alman yanlıları aynı yazgıyı paylaşmışlardır. faşist ya da komünist ideolojileri benimsemese de.H.S.B. disiplinli bir parti örgütü kurmak konusunda birleşirler. fakat bir “parti” anlayışı çerçevesinde tartışma konusu yapılmıştır. bu sistemlerin dışında.P.H. 724 Ç. sağlam bir siyasal örgütleniş biçimidir.e. Bu nedenle de C.e.. Şurası bir gerçektir ki. 42. C.g. 1930 yılında ise güçlü siyasal iktidarlar otoriter rejimlerle yönetilen ülkelerde bulunmaktadır. ülkede disiplin sağlayacak. Yetkin. Rusya ve sonrasında da Nazi Almanyası’ndaki uyum devletini bir mucize olarak görmekte ve bu uygulamaları kapitalist dünyanın anarşisi olarak algıladıkları şeylerle Faşist ya da komünist partilerin örgütlenme biçiminden esinlenen C.P. 41. yazarlarının arayışı içinde bulundukları şey.H. gün geçtikçe artan miktarda tutuklanmışlardır. Yetkin. devrim ilkelerinden sapmayacak ve bunları topluma aşılayabilecek.723 C.H.H.’nin izlediği çizginin faşist ya da komünist olmasına yol açmamıştır. a. yazarları dikkatlerini bu ülkelere çevirmişlerdir. şüphesiz bu tür rejimlerin belli yönlerine ilgi duymuştur. Buna karşın. a.H.”724 Tek parti yönetimi.

1930’lu yıllarda faşizm. liberal sistemde gerçekleştirilemeyecek bir dengeyi sağlayan ekonomiye devlet müdahalesinden oldukça etkilenmekteydiler. a.g. özellikle faşizmin Kemalistler’e asıl çekici gelen yönünün. 91. tek parti yönetiminin ideolojik ihtiyaçlarına da çeşitli açılardan uygun göründüğü belirtilmelidir.. içerisinde yer alan bir siyasal seçkinler grubu faşizmden etkilenmiştir. toplumun örgütlendirilmesinde oynadığı rol olduğunu vurgulamaktadır. faşizm ile Kemalizm’in ortak noktalarıydı.e. uygulamada ve örgütlenme alanında gösterdiği başarı olduğuna yukarıdaki satırlarda değinilmişti. 726 F. bu yöntemlerin kabul edilmesi halinde Türkiye başarılı olacaktı.. Bu grup içerisinde en önde geleni Recep Peker.e.H. Kemalist tek parti Türkiyesi’nin de kurtulacağını düşünmekteydiler. Ahmad. 725 . Modern Türkiye’nin Oluşumu.g. Ankara Hükümetine belli açılardan çekici gelmiştir. Çekici gelen yönlerden birinin. ideolojisini ve siyasetini “faşizan korporatizme” F. a.P. 92. Ahmad. faşizmin. Bu yöntemler benimsendiğinde. tek partili rejimlerde devletin. Parla’nın iddiasına göre C. Tek parti yönetimine göre.362 karşılaştırmaktaydı. 170.g. Ahmad. Milliyetçilik vurgusu ve millete sadece bölünme ve zarar getireceği düşüncesiyle kötülenen sınıf çatışmalarına duyulan nefret.e. Ayrıca faşizm İtalya’da bir kriz döneminde başarılı olmuştu ve bu nedenle de kendi krizinden geçmekte olan tek parti dönemi Türkiyesi için bir örnek niteliğindeydi.H. resmen benimsenmemesine ve tepki duyulmasına rağmen. İttihatçılıktan Kemalizme. fikirlerden çok. Gerçekten de faşizm. Modern Türkiye’nin Oluşumu. F.P. faşizmin ideolojik yönünden çok.725 3- Tek Parti Yönetimi ve Faşizm Korporatizm tartışmaları açısından özellikle tek parti yönetiminin faşizm ile olan etkileşimi büyüteç altına alındığında görülür ki. Ahmad. tek bir partinin yönettiği devletin öncelikli rolünü meşrulaştırmaktaydı ve Türkiye’deki tek parti yönetimi de (bir başka deyişle iktidarda bulunan Kemalistler) bu yönde hareket ediyordu. Kemalistler.. a. Tüm bunlara ek olarak.726 İşte böyle bir konjonktürde C. Faşist gençlik örgütlerinin disiplinine ve kapitalist dünyadaki anarşiye karşıt uyum anlayışına hayranlık duymaktaydılar.

onları kim seçecek. Parla. Peker’in 1930’lu yıllarda iki ayrı zamanda (1932 ve 1935) İtalya’yı da kapsayan geziler yaptığı ve orada gördüklerinden etkilenerek benzeri uygulamaları Türkiye’de gerçekleştirmek istediği bilinmektedir. idare edecek olan yüksek meclisin azasını…Diyorum. Çocuk. a. “Efendim. daha özel ifade edilecek olursa faşizme çekmeye çalışmasına itirazımız bulunmamakla birlikte. Soyak.H. C. kuvvet ve selâhiyetlerini kimden ve nasıl alacak?. bu zorbalar heyeti. oldukça sinirlenmiştir. 1935 yılında İtalya ve Almanya’ya o zaman için epey dedikodulara neden olan uzun ve masraflı bir araştırma gezisi düzenlemişti ve dönüşünde de kısa süre sonra toplanacak olan C. Kurultay’ına sunulacak olan yeni bir nizamname ile çok uzun. onları kim seçecektir?”.P.’nin IV.. partinin genel başkanı Atatürk’e sunulmak üzere Hasan Rıza Soyak’a verilmiştir.P. ideolojisini ve siyasetini otoriter yöne. biz öyle bir idare. çok ayrıntılı bir program hazırlamıştır. kendi deyimiyle “Faşizan korporatim”e çekmeye çalıştığı iddiasına temkinli yaklaşmak gerekmektedir. korporatizme. Ancak Peker’in korporatist kimi görüşlerin etkisi altında bulunmasına rağmen. Atatürk devam eder: “Ha. içerisinde otoriter eğilimleri olan bir kişilik olduğu genel kabul gören bir görüştür. henüz en yakın arkadaşlar tarafından bile.e.P. Peker. Parla’nın bu iddiasında. Peker’in C.’nin genel başkan vekili (fiili başkan ve Başbakan) İsmet İnönü tarafından da kabul ve imza edilerek. kendisine verilen belgeleri okuyan Atatürk. 727 . öyle bir rejim istiyoruz ki. devleti ve memleketi kendi başlarına. Bunlar. Atatürk daha sert ve yüksek bir sesle. “Biraz okumuştum Paşam” der. Peker’in C.727 İşin korporatizm kısmı bir yana.H.. işte orada bahsedilen.P. Bu soru karşısında şaşırarak. “Hangi zorbalar Paşam?” diye sorar. 215.g. Atatürk ile Soyak arasında şöyle bir diyalog geçer: “Bu zorbalar kimlerdir. sen dün akşam bana getirdiğin kâğıtları okumadın mı?”. zerre kadar.H. bu T. Yeri geldiğinde Peker’in korporatizm ile ilgili görüşlerine değinilecektir. Hayret. bütün kuvvetleri nefsinde toplayıp tek partiyi. hayreti uzma… bu ne sakat düşüncedir.H. Tabiî dolayısıyla. Soyak’ın anılarında belirttiği üzere. anlaşılmış değildir. kekeleyen Soyak.363 doğru çekmeye çalışmıştır. bu nasıl zihniyettir? Görülüyor ki varmak istediğimiz hedef. korporatizmi bir sistem olarak benimsediği ileri sürülemez.

g. bu müdahale. F. Büyük Millet Meclisi bir şekilden ibaret kalıyordu… İtalya ve Almanya’da olduğu gibi. Modern Türkiye’nin Oluşumu. Ahmad.g. Ahmad. fakat kudret ve selâhiyeti sınırsız bir heyet tasavvur ediliyordu.H. Ankara’nın boğazları tahkim etmesine izin veren Montreux sözleşmesi.H. H.m. Ahmad’a göre. başta azası mahdut.P. 99. a. Bu jestle. üniformalı gençlik teşkilâtı kuruluyordu… bir kelime ile ve tam manası ile faşizm… Hele program. 22 Haziran’da başlayacak Montreux görüşmeleri öncesinde demokrasilerin desteğini kazanmak için önemli bir jest gerekiyordu. nihayet hükümetlerin senelik programlarına girebilecek birçok teferruat ile doluydu…”. o zamanın tek partili totaliter idarelerindeki esaslara göre. bu âli heyet veriyor. gerek program. kaleme alınmıştı. Parti içerisinde Atatürk ve Celal Bayar’ın önderliğini yaptığı ılımlı kanat. 1994.’nin IV. F. Bu gelişmeler aynı zamanda. H.364 memlekette bir gün -eğer dünyada hükümdarlık aleyhinde gittikçe artan kuvvetli cereyan muvacehesinde kalanlar varsa. 1993-1994.’nin otoriterleşme yönünde attığı bu adımlara karşın. Bütün kararları. Atatürk’ün 15 Haziran 1936’da Peker’i istifaya zorlayan bu kişisel müdahalesinin altında ılımlılar ya da liberallerle aynı safta yer alma isteği değil. Atatürk’ten Hatıralar I. 730 F.g.. İstanbul... başını Recep Peker’in çektiği radikal kanadın faşizme duyduğu hayranlıktan ürkmüştür. a. a. Atatürk radikallerin gücünü azaltmak için müdahale ederek Peker’i istifaya zorlamıştır. 1973. 57-58. Yapı ve Kredi Bankası A. “Türkiye’nin Cumhuriyet Dönemi Siyasal Gelişmeleri”.729 1935 yılında yapılan C. devletçiliğe rağmen. “Türkiye’nin Cumhuriyet Dönemi Siyasal Gelişmeleri”. Atatürk’ün kişisel müdahalesinin altında dış siyasetle ilgili etkenler bulunsa da. Soyak. C.730 Bu istifa elbette ki tek parti yönetiminden vazgeçildiği anlamına gelmemekteydi. İtalya ile Türkiye arasında gergin ilişkilerin olduğu ve Türkiye’de Nazi Almanyası’nın artan etkinliğinin İngiltere’yi endişelendirdiği bir dönemde. İngiltere Kralı’nın Türkiye’yi ziyaretiyle birlikte İngiliz-Türk yakınlaşmasını da başlatmıştır. 20 Temmuz’da imzalandı..g. a.P. R.728 Soyak’ın belirttiğine göre. Soyak.m. 59.Padişahlığa taraftar olanlar dahi bir fırka kurabilsinler…”. Bu Ankara için zaferdi ve rejimin saygınlığını güçlendirdi. R. Kemalist Rejim’in aslında bir geçiş rejimi olduğunun ve liberalizm için bir zemin yaratmayı hedeflediğinin de bir işareti sayılmalıdır. Ahmad.e. Atatürk. “Gerek nizamname. dış siyasetle ilgili kaygılar yer almaktaydı. Kurultayı’nda devlet ile partinin bütünleştirilmesi düşüncesi resmi olarak kabul görmüştür. 729 728 . Bu doğrultuda.Ş..e. Yine Ahmad’a göre. çarpıcı biçimde dostça bir başlangıç yapılarak görüşmeleri etkilemek amaçlanmıştı.

107. Naziler’in ve özellikle de faşistler’in Türkiye’ye karşı tutumlarını istila heveslisi olarak gördüğünü belirtmektedir.H.e. Türkiye’nin selametinin Batı’yla (demokrasi cephesinde yer alan ülkeleri kastetmektedir) beraber olmak olduğunu düşünmektedir.P. İnönü faşizm hakkında değerlendirme yaparken. Bu emel Türk rejiminde menfurdur… 731 732 F. a. içerisindeki bir grubu ve çeşitli açılardan tek parti yönetiminin kimi hukuki düzenleme ve uygulamalarını etkilemişse de.365 Peker’i istifaya zorlamakla tek parti yönetimine dokunmuyordu ama rejimin “faşist rengi”ni değiştiremeye yönelik önlemler almaya çalışıyordu. İttihatçılıktan Kemalizme. Diktatörlüktür. Bozkurt. S. Türk rejimiyle bunda uyuşmaz. 2.e. Almanya ise Balkanlar’a hâkim olmak üzeredir. Kuvvetini buradan alır.731 Tek parti yönetiminin resmi düzeyde faşizme mesafeli duruşu Atatürk’ün ölümünden sonra İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı döneminde de sürmüştür. a. nasyonal sosyalizmden ve elbette ki faşizmden farklıdır. Örneğin Mahmut Esat Bozkurt’a göre “Türk ihtilali” sonucu oluşan yeni rejim. Ş. Emperyalisttir. tek parti döneminde çoğu siyasal seçkin ve aydın tarafından onaylanmamış. Milleti bu kurumlar temsil eder. 226.g. Korporasyonlar devletidir. E. İtalya’nın Habeşistan’a saldırması Türkiye’yi endişelendirmiştir. 176. Aydemir. Bu durum karşısında İnönü. a. 3. İkinci Adam II. 733 M.732 Faşizm. Türk rejiminde millet kendi kendini temsil eder. klasik demokrasiden. .733 Açıklamalarını daha da ayrıntılandıran Bozkurt... C. İtalyan rejimi olarak nitelendirdiği faşizm ile Türk rejimi olarak nitelendirdiği Kemalizm arasındaki farklılıkları şöyle sıralamaktadır: “Faşizm (İtalyan Rejimi)… 1.g. komünizmden..e.g. faşizm ile “tek parti rejimi”nin birbirlerinden farklı olduğu ısrarla savunulmuştur. Ahmad.

Bozkurt. Öncelikle faşizm ve Kemalizm. sınıf çelişkilerine sürekli bir çözüm bulmak yerine. Almanya’daki nasyonal sosyalist rejimle çeşitli farklılıklara rağmen bir takım ortak noktalarının bulunduğunu ileri sürmesinin altında. E. Bozkurt. Faşizm. hükümdarlığı kabul eder. Kadroculara göre faşizm.e. yarı-kapitalist ekonomik yapılara uygundu ve yarı-kapitalist İtalya’yı kapitalizmin çelişkilerinden ve bu çelişkilerin ürettiği anarşiden kurtarmayı amaçlayan bir hareketti. yükselişe geçen otoriter rejimlerin deneyimlerine ilgi duyulan bir dönemde Türkiye’deki tek parti rejiminin. a. 229. Bozkurt.. Bozkurt’un bu konudaki değerlendirmelerinin ayrıntıları için bakınız. Kemalizm’in İtalyan Faşizmi’nin bir kopyası olduğunu ileri süren İtalyan Faşistleri’yle tartışmaya girerek. İtalya ile sorunlu siyasal ilişkilere sahip olması yatıyor olmalıdır..g.”734 Bu şekilde faşizm ile Kemalizm arasındaki farklılıkları ortaya koyan Bozkurt. Oysa faşizm hayatı gerilerde aradığından ölecektir.e. ancak durmanın ölmek demek olduğunu. bir başka totaliter rejim olan Hitler Almanyası’nın nasyonal sosyalizmiyle Kemalizm’in birleştiği ve ayrıldığı noktalar olduğunu savunmaktadır. Kadro Dergisi’nden Burhan Asaf Belge. onları zararsız hale getirmeye çalışıyordu. a. Bozkurt temelde. 229 ve 243. Türkiye’deki rejimle faşizm arasında karşılaştırma yaparak. Bozkurt. Kemalizm’in realist olduğunu.g.. M. Kemalizm Cumhuriyetçidir. geri bir rejim olarak. Tek parti yönetiminin siyasal seçkinleri arasında yer alan Bozkurt’un.735 1930’lu yılların bir aydın hareketi olan Kadro da. Kemalizm’le faşizm arasında hiçbir benzerlik olmadığını ileri sürmesine karşın. bu doğrultuda tarihle beraber yürüdüğünü. tarih nerede durursa Kemalizm’in de orada duracağını. 228. M.e. tam kapitalist ya da Türkiye örneğinde M.366 4. İtalya’daki faşist rejimle hiçbir benzerliğinin olmayıp. iki farklı sosyo-ekonomik yapıda ortaya çıkmışlardı. Çalışmanın “Kadro Hareketi”nin incelendiği bölümünde değinildiği gibi. faşizm ile Kemalizm arasındaki farkları dile getirmiştir. Korporatizm aracılığıyla faşizm. dolayısıyla da Kemalizm’in yaşayacağını belirtmektedir. Türkiye’nin Almanya ile ekonomik ya da siyasal anlamda herhangi bir sorununun olmamasına karşın.g. bir Ortaçağ rejimi olarak nitelendirdiği faşizm ile Türkiye’deki tek parti rejimi arasında herhangi bir benzerlik olmadığını savunmaktadır. E. hayatın ilerlemede olduğunu. Kadrocular açısından faşizm. faşizmi olumsuzlamaktaydı. E. a. 735 734 .

her şeyin yeniden yapılması ve kurulmasıdır. Kemalizm sömürgeciliğe karşı bir başkaldırıydı. çağın koşullarına uygun olarak bağımsız bir Türk milleti yaratarak yeni bir devlet kurmuştu. Başar.. 173-174.g. 45-46. 36-39. İktisadî Devletcilik. Oysa Türkiye’de ihtiyaç duyulan şey. ancak faşizmin resmi olarak kabul edilmesi durumunda B. a. 738 A. a. faşizmin. I.e. Modern Türkiye’nin Oluşumu. hatta bu akıma mesafeli olmuştur. sınıflaşmayı olanaksız kılacak önlemlerle yoluna devam ediyordu..e.367 olduğu gibi kapitalizm öncesi yapılara uygun değildi. faşizm ile Kemalizm’in dış siyasetteki yönelimleri farklıydı. Çünkü faşizm yaratıcı olmaktan çok. çöküşü engellemeye yönelik bir önlemdir. Tek parti yönetimi faşizmi resmi olarak benimsememiş.738 Tek parti yönetimiyle faşizmi birbirinden ayıran ve bu doğrultuda faşizmi olumsuzlayan çeşitli görüşleri serimledikten sonra. 736 . faşizmin Türkiye’nin ihtiyaçlarını karşılamaya yetmeyeceğini söylemektedir. Ahmad.g. Başar. Asaf (Belge). İkinci olarak da.. Dünya Savaşı sonrasında sömürgecilik zayıflamış olmasına rağmen sömürge hayalleri kurmaktaydı. ve F. I. kötünün iyisi olarak ele almaktadır. a..e. I.. C. Ahmad. a. 42-43.e. a.g.736 Zaman zaman Kadro’da da yazan dönemin bir başka aydını Ahmet Hamdi Başar da. 737 A. H. baskıcı bir önlem olarak değerlendirmekte. Buna karşılık. Türk milleti devrimine sınıfsız bir toplumsal yapıyla başlamıştı ve bu nedenle sınıflaşmayı reddederek. bir noktaya daha değinilmesi yerinde olacaktır. yarı sömürge durumundaki Osmanlı İmparatorluğu yerine. İttihatçılıktan Kemalizme. F.g.. H. “Faşizm ve Türk millî kurtuluş hareketi”.e. İktisadî Devletcilik..737 Başar. liberalizm ve komünizm akımlarından İtalya’yı korumak için ortaya çıkan “baskı” düşüncesinden doğduğunu belirtmektedir. faşizmi tam anlamıyla bir sistem olarak değil. Türk milli devrimci hareketi.g. 96-97.. C. İtalya’da faşizm. Başar. kapitalist bir dünyada komünizme gitmemek için.

ama özellikle küçük burjuvaziyi harekete geçirerek iktidara gelmiştir. Batı’da faşizmi doğuran şartların henüz oluşmamış olduğu konusunda fikir birliği içerisindedir. Dünya Savaşı . bunun tek parti dönemi Türkiyesi’nde uygulanabilir olup olmadığının tartışılması gerekmektedir. Faşizm İtalya’da.368 dahi. kapitalist sistemin sürekliliği sağlanmaya çalışılmıştır. ekonomik ve siyasal koşulların tek parti dönemi Türkiyesi’nde bulunmadığı söylenebilir. kapitalist sistemin ve bu bağlamda burjuvazinin çıkarlarını korumak amacıyla. I. Dünya Savaşı’ndan galip çıkılmasına rağmen herhangi bir kazancın sağlanamadığı. İtalya’da faşizmi doğuran ve sonrasında da onu iktidara taşıyan toplumsal. kapitalizme henüz geçmekte olan Türkiye’de kapitalist birikimi hızlandırmak amacıyla otoriter bir rejimle eklemlendiğini ve bu dönemde tek parti yönetiminin faşizmin düşünsel yönünün bazı boyutlarını paylaştığını belirtmektedir. tüm bu sorunların ulusal bütünleşme sorunu ile eklemlendiği bir kriz ortamında. Totaliter bir ideoloji olan faşizmin iktidarında. Çoğu yazar da tek parti dönemi Türkiyesi’nde. yaşanan toplumsal çalkantılardan endişe duyan toplum kesimlerini. I. Ancak tüm bu etkileşime rağmen Türkiye’nin durumu Batı’daki örneklerden farklıdır. bu durumun yarattığı toplumsal huzursuzluklar içerisinde güçlü bir işçi sınıfı hareketinin kapitalist üretim biçimini ciddi biçimde tehdit ettiği. 1930’larda faşizan bir takım unsurların. Bu doğrultuda. Oysa tek parti dönemi Türkiyesi’nin sosyo-ekonomik ve sosyo-politik koşulları (daha önce değinildiği için burada tekrar edilmeyecektir). Bu dönemde Türkiye’de harekete geçmiş kitlelerle karşı karşıya kalma zorunluluğu henüz ortaya çıkmamıştır. toplumdaki çelişkiler temelden çözümlenmeksizin. İtalya ve benzeri ülkelerde faşizmi ortaya çıkaran koşullardan oldukça farklıdır. Örneğin Keyder.

siyasi örgütlenme ve toplumsal hayattaki ayrışmaları Türk kapitalizmi henüz üretmemiştir. Latin Amerika’daki gibi oligarşi karşıtı hareketler hiç görülmemiş ve ekonomik gelişmenin sonuçlarına karşı toplum hiç harekete geçmemişti. Batı’daki faşist ya da popülist örneklerde görülen biçimde bir toplumsal tabana sahip değildi.e. Kitleler harekete geçmemiş olduğundan.g. Böylesi bir toplumsal yapı karşısında Atatürk’ün tipik faşist ya da popülist önderler gibi büyük halk toplulukları önünde bir tek konuşma bile yapmamış olması dikkat çekmektedir. Yani küçük burjuvazinin ve köylülüğün liberal kapitalizm karşısında bir tepkisi ve oluşan bu tepkinin de sosyalizme değil. a. böyle bir alt yapı bulunmamaktaydı. siyasi yönetim tarzına karşı hiçbir toplumsal tepki olmamış. Türkiye faşizmin ya da popülizmin beraberinde getireceği toplumsal hareketlenme ve kitle ideolojilerini doğuracak toplumsal. 151-153. Hedef alınabilecek olan komprador burjuvazi zaten ülkeden çıkarılmıştı. tek parti dönemi Türkiyesi’nde. Gerçekten de Türkiye’de bu dönemde. ekonomik ve siyasal gelişme düzeyine henüz ulaşmamıştı. . Bu doğrultuda belirtilebilir ki.739 739 Ç. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. İşte bu nedenlerden dolayı tek parti sistemi.. Toprak sahibi bir oligarşi ise hiç varolmamıştı. örneğin faşizme yönelmesi söz konusu değildir.369 sonrası Batı toplumlarında görülen. tek parti yönetimi bir kitle hareketi ile uğraşmak zorunda kalmamış ve rejimin amaçları yukarıdan kontrol ve sindirme yöntemiyle gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Bürokrasi uyanmamış kitlelere göz kulak olmaya çalışmıştı ama bürokratik seçkinler toplumu harekete geçirmeyi istemiş olsalardı bile. büyük yerli sermaye bulunmadığı gibi. Keyder. bir yabancı sermaye tehdidi de bulunmamaktaydı.

370

Bu konuyu sınıfsal bağlamda çözümleyen Boratav da, faşizmin, İtalya’da güçlü bir işçi sınıfı hareketini ortadan kaldırmak için, büyük sermaye ya da burjuvazi tarafından tezgâhlanan bir rejim olduğunu belirtmektedir. Oysa o dönemde Türkiye’de İtalyan Faşizmi’nin yerleşme şartları bulunmamaktadır. Bu nedenle örneğin Peker gibi siyasetçilerin faşizmden etkilenmeleri, faşizmin ancak otoriter siyasi felsefesinden ve sınıf kavgası karşısındaki tutumundan kaynaklanıyor olmalıdır. Faşizmden etkilenen bu tür siyasetçilerin, faşizmdeki gibi liberalizm karşıtı tutumlarının ekonomi politikasına yansıması ise, sermayeye sadakatle hizmet şeklinde değil, kimi zaman onu tedirgin edebilecek bir devletçilik biçiminde ortaya çıkmaktaydı.740 Tunçay ise faşizm-Kemalizm ilişkisi bağlamında, faşizmi çeşitli öğelerin özgün bir bileşimi olarak değerlendirmektedir. Kemalizm’in “çok milliyetçi” bir nitelik taşıdığını belirten Tunçay, Kemalizm’in bu milliyetçiliğinin yanı sıra, hem komünizme, hem de liberalizme karşı koyduğunu, sınıflar üstü olma savında bulunduğunu, tek parti örgütüne sahip olduğunu ve önderlik ilkesini benimsediğini ileri sürmektedir. Bu nedenlerle de, Kemalizm’in faşizmle özdeşleştirilip özdeşleştirilemeyeceği sorusunun gündeme geldiğini belirtmektedir. Tunçay’a göre faşizmi oluşturan tek bir öğe yoktur. Faşizmde çeşitli öğelerin belirli ağırlıktaki bileşimi söz konusudur. Tek parti yönetimi için tek tek öğeler bağlamında yapılacak bir değerlendirmenin ilginç sonuçlar verebileceğini belirten Tunçay, yine de faşizmi tanımlayan özgül bileşimin tek parti Türkiyesi’nde bulunma olasılığının olmadığını savunmaktadır.741

K. Boratav, Türkiye’de Devletçilik, a.g.e., 110. ve K. Boratav, İktisat Politikaları ve Bölüşüm Sorunları, a.g.e., 282. 741 M. Tunçay, a.g.e., 338.

740

371

Gerçekten de, uygulamada Türkiye’deki tek parti modeli faşist modelden farklı olarak sürekli değil geçici, faşist ve komünist tek parti düzenlerinden farklı olarak da totaliter değil, otoriter nitelikte olmuştur. Bu dönemin tek partisi, bir vesayet partisi modelidir.742 Tek parti yönetimi, hukukun üstünlüğünü ve anayasal devletin önemini kabul etmiştir. Düşünsel düzeyde ise, tam olarak uygulanmasa bile, liberal ilkeler veya ilerleme düşüncesi asla reddedilmemiştir. Kemalist tek parti yönetimi, faşistlerin yaptığı gibi uygarlığın evrenselliğini asla reddetmemiş ve akılcılığı, bireyciliği, insanların ve etnik grupların temelde eşit olduklarını yadsımamıştır.743 Kısaca, faşizm aydınlanma düşüncesinin insanlığa

kazandırdıklarını reddederken ve uygulamada bu kazanımların gerisine düşerken; Türkiye’deki tek parti yönetimi Aydınlanmanın kazanımlarını benimsemiş, bir ideal olarak Aydınlanma düşüncesinin kazanımlarını gerçekleştirmeyi hedeflemiştir.

4-

Vesayetçi Tek Parti Sistemi Türkiye’deki tek parti yönetiminin ortaya çıkışının, totaliter rejimlerle,

özellikle de faşizmle olan ilişkisine değindikten sonra; bu tek parti sisteminin, ne tür bir tek parti sistemi olduğunun çözümlenmesi gerekmektedir. Öncelikle

belirtilmelidir ki, 1930’lar Türkiyesi’nin ekonomik ve siyasal durumuna bağlı olarak şekillenmeye başlayan tek parti sistemi, uluslararası alanda yükselişe geçen tek partili totaliter rejimlerinden kimi noktalarda etkilenen bir tek parti sistemi olmuştur. 1930’lardaki bu etkilenmenin ya da bir rejim modeli aranışının ardında yatan temel nedenin, totaliterlik özentisi olmadığı; yalnızca güçlü bir siyasal iktidar örgütlenmesi amaçlandığından, totaliter rejimlere yönelik bir ilgi yoğunlaşması
742 743

B. Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (1789-1980), İstanbul, Afa Yayınları, 1996, 256. F. Ahmad, Modern Türkiye’nin Oluşumu, a.g.e., 95.

372

olduğu ısrarla vurgulanmalıdır.744 Gerçekten de 1930’lu yıllarda liberalizm ve demokrasi, Batı’daki istikrarsızlık nedeniyle, Kemalistler açısından saygınlığını kaybetmişti. Buna karşın, tek partili rejimler, özellikle de faşist İtalya, Türkiye’deki tek parti yönetimi için önemli bir örnekti. Aslında aynı dönemde, ulusal kurtuluş savaşının yapıldığı yıllarda çok içten bağlar kurulmuş olan Bolşevikler’e de sempati duyulmaktaydı. Ancak S.S.C.B.’nin benimsediği ideolojinin sınıfsal bir ideoloji olduğu düşünülüyor ve Türkiye’de, sınıfsal oluşumun gerekli koşullarının bulunmadığı ileri sürülerek, sosyalizmin Türkiye’ye uygun olmadığı savunuluyordu. Türkiye’deki tek parti yönetimi sınıf çatışmasına karşıydı, çünkü bu Kemalistler’in geliştirmeye çalıştığı kapitalizmi ve burjuvaziyi engelleyebilirdi.745 Oysa görünürde faşizm, Türkiye’deki tek parti yönetiminin de savunduğu gibi, herhangi bir sınıfın adına değil, tüm toplumun yararı adına hareket ettiğini savunmaktaydı. 1930-1945 arası dönem Türkiye’deki tek parti yönetiminin önemli bir özelliği, döneminin totaliter rejimlerinden çeşitli alanlarda etkilenmesine rağmen, totaliter bir nitelik taşımamasıydı. Tek parti yönetimi totaliterliğe genellikle pek olumlu bakmayan bir siyasal tavır sergilemiştir. Akşin’in belirttiği gibi, Atatürk’ün hayatta olduğu süre boyunca tek parti döneminin sicili, basında, siyasette, üniversitede, bugünün ölçütlerine göre parlak değildir. Ama çok da olumsuz sayılamaz. Söz konusu dönemde dinsel sağa kapalı olmakla birlikte, canlı bir basın hayatı, bir tartışma ortamı bulunmaktaydı. Edimsel olarak bakıldığında, 1920’lerden itibaren iktidarda bulunan tek parti yönetimine rağmen, iki çok partili yaşama geçiş denemesi yapılmış, kâğıt üzerinde kalmış olsa da liberal bir anayasa yürürlükte olmuştur. Ayrıca bu dönemin kadın ve çocuk hakları bakımından parlak adımların
744 745

Ç. Yetkin, a.g.e., 255. F. Ahmad, Modern Türkiye’nin Oluşumu, a.g.e., 91.

373

atıldığı bir dönem olduğu belirtilmelidir. Bunlar ileride geçilebilecek olan demokratik bir siyasal yaşam için önemli adımlardır.746 Tek parti döneminin sayılan bu olumlu unsurları göz önüne alınarak, söz konusu dönemin Batı ülkeleriyle bir karşılaştırma yapıldığında Türkiye’deki otoriter tek parti yönetimi çok da olumsuz bir görüntü sergilememektedir. Çünkü aynı dönemde Batı, otoriter yönetimler bir yana, totaliter yönetimlerle doluydu. “Rusya’da Stalin, Almanya’da Hitler, İtalya’da Mussolini, İspanya’da Franco, Portekiz’de Salazar (savaş içinde Fransa’da Petain) hükümetleri vardı. Doğu Avrupa, Polonya’dan Yunanistan’a kadar (Çekoslovakya hariç) diktatörlüklerle yönetiliyodu.” Tüm bu örneklerle karşılaştırıldığında, Türkiye’nin görece daha özgür bir havası vardı.747 Türkiye’deki tek parti yönetimi, otoritarizmin tanımı gereği şüphesiz ki demokratik değildi. Örneğin Batı demokrasilerinin belirgin niteliği olan, seçkinler ya da sınıflar arasındaki açık siyasal rekabetin varlığı tek parti yönetimi boyunca kabul edilmemiştir. Ancak Ahmad’ın da belirttiği gibi bu dönemde var olan iç ve dış koşullar bağlamında böylesi bir rejimin kurulmasını beklemek de acelecilik olurdu. Kemalistler eski düzene karşı bir devrim sürecindelerdi ve demokrasi belki de bu sürecin sonunda ortaya çıkabilecekti.748 Dolayısıyla Kemalist tek parti yönetiminde demokrasiye geçişin, hiçbir zaman ulaşılması gereken bir hedef olarak reddedilmese de, öncelikle gerçekleştirilmesi gereken amaçlar arasında yer almadığı söylenebilir.

S. Akşin, a.g.e., 99. S. Akşin, a.g.e., 79. Özellikle İtalya örneği ile bir karşılaştırma yapıldığında görülür ki; İtalya’daki tek parti yönetimi totaliter bir karakter ve kalıcı bir nitelik taşımaktadır. Oysa Türkiye’deki tek parti yönetimi otoriter bir karakter taşımaktadır, ama asıl amaç olarak kendi geçiciliğini kabul etmiş, bu sürecin sonucunda, Batı’daki örneklerinden farklı olarak, çok partili yaşama yumuşak geçiş yapabilmiştir. Ayrıca çeşitli esintiler taşımasına karşın, Türkiye’deki tek parti sistemi, İtalya’daki gibi korporatif bir nitelik kazanmamıştır. A. Makal, Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946, a.g.e., 178. 748 F. Ahmad, İttihatçılıktan Kemalizme, a.g.e., 160-161.
747

746

374

Bu konuyla ilgili olarak dönemin yazarlarından Ahmet Hamdi Başar ilginç çözümlemeler yapmıştır. Başar, önce alaycı bir dille, tek parti yönetiminin dış görünümünün Batı tarzı demokratik yöntemlere öykünse de, demokrasi ile uyuşmaz nitelikte olduğunu belirtmektedir. Örneğin Atatürk’ün, yönetim biçiminin

parlamenter temsile dayalı bir sistem olması gerektiğine inandığını, devletin Batı’daki gibi bir anayasasının bulunmasını benimsediğini söylemektedir. Böylece özgürlükler bu iki unsurla garanti altına alınabilecektir. Anayasa ise, Batı’daki en iyi anayasalar gibi olacaktır. Tabii bu anayasa üzerinde Türkiye’ye uygun değişiklikler yapılabilirdi. Bu doğrultuda, tek meclis yöntemi; bütün kuvvetlerin tek mecliste toplanması, milletin kayıtsız şartsız bu meclis aracılığıyla hâkimiyetini kullanması, ne güzel, ne ileri bir yöntemdi! Ayrıca Batı’daki model üzerinde küçük bir değişiklik yapılarak, iki dereceli seçim yönteminin kabul edildiği görülmüştür. Böylece hem seçimler, hem de meclis devrimcinin emrine girmektedir. Yani Atatürk, milli

egemenlik esasını kabul etmek ve büyük bir meclis oluşturarak bütün yetkiyi ona vermekle, Batı tipi bir demokratik sistemi uygulamakla, işim bitti diyerek bir kenara çekilemez, millet ne isterse ona uyamazdı. Devrimler yapacak, istedikleri olacaktı. Ancak milli egemenliği de bırakamazdı. Bu nedenle halkın iradesini kendisinin temsil ettiğine inanmış ve milletin temsilcisi olan T.B.M.M.’sini emrine almıştır. Kendi istediği insanları millete temsilci diye sununca bunlar oybirliği ile seçilmiş sayılmaktaydı. Bu biçimde oluşturulan Meclis de, Atatürk’ün istediklerini kanunlaştırmaktan ve meşrulaştırmaktan başka bir şey yapmamaktaydı. “Milletin iradesi, istediği böyle” denildiğinde bunun ne anlama geldiğini herkes bilmekteydi. Çünkü bu iradeyi temsil eden T.B.M.M. bir kişinin elindeydi. Meclis seçimlerle oluşmaktaydı, fakat seçimler bir resmiyetin yerine getirilmesinden ibaretti. Dış

375

görünüm itibariyle tam bir demokrasi vardı.749 Bu şekilde dönemin tek parti yönetiminin demokrasiden ne derece uzak olduğunu betimleyen Başar, modernleşme sürecindeki bir takım dönüşümleri gerçekleştirememiş olan Türkiye’nin, bu haliyle, demokrasiye geçiş istense bile, bunu gerçekleştirmede içine düştüğü kısır döngüye dikkat çekmektedir. Başar’a göre: “Atatürkün kurduğu demokrasi rejimi şeklen demokrasi idi. Manzaranın bir dekor kadar dahi hakikat olmadığı kimsenin gözünden kaçmıyordu. Ne seçimler seçimdi; ne seçilenler milletin arzu ve temayüllerini ifade ve temsil edbilecek kimselerdi; ne Meclis meclisti; ne tenkit yapılabilir ve ne de bir parti değil, şöyle bir esnaf cemiyeti dahi serbest şekilde kurulup çalışabilirdi. Ama Atatürk böyle yapmasaydı da, 1923 de garb modeli bir Teşkilâtı Esasiye kanunu kabul edip Cumhuriyeti ilân ettikten sonra, hakikaten demokrasinin şartlarını yerine getirseydi ne olurdu? Bu sualin cevabı çok basit. Memleket bu inkılâblardan hiç birini yapamaz; kalkınma için Devletçi hamlelerini yapamaz; hattâ olduğu yerden geri giderdi. Peki, bütün bu mahzurlara rağmen, kurulan demokrasi rejimi yaşayabilirmiydi? Hayır; o da yaşayamazdı. Garbda olduğu gibi bir hürriyet ve demokrasi bizde kendiliğinden olmuyor; bunu Devlet yaratmalı ve yaşatmalı diyoruz. Halbuki Devlet, kitleye rağmen iş yapmak zorunda kaldığı müddetçe, demokrasiyi yaratıp yaşatması akla bile gelemez; o bu işi yapmayınca da demokrasi olamaz.”750 Demek ki, tek parti yönetiminin öncelikleri arasında demokratik bir sistemin kurulması yoktur, ancak bu demokrasinin sürekli olarak dışlanacağı anlamına da gelmemektedir. Tek parti yönetiminin öncelikleri arasında, ülkenin modernleşmesine, bir bakıma demokratik bir sistem için gerekli olabilecek sosyo-ekonomik ve sosyo-politik alt yapının
749 750

A. H. Başar, Demokrasi Buhranları, a.g.e., 28-29. A. H. Başar, Demokrasi Buhranları, a.g.e., 30.

376

sağlanmasına yönelik dönüşümlerin gerçekleştirilmesi vardır. Bu da, Türkiye’deki tek parti yönetiminin, gelecekte geçilebilecek olan bir demokratik sistemi dışlamayan, vesayetçi bir otoriter tek parti sistemi olduğunu göstermektedir. Tanör’ün belirttiği gibi, Türkiye’deki tek parti yönetimi, Aydınlanma düşüncesiyle, ulusal demokratik egemenliğe dayalı cumhuriyet ilkesiyle ve 1924 ve 1930’daki çok partili hayata geçiş denemeleriyle; otoriterliğine yol açan devrim sürecini, demokrasiyle tamamlamak hedefine sahip olmuştur. Kemalist Devrim’in ekonomik, toplumsal ve kültürel katkıları, ki bunlar arasında laiklik ilk akla gelenlerdendir, ileride geçilebilecek olan bir çok partili hayatın alt yapısını kısmen hazırlamıştır. Tanör’e göre bu anlamda, tek parti yönetiminin, ileride çok partili bir sisteme dönüşmesi, doğasına aykırı değil, kendisine çizdiği siyasal rotaya uygundu. Tanör, II. Dünya Savaşı sonrasındaki geçiş sürecinin yumuşak ve sarsıntısız gerçekleşmesinin yapısal nedenini buna bağlamaktadır.751 Duverger de, Türkiye’deki tek parti yönetiminin başta gelen özelliğinin, “demokratik ideolojisi” olduğunu ileri sürmektedir. Bu ideoloji, faşizm ve komünizmin aksine, bir tür dinsel öğreti niteliği taşımamıştır. Partinin yönetici kadrolarının ruhban karşıtı ve akılcı tutumu, onları belirgin biçimde 19. yüzyıl liberalizmine yaklaştırmıştır. Bu partinin milliyetçiliği, özcü değil, ılımlıdır. Parti adının Cumhuriyetçi oluşu bile, bu tek partiyi 20. yüzyılın otoriter rejimlerinden çok Fransız Devrimi’ne ve 19. yüzyıl terminolojisine yaklaştırmaktadır. Türkiye’deki tek parti sistemi, hiçbir zaman tek parti doktrinine dayanmamış, tekele resmi bir nitelik vermemiştir. Sahip olduğu tekelden dolayı da, sürekli rahatsızlık hatta utanç duymuştur. Parti liderlerinin gözünde bu tekel,

751

B. Tanör, a.g.e., 256.

377

Türkiye’ye özgü koşulların bir sonucudur ve çok partili siyasal sistem bir amaç olarak kabul görmüştür.752 Türkiye’deki tek parti yönetiminin bir diğer belirgin özelliği de, pragmatik oluşu, kendisini bir tek parti kuramına bağlamamasıdır. Bu doğrultuda Duverger, tek parti sistemlerinde pratiğin, kuramdan önce geldiğini belirtmektedir. Örneğin faşizmde uygulama önce gelmekte, uygulama bittikten sonra kuramla

ilişkilendirilerek meşrulaştırılmaktadır. Ancak kimi tek parti sistemlerinde pratiğin ardından hiçbir kuramın gelmediği durumlar da bulunmaktadır. Buna örnek olarak Duverger, Türkiye ve Portekiz’i vermiştir. Bu ülkelerdeki tek parti yönetimi, iktidar kuramlarına dayanmaksızın uygulamalarını gerçekleştirmiştir.753 Gerçi, Türkiye’de Kadro Hareketi, Türk Devrimi’ne ve tek parti sistemine kuramsal bir temel hazırlama girişiminde bulunmuştur, ama bu hareketin resmi kabul göremeyerek, sona erdiğine değinilmişti. Buna karşın, bir tek parti kuramına dayanan Almanya, İtalya ve S.S.C.B.’deki tek parti yönetimleri, totaliter nitelikte olmuşlardır. Temel özelliklerine kısaca değindiğimiz Türkiye’deki tek parti sistemi, devlet-parti özdeşliğinin ilan edildiği 1930’ların ortalarında resmiyet kazanmış ve sonrasında da giderek otoriterliği yoğunlaşan bir rota izlemiştir. Türkiye savaşa girmemiş olsa da II. Dünya Savaşı’nın yarattığı olağanüstü koşullar altında, tek parti yönetiminin olası bir savaş tehlikesi karşısındaki tedbir niteliğindeki uygulama ve önlemleri, geniş halk kitlelerinin hoşnutsuzluğuna ve tepkisine yol açmıştır. İşte savaş döneminde belirginleşmeye başlayan iç etkenler, savaş sonrası dönemin dış etkenleriyle bir araya geldiğinde, II. Dünya Savaşı sonrasında çok partili yaşama geçiş kararının verilmesini sağlamıştır. Böylece 1930’lu yıllarda yerleşen tek parti
752 753

M. Duverger, a.g.e., 359-360. M. Duverger, a.g.e., 336.

378

dönemi sona ermiş ve ciddi bir çalkantı olmaksızın çok partili yaşama yumuşak bir geçiş yapılabilmiştir.

b) Tek Parti Yönetimi ve Korporatizm

1-

Korporatizm Bağlamında Türkiye’de Tek Parti Yönetimine Farklı

Yaklaşımlar Türkiye’de tek parti dönemi ve korporatizm üzerine düşünce üreten yazarların temelde iki ana gruba ayrıldıkları gözlenmektedir. Birinci grupta yer alan yazarlar, tek parti döneminin çeşitli uygulamalarına değinerek, bu dönemi korporatist olarak değerlendirmektedirler. İkinci grupta yer alan yazarlar ise, korporatif nitelikli bir takım uygulamaların görülmesine rağmen tek parti döneminin korporatist sayılamayacağını ileri sürmektedirler. Örneğin birinci grup içerisinde yeralan Parla, faşist korporatizm ve solidarist korporatizm ayrımını esas alarak, korporatist olarak nitelendirdiği tek parti dönemini, solidarist korporatizm çerçevesi içerisinde değerlendirmektedir. Parla’ya göre, 1935 (aslında 1936 olacak) İş Kanunu, sık sık değiştirilerek ağırlaştırılan Ceza Kanunu, 1937 Beden Eğitim Kanunu, 1938 Cemiyetler Kanunu, 1938 Basın Birliği Kanunu, 1938 Avukatlar Kanunu ve 1943’te kabul edilen Sanayi, Ticaret ve Zanaat Odalarının yeniden düzenlenmesine ilişkin kanun (ki bununla, 1943 tarihli ve 4355 sayılı “Ticaret ve Sanayi Odaları, Esnaf Odaları ve Ticaret Borsaları Kanunu” kastedilmektedir) gibi yasama ve siyasal kurumlaşma alanındaki bazı gelişmeler solidarist korporatizmin sınırlarını epey aşmıştır. Ama buna rağmen “devresi tam kapanan bir (F)aşist korporati(zm)” gerçekleşmemiştir. Parla 1920’lerin ekonomik ve

. onu tehdit eden. Türkiye’de korporatist düşüncenin önde gelen isimlerinden Ziya Gökalp’in solidarist korporatist düşüncesiyle. Parla. Her ikisi de meslek gruplarının birbirlerine lazım ve muhtaç olduklarını savunmaktaysalar da. Gökalp’in solidarist korporatist kuramı. Ayrıca Gökalp’in sınıflandırması gerçekten mesleki bir ayrıma dayanırken. Kendisini tehdit altında hisseden bir sanayi ve finans burjuvazisiyle.379 siyasal gelişmelerine de değinerek.e. 124. Parla. a. sayısal ve örgütsel bakımdan güçlü bir işçi sınıfı arasında ciddi bir çatışma bulunmamaktadır. Oysa Gökalp sonrası dönemin tek parti solidarist korporatizmi daha dışlayıcı ve retorikti..g. Bu nedenle de faşist korporatizme gerek duyulmamıştır. gerekse 1960 darbesi sonrasındaki dönemin korporatif olduğu belirten Parla. 1920-1921’de gerçekleştirilemeyen anayasal korporatizmin. bu dönemlerdeki korporatizmin solidarist dozda kalmasının ve faşizan korporatizme dönüşmemesinin nedenini ise şöyle açıklamaktadır: Söz konusu dönemde Türkiye’de bir bölüşüm bunalımı yoktur. 756 T.755 Gerek tek parti döneminin.756 Tek parti döneminde faşist korporatizmin uygulanmadığı ortadadır ancak sınıf çatışmasının bulunmadığı bir yerde solidarist korporatizmin neden ve nasıl uygulanıyor olduğu yeterince açık değildir.. kapsayıcılığı ve çoğulculuğuyla daha içtenliklidir. 216-217.g. 216. Parla. daha sınıfsal bir ayrım ve sınıflandırmaya dayanmaktaydı.P.H. a.’nin programlarındaki korporatist yaklaşım.. C.g. T. 1923 İktisat Kongresi’nin.e.e.754 Hatta Parla. a. Yine bu grupta yeralan yazarlardan Çağlar Keyder ve Aykut Kansu’nun görüşlerine “Devletçi Ekonomi 754 755 Politikası ve Korporatizm” adlı bölümde T. tek parti döneminde hâkim olan solidarist korporatist düşünceyi de karşılaştırmaktadır. 1927 Âli İktisat Meclisi’nin ve ekonomik alandaki birçok uygulama ve siyasanın da solidarist korporatizmi temsil ettiğini ileri sürmektedir.

Aykut Kansu ise. 757 758 Ç.380 değinildiğinden burada ayrıntısına girilmeyecektir. 136-137.g. Avrupa’ya İtalyan Faşistleri’nce tanıtılan örgütsel yeniliklerden etkilendiğini belirterek. Keyder tek parti yönetiminin yerleşmeye başladığı 1930’lu yılları “Korporatizm Çabaları” başlığı altında değerlendirmekte ve dozu ulusal kimliğin yaratılması için gerekenden çok daha fazla olan bir milliyetçilik ideolojisiyle toplumsal sınıfların varlığını “korporatist” bir toplum modeli yararına yadsındığı bir seferberlik retoriğini. Keyder. “Türkiye Demokrasisinin Ekonomi Politiği”.. Kansu’ya göre korporatizm. tek parti yönetiminin benimsediği ideolojiyi açıkça korporatist olarak nitelemektedir.m. genellikle ‘devletçilik’ olarak kodlanagelen ekonomi-politika uygulamalarının asıl saiki olarak kendini göstermiştir. . a. en azından söz konusu dönemin korporatist sayılamayacağını hiç belirtmemektedir. a.g. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. tek parti dönemini özellikle devletçi ekonomi politikasına değinerek açıkça korporatist olarak nitelendirmektedir. “ Türkiye’de Korporatist Düşünce ve Korporatizm Uygulamaları”.g..e. doğrudan ve açıkça “tek parti yönetimi korporatisttir” demese de. “Kemalist rejimin kurucu kadroları ve politikaları için güçlü bir ilham kaynağı olmuştur. Keyder.757 Ayrıca Keyder. Ancak kısaca hatırlatmak gerekirse.758 Bu tür bir yaklaşımla Keyder. bu dönemin temel özellikleri arasında saymaktadır.. 759 A. siyasal ideolojiye yansımaları yanında.m. 1930 yılında Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti’nin düzenlediği Sanayi Kongresi’nde. 251. tek parti yönetiminin. Türk sanayicilerinin İtalya’daki “corporazione”lere benzer biçimde örgütlenmesini tavsiye ettiğini vurgulamaktadır. 49. Korporatizm. Kansu. a. Ç.”759 Murat Belge de Türkiye’deki egemen ideolojinin korporatizm olduğunu ileri sürmekte ve bu doğrultuda tek parti yönetimini ideolojik bağlamda değerlendirirken. tek parti dönemini korporatist olarak niteler görünmekte.

korporatizm ve demokrasi”. M. Gökalp’in ve İttihat ve Terakki’nin korporatizmini sürdürdüğünü ileri sürmektedir.. Köker’e göre kapitalizm.”762 Bu M.. 761 Bu bağlamdaki daha ayrıntılı açıklamalar için bakınız. Bu doğrultuda “biz bize benzeriz” düşüncesiyle dünyadan farklı olunacağı olgusu pekiştirilmiş. Belge. Belge.. Ayrıca Belge’ye göre tek partinin ideolojik şekillenmesinde 1929 Dünya Büyük Ekonomik Bunalımı’nın dolaylı ve dolaysız birçok etkisi olmuştur. çöktüğü düşünülen kapitalist sistem karşısında sosyalist denebilecek herhangi bir politikayı benimsemek açısından uygun değildir. Sosyalizm.g. 130-131.g.e. “Kemalizmi yeniden düşünmek: Solidarizm. Sosyalizm. 127 ve 130. “doğası gereği. Türkiye ve Gelecek. Bu bunalım nedeniyle. kapitalizm ile liberalizm ve korporatizm arasındaki karmaşık ve çelişkili ilişkiye bakılması gerektiğini belirtmektedir. Köker.760 Belge’ye göre Türkiye’nin korporatist burjuva ideolojisi. 48. Türkiye ve Gelecek. kapitalist gelişme sürecine ‘sonradan katılan toplumlar’… en azından belirli dönemlerde. Cumhuriyet ideolojisi o dönemde yükselişe geçen faşizmden oldukça etkilenmiştir.761 Murat Belge’nin Türk kamu felsefesini korporatist olarak niteleyen görüşlerine katılan Levent Köker de. a. kapitalist ülkelerle sınırlı bir karşılaştırma yapıldığında.. kapitalizmin gerektirdiği otoriter-baskıcı örgütlenmeyi liberal (temsilî) demokratik kurumların varlığıyla gizleyebilme olanağına sahip olmamışlardır. M.g. tek parti yönetiminin resmi görüşü olan Kemalizm’i korporatizm ile ilişkilendirmektedir. Ancak yeni rejimin sınıfsal karakteri. “Sosyalizm Türkiye ve Gelecek” adlı eserinde “Egemen ideoloji: Korporatizm” başlığını kullanmaktadır. kaynaşmış bir kitleyiz” denilerek sınıfa dayalı her tür düşünce rejimden dışlanmıştır. Belge. imtiyazsız. Ancak Cumhuriyet ideolojisinin oluşumu ve birleştirdiği sınıfsal güçlerin niteliği doğrudan faşist olmasına da engel olmuştur. Köker Kemalizm’i değerlendirirken.m. demokratik olmadığına vurgu yaptığı tek parti sisteminin.g.e. 760 . liberal siyaset felsefesinin bireysel özgürlük kavramında temellenen idealleriyle çelişen bir ekonomik-toplumsal-siyasal örgütlenme tarzıdır… Özellikle. Batı ülkelerinden çok Japonya’ya benzemektedir. 134-135. Bu başlık altında Belge. a.e. Sosyalizm. 762 L. liberalizmin ve burjuva demokrasilerinin sona ermekte olan yozlaşmış sistemler olduğu düşüncesi kabul görmüştür. Türkiye ve Gelecek.381 Belge. a. “sınıfsız. a.

Köker.763 Yine bu grup içerisinde sayılabilecek olan Bianchi de. Kemalizm’in korporatist ve bürokratikmuhafazakâr içeriğiyle. öncelikle siyasal demobilizasyonun sağlanması.g. Bu dönemde siyasal alanda tüm bağımsız muhalefet ortadan kaldırılmıştı.382 bağlamda Kemalizm’i değerlendiren Köker. Devlet ve parti. ulusun sentezi ya da cumhuriyetin koruyucusu olarak nitelendiriliyordu. korporatizm ve demokrasi”. sınırlı bir devlet korporatizmi özelliği göstermekteydi. “Kemalizmi yeniden düşünmek: Solidarizm.. merkezi ve otoriter bir aygıt içerisinde birleştirilmişti. bir vesayet dönemiydi. tek parti dönemi Türkiyesi’nin siyasi alanda otoriter ve vesayetçi yönüne. devletçi ekonomi poltikalarını destekleyen yarı-resmi nitelikli meslek kuruluşlarıyla doldurmaktı. ekonomik alanda da devletçi ekonomi politikalarına değinmektedir. Bianchi’ye göre. Ekonomik alanda ise. Amaçlanan. Bu doğrultuda Bianchi. C. Bianchi’ye göre bu dönemde örgütlenme konusundaki kamu politikaları. Türkiye üzerine yaptığı çalışmasında 1925-1946 dönemini sınırlı devlet korporatizmi olarak nitelendirmekte ve bunu ifade eden bir altbaşlık kullanmaktadır. bu nedenle de Kemalizm’in siyasi ve kültürel yönleriyle bir bütün olarak olumsuzlanması gerektiğini ileri sürmektedir. Bu doğrultudaki uygulamalar devlet kontrolü ve koruyuculuğu ile yapılmaktaydı.’nin tek parti yönetimi altında. 1925-1946 dönemi C. ithal ikameci sanayileşmeye dayalı ve özel kesinme bağlılığın zamanla kaldırıldığı bir ekonomik kalkınma politikası benimsenmişti.H. varolan gönüllü örgütler üzerinde 763 L. Genel anlamda bu dönem.H. . devlet güdümlü.P. 49. demokratik bir toplumsal ve siyasal örgütlenme idealinin içini dolduramayacağını. Yerlerini zamanla parti tarafından kontrol edilen grupların alacağı. çoğulcu. hızlı.m. ardından da bu alanı. siyasal katılımın belirgin biçimde azaldığı bir dönemdi.P. yeni ulus devletin oluşturulması ve onun yönetim olanaklarını genişletmesi doğrultusunda. a.

Princeton. ihracatçılar için 1936’da. avukatları ve gazetecileri de içermek üzere genişletildi. sanayici ve tüccarları düzenlemek için yeniden kuruldu ve zaman içerisinde esnafları. Tek parti dönemini ya da tek parti yönetimini çeşitli açılardan korporatist olarak niteleyen görüşler karşısında. Interest Groups and Political Development in Turkey. Princeton University Pres. Bianchi. Atatürk döneminde. Yani otoritarizm ile korporatizm özdeşleştirilmekte. Kemalistler’in. sanayiciler ve tüccarlar için 1925’te. Bu dönemde sendikalar yasaklanmıştı ama kısıtlı olan sınai işgücünü. Bu durum. Korporatist mesleki kuruluşlar. bir korporatist mesleki gruplar ağını kurma teşebbüsü olarak değerlendirmektedir. edimsel olarak resmi düzeyde bütünsel bir korporatist düşüncenin ve bütünsel korporatist uygulamaların bulunmadığı bir yerde.. . Bianchi. 134. ihracatçıları. yani ideolojik açıdan.383 sınırlamalar bulunmaktaydı. özellikle uygulamada. otoriter sayılan uygulamalar korporatist olarak nitelendirilmektedir.765 Dikkat edilirse. a. tek parti dönemini gerek düşünsel alanda. örgütleme ve düzenleme amacına yönelik olarak. esnaflar için 1925’te.764 Bu doğrultuda Bianchi. sadece korporatif izler taşıyan “otoriter” düşünce ve uygulamaların korporatist sayıldığını düşündürtmektedir. gerekse uygulamalar açısından korporatist olarak nitelendiren yazarlar. korporatif izler taşıyan 764 R. buna karşılık korporatizmin gerektirdiği sistematik örgütlenme ve ilişki biçimlerine değinmeksizin yargıya varmaktadırlar. 140-141. sadece tek parti yönetiminin otoriter zihniyet veya uygulamalarına odaklanmakta. Bianchi Ticaret ve Sanayi Odalarını.e. avukatlar için 1938’de ve gazeteciler için 1938-1946’da kamusal nitelikli cemiyetler oluşturulduğunu belirtmektedir. devlet paternalizm yoluyla kendi denetimine almayı denedi. 1984. 765 R.g.

767 A. Makal. Bu nedenle. sendikal örgütlenme 1947 yılında 5018 sayılı İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Hakkında Kanun’la düzenlenmiştir. 1946 yılında Cemiyetler Kanunu’nun “sınıf esasına dayalı cemiyet kurma” yasağının kaldırılmasıyla açılmış.766 Bu koşulu sağlama yönünde bir ilk adım olan örgütlenme. Makal. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. a. çalışma ilişkileri bağlamında gerek toplumsal korporatizm. 290. bu A. Türkiye’de resmi olarak sendikal örgütlenmenin önü. a. 1947 öncesi dönemde bahsetmek olanaklı değildir.. Tek parti dönemi Türkiyesi için.384 çeşitli girişimlere karşın bu dönemin ya da tek parti yönetiminin korporatist sayılamayacağını ileri süren görüşler bulunmaktadır. bunda rejimin kararlılık kazanmasının ve otoriteyi meslek esasına dayalı korporatif bir örgütlenme içerisinde paylaşmaya ihtiyaç duymamasının rolü vardır.. Makal’a göre. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. 766 .g.767 Çalışma ilişkileri alanı dışındaki kesimler açısından olaya bakıldığında. “Korporatizm”. ancak 1946 ve 1947 yıllarında yapılan kanuni düzenlemeler sonrasında gerçekleşmeye başlamıştır. bir sistem olarak korporatizmin varlık kazanma koşulunun. mesleki temsil esasına göre oluşturulan örgütlerle devlet arasında. Ancak Türkiye’de hem İzmir İktisat Kongresi’ni izleyen yıllarda. korporatif örgütlenmeyle ve korporatif ilişki biçimlerinin kurulmasıyla oluşacak olan korporatizmin varlık kazanma koşulları gerçekleşmemiştir.e. tek parti dönemi Türkiyesi’nde bu kesimlerin de korporatist nitelikli bir örgütlülük kazanamadığı görülmüştür. çalışma ilişkileri bağlamında toplumsal korporatizm ve devlet korporatizmi modellerinin geçerli olmaması. 141-142. korporatif nitelikli bir ilişki kurulması olduğunu belirtmektedir.m. a. Örneğin bu grup içerisinde yer alan Ahmet Makal.. aynı durumun çalışma ilişkileri alanı dışında kalan kesimler için de geçerli olması. 142. gerekse devlet korporatizmi niteliğindeki herhangi bir korporatist uygulamadan. hem de tek parti yönetiminin yerleşmeye başladığı 1930’lu yıllarda.e. Makal.g.g. A.

yukarıda değinilen 1947 yasasının kabul edilmesine kadar olan dönemde. tek parti yönetiminin çıkar gruplarına bakışına da değinmektedir. “Bu yıllar. Bu yaklaşım tarzı. ancak söz konusu uygulamaların “açık tonlu” olduğunu ve yaygınlaşarak sistematik bir biçim alamadığını.e. uygulamanın yanı sıra. Ancak devlet korporatizminde. yukarıda belirtildiği gibi. devletçilik politikaları nedeniyle de devletin çeşitli toplum kesimleri ve kuruluşlar üzerinde denetim ve kontrol isteğinin daha başat hale geldiği yıllardır. 159-160. Ancak. yukarıdan yönlendirilen. 1920’lerde değil. a. Türkiye’de tek partili dönemde çalışma ilişkileri:1920-1946. 153. zaten bunun öncüllerinin de oluşmadığını belirtmektedir.. çeşitli yazarların korporatif ilişkilere konu olduğunu savundukları çeşitli kurumlar. çıkar grupları alanı edimsel olarak olmamasına rağmen. Bu grup içerisinde yer alan bir diğer yazar Ümit Cizre Sakallıoğlu. Makal’a göre.” A.g. tek parti dönemini devlet korporatizmi ile ilişkilendirmeye yol açabilir.g.385 dönemde korporatif nitelikli uygulamaların hiç bulunmadığı anlamına mı gelmektedir? Makal. Sınırlı nitelikte dahi olsa korporatif izlenimler bırakan çeşitli uygulamalar.768 Kısaca tek parti dönemi ya da tek parti yönetimi korporatist kavramıyla nitelendirilemez. a. şüphesiz ki Türkiye’de tek parti döneminde korporatif izlenimler bırakan çeşitli söylemler ve kısıtlı uygulamalar bulunduğunu. Makal.g. Makal. tek parti yönetiminin katılaşması yanında.m. tek parti dönemi için “korporatizm” sözcüğü son derece özenli biçimde ve sınırları iyi çizilerek kullanılmalıdır. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. 1930’lu yıllarda bile söz konusu uygulamalar açık tonlu kalmış ve sistematik bir biçim almamıştır. Makal’a göre. ve A.e. devletçilik ve halkçılık ilkelerinin uygulanmasıyla birlikte düşünüldüğünde. 768 . Oysa Türkiye’deki tek parti döneminde.. daha çok 1930’lu yıllarda aranmalıdır. tek parti yönetiminin bu konuda genelde yasakçı bir tutum takındığını belirtmektedir. a.. 194. A. denetlenen ve yapılandırılan bir emek evreni söz konusudur. çok daha az yaşamsal alanlar da bile “anlamlı. Cizre. devletle belirli toplum kesimleri arasında ilişki kuran “ara kurumlar”dır. Makal. emek evreni bir yana. “Türkiye’de Tek Parti Dönemi ve Korporatizm Tartışmaları”. İşte bu nedenle.

Üstün.m.M. korporatist model içerisinde yer almadığına göre.769 Bu grup içerisinde sayılabilecek Gülten ve Mahmut Üstün de 1920’lerdeki toplumsal korporatizmi andıran çeşitli girişimlerin varlığına rağmen.770 Bu iki ana grup dışında. “Korporatizm ve Türk Sendikacılığı (II)”. sınırlı devlet korporatizmi ile ilişkilendiren. Cizre-Sakallıoğlu. . devletçe oluşturulup yönlendiriliyor dahi olsa. devlet korporatizminin (otoriter korporatizm kavramını kullanmaktadırlar) olması için. a. Üstün . 186. oysa 1947’ye kadar bunun gerçekleşmediğini savunmaktadırlar. işçi örgütlerinin varlığının gerekli olduğunu. tek parti döneminin..g. ancak bunun korporatist sayılamayacağını savunan görüşü bir ara grup olarak ele almak olasıdır. hangi modele göre değerlendirilebilir? Cizre’ye göre. Bu dönemde tek parti yönetimi devlet korporatizminin özerklikleri olmayan sendikal örgütlenmelerine bile 1946 yılına kadar soğuk bakmıştır. Buna göre tek parti yönetimi. tek parti yönetimini.m. Bu nedenle tek parti döneminde herhangi bir korporatist uygulamanın varlığından bahsetme olanağı bulunmamaktadır. “özel çıkarların ve toplumun kendiliğinden gelişimini kamusal olan ile ipotek altına alan paternalist bir devlet yaklaşımının belirlediği monizm…” dir ve bunun da korporatizm ile uzaktan yakından ilgisi yoktur. Bu grup içerisinde yer alan Yüksel Akkaya. 46-47. özerk. meşru sendika ve derneklerin kurulmasına izin verilmemiştir..386 etkin. Schmitter’ın devlet korporatizmi için 769 770 Ü.g. bu haliyle tek parti yönetiminin Schmitter’ın tanımladığı devlet korporatizmiyle büyük benzerlikler taşıdığını belirtmektedir. tek parti yönetiminin benimseyerek uyguladığı model. tek parti yönetiminin otoriter yönlerini esas alarak. G. Ancak her iki yazar da. Schmitter’ın tanımladığı özelliklere uygun biçimde devlet korporatizmini çağrıştırdığını belirtmektedirler. a.” Uygulamada korporatizmin gerektirdiği örgütlenmeye izin vermeyen tek parti yönetimi.

a. parti sisteminin zayıf. devlet korporatizminin sendikal örgütlenmeleri dışlayan otoriter özelliklerini taşıyan uygulamalara girişmiştir. Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. devlet korporatizminin sınırlandığını söylemektedir.g. tek parti dönemi Türkiyesi için zaten söz konusu değildir.e. seçimlerin ya hiç yapılmadığı ya da plebisit niteliğinde olduğu. Ancak tek parti dönemi Akkaya’ya göre devlet korporatizmi özellikleri taşımaktadır. Akkaya. yürütme gücünün ideolojik olarak dışlayıcı olduğu ve dar bir çevreden devşirildiği. Dünya Savaşı’ndan sonra söz konusu olduğundan ve çıkar örgütlerinin varlığını gerekli kıldığından. Liberal (toplumsal) korporatizm uygulamaları II. Bu doğrultuda toplu iş ilişkileri alanında devletin otoriter yaklaşımına değinen Akkaya. devlet korporatizmi uyguladığını ileri sürmemekte.772 Tek parti yönetimiyle devlet korporatizminin çeşitli açılardan benzer özellikler taşıdığını tesbit eden Akkaya. . sınıflara. dile veya bölgeciliğe dayanan alt kültürlerin bastırıldığı sistem ile büyük benzerlikler göstermektedir. Y. kendi güdüm ve denetimi altında oluşturduğu örgütlenmelerle çalışma hayatını denetleyemeyince.g. Akkaya.. 178.”771 Akkaya’ya göre tek parti döneminde büyük bir işverene dönüşen devlet. bu benzerliklere karşın tek parti döneminde devletin.e. uygulamaya bakarak korporatizmin varlık koşullarının ancak tek parti dönemi sonrasında oluştuğunu kabul etmekte ve böylece otoritarizmi korporatizmle özdeşleştirme tuzağına düşmemektedir. tek bir partinin tekelinde vey(a) egemenliğinde olduğu. 771 772 Y. a. 201. etnik farklılığa. Türkiye’de korporatizmin varlık temellerinin atılmaya başlandığını belirtmektedir.387 tanımladığı “alt birimlerin merkezi bürokratik güce boyun eğdiği.. Neo-Korporatizm ve Türkiye’de Sendikacılık. uygulamada tek parti dönemi boyunca sendikal örgütlenmenin yasaklanması eğiliminden dolayı. Akkaya da 1946 ve 1947 yılındaki hukuki düzenlemelerden sonra.

e.. 773 .773 2- Tek Parti Yönetimi ve Klasik Korporatizm Tek parti yönetiminin korporatizmle ilişkisini sağlıklı biçimde çözümlemek açısından. Tek parti yönetimi içerisinde en etkili ve yetkili kişi olan Mustafa Kemal. 157. Ortada sistematik bir korporatif örgütlenme olmaksızın. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Bize göre birinci grupta yer alan görüşlerin ortak yanlışlığı.g. siyasal alanda korporatizmin temeli olan ve mesleki temsil Bu doğrultuda Makal’ın da işaret ettiği gibi: “Türkiye’de tek parti yönetiminin otoriter bir nitelik taşıdığı ve bu çerçevede. Ama. a. konu üzerine farklı görüşleri serimlemenin yanı sıra. otoriter bir yönetimin yukarıdan güdümleyici. devletin ülkede mevcut bazı örgütleri kendi etkisi altına almak istemesi doğaldır. otoritarizm ile korporatizmi özdeşleştirmeleridir. yani korporatist temsil ve korporatist örgütlenmeye. yani Türkiye’de tek parti döneminin ya da tek parti yönetiminin korporatist olarak nitelenemeyeceğinin savunulduğu belirtilmelidir. yukarıda serimlenen görüşlerden ikinci gruba yakın olunduğu. müdahaleci ve kısıtlayıcı anlayışını ve uygulamalarını korporatist olarak değerlendirmek yanlış bir yaklaşımdır. (Türkiye’deki yapıyı korporatist olarak nitelendirmek için) tek başına yeterli sayıl(amaz). özellikle temsil mekanizmasında yaratacağı aksaklıklar ve toplumda üreteceği bir takım çelişkiler nedeniyle olumsuz baktığı peşinen söylenebilir. İtalya’daki türden bir korporatif yapı ve … diğer öncüller olmaksızın. açıkça tek parti yönetiminin resmi düzeyde kendisinin korporatizme nasıl baktığının ortaya konulması da büyük önem taşımaktadır. korporatizmle doğrudan ilişkilendirmeyen görüşleri yukarıdaki gibi serimlendikten sonra. devletin bazı toplumsal örgüleri etkiliyor olması. Makal. bu çalışmada. Bu doğrultuda tek parti yönetiminin korporatist sisteme.” A.388 Türkiye’de tek parti dönemini ya da tek parti yönetimini doğrudan korporatizmle ilişkilendiren görüşlerle.

Binaenaleyh. gruplar tarafından ve grupların haiz olduğu menfaat derecesinde vukubulacaktır.e.. cemiyet içinde. yürütme erkinin kullanımında ve iktidarın çeşitli çıkarlara yaklaşımında eşitliğe aykırı sonuçlara yola açabileceğine dikkat çekmekte ve buna karşı çıkmaktadır. her hususî menfaat sahibi gruplar. çıkarların temsili kuramına neden karşı olduğunu da belirtmektedir: “Mecliste. Bu takdirde. ayrı ayrı birer zümre.”774 Bu açıklamalarda Mustafa Kemal.muhtelif meslek ve san’at ve iş adamları.” Bu açıklamanın ardından Mustafa Kemal.’nin 9 Mayıs 1935’te başlayacak olan IV. 8 Mayıs akşamı 774 A. iktidar mevkiine geçince.g.. Biz. Buna kim mâni olacaktır? … biz bu ve bundan evvelki nazariyeleri memleket ve milletimiz için muvafık görmüyoruz. hepsinin menfaatlerinin aynı derecede ve aynı müsavatperverlik hissiyle temine çalışmak isteriz. Tek parti yönetiminin önde gelen isimlerinden Recep Peker de. memleket halkı fertlerinin ve muhtelif sınıf mensuplarının yekdiğerine yardımlarını ayni kıymet ve mahiyette görürüz. Mustafa Kemal çıkarların temsili kuramını şöyle açıklamaktadır: “. birer küçük cemiyet halinde düşünülürse her bir zümrenin biribirinden farklı menfaatleri vardır. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. mecliste kendilerini temsil etmelidirler. millet efradı tarafından değil.P. bu gruplardan birkaçı birleşip. intihap.389 biçiminde somutlaşan çıkarların temsili düşüncesine olumsuz baktığını belirtmektedir. Bolşevik kuramı ve İhtilalci sendikalizm kuramı ile birlikte “Demokrasiye Muhalif Asrî Cereyanlar” arasında sayılmaktadır. C. Medenî Bilgiler ve M. ayrı ayrı. yalnız kendi menfaatleri lehine çalışacaklardır.H. . 40-41. diyorlar ki. temsil mekanizmasında ön plana çıkabilecek meslek gruplarının. a. Kurultay’ından bir gün önce. Mustafa Kemal’e göre çıkarların temsili kuramı (menfaatlerin temsili nazariyesi olarak belirtiliyor). Afetinan.

nasıl marksist sosyalist fikir bir ulusu içinde sınıf duygusu ile besliyerek parça parça çatışma saflarına ayırır. Peker’e göre Türkiye’deki siyasal sistem. Dolayısıyla bu parçalanmış meslek grupları esasında parti kurulması. 13 Mayıs 1935’te C. liberal ve sosyalist düşüncedeki partilerden farklı olarak.e. IV. Bu tür girişimler. ulus bütünlüğü içerisinde yalnız kendi mesleki tabanlarının çıkarlarını gerçekleştirmeye çalışırlar. Genel Sekreteri R. ve B. R. a.. 283. dünyanın mevcut koşullarında temel güç olan ulusal birlik düşüncesini bozmaktadır. 88-89. sadece korporatist örgütlenmeye değil. işçi-işveren ilişkilerinde. Kurultayı’nda yaptığı konuşmada ayrıntılandırmaktadır. tek parti yönetiminin uzlaşmayı esas alan siyasetinin korporatist devlet düşüncesinin hâkim olduğunu düşündürtebileceğini belirten Peker. a.g. Buna göre: “Türkiyede istismarcı yolda çalışacak tröstler ve karteller de yasak olacaktır.. işçi-işveren ilişkilerini konu ederek tek parti yönetiminin korporatizme bakışı ve korporatizm karşısındaki tutumuna değinmiştir.”775 Peker bu konu üzerine radyoda söylediklerini. Peker. Batı’daki siyasi partiler arasında meslek esasına göre kurulan partilerin bulunabildiğine değinmektedir.e. kendi sınıf ve mesleğinden olanların çıkarlarını gerçekleştirmek amacıyla girmesi. a.P. Pekerin Söylevleri. 4. bu gerçekleşmezse devletin arabuluculuğu ile çözüleceğini. mesleki çıkarları savunacak olan partilerin kurulmasına da karşı çıkmaktadır.e.390 Ankara Radyosu’nda yaptığı bir konuşmada.g. dünyanın o günkü koşullarına uymamaktadır. Bu partiler. İnkılab Dersleri Notları. ulus birliğini biraz daha bozmaktan ve vatandaşlar arasında ayrılık doğurmaktan başka bir şey yapmamıştır. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt II. müstahsillerin C. Bizim Ulusçuluk ve Halkçılık anlayışımızda sınıfçılığa karşı olduğu kadar bir müstahsiller kartelizasyonundan başka bir şey olmayan korporasyonculuk zihniyetine de karşı gelen bir genişlik vardır. 775 .H. ülkenin genel çıkarı içinde her çalışma grubunun çıkarını en iyi koruyan sistemdir. bir sınıfı öteki sınıf aleyhine uğraşa sürükleyici telkinler yaparsa. ülkede grev ve lokavtın yasak olacağını söylemektedir. Ancak Peker’e göre: “Bu çığırı yanlış anlayarak bizim korporatif akışa kapıldığımız hükmünü çıkarmamak lâzımdır. Bilirsiniz. Ancak dünyada tüm işler ulusal çapta yapılmaktadır.H. Kuruç. bu düşüncelerin önlenmesi için parti programında önemli bir madde bulunduğunu. bu maddeyle de ulusun birliği için tehlike oluşturabilecek yeni bir takım çelişkilerin önüne geçilebileceğini söylemiştir. Peker.. Recep Peker. Öyleyse herhangi bir kesimin günlük siyasete.P. Peker Türkiye’de işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların anlaşmayla. Yine.g.

Peker İtalya’ya gezi yapmıştır ve gerek faşist sistem. Halbuki biz Türk varlığında bu müstahsiller-müstehlikler çatışmasına da yer vermeyeceğiz.m. korporatist uygulamalar. 289.P. Kuruç. gerekse korporatist uygulamalar hakkında bilgi sahibidir. Makal’ın belirttiği bir noktaya dikkat çekmek gerekmektedir. 15. üreticiler ile tüketiciler arasında çelişkiye yol açtığı düşünüldüğü için korporatist bir sisteme de izin verilmeyecektir. “Partinin Yeni Programı İçin Kurultayda R.e. nasıl ki sınıf çatışmalarına yol açtığı için liberalizme. Türkiye’ye ait olmadığı açıkça bilinen ve bir takım yabancı ülkelerde uygulanan bir sistemdir. 776 C. a.H. Pekerin Söylevi”. Bu konuda akla gelebilecek benzerliklerden kaçınılmak istenilmiş olabilir. Peker’in kuramsal düzeyde korporatizmi reddetmesinin altında bir takım nedenler yatıyor olmalıdır. Peker parti programındaki kimi görüşlerin ve partinin kimi uygulamalarının korporatizmi çağrıştırdığının farkındadır. ve B. . 252. a.e. söz konusu dönemde özellikle faşist yönetimlere sahip ülkelerde belirginlik kazanmıştır. Üstelik daha önce değinildiği gibi. Genel Sekreteri R. Her gün kendisine maliyet fiatından kat kat fazla bir fiat empoze edilmek vaziyetinde bulunan ve istismar edenlere karşı yüreği nefretle (d)olu bir müstehlik kitlesi meydana çıkmasının da önüne geçmeyi esaslı bir prensip tutmuş oluyoruz.. a. Ülkü. sınıf siyasetine dayandığı için sosyalizme izin verilmiyorsa. bir başka çelişkiye. Bu nedenler şunlar olabilir: Öncelikle Türk devriminin özgün bir yapısı olduğu ileri sürülmektedir.g.g..g. Oysa korporatizm. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt II.”776 Kısacası. İkincisi... Peker’in korporatizmi reddettiği konuşmalarına yer verdikten sonra.391 aralarında birleşmeleri ve elele vermeleri ve bu suretle müstehlikler aleyhine ilk bakışta bariz görünmiyen fakat hakikatte zararlı olan bir başka çeşit sınıf mücadelesine yol açar. Pekerin Söylevleri.

Peker ise korporatizmin örgütlenme yönünü eleştirerek. yani meslekler ya da üreticilerle tüketiciler esasında bir bölünme yaratabileceği için yadsımaktaydı. Gerek Atatürk’ün. korporatist örgütlenmeyi. resmi düzeyde korporatizmi benimsemediği belirtilebilir. 158-159.392 Dolayısıyla Türkiye ile bu tür ülkeler arasında bir benzerlik kurulmasından kaçınılmak istenilmiş olabilir.. İşte bu durum hesaba katılarak korporatizm kuramsal düzeyde reddedilmiş olabilir. Türkiye’de tek parti yönetiminin düşünsel alanda ve resmi düzeyde korporatizmi kabul etmediği bilinmektedir.777 Öyleyse. Ancak bu. bir başka deyişle korporatist temsil yönü dolayısıyla ulusal egemenlik düşüncesine aykırı bulmakta ve reddetmekteydi. Çünkü Türkiye’de tek parti yönetimi tarafından tasarımlanan çerçevede bu tür örgütlere yer yoktur. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Şüphesiz ki. gerekse Peker’in korporatizm konusundaki olumsuz tutumları aynıdır.g. tek parti yönetimi içerisinde korporatizme sempati duyan ve benimseyen siyasal seçkinler bulunmuştur. Makal. demokrasiye karşı akımlar arasında değerlendirdiği korporatizmi. ancak tek parti yönetiminin düşünsel çerçevesi içerisindeki çeşitli unsurların korporatist kuramla örtüşüp örtüşmediğinin 777 A. toplumda sınıf temelindeki bölünme yerine bir başka tür bölünme. Örneğin İtalya’daki uygulama da örgütlü toplum kesimleri ile devlet arasındaki ilişkiler üzerine kurulmuştur. korporatizm de işçi ve işverenlerin örgütlülüğü esastır. Son olarak da. . Peker korporatizm sözcüğünün bile belirli bir örgütlülüğü ifade etmesinden tedirgin olmuş olabilir. mesleki temsil. tek parti yönetiminin korporatizmi tüm unsurlarıyla düşünsel alanda ve resmi düzeyde kabul etmesi anlamına gelmemiştir. a. Atatürk. Atatürk gibi parti içerisindeki aşırılıklara set çeken bir önderin yanı sıra.e. kişiliği otoriter eğilimleriyle özdeşleşen ve faşizme sempati duyan Peker gibi bir Parti önde geleninin de.

toplum. aynı zamanda uygulamada aldığı biçim bağlamında da incelenmesi gerekmektedir. Türkiye’deki tek parti yönetiminin düşünsel çerçevesinde nasıl yorumlandığının çözümlenmesi lazımdır. faşizmle özdeşleşen klasik korporatizmin dokuz parametresinin (ki bu parametreler. demokrasi. eşitlik. devlet. Kadro hareketinin yaptığı gibi kuram geliştirme çabaları da resmi düzeyde kabul görmemiş ve sona erdirilmiştir. Türkiye örneği söz konusu olunca. sınıf. Bu nedenle tek parti yönetiminin düşünsel çerçevesi içerisinde. siyasal alanında ele alınması uygun görülmüştür. Bu kuram eylemden sonra gelir ve olup bitenleri meşrulaştırmak için kullanılır. özgürlük. Dolayısıyla. . tek parti yönetiminin düşünsel alanında değil. Türkiye örneğinde sadece düşünsel alan bağlamında değil.393 ve bunların uygulamada korporatist bir biçim alıp almadığının da çözümlenmesi gerekecektir. Oysa Duverger’nin de belirttiği gibi. çalışmanın birinci ana bölümündeki “düşünsel alanda ‘klasik korporatizm’” başlığı altında incelenen çeşitli parametrelerin. Türkiye’deki tek parti sisteminde kuram oluşmamıştır. Çünkü tutarlı olmasa da faşizm bir kurama sahiptir. parti ve şef olarak ele alınmıştı) her biri hakkında ayrıntılı bir düşünsel bütünlük bulunmamaktadır. Bu nedenle söz konusu parametrelerin. birey. çalışmanın birinci ana bölümünde klasik korporatizmin düşünsel alanında incelenen bu parametreler. Ancak klasik korporatizmle özdeşleşen ve klasik korporatizmin devlet korporatizmi olan faşizmin savlarını yansıtan söz konusu parametrelerin birebir karşılığını tek parti yönetiminin düşünsel çerçevesi içerisinde net bir biçimde bulabilmek olanaklı olmayabilir. Bunun için.

noktai nazarlarına itaate mecbur tutarlar… Halbuki. özgürlük. Afetinan. Kemal Atatürk’ün El Yazıları.Birey. Eşitlik ve Demokrasi Düşünsel alanda tek parti yönetiminin. Buna göre Bolşevikler. eşitlik ve demokrasi parametreleri açısından eleştirilmektedir. esiri ve zebunu yaşatmak şekline tabiî ve makul bir hükûmet sistemi nazariyle bakılamaz. zorla.e. hükûmet teşkilinden gaye. özgürlük. “Medenî Bilgiler” kitabının “Demokrasiye Muhalif Asrî Cereyanlar” başlığı altında Bolşevik kuramı birey.g. Medenî Bilgiler ve M. Medenî Bilgiler ve M. a. bir kısım insanların noktai nazarlarının.g. devlete “… vatandaşların. eşitlik ve demokrasi kavramlarına yaklaşımının. liberalizm bir sistem olarak reddedilmekle beraber demokrasi düşüncesi olumlu bir değer taşımıştır.394 a.”778 Anlaşılacağı üzere tek parti yönetiminin düşünsel çerçevesi içerisinde birey. birey özgürlüklerinin tanındığı ifade edilmektedir. 44. insanların ve etnik grupların temelde eşit olduklarını yadsımadığına değinilmişti.. . Kemal Atatürk’ün El Yazıları. her nevi hürriyetlerini masun bulundurmak”779 görevi yüklenerek. faşizmin aksine tek parti yönetiminin.e. tam olarak uygulamasa da liberal ilkeleri reddetmediğine. Tek parti yönetiminin iktidarı boyunca yürürlükte bulunan 1924 Anayasası da bireylerin hak ve özgürlükleri konusunda doğal hukukçu. liberal ve bireyci bir 778 779 A. Bolşevik tarzı hükûmetinde istibdat mahiyeti görülmektedir. Yine “Medenî Bilgiler” kitabında “Vatandaşa Karşı Devletin Vazifeleri” başlığı altında. A. 40. a. Zaten daha önce. cebir ve tazyik ile. Özgürlük. klasik dönemin devlet korporatizmi olan faşizmin bu kavramlara yaklaşımından farklı olduğu açıkça söylenebilir.. Bir cemiyeti. Dahilde ekseriyeti. Afetinan. birey. Halk hâkimiyetine riayetleri yoktur. bireyin hak ve özgürlükleri ve eşitliği düşüncesi kabul edilmiş. Örneğin. evvelâ ferdî hürriyetin teminidir. “Şahsî hürriyet ve müsavat tanımazlar. bireyciliği.

42. Bu veriler ışığında tek parti yönetiminin.e. a. Eğer tek parti yönetiminin bir biçimde korporatizm ile bağlantısı kurulacaksa. 1992. tek parti yönetiminin de.g. 781 780 . malını kullanma. Ankara. görevden bağımsız hak anlayışının benimsenmediği dile getirilmiştir. Anayasaya Giriş. oldukça kısa maddeler halinde ele alındığı 1924 Anayasası’nın özgürlük anlayışı.395 yaklaşımı benimsemiştir. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları. 1924 Anayasası. düşünce.. 33. 782 Burada dayanışmacılığa benzer biçimde. düşünsel alanda demokrasiyi hiçbir zaman reddetmemiştir. söz konusu parametreler bağlamında ne kadar farklı olduğu ortaya çıkmaktadır. yayın. çalışma. dernek ve ortaklık kurma hak ve özgürlükleri gibi klasik bireysel hak ve özgürlüklerin hemen hepsini kabul etmiştir.781 Ayrıca egemenliği ulusa dayandıran cumhuriyet yönetimi. toplantı. Gerçek Yayınevi. Tanör. Görevlerle birlikte ele alsa da birey hak ve özgürlüklerini kabul eden dayanışmacılık782. İstanbul.. seyahat. birey hak ve özgürlüklerinin yanı sıra bireylerin görevleri olduğu düşüncesini benimsediği belirtilmelidir. Soysal. A. İnsanlar. içtimaî hayatta haklardan ve vazifelerden örülmüş bir şebeke içinde tasavvur olunabilir. Afetinan.780 Birey hak ve özgürlüklerinin. vicdan. bu bağlantı klasik dönemin devlet korporatizmi olan faşizm ile değil. 1969. bireyci bir yaklaşımı tamamen reddeden. Soysal. Medenî Bilgiler kitabında. her türlü ayrıcalığın yasaklanması. demokrasiyi de dışlamaması açısından.. Fransız İhtilali zamanından pek farklı değildir. M. Yetkin Yayınları. 236-237. E. a. insan kaldıkça bu şebekeden çıkamazlar. M. Özbudun.g.” denilerek. Ankara. mülk edinme. sözleşme. toplumsal korporatizmi sayılabilecek olan dayanışmacılıkla kurulabilir.. 100 Soruda Anayasanın Anlamı. kişi dokunulmazlığı. B. bireylerin eşitliği düşüncesini benimsemeyen ve demokrasiyi tamamen dışlayan faşizmden. 176. Medenî Bilgiler ve M. geniş ve ayrıntılı şekilde düzenlenmediği. Türk Anayasa Hukuku. söz. 2002. bireye görevler yükleyerek özgürlüklerini kabul etmeyen. “… hakkın bulunduğu yerde vazife ve vazifenin bulunduğu yerde hak vardır… İnsanlar.e. yasa önünde eşitlik ilkesi ve hakkı. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. 50. söz konusu parametreler bağlamında tek parti yönetiminin düşünsel çerçevesiyle benzerlik taşımaktadır.

sınıflar arası mücadele toplumu böldüğü gerekçesiyle olumsuzlanmakta.783 Uygulamada birey hak ve özgürlükleri alanında karşımıza çıkan bu olumsuz tablo. Söz konusu dönemdeki sıkıyönetim uygulamaları. a. tek parti yönetimini otoriter olarak nitelendirmeyi sağlamaktadır.Sınıf Sınıf parametresine gelince. Türk Ceza Kanunu ve Hıyanet-i Vataniye Kanunu’yla gelen düşünce suçları da bu olumsuz tabloya eklenmelidir. korporatist düşüncenin sınıf olgusuna yaklaşımıyla büyük benzerlik gösterdiği söylenebilir. Çeşitli zorunlu yerleştirme yasaları ve köylü üzerindeki baskı ve angaryalar. bireysel hak ve özgürlüklere darbe vurmuştur.. toplum. işlevsel esasta farklılaşmış meslek gruplarının oluşturduğu bir bütünlük olarak ele 783 B. . b. çıkarları birbirleriyle çelişen. Tanör. Bireysel hak ve özgürlüklerin durumu. tek parti yönetiminin hak ve özgürlükler açısından Anayasanın öngördüğünden farklı ve baskıcı bir rota izlediği söylenebilir.g. özellikle bireyin özgürlüğü ve güvenliği açısından olumsuz bir tablo çizmektedir. ancak bu durum gerekli diğer koşullar olmaksızın tek parti yönetimini korporatist olarak nitelendirmeye yetmemektedir.396 Ancak uygulamaya bakıldığında.e. Sıkıyönetim Mahkemeleri ve İstiklal Mahkemeleri’nce verilen bazı tutuklama ve mahkûmiyet kararları bu olumsuz tablonun altında yatan nedenlerdir. Her ikisinde de. aralarında uyum bulunan. farklı sınıflardan oluşan bir topluluk olarak değil. her bir grubunun çıkarının bir diğerini bütünlediği. çalışmanın Türkiye ile ilgili bölümleri içerisinde değinilen tek parti yönetiminin sınıf olgusuna yaklaşımının. Katı laiklik uygulaması zaman zaman dinsel özgürlükler üzerinde baskı oluşturmuştur. 243.

Şüphesiz ki Türk siyasal kültürü içerisinde devlet kavramının her zaman ayrıcalıklı ve önemli bir yeri olmuştur. Ancak devletçi ekonomi politikalarının uygulandığı ve tek parti yönetiminin giderek otoriterleştiği 1930’lu yıllarda bile. c. mesleki.Devlet ve Toplum Türkiye’de tek parti yönetiminin düşünsel çerçevesi içerisinde devlet ve toplum kavramları. ulusal bütünlüğün korunması amacına yöneliktir. yüceltilen ve aşkınlaştırılan bir devlet anlayışı söz konusu olmamıştır. işlevsel ayrışmadan geçtiğini savunmaktadır. çıkarları birbirini bütünleyen meslek gruplarından oluştuğu düşüncesini kabul etmiştir. yeni kurulan cumhuriyetin. korporatist düşüncede olduğu gibi kapitalist üretim biçiminin varlığının ve istikrarının korunması değil. genel olarak faşizmdekine benzer biçimde bireyi sadece bir araç konumuna indirgeyerek. tek parti yönetimi. özellikle de klasik dönemin devlet korporatizmi sayılan faşizmde olduğu gibi ayrıntılı kuramsal temellere dayanılarak ele alınan kavramlar olmamıştır. farklı amaçlara yönelik olarak benimsenmiştir. tek parti yönetimi. korporatizmde. sınıf çatışmalarını olumsuzlamış ve Türk toplumunun ayrı ayrı sınıflardan değil. “Cumhuriyetçi” anlayışına . Ancak tek parti yönetiminin düşüncesinde sınıf çatışmalarının reddi. Ancak aralarındaki fark şudur: Korporatist düşünce. Yani benzer görüşler. Buna karşın henüz toplumda sınıfsal ayrışmaların ve buna koşut olarak sınıf çatışmalarının başat hale gelmediği bir sosyoekonomik ve sosyo-politik yapıda.397 alınmaktadır. Toplum konusuna gelince. toplumda sınıf ayrımlarının ve mücadelelerinin keskinleştiği ve reddedilemez hale geldiği sosyoekonomik ve sosyo-politik yapılarda sınıf çatışmalarını olumsuzlamakta ve toplumsal bölünmenin yıkıcı biçimde sınıfsal bölünmeden değil.

’nin “… vatancı. Ancak bu yaklaşım dahi. Ancak tek parti yönetimi toplum konusunda.P. Pekerin Söylevleri. Kurultayı öncesinde Ankara Radyosu’nda yaptığı bir konuşmada. Korporatizmde de ailenin.. Siyasal liberalizmin rekabetçi parti anlayışının ürettiği sakıncalar sürekli dile getirilmiş. bunların C. ulusçu.Parti Tek parti yönetimi genel olarak. meslek gruplarının ve milletin kolektif özneler olarak tanındıkları düşünülürse. ama demokrasi düşüncesi belli bir süre için ertelense de bütünüyle reddedilmemiştir.784 Anlaşılacağı üzere tek parti yönetiminin düşüncesinde. bu bağlamda tek parti yönetiminin düşüncesiyle korporatizm arasında bir benzerlik kurmak olasıdır.P. bireylerden çok. korporatizmi oldukça etkilemiş olan organizmacı toplum anlayışını kuramsal olarak benimsemiş değildir. Genel Sekreteri R. d.g. farklı çıkarlarını korumaya yönelecek olan rekabetçi partilerin ulusun birliğine zarar vereceğini ve bu nedenle. ortak ruha vurgu yapan bir düşünsel yaklaşım içerisinde olmuştur.H.e.H. Örneğin C. Parti’nin IV. bireyi reddetmemekle beraber. vatandaşların ekonomik refahı için yapılacaklara değindikten sonra. toplumdaki tüm kesimlerin çıkarlarının eşit biçimde korunması için bir tek partinin (yani kendisinin) yeterli olacağını. Genel Sekreteri Peker. kolektif öznelere yapılan vurgu daha ön plandadır. bu tür partilere gerek olmadığını savunmuştur.H. liberal düzenlerdeki gibi farklı kesimlerin. 5. birey odaklı bir düşünsel yaklaşım yerine. resmi düzeyde demokrasi düşüncesinin ve halka dayalı demokratik meşruiyetin tamamen dışlanması anlamına gelmemiştir.P. aileci …” niteliklerini açıkça ortaya koyan düşünce ve uygulamaları olduğunu belirtmiştir. Edimsel olarak 1920’li yıllardan beri iktidarda bulunan 784 C. .398 da bağlı olarak. a.

bu sistemin resmiyet kazanması 1938 yılında Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünden sonra gerçekleşmiştir. Güdümlü bile olsa çok partili yaşama geçiş denemeleri. faşizmdeki yoğunluğuyla olmasa da otoriter unsurların olduğu. 174. Ayrıca Türkiye’deki tek parti sistemi. T. Parla. ancak korporatizm ile ilişkilendirilebilecek herhangi bir yönün bulunmadığı belirtilmelidir. Korporatist temsil açısından tek parti yönetimine bakıldığında ise. 1924 ve 1930’da iki defa çok partili yaşama geçiş denemesinde bulunmuştur.399 C. bir diktatörlük kuramına dayanan Anayasal düzenleme biçiminde olmamıştır...Şef Tek parti yönetiminin şeflik kavramına yaklaşımı. Faşizmdekinin aksine.g.H. çeşitli Avrupa ülkelerindeki gibi. siyasal temsil esasının benimsendiği görülür. a. 1921 ve 1924 Anayasalarının söylemine rağmen. Türkiye’deki tek parti yönetiminde. tek parti yönetiminin edimsel olarak şeflik sistemi haline gelmediği anlamına gelmemiştir. a. faşizmdeki tek parti sisteminden farklı olmuştur. meclis başkanı. 785 786 T. Türkiye’deki tek parti yönetimini.g. . Bu doğrultuda Parla. Parla. korporatist temsil esasının kabul edilmediği.e. bakanlar kurulunun başkanı ve tek partinin değişmez genel başkanı olarak “şef sistemi”nin odağı haline geldiğinden söz etmektedir. faşizmden ayıran önemli özelliklerdir.P. 174.e. iktidarı boyunca Mustafa Kemal Atatürk’ün devlet başkanı. Bu bağlamda Türkiye’deki tek parti yönetiminin parti kavramına bakışında. e.785 Ancak bir kurama dayanılmaması.. partiye girmek sanki bir dine girmeye benzememiş ve parti örgütlenmesi bir milis kuvvetinin örgütlenmesi biçimini almamıştır.786 Edimsel olarak tek parti yönetimi Mustafa Kemal’in iktidarı boyunca bir şeflik sistemi halini almışsa da.

e. Yetkin’e göre Milli Şef Dönemi’nin II. Milli Şeflik ve Değişmez Genel Başkanlık. Ahmad.788 Yetkin de tek parti yönetiminin şeflik sistemi haline gelişinin. a. C.P. Dünya Savaşı yıllarına denk düşmesi ve bu savaşın ilk yıllarında Almanya ve bağlaşıklarının başarılar elde etmesi. Milli Şeflik kavramı ve bunun siyasal yaşamda kapladığı yer de bir başka nedendir. Yetkin. yerine geçtiği Atatürk’ün karizmasından yoksun olduğu için bu tür iktidar tuzaklarına düşmüştür. Milli Şef Dönemi tek parti yönetiminin bir önceki döneminden farklı özelliklere sahiptir. 157. 1939. bu kavramın İtalya’nın “Duçe”siyle. Celal Bayar da C. Ahmad’a göre. tek önder” sloganıyla betimlenen faşizan bir biçim almıştır. tek parti yönetiminin bu dönemde farklılıklar sergilemesinin başlıca nedenidir. C. a.P. yani İsmet İnönü’nün iktidardan asla alınamayacağını ifade etmektedir..H. Ankara. programının genel başkan seçimine ait olan maddesinin değiştirilmesiydi. Oybirliğiyle yapılan değişiklikler sonucunda Mustafa Kemal Atatürk. Parti’nin Kurucusu ve Ebedi Başkanı. Kurultayın gündemindeki tek madde. a. Atatürk’ün ölümünden sonra resmileştiği ve kurumsallaştığını belirtmektedir. 788 F. S.e..g. 37-39. İkinci Adam II.g.P.’nin Genel Başkan Vekili sıfatıyla Parti’nin olağanüstü kurultayını 26 Aralık 1938’de toplantıya çağırmıştır. Tüzüğü.400 Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünün ardından İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçilmiş. rejim “tek parti. Atatürk’ün ölümünden. Milli Şef kavramının ve bu kavrama yüklenen anlamın. II. Aydemir. 3.H. Recep Ulusoğlu Basımevi. Dünya Savaşı döneminin totaliter diktatörlükleriyle çağrışım yaptırdığını. 787 . ve Ş. İsmet İnönü de Milli Şef ve Değişmez Genel Başkan olmuştur. belki de İnönü. Elbette ki.789 Yetkin..e. Modern Türkiye’nin Oluşumu. tek ulus.g. 789 Ç. çok partili yaşama geçişe kadar süren bu dönem “Milli Şef Dönemi” olarak adlandırılmıştır.H. 101. iktidarda bulunan kişinin.787 İnönü’nün Milli Şef olmasıyla.

P. a. karşılaştığı zorluklardan başarı ile çıkabilmek için “millî iradeyi temsil ve tatbik kudretinde olan bir tek adamın.g. Klemenso’nun tek iradesine” teslim olmuştur. bir şefin iktidarını olumlu karşılamakta. 791 “R. Üçüncü Cumhuriyet dönemi Fransası’nın I.’ne yeni katılanlar için Ankara Halkevi’nde yaptığı bir konuşmada. (Mayıs. liberal devlet tipinde dahi gerekli görüldüğünde bir şefin yönetimine ihtiyaç duyulabildiğine örnek vermekte. bu felaketin de milli birliğin sağlanmasını gerektirdiğini söylemiştir. 162.790 “Milli Şef” adı altında şefliğin kurumsallaşması ve resmi bir nitelik kazanması 1938 yılında Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünün ardından gerçekleşmiştir. S.g. Bu tür sarsıntılar karşısında. Gerek bu kavramın özelliklerinin.401 Almanya’nın “Führer”iyle yapısal ilişkisinin yadsınamaz olduğuna dikkat çekmektedir. 39. Ayrıca Milli Şef’in değişmez oluşunun resmen kabul edilmesi demokratik ilkelere aykırıdır. Klasik parlamentarizme dayanan “liberal devlet tipi”ne sahip Fransa bile. demokratik ilkelere karşıt oluşu hakkında daha ayrıntılı açıklamalar için bakınız. ancak bu kavramın gündeme getirilişi. bu yıldan daha öncesine rastlamaktadır.e. sonrasında benimsemiş olduğu ulusal devlet tipinin tek parti sistemi içerisinde. Ç. Yetkin. Peker’e göre Fransa. Yetkin. dengeli bir ulusal yaşam sürdürebilmek için. 7. a. Ç. Peker. 235. C.791 Anlaşılacağı üzere Peker.. Peker’in Partililerle Bir Konuşması”. 1936). 168-169. 22 Nisan 1936’da C. zaten başka türlü de başarılı olamazdı. Ülkü. 790 . “ulusal devlet tipi” ve bu devlet tipine ruh verecek ulusal parti çalışması gerekmektedir. Dünya Savaşı’nı yaşadığını. Örneğin Recep Peker.H. olağanüstü koşullarda tek kişinin yönetiminin başarıyı getirebileceğine değinmiştir.. dahası bunun gerekli olduğunu savunmaktadır. gerekse uygulamada İsmet İnönü’nün Milli Şefliğe getirilişinin. bir önderin. felaketlerden uzak.e.

. bundan başka bir şey değildir. 793 M. Bozkurt Atatürk’ün şefliğinin demokratik olduğu yönündeki görüşlerini desteklemek için. bunu gerçekleştirecek olan mekanizmaların yaşama geçirilip geçirilmediğine bakmamaktadır.793 Yine tek parti yönetiminin siyasal seçkinleri arasında yer alan Nurullah Esat Sümer de. özgün bir Türk sistemi olduğunu belirtmektedir. bugün dünya birbirine zıt rejimlere ayrılmaz ve birbirine girecek halde bulunmazdı!” denilmektedir. kökleri halktadır. Sümer’e göre önderlik rejimleri gerek Marksist rejimlerden. Bozkurt. Mustafa Kemal Atatürk’ün bir şef olduğunu dile getirmektedir. “Kemalizm otoriter bir demokrasidir ki. bir Alman tarihçisinin. otoritedir. Bozkurt. hem nasyonal sosyalizminin hem de faşizmin. Bozkurt’a göre Atatürk bir şeftir. 792 . Demokrasi de. Türk milleti bir piramide benzer. 107.. benliklerine kavuşturan ve onların çeşitli ideolojiler peşinde sürüklenen bilinçlerini yönlendiren büyük milli hareketlerin bir yansımasıdır.e. bu eksik. Şef otoritesini yine halktan alır. a.g. bizde. harpsonu M.. a. Mustafa Kemal rejiminin değiştirilmiş bir türü olduğunu söylediğini ileri sürmektedir. E. gerekse liberalizm ve Marksizm karşıtı hareketlerden oluşmaktadır. bu eksiği tamamlamış olsaydık. “Türk önderlik sistemi.g.402 Dönemin siyasal seçkinlerinden Mahmut Esat Bozkurt da ilk baskısı 1940 yılında yapılan “Atatürk İhtilali” adlı eserinde. kültür bütünlüğü düşüncesine dayanan bir tür milliyetçilik özelliğinde birleşmektedirler. ancak bu şeflik. bir rejimi demokratik olarak değerlendirmek için. tabanı halk. iktidarın meşruiyetini halka dayandırmak biçiminde tanımladığı demokrasiye uygun bir şefliktir. 107. Atatürk’ün ölümü üzerine Times gazetesinde çıkan bir makaleyi örnek göstermektedir. E. söylem düzeyinde iktidarın meşruiyetinin kaynağına halkın konmasını yeterli saymakta. Bu makalede “Atatürk rejimini diktatörlük sanmak hatadır. önderlik rejimi olarak adlandırdığı şefliğin. Bu rejim demokratiktir. Türkiye’deki şeflik sisteminin özgünlüğüne vurgu yapmak için. edimsel olarak bunun ne oranda gerçekleştiğine.”792 Ayrıca Bozkurt. Anlaşılan odur ki.e. 107. M. tepesi yine halktan gelen baştır ki. Bozkurt. buna şef denir. Yalnız bizim demokrasilerin eksiğini tamamlamıştır ki.g. Dünya Savaşı sonrasının bunalımları içerisinde yıkılmaya yüz tutan milletleri.e. Bozkurt. E. Bu sistem I. a. Bu hareketler ideoloji ve rejim karşıtlıklarına rağmen. tarihlerine. Eğer biz.

İtalya ve Almanya’da. kendisi bizzat kanun olan. E. Türkiye’deki tek parti yönetimini.. a. imanlarını gayelendiren bir akide gibi. S. Meclis’in ve hükümetin karar ve icraatına damgasını vurmuştur. 111-112. faşizm gibi totaliter rejimlere görünüşte en çok benzeştiren olgu olmuştur.794 Faşizmde olduğu gibi belli bir kuramsal temele dayandırılmasa da. Temelde Türkiye’ye özgü olan bu sistem. Türk siyasal seçkinleri arasında şeflik sistemini savunanlar olmuş. istiklâlinden. Ancak Türkiye tek parti dönemindeki şeflik sistemine daha yakından bakıldığında. yüzlerce milyon insanın şuurlarını aydınlatan bir meşale. N.e. Batı’daki diktatörlüklerden ve sorumsuz otokratlıklardan ayrılan yönü. 484. çözümlemeler yapılmıştır. Ancak Atatürk’ün şefliğinin. Ortada kanunlar ve kanun 795 794 . bu devletlerin toplumsal ve siyasal bunalımlarına göre biçim değiştirerek faşizm ve nasyonal sosyalizm halini almıştır. cihana yayılmış ve bütün hareketlere rehberlik etmiştir.e. edimsel olarak süren bu sistem üzerine değerlendirmeler. Mustafa Kemal Atatürk’ün iktidarda bulunduğu döneme odaklanılacak olursa. sözü kanun niteliğinde bulunan kişinin diktatör olduğunu belirtmektedir. İkinci Adam I. Ş. Bu doğrultuda Aydemir meşruiyet kaygısı esasında yaptığı ayrımda.” Türk önderlik sisteminin siyasal ideali. örnek ve ideal bir fikir sistemi olarak. bunun Batı’daki şeflik sistemlerinden farklı olduğu kolaylıkla anlaşılmaktadır. bir diğer parametre olan parti ile birlikte. Aydemir. demokrasidir. diktatörlük ve şeflik kavramlarını ayırmaktadır. a. mukadderatını tayin edebilmek haklarından ve nihayet medeniyetin nimetlerinden mahrum.g.g. Türkiye’nin bir tek parti sistemi içerisinde şeflik yönetimi altında bulunduğu görülür. Aydemir. muztarip insanlık için. Sümer. meşruluk kaygısıdır..795 Yasal meşruiyete dayanmaya önem vermesi dışında.403 devresinin galipler zümresi nazarında. Atatürk’ün tüm saygınlık ve iktidarına rağmen bu meşruluk kaygısı. Faşizmi çözümlemede kullanılan parametrelerden biri olan şeflik.

İnönü’nün şefliği döneminde. Türk toplumunu. Ş. Bunlar. 796 F.796 Ayrıca Batı’nın totaliter şefliklerinde. a. Oysa Atatürk’ün iktidarda bulunduğu şeflik yönetiminde bunlar söz konusu değildir. kendi mutlak keyif ve iradesini koyan kişidir diktatör. diktatörlüklerden ayrılan önemli bir özelliği de. 518. Mussolini ve Hitler de diktatörlerdi.e.e. toplumsal inanç ve sembollerle yönetmemiştir.. Ahmad. S. II. Oysa karizmasından dolayı özellikle Atatürk dönemi ele alınacak olursa.404 Atatürk’ün şefliğinin Batı’daki şefliklerden.g. Türkiye’de şefin bu şekilde aşkınlaştırılması söz konusu değildir. bu resmi düzeyde ve sistematik olarak benimsenmemiştir. Tek Adam III. karizma kavramının tanımı gereği liderine bir takım olağanüstü özellikler atfetse de. Yani Atatürk’ün şefliği tutucu olmamıştır. a. Franco’nun İspanya’da ve Mussolini’nin bir ölçüde İtalya’da yaptığı gibi. bunların üstüne çıkabilen. Aydemir. Atatürk’ün edimsel şefliği. Modern Türkiye’nin Oluşumu. geleneklerle. Dünya Savaşı’nın yarattığı olağanüstü koşullar nedeniyle tek parti yönetiminin katılaştığı. 84. sürekli “ben” diye kendi adlarına konuşmuşlardır.. Atatürk kendi iradesini hiçbir zaman kanun yerine koymamıştır. Türkiye’nin hızla ilerlemesi için yeni bir ideoloji ve semboller yaratmaya yönelmiştir. . Dünya Savaşı’na koyan kuruluşlar olsa bile. ne de uygulamada olmasa da düşünsel düzeyde kendi radikalizmini yavaşlatabilecek olan liberal demokrasiden çekinmemiştir. Ahmad’ın belirttiği gibi Atatürk. Atatürk hareket ve uygulamalarında sürekli kendi adına değil. yasal kuruluşlar ve yasal uygulamalar yerine. Milli Şef dönemi. yani yasa. resmi düzeyde ve sistematik olarak şefin olağanüstü özelliklerine vurgu yapılmıştır. Bu nedenle ne laiklikten. devlet adına konuşmuştur. dünyayı kasıp kavuran II. şef aşkınlaştırılmış. Atatürk döneminde Mussolini Faşizmi ve Hitler Nazizmi dikta yönetimleri. faşizan kimi uygulamaların yürürlüğe konulduğu bir dönem olmuştur. İşte dikta bu hâkimiyet biçimi ve diktatör de bu hâkimiyet şeklinin uygulayıcısıdır. Halk. ölümünün ardından “Milli Şef” adı altında resmiyet kazanarak İsmet İnönü tarafından sürdürülmüştür. toplumda geleneklere dayanmak anlamında muhafazakâr olmayan bir yönetim olmasıydı.g.

Daha önce de değinildiği gibi bir sistemin korporatist sayılması için. Batı’da klasik dönemin devlet korporatizmi uygulamaları. şefliğin korporatizm ile herhangi bir ilişkisi kurulamamaktadır. sistem içerisinde danışma niteliğinde bile olsa. ekonomik alanda korporatist örgütlenmenin gerçekleştirilmiş olmasının yanı sıra. Elbette ki bu unsurların yanı sıra. siyasal alanda da korporatist temsil yönteminin bir biçimde uygulanıyor olması gerekmektedir. f. şeflik yönetimleriyle özdeşleştirilmesi yanlıştır. korporatist nitelikli kuruluşlara yer verilip verilmediği ve devletin işçi ve işveren örgütlerinin yanında sürekli ve sistematik biçimde korporatist ilişkinin üçüncü bir aktörü olarak yer alıp almadığı da göz önünde bulundurulmalıdır. Ancak korporatist olarak nitelendirilebilecek bir sistemin.405 Türkiye’nin girmemesi. derecesine göre otoriter veya totaliter şeflik rejimleriyle birlikte uygulanmıştır. siyasal alanda temsil konusuna da değinmek gerekmektedir. . Türkiye’de şeflik. bu savaşın olumsuz etkilerinden olabildiğince az etkilenilmesi için dizginleri sıkı biçimde elde tutmak anlayışı başat olmuştur. rejimi otoriter kılmıştır. çok temel bir noktaya. Yani siyasal alanda. Türkiye’deki şeflik sistemi.Korporatist Temsil Tek parti dönemi Türkiyesi’nde. ya sadece korporatist temsil yönteminin ya da siyasal temsilin yanı sıra korporatist temsil yönteminin kabul edilmiş olması gerekmektedir. siyasal alanda korporatizmin izlerini sürmek için yukarıda çözümlemesi yapılan parametreler dışında. korporatist açıdan değerlendirildiğinde. ancak gerek ekonomik. bu olgunun korporatizmle ilişkilendirilemeyeceği görülür. gerekse siyasal alanda sistematik korporatist uygulamalar olmadığından.

Bu sorunun yanıtı tek parti dönemi Türkiyesi’nin sosyo-ekonomik ve sosyo-politik alanlarına bakılarak verilebilir. yanıtlanması gereken önemli bir sorudur. Öncelikle siyasal alanın. korporatist temsil sisteminin uygulanmadığı görülmektedir. 120-139. Otoriterizm ve Siyaset. Türkiye’de tek parti döneminde işçi ve işveren çıkarlarını temsil eden sendikal örgütlenmelere izin verilmediği. Türkiye’de siyasal alanda korporatizmin neden ortaya çıkmadığı da. Öz. ekonomik alandan bağımsız olamayacağından hareketle. Ankara.797 Bu sistemde seçmenler. tek parti sistemini korporatist olarak nitelendirmeye yetecek oranda siyasal sistem içerisinde etkin olamamış. E. belirlenen adaylar arasından milletvekillerini seçmekteydiler. görüşlerini aldığı bir kuruluş olmuştur. yani dolaylı yapıldığı siyasal temsil sistemidir. Tüm bu çözümlemelerden. 1996. önce ikinci seçmenleri belirlemekteydiler. geniş bir yelpazede farklı çıkarları temsil ederek uzlaştırmamış ve süreklilik taşıyamamıştır. kendilerini temsil edecek olan milletvekillerini seçmek için. Bu sürecin tamamlanmasının ardından ikinci seçmenler de. tek parti dönemi Türkiyesi’nde siyasal alanda korporatizmin ortaya çıkmadığı sonucuna ulaşılabilir. iktidarın çeşitli konularda danıştığı. Türkiye’de bu dönemin belli bir kesitinde mesleki temsil esasına göre oluşturulan Âlî İktisat Meclisi. bu nedenle de söz konusu örgütlerle devlet arasında uzlaşmaya dayalı sürekli korporatist ilişkilerin geliştirilemediği belirtilmelidir. Son olarak da. seçimlerin iki dereceli. Yetkin Yayınları.406 Korporatist temsil açısından Türkiye’de 1930-1945 arası tek parti dönemi değerlendirildiğinde. Bu konu hakkında daha ayrıntılı bilgi için bakınız. 797 . Bu dönemde Türkiye’de uygulanan temsil sistemi. 1927 ile 1935 yılları arasında varlığını sürdüren Âlî İktisat Meclisi. Siyasal sistem içerisinde korporatif nitelikli çeşitli organlara yer verilmesine gelince.

Bu doğrultuda. Dolayısıyla kapitalist üretim biçimine tehdit oluşturmayan işçi sınıfı. tek parti dönemi Türkiyesi’nde sosyo-ekonomik alanda iktidarı korporatist bir çözüme yöneltecek herhangi bir itkinin bulunmadığı belirtilebilir. korporatizm. gerekse işverenlerin. Bunda. Tek parti döneminde işçilerin örgütlenmesini önleyici tedbirler alındığı bilinmektedir. korporatist bir çözüme yönelmek gerekmemektedir. devletle korporatist ilişkiye girmeleri için.407 sosyo-ekonomik alanın değerlendirilmesi gerekecektir. Ayrıca belirtilmelidir ki. Yani ortada ne gelişkin bir kapitalizm. tek parti yönetiminin korporatizmi benimsemek yönünde bir eğilimi olmadığı söylenebilir. ne böyle bir yapının doğurduğu sınıfsal anlamda kutuplaşmanın başat olduğu bir toplum yapısı. gerek işçilerin. Oysa tek parti döneminde çalışma ilişkisinin tarafları açısından gerekli örgütlenmenin sağlanamadığı görülmektedir. ne belli bir eşiğe ulaşabilmiş bir sanayileşme düzeyi. ne de varlığı tehlikeye düşmüş bir kapitalist üretim biçimi bulunmaktadır. Kapitalizme tehdit oluşturabilecek kadar gelişememiş ve aymı zamanda örgütsüz olan işçi sınıfını. sosyo-ekonomik yapı korporatist seçeneğe yönelik bir itki oluşturmadığından. Özellikle kapitalist üretim biçimine muhalefet etmesi bakımından işçi sınıfının örgütlülüğü önem taşımaktadır. kapitalizmin bunalımına çözüm olarak ileri sürülen korporatist bir sistemin parçası haline getirmek için örgütlemeye çalışmak da pek mantıklı görünmemektedir. Dolayısıyla ortada başat hale gelmiş bir bölüşüm sorunu olmadığından ve kapitalist üretim biçimi tehlike altında bulunmadığından. Sosyo-politik alanda ise. ancak bu tedbirler alınmasa da Türkiye’deki işçi örgütlenmesi süreklilik ve bilinç unsuru gibi niteliksel açılardan yetersiz görünmektedir. belli oranda örgütlenmiş olmalarını gerektirir. korporatist bir sistemin parçası olmak açısından da yetersiz ve örgütsüz görünmektedir. başta Atatürk olmak üzere tek parti .

ekonomik ve siyasal amaçlarını gerçekleştirebildiğinden. Ayrıca kuramsal düzeyde korporatist temsilin reddedilmesinin yanı sıra. milli hâkimiyet ilkesine aykırı bulduğundan dolayı eleştirdiği ve reddettiği bilinmektedir. Dolayısıyla tek parti yönetimi. gerek iktidarını sürdürmek. tek parti yönetimi için uygun bir araç olmaktadır. farklılaşmışlık ve örgütlülükten henüz yoksun görünmektedir. ekonomiyi düzenleyebildiğinden. Türk toplumu. kapitalist üretim biçiminin bunalıma girdiği ya da bu üretim biçiminin devamlılığının sağlanmasının istendiği durumlarda ortaya çıkmaktadır.408 yönetiminin rotasını belirleyen siyasal seçkinlerin etkisi vardır. yoksa tek parti sisteminin mi örgütlenmeyi engellediği sorusu karşımıza çıkmaktadır. korporatist bir çözümü benimsemeksizin istenilen amaçlar doğrultusunda hareket etmeyi olanaklı kılmıştır. uygulamada tek parti yönetiminin izlediği otoriter yol. korporatist bir sistem aracılığıyla iktidarını çeşitli örgütlü toplum kesimleriyle paylaşma zorunluluğu duymamış olmalıdır. denetleyebildiğinden ve ona müdahale edebildiğinden. gerekse ulusal kapitalizmi kurmak için toplumun pek çok kesimini iktidara ortak etmeye ihtiyaç duymamaktadır. farklılaşmışlık ve örgütlülük kazanmış toplumsal yapılar üzerinde kurulabilmektedir. belli bir karmaşıklık. Her iki durumda da korporatizm. Devletçi ekonomi politikası ile devlet. söz konusu dönemde korporatist bir çözüme yol açacak karmaşıklık. Burada tek parti dönemi Türkiyesi’nde toplumsal yapının mı. Böylece tek parti yönetimi otoriter bir sistem içerisinde. Bu soruya her . Devletin iktidarını çeşitli örgütlü toplum kesimleriyle paylaştığı korporatist sistemler. Bu doğrultuda devletçi ekonomi politikası. Türkiye açısından ise öncelikli sorun ulusal bir kapitalizmin kurulmasıdır. korporatist bir çözüme dayanmaya gerek kalmamıştır. Örneğin Atatürk’ün mesleki temsil esasını.

sosyo-politik alanda tek parti sisteminin de toplumdaki çeşitli örgütlenmeler üzerinde kısıtlayıcı etkisi bulunmaktadır. başat olanının toplumsal yapı olduğu da belirtilmelidir. çalışma yaşamının düzenlenmesine yönelik olarak çeşitli İş Kanunu tasarıları . Tek parti dönemi Türkiyesi’nin bu sosyo-ekonomik durumu. toplumun modern anlamda örgütlenmesi üzerinde kısıtlayıcı bir etken olmaktadır. 1- İş Kanunu Cumhuriyet’in kuruluşundan.409 ikisi de yanıtı verilebilir. Gerçekten de. Bu hukuki düzenlemeler arasında korporatizmle en çok ilişkilendirilenler. Ancak bu iki unsur arasında. 1936 yılında kabul edilen İş Kanunu ve 1938 yılında kabul edilen Cemiyetler Kanunu’dur. toplumsal yapının henüz yeterince gelişkin ve farklılaşmış olmamasıdır. 1936 yılında İş Kanunu’nun kabul edilişine kadar. Tek parti yönetiminin kendi isteği dışındaki toplumsal kesimlerin örgütlenmesi üzerindeki baskısı görmezden gelinemez. c) Siyasal Alanda Korporatizmle İlişkilendirilen Düzenlemeler Tek parti dönemi Türkiyesi’ndeki çeşitli hukuki düzenlemelerin korporatizmle ilişkilendirildiği görülmektedir. Sosyo-ekonomik yapının yanı sıra. Bu nedenle her iki hukuki düzenlemenin üzerinde durulması gerekecektir. toplumun modern anlamda örgütlü bir toplum haline gelememesinin altındaki esas neden. Ancak tek parti yönetiminin çeşitli örgütlenmeleri engelleyici tutumu olmasaydı bile. Türkiye’nin sosyo-ekonomik durumu dolayısıyla yeterli derecede örgütlülüğe kavuşamayacak kesimler olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Tek parti dönemi Türkiyesi modernleşme ve kapitalistleşme sürecinde ilerlemiş bir toplum değildir.

P. a. İkinci Adam II.M. Ağaoğlu. Ülkü.798 Gerek 1920’li yıllarda. gerekse 1930’lardaki İş Kanunu tasarılarında. Mustafa Şeref Bey.410 gündeme gelmiştir.g. Zabıt Ceridesi. diğeri de dış etkilere yönelik olan iki temel noktaya değinmişlerdir. 800 1931 ve 1935 yıllarında.M. İçtima. T. 1936 yılına kadar kanunlaştırılamamıştır. Tek parti yönetiminin siyasal seçkinleri. 23799 798 . Mahmut Esat Bozkurt. bu iş kanunuyla işçileri etkisi altına alabilecek olan “yabancı” ya da uluslararası akımlara karşı önlem alınacağıdır. toplumda ortaya çıkabilecek olan sermaye ve emek çatışmasının. 7.1931. İkinci nokta ise. çalışanları etkileyebilecek zararlı akımları engellemek olduğu dile getirilmiştir. konu üzerine yaptıkları konuşmalarda genellikle biri ülke içerisindeki toplumsal oluşumlara.800 Ş.H.799 1936 yılında kabul edilecek olan İş Kanunu’nun ne yönde şekilleneceğinin ipuçları. Cilt. S. 5. Aydemir. Özellikle İstanbul’da çeşitli işçi cemiyetlerinin bir “Mesai Kanunu” yapılması yönündeki istekleri. parti programlarında bulunabilir. 11.. yani sınıf çatışmasının önüne geçmek.e. Ancak çeşitli nedenlerle bu tasarılar. 41. S. Değinilen bu noktalardan ilki. Halil Menteşe ve Celal Bayar’ın bu konuyla ilgili konuşmaları için bakınız. tek parti yönetiminin siyasal seçkinlerinin konuşmalarında ve 1930’lu yılların C. İş Kanunu’yla toplumda emek ve sermaye arasındaki ilişkilerin düzenlenerek. C.12. “Türkiye’de İş Kanunu Tarihçesi”.B. 7. 331-332 (291292). (Temmuz 1936). Bu amaçları gerçekleştirmek için İş Kanunu aracılığıyla devletin çalışma yaşamını düzenlemesi gereği vurgulanmıştır. 359. sınıf çatışmalarına izin verilmeyeceği ve böylece toplumsal dayanışmanın sağlanacağıdır. iş kanunu tasarısının gündemde olduğu dönemlerde. Cumhuriyet’in ilanından sonra gündeme gelmeye başlamıştır. S. çıkarılmak istenilen İş Kanunu’yla amaçlananın. Zaten tasarılarda da bu yöndeki görüşlere dayanılmıştır. yani 1932 İş Kanunu tasarısı öncesinde ve 1936’da İş Kanunu’nun kabul edilmesinden önce.

78-79.. fıkrası şöyle düzenlenmiştir: “Milliyetçi Türk amelesi işçilerinin hayat ve haklarını ve menfaatlarını göz önünde tutacağız. ve B.M. 355-356.g.P. a. Kuruç. İçtima. “Türkiye’de İş Kanunu Tarihçesi”. Türkiye’nin Uluslararası Çalışma Örgütü ve bu kuruluşun kurallarıyla daha yakın bir etkileşime girmesi ve söz konusu dönemde Avrupa’daki çeşitli otoriter yönetimlerin etkileri de başlıca dışsal etkenler arasında sayılabilir.1936.H. 801 Cümhuriyet Halk Fırkası Programı. 358. a. a. 1936’da sonlanan süreç boyunca İş Kanunu. 803 Kabul Tarihi: 8. üzerinde uzun süre çalışılan bu kanun tasarılarının geç kalmış gibi 25.M. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. 8 Haziran 1936’da kabul edilmiştir. ve S. maddesinin 2. C. a. Kuruç. emek ile sermaye arasında uyum sağlamaya yönelik olarak bir İş Kanunu’nun hazırlanmasının Parti gündeminde olduğu açıkça dile getirilmiştir.g. uzun süre üzerinde çalışılan ve aşamalı biçimde oluşan 3008 sayılı İş Kanunu. Sayı.5.m.B. Makal. ekonomik ve siyasi açıdan rejimin korunması kaygıları..M’de kanun görüşmeleri sırasında Recep Peker.411 Bu doğrultuda C. T. Bu karmaşık süreci sadece içsel veya dışsal etkenlerle açıklamak olanaklı görünmemektedir.H.P. B...e.g.e. a.B. 18. içsel etkenlerin başlıcalarıdır. 203-206. Zabıt Ceridesi.. Kuruç. 334 (294). Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt II.802 Tüm bu etkenlere bağlı olarak. belirleyici bir etken olarak devletçi ekonomi politikasının uygulanması ve buna bağlı olarak büyük ölçekli işletmelerde modern bir çalışma yaşamının doğmaya başlaması. birçok etkene bağlı olarak aşamalı biçimde oluşmuştur. 6621.e.B. B.M. 67.’nin 1931 programında. 28.M. Resmi Gazete: 15 Haziran 1936. Ağaoğlu..803 İş Kanunu’nun kabul edildiği gün. T. Belgelerle Türkiye İktisat Politikası Cilt I. 350.e..M. 802 A.g.. Cilt. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. Matbaası.1937..g.’nin 1931 yılı programının üçünü kısmı içerisindeki 5. Bu etkenlerin bir arada düşünülmesi gerekmektedir. 1931. 3330. T. T. Türkiye’de işçi kesiminin niceliksel açıdan belli bir büyüklüğe ulaşması. Sây ile sermaye arasında ahenk tesisi ve bir iş kanunu ile ihtiyaca kâfi hükümlerin vaz’ı Fırkanın mühim işleri arasında görülür.6. Ankara. 7. .”801 Anlaşılacağı üzere C.

.806 Bu İş Kanunu’yla. 325-326 (284-285).” diyerek belirtmektedir. İş Kanunu’nun sadece işçilerin haklarını korumakla kalmayacağını. gerçek hayatta herhangi bir zarara yol açmadığını söylemiştir. İçtima. Peker’in İş Kanununu İzahı”.m. Zabıt Ceridesi.412 göründüğünü.M. S.6.6.m. 804 . 806 T. 12. İçtima. 325 (284).M.M. 12. 84. 83.. 75. a.B. İçtima.g. 83.M. Peker’in İş Kanununu İzahı”. Peker’in İş Kanununu İzahı”. 8. Cilt. 8. (Temmuz.1936. Cilt.6. C.6. 25. Devletin büyük sanayi hamlesine yeni girmeye başlamasıyla bu sanayinin kurulup işlemesi süreçlerinde işverenle işçi arasındaki uyumun sağlanması ve ilişkilerin düzenlenmesi gereksinimi doğduğundan. Peker’in İş Kanunu’nu bir rejim kanunu olarak nitelendirmesi boşuna değildir. hafta tatili kabul edilmiş. Peker’in “… yeni iş kanunu sınıfçılık şuurunun doğmasına ve yaşamasına imkân verici hava bulutlarını ortadan silip süpürecektir. kanunun kabul edilmesinden önceki günlerde yaptığı konuşmada şunları söylemektedir: “… bu kanun Büyük Partimizin kabul ettiği büyük ve ana prensiplerden nur almıştır.1936. Cilt. ilham almıştır ve ona göre tanzim edilmiştir. ancak bu geç kalışa karşın. çocuk işçilerin çalıştırılmasına sınırlamalar getirilmiş. 327 (286).” T.B.1936. ve “R. 1936).M. 12. asgari ücret tespitine yer verilmiş. 75.B.. işe alma ve işten çıkarma bir düzene bağlanmış. 8.1936.804 Peker konuşmasında yürürlüğe girecek olan İş Kanunu’nun önemini. Çünkü İş Kanunu’nun ortaya koyduğu düzenleyici ruhu ülkede uygulama gereksinimi yeni yeni kendisini göstermeye başlamıştır.g. Ekonomi Bakanı Celal Bayar. İş Kanunu’nun sınıf çatışmalarını önlemesiyle gerçekleşeceği beklenmektedir. 805 T.. 73. Peker.” sözleri.. 7. Zabıt Ceridesi. ve “R. 12.M.M. Ülkü. 41. İçtima. Zabıt Ceridesi. “İşte yeni çıkarmakta olduğumuz iş kanunu Devletin esaslı kanunlarından bir rejim kanunudur. Cilt. çalışma süresi prensip olarak günde 8 saat ile sınırlanmış. Bu kanunla Türkiye’de iş hayatı yeni rejimimizin istediği ahenk ve anlaşma yoluna girecektir.. iş yerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili koruyucu ve önleyici hükümler T. ve “R. Zabıt Ceridesi.M. İş Kanunu tam zamanında yürürlüğe girmiş sayılmalıdır. a. işverenlerin de hak ve görevlerini belirleyeceğini belirtmektedir. 3.805 Amaçlanan uyum ve uzlaşmanın ise. Bu kanunla millî hayatın iş alanında muvazene kurulacaktır. 75.B. bu beklentinin delili sayılmalıdır.

Fasıl’ı içerisindeki 72. beşte biri kadar işçi ile işveren arasında çıkan anlaşmazlığa verilen addır. Bunların yerine İş Kanunu. 304. her hangibir iş yerindeki. uzlaştırma ve zorunlu tahkim yöntemini benimsemiştir. grev ve lokavtın yasak olduğunu açıkça dile getirmekte. C. 141.809 İş Kanunu uyarınca grev ve lokavt yasak olduğuna göre iş uyuşmazlıkları nasıl çözüme ulaştırılabilecektir? İş Kanunu’nda iş uyuşmazlıkları iki kategoride ele alınmıştır. eğer uzlaşma sağlanamazsa. 403. İş Kanunu hükümlerinin uygulanması konusunda tabandan gelecek bir denetimi olanaksız kılmıştır. taraflar anlaşırlarsa uyuşmazlık çözülmüş olacaktır. Tek başlı iş uyuşmazlıklarında. Bu bireysel iş uyuşmazlığı olarak nitelendirilebilir.e. Makal. 809 Kabul Tarihi: 8. Bu kategoriler “tek başlı iş uyuşmazlıkları” ve “toplulukla iş uyuşmazlıkları”dır. 6630. Yerasimos. Sayı. devam eden maddelerde de iş anlaşmazlıklarının nasıl çözümleneceği üzerinde durulmaktadır.e.g.. taraflar mahkemeye başvurabilirler. a.6. Ancak taraflar anlaşmaya 807 808 D. 810 A. Toplu iş uyuşmazlıklarında ise. 3330. ve S.1936. a.e.. S. 141.810 Söz konusu dönemde sendika kurma özgürlüğü olmadığı gibi. Avcıoğlu. T. Ortaya çıkan bir iş anlaşmazlığında.808 3008 sayılı İş Kanunu’nun en belirgin özelliklerinden birisi grev ve lokavtı yasaklamış olmasıdır. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. .g. a. genel işçi sayısının on kişiden az olmamak koşuluyla. Tek başlı iş uyuşmazlığı.e..g.807 3008 sayılı İş Kanunu’yla en temel bir takım düzenlemeler yapılmıştır. İş Kanunu’nun 5. öncelikle nasıl seçilecekleri bir tüzüğe bırakılmış olan işçi temsilcileri ile işveren uzlaşmaya varmaya çalışacaklardır.413 konulmuştur. Yerasimos. Bu da toplu iş uyuşmazlığını ifade etmektedir. madde. ancak sendikalar gibi işçi örgütlerinin yokluğu. a. ayrı ayrı işçilerin kendi hak ve çıkarları için işverenle aralarında çıkan uyuşmazlığa verilen addır. toplu sözleşme hakkı da işlerlik kazanmamıştır. Resmi Gazete: 15 Haziran 1936. Toplulukla iş uyuşmazlığı ise..g.

vali veya muavininin başkanlığında. Ahmad. İş uyuşmazlıklarında işçi kesimine çıkarlarını savunmak için grev hakkının verilmediği..g. 142.813 Gerçekten de İtalyan yasaları ve İş Şartı A. a. Timur.e..e. a. Bu doğrultuda.811 Bu hakem kurulunun kararlarına karşı. 813 F. taraflar Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilirler. a.812 İş ilişkisinin tarafları arasındaki bir uzlaşmazlıkta. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. a. hukuk işleri müdürü ve bunların her üçünün seçeceği iki özel kişiden oluşmaktadır. İtalya’daki faşist rejimin yasaları model alınarak şekillendirildiği belirtilmelidir. daha doğrusu tümüyle devlet temsilcilerinden oluşan ve çalışma ilişkisinin taraflarını dışlayan kurulların devreye girmesi. çözüm için devletin araya girmesi.g. uzlaşma sağlanamaması durumunda da son kertede devletin kararı verdiği bir çözüm yöntemi hem otoriter bir yöntemdir. Şüphesiz ki tek parti döneminde siyasal iktidar. ulaşılan çözümde güçlü sınıfların çıkarlarının öncelikli gözetileceğini düşündürtmektedir. Modern Türkiye’nin Oluşumu. dönemin otoriter rejimlerinden esinlenilmesinin önemini vurgulamak gerekmektedir.414 varamazlarsa.e. Söz konusu hakem kurulu.. 404. siyaset ile özel sektör arasında belli ilişkilerin olduğu da bilinmektedir. Ancak bu dönemde.. hem de güçlü sınıflara avantaj sağlamaktadır. örneğin burjuvazinin bir aracı halini almamıştır. Bu Kurulun kararları kesindir ve taraflar bu karara uymak zorundadır.e. T. Makal. Makal. Tek parti yönetiminin toplu iş ilişkileri alanını otoriter biçimde düzenlemesini sağlayan 3008 sayılı İş Kanunu’nun oluşumunda. tek parti döneminde işçilerin “… çıkarlarının korporatizm ilkelerine göre örgütlenen devlet tarafından gözetileceği bir toplumda uyum 811 .g. 1936’da İş Kanunu olarak kabul edilecek olan tasarının. Ahmad. anlaşmazlık il düzeyinde kurulan İş İhtilafı Hakem Kurulu’na gidecektir. o ilde İş Kanunu’nu uygulamakla görevli en büyük memur.. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. 147-148.g. 404. Türkiye’deki modern sınıfların güçsüzlüğü nedeniyle. 812 A.

g.g. bu kanunu tek parti yönetiminin korporatist düzenlemeleri arasında gösterdiği bilinmektedir. 142. kimi yazarların.e. “sistemin amacının ulusal düzeyde tanımlanması. 817 A. 385-386. a.g. Türkiye’deki 3008 sayılı İş Kanunu’nda belirtilmemiştir. Bu benzerlikler daha çok. bu düzenlemelere hâkim olan ruh açısından benzerlikler bulunmaktadır. Yukarıda belirtilen benzerliklere karşın.g. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. her iki kanun arasında ciddi farklılık da bulunmaktadır. 384. .e..g. 384. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946. Oysa Türkiye’de gerek işçiler. F.”814 Bu amaç ve görevler İtalyan İş Şartı’nda açıkça belirtilmekle beraber. 814 A.817 3008 sayılı İş Kanunu’nun korporatizmle ilişkisine gelince. Makal. Parla. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946.818 İş Kanunu’nun korporatist düzenlemeler arasında gösterilmesinin içinde yaşamaları…” nın söylendiğini ileri sürmektedir. Parla burada İş Kanunu’nun tarihinde 1935 yılına atıfta bulunmaktadır. 815 A. a..e. 3008 sayılı İş Kanunu.816 Bu konularda da 3008 sayılı İş Kanunu’nun. 816 Bu konuya kısmen de olsa.415 ile Türkiye’deki 3008 sayılı İş Kanunu arasında. Oysa İş Kanunu’nun çıktığı yıl 1936’dır. Ahmad.815 Ama İş Kanunu’nun çıkarılması sürecinde siyasal seçkinlere hâkim olan düşünce bu yöndedir. çalışmanın “‘Klasik Korporatizm’in Ekonomik Alandaki Uygulamaları” başlığı altında. sendikal örgütlenmeden hiç söz etmemektedir. 818 Bakınız: T. Bu farklılık işçi ve işverenlerin sendikal örgütlenmesinin kabul edilmesinde kendisini göstermektedir. çalışma ilişkilerinin taraflarına ulusal amaçları gerçekleştirmenin ve bunu bozacak davranışlardan kaçınılmasının bir amaç ve görev olarak verilmiş olması gibi konularda görülmektedir.. iş uyuşmazlıklarının devlet aracılığıyla çözümlenmesi yöntemi benimsenmiştir. 216. Ancak. özellikle “Korporatizm” alt başlığı içerisinde değinilmişti. Modern Türkiye’nin Oluşumu. İtalyan İş Şartı’na koşut düzenlemeler kabul ettiği görülmektedir. a..e. a. Ayrıca İtalyan İş Şartı’nda grev ve lokavtın yasak olduğu belirtilmiş. Makal. İtalya’da devlet kontrolünde sendikal örgütlenme söz konusudur.. Makal. gerekse işverenler açısından sendikal örgütlenme söz konusu değildir.e. a.

Çünkü bize göre toplu iş ilişkilerinin otoriter bir biçimde düzenleniyor olması. Batı’daki totaliter korporatist rejimlerin yasal düzenlemelerinden etkilenilerek çıkarılmış olması gibi nedenler yatıyor olmalıdır. tek parti yönetiminin toplu iş ilişkileri alanını. bu çalışma içerisinde sık sık değinilmiştir. Aynı durum İş Kanunu’nun hazırlanmasında. sınıf çatışmalarının önüne geçileceği ve böylece ulusal dayanışma ve birliğin gerçekleştirileceği yönündeki görüşleri. korporatist sayılabilecek türde amaçlar gözetilmesine karşın. tek parti yönetiminin toplu iş ilişkileri alanını bu kanun ile otoriter biçimde düzenlemesi ve bu kanunun. otoriter bir biçimde düzenlemesini sağlayan bir yasa olduğu için korporatizm ile ilişkilendiriliyorsa. Batı’daki totaliter korporatist rejimlerin yasalarından etkilenilmesi durumu için de geçerlidir. korporatist örgütlenme olmaksızın. Ancak beklentiler düşünsel alandadır ve somutluk kazanmaları için ekonomik veya siyasal alanda uygulamaya konulmuş ya da varlık kazanmış olmaları gerekmektedir.416 altında. açıkça korporatist düşünceyle bağlantısı olan görüşlerdir. Öyleyse 3008 sayılı İş Kanunu’ndan beklenenlerin. bu kanundan korporatist düşünce uyarınca bir takım beklentilerinin olması. korporatizmle ilişkilendirilmemelidir. tek parti yönetimi siyasal seçkinlerinin. tek parti dönemi siyasal seçkinlerinin. çıkmasını bekledikleri bu kanunla emek ve sermaye arasında bir denge sağlanarak. Eğer bu kanun. şüphesiz ki o İş . Oysa her iki alanda da tek parti yönetimini korporatist olarak nitelendirmeyi sağlayacak sistematik bir somutlaşma olmadığına. İş Kanunu tasarılarının görüşüldüğü uzun zaman dilimi boyunca. burada bir yanılgı söz konusudur. Korporatist bir rejimin kanunlarından esinlenilerek bir İş Kanunu yapılması. korporatist nitelikli olduğu söylenebilir.

Sermaye çevreleri de. çalışma haklarını ve çıkarlarını kurumlaştırmayı kabul eder. korporatist bir sistem için önemli bir koşul olan korporatist uzlaşma ya da toplumsal uzlaşma yönüne dikkat çekmek gerekmektedir. daraltılmasını kabul etmesi. devlet ile çalışma ilişkisinin tarafları arasında. sözleşme hakkını geniş ölçüde merkezi kontrole bırakmış olur. korporatist sayılmamalıdır.e. 82. işçi de. sermaye sahipleri için birikim güvencesi olarak görülür. .417 Kanunu’nda çeşitli korporatist izlerin bulunmasına yol açabilir. Bu çözümlemeler dışında. Ama korporatist bir örgütlenmeyi gerçekleştirmeye ya da var olan korporatist bir örgütlenme üzerinde geçerli olmaya yönelmeyen bir kanun. Yüksek maliyetin. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi. Şu halde 3008 sayılı İş Kanunu’nun oluşum sürecinde ve bu kanunun hedeflerinde.”819 Kuruç’un bu değerlendirmelerinden. 3008 sayılı İş Kanunu’nun farklı bir yönüne. grev hakkından vazgeçmiş. Bu doğrultuda Kuruç’un çözümlemeleri ilginçtir: “1936 yasası. Ama bu durum İş Kanunu’nu korporatist olarak nitelendirmeye yetmemektedir.g. İşçinin bu hakları bırakması. a. bu güvence karşılığında kendilerini sıkıya sokacaklar. çıkar değiş tokuşuna dayalı üstü örtülü bir takas mekanizmasından bahsedildiği izlenimi doğmaktadır. buna karşılık toplu iş ilişkileri alanında tavizler almaktadır. korporatist düşüncenin izlerini bulmak ve sadece bu anlamda onu korporatizmle ilişkilendirmek olanaklıdır. Bu mekanizmada devlet işçi kesimine bireysel iş ilişkileri alanında tavizler vermekte. 819 B. Bunların karşılığında. Kuruç. işçinin yaşam hakkını devlet güvencesine alır. yani yüksek ücretlerin sınırı ise merkezin kontrolüyle çizilecektir.. işçi haklarının bedelini eskisinden daha yüksek maliyetlerle ödeyeceklerdir. Sanki yeni korporatist (neo-korporatist) bir süreç söz konusu gibidir.

e.. çalışma ilişkisinin taraflarının örgütlülüğüne dayanmadığından.820 3008 sayılı İş Kanunu düzeninin getirdiği bu uzlaşma. Hazırlıkları uzun süre alan 1936 tarihli İş Kanunu’nun bazı hükümleri kısa süre sonra yürürlükten kalkmıştır. Öyleyse söz konusu olan devlet korporatizmi midir? Gerek devlet korporatizminden. Kuruç’un çözümlemesinde bahsettiği uzlaşma liberal ya da toplumsal önekleriyle hiçbir biçimde nitelendirilemeyecek. Tek parti döneminde devletin örgütlülüğü konusunda herhangi bir sorun yoktur. a. olsa olsa üstü kapalı veya zorunlu olarak nitelendirilebilecek bir uzlaşmadır. II. 391. Milli Korunma Kanunu’nun çalışma ilişkileri alanına yönelik çeşitli düzenlemeleri. . Bu nedenle devlet korporatizmi de söz konusu değidir. Gerçekten de İş Kanunu’nun yürürlüğe girmesinden üç yıl sonra çıkarılan Milli Korunma Kanunu.g.418 Ancak 3008 sayılı İş Kanunu’nu yeni korporatizmle ilişkilendirebilmek için. korporatizmle ilişkilendirilebilecek bir uzlaşma da sayılamaz. söz konusu kanunun henüz çok yeni olan ve daha tam anlamıyla uygulamaya geçirilemeyen koruyucu hükümlerini ciddi biçimde zedelemiştir. gerek toplumsal korporatizmden bahsetmek için korporatist ilişkinin taraflarının örgütlü olması gerekmektedir. Ancak işçi ve işverenlerin örgütlülüğü gerçekleşmemiştir. ancak devlet korporatizmi sınıflandırmasına da sokulamayacak türden. gönüllülük değil. toplumsal ya da liberal korporatist bir süreçten bahsedilemez. Dünya Savaşı koşullarının getirdiği seferberlik nedeniyle emek arzında meydana gelen azalmayı ve işgücü açığını 820 A. Makal. zorunluluk esasına göre işler görünmektedir. söz konusu uzlaşmaların gönüllülük esasına göre işleyip işlemediğine bakılması gerekmektedir. İş Kanunu’nun getirdiği düzen. Dolayısıyla yeni korporatist anlamda bir takas süreci geçerli olmadığından. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri:1920-1946.

edimsel olarak bu süre 12. haftalık dinlence kaldırılmış. a. hem de yeni kadın ve çocuk işçi istihdamı olanaklı hale getirilmiştir. Tüm bu önlemler madencilik sektöründe gereksinim duyulan işgücünü sağlamaya yetmediğinden. Ayrıca savaş yıllarında sanayi alanında çok sayıda kadın ve çocuk çalıştırılmış. Bu kanun uyarınca. işyerini terk etme yasağı getirilmiştir. kadın ve çocuk işgücünün istihdamı konusundaki yasal sınırlamalar bertaraf edilerek. hem bu kesim uzun sürelerle çalıştırılabilir hale getirilmiş. hatta 14 saate kadar ulaşmış.g. bu sektörün işgücü ihtiyacı. 821 A. “65.e. 823 Bakınız. Makal. Güzel.821 Bu doğrultuda 1940 yılında uygulamaya konulan Milli Korunma Kanunu. a. 102. bu bağlamda. 57 ve 59-60. çalışma süreleri uzatılarak ve yasal tatil olanakları sınırlanarak var olan işgücü daha uzun süre çalıştırılmış. S. maden işçilerine iş mükellefiyeti getirilmiş. Parla. . sınıf esasına veya adına dayanan cemiyet kurmayı yasaklayan hükümler getirdiğinden. 216... 822 M. otoriter bir düzenleme olarak kabul edilmektedir.e. T.419 gidermeye yönelik olmuştur. 1936 tarihli İş Kanunu’yla getirilen kadın ve çocukların korunmasına yönelik hükümler geçici olarak uygulamadan kaldırılmıştır.g. özellikle işçilerin kendi çıkarlarını korumak amacıyla sendikalar biçiminde örgütlenmelerini hukuken yasakladığından. zorunlu çalıştırma. Türkiye’de İşçi Hareketi (Yazılar-Belgeler).822 2- Cemiyetler Kanunu Bazı araştırmacılar tarafından korporatist bir düzenleme olarak nitelendirilen823 1938 tarihli Cemiyetler Kanunu. Ş. Topl