TARiH i<;iNDE iSTANBUL ULUSLARARASI SEMP02YUMU

ISTANBUL THROUGHOUT HISTORY INTERNATIONAL SYMPOSIUM

14-17 Arahk / December 2010 Bildiriler
Yayma Hazirlayanlar Dr. Davut Hut Prof. Dr. Zekeriya Kursun Prof. Dr. Ahmet Kavas Yaprm

UlUSlARARASI SEMPOZYUM
INTERNATIONAL SYMPOSIUM

Ibrahim Giimu9
Creavizyon Iletisim Darusmanhgi
www.creavizyon.com

Grafik- Tasanm Caner Yildmm Creagraf Design Studio
www.creagraf.com
l

Baski Veri ve YIII istanbul, Mayis 2011

Baski
San Of set Matbaacihk Ltd. Sti, Cendere Yolu No:23 Ayazaga/Istanbul Tel: +902122892424 ISBN Yaym Kodu 978-605-61104-1-2 Yaymlayan Mtt Iletisim ve Reklam Hizmetleri Sehit Muhtar C~d:::tm Apt. No: 13/13 T~l; +90 212 250 12 02

14-17 ARALIK / DECEMBER 2010
Taksim/Istanbul

BuJ ldt~pistanbul 2010 Avrupa
1

L... , .,

Kiiftar: Ba§kenti Ajansl'nm destegiyle haurlannue ve bastlmtsiu:
I

AVRUPA

KOlTOR
BA$KENTI

'liDt,"U'C~",,,,,,,·c"Ul>nr

istanbul' un Tarihini Sikkelerden Okumak Tarih Boyunca istanbul'da Sikke Darb! ve
Sikkeler
Oguz Tekin (.)

istanbul, Eskicag' da Avrupa ve Asyri YIayrran Bosporos' un (Istanbul BogazJ.) Trakya yakasmda, bugiinkii Topkapi Sarayi ve Ayasofya'run kapladigr alan uzerinde Megarah kolonistler tarafmdan Byzantion adiyla kurulmus bir koloni kentiydi'. Yani, Sarayburnu ve hinterlanch Arkaik, Klasik ve HelIenistik <:;:aglar yzantionu' nun cekirdegini olusturuyordu. Kent, banda ancak bugunB ku Beyazit semtine kadar uzanmaktaydi ki yapilan arastirmalar kentin mezarh~ (nekropol) buraya kadar yayildigiru gostermistir-, Byzantion, Roma Imparatorlugu Donemi'nde buyumus, guntrmuzdeki Fatih ilcesinin bulundugu alana ve daha fazlasma yayilrrusn. Ege, Marmara, Akdeniz ve Karadeniz kiyilannda cok sayida koloninin kuruldugu MO 750-550yillan arasmdaki donem, Eski <:;:agiteratiirtine "Buyuk l Kolonizasyon Donemi" olarak gecmistir', Byzantion da Orta Yunanistan'daki
(.) Prof. Dr., istanbul Universitesi Edebiyat Fakiiltesi Tarih Bolumu, Eski~ag Tarihi Anabilim Dah Byzantion hakkmda bkz.: J. Miller, "Byzantion", Real-Encyclopiidie del' Classischen Alfertlllllszoissellsdmjt (= RE) ill (Stuttgart 1899), st. 1116-1150; H. Merle, Die Geschidlte del' Stiidte Byznntion und Kaldtedon von ihrer Griindung bis ZlIlll Eingreifon del' Romer in die VerhiiItnisse des Osieus, Kiel1916; K. Hanell, Megarisdle Siudien, Lund 1934; W. P. Newskeja, Byznns in del' kiassisc/lell lind heilenisiisdten Epodte, Leipzig 1955; W.L. MacDonald, "Byzantion", The Prince/Oil Encyclopedia ofOassicnl Sites (Ed. R. Stillwell), Princeton, New Jersey 1976, s. 177-179; O. Tekin, Byzns'tan I. Consmntinus'a Kadar Esldr;ng'da jstmlbul, istanbul, 1996; M. Arslan, lsmnbul'un Antik~ag Tarihi. Klasik ve HeIlenistik Donemler, istanbul,20l0. N. Firath, Les stiJlesfuneraires de byzmlce greco-romaine (avec i' edition et l'index connnente des epitapues par Louis Robert), Bibliotheque archeologique et historique de l'Inslitut francais d'archeologie d'Istanbul, Paris, 1964. Buyuk Kolonizasyon icm bkz, J. Berard, Expansion et colonisation grecqlles, 1960; J. M. Cook, The Greeks in Ionia and the East, London, 1962; J. Boardman, The Greeks Overseas, London, 1964; A.J. Graham, Colony and Mother City in Ancient Greece, 1964; J. Boardman ve N.G.L. Hanunond (ed.), Cambridge Ancient History vol. III/3: "The Expansion of the Greek World. Eight to Sixth Centuries B.C."; Gocha R. Tsetskhladze (ed.), The Greek Colonisation of the Black Sea Area, Historical Interpretation of Arc/meologlJ, Stuttgart, 1998; A. J. Graham, Collected Papers on Greek Colonization, Leyde, 2001; Gocha R. Tsetskhladze (ed.), Greek Colonisation: All Account of Greek Colonies and Other Settlements Overseas, 2 cilt (2006 ve 2008), Leiden. 45

Tarih Icind e istanbul

Oguz Tekin

Dor kenti Megara'dan gelen kolonistlerce MO 7. yuzyilm ortalarmda bir tarihte (MOyak. 660/659) kurulmustu, Sikkeler (MO 5. yiizyIl sonu - 4 yuzyil) Byzantion, kurulusundan ancak 250 yil kadar sonra, yani MO 5. yuzyil sonu veya 4. yuzyil basmda, ilk sikkelerini basmaya baslarrustir. Ge~ basmasinm nedeni olarak, MO 7. ve 6. ~arda Pontos (Karadeniz) ile olan ticarette sikke yerine degis-tokus sistemininegemen olmasi ve yine MO 6. ve 5. yuzyillarda Kyzikos altm staterlerinin, bolgede yegane ge~er akce olmasi gosterilmektedir', Eskicag' da sikkenin basildigi darphanenin yeri bilinmediginden, darphane daha ziyade kent ile ozdeslestirilir, Byzantion'daki darphanenin de yeri bilinrnemektedir ve bu nedenle sikkelerin darbmm Byzantion' da yapilnus 01dugunu soylemek yeterli olacaktir .. Aristophanes'te' Byzantion' un dernirden sikkelerine ironik bir sekilde referans verilrnektedir fakat hem gunumuze kalrrus tek bir ornek bile bulunrnamasi hem de dernirin elverisli bir sikke metali olmamasi nedeniyle bu bilginin dogrulugu kuskuludur, Boyle bir karar ahnrrus olsa bile, ya basim isi gercekIestirilmemistir veya tedaviile cikanlmarrus snurh bir ernisyon soz konusudur. Byzantion'un MO 5. yuzyil sonu ile 4. yuzyilda bastigi ilk gumus sikkelerinde "Pers" ve "Rhodos" olrnak iizere iki agrrhk sisterni kullarulrrustir", Pers sisterninde basilrms bir Byzantion drahmisininryaklasik agrrhgt 5.30 gr. olup drahminin yam sira yarllTI drahrni (yak. 2.50 gr.), ceyrek drahrni veya birbucuk obol (yak, 1.20 gr.) ve yarllTIobol (yak. 0.40 gr.) degerinde birirnler de basilrrustrr. Rhodos sisterninde ise agnhklar dahadusuktur ancak yak. 15.00 gramhk agrrhga sahip Byzantion tetradrahrnileri sadece bu agrrhk sisterninde basilrruslardir. Rhodos sisterninde basilan tetradrahrni dismdaki birirnler ise drahrni (yak 3.70 gr.) ve yarllTIdrahrni (yak. 1.80 gr.),dir; bu sistemde obol basilmarrustir. Bazi numismatlar? Pers agrrhk sisterninin daha once kullarulrrus oldugunu, diger bir deyisle Pers agirhk sisternindeki sikkelerin once basildigrru soylerken, bazi numismatlar" ilk kullamlan sisternin, Rhodos agrrhk sisterni oldugunu ileri surmuslerdir, Gerek Pers gerekse Rhodos sisterninde basilrrus olan Byzantion'un MO 5. yuzyil sonu ve 4. yuzyil gumus sikkelerinde esas olarak on yuzde yunus uze-

ilk Gfunii§

Resini 1 - Byzlmtion, MLJ 4.yy, 5.35 gr., gii11lii§drahmi. LJy.: YllI1!lS iistiinde inek, ay.: yel degirllleni kdlan seklinde incus. Gemini LCC Auction V, 6 Jamlmy 2009, 544.

7
8

Die Miinzpriigungvon Byzalltion Teil I: Autonoine Zeit, Berlin,1970, s. 3 ve dipnot 1. Buluilnr, 248-249 (demir sikkeler icin kullarulan sozcuk: sidel'o!) Schonert-Ceiss, Autonome, s. 3-13. Schonert-Geiss, Autonome. G. Le Rider, "Sur les monnayage de Byzance au IVe siecle", Revile Numismatioue XIII (1971) s.
143-153. '

E. Sehonert-Geiss,

rinde duran bir inek ve yukan boslukta kentin veya kent halkmm adma isaret eden TIY harfleri yer almaktadir (Res. 1). Pers sisterninde basilrrus birbucuk obollerin on yuzunde, inek yerine sadece inek basi tasvir edilmistir; 'flY harfleri yine kullarulrrustir. ilk harf ('fI) Korinthos alfabesinde de bulunan beta' 00. Bazi bilirn adarnlan bu harfin kullaruhsiru, kentin kurulusunda Korinthoslularm da rolu olduguna baglamaktadn", Fakat, Byzantion sikkeleri uzerinde cahsrna yapan uzrnanlar bunun dogru olmadigrru, beta' nm bu arkaik forrnunun, yalmzca, Megara ile Korinthos alfabesi arasmdaki benzerlikten kaynaklandigtm ve bu nedenle bu harfin Byzantion'un yerel betasi olabilecegini soylemektedir'", Sikkelerin arka yuzunde ise, Pers aguhk sisterninde basilrrus olan tlirn birirnlerde yel degirmeni kollan seklinde bir incus bulunurken, Rhodos agrrhk sisterninde basilrrus olanlarda incusun sekli birirnlere gore farkhhk gostermektedir. Ornegin, tetradrahmilerde, ici nokta bezemeli dart parcah kare incus yer alrrken; drahrnilerde, npki Pers sisternindeki gibi, yel degirmeni kollan ~eklinde incus yer almaktadir. Ancak, gliniirniize kalan cok az drahrni orneginde, tetradrahmilerdeki gibi, ici nokta bezeli kare incus' un bulundugu gorulmektedir. Rhodos sisternindeki yarllTI drahrniler ise gerek on yiiz gerekse arka yuz tipi acismdan digerlerinden aynhr, Bu birirnde on yuzde, tam resmedilmis bir inek yerine, vucudunun YarlSl resmedilmis fakat yine yunus iistlinde bir inek ile 'flY harfleri yer almaktadir (Res. 2). Arka yuzlerde ise incus yerine ii~ catalh bir zrpkm (trident) bulunur. Byzantion'un Pers ve Rhodos sisternlerine gore basilrms sikkeleri arasmda sadece agrrhk farki yoktur; Rhodos sisterninde basiIan her ii~ birirndeki bazi sikke ernisyonlarmda, on yuzlerde, genellikle inegm on ayaklannm arasmda harf, monogram veya ii~ catalh zipkm motifi bulunmaW.P. Newskaja,
10

Byzans in del' kiassischen und hellenistischeii Epoche, Leipzig, 1955, s. 21.
Autonome, s. 3, dipnot 6. 47

Sconert-Ceiss,

46

Tarih ic;inde istanbul

Oguz Tekin

Sl

da onlan diger sistemdeki

sikkelerden

ayirmaktadir, krah Il, dusunulaym

Byzantion' un bu ilk donem Philippos'un kenti kusatmasmdan karsismdaki

giimii§ sikkeleri olasihkla Makedon (MO 340/39) soma son buldugu komsusu Kalkhedon da hemen

mektedir".
Byzantion'un donemde almaktadir. gerel<se Kalkhedon 1), Kalkhedon ten (Megara'dan) kaynaklanabilecegi Bazi hemen ve aym tiplerle giimiig sikkeler basrrusnr. Ornegin, giimii§ sikkelerinin sikkelerinde bugday Byzantion yunus ustunde bagagr ustunde oImasmdan,

gerek Byzantion
(Res. (Res.

on yuzunde inek veya boga betimi yer inek betimlenmisken boga betimlenmistir

sikkelerinde

3). Sikke tasvirlerindeki
Resim Z. Buznniion, MO 4. yy., 1.82 gr., giil/lll~ hemi drahmi. Oy.: Inek protomu, ay. trident. Classical Numismatic Group Auction 240, 8 September 2010, 84.

bu benzerlik, bir yandan her iki kentin de aym ana kent-

gelenlerce kurulmus

yani yakm dostluklanndan gibi, ote yandan iktisadi bir ortakhgr da isaret edebilir.
Byzantionlularm (istanbul sikke tipi olarak inegi secInek bicimindeki denizciligi ve Bosporosu am bundan

tarihci ve numismatlar,
Onlara Bogaz'm

mesini, inek kihgmda

Bogazi) ge9en 10 efsanesiyle iliskiyani "inek gecidi" olarak yunusun ileri surrnektedirler.

Ii gormektedir",
Io'nun g~tigi

gore inek, Io'yu temsil etmektedir, boyle Bosporos ise bu teze kanlmamakta,

arulmisnr. Bazi numismatlar"

bahk9mgr, inegin da tarim ve hayvanohgt simgeledigini

ilk Bronz Sikkeler (MO 5. yiizyIl sonu - 4 yiizyIl) gumus sikkelerin yam sira, es zamanh olarak, bronz sikkeler de bastilar, Giiniimiizdeki ahm gucu dtisuk bozuk paralar gibi gunluk
Byzantionlular, ahsveriste ihtiyac duyulan
Resim 3. Kalkhedon, MO 4. yy.,5.38 gl~ gzl1llii§ drahmi. Oy.: Bugday ba§agz iistiinde inek, ay.: yel degirmeni §eklinde incus. Preetnan and Sear Mail Bid Sale 13, 25 August 2006, 171.

ve kulIarulan bronz sikkelerin tedavtil alaru daha zi-

I

yade basildiklan

kent (veya devlet) ile

srrurhdrr, Giimii§ sikkeler ile karsilastmlBazi emisolmak uzere "biiyiik" ve "kucuk"

mgrnda, Byzantion bronz sikkeleri nispeten cesitlilik gostermektedir, yonlar tek bir birimde bastlrrusken, bazilan

iki farkh birimde basilnuslardrr,
lanabi1ir:

Byzantion

bronz sikkeleri altr grup altmda top-

1-Yunus ustunde inek, 'IN - ii9 catalh zipkm (tek birim) 2 - Inek basi, 'IN - ii9 catalh zipkm (buyuk ve kii9fil< birim)
3 - Inek basi - daire olusturacak (buyuk ve kii9iik birim) 4 - Athena basi - daire olusturacak monogram: 5 - Apollon bag1- yunus ustunde
Aynca bkz. Schonert-Ceiss,

sekilde yuzen ii9 yunus, ortada 'flY sekilde yi.izen ii9 yunus, 'flY + inek,

H+P (buyuk birim) veya N+E (kucttk birim)

'IN + I: (tek birim)

Resim q. Megam, MO 350-275, bronz 2.60 gr, 14 mill. Oy.: gemi pruuast, ay.: iki YUllus arasmda kentin ethnikonunun ilk iir;hnrfi. Classical Numismatic Group Electronic Auction 173, 26 September 2007,190.

11

12 13

Auionome, s. 12. IN. Svoronos, "Nomismata analekta", " Ephemeris Arkhaiologike 3 (1889), s. 75 yd. E. Schonert, "Del' Io-Mythos auf den Silbermunzen von Byzans", Helikon 6 (1966), s. 174-182 ve Schonert-Geiss, Autonomc, s. 3, dipnot 5.

._---_----------

48

49

Tar ih Iciride istanbul

Oguz Tekm

6 - Demeter bagl- yunus ustunde inek, 'flY + E'f1I KAEQ+ mon. M+E veya ETII NE (tek birim) Yukanda liste halinde verilen bronz sikke gruplan arasmda son sirada yer alan "Demeter basi - yunus ustunde inek" grubu, arka yuzde yer alan ve E'f1I ile baslayan magistrat adlan (Kleo... ve Ne ... ) ile dikkat cekmektedir, BoyIeee ilk kez bir sikke emisyonunda magistrat adlanna rasthyoruz ki MO 3. yuzyilda bu tiir magistrat adlan sikca karsnruza cikacaktrr, Yukandaki sikke gruplannda dikkati ceken bir baska nokta, Byzantion sikkelerinde ilk kez tann ve tannca baslanrunkullarulnus olmasidir. Bu donemde Athena, Apollon ve Demeter'in Byzantion'da one cikan tann ve tanncalar arasmda bulundugunu sikkeler de karutlamaktadir, Aynca dorduncu grupta gorulen ikili veya ii<;liiyunuslar arasmda kentin admm ilk iki harfinin ('UY) yer aldIgt sikke tipi Megara'dan da (Res. 4) bilinmektedir; bu da Byzantionile Megara arasmdaki iliski icin bir karuttir,
,

Resim S. Byznntion, MLJ 5. yy S011l1, giillltl§ 3 dmhmi (~ift siglos). LJy.: Ytumlnrla bogu§nn ~ocuk Herakies, ny.: ytl11USiistiinde inek. Schonert-Geiss, Autonoine, no. 856.

Bah Anadolu'da Bir Ittifakm Sikkeleri Bu arada, Byzantion' un Bah Anadolu'da kurulan bir ittifakm uyesi olarak MO 5. yiizyIlm sonunda veya 4. yuzyil basmda sikke basngnu goruyoruz", Yazih kaynaklardan herhangi bir bilgi alamadignmz bu ittifak/birlik hakkmdaki yegane bilgiyi sikkelerden saglamaktayiz, Bah Anadolu'daki yedi kent tarafmdan olusturulan bir ittifakm uyelerinden bili de Byzantion'du. Diger kentler arasmda Kyzikos Ephesos, Samos, Iasos, Knidos ve Rhodos bulunmakta00. Byzantion'un komsusu ve miitte£iki I~<hedon'un Birlik uyeleri arasmda olmamasi ilginctir. Aym tip sikkeden Lampsakos'ta da basilrmsnr. Fakat Lampsakos'ta basilanlar altmdir ve bu nedenle sadece bir benzerlik soz konusu olup Lampsakos' un Birlige dahil olmadigi soylenebilir, Birligin varhgma iliskin tek kaynagnmz sikkelerdir, Birligin (Synrnakhia) Pers agrrhk sistemine gore cift siglos biriminde veya Rhodos sisteminde uc drahmi biriminde basngr sikkelerin on yiiziinde yilanlarla bogusan cocuk Herakles (Herakliskos Drakonopnigon) ve LYN kisaltmasi" (LYNMAXll(ON = miittefiklerin sikkesi) yer almaktaOO.11.00 gramm biraz ustundeki sikkelerin arka yiiziinde ise ittifak uyesi her kent kendine ozgu bir tasvir koymustu: bu nedenle Byzantion da "yunus tistunde inek" tipini kullanmisti (Res. 5). Sikkelerin basilma tarihi genellilde on yuzdeki Herakles tipinin secimi ile anlanlmak istenmistir. Bir goruse gore" sikkeler MO 394'teki Konon'un komuta ettigi Pers donanmasmm Sparta donan14

masiru Knidos (Datca) aciklarmda bozguna ugratmasmdan kisa bir siire soma basilrmslardi ve on yuz tipi de bolgedeki kentlerin Sparta boyundurugundan kurtulmalanru temsil ediyordu (Sparta karsm), Diger bir gorus ise", on yuzdeki Herakles tipinin, Sparta karsm olmadignu, aksine, Peloponnesos Savasi sonunda (MO 405/4' te) Lysandros Iiderligindeki Sparta' nm Atina'ya karst kazandigt iistiinliigu simgelemek icin secildigi seklindedir, Cunku Herakles bir Dor yani Sparta kahramaruydi, Bu iki temel gorustm yam srra LYN sikkelerinin iki ayn zamanda ve ~ ayn olay nedeniyle basildigt gOrii§ii de ileri surulrnustur (MO 395-390 ve MO 389-387)18. u durumda, sikkelerin bir kisrru Atina'nm ustunB liigu ile iliskili olup Thrasyboulos' un MO 389 civarmdaki seferleri nedeniyle basilrruslardi, LYN sikkelerinin agrrhgt esas olarak 11.00-11.30gr. civanndadir. Bu, Khios agirhk sisteminde 3 drahmi yaprnaktadir. Khios sistemi 0 donemde yaygmdI. Her ne kadar 3 drahmi normal bir birim degilse de, bu olay icin, yani ittifak icin basilrrus ve kullarulrrus olabilirdi. Ctmku 3 drahmi, 2 Pers siglosuna esitti. Pel's agrrhk sistemi yalmzca bazi Hellen kentleri tarafmdan kullaruldigmdan degil, fakat aym zamanda Pers politikasmm desteldenmesinden, yani yardimlann Pers parasl ile (dareikos ve siglos) odernnesinden dolayi da onemliydi, Byzantion ve Kalkhedon'un Ortaklasa Basnrdiklan Sikkeler iki komsu kent, Byzantion ile Kalkhedon, MO 3. yuzyilm ikinci yansmda (olasihkla MO 235-220 arasi donemde) iizerlerinde her iki kentin etlmikonunun bulundugu bronz sikkeler bastilar, Sikkelerin on yiizlerinde Athena, Demeter, Apollon ve Poseidon basi yer ahrken arka yiizlerde inek, Poseidon, ii<;ayakh
S. Karwiese, "Lysander as Heraldiskos Drak~nopnigon': Nu';ismatic Chronicle 1980, s. 1-27. F. Delrieux, "Les ententes rnonetaires au type et a la legende ~YN au debut du IVe siecle", Mecnnismes et innooaiions tnonetaires dans I'A11ntolie Adtemenide. Numismatique et ltisioire. Actes de In Tnble Ronde lnternationale d'lstanbul, 22-23 mai 1997 (ed. O. Casabonne), IFEA, Paris, 2000, s. 185-211. 51

G.L.Cawkwell, ''A note on the Heracles coinage alliance of394 B.C:: NC 1956, s. 69-75; G.L.Cawkwell, "The ~YN coins again",jHS83 (1963), s.152-154.

17 18

15 16

Rhodos'unkilerde ~YN yoktur.
Cawkwell, "Alliance", s. 69 vd. 50

Teril: ir;inde istanbul Oguz Tekin

kazan, gemi pruVasl ve Athena Promakhos yer almaktadir. Sikkelerin Byzantion ve Ka1khedon tarafmdan ortaklasa basildigim, arka yuzlerde yer alan BYZAN - KAAXA (veya varyasyonlan) lejandmdan anlryoruz, Bu sikkeler olasihkla her ill kentte de tedaviil etmesi icin darbedilmislerdi, Yapilan incelemeler", Byzantion sikkelerinin Ka1khedon'da da gecerli olabilmesi icin iizerlerine Kalkhedon tarafmdan kontrmark vurulmus oldugunu veya tam tersi, Kalkhedon sikkelerinin Byzantion'da gecerli olabilmeleri icin iizerlerine Byzantion kontrmarkmm vurulmus oldugunu gostermistir, Byzantion' un kontrmarki, genel olarak, beta-aplustre, Kalkhedon' un kontrmarki ise bugday basagidrr, 14-29 mm arasmda degisen caplara sahip sikkeler beg grup altn:da toplanmaktadrr:
Resim 6. Byzalltion-Knlkhedon ortnk datp, M() 3. yy., bronz 9.45 g. Helios Numismniik Auciion A 14 October 2009, 18.

.

,

1 - Athena basi - inek, BYZAN - KAl\XA (buyuk ve kucuk birim) 2 - Demeter basi - kayada oturan Poseidon, u<; catalh zrpkm ve aphlaston tutuyor, BYZANTI- KAAXAM2 (Res. 6) 3 - Apollon bagl- Dc; ayakh kazan, BYZANT- KAAXA6. (Res. 7) 4 - Poseidon basi - gerni puVasl, BYZAN - KAl\XA 5 - Poseidon basi - Athena Promakhos, BYZAN- KAAXA Moda'da 1975 yilmda bulunan bir definedeki sikkelerden34 adedi, Byzantion ve Kalkhedon'un ortaklasa bastiklan sikkelerdir", Sikkelerin biri haric hepsi ticuncu gruba ait olup on yuzlerinde Apollon basi, arka yuzlerindeyse u<; ayakh kazan bulunmaktadrr. Apollon basmm saga donuk oldugu sikkelerin Byzantion'da, sola donuk oldugu sikkelerin ise Kalkhedon'da basildigr tespit edilmistir, Bir sikke ise on yuzde Demeter basi, arka yuzde kayada oturan Poseidon tasviri ile digerlerinden aynlmaktadir. Byzantion ile Megara arasmdaki bag, her illkentteki ozel isimler, takvim, din, festival, phyle siruflamasi ve kurumlann yam sira sikkeler ile de sabittir". Megara'nm Hellenistik <;ag a tarihlenen sikkelerinde on yuzde Apollon basi, arka yuzde ii.<; ayakh kazan yer almaktaclJ.r22 (Res. 8); aym on ve arka yuz tasvirleri (dorduncu grup) Byzantion ile Kalkhedon'un MO 3. yuzyilda ortaklasa darbettikleri sikkelerde vardir" (Res. 7). Apollon hem Megara icin hem de Byzantion icin onemli bir tanndrr. Efsaneye gore24; Apollon, Poseidon ve Byzas
19

Resim 7. Byznntion-Knlkhedon KD 1041-99 (1975).

ortak darp, M() 3. yy., bronz, 7.42 gr. istanbul Arkeoloji Ivlilzeleri,

20 21

Resim8. Megnra, M() 1. yy., bronz dikhnlkous, 2.77 gr. ()y.: Apollon bag ny.: ii{: nynkll kazan. Classical Numismatic Group Mail Bid Sale 81, 20 Mny 2009, 2013.

22

23 24

G Le Rider - N. Okay, "Le tresor de Moda (1975)", Traoaux et Recherches en Turquie IT (1984), s.96-99. Le Rider - Okay, s. 79-110 Megara ve koloniler arasmdaki baglar idn bkz. K. Hanell, Megm7sdle Siudien, Lund, 1934. SNG The Roynl Collection of Coins and Mednls. Danisn National Museum, Atticn-Aginn, Copenhagen, 1944, no. 471. Schonert-Ceiss, Auionoine, kat. no. 1283-1289. Hesykhios, Pattin Konstantmoupoieos, 12 53

52

Teril: lciiide jstanbul

Oguz Tekin

Posidon. Gemini, LLC AuctionllI,

Res~1II9. Byza:l~on, M6. c. 240-220, gibllll~ teiradrahmi, 13.90 gr. 6y.: Demeter basi, ay.: kayada oiuran 9 ,allllan} 2007, 115.
>

arasr doneme tarihlenmektecJir26.Dokuz obolliik sikkeler de ayru on ve yiiz tipleriyle basilrrustir. Byzantion deniz kiyismda yer aldigmdan, Poseidon kentin gozde tannlarmdan biridir. Miletoslu Hesykhios", kentin kurucusu Byzas'm Byzantion surlanru insa ederken Poseidon ve Apollon' un da kendisine yarchm ettigini yazar. Akropolis'te bir Poseidon tapmagi da varch. Fenike sisteminde basilan tetradrahmilerde ve dokuz obolliik birimlerde goze carpan en onemli ozellik, arka yuzlerdeki eponim magistrat adlanchr. Giiniimiize kalan sikkelerde yer alan ve yila achru veren en yuksek devlet idarecisini temsil eden magistratlar arasmda, Meniskos, Thrasymmagos, Matris, Athanaion, Silon, Sphodrias, Miltiades, Olympiodoros, Hekatodoros ve Antipatros' un adlanru sayabiliriz". Byzantion' un MO 3. yuzyilm sonlarmda tedaviile cikanlan Attika agirhk sistemindel<i gtrmus oktobollerden cok az basilrrus olup giiniimiize kalan tek omegin agrrhgt 5. 67 gr.d_rr29. Sikkenin on yuzunde Poseidon basi, arka yuzde • gemi pruVas1 ve BY ile magistrat Dionysios' un ach bulunmaktachr.
Ld;}-LLC"

Resim 10. Byzalltion, M6 240-220, brollz 4.70 gr., 21111m.6y.: Poseidon ba§l, ay.: trident Classical Numismatic Group Electronic AlICti01l173, 26 September 2007,15.

ile birlikte kentin surlanru insa etmisti, Aynca, Byzantion'da Apollon Tapmagt ve Sunagi varch. MO 3. YiizyIl Giimii~ Sikkeleri Byzantion MO 3. yuzyilda yogun bir sekilde Fenike agnbk sisteminde, Slrurh sayida da Attika agirhk sisteminde gumus sikkeler basnustrr, Peruke sisteminde iki birim basilrrushr: Tetradrahmi (ort. ago 13.16 gr.) ve dokuz obolliik birim (ort. ago4.97 gr.). Tetradrahmilerin on yuzunde ortulu Demeter basi, arka yiiziinde ise kaya iizerinde oturan ve sol elinde ornzuna dayadigi ii<;<;atalh zipkm, ileriye uzatngi sag elinde ise aphlaston (aplustre) tutan Deniz Tannsi Poseidon ile 'flY + magistrat ach yer almaktac1Jr25 (Res. 9). Bu sikkeler MO yak.
25

MO 3. YiizyIl Bronz Sikkeleri Byzantion, MO 3. yuzyilda, gumus sikkelerin yan sira, giinliik sikke ihtiyacIDlkarsilamasi icin bronz sikkeler de basrrustir. Sikkelerin caplan 19-28 mm. arasmda, agrrhklan da 7.00-9.00 gr. arasmdachr. Sikkelerin on yiizlerinde daha ziyade Poseidon, Dionysos, Demeter ve Apollon baslan kullarulrrustir. Sikkelerin bir kismmm Kalkhedon kontrmarki (bugday basagi) ta§ID1aS1, sikkelerin bu Kalkhedon'da da tedaviil etmis olduklanru gosterir, Byzantion' un MO 3. yuzyil bronz sikkelerinden alb grup bulunmaktachr: 1 - Poseidon basi - ii<;catalh zrpkm, ThY + magistrat ach (Res. 10) 2 - Dionysos basi - ayakta Poseidon, sol elinde ii<;catalh zipkm, sag elinde Nike 3 - Demeter basi- bereket boynuzu, BYZANTIQN + magistrat ach 4 - Apollon basi- omphalos usttmde obelisk, BYZANTI + magistrat ach 5 - Apollon basi- ii<;ayakh kazan, 'flY + magistrat ach 6 - Poseidon basi - gemi pruvas1, 'flY + magistrat ach (buyuk ve kucuk birim) Bronz sikkeler uzerindeki magistratlar arasmda, Dioskur ... , Asopios, Thrasonk ... , Phanion, Ksenon, Bospon, Meniskos, Menekr ... , Athanaion, Miltiades, Hekatodoros, Matrikon, Agathokles, Damon, Pytho .... bulunmakta26 27

M. Thompson,

"A Countermarked

hoard from Buyukcekmece",

MN 6 (1954), s.11-34.

Bu sikke ornekleri icin bkz, M. Thompson, MN 6 (1954), s.11-34.

"A countermarked

hoard from Buyukcekmece",

ANS

2B 29

Hesykhios, Patr. Konst., 12 Schonert-Ceiss, Autonome, kat. no. 979-1042. Schonert-Ceiss, Autonome, S. 137 vd. 55

54

Tarih ic;inde istanbul

Oguz Tekin

Resimll. Megarn, MO 250-275, khalkous, 1.73 gr., 12 111111. Oy.: gemi pruvasl, ay.: iki Yll11USamsmda obelisk. Classical Numismatic Group Electronic Auction 216, 12 August 2009,139.

(MO 306-281) Trakya ve Kuzeyban Anadolu'daki egemenligine ragmen, ba&mslZh&ru surdtirmede basanh oldu. Krahn olumunden soma, olasihkla MO 260 civarmda, onun adma altm staterler ile giimii§ tetradrahmilerin darbma baslanrrusnr. Sikkelerin on yuzunde Ammon boynuzlu Iskender basi, arka yU~lerinde ise BALIAEill:: AY2::IMAXOYlejandiyla birlikte, tahtta oturan ve ileriye dogru uzattigi elinde Nike figuru tutan Athena tasvir edilmistir; kesimde ise Poseidon' un atribusu olan ii<;catalh asa (trident) vardrr (Res. 12). Arka yuzde, tahtm altmda yer alan BY harfleri, Byzantion'un adiru isaret etmekte olup sikkelerin Byzantion'da basildiguu gostermektedir. Byzantion'da LYSimakl10Ssikkelerinin basnru, bir gorii~e gore otonom gumus sikkelerin" tedaviile <;Iku&MO c. 235 tarihine kadar surmus ve olasihkla bu tarihte kesilmisti'". Ancak, son yapilan arastmnalara gore, bu sikkelerin basmu MO 2. yuzyilm sonlarma kadar devam etmisti". Ptolemaioslann Sikkeleri MO 3. yuzyil ortalarmda Byzantion' a onemli miktarda Ptolemaioslarm tetradrahmilerinden gelmis oldugunu goruyoruz. Merkholm, Byzantionlularm, bilemedigimiz bir nedenden dolayi, farkh agirhk sisteminde basilrrus olan bu sikkelerin tedaviile girmesine karar vermis oldugunu soylemektedir". Byzantionlular yabanci sikkelerin uzerine kontrmark vurarak onlarm kendi topraldarmda gecerli olmalanru saglarruslardir. Soz konusu Ptolemaios sikkelerine de, icerisinde kentin adrru isaret eden inisiyalin (I1!Y)yaIU sira, bir magistrat inisiyalinin ya da monogran11l1ll1bulundugu kontrmarldar vurulmustu (Res. 13). Merkholm", «II. Ptolemaios' un maddi bir yardnru rru soz konusuydu, yoksa normalbir sekilde ticaret yoluyla rru geldilderi», sorusunu sormaktadirlar. MO 2. YiizyIl Giimii~ Sikkeleri Byzantion'da MO 2. yuzyilda cok az sayida (belki sadece bir emisyon) didrahmiler / kistophorlar basilrrustir. Bu sikkelerin on yuzunde Korinthos tipi migferli Athena basi, arka yuzunde ayakta inek vardrr. Inegin ayaklaDemeter basi, arka yuzde kayada oturan Poseidon tasvirinin yer aldigi tetradraluniler. H. Seyrig, "Monnaies hellenistiques de Byzance et de Calcedoine", Essays in Greek Coinage Presented to Stanley Robinson (ed. CM, Kraay and G.K Jenkins), Oxford, 1968, s. 183-200; O. Merkholm, Early Hellenistic Coinage from the accession of Alexander to the Peace of Apamea (MO 336186 BC), Cambridge, 1997, s. 146. c.A. Marinescu, Making and spending money along the Bosporus: The Lysimachi coinages minted by Byzantium and Cltalcedon and their socio-cultural context, Columbia University Microfilm, 1996. Merkholm, s. 145. Merkholm, s.146. 57

Resiml2. Byzantion, MO 2. yy ba§l, gii1llii§ tetradrahmi, 16."77gr. Oy.: A1I1mon bofnuzu: iskender ba§l, ay.: oturan Athena. Dr Busse Peus NacIifolger Auction 400, 22 April 2010, 73.

dir". Ancak, dorduncu gruptaki on yuzde Apollon basi, arka yuzde omphalos ustunde obeliskin yer alm& sikkeler ilginctir". Cunku bu obelisk, Apollon Karinos' u temsil eden bir kult heykelidir; Apollon Karinos' un Megara'dal<i varhgtru biliyoruz. Keza, Megara'run otonom sikkelerinde de iki yunus arasmda bir obelisk vardir" (Res. 11). Bu kez aym ktilt heykelinin Byzantion sikkelerinde de yer almasi, Megara ile Byzantion arasmdaki iliskiyi desteklemektedir. Hatta, Karinos, Byzantion takviminde ay am olarak karsmuza cikmaktadrr", Lysimakhos'un Darphanesi Byzantion, MO 301' deki Ipsos Savasi sonrasi guclenen Lysimakhos'un
30

3-1 35

On yuzde

31
32

33

Schonert-Ceiss, Auionome, s. 138 vd. Schonert-Geiss, AutollOme, kat. no. 1215-1232. SNG Deutschland. StaatlicIw Mitnzsannnlung. Attika, Megaris, Aegina, Munchen, 2002, no. 490. Hanell, Megarn, s. 164 ve s. 190-191. 56

36

37 3l!

Tarih Icinde istanbul

Oguz Tekin

Resim13. II. Ptolemaios, MO 285-246, gii1l1ii§ tetradrahmi, 14.00 gt~ 27111111. I. Ptolemaios'un ba§l, ay.: Oy.: §i1l1§ekdemeti iisiilnde kartal. Sima ve Inim Kiro; Vakfi Pierre Wzllemart Sikke Koleksiyollu, Env. no. PMS 416.

Resiin 14. Trak Krait Rhoimetelkes ve Augustus, MO 11 - MS 12. Bronz. Oy.: Rhouneidkes ve Pythodoris'in yan yalta bnsutn, ay.: Augusius'un ba§l. Classical Numismatic Group Auction 242, 13 October 2010,96.

n arasmda, BY, kesimde ise magistrat adi yer almaktadir. Gunumuze kalan nadir omeklerden birinin agrrhi5I 5.96 gr. olup, magistrat am, Dioklei. ..' diJ..39• Bu emisyondaki sikkelerde kentin ethnikonunun 'flY seklinde degil de, BY seklinde yazilmasi kaydadeger bir ozelliktir. Bundan boyle, MO 2. yuzyildan itibaren, sikke lejandlarmda 'fIYlntin yerini BY alacaktrr. MOl. Yuzyil Yan-otonom Sikkeler MO 1. yuzyilda, on yuzde imparator portresinin yer almadigi Byzantion'un yan-otonom sikkeleri dort grup altmda toplanmaktadir'" 1 - Sakalsiz 2 - Sakalsiz BYZANTIQN 3 - Apollon 4 - Apollon bas / pruva iizerinde trophaion ve BYZANT1QN bas / sapma yunus dolanrms fiC; catalh asa (trident) ve basi / lir ve BYZAN basi ve BYZAN / obelisk ve &AXMA

Uzerinde yaz1 olmadigmdan ilk iki gruptaki sikkelerde on yuzdeki basm kimligi belirsizdir; ancak arka yuzde pruvanm oldugu sikkelerin on yttzundeki basin Marcus Antonius olabilecegi onerilmistir". Roma imparatorluk Donemi Sikkeleri Byzantion' un Roma Imparatorlugu doneminde (MO 1.-3. y~lar ara- . S1)darbettigi sikkelerde on yuzde 0 sirada iktidarda olan Roma Imparato------39 40 ,11

runun portresi, adr ve unvanlan, arka yuzunde ise Byzantion ile ilgili tasvirler yer a1rr. Sikkeler iizerindeki yaz1 Latince de gil, Klasik ve Hellenistik donemlerde oldugu gibi, Eski Yunanca'dir. Byzantion'un, Roma lmparatorlugu Donemi'nde Augustus (MO 27-MS 14) ve Tiberius (MS 14-37) adlanna basngi sikkeler gttmustttr, Augustus'un iktidan sirasmda bastian sikkeler drahmi olup sikkelerin on yuzlerinde Trak Krah Rhoimetalkes'in basi, arka yuzlerinde ise Augustus'un basi yer a1JI42. Bir yuzde Rhoimetalkes'in tek basma veya esi Pythodoris ile birlikte baslanrun oldugu, diger yuzde ise Augustus'un ya tek basma ya da esi Livia ile birlikte baslanrun oldugu bronz sikkeler de Byzantion'da basrlmistr" (Res. 14). Augustus'un olumunden sonra, imparatorun arusma bastian didralunilerde on yuzde Augustus' un basi ile 2:EBA.L:T02:E>E02:; arka yuzlerinde Augustus'un esi Livia'run basi ile 2:EBA.L:TA E>EAlejandi yer aJ.nM. Bu sikkeler, Imparator Tiberius doneminde basilrrusnr, Tiberius doneminde ve Tiberius'un kendi adiyla bastian gttmus sikkeler ise tetradrahmi biriminde olup on yuzde imparatorun basi, am ve unvanlan, arka yuzde kaya iizerinde oturan Poseidon resmedilmistir; kentin (halkm) adi BYZANTIQN seklinde yazihdir'", Byzantion'un bronz sikkeleri imparator Caligula (MS 37-41) ile baslayip, MS 268'te Gallienus ile son bulmaktadir, Kentin ya da halkm am (ethnikon) BYZANTIQN olarak yazilmaktadir, Sikkelerin on yuzunde Roma imparatorlanrun portreleri ve adlan yer alrrken, arka yuzunde Byzantion ile ilgili tipler yer ahr,
42

Schonert-Geiss, Autonome, kat. no. 1251 Schonert-Ceiss, Auionome, s. 130-131. Schonert-Geiss, Auionome, s. 19.

---------

---------

-----------

43

4-1
45

Schonert-Geiss, E., Die Miinzpriigung von Byzantion, Tei12: Kniserzeit, Amsterdam, 1972,kat. no. 1302-1304. A. Burnett, M. Amandry, P.P. Ripolles, Roman Provincial Coinage, vol. 1, s. 312-313 ve kat. no. 1704-1720. Schonert-Geiss, Kaiserzeit, kat. no. 1306. Schonert-Ceiss, Kaiserzeii, kat. no. 1307-1308 59

58

Tarih Icinde istanbul

Oguz Tekin

Resi1ll15. BYZfl11tiOIl,Geta (MS 209-212). Bronz; 17.06 gr., 28 111111. 6y.: Getn'mn biisiii, ay.: iki ballk arastnda ylillUS. Clnssical Numismatic Group Electronic Auction 221, 28 October 2009, 430.

Resim18. Byznntion, Com modus (MS 177-192). Bronz, 17.32 gr., 29111m. 6y.: COm1l10d1lS'1II1iisiii, ny.: b mig[er. Classical Numismatic Group Mail Bid Snle 73, 13 September 2006, 694.

Resim16. Byznlltiol1, Diadumeninn (MS 218, 283). Bronz, 7.48 gr., 23 111m. y.: Diadumenuutus'un 6 ny.: gemi. Clnssical Nuiniematic Group Mnil Bid Snle 73, 13 September 2006, 655.

ba§l,

Resim19. Byznntioll, Elagnbnlus (Ms 218-222). Brollz, 17.80 gr. 6y.: Elagnbnus'llll biistii, ny.: mesale formundn iki kiilt heykeli. Numisnuitik LnIlZ Ivlilnchen Auction 146, 25 Mny 200,533.

Resi1l117. Byznntioll, Julia Domna. Bronz, 3.21 gr., 17111111. Julin Domna'nm 6y.: Clnssical Numismatic Group Electronic Auction 226, 27 Jmwmy 2010, 346.

biistii, ny.: hilal ve yzldlz.

Arka yuzlerde yer alan tipler sunlardrr: bahklar (Res. 15), pruva, gemi (Res. 16), hilal ve yildiz (Res. 17), tahtta oturan Zeus, migfer (Res. 18), mesale fonnlu ktilt heykeli (Res. 19),kerykeion, Nike (Res. 20),Poseidon, Artemis Phosphoros, boga uzerinde Europa,libasyon yapan imparator, Asklepios, odul tao (hazen masa tistiinde), Herakles, Demeter, iiziim salknru, imparator ve kent tanncasi, at iistiinde imparator (bazen aslan avrnda), atlarm <;ektigiarabayi suren imparator, karsihkh ill imparator, atlet / atletler, Tykhe, Athena, Isis Ploiaphesia, Dionysos, Hygeia (Res. 21), Hermes, arslan, ayt ve homonoia tipleri. Bu tasvirler arasmda, her bir elinde birer mesale tutan Artemis Phosphoros tasviri hem Byzantion (Res. 22) hem de Megara sikkelerinde bulunmaktadrr, Aynca, Artemis'in (phosphoros am altmda) Hekate ile ozdeslestrilmis oldugu anlasilmaktadir, Byzantion'unkom;;ulanyladost<;aili;;kileriRomaimparatorlukDonemi'nde de surmus, bu kez Nikaia (Iznik) ve Bizye (Trakya'daki Vize) ile ittifak/ dostluk

60

61

Tarih lcinde

Ietenb u]

Oguz Tekin

Resim20. Byzalltion, Marcus Aurelius (MS 161-180). Bronz, 16.61 gr., 29111111. Miillzenund Deutschland GmbH Auction 15, 21 October 2004, 91.

Medaillen

Resim23. Byzantion, Bizye ile homonoia, I. Philippus (MS 244-249). Bl'Onz, 17.82 gr., 32111m. Oy.: Philippus'un biishl, ay.: Apoilon ve Artemis, aralarmdn kiilt hetJlceli.Classical Numismatic GI'OUpMail Bid Sale 64, 24 September 2003,582.

Resim 21. Byzantion, Caracalln (MS 198-212) Bronz, 7.30 gr., 22 tnm. Oy.: Camcalla'mn biistii, ay.: Hygeia. Classical Numismatic Group Electronic Auction 203, 28 Jmlllmy 2009, 267.

Resim24. Buzantion, quasi-otonom, MS 1. yy. Bronz, 3.69 gr., 19mm. Oy.: Artemis ba$l, ay.: hilal ve YlldlZ. Classical Numismatic Group Electronic Auction 199, 19 November 2008, 312.

Resim 22. Byzantion, Caracalla (MS 198-212). Brollz, 25.28 gr. Oy.: Camcalla'mn ba$l, ay.: Artemis. istanbul Arlceoloji Miize/eri, 1561-11a.

(homonoia) sikkeleri basilrrustir". Nikaia ile Trebonianus Gallus, Volusianus, I. Valerianus, Gallienus ve Macrinus donemlerinde; Bizye (Res. 23) ile I. Philippus doneminde homonoia sikkeleri basilrrustir (Bizye ile olan, Bizye'de basilnustir). Bu sikkelerin bazilarmda sikke tipi olarak palamut (veya ton) bahklan secilmistir, Byzantion, Roma Imparatorlugu Donemi'nde (MS 1.-3. yuzyillar) on yuzlerinde Roma imparatorlannm bustlerinin olmadigi sikkeler de basrrustir, Yanotonom veya quasi-otonom olarak tannn1anan bu grup sikkelerin on yuzlerinde daha ziyade Apollon, Artemis, Poseidon, Hermes, Heraldes, Demeter ve Dionysos gibi kentte kutsanan tann ve tanncalann baslan, arka yuzlerinde ise bu tannlarla ilgili tipler yer almaktachr. Yan-otonom bronz sikkelerdeki belli bash gruplar sunlardir: 1 - Artemis basi / hilal ve yildiz (Res. 24)
46

Schonert-Ceiss, Auionome, s. 122 vd.

62

63

Tarih Icirid e istanbul

OguzTekin

Resim25. Byzantioll, quasi-otonom, MS 1. yy. Bronz, 2.85 gr., 15111111. (jy.: Hermes bagl, ay.: kelykeion. Classical Numismatic Group Electronic Auction 146, 23 August 2006, 35.

Resim26. ByzantioJ1, ouasi-otonom, MS 2. ~y. Bronz, 8.25 gr. (jy.: Byzas'm bagl, ay.: gemi pnnme: Gomy und Mosch Giessener MIJllzlmndltmg Auction 181, 12 October 2009,1662.

2 - Poseidon basi / yunus3 - Poseidon basi / ti<; catalh asaya dolanrrus yunus 4 - Hennes basi / kerykeion (Res. 25) 5 - Herakles basi / Heraklesin SOpasl 6 - Keroessa basi / inek 7 - Bereket boynuzu / inek 8 - Demeter basi / bereket boynuzu 9 - Byzas basi / pruva (Res. 26) veya gemi veya kartal (Res. 27) veya Tykhe (Res. 28) 10 - Dionysos basi / tiztim salkmu 11- Dionysos basi / devekusu 12 - Dionysos basi / tazi ve devekusu Bu grup icinde yer alan en ilginc emisyon, on yuzde Byzantion' un efsanevi kurucusu Byzas'm migferli ve sakalh bustu ile admm (BYZA2:)yer aldlgr bronz sikkelerdir (Res. 26-28). Bu sikkelerin arka yuztmde dort farkh tip gortilmektedir; pruva (Res. 26), gemi, kartal (Res. 27) ve Tykhe (Res. 28). Gemi ve pruva tasvirlerinin Byzas'i Megara'dan Byzantion'a getiren gemi oldugu ileri surulmustur. Bazi emisyonlarda pruvanm uzerinde ayakta duran bir figtir gorulmektedir: bu figtir Byzas olabilecegi gibi, bir savasci veya sikkenin basildigi donemde Roma tahtmda olan irnparator da olabilir. Byzas basirun yer aldIgr Byzantion sikkeleri, sikkelerin arkasmda yer alan magistrat adlanndan yola cikilarak, Marcus Aurelius (MS 161-180) ile Septimius Severus'un (MS 193-211) iktidarlan arasmdaki doneme tarihlenmektedir (kabaca MS 2. yuzyilm il<inciyansi). Kurucu Byzas'm basirun, Byzantion' un kuruldugu donemde degil de, kurulustan yaklasik 800 yil sonra karsnruza cikmasi, Byzan64

Resim 27. Byzantioll, quasi-otonom, MS 2. YlJ. Bronz, 12.23 gr. (jy.: Byzas'm bagl, ay.: kartal. Helios Numismatic Auction 2, 25 November 2008, 56.

Resim28. BYZnlltion, quasi-otonont, MS 2. yy. Bronz, 12.96 gr., 27 mill. (jy.: By.zas'lIl bagl, ay.: Tykl1e. Slaatlic/le Museen zu Berlin, 'lolV'lV.slllb.lIllISeU1l1/ikmk,, 2062. Foto R. Saczewsld.

65

Tarih lcituie istanbul

OguzTekin

Resim29. Byzalltioll, Salonina. Bronz, 3.91 gl~ 21 ntm. Oy.: Salonina'nm biista, ay.: iki bahk arasmda YUllus. Numismailk Lanz Miindten Auction 125, 28 November 2005, 1013.

Resim30. Byzantion, Mnxintinus Thrax ve Maximus (MS 235-236). Bronz, 16.64 gr. Oy.: Maxilllinlls ve lvlnximus'un karsiltkl: biistleri, ay.: mesale fonnunda kill! heykeli. Dr. Busse Peus Nachfolger Auction 401, 3 November 2010, 654.

gec;mi;;lerine nostaljik bir yaklasmuru sergilemektedir. KUgkusuz, sikkelerde resmedilen bu bas Byzas'm gerc;ek fizyonomik ozelliklerini tasimamakta, idealize edilmis bir portre karakteri gostermektedir. Keza, Byzas'm annesi Keroessa da on yuz tipi olarak kullarulrmstrr. Bugunkn TUrk bayragmda da yer alan hilal ve yildiz motifi de, neredeyse gunumuzden 2000 y11 oncesinde Byzantion sikkelerinde kullarulan bir tasvirdi (Res. 17 ve 24). Byzantion' un yan-otonom sikkelerindeki en ilginc arka yuz tiplerinden biri de devekusudur". Bu tip, olasihkla arenalardaki gosteri oyunlanyla iliskiliydi4B• Bahkcihk, Antik <;ag daki devletlerin en onemli dogal gelir kaynaklanndan biridir. Byzantion kenti de bahklardan sagladigi gelirle refah duzeyini arttmrustr", Byzantionlular bahgi esas olarak Bogaz'dan (Bosporos) saglasa da, kentlerine yakm gollerden (Derkos ve DaskyIitis) ve muhtemelen nehirlerden de bahk elde ediyorlardi. Bahkcihk Byzantion'da 0 derece onemli bir sektordu ki Aristoteles'in, Poliiika adh eserinde toplumdaki smiflardan soz ederken verdigi omekler arasmda Byzantion'daki bahkcilar da vardir. Strabon'", Byzantion'un bahkcihkta ucuncn oldugunu soylemektedir. MS 2. yuzyilda yasayan Athenaios'un Deipnosophistai adh eserinde, Byzantion'un "ton bahgr metropoIisi" veya "ton bahklanmn anayurdu" olarak adlandmldi~ goruyoruz". Byzantion' un Roma Imparatorlugu doneminde basrms 01dugu sikkelerde bazen yan yana iki bahk, bazen de iki bahk arasmda bir yunus betimlenmistir (Res.1S ve 29). Yunus dismdaki bahklann ton mu palamut mu oldugu -her iki bahgm anatomik yaplsl birbirine benzediginden- sikke uzerindeki tasvirlerine bakilarak anlasilamamaktadir, Eger, yunus ile hemen hemen aym boyda resmedildikleri (birbirlerine olan fiziksel orandan ziyade sadece tasvir olarak dustmulmesinden dolayi), dikkate ahrursa, bu bahklann ton balI~ oldugu soylenebilir. Ancak, Byzantion'da en cok yakalanan ve Halle' e "Altm Boynuz" admm verilmesine neden olan bahklann", palamut bahklan oldugu goz online ahrursa, 0 zaman sikke uzerinde resmedilen bahklann palamut olduklan iddia edilebilir. Roma imparatorlan ve imparator ailesi ttyelerinden Caligula, Traianus, Plotina, Sabina, II. Faustina, Lucilla, Crispina, Iulia Domna, Caracalla, Geta, Diadumenianus, Iulia Maesa, Iulia
47 48

Schonert-Geiss, Kaiserzeii, kat. no. 2125 yd. L. Robert, "Monuments de gladiateurs dans I'Orient greeque", Hellenica VII (1949), s.128-131. Bu konuda bkz. O. Tekin, Es/d9ag'da istanbul'da BaltIc ue Ballk9111k,istanbul, 2010.

49

Resint Bl: Byzantion, Carncallo (MS 198-212). Bronz, 19.30 gr. Oy.: Caracalla'nm biistu, ay.: tnesale formunda iki killi heykeli. Bibiiotheque Nationale (Paris), Cabinet des medailles, enu. no. 434.

50

Geographika,

XII.3.

51 52

Athenaios, Deipnosphistni, VII.303e ve m.116e. Plinius, Naturalis Hisioria, IX.XX.SO-S1. Aynea bkz. O. Tekin, "The pelamydes of Byzantium and the Golden Hom", Anaddu Arasttrmalan XIV (1996),s. 470-478.
67

66

Tarih Icinde istanbul

OguzTekin

R:Si1~l 32. ~yzal1tioll, Septunius Seoerus (MS 193-211). Bl'Ollz, 25.64 sr- 35mm. ()y.: Sepiimius Seoerus'un bllSlu,. ay.: Impnraior, 1I1e§~leormundaki ldilt heylce/i onilndeki sunakia /ibasyoll yaplyor. Mlll1zlmbineit, f Stanilidte Ivluseen. Zll Berlin, UTww.smb.mllseu111jilcllllc,Objelctnr. 18228786, Foto R. Saczeuiski.

Resim 33. Biiyiilc Constantinus, 4 January 2011, 837.

darp yeri: Constnniinopolis.

Classical Numismatic

Group Triton XIV

Mamaea, Volusianus ve Salonina sikkelerinin arka yuzlerinde, bazi emisyonlarda, bahk veya bahklar yer almaktadir. Keza, yukanda degindigimiz gibi, Byzantion'un MO 5. yuzyil sonlarma ya da 4. yuzyil baslanna tarihlenen erken donem gumns sikkelerinde on yiizde yunus tisttinde duran inek betimi varchr (Res. 1). Olasihkla: inek, Byzantion'un hayvanohgma (ve bend tarnna da), yunus da bahkcrligma isaret etmektedir. Byzantion'un Roma Imparatorluk Donemi bronz sikkelerinde konik bicimli bir obje varchr (Res. 30). Bazryaymlarda= bahk kaparu ya da sepeti olarak gecen bu objenin, Artemis Phosphoros veya Artemis Lampadephoros ile iliskili mesale-formlu bir ktilt heykeli olabilecegi onerilmistir=. Nitekim, gtintimtize iyi korunagelmis az sayidaki sikke orneklerinde, objenin tizerine girland asilmis olmasi (Res. 31)55 ve yine bir emisyonda impatorun bu objenin onunde libasyon yaparken tasvir edilmesi (Res. 32)56; soz konusu objelerin, bahk kaparu degil, Artemis Phosphoros, Artemis Lampadephoros veya Hekate ile iliskili mesale formunda ktilt heykeli olabilecegini gostermektedir. . Byzantion, Imparatorluk Donemi' nde en buyuk felaketi iki Roma imparatoru (Septimius Severns ve Pescennius Niger) arasmdaki mticadelede taraf tuttugu zaman yasanusnr. Byzantionlular ti<;yil boyunca direndiler ancak sonunda kent teslim oldu, fakat Severnsun ofkesi dinmedi. Kentteki ana binalar ve idare merkezleri yakihp yikildi, mallar yagmalandi, Byzantion
53

British Museum Catalogues. The Tnurlc Chersonese, Sannaiia, Dacia, Moesia, Thrace etc; (haz. B.V. Head ve P. Gardner), Londra, 1877, no. 65, 80-82. Schonert-Ceiss, Kaiserzeii, s. 36. Bibliotheque Nationale, Cabinet des Medailles (paris) koleksiyonunda Schonert-Ceiss, Kniserzeii, Levha 78, no. 1466-1467. 68 (env. no. 434).

&1

"koy" stattistine indirilerek Perinthos' a (Marmara Ereglisi) baglandi. 0 srrada Roma tahtmm veliahn olan Caracalla (MS 198-217), babasi Severns'u ikna ederek MS 197'de sehirde imar faaliyetlerini baslatti. Ancak kent, bir daha I. Constantinus'a (MS 307-337) kadar eski durumuna donemedi. Kentin yeniden imar edilmesiyle am "Antoneinia" veya "Antoninia" adiyla birlikte arulmaya baslandi: Caracalla, Elagabalus ve Severns Alexander zamarunda basiIan Byzantion sikkelerinde iki isim bir arada yer ahr; Antoneinia / Antoninia tek basma gorulmez". Antoneinia / Antoninia am ile birlikte kullamlan "Sebasta" unvam ise daha ziyade Caracalla, Elagabalus ve Severns Alexander sikkelerinde gorulur. Bu nedenle Antik <:;agyazarlannm eserlerinde" belirtilen "Byzantion' un admm Antoneinia olarak kullammmm sadece Septimius Severns ve Caracalla' nm iktidan boyunca oldugu ve onlarm olumtmden sonra kullamlmadigi" seklindeki ifadeler dogru degildir, Severns Alexander zamarunda da kullarulrrustir. Ve yine, yukanda degindigimiz gibi, Antoneinia am, Byzantion admm yerine kullarulmarrus, her iki ad birlikte kullamlrrustir. Buyuk Constantinus, MS 324'te Constantinopolis'i Roma'nm yeni baskenti olarak ilan ettigi zaman burada Roma sikkelerinin basilacagr bir darphane de kurulmustu. Bu nedenle, Constantinopolis am, Buynk Constantin us zamanmda (MS 326'dan itibaren) sikkelerde, darp yerini isaret edecek sekilde fakat kisaltilrrus formda (CON) kullamlmaya baslanrrusn bile (Res. 33). Kentin MS 11 MaJIS 330'daki resmi acihsiyla beraber bu kez Constantinopolis'te basilan sikkelerin tizerinde, CON kisaltmasmm yam sira on yuzde CONSTANTINOPOLIS YazISl yer alrmsnr. Hatta bu yaZI sadece Constantinopolis'te basilan sikkelerde degil, imparatorlugun diger darphanelerinde basilan sikkelerde de yer al57 58

55 56

Schonert-Ceiss, Kaiserzcii, s. 71 yd. Hesykhios, Pair. KOIlSI., 38.

69

Tarih it;inde istanbul

Oguz Tekin

Resim3~. Biiyiik Coneiantinue dimemi. Antiochia darln. Branz. (jy.: Canstantinapalis biistii, m).: Victoria. Beast Cams, 22228.

Resim36. XI. Kanstantinas (1449-1453) Cl1mii§stavrata vella yanm hyperpyron. Or).: lsa'nm basfll, ay.: imparaiorun bastii. Gemini LLC Auction VII, 9 lanuan) 2011, 1064. zans doneminde • (kabaca MS

5.j6. yiizyIl-1453 arasi) altm, gtimii§, elektron ve
de sikke basrmsti, Imparatorluk degerli metalden kii<;iildiik<;e faaliyetlerini birer birer dursikke basan tek darpsikke ihtiimparakarsilaruyordu. imparatorlugun

bakir olmak uzere dort metalden durmaya baslaymca,

ve Arap akmlan nedeniyle bazi onemli darphaneler Constantinopolis hane olarak kaldi. Bu nedenle

Oyleki, 11. yuzyila gelindiginde
darphanenin

yacmm onemli bir kisrru Constantinopolis Constantinopolis'teki

ve Thessalonika'dan

11. ve 12 yuzyillarda

torlugun ana darphanesi
Resim 35. Biiyiik Theodasius (MS 347-395), dnrp yeri: Canstantinapalis. Altm, 4.43 gr., 21m111.Classical Numismatic Croup Auction 87, 18 Mny 201,1179. maktadir (Res. 34). Bu nedenle Constantinopolis (obryzum'un kisaltmasi), altm ayarmm admm, daha Imparator yuksek oldugunu, Conssafhgmi

oldugunu soyleyebilinz.
baskenti

En fazla basilan sikkeler alnn Latinlerce

hyperpyra ile elektron ve billon trachea idi.
1204'te Bizans Devleti'nin tantinopolis darphanesinin Constantinopolis'in

Ii, Bizans sikkelerinin burada basilmasma
faaliyetine Constantinopolis'in darphane

da son verdi. 1204-1261

isgayillan Consboyle

son verdigi donemdir, Bundan

wan OB

tantinus yasarken kullarulrrus oldugu aciktrr. Altm sikkelerde (Res. 35). Anla.§Ilaca~ uzere, baslangicmdan boyle CONSTANTINOPOLIS olarak

CON' a bitisik yaRoma devletinin

yerini Nikaia ve Magnesia aldi; Constantinopolis'te durdurmarrustc kalan omeklerden

basilan Bi-

zans sikkeleri buralarda basilmaya baslandi, Ancak, gercekteConstantinopolis'teki faaliyetini tamamen gtmumuze bu kez Latinlere hizmet etmeye baslarmsti, Latinlerin Constantinopolis'te basmis olduklan, adi gumusten

isaret etmektedir hrken, bundan

baskenti oluncaya kadar kentin adi Eski Yunanca BYZA.NTJ.QN seklinde yazi-

billon. trachea sikkelerini
Bu sikkelerde on

yazilrnaya ve sikkelerde
baslanrrusnr,

bilinmektedir.

de darp yeri olarak CON kisaltmasiyla Bizans Darphanesi Constantinopolis,

gosterilmeye

yuzlerde en yogun olarak Isa ve Meryem tasvirleri, arka yiizlerde ise ya tek basma
ya da Isa tarafmdan taclandmlanimparator yeniden darphanesi kurulmasi tekrar sonrasmda, tasvirleri yer alrr.1261' de Latinlerin kodoneminde, Constantinopolis Bizans vulup VOl. Mikhael (1259-1282) tarafmdan Bizans Devleti'nin Constantinopolis'te

Olarak Constantinopolis ashnda Roma Imparatoru Buyuk Constantinus zamaBi-

Palaiologoslar

nmdan itibaren Roma devlet sikkelerini basarak faaliyetini siirdiiriiyordu59•
59

yogun bir sekilde faaliyetine basladi, Tum Bizans darphaneleConstantinopolis darphanesinde fethine kadar surdu. Tahtta beg

ri icinde faaliyetini en istikrarh surduren yildan az bir sure kalan son imparator Ctmurmize kalannadir omeklerden ise imparatorun bustu yer almaktadrr

Bizans s~eleri

-:e Constantinopolis

darphanesi

konusunda

bkz. P. Grierson, Catalogue of

sikkelerinin basmu, kentin 1453'te Osmanhlarca

the Byzantine Coms In the Dumbarton Oaks Collection and In the Whittemore Collection, ill/I,
Washington, 1973 (s. 73 vd.: "Mints and Mint Activity"); C. Morrisson, "Byzantine Money: Its Production and Circulation", The Economic Histon) of Byzantium. From the Seventh through the Fifteenth Ceniuru (ed. A. Laiou), Washington D.C., 2002, s. 909-966. 70

XI. Konstantino~ a ait sikkeler cok azdir, (Res. 36).
71

birinin on yuzunde Isa'nm bustu, arka yuzde

Terih Icinde Istenbul

OguzTekin

Resim37. Anastasius (MS 491-518), Consmntinopdis darbi. Bronz follis, 37111111. Anastasius'un Oy.: ay.: M. Classical Nutnismatic Group Auction 241, 29 September 2010, 678.

biistii,

Resim38. Philipp Maria Visconti (1421-1436), Milano D~'ikii, Altm Diilen, yak. 3.50 gl~~ap 22111111. Oy.: Aziz'il1 iiniinde diz ~oken Dale, ay.: mandorla icinde Isa.

Bizans sikkeleri, npki MSj3. yuzyil ortalarmdan itibaren Roma lmparatorlugu sikkelerinde oldu~ gibi, basildiklan darphanenin adiru tasirlar. Darphanenin adi sikkelerin arka yuzunde, kesim denen zemin cizgisinin alt kismmda yer ahr. Constantinopolis'te basilan sikkelerde, tipki daha onceki Roma devletinin sikkelerinde oldugu gibi, darphane adirun kisalnlrrus formu olarak altm sikkelerde CONOB ve bakir / bronz sikkelerde CON (Res. 37) bulunur. Altm sikkelerdeki CON'a bitisik yazilan OB (obryzum), altm ayarmm yuksek oldugunu1 safhgiru isaret etmektedir. II. Iustinianus'un altm sikkelerinde CONOB bazen CONOP olarak da yazilrrustir. Bizans sikkelerinde darphane kisaltmasi olan CON, en son V. Constantinus (MS 741-775) iktidarmda gorulur, daha soma gorulmez. Constantinopolis'te basilan gumus sikkelerde darphane adi bulunmaz. Sikkeler, fabrikasyon ve uslubundan Constantinopolis' e atfedilirler. CONOB kisaltmasmm yer aldig; alhn sikkelerde, subeler / atolyeler duzenli olarak A' dan I'ya kadar (1' den 10' a) harflerle belirtilir. Darphane adiru isaret eden CON krsaltmasmm yer aldIgt bakrr sikkelerde (follis ve alt birimleri) sube isaretleri .A: dan E'ye (1'den 5'e) kadardir. Bizans sikkelerinde darphane isaretleri . 8. yuzyilda azalmaya baslar, 9. yuzyildan itibaren ise gorulmez. Ancak bu yuzyildan soma da sikkelerin esas olarak Constantinopolis'te basildignu soyleyebiliriz. 1204-1261 yillan arasmdaki Latin isgali sonrasmdaki Palaiologoslar donemi sil<kelerinin de cogu Constantinopolis'te basilrrusn. Bizans darphanelerinin isleyisi ve darphane gorevliler hakkmda fazla bilgi sahibi degiliz, Ancak yine de bazi kayitlardan, bir Darphane Yoneticisi'nin (Arld1On tes Id1arages) bulundugunu biliyoruz. Bizans Devleti'nin ana darphanesi Buyuk Saray'daydi, ancak btllon trachednm darbedildigi ikinci bir darphane de Constantinus Forumu' nda bulunuyordu. TI<i darphane arasmdaki ayrnn, birinin devlet mah olan metali kullanarak sikke basmasi, digerinin ise ozel mul72

kiyete ait metalden sikke basmasi olarak ifade edilebilir. Buyuk Saray'dal<i ana darphanenin subeleri de (officinae) vardi, 1204-1261 arasmdaki Latin isgalinden soma darphanenin yeri konusunda bilgiye sahip degiliz. Ceneviz Kolonisi Pera' da Basilan Sikkeler Cecmisi cok daha onceye dayansa da Cenova'nm bagnnsiz bir sehir devleti olarak ortaya <;Ila§l 12. yuzyihn baslanna rastlar. Osmanhlar, Italya yanmadasmm kuzeybansmdaki bu sehir devletinin halkmdan olanlara Ceneviz", halkma da Cenevizler" diyordu. Cenevizler, ticari faaliyetlerini gelistirmek icin Bizansla iyi iliskiler icine girdiler ve 12. yuzyil ortalarmdan itibaren Bizans Devleti ile gorusmelere basladilar ancak bolgeye daha once gelmis olan Venediklilerin karst koymastyla bu girisimleri basansiz oldu'", Cenevizlerin ancak 12. yuzyihn sonlarma dogru Constantinopolis' e geldilderini goruyoruz, Bizans Irnparatoru VIII. Mikhael, Bizansla iyi iliskiler icinde olan Cenevizlere, Constantinopolis'in bir mahallesini olusturan Pera'yi (Galata) verdi. Bizans'tan bagimsiz olarak ticari faaliyetlerde bulunan Cenevizler, zamanla k~di paralanru da basmaya basladilar. 14. yuzyilm baslannda (1304 ve 1317) Imparator II. Andronikos, Cenevizlerin kendi agirhk sistemlerini olusturmasma izin verdi", Cenevizlerin Pera'dal<i darphanesinin ne kadar sure faaliyette bulundugunu bilmiyoruz. Ancak, gunttmuze 15. yuzyildan iki altm duka kalrms olup farkh on ve arka yuz yazilanrun oldugu birkac varyasyonlan da bulunmaktadrr62• Altm sikkelerden biri Milan drum Filippo Maria Visconti'ye (1421-1436) (Res. 38), digeri de Cenova duku Tomaso di Campofregoso'ya (1436-1443) aitII II 60

G. Lunardi, L;;;ll~I~~te Colonie G~;~;esi, Genova, 1980, s. 23 vd. Pera kolonisi icin aynca bkz. G. Schlumberger, Numismatique de L'Orient Latin, Graz, 1954, s. 447-454. Lunardi, Lunardi, s. 24. s. 27, P1 ve P2. 73

d;li~

------_----

- - --~--

61 62

Tarih Icitide Lstenbul Oguz Tekin

Resim39. Fatih Sultan Memned (1451-1481), Altin Sultani, 3.50 gr. Gorny and Mosch Giesseneer Miinzhandlung 192, 13 October 2010,4117.

.

,

telaffuz edilmemis ve hatta yazilmarrusnr. Arapca metinlerde de Konsdegil, Kostantiniyye olarak yazilrrus, Osmanhca'ya da Arapca'dan sekilde gecmistir. Bu nedenle, gerek Osmanhca'da, gerek Osmanhca'dan giinfuniiZ Turkcesi'ne transliterasyonda kentin admm dogru yazihsmm Kostantiniyye ("n" olmaksizm) oldugunu vurgulamak gerekmektecliJ:63. smanh O sikkelerinde darp yeri olarak Kostantiniyye am, Fatih Sultan Mehmed'in ikinci iktidar doneminden (1451-1481)baslayarak Cumhuriyete kadar kullarulagelmistir (Res. 39). Ancak, III. Ahmed (1703-1730) doneminde bir degi§iklik olur ve sikkelerde Kostantiniyye admm yam sira Islambol am da kullamlmaya baglamr" (Res. 40). Boylece, I. Mahmud (1730-1754), III. Osman (1754-1757),III. Mustafa (1757-1774) ve I. Abdiilhamid'in (1774-1789) iktidarhklannda basiIan sikkelerde Kostantiniyye' nin yam sira lslambol admm da kullamldigi goriilmektedir. III. ~lim (1789-1807)sikkelerinde ise, Kostantiniyye hie kullamlmazken, sadece Islambol am kullaruJ.n:65. Sikkelerde Islambol admm kullarulmasi, III. Selim'in iktidanndan sonra gorulmez. Selim'den sonra tahta cikan IV. Mustafa (1807-1808)donemi ve sonrasi sikkelerinde (Cumhuriyet'in ilanma kadar) sadece Kostantiniyye yer ahr, Ozetle, Osmanh sikkelerinde Islambol am, III. Ahmed'ten III. Selim'in iktidannm sonuna kadar olan donemde, yani yaklasrk bir yuzyil boyunca kullamlrrusnr, Sikkeler, birinci elden kaynak niteliginde olduklanndan ve devlet1.erinresmi ideolojisini yansrttiklanndan, Islambol amnm da alb yuzyilhk bir imparatorlugun bir yuzyihnda (18. yuzyil) resmen kabul gordugunnn ve benimsendiginin kamtidrrlar,
+anfinivve

Resim 40. III. Ahmed (1703-1730), is/ambol darbi. Alim, 2.60 gr. Leipziger Miinzhandlung Heudrun Holm Auction 71, 12 March 201, 653.

und Aukiion

KAYNAK<;A tiro Campo£regoso'nun dnkasi, Visconti'nin dukasmm yan agrrhgmdadrr. Sikkelerin on yuzunde, Aziz onunde diz coken Diik, arka yuzunde ise elips §eklindeki mandorla icinde Isa yer almaktadrr. Dtik'iin am ve unvanlan on yuzde .yer ahr. Bu altm diikalann Pera'da basildiklan, on yuzdeki sahnenin hemen altmda yer alan ve Pera admm ilk harfini isaret eden Gotik karakterdeki P harfinden anlasilmaktadir, Pera'da basilan Ceneviz diikalan, Venedik altm diikalanru andrrmaktadir; diger bir deyisle, yazidaki farkhhk ve P kisaltmasi dismda, tasvirler ayrudir, Osmanh Sikkelerinin Darp Yeri Olarak Kostantiniyye ve islambol II. Mehmed'in Costantinopolis'i ele gecirip Bizans Devleti'ne son vermesinden sonra, kentin am Kostantiniyye olmustur. Constantinopolis veya yunanca formu olan Konstantinoupolis'teki ilk "n" harfi, daha Bizans doneminde,
74 75

Artuk,

t. c. Artuk, jstanbul Arlceoloji Miizeleri Teshirdeki lslami Sikkeler

Katalogu, 2 cilt, istanbul 1970 ve 1974. British Museum Catalogues. The Tauric Chersonese, Sarmatia, Dacia, Moesia, Thrace, &c (Haz. B.V. Head ve P. Gardner), Londra, 1877.
Delrieux, F., "Les ententes monetaires au type et a la legende l:YN au debut du IVe siecle", Mecanismes et innavations monetaires dans l'Anatolie Achemenide. Numismatique et hisioire. Actes de LaTable Ronde Internationale d'Isianbul, 22-23 mai 1997 (ed. O. Casabonne), IFEA, Paris, 2000, S. 185-211. Erzen, A., "Istanbul Sehrinin Kurulusu ve Isimleri", Belleten 18 (1954), s.131-158.
istanbul:un tarih iC;ind~kiadlan .bkz. -~.J.G.eorg~cas, '''Ibe Names of Constantinople", Transactions and Proceedings of the Amencan Philological Association, 78 (1947),s. 347-367. N. Pere, Osmanhlarda Madeni Paralar, istanbul, 1968, S. 192, no. 499-502. Pere, s. 230 Yd. kat. no. 690 Yd.
---------

63

i~ht

&l

65

Tar.ih ir;inde istanbul

Oguz Tekin

Eyice, S., "ilk Kurulustan Tiirk Devrinin Baslanna istanbul", Istanbul Armagam 1: Fetih ve Faiili (Haz. M. Armagan), istanbul 1995, s. 11-35. Georgacas, D.l., "The Names of Constantinople", Transactions and Proceedings of the American Philological Association, 78 (1947), s. 347-367.
Cokyildmm, T., "Kurulusundan Osmanh Donemine Kadar istanbul Darphanesi", Tilde Numismadk T?ernegi Billteni 33-34 (1996), s. 16-23. Grierson, P., Byzantine Coins, Berkeley-Los Angeles, 1982. Grierson,P., Catalogue of the Byzan,tineCoins In the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection, mil, Washington, 1973. Hanell, K., Megarische Siudien, Lund 1934. Karwiese, S., "Lysander as Herakliskos Drakonopnigon", Numismatic Chronicle 1980, s. 1-27. Le Rider, G., Deuxtresors de monnaies grecquesde la Proponiide, Bibl, Arch. Et hist.de !'Inst. Fr. d' arch. d'!stanbul, XVIll, 1963. Le Rider, G., "Sur les monnayage de Byzance au We siecle", Revue Numismaiique XIII (1971), s.143-153. Le Rider, G.- N. Oleay, "Le tresor de Moda (1975)", Trauaux et Recherches en Turquie II (1984), s. 79-110. Lunardi, G., Le moneie delle Colonie Genovesi, Genova, 1980. Marinescu, c.A., Maldng and spending monet) along the Bosporus: The Lysimachi coinages minted by Byzantium and Chalcedon and their sociocultural context, Columbia University Microfilm, 1996. Mekholm, 0., Erken Hellenisiik <;agSikkeieri: (Cev. O. Tekin), istanbul, 2000. Morrisson, c., "Byzantine Money: Its Production and Circulation", The

in Greek Coinage Presented to Stanley Robinson (ed. C.M. Kraay and G.K.
Jenkins), Oxford, 1968, s. 183-200. Svoronos, LN., Ephemeris Arkhaiologike 3 (1889), s. 69-116. Tekin, O.,."Byzantion'unPalamutlarl ve Altm Boynuz", Tarih ve Toplum 135 (Mart 1995), s. 43-46. Tekin, 0., "Baslangictan Bizans lmparatorlugu'nun Sonuna Kadar Byzantion I Constantinopolis'te Sikke Basirru", Diinya Kenii istanbul (Ed. A. Batur), Turkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfi, istanbul 1996, s.60-67. Tekin, 0., "Khrysopolis (Uskudar) Uzerine Bir Degerlendirme ve Byzantion' un Anakenti Megara ile Koken iligkisi", Toplumsal Tarin 197 (MaYJs2010), s. 46-55. Thompson, M., "A Countermarked hoard from Buyukcekmece", MN 6 (1954), s.11-34.

Economic History of Byzantium. From the Seventh through the Fifteenth Century (ed. A. Laiou), Washington D.C., 2002, s. 909-966. Newskaja, W.P., Byzans in del' klassisdien und hellenistiechen Epoche, Leipzig
1955 (Rusca 1953 edisyonundan ceviri). Oberhummer, E. - J. Miller - W. Kubitschek, "Byzantion", Real-Enzyklopiidie d. Claseischen Altertumswissenschaft ill (Stuttgart 1899), sut.1116-1158. Pere, Nuri, Osmanltlarda Madeni Paralar, istanbul, 1968. Robert, L., "Monuments de gladiateurs dans l'Orient grecque", Hellenica VII (1949), s. 126-151. Schlumberger, G., Numismaiique de I/Orient Latin, Graz, 1954. Schonert-Ceiss, E., Die Milnzpriigung von Byzantion, Teil I: Auionome Zeit, Berlin,1970. Schonert-Ceiss, E., Die Miinzpriigung von Byzantion, Teil2: Kaiserzeit, Amsterdam, 1972. Seyrig, H., "Monnaies hellenistiques de Byzance et de Calcedoine", Essays
77 76

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful