58

OLO'" ı
ı ı verdiler • .'" Katiller, ertesi sabah halka ı bir yalan
söyliyerek, el-Feth'ln halifeyi ğ ve bu sebeple onun da
ğ ilan ettiler "'.
Bir çok defalar el-Feth'In ğ ş olan ş ve edipler-
den ı ikisi onun ı mers iyeler yazarak göz ş ı dök-
ş Bunl ar el-Buhturl ile ı el-Feth'e hediye
ğ ı ve ş bi r ear iyedir ' ''. Bu eariye efendisini n ölümü-
ne ömrü boyunca göz ş ı ş :
. Ölüm el-Feth'e hüeum ğ zaman ona dedim ki ı kah-
ramanlan da ş ı
Sen ı ğ ı ı bir bilseydin, ş ı duygusuyla ş ı
ı ı ı
Onu ı ğ göre kimi istersen götür ı el-Feth
yok ğ ber i ölüm hiç bir ı vermiyor .• '"
EI.Bubturi'nin dört ı ı belki de ins iyak! ı için daha
az ş ı ı
114 Mes"llc!l. Vii . 211 yd.: ı ı bkz. y ü :ut. Vi . 117: T. bt rt. III. 1.t6O;
ı 116: Hu.SI' i. i, 19' "d.; ı cl· E6ir, Vii . 61; ı ı ı J. 7S7; cl·KJnIU. 204;
IcriIcn )"cr, ü hrbt. v. n.k 71b.
ı II, 602; ı ll, 205: ı ı ı ı urak 14S. "C b; ı M lkir. ,as-
LU Tabt:ri. ı 1461: ı el· EsIr, Vii. 6L; ı ı cl·Cevzt. varak 1S4- ve b.
116 YAkOl'ta (VI. 123) onun irtiealcn ı ı ı
117 Yi küt" Vi . 124; Kutubl. ·U>"O.n. "arak 139b; ı ı d.ccvzt" vank. Ye b;
Safedr, ı 4Sb; ı I&tcrilctl )'U.
118 ı ı 62.
EREMYA çELEn i'NIN YANGINL\ R TARIHI
H, n. ı ı
ş ı ı özellikle tarih C3erleriyl e ı ı ş olan XVll.
a.!nll en ğ enneni yazan Eremya Çelebi Kömürcilyan'.n (1637 •
1695) Ista..buI'da ...k ı ı ş ee bazan bir afet ı olup
ı ş etmekten ş ş çehrl:8ini büyük çapta ğ ş
ş olan ı ı ı ait eseri, Istanbul'un eski topografYlJS1ntJ
dair ğ gibi, ı so"yal ee ekolUml ik ı da bel/et·
mek ı ı önemli bir orijintJI kaynak ğ ı ş ı
Terciimemiz, eserin Venedik ı Ma.. ı ı
sinde ı bUI"'lan ce hen!iz ı ş olan yazma metnin [oto-
kop" i !izerinden ı ı ş ı
Milad! 16-18 [Enneni takvi mi nin 1097] senesinde ğ ş
ı ğ ı bu tarihle, ı hemen hepsi ş ola n İ
ve büt ün ı Devleti dabilinde vuku bulan ı ı anlata-
ğ ı
Ya llyUlla n .. • ı ı ı sebepleri : ı İ
ı elinden ı sonra, ı ı Galata'da görUlen
Frenk ı ı veya Amid, Haleb, Ş ve Kudüs'dakiler gibi ş
ş ı ı ı ı için kargir ı ı dikkat ş
di r . ı 1stanbul'u ve devleti, birçok mill etl erden ı
vergil erl e idare etmektedir ler, fakat evler inin ı ş ı hiç
de ş duymazlar. Hatta. ı kimselerin ı kül ı daha
iyi oldu. böylece zevklme göre ğ gi bi ğ dedik-
lerini bizzat ş Yanan ı t ekrar ş olarak
ya parlar, duvar ve ı ı rengarenk ve ı ı ı ş süs-
lert er . ş ş ve denize ı yüksek ş ve ı ı asma ve
yaseminle ör t ülü kemerli kamertyeler ilave ederl er . Bütün bu bina-
ı ş ı Karadeniz' in güney sahillerindc ve İ
60
H. D. ASDREAS),AS
EREMYA ( ELEni'NiN YAl"' GINLAR TARIHI
61
bulunup dcrya. ; dirahtigtan yani ğ denizi
gemiler ve ı ı ı ı ı bizzat
ş ğ bu ormanlar hayreti mizi ş
Zira ş ş ı kendi kendine biten bu ı ı yuksek
ğ ı kesif dal ve ı ı geçemiyor , ğ
ş ı ş bu ı kesilen odun ve kulaç kulaç
uzun di r ekler ğ miktarda geti rilip ş ı ğ ı ı
ı ı ğ dikkatsi zce eritilcn ğ ı ı
cv ve ı hizmet eden ş ı ğ ı evlerde ya-
ı sa çaklar. efend ilerine kin ğ besleme ve ş ı fe-
ı ğ ı sefih ı kahpelere olan inti kam ı ı ı ı ve
ğ ı ı kas itleri veya t üt ün Içenleriri ğ yüzünden
ı ı Bazen de, uçan sernavi cisimlerin tes iri ile ı zu-
hür etmekt edir. Bütün bunlar, çok ı ı Oma ı ı iman-
ı ı ve ğ yollara ı ı için, veba ı ı ı ve
ı ı gi bi afetleri ı ğ ı Böylelikl e, ak-
ş evlerinde keyf ve safa çeken zengin insanl ar , sabahleyin de
evsiz ı ve son derece yoksulluk içine ş ş oluyorlar . Bu
hale ş ı ve memuri yet sahibi tUrkler kendiler ini bir dere'
ceye kadar kurtara biliyorl ar, fakat bilhassa fakir ern:enilere an-
cak ı ı ş ve kilise ı ı durarak ı ka-
ı 1660 senesinde vuk ubulan büyük ı ı düçar ol-
ğ bu ı ı hiHi, ı tesi r iyle nekadar ş bir ı kUl
ve ı ı insa n ve ı te ler ğ ş bir kitapta mer-
siyeler le ı i , Bu afet üzerine, yanan ı niçin kargir ola-
rak ş etmediklerine hayret ğ türklere söyleyip ı ı
ğ ı onlar, bunun adet ı ğ ı ı ve bu takti rde ev ve ı
ı ğ söylediler. İ ş insan ğ ğ bak .
ı ait t ecrübe ilc ğ di kkate ş ğ bir
ı da ş et mek isterim. Türklerin ı bir
t ila ettikler i her anda, burada bir ı ı ı Hucuma ug-
ı ş veya eyUet in ı haberi henüz buraya ş ı ş
İ ı ı ı Bundan ı muhasara ş olan
bir ş fiil en ş ğ söyleyince, muhataplarrrn be-
nimle alay ederlerdi. Fakat tahminimin ğ ğ çok kere görül-
J ı tarih ı ı IÖre ileride ı ı ı bu bü)'Ü,," ı
ait ı ese benilz ı ı ı
ş Nitekim Gir id'de ı ı haberi gelince burada,
. BüYÜk ı tabiri ile ı 1645 ı ı oldu. KöprUlU tara-
ı Varad ğ giln İ büyük bir ı ı ı
ı ı ğ ı glln de Kamaniçe'nin ı haberi ş idi.
Kanuni Sultan Sül eyman 1565 senesinde Macaristan'da Sigetvar
kalesine ğ zaman da Bedesten'in ı Büyük ş ı
ı ş
1569 senesinde, ı ı bir ı ı ve
ı ı ı ı kadar ı yahudilerle mos-
kün olan bu semti kamil en kül ş Bu ı ı yazan, ş
yedi glln gece gllndUz ı ğ ı ı ve büt ün ş ı ı ş için-
de ı ı ğ ı ı söyler. Hükümet ı hepsi de ı ı s öndür -
rnek için büyük gayret sarf ş de bir ş ı ş ı
ı ı olan Yeniçeri ğ ı Caf er, ı ğ ı dola-
ı ş ş ı ş ğ ı ı ş kendisini ş ve
yerine ğ büyük mir ahor ş ğ ğ büyüklerl e be-
raber derhal ı mahalline ş ş ...
1590 senesinde, Tokat ş ı ş
1597'de, Tokat ş ş ı ı ı ş ı
1615 senesinde, ı ş sahilinde bir çekdiri kendi kendine
ı ş ve 90 ş yanarak ve denizde ğ telef ş ı
1618'de, Sultan ı cülüsundan 27 giln sonra, 13 mart
ı zelzele oldu. ı gün, gece saa t 2'de de. ı
ı bir ı Büyük ş ı ı ve ş ı ş ı
bulunan Kavaflar ş ı ı ı sonra kuzeye ğ Bltpa-
ı ve ı kadar ı ı ş ve ı ı
ı ş ı Güney isti kamet ine ğ ilerleyen ş ş ş
ı ı ı kadar ı Takyeci ı ve ı ı kül
ş
ı ı büyü k ı sonra, ı tekrar
ı ı ı 15 Marttan sonra zelzele oldn. 28 Nisanda ise, Ta ht
el-kal e'de ı bir ı kuzeye ğ ı ı ı
2 19 ı ı 1'69.
3 Sokullu Mehmcd
62
II. D. Al'DREASYA1'"
ERE. \\YA çELEo!"l'o1N YASGINLAR T İ
63
ı ı ı Meht erhane'yi, ı ve ı ı ı ı
yakarak ı ı kadar ilerledi.
1628. Halil ş ı sadaretl ı ı yan'
ı ı ı
1633. 26 ğ ş günU, saat 4'de, Cibali iskelesinde,
bir ı ı ı ğ ı ş ı ı ve ı ı ı
da, sur haricinde ı ı iki yandaki ı ve Aya ı
Rum kilisesini ı AlCJj , ı ş su rlan ş ı ı ı
ı ş gemiler in üzer inden ş içine ş ş gibi ı
ı At CJj, bUtün engelleri ş Sultanselim ve Sult anmahmed
camiierinin ğ te pelere kadar ı ı sonra Yenibahçe ve
Yeni çeri yeni ı ı ğ ğ indi ; oradaki vadiler-
den geçerek Molla Gürani semtinden Cer rah camii' nin ve kabart-
ı Arkadius sütUnünün ğ ı Saraçhane ve
Kara man mahall elerine ve ı Sultanselim, Su1tanmehmed
ve Zeyrek camil er ini n ı Sukemerleri'ne, dör tyol ğ ı
ve ş ş ı ı oradan da güneye ğ ş ı ı
kadar olan yerleri kamilen içine alarak ş bUyük bir ı ı
kUl etti, Yanan ı içinde, sözU geçen Odalard an ş bir-
çok yeniçer i ocak ğ ı ait konaklar, kazasker . ı mUftü ve
mUftüzadelerin içindeki bUtUn kuyudat ve kit aplarl a beraber muh-
ş konaklan ı Türk ı ait yanan evlerin,
ı hamamlarm. ı ı ve mescitl erin ı ı ı ancak Allah ı ı
Mahv olan ş ve servet in ı ı yapmak da imkan haricidi r.
Oç gün gece gündUz devam ı ş olan bu ı halk tara-
ı ihrak.. kebir· i Cibal i olarak ı ı ı yanan semt-
lerde ikamet ı için ı bUyük bir zarar görmedi-
ler . ı ı ı kadar sur harici ı ı rum
ve yahudi halk çok ı ı ş ve fakir ş ş
kahvehanelerde ı dair zihinleri ı ş ı gürü1tUler ı ı ı
için kahvehanelerin hepsi de ı ı ve t UtUn içmeyi bütUn mern-
lekette ş men'edildi.
1635. Sultan LV ı ı ı Galata'da ya n-
ı ı ı ve ı ı ş ı ı ı avlunun içinde Uç aded
ş bulunan büyük fr enk kilisesi de ı
4 1660 ı tekrar ı sonra 169Tdc yerinde bir "mi (Yenicami) ı
ı oLan SL Fraoçois kiIUtSi.
1642. Hicri 1050 senesinde, Sultan ı ı ı
ikinci ı ı Galata iskelesi ğ ş ı sadrazam ve vesir -
ler ş söndUrmek için oraya ş Bu esnada parlayan bir ba-
rut al evi sadrazam Kara Mustafa ş ı üzer ine ı yü.
zUnU ı Sadrazam evine dönerek Uç ay hasta ı ve yeri ne kay-
makam Kenan ş divana ri yas et et t i.
1645. Sultan İ ı güya Mal ta Uzerine sevketti.
fakat o, Girid'e yürüyerek Hanya ş zapt etti. Oradaki ı
ğ ı ı ı ı ı ş ı ı Ş ı haberi Uzerine,
ş ve bUtUn memlekette ı donanma ş esna-
ı ş kadar hiç ğ ş korkunç bir ı
ı ı ı ş ı ş ı ve Bedesten semti nde ı
ı ş ı ı tesiri yle Sultan Bayezid, Ok çular, ş
ş ı ş ş ğ ı ğ ı ı ı indi ve
sahil surunun eenup ı ı SUryan! ve bilhassa Rum
ve Ermeni mahalleleri ni içine alarak ı ğ ş ı mah alle-
sine ğ Ermeni Surp ğ ve Rum Aya Nikoli kil iselerinin
ı ı kadar ı ı Sadrazam ı ı ş ı ve yeniçeri
ğ ı ile ı ş ı birçok askerle beraber ş ş
önUnU kesrnek için çok gayret ettiler, birçok ı ı ı ı fa-
kat bu amellyede ı kimseler ı ı bu ı dUçiir
ğ ı ı vaziyeti dil ve kalemle ı imkii n haricindedir.
Öyle bir manzara ı ş ki herkes İ ş yok ol·
ğ kanaa t ş HenUz ı bile ı ı ş bir fr enk
genci kendi elbiseleriyle ve ş ı ş ı ğ halde ı ve
ş bu ş ı ı ş ş ş diye ilan ettiler. Fa-
kat biz buna inanmaktansa, bir katili ı ı frenk
ı ş ı ş ve bu ı ı ş ı diye ş
Dedem ve babam elimden tutarak' beni ı ı gez-
, ı derya ı Yu.su( Pap.
6 ı ı Ddi fl Ü$e)in ve Klirrülü Ahmrd ı ı Girid ,crerlerinde
bulunmu$ olup ve kcodismin çok ı bir dOSlU olan bü)i1k Ermeni Lldri Delilal', Abro
Çelebi ı bci bölümlü uzun bir ı ı IUlcn nerede bulundulu bilin-
mcycn bu ı ı Mckhitaris.tlcrindcn ı P. N. Ak.i.nbn 1930'da MD..
nih'le bir ı ı IÖrmO, n tarif ı (N. Akinian. ı ı ('rlrbi"nin
ı ı Vi)'. n&, 1933, 5. %-J03).
7 MOd lifimiz bu tarihte hcnflz. 9 ı bir çocuktu. • Pcdem. dcdii i ı ı annesinin
ı ı Ambakum'dur ki ı ı (I"Dlan Ye ı ı Solyesinde
61
H. D. ASDREASYA"::
ERE\IYA ÇELE8h'll< TARIHI 65
di rdikle ri vakit , ev ve ı ı ş ı külleri deserek
demir ve ğ madeni ş ı ı ı ve ellerini bellerine ko-
yarak figan ettikleri ni, ı teselli sözlerine ı ı ı
görUyordum. Ben de gizlice onlarla beraber ş ı dÖkUyordum.
fakat 9 ş ı henüz ı ş ve ı ş ğ ı
ş ı ş ğ gördüklerimi çocuk ı o zaman kaleme
ı
Hükümet adamlarindan ş ı meyhanelerin den ı
ş ı ı ı ş hal k da ş ve ı ı yü rek ı ı ile, yUksek yer-
lerden ş Uzerine döktülerse de, bu hiç ça re ı insanlar
ı ı ş ı halde yere ş ı ş bütün ş
tiyle devam ederek limandaki ş ı ğ ı ı ı ı kadar ı ı Anne-
ler ı ı babalar da ğ ile beraber , kurtarabildikleri ş
ı ı sahilde ı ğ ı ş kendi ler i de ş ı üzerinde ş ı ı
ra p ı ı ve ş ı pariayara k ı ğ ı ı gör en Er-
meni ve Rum ı ı ı ı yegane t esellisi olan bu içkinin
ğ da meyus bir hale ş ş
ı semti ndeki dört kilise ile ı ı ı bulu-
nup yerli ve hususiyle ş vilayetl er inden ş ve han ve oda-
larda ikamet eden tüccar ve dUlger Ierin teselli mabedi olan Surp
Asduadzadzin kilisesinin' ı ş ı ğ ı bir ruh ı ı
sebep ş
Sonra , ticaretleri ve ı sayesinde ı ğ ı ve Sad-
razamla ş ı peyda ş bulunan ı dindar ermeni ve rum-
lar , klliselerin ı ı ş ettiler. ı ı ve çelebi §chir.
ğ olan sadrazam, ı ı ı ı iyi ş ı ı ğ
vezirler de ş buna ı edildi.
Bir gün, ş ı yerl erini ğ ı ı ş ı ve r efaka·
ti nde bulunan sadrazam suallerine cevap veriyordu . ı sem-
li ne geldi kleri vakit , ş ı ı ı ş ı Uzeri nde ı yan-
ı ş resimleri görerek ne ı ı sorunca , sadrazam: ı
ı rum ve ermenilerin kiliseleri, yani ibadet haneleri din dedi. Pa-
lC'D$in bir ı olup ı ı ve onun parlak bir reünewer olarak
)'t'tipnMini ttornin eU1Ü\ti:r. ı bab&W. da ı tl\utebc:r ı ı Der
Mardi, os ı
a ı ı ı 1645, 1718 ve i 26 Knelerinde ı ve ton defa 18U 'dc ı
<olarak bugilnlU ı ı ı ı ı (i an ı Ertncni ı tili5Oidi, .
ş ı . Niçin henüz ı ı ş ı suali Uzerine, aadrazam :
ı ş ihsan buyu rsame yapabili rle r . dedi. ş derhal
verilmesini söyledi. Saraya dönilldükt en sonra, sadrazam, ı
ğ ı ile beraber , ı bir anda , kiliselerin ı ş ş
ı ı ş ş da ı ve ka lem isteyerek ş ı ait
ı ş ı ş ı
Sadrazam, Rum ve Enneni ileri gelenlerini nezdine ğ ı ı ve
!stanbul efendisi ile rnimara, ı kili seler için ş ı
ı ı emrctti. Onlar da yeri nde ş yaparak ş ı ı ı ve öl-
çUlerini tes bit ederek hüccet ı ve sadrazama ta kdim etti-
ler. Bunun Uzeri ne, rum ve ennenilere , ı ş esaslanna göre
beyaz ı verildi, onlar da büyUk bir sevinç içinde döndUler.
Böyleli kle, rumlar kendi dört kiliselerini, biz de Surp Asduadzadzin
kills emizi ş ğ ş ı
Kilisemizin bir an evel ı ı ı arzu eden ğ büt ün kili-
seleri n ı mens up dindar ve ı halk ve bil hassa
İ bulunan ş ı ş ş et mek için seve seve
ş Para ve malzeme ı ı ş er keklerden ş ka-
ı da ean ve ş bu ş ı ı ve kiliselerine bir an evvel
ş emeliyle ş kireç ve ğ ş malzemesini arnele
gi bi ş ı ı Ş ı ı gözlerimle ğ se-
vinçle dolu o günler ne mutlu bir ı Divrik' li Vardapet Bo-
ğ de dindar ş ı ı ğ ı müracaat ve nasihat sayesinde,
ş ı fazlas iy!e temin edildi ve eskisinden daha güze l ve
ı olarak ı yeni kilise, bütün ı ş ı
lan ş bir törenle ı ı
ı Aya Panal a. Ayios Kiri akis, Aya Theodora ı dört
kilisesi de ı suretle yeniden ş edil di.
1652. 23 Nisan pazar günü, ş saat 2'de, dedem Arnba-
kum ile beraber ş ı ı ğ ı ı ı soka kta ani bir gü.
r ült ü ve ş ayak ses leri duyuldu. Semti mizde ı ı ve
Surp Sarkis kili sesi ' alevler içinde Idi. Yüksek bir yere ı
kilisenin kendi kendine ğ ı ı ve yUkselen alevlerin ş ay-
ı ı ğ ı ı gördük. ı mill etimize ş ı ğ mer hame-
9 BUlÜn mevaJt o1nu),&ft bu ı ı unga ı ı ('mili ı
ı ı bulunurdu.
ı ı . F. 5
66
H. O. ANDREASYAS ERE.\IYA ÇELEBI'sl s YAl<GINLAR TARI" I
6i
ti n bir ş olarak bu afet ı ı ese ri bile yoktu.
ğ ı ile ı ş ı ı mahalline ş az sonra
da sadrazam Güreü Mehmed ş geldi. KlIise ı ı
ı ş olup dör t ı içinde ı ş olan ş bir ı ı gibi ya·
ı Sadrazam, ş gözetleyen bekçiler koyduktan sonra , saat
üçde ğ ı döndü. ş ı ı ı ve hüsnüniyet sah ibi bir zat olan
sadrazam, ı ı bize dokunan bu vakaya ğ bir ş
olarak ı ise de, ı ı kötü ı içimizden ı
kimseleri hapise ı sonra da akçababa ı ş ha llet -
mek ga yesi ile ı ı kasten ı ı ğ ı ı ı söylemekle ı ı
bize ş ı tahri k edecekler ini ş kor ku içinde bulunuyorduk,
Bundan manda, gerek ş içi nde ve gerek ş dini mizi
çekemeyen cah il halk ı bu veslle ilc : . Dinimizin hak ikat
nur unu inkar ğ için bundan dah a büyü k ceza ş ola-
bili r mi? ş küf ürhaneniz kend i kend ine yanarak kül oluyor, müs-
IUmanlar ise bu afetten hiçbir zara r görmüyor> diyerek gerek yol.
da ve gerek ş yer lerinde bizi daima tshkir ve alaylara maruz edi-
ı Pas kalya yortusunu müteakip • Yeni pazar günüsnün er-
tesi giinü olan Pazarertesi, bu ı ı yazarken, ı ı ı inciten
tahkir ve ı bize ş ı tahri k ğ korkusu içinde
ı ı Zir a ş daimi surette vezir lerin t esiri ı bu-
ğ için o ı adamlar zehirli ğ bize sokmak için
ş hangi günü bekleyeceklerdi.
Paza rertesiyi ı ğ ş gecenin saat üçünde. so-
kakts ş ı bir ş gürültüsü kopt u ve ş ı ı var .
avazeleri yükse ldi. Daima ı korkusu içinde bulu nan her mil-
letten halk, keyfiyeti anl amak için dükkünlarma ş ı
ş ı ı ı ı Bedesten'in ş ı ı bulunan ı
ı idi. Han ı bir sahada bulunup dört ı parmak-
ı her gece ı ı ş ı ı içinde de, elleri nde fener ve
ı sopalar ğ halde birçok bekçi ve ı bir uç-
tan öbür uca kadar gczerdi. ı ı ı demir ı ı ise
ş sabaha kadar ı t ut ulurdu. ı içinde, mermer sü-
tunlar ve havuzlar üzeri nde yü kse len mese id ani den ş ş ya-
ı Hamn içinde ı Türk taeirler büyük bir ş içinde
han ı ı ı açarak bi r bir i üzer ine ı ı ı ş ı ı
ı Bu ı ne ı ı ş denk lerini toplayarak ı ş ı ı
ran, ne de henüz ş yüklerini beraber alabilecek bir ğ
ı Her kes, ı kattak i odalardan ve alt kat tan ı ate-
ş ı ğ ı ve ı dökülen ı ı ı kendilerini güç
hUl e ı bi r an evvel ı ş ı ı için ı ı önüne ı ğ ı
ı ş ı ı ş ı ı ş ş ı ı durup ğ vura-
rak hazin bir surette ğ ı ı
Bek çileriri ğ ı ı ş ı ile ı haberdar olan kulluklar
der ha l yeniçeri ğ ı ı ş ı ve sadrazam ı ı ş
tu tar, Yeniçeriler , ber-mutad, ı ı ı ve bal tal arl a ı
yerine ş Büyük ş ı ı bütü n ı ı ı ı Her-
kes kendi dükkan ve ı ve bedestenlere ş ş RUzgflr es-
ğ ve han da kargir bina ğ için, etraftaki odal ar hi çbir
has ara ğ ı ve ı mescld, ı gözl er i önünde, mih-
ı mimberi ve mi naresiyle neft gibi ı Tavan çökerek
duvarlan ı ı
Bu vakadan ş içine ş ğ ı ı ı ı ve ba-
ı ı bunu adalet ş sayara k : . Dün gece ı kilisesi ken-
di kend ine ı ğ ı gi bi, bu gece de ş bizim bir camimiz ı su-
retde ı diyerek bunun ı ı bir alarnet ı ğ ı ı söyledi-
ler. Bu vaka, gönlümUzün ı bir vesile oldu. Zira sad-
razam Güreli ş ı tahr ik edecek olanlar mahcup bir
vaziyet e ş ğ ı ı Avam ı ı ı kimseler :
. Ermeniler cezadan kurt ulmak için cami'i kasden ı ş ı
diye bir ş ı ı ise de fena ni yetler inde muvaffak olama-
ı Kebeeiler ı kargi r bina olmaktan ş demir ı ı her
gece ı ı Daha ziyade or ada Türk tacirlerI ı ı Er meni-
ler ı ş ı ı t ah ta ı ı dahi her gece ı ı
Er menile r sadrazama müraeaatla, yanan kili senin ı ı ya-
ı ı için izin istediler ki , bu izin, kiliselerc ait ğ bir ı
teferruatla ı ğ ı vechile ş
ı ı 9 ı ı ı ş ğ gece,
Katolikos Fili pos İ iken" , Bedesten'in ş ı ı ı
10 ı ı ı ı kilisenin tekrar inp$l için ı ı ı müracaen , miid lifimiz: ı ı
eserinde $u suretle ı ı . 1 ı 16n. ı Kiiisenin ı vin veril-
ı kin bin mU1kULatla tedarik edilebireR 2000 kuru'5 ı ı ı Dindar bir
zat olan ı Istanbul E(('o.:Ji si'nt kq! yapllm.A.\l nl comren1 he de, \ al ti)'le nufS3
kadll1 ikeo n oradaki Ermeni ı ı ı ctan ve halen ı ı ı l UIS'!; eri bulunan
Burnaz ı bozduKU kln kilise ı ı ı ı Kudüs 1939, 29).
11 ı katolikcsu Ermeni ı tan11t durumu ve pauiklik
68
11.0. ANDREASYAN
EREMYA ı YAI'G1NLAR TARIIII
69
bir ı ş rüzgann tesiri ile dört tarafa ı ı ş
bir kolu, Kürk çüler'den ş ğ bir kol Divanyolu'nu
taki ben imparator Kir Manuel sütununden" ı ı ine-
r ek ş ı ğ ı ucuna, üçüncü bir kol
da bütUn ş ı ı ı sonra ı suruna ı
ş ı ğ ı mahallerdeki hads iz ı ş bir ş kur -
tarmak mUmkün ı zira bütün bina lar ş ı ve ı rüz-
ı tesiriyl e süratl e ı ı ş ı ı iki Bedesten, ı sahada
yükselen abideler , ovada veya denizin içinde adalar gibi ortada kal-
ı Bu ı san'atkar' ve ı düçar ğ ı yan-
ı Ait ı okuyunuz. Bu ı Deli Hüseyin ş ta-
ı Girid'in ı ve orada ı ğ ı haberi İ
bul'a ş ı ş ı
1653. 1 ı pazar ı ş ı ş ı ı ı
ı ı Keresteciler 'e ve ı ı ı ı kadar ya·
ı ı bir ş deniz ı ı ı ve sura ş olup yahudilere ait
iki ı ev ve dilkkanlar ve ğ milletlere ait meyve ve ş
ma lzemesiyle dolu dü kk ünlar korkunç bir suret te yükselen alevle-
rin içinde ğ ş ı ı sur ı ş ı ğ ve gün-
düzün zuhur ğ ı kuvvetl eri , civardaki ev ve dükkan-
ı ı ı suretiyle ş daha çok ı ı ma ni oldular.
LAleli ş müt eakiben de ı ı ı ı
ı gündüzün ve sAkin bir havada zuhür ğ derhal
tahdid edilip söndürüldü.
1654. senesinde, ı ı ı ı gündüzün bir kaç ev
ı ı kuvvetl eri derhal ş ş s öndürdüler,
1655. 22 ı ı ı bulunan ş gün-
düzün ı bir ı lodosun tesiriyle ş ı
Kara ş türbesine ı ı kuvvetl eri , ş ı yo-
lundaki dükkiin ve evl erin ı ı ş daha çok
ı ı man! olabiidil er. ı ı bulunup yanan
ı ve evlerin ğ türklere, az bir ı ı da ermenilere aitti.
hususuftdaki ı ballet..me'k 19 Haziraa ı Istanbul'a , dm4 ve 27
16$) "( ı burada kalnu,ur.
12 ı ı
22 ı ı ı ı ı bir ş ait olan
konak, ş ı ı
1658. 11 ş ı ı Peykhane denil en yerde
ı ı ı
ı senenin Haziran ı ı 2S'inei günü. sabaha ş ı Koska
ı ı s emtinin alt ı büyük bir ev ğ ş ı Kurnan-
danlariyle beraber ş as kerler, iki tarafta bulunan evleri ı
rak ş güç halle s1IndUrebildiler .
ı ı ı Temmuz ı ı onbirinci günü, gece saat 2 ı
da , Süleyman iye camii' nin ı bulunan büyük konak iki saat
içinde kUl oldu. Cami, kargi r ve metin bir bina ğ için bir za-
rar görmedi ise de, ı yerine ş hükümet büyü kler i, ı
mahalde ı bütUn ş ı ı ı ı fakat konak,
ş ı tesiriyle içindeki bütün ş ı ile beraber k ül
oldu .
Yanan ğ ı sahibi, Sultan ı çocukluk ı
defterdar bulunan ğ tamakar ve zorba bir adam olan zalim
Mustafa ş idi ki askerler kendis ini Hasan Kalfa ile bi rlikte ğ
durup ı ı ar ğ ı ı ş ı Bey ı ı ta-
ş ı ve bilah ere ş rütb esiyle ı defterdar olan ğ vezir-
leri ş ı ve ı da ı ı ile mühürü Siya-
ş ş ı ı kendis i sadrazam ı ğ gayret ş
Onun ş ş ı ölümü için büyü ı ş ğ rivayet edil -
di. ş ş ı ölümünden sonra, sadrazam olmak ğ
ı daha çok azametli ve tamakiir bir adam ğ ve sa-
da ret mevkiin! ele geçirmek ümidiyle ş ş ı ölümüne se·
bep ğ ş ı ı ş olup, Nisan ı ı ı ı günü,
ı ümitle huzura ı ı ğ cesedi ı ş ı ı ı
İ ş bu vak'adan 85 gün son ra ğ ı bütün ş ı ile beraber
kül oldu ve baba ve ğ bir ı izi de ı
1658. 14 Ekimde, KöprüIU Yanova'dan döndükten ve ş
da Edirne'den gelerek ş karargah kurulduktan üç gün
sonra, Büyük ş ı ı ı ı ş ufak han ve ı ı
içindeki ş beraber ı sonra Sultanbayezid'e ve Ka -
vaflar'dan ve ı ı kadar ı ı Sadrazam
ş girmeyerek ğ ı yolu ile üsküdar 'a geçti.
70 ı ı D. ,,"'IDREASYAN EREMYA çELEOI"l'lIN YAl' GIl'LAR ı ı
71
1660. Ocak ı Rum ve Ermenil erin Surp ğ adlt
kili selcrinin" ı Ermenilere ait üç ev ı ı sadrazam
kaymakam Sül eyman ş adet üzre r ical ile beraber ı ma -
hal line geldi ve ş söndürdüler. Yanan evler in sahipler i olan
ı Amirhan ve Aved ı fakat ı akra ba ve ı
ta leb edilen 500 ş kaymakam" verdil er ve bu suretle ı
beraber ı ğ ş de ş oldu.
ı ı ı ı ı yedi nci günü ( • . . yerde) ı bUyük
bir ı lodosun tesi riyl e Galata 'da frenklerin meti n ı
ı ve Tür klerin ş evleri ve frenk Ve Rum kil iseleri ve
camileri yer le bir et ti . ş kurtulup yanmayan binalar ise,
San Benedi ktos kilisesinin ayin ş ı ve ı da dahil ol-
mak üzere, çapuleular ı ğ edildi. ı Ermeni
Sur p Lusavoriç kilises ine" kadar ı ı ise de, ı inayeti sa-
yesinde kiliseye "e Ermeni evler ine bir ş ı
ı 27, Cumaertesi günü de, ı yanan ı ı ya-
ı olup ı İ denilen yerde ı bir ı on ka -
dar ev ı o kadar da tahrib edildi .
Hazir an ı ı 9'unda, ı cumaertesine ğ gece,
Bursa'da Yahudi mahall esinin ı ş ğ haberi duyuldu. Cu.
ma ertesi günleri ş ı ı ı yahudiler mal ve ş ı ı
ı ş ve büyü k zayiata ğ ı ş Keza Bursa ş
içi nde, ş ş ı ı ı ğ bir ı bütUn esnaf
ve ş ı ı ve hanlar kUl ş Sahil bir ş olan
Mudanya'da dahi ı ı ı ş ve Türk ve Rumiara alt ı evler
ı ş ı İ da , ş ı ş ı Yedikule ı bir
ı ı ı
ı ı ll'inei günü, ş ş camii semtinde ı
kan bir ı 20 e" ı ı ı bulunan 20 ev de
ı ı ı ı
ı ı ı ı ı ı mc"kiinde bulunan bu kilise ı sonra. mirt
olarak ı ı ı an.J\& ı ı kiltie ı ı da. bil.5.hin. Köprolü
Fa.ul Ahmed Pa, . ı Ruml_nn ı ) "CIli ı beraber ı
14 (ethindcn evvel, 1391 )11l 0da, ı )'Ipan Kt ttli bir
Ermeni I3I:ir ı ı ı ı bu ı ı Ye 1771 ı oLmak üeere iki
dda ı ı 1800 ı ı ı bil)ülc. o!uak ı ı ı olan kilia.e. soo ı ı ı ı
Tophane-Kar_t ü)' a; III,1 IJtbtnda istimla oldulundan daha
ufak \"e 'lark. kiliselerinin ı olarak ı ı ı ı ş
i S c Du ı ı ı ı Ye SulUin Mcbmtd ı de (i ç
Bu ı serasker Scyid Mehmed ş ve Ali ş
ı ı ı Varad kal esi ı büyük bir kat liam icra ı ş
17 Temmuz cumaertesi günü ise, saat 9'dan, İ misli
ş büyük ı ş ı " c ş ı tesiriyle bir-
çok kol iara ayrrlarak süratl e ş her ı ı ı Benim
gü nler imde vukubul an ı ı yazan ben. beni ş içine d ü-
ş büyük zayiata ğ ve ğ ı da mahrum eden bu
ı ı t arihini mersiye ı ve ı ı ı ibaret olarak
ı ı ş ı ı Bu ı ı kor kunç derecedeki ğ
ve ş ilc ı ğ ı ğ ı ı akibetini tafsilatiyle ğ
bu ı ı ş hillasaten ı ı birinci ı
ı ş ne suretl e ı ı ğ ı ne kadar korkunç bir manzara
ğ ve s ür atle ı ı ğ ı ikinei ı ı ş ı ı ı
ı ğ ı ve evleri ı ı ; üçüncü ı ı ş ka-
ı dUçiir ı felilket ilc ı ş ı ğ ş
ı ı Surp Asduadzadzin kilisesi ile Ermeni ve Rumiara ait di -
ğ kiliseteri n ı ı ı ı ı ı ise, ı
ı nereden ı ı ğ ı ve nerelere ı ı ğ ı ı ı ş ı
ş kuzeyde, ı ı ı ı Ayazma ı ı
ı ı ı ı ı ı ı ı ı ve ı ı
ş ı ı ı ı ı Burada, saray surunun
bir burcunun t epesi ş ş ı ı devr ildi. Ş
bir ı ı ı devam eden ş ğ tarafta, ı ş ı
ı ş ı ı üaer inden, ı denil en mahallin civa -
ı ı ı güney ı ise, ı ı sahil
boyunea ı ı ş ı ı istikiimetini takiben
Sarnatya ı ı ı Et yemez denilen yere: ı ı da ,
Etyemez t ekkesinden ı ğ ş camii, Haseki
camii, Yeniçeri ı ı ğ ı oradan ı
ğ Sultan Mehmed (Fatih) de Karaman denilen semtine, ora-
dan da Zeyrek camii ş ş ğ ı ğ ı
Ayazma ı ı ı kadar ı ı
ı ı Keza. .. ı ('aminin hadcme!crin<kn biri ek. tamirnn ı ı
ı rdinmi, o:dulundan kbm LO Haziran. lo 3H).
16 5cyid Ahmed ı .. ve K&.c Ali ı
17 ı ı 14 Temmuz İ JÜnü.
18 Dk. Not ı
72
H.D. A.xOREASYA." EREMYA ÇElEDI':<I:< YA:<GIl'l AR TARIHI 73
ı ı ı içinde bulunan büt ün ev ve konaklar, bahçe
ve ş cami ve mescit ler , aya zma lar, dükkanlar ve iki Bedeste-
nin ğ büyü k ş ı da dahil olmak üzre ş odalar ,
ı maada ğ hanlar içindeki ş ile beraber ta-
mamiyle kü loldu. Ikiyüz ş ı ı içinde ka larak t elef oldular,
ğ ı da ı Su ı tahr ib ğ
ş kur udu, ı ı ı ı ile de ekmek ı ı ğ ı ş gös-
terdi. Mahv olan mal ve ş ı ı bugüne kadar hala çekmek.
te ğ ı ı ı sefaleti ve ı olarak öt eye ber iye da -
ğ ı ı Ş tasvir etmek imkan haricindedir . Birbiri nden uzak yerlerde
bulunan bizim üç evimiz de ı ğ ev ğ t ut u-
ş ş ı ı ı ı ğ eve iltica ettik, ş üstü bu ev de
ı üçüncü eve ı fakat o da ı
ı bir ı ı ı ı içinde ı ı büyük bir ı ı da
ı halinde iskelede ve ı ğ sahildeki kumIa-
ı üzeri nde ı ğ ı ı ş ı ş ı ş ş ı ı ş ı ş olup sa-
hilde ı üzerine ı ı ı ğ ı ı ü st ş ı
ı ş birçok ı ı ı hall erini ş gördüm. Aileleri ni
ı eden ler , bir iki gün ğ tam ot uz gün içinde ancak bi r-
biri ni bulabiidiler, çünkü İ ı ı ı ş ı ı ı
ğ ı ı halde, istenilen yerl ere ş ı ğ yetmiyordu.
Cumaer t esi giinü ş üzeri ş ı pazarer tesi ak-
ş ı ka dar ı ğ saha içinde gece gündüz ı ş
detle devam ş Ş bu ı ı ğ bu muh-
tasar malümatla ikti fa etmezsen, onun sebep ğ birçok felaket -
lerden haberdar olmak için hus us! surette ı ğ ı sözü geçen ki-
ı okuyabilirsin" .
Eylül ı ı ilk günlerinde, Tür kl erin ı elinden Va-
ı ı ş ı haber ş ş ı ve üç gün donanma ı ı
ise de kimse ne haberden ne de donanmadan sevi nç duydu. Bilakis.
ı ı pek çok asker in t elef ş ve ı ı Köp-
rü lü'ye lanet ı
ğ ı ı ş ı Mehmed ş ı yüzünden idam
edildi. Bunun ı (haremi ) ı ı sebebi ı Va lide
19 Müd lifimirin evleri ı ve ı ı Idi.
20 MileUi l, diJer bUi. ı ı " . namlu larihi'pi de '01 6'da bahsi , eçen
Abro Için ve olu ı ı ı ı
Sultan' a ı ş ve bir mendilin üzer inde, ş ı sarayol·
mak üzer e, ş bir ı ı ş ve ı ı ı siyaha boya-
ı ş ğ ha lde ş Köprülü ise, ı ş ş
bir suret t e ş ve ğ ş Edirne'de, İ ı
bul ı ı bahsedilmesi ı ve bundan ı ı
kimseler idam edildi. Fakat veztr ler , gi dip ev ve aileleri ni ı
hususunda ş ı tahri k ı Bunla rdan ı ı bizza t
geldiler , bir ı ı da ş ı ı gönderdiler . Nihayet sadrazam da,
ister istemez, Eylül ı ş beraber İ gcldi.
ı ı geçen ğ ş ve ı SUIeyman
ş ş ı ve ı ş askerlerle beraber her ta rafa ko-
ş ve ı ı ı ı söndürme k ve tahdi t et mek için
büyük ga yret sarf ş de hi ç bir ş ı mahcup ol-
dular. Çünkü, ı tesiriyle gi tgide ş ve hakikaten de
ı bir ı ı ı ı ı ı ı ve ı ı çivilerin
ı ı ile her tarafa ı ı ve ı günü ı ı
ı ediyordu.
ş mal zemesi o kadar ı ş ı ki tek bir kiremitin ı
iki akçeyc kadar yü kseldi. Vezir ler ve ğ ileri gelenl er kendi ko-
nak ve ş t ekrar ş et ti rdiler , fakat evl er ini yapmakta
aciz ı ş hal k, uzun müddet ilti ca et ti kler i mahallerde ı Ni-
tekim biz de üç sene ı ı ı
ı ı sebep ğ maddi zarar o kadar büyüktü ki ı
ı tamamiy!e ı ı ı ş ı Ev ve ş ı olan birçok
kimse ler yü rek ı ı ve mahrumiyetten ı öldüler , bir -
ı da son derece yoksul bir hale ş Ancak bir ı ı
hal k bir tarafta ı ı ziynet ş ı ı satarak kendi le-
rine ı birer ev yapabildi ler.
22 ı pazar gecesi, Küçük ı güney ı ka-
ı ı bulunan ş semt inde ı ş bir ı ı
dllkk ün ile bir ı ı ve iki cv ı Büyü k ı sonra ı
semtte ı bu ya nan binalar ı ı ş ve ı kamilen ı ol-
ğ ı ğ yerde s öndü.
1661. Ekim ı Köpr ülü Edir ne'de öldü. Yerine geçen
ğ Macaristan hududunda ı kaleleri fet h ş ş
nihayet, yeni sadrazam ve vezirlerle beraber İ ğ ka-
21 ı Ahmed Pq a.
74
11 . Il,
EREMY,\ ÇELESI':<ls YA:<OIS lAR TARIHI 75
rar verdi. Bu defa da ı zelzele ve ş tutulma gibi birçok
f elaket alametleri zuhur et t i.
1662. Mart ı ı ı ı devrinde ş
kadar ş bir vaka olarak, ş ı ı vali de sul tan
dairesi ş ı o kadar ş idi ki hiç bir ş ı
ı bily ük bir korku içine ş ea rlyeler ve ğ ı ı
men araba ile, ı de yaya ola rak Eskisaray'a ilt ica et ti ler.
Sekiz gün sonra da , yine bir ş günü , ı ı 'n-
daki büyük konak ile beraber ı evler ı
Keza, sekiz gün sonra, yine bir ş günü, Cihangir
camii' nin ğ tepede büyük bir ı ı ı
Paska lya yortusuna tesadüf eden 30 mart pazar günü, ş
Edirne'den İ ı gelerek ğ üsküda r 'a geçti ve orada ğ
lenccsine ı
Ermeni ve Rumiara ai t olup ikis inin de S. ğ ı ş ı ı
ı yeni ı kiliselerin ı ı ı ı ş ı sekiz gün
sonra ş sekiz gün sonra da ı ı ı ı ş ı Bu olaydan
on ay sonra, ocak ı ı 12'nci günü, kilisemizi n ş ğ bulu-
nup bir kaç ı ve rengarenk ı ı ş silslü yeni bir ı olan
Hamza ş ğ ı geceleyin ş ğ ı ile Bos-
ı ş ı ş sadrazam ğ da ı mahalline
gelerek iliihi ada letin tecelliaint gözl er iyle gördüler, Yanan kona-
ğ ı ı evlcr, saçak lar ve ş ı ı ı ş ı ı ı ı ve rüzga r da
ğ için konakla iki Türk evi ı zonr a ı s ön-
dürüldü ise de, ş n evindeki ş ı kUl oldu ve içer-
deki ş ve earlyeler ı ve yüzleri ı ğ hal de güç
halle kaçabi ldi ler. ş kendisi de ı ş ı ı ı
korkusundan ı ve ğ ı ı diyarlsra ı ş ı ı kur-
ı ş oldu.
Öteden beri bizlere ş ı ı ğ ı ve taassubu ile malum
olan ı geçen ş kilise ı ı ı ı ğ ı vakit ş ı ile ber aber
içer i gi rerek ş ma lzemes ini evine ş ı ı ı ş ve kendi ğ ı ı
ı ş ı O, kil ise ehoransı ı tutan sutünleri ilc evinde kürsüler
ı ı ş ş ı mukaddes mermeri de binek ş ı olarak ı ş
merdivenin ı ş ş Bunu her ğ kan ğ ı
yorduk.
22 Bk..:-:'O( 13.
1663. Macaristan'a serere ı sadrazam ğ Uy-
ı zap t ş ğ için 21 ey lUlden ş ı yedi gün donatl -
ma ı ı Donanma ı ş ı ğ Edirne ş
r inde, orada mis li ş ş bi r ı ı ı ve büt ün
ş ı ı Her kes, büyük ş ve ş ş içinde donanma t ez-
ı ı indiriyor ve gerek ı ve gerek ğ ı ko-
r umak için ı ı ğ ş ş ı ı ı tesir i al-
tmda hayret eden bi r ı ı halk, bunu ı "e ı harbin bir
ı ı
Ş de, donanma günleri nde, t ürklerl e ş ğ yapan
ı Ermeniler, ı ş dükkanlardan geceleyin ı ş ı
lar. ı ı ı bir ı ı ı var . diye ğ ı ı da
donanma kandillerini söndürerek ı ş ş ğ
de ğ ı ı Fakat üzerlerine gelen bir ı ğ
ı ı tutup kaymakama göt ürd üler, o da ı idam mahkürn-
ı mahsus ı ı ı Tutulanlardan biri Dcr Aristakes
ı bir ı ğ ı Abdil idi ki bu adam o anda müs lü-
ma n oldu.
1664. Maearlarl a harb et mekte olan sadrazam yeni bir kal e
zapt ş fakat , bu defa ı gemi ve ı ve sahil yer -
ler inde donanma ı ı
Haziran ı içinde, ş ı ş ı Yedikule'nin ı ı
ı bir ı 10 ev ve ş ı ı
Bu günl erde, ş Mustafan ı ğ için yedi gün do-
nanma ş ı ı gökte de bir kuyruklu ı ı peyda oldu .
1665. ı ve ş denil en iskelede bi r gemi kendi kendine
ş tek bir tahta bile kalmadan tamamiyle ı Gemini n de-
nize afl ayan ı sandalla r la gemilerinin ı ı ı ş varhk-
ı ı yok ı baka ı ş ı ı kims eler, ı ı
mut faktan, ı ı da tütilnden ı ı ı ı meydana gel -
ğ ı
Gecenin ı saatinde ı bir gürültü ile ı ı ş ı ı
ı ş ı ı ı ş par lama kta ğ gör .
dilk. ı Ha rem dair esinde Val ide ı ı haseki ı
ı ile eari ye ve hizmet çilere ait bölümler , matbah ve hamam-
ı içinde bulunan ı beraber ş ş olup gök lere alev
ve duman ı ı Yanan ı ı ı sakinleri, Valide ve Haseki
76
LI. D. At'ö OREAS)"AN
EREMYA ÇElEOI ':-<IN YANGlNI.AR TARIHI 77
s ultanlarl a bera ber hepsi Edirne'de ı Büt ün ş ile
beraber mücevher ler. ı elbiseler ve ı ı meçhul ı ve
ş paralar kül oldu. ı ve earlyeler ı ş ı ı ı ı Es·
kisaray' a nakledildi ve ı ı ş ı ı ı ı ı Ha-
rem dairesi tamamiyle ı sonra söndU.
ı haberdar olan Va lide, Edirne'den gelerek, ı
ğ ı ı ş ı defterdar ve ş ı ı ş ol-
duklan halde yanan yer lerin ş ı ı oturdu. Yanan ı en-
ı ı ı ş tahta ve topra k bUyUk titizlikle kalburdan geçl ri l-
di, ı ı ı ş ı ş ve elmaalar ı ı ı da ı ve
ş ı ettiler . ı topraktan bir avuç da ı ı ı
için her bir ı ı ş ı bir koleu duruyord u, çünkU zanaatla-
ı pek mahir ve ı ı ı dahi adamlar olan ı ı ş yol.
larla bunu ı ı ı sebep ğ ı mik-
ı ı t espit edemedik, ı ş Var ki bu 1662 ı ı ait olup
ı ğ ı ı ı daha bUyUktU ve Harem dairesinde bir ayak
ı ı ş yer ı ş ı
Saray ı ı seki z gün sonra, sahil de, ı ı
ı ve ı tesiriyle büyUyen bir ı ı ş ka-
ı ı sebep oldu, çünkü bütün ş vir aneye çeviren bUyUk
ı böyl e ı bir günde ı yerden ı ı ş ı Fakat yan-
ı bu defa ı ı 'ndan ı ı ve Taht elkal e'ye kadar
olan ş ve ş ı kadar ı ı son ra ı
ğ ı ise de, iki bedeslenin ğ BUyUk ş ı ı ı
ı ı ı ı ğ ı durdu'.
1668. Ş ı ı ğ ı ı ı ı Tür k
evleri ile ı semtte ot uran birkaç Rum evleri ı Keza, Zin·
cirlikuyu denil en yerde ve, daha sonra, ğ Girid'e
ğ vaki t , Noel yortusu gecesinde ş ı
ı ı
1669. Girid'de bir ı içinde Kandiye ı ı ğ ı vakit , ş
ş ğ ı ı ı ı ve buradan oraya (Gi-
rid' e) ş olup ı ı ha nlarda ve Bedestenler-
de ş olan tüccarlardan ğ fakir oldular.
• Metnin ı bit ebikUl ı
Ekim ı içinde, Kandiye' nin ı haberi geldi, Uç gün donan-
ma ı ı dördüncü gün de zelzele oldu. Bu sene ı ş çok ş
oldu ve pek çok ş ve hayvan telef oldu.
1670. Erzur um'dan ş olan ı ş ı ve ğ
valis i Mehmet ş ı ı ı
ı (Samatya) da ı bi r ı Ermenilere ait
10 ev ı 10 cv de ı ı ı
Ayasof)"o ve Süleymaniye semtlerinde de ı ı ı
1672. Lehistan'da bulunan ş ve ı Kamaniçe'·
nin ı için gayret ederler ken, üsküdar'da büyUk bir ı ı
ı Sahil ı ı ş ve ş kadar orada ş ş
detde olan ş ı ı ı ğ ilerl eyerek ufak bir yahudi
mahal lesini ı sonra kuvvetl i bir rüzgann t esir iyle Slpahi-
ler ş ı ı ı ı ve büt ün han, oda, ı ı beraber ş ı ı
ı ı evler i, ı ve camileri kül etti. üskUda r'da ş
kadar bu m ı ş Sahilde ı yahudi evleri ı ş
ı fakat ı Türk lerle rnes kün büyük bir saha içerisindeki büt Un
evler ve büyUk ş ı ve hanlar kül ş
Abro ile ı ı beraber ş ı ı
ş bi r ara : e'I'ilr kler- ı hikmeti yle Kaminiçe'yi ı
lar> dedim. Abro : . Nicc hiikmetti.., peygamber misir, 8C.. ' , dedi ,
ben de: . Birkaç defa teerübe olundu , ı dlcm vaki'hdldir. de-
yi nce ğ ş ı Filvaki, ş gün sonra, kaymakama ı
geldi ve bütün memlekette donanma ı ı
1677. ı ı ı ı kadar olan saha, ge'
eeleyin. poyraz ğ ı ı ı ı Yanan binala-
ı içinde iki ı ı ve birçok Tür k evleri ı
Istanbul'da bulunan Sultan Mehmed ı ı ş olup,
alevleri uzaktan görünce, ş kadar ı ş ğ
dan ata binerek ğ ı ı ş ve ı ı seyretmek için yUk·
sek bir kUrsUde ş ı alevlerin ı saçaktan
saçai:a ı ı ğ ı ı ve evlerin bir biri ı ş ğ gören
ş ı ayakta duran ve ş söndürmek çarelerini ko-
ş olan vezirlere hitaben : . Ev ve dükkan ı ı ş
ve uzun ı ı mümkün ğ midi r? ş ve ı
78
H. D. A...... DREASYA. "l ERE.\I YA ÇELEBI'NIN ı TARIHI 79
ş süt unlar üzeri nde bina edil mesine, ı da tahta yerine
ğ ı k irpi ı ı da ir ı ş ı ş ı
1679. 24 ı Rumlar Noel yortusu için evleri nde ve kili-
selerinde büyük ı ı yapmaktayken, gecenin ikinci saatinde
Fener ı ı ı ş ı sahilde ı ve Pet ro ı ı kadar ı
bir ı aniden ı ş bir ı tesir iyl e Pet ro ı ı
ı surunu ş iki ı ı ı sahada bulunan Rum ev-
lerine si rayet etti. ş ş iki kat surunu da ş Tür k
semtleri olan tepeler i ş ı ve gecenin ikinci saatinde ş ı ş
olan ı ertesi günün ı kadar devam etti.
ı ı en ş bir ı hayret edilecek bir ş
Ş esen poyraz ani olarak lodosa çevirdi ve bundan ı
ş t epelere ı ı büyük cami'in içinde bul unan Sulta n Selim
t ürbesinin ş ı ı durdu. ı ı tahri b ğ sahalar, I) sa-
hil boyunca ş ı ı ı ev ve dükkanlar ; 2) Fener ve Petro ı
ı ı ı binalar ; 3) ğ ğ Tür k sernti olup Yeni-
ı bakan ı Sul tanselim'e kadar olan yerlerdir.
ı ı ı Balat tepesinden ş ğ ı ı
ı ş ve Eyubsultan'a ka dar olan ş bir ı kaplayan
bu ı ı ı ı 1660 senesindeki büyük ı ı ğ ı
gibi ğ hevesli ı görenlerden ğ bu ı
ı sebep ğ felaketi, ı ğ ı ğ ı ş ve bilhassa sahil-
de ı kaçabilmek için çabalamalnrr , bir ı ğ ı 15 ş
ı içine ı ı ı ğ ı ı görüp ah vah ettiklerini,
ı birisini ı ş fakat ğ ı ı ş olan ı
figan ve ı ı iç-sokaklardakil erin de üç ı t ek ı yo-
lun izdihamla ı ı ş ğ bir biri Uzerine ı ğ ı ı ı
ı ı hikaye et mekten ı ğ ı Rum ı
ş fet hinden bu yana böyle bir felaket ş Yeniçerilc-
ri n ı ş ev ve ı ı ı ı ı ı Büyük
ı ait ı aynen görillebilir. Sul tan Mehmed camii' ne ka-
da r olan yerlerdeki halk, ı ı korkusu içinde ı ş ı Balat'-
tan ı kadar olan yerlerdekiler ise, gecenin ı ğ ğ
nun ı titreyerek inleyip ğ ı ı
Bu ı onda bir is i Yahudil er e, üçü RumIara, ı ı da
• Metnin ı bir i4hi1'e ew'ktir.
- iki cami ve mekt epler dahl l- Türklere ait olma k üzere 1500 ev
ı ş ı Sultanselim camii'nin ş ı ı bulunan ş ı
ı evi ş ğ ve yeniçeriler evi ş ı ı ı Münec-
ş ı ı ş ı ile durup bakarken yeniçer flerden biri:
cEfendi, sana ı dahi sürer mi bu ş diye sorunca,
gözleri yere ş duran ş ı cevap ş
Rum ğ kilis eyi çevreleyen ı ş saçaklar-
dan ı ı ı ğ görünce, ş ı ve ş
ğ halde ı ş ı ı ı ş r icAI ile beraber ı mahalline gel -
ş ve ı ı ı ı ı ı emretmekte olan ı ayak.
lan na ı 4000 ı vaad ş kilisenin ı binalan
ı yeniçlerilere de hediyeler ğ ş Kilisenin da-
ı yukan ı ı ş askerlerin ı ı ı ı ı ş t ek
kiremit ı ş ı bundan ş ertesi günü Noel yortusu ayin-
ler i için ı ı ş kiliseye gi renler de kandil , ş ş ikon
ve ellcri ne geçen ğ ı ufak ş ğ ş Büyük
bir para ile tedari k edilen eski kiremitl e kilisenin ı geceleyin
ş
1680. ı (?l 12'sinde, Harnparsum yor tusu günü, Tah t el-
ka le'de ı ve ı ı kadar uzanan bir ı kut ucu ve
bakkal ı ı ı ı sonra, ş ı ı ı kadar
ı ı ı ş ı da ı dükkanlar ı
Pazarertesiyi ı ğ gece, ş ı bir
ı sah ildeki ker esteci ve ı ı ı
ş gecesi de Kara gümrUk't e ı ı ı Bugünlerde
birçok bacalann ş ğ görilldü ise de vak ti nde ş s öndürü-
ı
1681. Yeniçeri ğ ı ı ı olan ğ ı ı ı
Horhor denilen semtte, ı ı ı ı ı bir kaç
ev ı
Galata ı ş ı ğ ı geceleyi n ı ı Gümril k
ile sur boyunca sahildeki bütü n dü kkanlar ı ı ı
ı ı ı kadar ı ı ve ı ı ı ile Rum terzileri ve
Türk bak kal ve ı ı ı ı ş ı ile beraber kil! etti.
Nemçe ş Beç (Viyana)e ş ı (ha r b etmekte olan) sadra-
zamla beraber bulunan deft erdar Hasan Efendi' nin evi ı Al-
ma k hususunda çok gayretli faka t vermekte hiç istekli olmayan bu
so
ı ı D. ANDRFASYAI'
ERL\\ YA ÇELEBI'NI:" YAI'GIS I.AR TARIHI 81
ı bUyük iti na ile ı ı ğ ı evinden dUlger ler ş sene ı
ı Onun gerek harem ve gerek ı daireleri rengarenk
ve ı ı ş ş evi, kat ı ı mahzenleri ve saf saf
bah çeleriy!e bir ş ğ ı geri ı ı Hiç bir Türk,
masum ı kan ve t eri ile evini bu kadar servet ve bollukla
ı ş ı ş ı Navluneu Has an ve ı ş ı yan-
ı mahalline gelerek eve girdilerse de hiçbi r ş ı Esa-
sen askerl er de evi ı ğ ş Böylece, ı bi-
ğ servet ğ ı da nas ip ı Bu esnada, kaymakam
Kara ğ yanan evin ş ı ı ş ş ı bir halde ş
birisi ş özengisini kesip ı ş ı Evin kargir mahzeninde
ı bulunan servet deftere geçiril erek ş gönderi ldi. Def-
ı ı servetinin daha çok ğ ı ğ için evin
ı ile erkek ve ı ş ı ha psedilip hayli ş ğ
ı ı Bilahire, yanan evin ı mi r i olarak ı ı
ı ı ş ı ş t epes inde, yan an ğ ı etrafm-
daki Türk evleri de lodOSUD t esiriyle ş ı RUzgar o
kad ar kuvvet le esiyordu ki havaya uçan ı ı bir çivi Sultanbaye-
zid camii'nin minaresinin tepesine isabet etti ve minare ı ı
gi bi ı
1682. Uzun ş ı ı ı ş bir ı Taht elkale'·
ye kadar ı ı
Edirne'den dönen ve Çatalca'ya ı olan ş ı ş ı
için sadrazamla devlet r icali oraya ş ı gece, Eylib ve
Def terdar iskelesi ı ı bir ı ğ ve
ı ev ve dilkkanlar ı A)'Il1 semt te ı ı ı ğ ı ı ş
kadar hiç ı ş ı
1683. ş mahzen ı ve RumIara, dah a çok de Frenk-
tero ait 400 kese ğ mal t elef oldu" .
ı ı "e ı ı ı iç ve ı ş ı ı ı ani olarak
ı bir ı ı
:!) f.lemya Çc-1cbi"nin yazma halindt kalma, önemli eserterden biri oLur metni v eee-
dik. Mikh.itarist Ah nu un'nda sskh oLan Tü,k·A"fUttlr)4 'o' cya Bt " ha,!>1 ı ı ı urib
C"K'rinde KUl1Utllu ı ı yanJlN "Ci bundan ı ı Vencdikli!erlc ı ı
ı bir ola)'. mün«r oldutwu dair $U il;inç ı ı ı
Daha sonra, Tahtelkale'nin ı ı ı bir ı
daha evvel ı ş sahaya kadar ı ı
1684. Horhor ş ı ı bir ı ı dükkünlar
ve ı evlerle bera ber ş kadar olan saha ı ş
ş ı ı bulunan İ ş ı birkaç ı ğ ı da selam-
ı ve haremlik daireleri yle beraber ş ş Konaktan hiçbir
ş ı ı ş ğ ı ı ı ise cariyelerle beraber ı ş ı
ı ı ğ ğ ı ş ı ş ı ı geçen İ ş
Giri d'in ı ı ı kaymakam ola n o gaddar Ar navut tur ki
Budin ğ sUresince ğ ı ı yürek.
lerini çok ı ş ı Manav ı Kara Mustafa ş Beç'·
ten ı ğ ı vakit bu İ ş ı kellesini köpek gibi kest ir-
ş kendi kellesi de Belgrat 'ta ş
1685. ı ı ı ş ı Eçmiadzin'e gi ttik. Donavis (Tuna )
nehri ı ı ı harp ı ş üzere cephane
ve zahirenin ş ı ı için ezilen halk, git gide daha da ş
nen ı ı ve bilhassa Tatar as kerleri nin adetl eri vechile yer yer
ı ı ı ve ğ ı yüzUnden ı ı içinde ı ı
du",
ı ı 1686 senesi ı ş ı ş daha çok ş
Anadolu'ya gelince, ş bir cserimde ı ı olarak anlat-
ı ş ğ gi bi, çiftlik ve köy ı ı denil en askerl erin
ı RodCK adi15Jnda bulunan demiri ı ı ı Eelirerek ı fOlu ilc orduya
(harp ı ı ı a(5ndcrmek isti)'ordu, O ı KUr)ounlu Mahn n'in önünde, v enedik'e
ı üzere Frenktere ait ma.llarla )itkUl di5rt ı ı OUmrOkçU. semilul ş ı ı
ı ı ı söyledi talal onlar ı ı ı ı Bunun üzerine. ı zorla ı ı ı
adaMna ı kala ı de ı ı ı ı ı hamallar ı
msluunlR içine doldurdular. Gemilrr adadan cMndaklcn scnra, ı ı ı YÜklct.
mC' k ı ı Oilmrilkç-O onlardan lekrar ı resmi taleb eni, Freekler, resmi C'u,iCn
ycrmi, ı ı GümrükÇÜ ilc ı C'dcrlerkcn Mahren lutU-$lu ve ı
lerin ı ı o:duju . ibi ı ı kur,un tavarn hnA)'a uçtu ve ı dört ı
ı Tacirk r sadruam ı ı ı ı ı ı ta!ep etti!enc de tahkire ı ko'ul-
ı On.l..r ı ı da anuh&! "erdilcr takat _Vezirim ı ı ı ı ve ı
düer. O:an bittnden habcrdU olu Vcntd ik ridli.. ı ı Galata'dan ı
verdil!:r, O da ı ı Pr1n(ipr'W!dcn Vcncdik.·c d6nmck emri ı ı
bildirdi ' "C memurl_n ilc beraber ci ni- CL ı ..).
24 bir seee sürrDÜj ol.n ı ı Kyahalindc, ı ı ı ı ı ı
Ş ı dolasml1 ve ı - Trabzon ilc hunbul'a
Tulh Derlbl - T. ,.
82
H. D. ANDREASYA.'"'
EREMYA ÇELEBI' NIN Y ı İ
83
ve di ns iz ı önünden ı ğ ı için ekin ı ı ş olup
yi yecek ı Keza, Araplardan ş merhametsiz
ş olan kür tl er ve t ürkmenler, ı yerle rde her
ş tahrib ve ğ ı ğ taraftan, ı ı
doym ayan Beylerbeyiler ve ş da ı soymaktan ger i ı
ı çünkü ş ve devlet r ic1lli ş ve ı ı içinde
ı ı ı ı
All aha ş ı ve herhangi bi r tecavüzden masun ı
ve ekim ı ı Eçmiadzin'den salimen döndük. Buraya gel -
ğ Budin' in Almanl ar ı ı ı ş ğ duyd uk.
1686. ğ biti r ip ancak eve ş ve ğ
muzu gidermekte iken, yi rmi gün geçmeden, geceleyin birdenbi re
ı bir ı mahallemizi gündüz gibi ı ı Korkudan ve
ğ titreyerek ğ ı ı Ev ş nesini ı
nesini ı ı diye ş ş ı bir hale ş Konu ş
kimse ı gelemiyordu, çünkü herkes ı ı ğ ı isti-
kametini yokluyor ve kend i ş ı ı ça resine bakarak ı ş ı
ş ı ı hiç ğ ı ğ gayret ettikse de, sokak-
taki izdi ham ve ı ş ı ı ğ ı içinde ı ş kaybettik. 'I'an-
ı ı ş yanan evi o kadar süratle ı ş ı ki içinde bu-
lunan onbir ş ı ş ı ı ı ı "e hepsi de diri di ri ı Ya -
nan evin iki ı evler de ı t esiriyle ş ı
Yürekler ine korku ş olan ı semtteki bi rçok ail eler evleri ni
ş ı ş ı ş ı ı ben ise, alevlerin ş ı ı ş ğ ı
yor, ı merhametini niyaz ediyor ve ı zamanda, ı
a levler i cenuba ğ ğ dai r ı ümid veri-
yordum. Hakikaten de, rüzgar, ş Langa ı ı üzeri ne sü-
rükledi ve ı büyük surun önünde durdu.
ı ı ğ gelen zaptiyeler , iki taraftaki evleri ı
rak ş önünü kestiter. toprakla ş ve kömür haline gel-
ş olan 12 cesedi ş ve üçer büyü k taburlara koydular ve
meyyit ı ı ı ı sonra gömdüler.
1688. ı ı ve okuyan bir adam olup, güya meml ekete ka-
deml i, ğ ve k utl u bir ş olacak diye Sultan Süleyman
1687'de tahta ı ı ı az sonra, ı ı Ilk günlerinde Uzun çar-
ş ı ı içinde bulunan Suluhan ı ş ı ı iki ı dükkan-
lar da ı ş ı ı ma ltarla dolu olduklan ha lde heps i de
ı
Çok geçmeden, Süleymaniye'nin alt ı bul unan büyük
konak ı ğ ı önündeki medrese ve ı binalar
ka rgir ğ ş ı fakat ğ t araftaki Türk ev·
leri kül oldu.
Mart ı içinde, ı ı ı ı Yah udilere ait odalar
ile iki taraf ta bulunan Ennenilere ait papuççu, ı ı ve Rum bak-
kall ara ait 100 dükk an ı Deniz ı ı ı git t ikçe daha çok
ı ı ş ş içinde muazzam bir odun ı ğ ı ı bul unan ı ı
kadar ı ı Sur ı ı ve kulluk ı sonra ş içine
dalan ı Validecami' i ve yan taraftaki ş ı ı ğ
ğ ı ı or adaki ekme k ı ı ı ı Suru ş ve baha-
ratla dolu ı ı ş ı ı üzerine ve Balkapan'a kadar olan saha-
ya ı ı ı ğ ı ş güneye ğ ş de geçerek Vali de
ı ı ı ve orada söndürüldü.
27 mart günü, bizim semtimize ı ş denil en
yerd e Tel hisci den ilen bir ğ ı evi ı Büyük bir kor ku içi ne
ş Ermeniler ş ı ı ğ ve ı ğ ş ı
da, rüzgar ğ için, ş ı kuvveti ı ı önünü ke-
sebildi. ı ı ğ gayret eden 40 Tür k, ı ı bir du-
van n ı ı ve içlerinden bi r ı ı öldü, gerisi de sakat
ı
ğ ı içinde, ı ile Zeyrek ı Türk sem-
t l, Küçükpazar 'a kadar , cami ve hamamlarla beraber ı Bu
ı ı bahsedilen) ı daha bUyük
olup ı Türk ı ğ sefal et içine ş alevleri n
içinde kalan ve ı ı çocu klar da diri diri ı s .
20 eylül günü, ı ş ş ı ı bir çok ev ı
ı ı esasen ş bir ı sayesinde ş ı
ı durdu.
13 ı günü, Usküdar 'da ı ı ı . . , .
ı ı ı ş ı ş ı ğ ı Ahi Çelebi cami ve mah-
kemesi ile ı mumc u, ş ve t uz, ğ ı arpa,
ğ ve bal satan bir çok ı ı ı ı
1689. 31 ocakta, ş bir ğ ı ğ ı ı
Lodos ğ için al evler etrafa ı ı da o taraf bahçe oldu-
• Metnin ı bir sahile ekslktlr.
84
LLD. A.""öDREASYAN
ğ ş ş binalara ı edemedi. Bundan ş dam-
lara ş ı ı tahta parçalan birkaç günden ber i ğ ı
içine ı s önüyordu. Yeniçeriler, ı ı adetleri
veçhile, ı semtteki ı dükkan ve evleri aça rak ğ dal -
ı
ş ı ı Avred ı ' ndaki abideye ş , . .
ı
ğ ı Anadolu ı ı ı Arnavut köy'ün ş ı ı ş
Çengel köy 'de ı oldu.
ı ı ve ı ı bulunan Aya Konstantin Rum
kil isesi kendi kendine ş ı RumIar, kilis ey! ta mir edebi-
linceye kadar paraca çok ı ı ı çektiler.
Sul tan Mebmed' in va lidesi ı Validecamii'ni n avlusu-
na ş olup kamilen kiirgir ve demir ı ı olarak ı ı ş ı
ı ş ı ı ı ı ı ş kemerlerin içinde ı ı ş ş
dükkanlar içindeki ı ı ve frenk ı ve aletleriyle ı
Oys a bu ş ı bedest enlerden daha mühkem ğ için pek çok
adam nakit ı ı oraya emanet ediyord u. ı mahv olan mal-
ı ı 10 ı ı haznesi kadar tah min ediliyordu,
ı ı haber ı ş olan yirmi ş ı ı ı ğ has-
ta ğ ı bana hitaben: ı ı ş ı ı ş ğ
duydum, benim ş de ne zaman sönecektlr » ded i. ü ç gün son-
ra, 27 ı ı ı öldü. All ah rahmet eylesin".
169·1. 5 temmuz ş günü, saat 7'de ı ı ı
kan bir ı 10 ev ve 30 dükkiln ı ı ı önlemek için
ct raftaki ev ve dükk anlar , ı ı ı da dah il olmak üzere ı
ı ı ı ve esasen rü zgar da ğ için ş sabaha ş ı söndü.
ı ı ğ ı ş ı ı ı kuzeye ğ
ru Kili t han'a , ğ ı ı ı ı ı
ı ı güneyde de ı ı ı kadar bUyük bir saha-
da ma llarla dolu ı ı talan ettiler. ı ı sahi pleri ve
bun lardan hususiyle ı ş ı ı korudularsa
da, bir ı ı Ermeni ipekçiler ı Türk örüciller ise büyilk za-
r ara ğ ı
2$ • ı Entll)a birçok için&. bu ölcQ ı ı için yunus
oldulu rilrk, c bit mrBi)'c ı (RQ:n4nu, s. 632).
1z.'IIR' L"i ı ı " EYA Y,\h. "UB- BEY CAM!'I
M. •ı Aklepe
ı bulunan ve ı tür kleri devrine ait olan kültür
eserlerimizden tarihi ı bilhassa cimi'leri, mescidleri, med-
reseleri ve han la r lle hamam ve ş toplayarak ğ
bIlmek Içün bir kaç senedi r ı ş ı ş ı Ancak
bu hususta müracaat edilecek ı gayet ı ı ı ı ve
İ ş Uzerine ı ı ş tarih ve seya hat-name gibi ı ı
da, bahis konusu binnlara dai r çok az bilgi vermesi sebebile, elde
ğ maliimat pek tatmin edi ci ı ş ı Fakat hiç ğ
bu eser ler ı mevciid ı ı lmkamrmz nisbetinde, bir
ara)ra ı fiiid eli ğ ş İ ı ve
ş ı ı ı Tarih .Dergisi'nin 25. ı ı İ Medrese-
leri ı Tar ih Dergisi 'nin 26. ı ı ve ni hayet ı Ca-
mi'le ri ı da, Tarih Ensti t üsÜ Der gisi 'nin 3, ı ı birer
makal e ı ı İ Cami'lerine ait ikinci makalemiz ise,
Enst it ü Dergisi'nin 4. ı ı ı ı ı Ancak,
bunlar içinden İ en büyil k ve en es ki ğ tahmin ğ
miz Hisar Ciimi' i içün ı bi r ı ı mlinaeib gördük. Bu
itibarla, İ cimi'leri ı iki ma kal emi zi tamamlayacak
olan bu etüdU ı sunuyoruz.
Hisar veya Yak ub Bey carn i' i ı verilen bu eser, İ
halen Hisar-önü denil en mevki'dedir. Cami' in ı ı ı ğ ı
Ham, kuzeyinde ı ş ı ı ve güneyinde de ğ ı ve
Peynir ciler ş ı ı ı Cami bugünki ı ı evvelee İ
mir 'i n sahilinde, liman ğ ı olan Hisar (Kal'a j s mdan ı ş ı
İ Kadife-Kal' a ı Ka l'a ) ve Liman Kal'a ş ğ ı
Kal'a ) olma k üzre iki kal'a ı Bunlardan manda , bir de Osman-
ı ı Gir id seferi ne önem verdikleri t arihlerde, Dördüncü Mehmed

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful