You are on page 1of 14

VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

VIEÄN VIEÄT-HOÏC
BAN SÖÛ - ÑÒA VIEÄT-NAM
Giaûng-khoa : ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM
Phuï traùch : Giaùo-sö Traàn Gia-Phuïng

TIEÁT 12 NHAØ TRAÀN (1225-1400)


(Thôøi kyø thöù hai)
I.- TRAÀN ANH TOÂNG (trò vì 1293-1314)
Nieân hieäu: Höng Long

1.- Vieäc ngoaïi giao


a) Vôùi nhaø Nguyeân:
Sau khi vua Anh Toâng leân noái ngoâi vaøo thaùng 3 naêm quyù tî (1293), nhaø Nguyeân cöû thöôïng thö Löông Taêng laøm
söù giaû sang Ñaïi Vieät vaøo thaùng 9 cuøng naêm, nhaéc laïi lôøi yeâu caàu vua Ñaïi Vieät sang chaàu trieàu ñình nhaø Nguyeân. Traàn
Anh Toâng cöû Ñaøo Töû Kyø ñem phaåm vaät ñòa phöông sang taëng vaø traû lôøi raèng vua khoâng ñi ñöôïc vì ñang beänh.
Trieàu ñình nhaø Nguyeân nhaän thaáy vua Ñaïi Vieät nhieàu laàn töø choái khoâng chòu qua Trung Hoa trieàu kieán vua
Nguyeân, lieàn döïa vaøo lyù do ñoù, chuaån bò binh maõ taán coâng nöôùc ta laàn nöõa. Hoï baét söù giaû Ñaøo Töû Kyø giam ôû Giang Laêng
(Hoà Baéc), cöû töôùng Löu Quoác Kieät daãn löïc löôïng tieán sang Ñaïi Vieät, nhöng giöõa luùc ñoù Nguyeân Theá Toå töø traàn ngaøy 18-
2-1294, neân nhaø Nguyeân baõi binh, cho Ñaøo Töû Kyø veà nöôùc. Chaùu noäi cuûa Nguyeân Theá Toå leân keá vò töùc Nguyeân Thaønh
Toâng (trò vì 1294-1307).
Vieäc trieàu ñình nhaø Nguyeân thay ñoåi chính saùch ngoaïi giao ñöôïc thaáy roõ qua thö cuûa Nguyeân Thaønh Toâng gôûi
cho Ñaïi Vieät, do söù giaû Lyù Khaûn ñöa ñeán Thaêng Long thaùng 2 naêm aát muøi (1295). Trong thö ñaïi yù noùi: "Thieân töû môùi leân
ngoâi, ra ôn ñaïi xaù, ñaõ haï leänh cho caùc quan coù traùch nhieäm phaûi baõi binh..."(1) Traàn Anh Toâng cöû söù giaû sang ñaùp leã, vua
Nguyeân khoâng coøn ñoøi vua Ñaïi Vieät phaûi ñích thaân qua Trung Hoa nhö tröôùc nöõa. Töø ñoù hai beân ngoaïi giao bình thöôøn g
vôùi nhau.
Lyù do chính ñöa ñeán vieäc thay ñoåi chính saùch ngoaïi giao cuûa nhaø Nguyeân ñoái vôùi Ñaïi Vieät vaø vuøng Ñoâng Nam AÙ
coù theå do: thöù nhaát laø söï tranh giaønh giöõa caùc theá löïc trong trieàu ñình nhaø Nguyeân vaø caû trong caùc boä toäc Moâng Coå sau
khi Nguyeân Theá Toå qua ñôøi, phaùt sinh do vieäc ngoâi ñaïi haõn ñöôïc baàu choïn chöù khoâng phaûi ñöông nhieân cha truyeàn con
noái; thöù nhì caùc vua keá tieáp khoâng coøn ñuû maïnh vaø tham voïng to lôùn nhö caùc vua saùng laä p nhaø Nguyeân; vaø thöù ba laø Ñaïi
Vieät vaø vuøng Ñoâng Nam AÙ vöøa xa xoâi, vöøa khaùc bieät veà moâi tröôøng vaø khí haäu ñoái vôùi ngöôøi Moâng Coå.
Trong khi nhaø Nguyeân thay ñoåi chính saùch ñoái vôùi nöôùc ta, thì vò söù giaû Ñaïi Vieät laø Ñaëng Nhöõ Laâm qua Trung
Hoa laïi bí maät ghi cheùp baûn ñoà cung ñieän, vöôøn töôïc kinh ñoâ Nguyeân (Baéc Kinh), baûn ñoà ñòa dö, saùch bò nhaø Nguyeân
caám, vaø tình hình quaân söï Nguyeân. Vieäc laøm naày bò nguôøi Nguyeân phaùt giaùc. Vua Nguyeân gôûi söù giaû sang traùch cöù trieàu
ñình Ñaïi Vieät.(2) Naêm 1313 (quyù söûu), xaûy ra moät cuoäc tranh chaáp giöõa caùc vieân quan ñòa phöông vuøng hai beân bieân giôùi
Hoa Vieät. Nhaø Nguyeân vaø nhaø Traàn gôûi ngöôøi qua laïi thaûo luaän vaø ñònh laïi bôø coõi hai beân cho ñöôïc roõ raøng.
b) Vôùi Chieâm Thaønh:
Sau khi ñaåy lui quaân Nguyeân, moái giao haûo giöõa Ñaïi Vieät vaø Chieâm Thaønh khaù toát ñeïp. Thaùng 2 naêm taân söûu
(1301), Chieâm Thaønh gôûi söù giaû vaø phaåm vaät sang thaêm vieáng ngoaïi giao. Thaùi thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng, luùc ñoù ñaõ
xuaát gia ñi tu,(3) gaëp luùc raûnh roãi, theo ñoaøn söù giaû Chieâm trôû veà, qua thaêm Chieâm Thaønh, vöøa ñeå traû leã, vöøa ñeå du
ngoaïn, töø thaùng 3 ñeán thaùng 11 cuøng naêm.
Vua Chieâm Thaønh luùc baáy giôø laø Cheá Maân (Jaya Simhavarman III, trò vì 1288-1307). Cheá Maân nguyeân laø thaùi
töû Boå Ñích (Harijit), con ñaàu cuûa vua Indravarman V (trò vì 1257-1288). Thôøi khaùng Nguyeân, vua Indravarman V ñaõ giaø,
Boå Ñích naém troïng traùch ñieàu khieån vieäc nöôùc, vaø ñaõ chæ huy quaân Chieâm ñaåy lui löïc löôïng cuûa Toa Ñoâ.
Traàn Nhaân Toâng vaø Cheá Maân ñeàu cuøng coù coâng chaän ñöùng ñoaøn quaân baùch chieán Moâng Coå, gaëp nhau haún raát
caûm phuïc nhau, neân Traàn Nhaân Toâng raát öng yù, vaø höùa gaû con mình laø coâng chuùa Huyeàn Traâ n cho Cheá Maân. Ngoaøi söï

1
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

caûm phuïc, coù theå luùc ñoù Traàn Nhaân Toâng coøn muoán laøm cho söï bang giao hoøa hieáu giöõa hai daân toäc Vieät Chieâm beàn vöõng
qua cuoäc hoân nhaân naày.
Lôøi höùa cuûa thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng gaëp nhieàu phaûn baùc veà phía trieàu ñình nöôùc ta. Luùc ñoù, quan nieäm
khaéc khe veà chuûng toäc ñaõ khieán cho caùc quan vaø caû Traàn Anh Toâng, vò vua ñöông trieàu, ngaên trôû cuoäc hoân nhaân naày. Maõi
ñeán khi Cheá Maân quyeát ñònh taëng hai chaâu OÂ vaø Rí (Lyù) ôû phía baéc Chieâm Thaønh laøm sính leã, leã cöôùi môùi dieãn ra naêm
1306 (bính ngoï). Naêm 1307 (ñinh muøi), vua Traàn Anh Toâng ñoåi chaâu OÂ thaønh Thuaän Chaâu, chaâu Lyù thaønh Hoùa Chaâu, vaø
sai quan haønh khieån Ñoaøn Nhöõ Haøi vaøo voã veà daân chuùng hai chaâu ñoù. (4) Luùc ñoù, Hoaù Chaâu keùo daøi qua phía nam ñeøo
Haûi Vaân, xuoáng tôùi Ñieän Baøn vaø baéc Duy Xuyeân ngaøy nay. Nhö theá bieân giôùi môùi giöõa Ñaïi Vieät vaø Chieâm Thaønh laø
soâng Thu Boàn ngaøy nay.
Ñaùm cöôùi ñöôïc moät naêm, quoác vöông Cheá Maân töø traàn (1307). Vua Traàn Anh Toâng thöông em (coâng chuùa
Huyeàn Traân), cho töôùng Traàn Khaéc Chung sang Chieâm Thaønh laáy côù vieáng tang, roài laäp möu ñöa Huyeàn Traân trôû veà Ñaïi
Vieät.(5)
Con cuûa Cheá Maân laø Cheá Chí leân thay.(6) Coù theå do vieäc cöùu Huyeàn Traân, ngöôøi Chieâm Thaønh baát bình, thöôøng
qua ñaùnh vuøng bieân giôùi, neân trieàu ñình nhaø Traàn cho laø phaûn traéc. Döïa vaøo lyù do naày, naêm 1311 (taân hôïi) Traàn Anh
Toâng daãn quaân qua taán coâng Chieâm Thaønh. Quaân Vieät baét Cheá Chí ñöa veà Thaêng Long, ñaët em cuûa Cheá Chí laø Cheá Ñaø
A Baø Nieâm (Cheá Naêng) leân ngoâi vua.(7) Hai naêm sau (1313), Chieâm Thaønh bò Xieâm La taán coâng, trieàu ñình cöû Ñoã Thieân
Hö ñem binh sang cöùu vieän.
c) Vôùi Ai Lao:
Naêm 1294 (giaùp ngoï) thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng cuøng Phaïm Nguõ Laõo qua ñaùnh Ai Lao, baét ngöôøi vaø gia suùc
ñem veà. Ngöôøi Ai Lao laïi xaâm phaïm vuøng bieân giôùi, neân Phaïm Nguõ Laõo ra quaân ñaùnh ñuoåi naêm 1297 (ñinh daäu). Phaïm
Nguõ Laõo laø vò töôùng vöøa thieän chieán vöøa hieåu bieát roõ caùch ñaùnh cuûa ngöôøi Ai Lao, neân ñöôïc cöû ñem binh choáng quaân Ai
Lao laàn nöõa vaøo naêm 1301 (taân söûu) khi ngöôøi Ai Lao sang cöôùp phaù maïn Ñaø Giang. Phaïm Nguõ Laõo ñaåy lui ngöôøi Ai
Lao, baét ñöôïc nhieàu tuø binh ñem veà.
2.- Vieäc noäi trò
a) Hoïc haønh:
Traàn Anh Toâng tieáp tuïc chính saùch noäi trò cuûa Traàn Nhaân Toâng, khoâng coù gì thay ñoåi quan troïng. Naêm 1299 (kyû
hôïi), trieàu ñình cho khaéc in boä kinh Ñaïi taïng, löu haønh roäng raõi khaép nöôùc. Boä kinh naày do Traàn Khaéc Duïng ñi söù nhaø
Nguyeân naêm 1295 ñem veà.
Naêm 1304 (giaùp thìn), trieàu ñình môû khoa thi Thaùi hoïc sinh. Caùch thi ñöôïc toå chöùc quy cuû hôn tröôùc. Trong soá
nhöõng ngöôøi truùng tuyeån, coù hai nhaân vaät veà sau noåi tieáng laø Maïc Ñænh Chi ñoã traïng nguyeân, vaø Nguyeãn Trung Ngaïn ñoã
hoaøng giaùp(8) Naêm 1306 (bính ngoï), trieàu ñình ra leänh Nguyeãn Só Coá giaûng daïy Nguõ kinh cuûa Nho giaùo.(9)
b) Xaõ hoä i :
Döôùi ñôøi nhaø Traàn, quaân daân thöôøng veõ roàng tröôùc buïng, sau löng vaø hai beân veá ñuøi. Ngöôøi Trung Hoa goïi laø
"thaùi long" (veõ roàng). Ngöôøi ta tin raèng gioáng thuoàng luoàng sôï roàng, khi loäi xuoáng nöôùc, thuoàng luoàng khoâng daùm taán
coâng, neân veõ hình roàng treân thaân ngöôøi. Naêm 1299 (kyû hôïi), trong moät laàn trieàu kieán, thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng noùi
vôùi vua Anh Toâng: "Nhaø ta khôû i nghieäp töø baõi bieån, cho neân thích [xaêm] hình con roàng vaøo veá ñuøi, laø coù yù toû ra raèng
khoâ n g bao giôø vong baû n ."(10) Luùc ñoù thôï xaêm hình roàng coù saün taïi choã, nhöng Anh Toâng vaâng daï roài traùnh ñi chöù khoâng
veõ roàng. Töø ñoù, tuïc veõ roàng treân thaân ngöôøi ôû nöôùc ta môùi bôùt daàn.
Döôùi trieàu Traàn Anh Toâng, hai danh töôùng khaùng Nguyeân töø traàn. Ñoù laø Chieâu Minh Vöông Traàn Quang Khaûi,
em vua Thaùnh Toâng, chuù vua Nhaân Toâng qua ñôøi naêm giaùp ngoï (1294), vaø Höng Ñaïo Vöông Traàøn Quoác Tuaán töø traàn naêm
1300 (canh tyù).(11)
Naêm 1308 ( maäu thaân), thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng töø traàn. Traàn Anh Toâng chôø ñôïi thaùi töû Maïnh vöøa lôùn,
lieàn truyeàn ngoâi vaøo naêm 1314 (giaùp daàn), roài leân laøm thaùi thöôïng hoaøng.

II.- TRAÀN MINH TOÂNG (trò vì 1314-1329)


Nieân hieäu: Ñaïi Khaùnh (1314-1324, Khai Thaùi (1324-1329)

1.- Noäi trò


Thaùi Töû Maïnh, môùi 15 tuoåi (tuoåi ta) leân ngoâi töùc vua Traàn Minh Toâng, nhöng Anh Toâng vaãn tieáp tuïc lo vieäc trieàu
chính ñeán khi maát (1320), vua Minh Toâng môùi töï mình caàm quyeàn.

2
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

Luùc ñoù, trong trieàu vaãn coøn nhieàu ñaïi quan cöïu traøo, neân trong nöôùc ñöôïc yeân trò. Veà giaùo duïc, trieàu ñình toå chöùc
khoa thi Thaùi hoïc sinh vaøo caùc naêm 1314 (giaùp daàn) vaø 1323 (quyù hôïi). Ñeå naâng cao hieåu bieát cuûa caùc thieàn sö, naêm
1321 (taân daäu), moät kyø thi caùc thaày chuøa ñöôïc toå chöùc, thi baèng kinh Kim cöông.(12)
Veà hình luaät, naêm 1315 (aát maõo), trieàu ñình caám trong moät nhaø, cha con, vôï choàng, vaø noâ tyø toá caùo laãn nhau.
Trong kyø tuyeån binh naêm 1323, nhöõng ngöôøi khoâng xaêm mình môùi ñöôïc tuyeån choïn, vì vaäy tuïc xaêm mình xem nhö bò boû
haún töø ñaây.
Döôùi ñôøi Traàn Minh Toâng, ñaát nöôùc yeân trò, nhöng laïi xaûy ra tranh chaáp quyeàn löïc trong trieàu ñình. Nguyeân do
Traàn Minh Toâng laøm vua ñöôïc 14 naêm, nhöng chöa laäp ngoâi thaùi töû. Vieäc choïn ngoâi thaùi töû laøm cho trieàu ñình chia laøm
hai nhoùm ñoái laäp nhau do Hueä Vuõ Vöông Traàn Quoác Chaán vaø Vaên Hieán Haàu ñöùng ñaàu moãi nhoùm.
Traàn Quoác Chaán, em ruoät cuûa Traàn Anh Toâng, töï cho mình laø coá meänh ñaïi thaàn,(13) vöøa laø chuù cuûa vua, vöøa laø
phuï thaân cuûa hoaøng haäu Leä Thaùnh (Traàn thò) töùc nhaïc gia Traàn Minh Toâng. OÂng chuû tröông chôø ñôïi hoaøng haäu sinh con
trai seõ laäp laøm thaùi töû.
Vaên Hieán Haàu (khoâng roõ teân) laø con cuûa Traàn Nhaät Duaät, muoán ñöa hoaøng töû Vöôïng, sinh naêm 1320 (canh thaân),
con Traàn Minh Toâng vôùi baø vôï thöù laø Leâ thò, leân laøm thaùi töû. (Traàn Nhaät Duaät laø em ruoät cuûa vua Thaùnh Toâng, chuù vua
Nhaân Toâng, nhö vaäy Vaên Hieán Haàu vaø vua Nhaân Toâng laø anh em chuù baùc; vaø Vaên Hieán Haàu laø oâng chuù cuûa vua Minh
Toâng.) Vaên Hieán Haàu ñöôïc Traàn Khaéc Chung yeåm trôï ñaéc löïc. Traàn Khaéc Chung vöøa ñoá kî Traàn Quoác Chaán, vöøa laø
ngöôøi cuøng laøng vôùi meï ñeû cuûa hoaøng töû Vöôïng, laïi vöøa laø thaày daïy hoïc hoaøng töû.
Naêm 1328 (maäu thìn), Vaên Hieán Haàu laäp möu, laáy moät traêm löôïng vaøng ñuùt loùt cho moät ngöôøi döôùi quyeàn cuûa
Traán Quoác Chaán teân laø Traàn Phaãu. Phaãu vu caùo cho Traàn Quoác Chaán aâm möu laøm phaûn. Ñöôïc tin naày, vua Minh Toâng
lieàn ra leänh baét Traàn Quoác Chaán, giam ôû chuøa Tö Phuùc taïi kinh ñoâ. Nhaø vua ñem vieäc naày hoûi yù kieán quan Thieáu Baûo
Traàn Khaéc Chung. Chung traû lôøi nhaø vua baèng caâu thaønh ngöõ: "Troùc hoå dò, phoùng hoå nan " (baét ñöôïc coïp thì deã, thaû coïp
ra thì khoù).(14) Khoù vì ngöôøi thaû coù theå bò nguy hieåm. Nghe vaäy, Traàn Minh Toâng beøn caám tuyeät khoâng cho Traàn Quoác
Chaán aên uoáng, baét nhòn ñoùi nhòn khaùt maø cheát.
Veà sau, gia ñình Traàn Phaãu luïc ñuïc. Vôï caû vôùi vôï leõ cuûa teân Phaãu ghen nhau, ñem chuyeän Vaên Hieán Haàu ñuùt loùt
moät traêm löôïng vaøng taâu leân nhaø vua. Khi ñoù, caâu chuyeän môùi vôõ lôû. Traàn Phaãu bò gieát, Vaên Hieán Haàu ñöôïc tha toäi cheát,
nhöng bò xoùa teân trong soå hoaøng toäc vaø giaùng xuoáng laøm thöôøng daân. Coù leõ vì vaäy maø söû cuõ khoâng neâu teân Vaên Hieán
Haàu. Traàn Khaéc Chung khoâng bò hình phaït naøo.(15) Traàn Quoác Chaán ñöôïc phuïc hoài quan töôùc vaøo naêm 1344 (giaùp thaân),
döôùi trieàu vua Traàn Duï Toâng, chaùu ngoaïi cuûa oâng.
2.- Vieäc ngoaïi giao
a) Vôùi Chieâm Thaønh:
Vua Chieâm Thaønh laø Cheá Naêng muoán xua quaân taùi chieám chaâu OÂ vaø chaâu Lyù.(16) Naêm 1318 (maäu ngoï), Traàn
Minh Toâng cöû Hueä Vuõ Vöông Traàn Quoác Chaán cuøng Phaïm Nguõ Laõo ñem quaân vieãn chinh. Phaïm Nguõ Laõo ñaùnh tan
quaân Cheá Naêng, Cheá Naêng phaûi boû troán sang Java. Traàn Quoác Chaán ñaët Cheá A Nan leân laøm Hieäu thaùnh AÙ vöông Chieâm
Thaønh roài ruùt quaân veà.
Naêm 1326 (bính daàn), Cheá A Nan laïi choáng Ñaïi Vieät.(17) Luùc ñoù, töôùng Phaïm Nguõ Laõo ñaõ töø traàn naêm 1320;
trieàu ñình Ñaïi Vieät cöû Hueä Tuùc Vöông Traàn Ñaïi Nieân ñem quaân chinh phaït, nhöng Ñaïi Nieân thaát traän quay veà.
b) Vôùi nhaø Nguyeân:
Nhaø Nguyeân khoâng coøn nuoâi moäng chinh phuïc Ñaïi Vieät, nhöng ngöôøi Nguyeân vuøng bieân giôùi hay tranh laán bôø
coõi. Naêm 1322 (nhaâm tuaát), vua Traàn Minh Toâng cöû Hình boä thöôïng thö Doaõn Bang Hieán sang trieàu ñình nhaø Nguyeân ñeå
tranh bieän veà bieân giôùi. Khi trôû veà, Bang Hieán töø traàn doïc ñöôøng.
Thöôï n g hoaøng Traàn Anh Toâng töø traàn naêm 1320 (canh thaân), nhöng cho ñeán sau vuï böùc töû Traàn Quoác Chaán
(1328), Traàn Minh Toâng môùi laäp hoaøng töû Vöôïng laøm thaùi töû vaø truyeàn luoân ngoâi vua vaøo thaùng 2 naêm kyû tî (1329). Thaùi
töû Vöôïng luùc ñoù 10 tuoåi (tuoåi ta), leân laøm vua, töùc Traàn Hieán Toâng (trò vì 1329-1341). Traàn Minh Toâng leân laøm thaùi
thöôï n g hoaø n g.

III.- BOÁN VUA ANH EM

1.- Traàn Hieán Toâng (trò vì 1329-1341)


Nieân hieäu: Khai Höõu

3
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

Traàn Hieán Toâng leân laøm vua, nhöng coøn treû neân moïi quyeàn haønh vaãn naèm trong tay thöôïng hoaøng Traàn Minh
Toâng. Döôùi ñôøi vua naày, vieäc noäi trò khoâng coù gì quan troïng ngoaøi saùng kieán cuûa Nguyeãn Trung Ngaïn naêm 1337 (ñinh
söûu). Luùc ñoù, Nguyeãn Trung Ngaïn laøm taøo vaän söù ôû Khoaùi Loä (Höng Yeân).(18) OÂng ñeà nghò laäp taïi moãi loä kho taøo
thöông, chöùa luùa do daân ñoùng thueá ñeå chaån caáp cho daân chuùng trong tröôøng hôïp xaûy ra naïn ñoùi. Trieàu ñình chaáp thuaän
vaø cho thi haønh treân toaøn quoác.
Veà ngoaïi giao, ngay khi Hieán Toâng vöøa leân ngoâi (1329), ngöôøi Ngöu Hoáng (Höng Hoùa) noåi leân cöôùp phaù maïn Ñaø
Giang. Thöôïng hoaøng Minh Toâng töï mình caàm quaân ra traän. Luùc ñaàu, quaân Ngöu Hoáng phuïc binh ñaùnh quaân trieàu ñình,
nhöng sau cuøng Traàn Minh Toâng ñaåy lui ñöôïc ngöôøi Ngöu Hoáng. Naêm 1337 (ñinh söûu), ngöôøi Ngöu Hoáng noåi leân trôû laïi.
Trieàu ñình cöû Höng Hieáu Vöông (khoâng bieát teân) ñöa quaân gieát ñöôïc thuû laõnh Ngöu Hoáng, oån ñònh ñöôïc vuø n g naà y .
Trong khi ngöôøi Ngöu Hoáng coøn ngaám ngaàm quaáy phaù, ngöôøi Ai Lao laïi taán coâng vuøng taây nam nöôùc ta ôû Ngheä
An naêm 1334 (giaùp tuaát). Thöôïng hoaøng Minh Toâng keùo quaân ñeán Ngheä An thì quaân Ai Lao ruùt lui. Thöôïng hoaøng ra
leänh cho Nguyeãn Trung Ngaïn khaéc bia ghi coâng taïi nuùi Kieàm Chaâu.(19) Naêm sau (aát hôïi, 1335), thöôïng hoaøng xuaát quaân
ñaùnh Ai Lao moät laàn nöõa, bò thaát traän, töôùng Ñoaøn Nhöõ Haøi bò phuïc binh ngaõ xuoáng soâng cheát. Thöôïng hoaøng thaân chinh
chuyeán naày khoâng thaønh coâng, phaûi trôû veà vaøo ñaàu naêm sau.
Vieäc giao thieäp vôùi nhaø Nguyeân vaø Chieâm Thaønh bình thöôøng. Söù giaû hai beân Vieät Nguyeân qua laïi thaêm vieáng
nhau, vaø ñeàu coù ñeán ñieáu tang cuõng nhö chuùc möøng vua môùi laãn nhau.
Thaùng 6 naêm taân tî (1341), Traàn Hieán Toâng töø traàn, ôû ngoâi ñöôïc 13 naêm, höôûng döông 23 tuoåi.
2.- Traàn Duï Toâng (trò vì 1341-1369)
Nieân hieäu: Thieäu Phong (1341-1357), Ñaïi Trò (1358-1369)
Hieán Toâng laø con ñaàu cuûa vua Minh Toâng vôùi baø vôï thöù. Sau khi Hieán Toâng leân ngoâi, baø vôï ñaàu cuûa Minh Toâng
(chaùnh haäu, con cuûa Traàn Quoác Chaán) laïi sinh ñöôïc hai trai: Duïc vaø Haïo. Nay Hieán Toâng töø traàn, khoâng coù con trai.
Thöôïng hoaøng Minh Toâng cho raèng Duïc ham chôi, khoâng ñaùng laøm vua, neân ñöa Haïo, môùi 6 tuoåi leân noái ngoâi, töùc vua
Traàn Duï Toâng. Moïi vieäc trieàu chính ñeàu naèm trong tay thöôïng hoaøng Minh Toâng.
a) Noä i trò:
Töø ñôøi vua naày, chính söï nhaø Traàn baét ñaàu suy vi, nhaát laø sau khi thöôïng hoaøng Minh Toâng töø traàn naêm 1357
(ñinh daäu). Neùt noåi baäc nhaát trong giai ñoaïn naày laø maát muøa vaø naïn ñoùi xaûy ra trong nhieàu naêm, khôûi ñi töø ñaïi haïn khoâ
raùo vaøo muøa heø naêm 1343 (quyù muøi), trieàu ñình phaûi ra chieáu tha moät nöûa thueá nhaân ñinh. Naïn ñoùi taùi dieãn naêm 1358
(maäu tuaát) khi haïn haùn keùo daøi. Trieàu ñình ra leänh nhöõng nhaø giaøu phaûi ñem luùa gaïo phaùt chaån cho daân ngheøo. Naêm sau,
laïi möa lôùn gaây luït loäi vaø ngaäp uùng caùc caùnh ñoàng, laøm cho maát muøa vaø daân chuùng tieáp tuïc ñoùi.
Ñoùi keùm ñi ñoâi vôùi loaïn laïc. Troäm cöôùp xaûy ra khaép nôi. Ñaàu naêm 1344 (giaùp thaân), Ngoâ Beäï noåi leân ôû Traø
Höông (Haûi Döông). Quaân trieàu ñình ñeán deïp, Ngoâ Beäï boû troán. Quaân trieàu ñình ruùt lui, Ngoâ Beä noåi leân trôû laïi, cho ñeán
naêm 1360 (canh tyù) môùi bò baét gieát.
Veà vaên hoùa, naêm 1345 (aát daäu), kyø thi thaùi hoïc sinh ñöôïc toå chöùc, nhöng caùch thi cöû söûa ñoåi laïi vaø coù phaàn nheï
hôn tröôùc. Trong cuoäc khaùng Nguyeân, nöôùc ta baét ñöôïc moät ngöôøi Nguyeân teân Lyù Nguyeân Caùt laø ngöôøi ca hay haùt gioûi.
Luùc ñaàu, Caùt ñaët tuoàng daïy cho nöõ tyø cuûa caùc quan hoaëc cuûa caùc nhaø giaøu ca haùt. Töø ñoù nöôùc ta coù ngaønh haùt boäi. Moân
haùt boäi phaùt trieån maïnh khi Traàn Duï Toâng baét caùc vöông haàu, coâng chuùa phaûi ñaët truyeän haùt tuoàng, dieãn troø taïp hyù cho
vua coi naêm 1362 (nhaâm daàn). Naïn côø baïc cuõng dieãn ra coâng khai ôû trieàu ñình do vua ñöùng ra môøi nhöõng nhaø giaøu vaøo
cung ñaùnh baïc.(20)
Tröôùc tình hình chính söï suy thoaùi, Chu Vaên An (1292-1370) ñaõ daâng "Thaát traûm sôù" leân vua Duï Toâng, xin
cheùm baûy nònh thaàn, nhöng nhaø vua khoâng nghe, neân oâng töø quan, ruùt lui veà huyeän Chí Linh (Haûi Döông) daïy hoïc. Töø ñoù
oâng ôû aån, khoâng chòu nhaän baát cöù moät chöùc quan naøo caû cho ñeán cuoái ñôøi.
b) Ngoaïi giao:
* Vôùi Chieâm Thaønh: Naêm 1342 (nhaâm ngoï), vua Chieâm Thaønh laø Cheá A Nan töø traàn, con reå laø Traø Hoøa Boá Ñeå
giaønh ñöôïc ngoâi vua, cöû söù giaû sang baùo tang. Boá Ñeå toû ra laïnh nhaït vôùi Ñaïi Vieät neân naêm 1346 (bính tuaát), trieàu ñình
nhaø Traàn cöû ngöôøi sang thaêm vieáng. Boá Ñeå môùi chòu gôûi leã vaät sang taëng, nhöng raát ñôn baïc. Naêm 1352 (nhaâm thìn) con
cuûa Cheá A Nan laø Cheá Moã chaïy sang caàu cöùu. Trieàu ñình cöû binh ñöa Cheá Moã veà nöôùc naêm 1353 (quyù tî), nhöng thuûy
quaân taûi löông khoâng kòp, môùi ngang Coå Luõy (Tö Nghóa, Quaûng Ngaõi) laïi ruùt quaân veà.
Traø Hoøa Boá Ñeå thaáy vieäc ñöa Cheá Moã veà Chieâm Thaønh thaát baïi, laïi caøng toû ra coi thöôøng Ñaïi Vieät, cho quaân
quaáy phaù Hoùa Chaâu. Vua Duï Toâng phaûi cöû Tröông Haùn Sieâu vaøo traán giöõ Hoùa Chaâu. Yeân ñöôïc moät thôøi gian, naêm 1361
(taân söûu), quaân Chieâm ñi ñöôøng bieån, ra cöôùp phaù vuøng Laâm Bình (chaâu Ñòa Lyù, töùc Quaûng Bình ngaøy nay), nhöng bò ñaåy

4
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

lui. Quaân Chieâm thænh thoaûng ñoät kích ñaùnh phaù ngöôøi Vieät, nhö ôû Hoùa Chaâu naêm 1365 (aát tî), vaø Laâm Bình naêm 1366
(bính ngoï).
Naêm sau (1367), Ñaïi Vieät cöû quaân ñaùnh Chieâm Thaønh, nhöng bò thaát baïi taïi Chieâm Ñoäng (vuøng Thaêng Bình,
Quaûng Nam ngaøy nay). Vua Chieâm ñöôïc theá, cöû söù giaû sang trieàu ñình Ñaïi Vieät naêm 1368 (maäu thaân) ñoøi laïi ñaát Hoùa
Chaâu.(21)
* Vôùi Trung Hoa: Naêm 1345 (aát daäu), söù nhaø Nguyeân sang Thaêng Long vieän daãn chuyeän coät ñoàng ñeå hoûi
chuyeän bieân giôùi. Trieàu ñình cöû Phaïm Sö Maïnh laøm söù giaû qua nhaø Nguyeân traû lôøi. Luùc ñoù, nhaø Nguyeân yeáu daàn, Trung
Hoa laïi dieãn ra loaïn laïc. Nhieàu ngöôøi Trung Hoa di cö sang Ñaïi Vieät xin truù nguï. Naêm 1359 (kyû hôïi), trieàu ñình cöû Leâ
Kính Phu ñi söù nhaø Nguyeân, coát ñeå thaêm doø tình hình loaïn laïc beân Trung Hoa.
Naêm 1368 (maäu thaân), Chu Nguyeân Chöông laät ñoå nhaø Nguyeân, leân ngoâi hoaøng ñeá töùc Minh Thaùi Toå (trò vì 1368-
1398), laäp ra nhaø Minh (1368-1644). Minh Thaùi Toå cöû söù giaû sang yeâu caàu Ñaïi Vieät "... ñaâ u ñaá y ñeà u neâ n ôû yeân, ñöøng sinh
söï gì ñeå chung höôû n g haï n h phuù c thaù i bình..."(22) Trieàu ñình nhaø Traàn lieàn cöû Ñaøo Vaên Ñích sang nhaø Minh ñaùp leã.
* Vôùi caùc nöôùc khaùc: Naêm 1346 (bính tuaát), quaân Ai Lao ñeán cöôùp phaù vuøng bieân giôùi, Baûo Uy Vöông (teân
Hoaøn) ñem quaân ñaåy lui. Naêm 1348 (maäu tyù), söù giaû nöôùc Java gheù laïi thaêm vieáng vaø taëng leã vaät. Java giao thieäp nhieàu
vôùi Chieâm Thaønh hôn laø Ñaïi Vieät, coù leõ ñaây laø cuoäc thaêm doø cuûa ngöôøi Java, sau khoâng thaáy trôû lui.
Vaøo giöõa naêm 1369 (kyû daäu), Traàn Duï Toâng Toâng töø traàn, ôû ngoâi 29 naêm, höôûng döông 35 tuoåi.
3.- Traàn Ngheä Toâng (trò vì 1370-1372)
Nieân hieäu: Thieäu Khaùnh
a) Döông Nhaät Leã (1369-1370):
Traàn Duï Toâng khoâng coù con keá töï, ñeå di chieáu laäp chaùu laø Nhaät Leã leân ngoâi. Ñuùng ra, Nhaät Leã khoâng phaûi
chaùu cuûa Duï Toâng. Nhaät Leã laø con cuûa keùp haùt Döông Khöông. Cung Tuùc Vöông Duïc (anh ruoät cuûa Dueä Toâng) nhaân ñi
xem haùt, thaáy vôï cuûa keùp haùt Döông Khöông ñeïp, laáy laøm vôï. Baø naày luùc ñoù ñang coù thai, sinh ra Nhaät Leã. Cung Tuùc
Vöông nhaän laøm con mình. Trieàu thaàn phaûn ñoái vaø ñeà nghò toân Cung Ñònh Vöông Phuû, con thöù ba cuûa Minh Toâng vôùi baø
thöù phi, leân laøm vua. Hueä Töø thaùi haäu, chaùnh haäu cuûa Minh Toâng, meï cuûa Cung Tuùc Vöông Duïc vaø Duï Toâng, laïi quyeát
ñònh laäp Nhaät Leã leân laøm vua.
Leân ngoâi xong, Nhaät Leã quay laïi gieát Hueä Töø thaùi haäu, vaø muoán laáy laïi hoï Döông cuûa cha ruoät, döùt nghieäp nhaø
Traàn. Cung Tónh Vöông Nguyeân Traùc (con Traàn Minh Toâng) cuøng con laø Nguyeân Tieát möu gieát Nhaät Leã baát thaønh, bò
Nhaät Leã baét gieát.
Cung Ñònh Vöông Phuû cuøng em laø Thieân Ninh coâng chuùa Ngoïc Tha (caû hai ñeàu laø con Traàn Minh Toâng) vaø toâng
thaát nhaø Traàn hoäi binh taïi Ñaø Giang, veà Thaêng Long baét gieát Nhaät Leã naêm 1370 (canh tuaát). Cung Ñònh Vöông Phuû leân
laøm vua töùc Traàn Ngheä Toâng (trò vì 1370-1372).
b) Vieäc cai trò: Veà ngoaïi giao, naêm 1369, nhaø Minh cöû söù giaû ñem saéc phong vaø aán maï vaøng ñeán Thaêng Long thì
Traàn Duï Toâng ñaõ töø traàn, neân söù Minh laøm thô vieáng roài trôû veà. Naêm sau (1370), khoâng cho bieát muïc ñích cuï theå, söù
Minh laïi sang cuøng ñaïo só ñem baøi vaên ngöï cheá cuûa vua Minh sang teá caùc thaàn nuùi soâng Ñaïi Vieät, ñoàng thôøi raäp laáy nhöõng
baøi bia ñaù vuoâng vaø ñaù troøn, cheùp ñoà thö, ñieån tòch ñem veà Trung Hoa.(23) Coù leõ ngöôøi Minh muoán thaêm doø ñòa hình nuùi
soâng nöôùc ta ñeå xaâm laêng sau naày.
Khi Nhaät Leã bò gieát, meï cuûa Nhaät Leã (vôï cuõ cuûa Döông Khöông) chaïy xuoáng Chieâm Thaønh, xui söû vua Chieâm laø
Cheá Boàng Nga (Poâ Bin Swôr, trò vì 1360-1390) ñem quaân ñaùnh Ñaïi Vieät ñeå traû thuø. Cheá Boàng Nga laø vò vua raát anh huø n g
cuûa Chieâm Thaønh. Naêm 1371 (taân hôïi), oâng ñem thuûy quaân vaøo cöûa Ñaïi An (Nam Ñònh), tieán leân Thaêng Long. Ngheä
Toâng boû chaïy sang Ñoâng Ngaøn (Baéc Ninh). Cheá Boàng Nga vaøo cöôùp phaù kinh ñoâ, ñoát saïch cung ñieän, baét ngöôøi cöôù p
cuûa, roài ruùt quaân veà. Töø ñoù, naêm naøo Chieâm Thaønh cuõng xaâm laán, quaáy nhieãu, vaø cöôùp phaù nöôùc ta.
Veà noäi trò, Traàn Ngheä Toâng laø moät oâng vua nhu nhöôïc, giao moïi vieäc trieàu chính cho moät ngöôøi baø con beân ngoaïi
laø Leâ Quyù Ly. Quyù Ly voán doøng doõi ngöôøi Chieát Giang beân Trung-Hoa. OÂng toå laø Hoà Höng Daät di cö sang coå Vieät trong
ñôøi Nguõ Ñaïi (907-959), sinh soáng taïi laøng Baøo Ñoät, huyeän Quyønh Löu, phuû Dieãn Chaâu (Ngheä An). Veà sau, Hoà Lieâm
chuyeån sang ôû Thanh Hoùa, vaøo laøm con nuoâi Leâ Huaán neân ñoåi sang hoï Leâ töùc Leâ Lieâm.(24) Quyù Ly laø chaùu boán ñôøi cuûa
Leâ Lieâm. Leâ Quyù Ly coù hai ngöôøi coâ ñeàu veà laøm vôï vua Traàn Minh Toâng, töùc baø Minh Töø, sinh ra vua Traàn Ngheä Toâng,
vaø baø Ñoân Töø, sinh ra vua Traàn Dueä Toâng.
Traàn Ngheä Toâng raát tin duøng Leâ Quyù Ly, phong cho laøm Khu maät ñaïi söù naêm 1371 (taân hôïi), roài gia phong laøm
Trung tuyeân quoác thöôïng haàu. Ngheä Toâng laøm vua ñeán naêm 1372 (nhaâm tyù) thì nhöôøng ngoâi cho em laø Caûnh (hay Kính),
leân laøm thaùi thöôïng hoaøng.

5
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

4.- Traàn Dueä Toâng (trò vì 1372-1277)


Nieân hieäu: Long Khaùnh
Khi Ngheä Toâng ñem quaân deïp Döông Nhaät Leã (1369), em laø thaùi töû Caûnh (sinh naêm 1337) giuùp ñôõ lo vieäc quaân
lính, khí giôùi, neân khi Traàn Ngheä Toâng quyeát ñònh leân laøm thaùi thöôïng hoaøng, ñaõ nhöôøng ngoâi cho Caûnh, töùc Traàn Dueä
Toâng. Tuy vaäy, quyeàn bính vaãn ôû trong tay Traàn Ngheä Toâng.
Naêm 1374 (giaùp daàn), khoa thi Thaùi hoïc sinh ñöôïc ñoåi thaønh Tieán só. Khoa naày laáy 50 tieán só trong ñoù Ñaøo Sö
Tích ñoã traïng nguyeân.
Naêm 1376 (bính thìn), quaân Chieâm Thaønh sang ñaùnh phaù Hoùa Chaâu, Dueä Toâng chuaån bò löïc löôïng ñaùnh phuïc
thuø. Nhieàu quan ñaïi thaàn can giaùn. Luùc ñoù Cheá Boàng Nga ñem möôøi maâm vaøng laøm leã vaät taëng trieàu ñình, vieân traán thuû
Hoùa Chaâu laø Ñoã Töû Bình aên chaän, æm ñi roài daâng sôù noùi doái raèng Cheá Boàng Nga kieâu ngaïo, voâ leã, xin gôûi quaân vaøo ñaùnh,
neân Dueä Toâng quyeát taâm chinh phaït Chieâm Thaønh.
Vaøo ñaàu naêm 1377 (ñinh tî), Dueä Toâng cuøng Leâ Quyù Ly, vaøo cöûa Thò Naïi (Bình Ñònh), tieán ñaùnh Ñoà Baøn, kinh
ñoâ cuûa Chieâm Thaønh, nhöng bò Cheá Boàng Nga phuïc binh gieát cheát. Ngöï Caâu Vöông Huùc, con cuûa thöôïng hoaøng Traàn
Ngheä Toâng, chaùu cuûa Dueä Toâng, ñaàu haøng Chieâm Thaønh, coøn Leâ Quyù Ly ñang lo chuyeän vaän löông, ñöôïc tin thua traän
lieà n ruù t veà .

IV.- NHAØ TRAÀN MAÁT NGOÂI

1.- Traàn Pheá Ñeá (1377-1388)


Nieân hieäu: Xöông Phuø
Dueä Toâng ôû ngoâi ñöôïc boán naêm, höôûng döông 41 tuoåi (tuoåi ta). Thöôïng hoaøng Ngheä Toâng thöông Dueä Toâng hy
sinh vì nöôùc, laäp con tröôûng cuûa Dueä Toâng laø Kieán Ñöùc Ñaïi Vöông Hieän (hay Hieån), môùi 16 tuoåi, leân laøm vua. OÂng naày
veà sau bò truaát pheá neân söû saùch thöôøng goïi laø Traàn Pheá Ñeá.
a) Ngoaïi giao:
* Chieâm Thaønh cöôùp phaù: Trong lòch söû daân toäc, giai ñoaïn naày laø thôøi gian ngöôøi Chieâm Thaønh hoaønh haønh
quaáy phaù nöôùc ta döõ doäi nhaát, vaø nhieàu laàn ñem quaân ra ñaùnh kinh ñoâ Thaêng Long.
Sau khi gieát Dueä Toâng vaøo thaùng gieâng ñinh tî (1377), ngöôøi Chieâm Thaønh tieán ra baéc vaøo thaùng 6 naêm aáy.
Ñöôïc tin naày, thöôïng hoaøng Ngheä Toâng sai töôùng laø Cung Chính Vöông Hieàn g iöõ cöûa Ñaïi An (Nam Ñònh). Ngöôøi Chieâm
Thaønh leûn vaøo cöûa Thaàn Phuø (Ninh Bình), xaâm phaïm kinh ñoâ, cöôùp cuûa baét ngöôøi, roài ruùt lui. Khoâng ngôø khi trôû veà baèng
cöûa Ñaïi An, ngöôøi Chieâm Thaønh gaëp baõo, bò ñaém thuyeàn cheát ñuoái raát nhieàu.
Naêm 1378 (maäu ngoï), vaøo muøa haï, ngöôøi Chieâm Thaønh ñöa Ngöï Caâu Vöông Huùc (con cuûa Ngheä Toâng), ngöôøi
ñaõ ñaàu haøng Chieâm Thaønh naêm tröôùc, veà cöôùp phuû Ngheä An, xöng vò hieäu ñeå chieâu duï daân chuùng. Quaân Chieâm tieán ra
soâng Ñaïi Hoaøng (Gia Vieãn, Ninh Bình), ñaùnh Thaêng Long laàn nöõa. Quan an phuû söù Leâ Gioác, goác ngöôøi Thanh Hoùa, bò
ngöôøi Chieâm baét. Ngöôøi Chieâm buoäc Leâ Gioác phaûi laïy hoï môùi tha soáng. Leâ Gioác traû lôøi: "Ta laø quan moät nöôùc lôùn, sao
phaûi laïy chuùng maøy."(25) Quaân Chieâm töùc giaän, gieát cheát Leâ Gioác. Khi ngöôøi Chieâm ruùt ñi, Traàn Pheá Ñeá nghe ñöôïc vieäc
naày, lieàn truy taëng Leâ Gioác laø Maï taëc Trung Vuõ Haàu (haàu töôùc Trung vuõ maéng giaëc), vaø phong thöôûng cho con cuûa Leâ
Gioác.
Ñaàu naêm 1380 (canh thaân), Cheá Boàng Nga ñem quaân Chieâm vaø ngöôøi ôû vuøng Thuaän Chaâu vaø Hoùa Chaâu ra cöôùp
phaù Ngheä An, roài Thanh Hoùa. Thöôïng hoaøng Traàn Ngheä Toâng sai Leâ Quyù Ly thoáng lónh thuûy quaân cuøng Ñoã Töû Bình laõnh
ñaïo boä quaân xuoáng choáng cöï. Leâ Quyù Ly ñaùnh ñuoåi ñöôïc löïc löôïng thuûy quaân cuûa Cheá Boàng Nga veà nöôùc. Sau traän naày,
Ñoã Töû Bình xin thoâi khoâng giöõ binh quyeàn, Leâ Quyù Ly moät mình giöõ chöùc nguyeân nhung, ñöôïc phong laøm Haûi taây ñoâ
thoá n g cheá .
Thaùng 2 naêm nhaâm tuaát (1382), quaân Chieâm Thaønh tieán ra ñaùnh Thanh Hoùa. Leâ Quyù Ly cuøng töôùng Nguyeãn Ña
Phöông xuoáng giöõ Ninh Bình. Nguyeãn Ña Phöông duøng hoûa coâng ñoát thuyeàn Chieâm. Qu aân Chieâm thua boû chaïy.
Nguyeãn Ña Phöông ñuoåi theo ñeán Ngheä An môùi thoâi.
Sau hai laàn chieán thaéng quaân Chieâm, coù leõ töï nghó löïc löôïng quaân söï nöôùc ta ñaõ khaù maïnh trôû laïi, thöôïng hoaøng
Ngheä Toâng sai Leâ Quyù Ly ñem nhöõng chieán thuyeàn môùi ñoùng tieán xuoáng ñaùnh Chieâm Thaønh vaøo ñaàu naêm 1383 (quyù
hôïi), nhöng khi ñi ngang Haø Tónh, caùc chieán thuyeàn bò gioù baõo laøm hö hoûng, phaûi quay veà.
Thaùng 6 naêm quyù hôïi (1383), Cheá Boàng Nga cuøng töôùng La Ngai (hay La Khaûi) ñem quaân tieán ra ñeán Quaûng Oai
(Sôn Taây). Thöôïng hoaøng Ngheä Toâng sai töôùng Maät OÂn ñaùnh chaän, nhöng Maät OÂn bò quaân Chieâm baét ñöôïc. Thöôïng

6
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

hoaøng Ngheä Toâng lo ngaïi, giao kinh thaønh cho Nguyeãn Ña Phöông phoøng giöõ, coøn thöôïng hoaøng cuøng vua chaïy qua Ñoâng
Ngaøn (Baéc Ninh). Cheá Boàng Nga cöôùp phaù Thaêng Long laàn nöõa roài ruùt quaân veà.
* Nhaø Minh saùch nhieãu: Trong khi Chieâm Thaønh ôû phöông nam hoaønh haønh döõ doäi thì nhaø Minh ôû phía baéc
cuõng saùch nhieãu khoù khaên. Luùc baáy giôø ôû Trung Hoa, Chu Nguyeân Chöông leân caàm quyeàn töùc Minh Thaùi Toå (tri vì 1368-
1398), laäp ra nhaø Minh (1368-1628). Minh trieàu cho söù sang baét nöôùc ta phaûi cung caáp naêm ngaøn thaïch löông cho quaân
Minh ñang ñoùng ôû Vaân Nam vaøo thaùng 9 naêm giaùp tyù (1384). Trieàu ñình phaûi gôûi naêm ngaøn thaïch löông ñöa ñeán bieân
giôùi ôû ñòa phaän chaâu Thuûy Vyõ (vuøng Lao Cai ngaøy nay). Minh Thaùi Toå nghe noùi raèng pheùp thuaät sö Nam (Vieät) gioûi hôn
sö Baéc (Hoa), lieàn sai ngöôøi sang yeâu caàu Thaêng Long ñöa sang Trung Hoa hai möôi vò sö naêm 1385 (aát söûu). Naêm sau,
vua Minh laïi cho ngöôøi sang ñoøi nöôùc ta trieàu coáng caùc loaïi caây thoå saûn quyù hieám vaø hoûi möôïn ñöôøng nöôùc ta ñeå ñi ñaùnh
Chieâm Thaønh.
b) Noä i trò:
Tröôùc ñaây, vaøo ñaàu nhaø Traàn, nhöõng ngöôøi coù ruoäng ñaát môùi naïp thueá ñinh, coøn nhöõng ngöôøi coù ruoäng baõi daâu,
ñaàm caù thì tuøy soá nhieàu ít maø naïp tieàn nuoâi quaân khi coù chieán tranh. Nhöõng ngöôøi khoâng coù ruoäng ñaát thì khoâng naïp gì
caû. Trong luùc naày, moät phaàn vì toån phí chieán tranh, moät phaàn vì bò Chieâm Thaønh cöôùp phaù, kho taøng trieàu ñình troáng roãng,
neân Ñoã Töû Bình kieán nghò leân trieàu ñình xin aùp duïng theo pheùp ñaùnh thueá "dung" ñôøi Ñöôøng (618-907) beân Trung Hoa.
Nhaø vua chaáp thuaän; töø ñoù, taát caû caùc ñinh nam (ñaøn oâng), daàu coù ruoäng hay khoâng, moãi naêm ñeàu phaûi naïp ba quan tieàn
thueá. Thueá ñinh hay thueá thaân ôû nöôùc ta coù theå noùi baét ñaàu coù töø naêm naày (1378).
Tình hình bang giao vôùi hai nöôùc phía baéc vaø phía nam ñang hoài khoù khaên, ôû trong nöôùc thöôïng hoaøng Ngheä
Toâng caøng ngaøy caøng tin duøng vaø giao quyeàn haønh roäng raõi cho Leâ Quyù Ly. Thaùng 3 naêm ñinh maõo (1387), thöôïng hoaøng
phong cho Leâ Quyù Ly laøm Ñoàng bình chöông söï, ban cho moät thanh kieám vaø moät laù côø treân ñeà taùm chöõ: " Vaên vuõ toaøn taøi,
quaân thaàn ñoàng ñöùc ".
Vieäc Leâ Quyù Ly ñöôïc thöôïng hoaøng Ngheä Toâng troïng duïng chaúng nhöõng bò nhieàu ñình thaàn ganh gheùt maø coøn bò
chính vua Pheá Ñeá lo ngaïi. Pheá Ñeá noùi vôùi caùc caän thaàn raèng: "...Thöôïng hoaøng yeâu nuoâng hoï ngoaïi, Quyù Ly caøn rôõ, vieäc
gì cuõng laøm theo yù muoán cuûa haén, neáu chuùng ta khoâng lo tính tröôùc, sau naày khoù maø khoáng cheá ñöôïc..."(26) Khoâng ngôø coù
ngöôøi maùch baûo taâm söï cuûa nhaø vua cho Leâ Quyù Ly bieát. Leâ Quyù Ly noùi rieâng vôùi thöôïng hoaøng Ngheä Toâng laø trong lòch
söû chöa coù ai boû con maø laäp chaùu leân laøm vua, yù aùm chæ Pheá Ñeá chæ laø chaùu chöù khoâng phaûi con cuûa thöôïng hoaøng. Voán
raát tin töôûng Leâ Quyù Ly, vaû laïi cuõng muoán giaønh ngoâi baùu laïi cho con mình, thöôïng hoaøng giaû vôø ñi thaêm vuøng Ñoâng
Trieàu (Haûi Döông) vaøo thaùng 12 naêm maäu thìn (ñaàu 1389), roài cho ngöôøi trieäu Traàn Pheá Ñeá ñeán gaëp. Khi nhaø vua ñeán,
thöôïng hoaøng cho ngöôøi baét giam, roài tuyeân chieáu caát chöùc Traàn Pheá Ñeá, ñaët Chieâu Ñònh töùc thaùi töû Ngung, con uùt cuûa
thöôïng hoaøng, môùi 11 tuoåi leân ngoâi töùc Traàn Thuaän Toâng. Pheá Ñeá laøm vua ñöôïc 12 naêm, bò giaùng laøm Linh Ñöùc ñaïi
vöông roà i bò gieá t cheá t , höôû n g döông 28 tuoå i .
2.- Traàn Thuaän Toâng (trò vì 1388-1398)
Nieân hieäu: Quang Thaùi
a) Ngoaïi giao:
Vaøo thaùng 10 naêm kyû tî (1389) Cheá Boàng Nga laïi ñöa löïc löôïng xaâm phaïm Thanh Hoùa. Leâ Quyù Ly ñem quaân
choáng traû, bò ngöôøi Chieâm phuïc binh neân thua chaïy. Cheá Boàng Nga tieán leân soâng Hoaøng Giang (khuùc soâng Hoàng ôû Haø
Nam). Thöôïng hoaøng sai ñoâ töôùng Traàn Khaùt Chaân, doøng doõi Baûo Nghóa Vöông Traàn Bình Troïng, thoáng laõnh löïc löôïng
quaân söï xuoáng ñaùnh Cheá Boàng Nga. Traàn Khaùt Chaân ñeán Hoaøng Giang nhöng khoâng coù choã ñoùng quaân thuaän lôïi, lieàn lui
veà ñoù n g ôû soâ n g Haûi Trieàu (töùc soâng Luoäc, giöõa Thaùi Bình vaø Höng Yeân).
Thaùng gieâng naêm canh ngoï (1390), Cheá Boàng Nga ñem thuyeàn ñeán quan saùt traïi quaân cuûa Traàn Khaùt Chaân. Ba
Laäu Keâ,(27) moät vieân quan nhoû ngöôøi Chieâm döôùi quyeàn hoï Cheá phaïm toäi, sôï bò gieát, boû troán sang traïi quaân Vieät, thaáy
thuyeàn Cheá Boàng Nga, lieàn chæ cho Traàn Khaùt Chaân. Khaùt Chaân ra leänh duøng suùng baén thuyeàn aáy. Cheá Boàng Nga töû traän,
quaân Chieâm thua chaïy. Töôùng Chieâm laø La Ngai thu thaäp taøn quaân trôû veà nöôùc, chieám ngoâi vua, töùc Jaya
Simhavarmadeva (tri vì 1390-1400), khieán hai ngöôøi con cuûa Cheá Boàng Nga phaûi chaïy sang nöôùc ta quy haøng vaøo thaùng 6
naêm naày. Trieàu ñình phong cho ngöôøi anh laø Cheá Ma No Ñaõ Nan laøm Hieäu Chính Haàu, ngöôøi em laø Cheá Sôn Na laøm AÙ
Haàu. Töø ñoù, tình hình bieân giôùi phía nam môùi yeân trôû laïi.
Ñieåm ñaëc bieät caàn löu yù laø khi nöôùc Chieâm Thaønh raát maïnh döôùi trieàu ñaïi Cheá Boàng Nga, ngöôøi Chieâm ra vaøo
Thaêng Long khaù nhieàu laàn. Naêm 1368, Cheá Boàng Nga gôûi söù sang Ñaïi Vieät ñoøi ñaát Hoùa Chaâu döôùi ñôøi vua Traàn Duï
Toâng. Sau ñoù, naêm 1378 (maäu ngoï), Cheá Boàng Nga ñaõ ñaët Ngöï Caâu Vöông Huùc (con cuûa Traàn Ngheä Toâng, bò Cheá Boàng
Nga baét naêm 1377) xöng vò hieäu ôû Ngheä An ñeå chieâu duï daân chuùng vaø laøm phieân thuoäc Chieâm Thaønh. Tuy nhieân, tröôùc

7
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

sau Cheá Boàng Nga chæ cöôùp phaù roài ruùt quaân veà, chöù khoâng chieám ñaát vaø cuõng khoâng buoäc trieàu ñình nhaø Traàn phaûi traû
laïi hai chaâu OÂ vaø Lyù cuûa hoï (töùc Thuaän Chaâu vaø Hoùa Chaâu) maø Cheá Maân ñaõ taëng cho Traàn Anh Toâng ñeå laøm sính leã xin
cöôùi Huyeàn Traân coâng chuùa naêm 1306.(28)
Veà phöông baéc, naêm 1395, Minh trieàu ñem quaân ñaùnh ngöôøi Maùn ôû Long Chaâu (Trung Hoa), ñaõ sai Nhaâm Hanh
Thaùi sang nöôùc ta xin giuùp naêm vaïn ngöôøi, naêm möôi thôùt voi, naêm möôi vaïn thaïch löông. Trieàu ñình Ñaïi Vieät chæ cho
ñöa gaïo, löông thöïc ñeán Ñoàng Ñaêng (Laïng Sôn) giao xong trôû veà. Nhöõng ñoøi hoûi naày chaúng phaûi laø nhöõng ñe doïa bình
thöôøng maø laø nhöõng doø daãm baùo hieäu tham voïng baønh tröôùng vaø xaâm laêng cuûa Minh trieàu.
c) Noä i trò:
Sau khi Thuaän Toâng leân ngoâi, Leâ Quyù Ly gaû con gaùi lôùn cuûa mình cho Thuaän Toâng. Baø naày ñöôïc nhaø vua saùch
laäp laøm hoaøng haäu. Luùc baáy giôø ôû trong nöôùc loaïn laïc noåi leân nhieàu nôi nhö vaøo thaùng 8 naêm kyû tî (1389), Nguyeãn
Thanh ôû Löông Giang (Thanh Hoùa), Nguyeãn Kî ôû Noâng Coáng (Thanh Hoùa). Nhöng maïnh nhaát laø moät vò sö teân laø Phaïm
Sö OÂn noåi leân ôû Quoác Oai (Sôn Taây) vaøo thaùng 12 naêm aáy. Sö OÂn ñem quaân taán coâng Thaêng Long, thöôïng hoaøng Ngheä
Toâng cuøng trieàu ñình boû chaïy leân Baéc Giang. Thöôïng hoaøng phaûi maät sai Hoaøng Phuïng Theá ñem quaân töø Hoaøng Giang
(Haø Nam) veà cöùu giaù. Hoaøng Phuïng Theá ñang caàm cöï vôùi töôùng Chieâm laø La Ngai, leûn ñem quaân veà, baát ngôø taán coâng
vaø baét gieát Phaïm Sö OÂn.
Sau khi Cheá Boàng Nga töû traän, Chieâm Thaønh heát quaáy phaù nöôùc ta. Uy quyeàn cuûa Leâ Quyù Ly taïi trieàu ñình nhaø
Traàn caøng ngaøy caøng to lôùn hôn nöõa. OÂng ñöa ngöôøi cuûa mình vaøo nhöõng chöùc vuï quan troïng vaø loaïi daàn caùc ñòch thuû.
Leâ Quyù Ly laø ngöôøi coù ñaàu oùc caûi caùch. Naêm nhaâm thaân (1392), Leâ Quyù Ly daâng leân vua vaø thöôïng hoaøng Möôøi boán
thieân Minh ñaïo do oâng soaïn, theo ñoù ñaïi löôïc Leâ Quyù Ly ñaët Chu Coâng treân Khoång Töû, xeáp laïi ngoâi thöù trong Vaên mieáu,
ñaët baøi vò Chu Coâng ôû giöõa, Khoång Töû moät beân. Leâ Quyù Ly neâu nghi vaán boán ñieåm veà Khoång Töû trong saùch Luaän
ngöõ ,(29) ñoàng thôøi ñaùnh giaù laïi toaøn boä caùc vò thaùnh hieàn trong Nho giaùo.
Möôøi boán thieân Minh ñaïo ñöôïc thöôïng hoaøng Traàn Ngheä Toâng ban chieáu khen thöôûng, nhöng ngöôïc laïi cuõng bò
nhieàu quan ñoàng lieâu chæ trích. Nhieàu ngöôøi toá caùo vôùi thöôïng hoaøng raèng Leâ Quyù Ly coù daõ taâm soaùn nghòch. Tuy khoâng
tin theo nhöõng ñieàu caùc quan toá caùo, nhöng thöôïng hoaøng cuõng ngaám ngaàm lo ngaïi.
Ñaàu naêm giaùp tuaát (1394), thöôïng hoaøng Ngheä Toâng sai ngöôøi veõ tranh "töù phuï", vaø ban cho Leâ Quyù Ly. Noäi
dung tranh "töù phuï" veõ Chu Coâng giuùp Thaønh Vöông, Hoaéc Quang giuùp Chieâu Ñeá, Gia Caùt Löôïng giuùp Haäu Chuû, vaø Toâ
Hieán Thaønh giuùp Lyù Cao Toâng, yù muoán nhaén nhuû Quyù Ly cuõng neân baét chöôùc laøm nhö theá.(30)
Nhaø Traàn theo tuïc leä nhaø Lyù, haèng naêm hoäi hoïp trieàu ñình ñeå laøm leã tuyeân theä. Sau leã tuyeân theä naêm 1394,
thöôïng hoaøng Ngheä Toâng goïi Quyù Ly vaøo cung roài baûo raèng: "... Bình Chöông [chæ Quyù Ly] laø hoï thaân thích nhaø vua, heát
thaûy coâng vieäc nhaø nöôùc ñeàu uûy thaùc cho khanh caû, nay theá nöôùc suy yeáu, maø Traãm ñeán tuoåi giaø laãn, sau khi Traãm qua ñôøi,
neá u quan gia [chæ vua Traàn Thuaän Toâng] coù theå giuùp ñöôïc thì giuùp, neáu laø ngöôøi heøn yeáu ngu toái, thì khanh töï nhaän laáy
laøm vua..." Leâ Quyù Ly nghe vaäy lieàn khoùc loùc theà raèng: "...Neáu thaàn khoâng taän trung heát loøng giuùp quan gia thì t rôøi seõ
gheùt boû thaàn..."(31)
Thaùng 12 naêm giaùp tuaát (ñaàu 1395), thöôïng hoaøng Traàn Ngheä Toâng maát, thoï 73 tuoåi. Leâ Quyù Ly ñöôïc boå laøm
Nhaäp noäi Phuï chính Thaùi sö Bình chöông quaân quoác troïng söï, Tuyeân trung veä quoác ñaïi vöông. Ñeå daïy nhaø vua, Quyù Ly
dòch ra chöõ Noâm thieân Voâ daät trong saùch Thöôïng thö cuûa Chu Coâng Ñaùn laøm ra ñeå daïy Thaønh Vöông nhaø Chu, khuyeân
nhaø vua khoâng neân laõng phí thôøi giôø, chôù coù chôi bôøi, phaûi bieát vieäc caøy caáy cuûa daân laø khoù nhoïc, khoâng neân ñaùnh thueá
naëng...Quyù Ly coøn töï xöng laø Phuï chính cai giaùo hoaøng ñeá (nghóa laø ngöôøi giuùp vua giöõ chính quyeàn kieâm caû vieäc daïy baûo
vua).
c) Nhöõng caûi caùch cuûa Leâ Quyù Ly: Töø nay, moïi vieäc trieàu chính ñeàu do moät mình Leâ Quyù Ly quyeát ñoaùn. Chæ
hôn moät naêm sau khi Ngheä Toâng töø traàn, oâng ñöa ra nhöõng caûi caùch quan troïng vaøo naêm 1396.
Thaùng gieâng naêm bính tuaát (1396), trieàu ñình quyeát ñònh taát caû nhöõng sö saõi chöa ñuû 50 tuoåi ñeàu phaûi hoaøn tuïc,
thi choïn nhöõng ngöôøi thoâng hieåu ñaïo Phaät trao cho chöùc Taêng ñöôøng ñaàu muïc (vò ñöùng ñaàu taêng ñöôøng) lo vieäc hoaèng
phaùp.
Theo ñeà nghò cuûa Thieáu baûo Vöông Nhöõ Chu, vaøo thaùng 4 naêm naày, Quyù Ly cho phaùt haønh tieàn giaáy goïi laø
thoâng baûo hoäi sao, moät quan tieàn ñoàng ñoåi moät quan hai tieàn giaáy. Caùc loaïi tieàn goàm coù:
- tôø 10 ñoàng veõ rau taûo (rong bieån)
- tôø 30 ñoàng veõ soùng (thuûy ba)
- tôø 1 tieàn veõ maây
- tôø 2 tieàn veõ ruøa (quy)

8
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

- tôø 3 tieàn veõ laân


- tôø 5 tieà n veõ chim phuï n g
- tôø 1 quan veõ roàng (long)
Khi tieàn giaáy ñöôïc phaùt haønh, ai coù tieàn ñoàng ñeàu phaûi ñoåi ra tieàn giaáy, caám tuyeät vieäc söû duïng tieàn ñoàng. Taát
caû tieàn ñoàng ñeàu phaûi ñöôïc thu vaøo kho. Keû naøo vi phaïm ñeàu bò trò toäi nhö nhöõng keû laøm giaû tieàn giaáy. Tieàn giaáy khoâng
ñöôïc daân chuùng öa thích vì daân chuùng luùc ñoù cho raèng giaáy khoâng coù giaù trò baèng kim loaïi, giaáy xaáu deã hoûng raùch, khoù
baûo quaûn vaø nhaát laø khoù choân giaáu hôn tieàn kim loaïi. Do ñoù, ngay khi Hoà Quyù Ly ñaûo chaùnh cöôùp chính quyeàn naêm
1400, oâng cho phaùt haønh tieàn ñoàng trôû laïi, ñoù laø Thaùnh Nguyeân thoâng baûo.(32) (Caàn chuù yù laø luùc ñoù: thöù nhaát: khoâng coù
keá hoaïch duøng moät quyù kim nhö vaøng ñeå baûo chöùng tieàn giaáy nhö ngaøy nay; thöù nhì: giaáy xaáu, deã hö hoûng; thöù ba: kyõ
ngheä in coøn keùm, neân coù theå tieàn giaáy khoâng myõ thuaät vaø coù theå deã bò giaû maïo.)
Ñeå tuyeån choïn nhaân taøi, trieàu ñình xuoá n g chieá u caûi caùch thi cöû, boû loái thi aùm taû coå vaên, quy ñònh vaên theå töù
tröôøng: tröôøng nhaát (kyø thöù nhaát) laøm baøi kinh nghóa treân naêm traêm chöõ; tröôøng nhì (kyø thöù nhì) laøm moät baøi thô theo
Ñöôøng luaät, vaø moät baøi phuù treân naêm traêm chöõ; tröôøng ba (kyø thöù ba) thi baøi chieáu (duøng vaên theå ñôøi Haùn), baøi cheá vaø
bieåu (duøng vaên theå töù luïc ñôøi Ñöôøng); tröôøng tö (kyø thöù tö) thi laøm baøi vaên saùch treân moät ngaøn chöõ, ñeà taøi laø ñieån tích
trong kinh saùch, lòch söû hoaëc thôøi söï. Naêm tröôùc thi höông thì naêm sau thi hoäi. Nhöõng ngöôøi truùng tuyeån kyø thi hoäi seõ thi
theâm moät baøi vaên saùch ñeå ñònh thöù töï cao thaáp.
Taïi caùc loä, phuû, chaâu, hoïc quan ñöôïc caáp phaùt ruoäng ñaát ñeå chaêm lo vieäc daïy baûo hoïc troø, choïn ngöôøi öu tuù tieán
coáng veà trieàu cho thi laïi ñeå caát nhaéc boå duïng.
Leâ Quyù Ly coøn vieát saùch Quoác ngöõ Thi nghóa (Giaûng nghóa Kinh Thi baèng chöõ noâm) ñeå caùc nöõ sö duøng daïy cho
caùc haäu phi vaø cung nhaân.
Veà toå chöùc haønh chaùnh, taïi trieàu ñình, Leâ Quyù Ly ñònh laïi kieåu vaø maøu saéc muõ aùo theo thöù baäc. ÔÛ caùc ñòa
phöông thì ñoåi moät soá loä vaø phuû lôùn thaønh traán, vaø giöõ nguyeân moät soá loä, phuû khaùc. Döôùi l oä coù phuû, döôùi phuû coù chaâu,
döôùi chaâu laø huyeän. Loä naøo cuõng phaûi laøm soå saùch ghi laïi nhöõng vieäc veà ñinh, ñieàn, vaø caùc vuï kieän tuïng, cuoái naêm ñeä
naïp veà kinh ñoâ. Chöùc quan haønh chaùnh ñeàu ñöôïc quy ñònh laïi, vaø Quyù Ly ñaët nhöõng ngöôøi thaân caän vaøo nhöõng chöùc vuï
quan troïng.
Pheùp haïn ñieàn ñöôïc ban haønh vaøo thaùng 6 naêm ñinh söûu (1397) giôùi haïn soá ruoäng moãi ngöôøi daân khoâng quaù
möôøi maãu, chæ tröø caùc ñaïi vöông vaø caùc tröôûng coâng chuùa (chò hoaëc em ruoät vua). Ngöôøi naøo ruoäng ñaát roäng quaù dieän tích
haïn ñònh, phaûi ñem naïp vaøo quan, neáu phaïm toäi thì ñöôïc pheùp ñem ruoäng xin chuoäc toäi. Vieäc caûi caùch ruoäng ñaát ñöôïc
ñaåy maïnh baèng chæ duï naêm 1398 (maäu daàn) theo ñoù daân chuùng phaûi cung khai soá maãu ruoäng, treân maët ruoäng phaûi caém theû
hoï teân chuû nhaân. Caùc loä, phuû, chaâu, huyeän laäp moät hoäi ñoàng kieåm xeùt ño ñaït, laäp soå saùch ñaày duû. Ruoäng naøo khoâng coù
ngöôøi khai nhaän ñeàu bò sung coâng. Pheùp haïn ñieàn vaø chæ duï naêm 1398 raát coù lôïi cho coâng ñieàn, nhöng laïi khieán nhieàu
quan vieân vaø nhaø giaøu baát bình, nhaát laø hoaøng toäc nhaø Traàn, vì tröôùc ñaây caùc toâng thaát töï do sai noâ tyø ñaép ñeâ ngaên nöôùc
maën ôû nhöõng vuøng ven bieån, hai hay ba naêm khai khaån thaønh ruoäng, vaø laäp trang traïi rieâng. Töø ñoù, nhieàu ngöôøi voán
khoâng thích Leâ Quyù Ly nay caøng theâm baát maõn.
3.- Traàn Thieáu Ñeá (trò vì 1398-1400) vaø cuoäc ñaûo chaùnh cuûa Leâ Quyù Ly
Vaøo ñaàu naêm ñinh söûu (1397), Leâ Quyù Ly sai thöôïng thö boä Laïi kieâm Thaùi söû leänh Ñoã Tónh (coøn goïi laø Maãn) vaøo
Thanh Hoùa lo vieäc xaây döïng kinh ñoâ môùi taïi An Toân (hay Yeân Toân). Nhieàu ñaïi thaàn can ngaên cho raèng An Toân chaät heïp,
heûo laùnh, ôû nôi ñaàu non cuoái nöôùc, khoâng tieän cho vieäc thaønh laäp kinh ñoâ, nhöng Leâ Quyù Ly khoâng nghe theo vaø quyeát
ñònh vieäc dôøi ñoâ vaøo thaùng 10 naêm ñoù.
Theo chính söû ghi laïi, khi vaøo ñeán An Toân, Leâ Quyù Ly muoán cöôùp ngoâi vua nhöng ñaõ troùt theà thoát vôùi Traàn Ngheä
Toâng, nay ngaïi traùi lôøi theà, neân ngaàm sai moät ñaïo só teân laø Nguyeãn Khaùnh vaøo cung thuyeát duï vua Traàn Thuaän Toâng, con
reå cuûa Quyù Ly. Thuaän Toâng lieàn haï chieáu truyeàn ngoâi cho con laø thaùi töû An, leân laøm Thaùi thöôïng nguyeân quaân hoaøng ñeá,
roài ñi tu. Leâ Quyù Ly döïng cung Baûo Thanh ôû nuùi Ñaïi Laïi cho Thuaän Toâng (huyeän Vónh Loäc, Thanh Hoùa, sau Quyù Ly ñoåi
thaønh Kim AÂu), nhöng Thuaän Toâng dôøi ra ôû quaùn Ngoïc Thanh, huyeän Ñoâng Trieàu, Haûi Döông, vaø bò gieát ôû ñaây vaøo naêm
sau (kyû maõo 1399), höôûng döông 22 tuoåi.
Con cuûa Thuaän Toâng teân laø AÙn (hay An), môùi ba tuoåi (tuoåi ta), leân laøm vua vaøo thaùng 3 naêm maäu daàn (1398) töùc
Traàn Thieáu Ñeá. Khi nhaän tôø chieáu truyeàn ngoâi cuûa Thuaän Toâng, AÙn chöa bieát quyø laïy, Quyù Ly phaûi sai thaùi haäu laø con
gaùi oâng ta, vôï Thuaän Toâng, laïy tröôùc ñeå vua môùi, chaùu ngoaïi Quyù Ly, baét chöôùc laïy theo.
Leâ Quyù Ly laøm phuï chính, töï xöng laø Khaâm Ñöùc Höng Lieät Ñaïi Vöông. Thaùi baûo Traàn Nguyeân Haøng, thöôïng
töôùng Traàn Khaùt Chaân cuøng moät soá ñaïi thaàn nöõa möu tröø Leâ Quyù Ly nhaân ngaøy hoäi theà haèng naêm vaøo naêm kyû maõo

9
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

(1399), nhöng coâng vieäc bò baïi loä, vaø bò baét gieát treân 350 ngöôøi. Do vieäc naày, töø ñaây leã hoäi theà haøng naêm bò Leâ Quyù Ly
baõi boû.
Leâ Quyù Ly laïi xöng laø Quoác Toå Chöông Hoaøng, vaøo ôû haún trong cung Nhaân thoï, söû duïng nghi tröôïng thieân töû.
Ñeán ñaây, tình hình ñaõ hoaøn toaøn chín muoài cho vieäc thay baäc ñoåi ngoâi, neân Quyù Ly quyeát ñònh ñaûo chaùnh, chaám döùt nhaø
Traàn, vaø töï leân laøm vua vaøo thaùng 2 naêm canh thìn (1400).
Nhaø Traàn (1225-1400) baét ñaàu töø Traàn Thaùi Toâng (trò vì 1225-1258) ñeán Traàn Thieáu Ñeá (trò vì 1398-1400) truyeàn
ñöôïc 12 ñôøi vua trong 175 naêm.
CHUÙ THÍCH:
1. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 536.
2. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 542. Toaøn thö khoâng ghi laïi vieäc naày. Cöông muïc khoâng giaûi thích lyù do vì sao Ñaëng Nhöõ Laâm laøm
nhö vaäy.
3. Thöôïng hoaøng Traàn Nhaân Toâng xuaát gia taïi nuùi Vuõ Laâm, huyeän An Khaùnh (Ninh Bình) sau khi ñi ñaùnh Ai Lao veà naêm aát muøi
(1295). Naêm kyû hôïi (1299), thöôïng hoaøng laïi leân tu taïi nuùi Yeân Töû, ôû am Ngoïa Vaân (Ñoâng Trieàu, Haûi Döông). töï hieäu laø Truùc
Laâm Ñaïi Só môû ra Thieàn phaùi Truùc Laâm ôû nöôùc ta. (Truùc Laâm tam toå goàm coù: Traàn Nhaân Toâng (ñeä nhaát toå), Phaùp Loa (ñeä nhò toå)
vaø Huyeàn Quang (ñeä tam toå). (Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tt. 536, 541, 561-563.)
4. Vaøo theá kyû thöù 15, söû quan Ngoâ Só Lieân, taùc giaû boä Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö, ñaõ pheâ bình cuoäc hoân nhaân naày nhö sau: "Nhaân Toâng
ñem con gaùi gaû cho chuùa Chieâm Thaønh nghóa laø laøm sao? Noùi raèng nhaân khi ñi chôi ñaõ troùt höùa gaû, sôï thaát tín thì sao khoâng ñoåi
laïi leänh ñoù ñöôïc khoâng? Vua giöõ ngoâi trôøi maø thöôïng hoaøng ñaõ xuaát gia roài, vua ñoåi laïi leänh ñoù thì coù khoù gì, maø laïi ñem gaû cho
ngöôøi xa khoâng phaûi gioáng noøi ñeå thöïc hieän lôøi höùa tröôùc, roài sau laïi duøng möu gian traù cöôùp veà, theá thì tín ôû ñaâu? "(Toaøn thö, baûn
dòch taäp 2, sñd. tr. 90). Quan nieäm kyø thò treân ñaây coøn ñöôïc aùm chæ trong caâu ca dao lòch söû: "Tieác thay caây queá giöõa röøng,/ Ñeå cho
thaèng Maùn, thaèng Möôøng noù leo."
Vaøo ñaàu theá kyû 20, Thaùi Xuyeân Hoaøng Cao Khaûi coøn laøm thô mæa mai:
"Ñoåi chaùc khen ao kheùo nöïc cöôøi,
Voán ñaø khoâng maát laïi theâm lôøi.
Hai chaâu OÂ Lyù vuoâng nghìn daëm,
Moät gaùi Huyeàn Traân cuûa maáy möôi?
Loøng ñoû khen ai lo vieäc nöôùc,
Moâi son phaûi gioáng maõi treân ñôøi.
Chaâu ñi roài laïi chaâu veà ñoù,
Ngô ngaån troâng nhau maáy chuù Hôøi."
Taëng vaät sính leã laø taäp tuïc töï nhieân trong caùc cuoäc hoân nhaân. Tuøy theo söï giaøu ngheøo cuûa ngöôøi ñöùng cöôùi, taëng vaät coù theå
raát phong phuù, hay cuõng raát khieâm nhöôøng. Noùi raèng ñaùm cöôùi Huyeàn Traân laø moät cuoäc "ñoåi chaùc" thì khoâng leõ taëng vaät trong caùc
hoân leã ñeàu laø söï ñoåi chaùc hay sao?
Vieäc laáy choàng cuûa Huyeàn Traân laø söï hy sinh to lôùn cuûa moät coâng chuùa khueâ caùc. Nhôø theá, nöôùc ta ñöôïc theâm moät vuøng ñaát
roäng lôùn moät caùch oân hoøa. Nho giaùo khoâng leân aùn caùc cuoäc hoân nhaân dò chuûng. Ngöôïc laïi Nho giaùo khoâng bao giôø chaáp nhaän
nhöõng cuoäc hoân nhaân loaïn luaân cuûa hoaøng toäc nhaø Traàn luùc baáy giôø.
Huyeàn Traân ñöôïc vua Cheá Maân phong töôùc hoaøng haäu Paramecvari. Vôùi Ñaïi Vieät, Cheá Maân laø phoø maõ. Daàu chöa ñaët chaân
ñeán queâ vôï, phoø maõ Cheá Maân ñaõ thöïc söï ñoùng goùp coâng cuûa trong vieäc xaây döïng queâ vôï. Ñieàu naày ñoái vôùi lòch söû nöôùc ta höõu ích
hôn haún phoø maõ Troïng Thuûy thôøi An Döông Vöông theo truyeàn thuyeát. Theo truyeàn thuyeát, Troïng Thuûy cöôùi Mî Chaâu, con cuûa
An Döông Vöông, khoâng phaûi vì tình nhö Cheá Maân, chaúng giuùp ích gì cho queâ vôï nhö Cheá Maân, maø chæ ñeå do thaùm, vaø cuoái cuøng
laøm cho Mî Chaâu nhaø tan nöôùc maát.
5. * Theo chính söû ghi laïi, Traàn Anh Toâng sôï raèng theo tuïc leä Chieâm Thaønh, khi vua qua ñôøi, caùc hoaøng haäu phaûi leân daøn hoûa thieâu
cheát theo choàng.(Toaøn thö, baûn dòch taäp II, sñd. tr. 91) [Nghi leã naày trong AÁn giaùo goïi laø traø tyø (suttee), coøn thònh haønh ôû AÁn Ñoä
cho ñeán khi ngöôøi Anh cai trò vaø baõi boû vaøo naêm 1829.] Chính söû cuõng ghi laïi treân ñöôøng veà, Traàn Khaéc Chung ñaõ tö tình vôùi
Huyeàn Traân, cho thuyeàn ñi loanh quanh chaäm chaïp laâu ngaøy môùi veà ñeán kinh ñoâ.
* Theo tieán só Po Dharma, goác Chieâm Thaønh, chuyeân vieân nghieân cöùu veà Chieâm Thaønh, hieän laø ñaïi dieän tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc
Coå taïi Maõ Lai, trong baøi "Goùp phaàn tìm hieåu lòch söû Chieâm Thaønh", ñaêng trong ñaëc san Champaka, soá 1-1999 do International
Office of Campa (IOC) aán haønh taïi San Jose, California naêm 1999, thì coâng chuùa Huyeàn Traân chöa ñuû ñieàu kieän ñeå ñöôïc leân giaøn
hoûa thieâu theo vua Chieâm, vì theo truyeàn thoáng Chieâm Thaønh, chæ coù baø hoaøng haäu chính thöùc môùi ñöôïc pheùp ñeå huûy thaân treân
giaøn hoûa vôùi choàng cuûa mình. (baøi ñaõ daãn, tt. 18-19.) Töø ñoù, tieán só Po Dharma ñaët nghi vaán veà caùi cheát ñoät ngoät cuûa vua Cheá
Maân, veà "möu moâ chaïy troán" [nv] cuûa coâng chuùa Huyeàn Traân.
6. Söû Vieät goïi vua naày laø Cheá Chí. Hai taùc giaû Dohamide vaø Dorohiem, trong saùch Daân toäc Chaøm löôïc söû, Saøi Goøn 1965, tr. 78, cho
bieát khoâng tìm ra danh hieäu cuûa vò vua naày.
7. Khi ñöa Cheá Chí veà Thaêng Long, trieàu ñình phong cho Cheá Chí töôùc Hieäu Trung Vöông, sau ñoåi laø Hieäu Thuaän Vöông. Cheá Chí töø
traàn ôû Gia Laâm thaùng 6 naêm nhaâm tyù (1312).

10
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

8. * Maïc Ñænh Chi (1280-1350): ngöôøi Luõng Ñoäng, Chí Linh, Haûi Döông. Khi oâng ñoã traïng nguyeân, thaáy töôùng oâng xaáu xí, vua Traàn
Anh Toâng coù yù cheâ. OÂng lieàn laø baøi phuù "Ngoïc tænh lieân phuù", töï ví mình nhö boâng sen döôùi gieáng ngoïc laø gioáng sen quyù, nhöng
phaûi coù ngöôøi saønh ñieäu môùi bieát thöôûng thöùc. OÂng laøm quan döôùi 3 trieàu vua Anh Toâng, Minh Toâng, vaø Hieán Toâng,, hai laàn ñi söù
Trung Hoa, ñöôïc ngöôøi Trung Hoa khaâm phuïc.
* Nguyeãn Trung Ngaïn (1289-1370) ngöôøi Thoå Hoaøng, huyeän Thieân Thi, Höng Yeân, ñoã hoaøng giaùp naêm 16 tuoåi, laøm quan döôùi
trieàu Minh Toâng, Hieán Toâng, Duï Toâng.. Taùc phaåm: Giôùi Hieân thi taäp.
9. Nguyeãn Só Coá: laøm quan Thieân chöông hoïc só, coù taøi laøm thô phuù quoác aâm, coù oùc khoâi haøi, thöôøng ñöôïc ví vôùi Ñoâng Phöông Soùc.
[Ñoâng Phöông Soùc, ngöôøi ñôøi Haùn Vuõ Ñeá beân Trung Hoa, kheùo khoâi haøi, coù taøi bieän luaän, thöôøng ñem traøo phuùng chöõa loãi cho
vua.
10. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 541.
11. Tröôùc khi Traàn Quoác Tuaán töø traàn, vua Traàn Anh Toâng ñeán thaêm vaø hoûi yù kieán phaûi laøm sao neáu quaân Nguyeân trôû qua laàn nöõa?
Traàn Quoác Tuaán traû lôøi: "Ñaïi khaùi quaân giaëc caäy vaøo tröôøng traän, quaân ta caäy vaøo ñoaûn binh, ñem ñoaûn binh ñaùnh laïi tröôøng traän,
laø vieäc thuôøng trong binh phaùp. Nhöng caàn phaûi xeùt: neáu thaáy quaân giaëc traøn sang nhö gioù, nhö löûa, thì theá giaëc coù theå deã choáng
cöï ñöôïc; neáu giaëc duøng caùch chieám cöù daàn, nhö taèm aên daâu, khoâng vô veùt cuûa daân, khoâng mong ñaùnh ñöôïc ngay, thì mình phaûi
duøng töôùng gioûi, phaûi xem xeùt tình theá bieán chuyeån nhö ngöôøi ñaùnh côø, tuøy theo thôøi cô maø cheá bieán cho ñuùng, laøm theá naøo thu huùt
ñöôïc binh lính nhö cha vôùi con moät nhaø, môùi coù theå duøng ñeå chieán thaéng ñöôïc. Vaû laïi bôùt duøng söùc daân ñeå laøm caùi keá thaâm caên coá
ñeá, ñoù laø thöôïng saùch giöõ nöôùc khoâng coøn gì hôn." (Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tt. 543-544.)
12. Kinh Kim cöông: Theo lôøi chua cuûa Cöông muïc, kinh Kim cöông laø thuyeát phaùp cuûa Ñöùc Thích Ca do ñaïi ñeä töû cuûa Ngaøi laø Ca
Dieáp thuaät soaïn.(Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 576.)
13. Coá meänh ñaïi thaàn : "coá" laø ngoaûnh lui; "meänh" laø meänh leänh; yù noùi vua saép maát nhö ngöôøi saép ñi xa, ngoaûnh maët laïi daën doø. Coá
meänh ñaïi thaàn laø vò ñaïi quan coù coâng ñöôïc vua tin caån daën doø haäu söï tröôùc khi qua ñôøi. Chöõ "coá" coøn coù nghóa laø chaêm soùc giöõ
gìn, neân coá meänh ñaïi thaàn coøn coù nghóa laø vò ñaïi thaàn ñöôïc giao nhieäm vuï giöõ gìn vieäc thi haønh meänh leänh cuûa nhaø vua tröôùc khi
vua maát. ÔÛ ñaây, Traàn Quoác Chaán ñöôïc anh ruoät laø Traàn Anh Toâng gôûi gaém nhôø giuùp ñôõ Traàn Minh Toâng.
14. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 581.
15. Ñeå cho roõ vaán ñeà, caàn neân theâm: Vua Anh Toâng sinh nhieàu con trai maø khoâng nuoâi ñöôïc, neân khi sinh hoaøng töû Maïnh (sau naày laø
Minh Toâng) naêm 1300 (canh tyù), vua Anh Toâng gôûi cho coâng chuùa Thuïy Baûo nuoâi. Coâng chuùa Thuïy Baûo laïi nhôø Chieâu Vaên
Vöông Traàn Nhaät Duaät nuoâi. Thuïy Baûo vaø Nhaät Duaät ñeàu laø con cuûa Traàn Thaùi Toâng, em cuûa Traàn Thaùnh Toâng, coâ chuù cuûa vua
Nhaân Toâng, baø coâ oâng chuù cuûa Anh Toâng. Thaùi töû Maïnh töø khi sinh ra cho ñeán khi laøm vua hoaøn toaøn do Nhaät Duaät nuoâi naáng vaø
daïy baûo. Vaên Hieán Haàu laø con cuûa Nhaät Duaät. Neáu keå vai veá trong gia ñình, Vaên Hieán Haàu laø chuù cuûa Anh Toâng vaø Traàn Quoác
Chaán, oâng cuûa Minh Toâng. Neáu keå thaân tình thì Vaên Hieán Haàu thaân tình vôùi vua Minh Toâng (vì Minh Toâng soáng trong gia ñình
Traàn Nhaät Duaät vaø Vaên Hieán Haàu), khoâng keùm gì Traàn Quoác Chaán, em vua Anh Toâng, chuù vua ruoät Minh Toâng. Coù theå tröôùc khi
töø traàn, vua Anh Toâng ñaõ nhìn thaáy tröôùc söï tranh chaáp giöõa em mình laø Traàn Quoác Chaán vôùi Vaên Hieán Haàu, neân trong thôøi gian bò
beänh tröôùc khi töø traàn, Anh Toâng buoäc Minh Toâng khi vaøo thaêm phaûi ñi cuøng vôùi Traàn Quoác Chaán, coát cho tình nghóa hai beân
khaéng khít vaø gôûi Minh Toâng cho Quoác Chaán giuùp ñôõ (coá meänh ñaïi thaàn). Raát tieác, cuoái cuøng Minh Toâng ñaõ gieát chuù ruoät laø Traàn
Quoác Chaán vì nghe lôøi bòa ñaët cuûa ngöôøi khaùc. Sau khi bieát roõ söï thaät, Minh Toâng khoâng gieát Vaên Hieán Haàu coù theå vì neå Chieâu
Vaên Vöông Traàn Nhaät Duaät, luùc ñoù coøn soáng. [Nhaät Duaät ñöôïc gia phong töôùc Chieâu Vaên Ñaïi Vöông naêm 1329 (kyû tî), vaø töø traàn
naêm 1330 (canh ngoï) thoï 77 tuoåi (tuoåi ta).]
Thaùi Toâng

Thaùnh Toâng Quang Khaûi Ích Taéc Nhaät Duaät

Nhaân Toâng Vaên Hieán Haàu

Anh Toâng Traàn Quoác Chaán

Minh Toâng Leä Thaùnh (chaùnh haäu cuûa Minh Toâng, meï cuûa Duï Toâng)

Hieán Toâng Duï Toâng Ngheä Toâng Dueä Toâng


(con cuûa thöù phi) (con cuûa chaùnh haäu) (con cuûa 2 thöù phi, ñeàu laø coâ cuûa Hoà Quyù Ly)
(chaùu ngoaïi T.Q.Chaán)
16. Dohamide, Dorohiem, Daân toäc Chaøm löôïc söû, Saøi Goøn 1965, tr. 79.

11
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

17. * Po Dharma, baøi ñaõ daãn, tr. 19.


* Dohamide, Dorohiem, sñd. tr. 80.
18. Taøo vaän söù: vieân quan phuï traùch chuyeân chôû, cung caáp luùa gaïo.
19. Veà vieäc naày, vua Töï Ñöùc ñaõ pheâ: "Chæ laøm nhoïc lính thoâi, chöù coù coâng traïng gì ñaùng ghi cheùp, Nguyeãn Trung Ngaïn sao laïi a dua
theá?" (Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 588.)
20. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 611-612.
21. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 616.
22. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 616.
23. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 618.
24. Moät chi khaùc qua huyeän Ñoâng Thaønh (cuøng phuû Dieãn Chaâu) sinh ra Hoà Toâng Thoác, laøm Haøn laâm vieän hoïc só phuïng chæ naêm 1386,
ñôøi Traàn Pheá Ñeá (trò vì 1377-1388). Chi ôû Quyønh Löu, sinh ra Hoà Só Anh ñôøi nhaø Leâ. Hoà Só Anh coù boán ngöôøi con trai laø Hoà Theá
Vieâm, Hoà Phi Quyeàn, Hoà Phi Cô, Hoà Phi Tích (1665-1734, ñaäu hoaøng giaùp naêm 1700). Hoà Theá Vieâm chính laø oâng toå boán ñôøi cuûa
anh em nhaø Taây Sôn, coøn Hoà Phi Cô laø oâng toå boán ñôøi cuûa Hoà Phi Mai töùc nöõ só Hoà Xuaân Höông (1772-1822). Nhö theá Thaùi Ñöùc
Ñeá Nguyeãn Nhaïc (trò vì 1777-1793) vaø Hoà Xuaân Höông ñeàu thuoäc cuøng toå vôùi Leâ Quyù Ly töùc Hoà Quyù Ly.
25. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 632. Leâ Gioác, ngöôøi laøng Phuû Lyù, huyeän Ñoâng Sôn, Thanh Hoùa.
26. Cöông muïc, baûn dòch, sñd. tr. 648-649.
27. Ba Laäu Keâ: Theo Toaøn thö (baûn dòch taäp 2, sñd. tr. 180) vaø theo Cöông muïc (baûn dòch, sñd. tr. 654), vieân quan Chieâm Thaønh phaûn
laïi Cheá Boàng Nga, chaïy theo Ñaïi Vieät naêm 1390 teân laø Ba Laäu Keâ. Tuy nhieân, trong Cöông muïc, sñd. tr. 516 ghi raèng vaøo naêm
1285, sau khi ñaùnh thaéng quaân Nguyeân, trieàu ñình Ñaïi Vieät ñaõ thaû nhöõng ngöôøi Chieâm bò baét vì theo chaân quaân Nguyeân taán coâng
nöôùc ta, trong ñoù coù Ba Laäu Keâ. Toaøn thö, sñd. tr. 57 thì vieát raèng vieân quan tuø binh Chieâm Thaønh ñöôïc thaûnaày teân laø Baø Laäu.
Vaäy moät caâu hoûi caàn ñöôïc ñaët ra laø Ba Laäu Keâ laø teân rieâng cuûa moät ngöôøi, hay Ba laäu keâ laø chöùc vò trong trieàu ñình Chieâm
Thaønh? Xin toàn nghi ñeå nghieân cöùu theâm. Khi vieát veà vieân quan Chieâm Thaønh taïo phaûn ñöa ñeán caùi cheát cuûa Cheá Boàng Nga, caû
Dohamide, Dorohiem trong Daân toäc Chaøm löôïc söû, vaø tieán só Po Dharma trong baøi baùo ñaõ daãn ñeàu khoâng vieát teân rieâng cuõng nhö
chöùc vò cuûa vieân quan naày.
28. Trong cuoäc gaëp gôõ ngaøy 13-12-1999 vôùi taùc giaû taïi Toronto, traû lôøi caâu hoûi taïi sao khi chieán thaéng döôùi thôøi Cheá Boàng Nga, ngöôøi
Chieâm khoâng laáy laïi ñaát ñai, tieán só Po Dharma, chuyeân vieân veà Chieâm Thaønh laøm vieäc taïi Tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå, cho bieát
raèng theo quan nieäm thaàn hoïc cuûa ngöôøi Chieâm Thaønh, moät khi ñaát ñai bò ngöôøi nöôùc ngoaøi (Vieät) chieám ñoùng, thaàn cuûa ngöôøi
Chieâm khoâng coøn linh nghieäm, maø thaàn cuûa nhöõng ngöôøi môùi ñeán (Vieät) maïnh hôn, phuø hoä cho nhöõng ngöôøi môùi ñeán chöù khoâng
phuø hoä cho ngöôøi Chieâm, neân ngöôøi Chieâm khoâng muoán ñoøi laïi ñaát ñai, vì ñoøi laïi ôû cuõng khoâng toát.(Xin ghi nhaän yù kieán naày ñeå
tìm hieåu theâm veà quan nieäm thaàn hoïc cuûa ngöôøi Chieâm, nhaém soi saùng roõ hôn veà bang giao Vieät Chieâm trong cuoäc nam tieán cuûa
ngöôøi Vieät.) (Trong buoåi noùi chuyeän, taùc giaû ñaõ ñöôïc söï ñoàng yù cuûa tieán só Po Dharma vieát laïi yù kieán naày khi naøo coù ñieàu kieän.)
29. Boán ñieåm Leâ Quyù Ly nghi ngôø Khoång Töû: 1) Khoång Töû yeát kieán baø Nam Töû, vôï Veä Linh Coâng, laø moät ngöôøi taø daâm; 2) Khoång Töû
ñi töø nöôùc Veä sang nöôùc Traàn bò heát löông, ñeå cho ngöôøi ñi theo bò ñoùi, ñöùng daäy khoâng ñöôïc; 3 vaø 4) Khoång Töû muoán ñeán giuùp
Coâng Sôn vaø giuùp Phaät Haát laø nhöõng ngöôøi thieáu trung nghóa.(Chuù thích cuûa caùc dòch giaû boä Cöông muïc, sñd. tr. 659)
30. Toaøn thö, baûn dòch taäp 2, tr. 186. Cöông muïc, baûn dòch tt. 661-662.
* Vuõ Vöông (Trung Hoa) maát, con laø Tuïng môùi 13 tuoåi leân noái ngoâi töùc Thaønh Vöông, chuù laø Chu Coâng troâng coi moïi vieäc,
giuùp Thaønh Vöông ñeán luùc tröôûng thaønh.
* Haùn Vuõ Ñeá (Trung Hoa) maát, Hoaéc Quang phoø thaùi töû Phaát Laêng, chín tuoåi noái ngoâi töùc Haùn Chieâu Ñeá.
* Löu Bò (Trung Hoa) maát, Khoång Minh Gia Caùt Löôïng phoø Löu Thieän.
* Lyù Anh Toâng (trò vì 1138-1175) töø traàn, Toâ Hieán Thaønh phoø thaùi töû Long Caùn môùi ba tuoåi leân ngoâi töùc Lyù Cao Toâng (trò vì
1176-1210).
31. Toaøn thö, baûn dòch taäp 2, tt. 186-187. Cöông muïc, baûn dòch, tr. 662.
32. Phaïm Thaêng, Tieàn teä Vieät Nam, Chuøa Vieân Giaùc, Hannover, Germany, 1989, tr. 34.

12
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

13
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.
VIEÄN VIEÄT-HOÏC * ÑAÏI-CÖÔNG VEÀ LÒCH-SÖÛ VIEÄT-NAM - TIEÁT 12 : NHAØ TRAÀN (1225-1400) – THÔØI-KYØ THÖÙ HAI

14
VIEÄN VIEÄT -HOÏC, 10872 Westminster Ave., Suite 202, Garden Grove, CA 92843, USA - Hoäp thö: P.O. Box 11900, Westminster,
CA 92685-1900, USA - Ñieän -thoaïi: (714) 636-6967 – Fax: (714) 636-1617 - E-mail: info@viethoc.org - Website: www.viethoc.org.