"KDRESELLE~ME" , SENDIKASIZLA~TIRMA VE YOKSULLA~TIRMA

Yiiksel AKKA Y A

"Kimsesi: bir memlekete; yahut, yerlilerin yeni tavattun edenlere kolay yer verdigi seyrek niifuslu bir memlekete elkoyan medeni bir milletin somiirgecileri, zenginlige ve ikbale dogru, her hangi bir diger insan toplulugundan daha te: yol alir" .J "Surekli genisleyen siirian ihtiyacmt karsilamak icin burjuvazi, yeryuvarlaginin biitiiniine el atmakta. Her yerde yerlesmesi, her yerde yapilasmast, her yerde bag kurmasi gerekiyor. Burjuvazi, diinya pazanni somiirmek yoluyla tum iilkelerin iiretini ve tiiketimi kozmopolitlestirdi. Gericilerin cok iizidecekleri bicimde ulusal zemini sanayinin ayagtnin altindan cekiverdi. En eski ulusal sanayiler yok edildi ve hald yok ediliyor".2

Kiiresellesme:

Yeni Bir Oigu mu?
yeni kavramlan da giindeme getirmektedir. Yirminile ulasim kavrami da bunlardan

Her yeni siirec beraberinde biridir. Uretim ve emek dile getirilmektedir. kiiresellesmekte Ciinkii, kapitalizm

ci yuzyilm son yirmi yilma damgasmi vuran "kiiresellesme" sureclerinden ve iletisim teknolojilerindeki gelismelerin

cok sermaye ve finans hareketleri

dikkate almarak yeni bir siirece girildigi gelismelere bagh olarak da kapitalizmin Oysa, burada yeni olan bir sey yoktur. yayilmak, siirekli genislernek, 1848

Belirtilen faktorlerdeki

oldugu ifade edilmektedir.

dogasi geregi diinya pazarlanna

yeni kar alan Ian bulmak zorundadir. Bu durum kapitalizm icin olmazsa olmazdir, sine qua nondur. Giris babmdan A.Smith'in 1776 yilinda, K.Marx-F.Engels'in yazrms olduklan eserlerden yapilan almtilar, bugiin oldugu kadar diin de "kiiresel-

Adam Smith, Milletlerin
s.121.

Zenginligi.Kitap III, (Cev. IlDerin), Maarif Basimevi, Ankara, 1955,

2 K. Mark-F.Engels, Komiinist Parti Manitestosu, (Cev. Y. Onay), Evrensel Basrrn Yayin, Istanbul, 1998, s.50.

100

I yOKSEL

AKKA YA

lesme" olarak ifade edilen siirecin gecerli oldugunu ortaya koymaktadir. pitalizm "uretim araclannda, lumsal iliskilerde ayirt edici ozelliklerinden rin arahksiz sarsintiya gilan ve goruslerle den eskimektedir. dolayisiyla iiretim iliskilerinde var olamaz't.' surekli devrim yapmaksizm ugratilmasmr,

Cunku, ka-

ve dolayisiyla turn topBu durum kapitalizmin gerekli kil-

olup, uretimde surekli donusumu, tum toplumsal kesimlesonsuz guvensizligi olusturmasmi eski deger yar-

maktadir. Oyle ki, bu surecte "Tum yerlesmis iliskiler, dogurduklarr birlikte cozulup dagilmakta, yeni olusanlarsa karsihkh Kahci ve duran ne varsa buharlasiyor, Kapitalizmin

daha kerniklesmeiliskilerine, ayilrms

kutsal diye ne varsa kutsalyayilmasi bu ne-

uktan diisuyor ve insanlar nihayet yasam tavirlanna, gozlerle bakmak zorunda kahyor"." denle kacirnlmazlasiyor. en uzak bolgelerin hammaddelerinin eski ihtiyaclann

dunya pazanna

Cunkii, artik sadece yerli hammadeyi

degil, aym zamanda "Yer-

de islenip, tirununun de yalmz kendi iilkesinde yerini de, en uzak ulke ve iklimlerin urunleve kendine ve her yonde birbirine bagimcikmaktaithal etmeSifatlandir-

degil, dunyanm her yerde birden tuketildigi yeni sanayiler ortaya cikmaktadrr. li imalatla karsilanan riyle ancak giderebilecek lilig; gecmekte" dlr.s Kapitalizm ihtiyaclar ahyor. Eski yerel ve ulusal kapahhk her yonde hareketliligi

yeterlilik yerine de, uluslann lannm hizla gelistirilmesi,

dir. Bunun en onemli araclan olarak ise karsirruza tum iiretim arayulasim ve iletisimin sonsuz kolaylastinlmasi bu ozelligi ile "tiim uluslan , eger yerle bir olmak istemiyorlarsa emperyalizm

burjuva uretim tarzma uymaya zorluyor; uygarhk diye kendi uygarligmi ye" zorluyor.? Dun oldugu gibi bugun de. Dun, burjuvazi, kapitalizm, olarak nitelendirilen yaya yayilmasirn, bu stirec, bugun kuresellesme olarak nitelendiriyor. malar degisse de, surecin ozunde bir degisiklik yok.

Oz uretimin ve tuketimin dun-

tum dunyayi suursiz bir uretim ve tuketim alaruna donusturulmeEger, "Tarih, her biri kendinden onolan malzemeleri, sermayeleri, "gittikce koca-

sinden baska bir §ey degildir. Kuskusuz ulasilan her asamaya bagli olarak daha yetkinlesmis uretim gucleri ve iiretim iliskileriyle. ce gelen kusaklar tarafmdan kendisine uretici gucleri kullanan farkh kusaklann aktanlmis

ardarda gelisinden baska bir sey"? degilse,

bundan daha dogal ne olabilir ki? Oyle oldugu icin de, bireylerin haline gelmeleri de tamamen ampirik bir olgudur","

manlasan ve son kertede kendini diinya pazari olarak aylga vuran bir gucun kolesi

4

3 A.g.e., s. 50. A.g.e., s.50. 5 A.g.e.,s.50-51. 6 A.g.e., s. 51. 7 K. Marx-F.Engels, Alman Ideolojisi (Feuerach), (Cev, S. Belli), Sol Yayinlan, Ankara, 1999, s.63. 8 A.g.e., s. 64.

EKONOMiK

YAKLA$IM.

101

Ulasilan Columbia

"yeni"

asamayi ifade etmek icin, 1960'lara isletme okullannda

dogru Harvard,

Stanford, yine

gibi prestijli Amerikan

kullamlmaya

baslanan,

bu cevrelerden kulu" yandaslar

ylkml§ bazi iktisatcilar ote yandan "alerjik" anlatirken

tarafmdan popiilerize

edilen ve son yillann yonu iktisadi 01de gundeme getibiri bunlann etkinligini Bu ulus-

"gozde" kavramlanndan

biri haline gelen "kiiresellesme"

kendine bir yandan "tut-

karsitlar yaratti, Belirleyici basvurulan

makla birlikte "kuresellesme" rildi.? Iktisadi gelismeleri haline gelen kuresellesrne arttiran ve yaygmlastiran si, sermayenin dolasimmm

olgusu siyasal, kiilturel yonleriyle yaratilmasi,

temel referans noktalanndan

yeni yatmm araclannm bir haberlesme serbestlesmesini

ve bilgi islern teknolojisinin kuresellesme

hizla gelisme-

ifade etmek icin kullarnlrnaktadrr. gercekte sermayenin artik uluslararasilasrna

turden salt iktisadi bir acidan bakildigmda lararasilasmasmdaki hizlanmanm

ve genislernenin

kavrarm-

na sigmayan bir duzeye ulastigim ifade etmek icin kullarulmaktadir. nusu olan artik uluslararasi, bir boyuttur.
10

Burada soz ko-

dogrusal bir boyut degil, global cok yonlii ve karmasik ifade edilen bu surecin iki bileseni var. Bir tanesi serserbestlesmesi, devreye ve yaygmlasmasi haberlesme ucuzlamasma ve yeni yatmm araclanmn

Kuresellesme

kavramiyla

maye birikim sureci ile ilgili. Burada esas olan sermaye dolasimmm hacminin artmasi, hizlanmasi, girmesinden sozedilmektedir. bilgisayarlann yaygmlasmasmda, Ikincisi ise teknolojik gelismelerle

ile ilgili. Burada da soz edilmekyak-

ve bilgi islemin hizlanmasmdan yol acan gelismelerden 1920'den

btlyiik bir hizla ucuzlamasmdan,

tedir. Omegin, sabit fiyatlar iizerinde hesaplandigmda, lama maliyetler deniz tasrmacihginda lasik yuzde 80, uydu kullarummda nunda ise yuzde 99 dusmustur.!'

1990'a kadar ortatelefon kullam-

yaklasik yuzde 70, hava tasimaciliginda yaklasik yuzde 90, uluslararasi

Ote yandan, bilgisayarh

sisternlerin uygulamaya nihai montaj asamaytiriitillebilcok yeryuzunun esgudumle

konulmasi, uretim siirecinin planlama ve tasanm asamasindan sma kadar farkh alt bolumlere bolunerek uzak mesafelerden farkh noktalannda surdurulebilmesini

mesini olanakh kilarak, aym urunun iiretiminin farkh asamalannm

ekonomik olarak anlamli hale getirrnistir. hizla etki alaolarak ifade edilen bu siirecin, bu gelisme-

Teknolojik devrimle el ele gelisen ve sermayeni.n yeni cografyalan nma almasiyla ilerleyen ve kuresellesme lerin dunya ekonomisinin

1870-1911 arasinda yasadigr "belle epoque?a, kapitaliz-

min hizh bir yayilma ve gelisme donernine, buyuk olcude benzedigi gorulmektedir.

9 Taner Timur, Kuresellesme

ve Demokrasi

Krizi, Imge Kitabevi,

Ankara,

1996, s.7-8. 1996,

10 Ergin Yrldrzoglu, Kiiresellesme ve Kriz, Alan Yaymcrhk , istanbul, 1996, s. 14. II Sungur Savran, "Kuresllesme mi, uluslararasilasma rm (I)", Smif Bilinci, Sayi: 16, Kasun s.45.

102

I YUKSEL

AKKAYA

Sermayenin

serbest dolasirm; dogrudan veya portfoy yatmmlar uluslararasilasmasi;

ile sermaye ihraci ve

boylece sermayenin masi; i<;: atlamah p jantin, Avustralya, dunya ekonomisinin
Sl

demiryolu ve buharh gemilerin yaygmlasve haberlesmenin ucuzlamasi; Kanada, Aruluslarara-

motorun icadi, telgraf, deniz alti telgraf hatlan, nihayet telefon giYeni Zelanda, Rusya, Cin gibi pazarlann zincirden bosarurcasma siddetlenmesi, ulkelerin uluslararasi acilmaya baslamasiyla,

bi bir teknolojik devrim ile tasimacihgm

gelismesi ve yaygmlasmasr, degismesi

ticari rekabetin

i§ bolumu icindeki yerlerinin bu turden benyatmmlarda 1991 'de bu toplam dunya uluslararasi ticaretin

altiist olmasi, devletlerarasi zerlikler olarak sayilabilir.

duzlernde siyasi konumlann Ornegin 1870-1915 doneminde
.12

yapilan iiretim toplam global uretimin yaklasik yuzde 9'una ulasmisken, oran ancak yiizde 8,5 olarak gerceklesmistir 1990'lann ortasmda Uluslararasi

uretimi icindeki payt 1913'te yiizde 33 iken bu oran 1970'li yillarda yuzde 25'e, da yiizde 45'e ulasnustir. Yani 1913'lerin diizeyini yeni yeni btitiinlesasrmstir.l? Bu acidan da bakildigmda dunya ekonomisinin yuzyilm basmdaki butiingereken bir gercekduru-

lesiklige yeni yeni ulastigi gorulmektedir. lik olarak karsrrruza cikmaktadir. Cahsanlar acismdan bakildigmda,

Ancak, dunya ekonornisindeki de unutulmamasi

menin son yillarda artan bir hizla gerceklestigi

ozellikle orgutluluk

duzeyi acismdan

mun ne oldugu kuresellesme 111ngu<; kaybettigi ulkelerden

acisindan onem tasrmaktadrr. olan ingiltere'de

Ornegin, sendikalasmaOranl11111uzy

1913'te sendikalasrna

de 23, 1989'da yiizde 41 olmasi; Fransa'da bilir
.14

1912 yilinda yuzde 8 olan sendikalasma acismdan bakildigmda gunumuzdeki ge-

orarurun 1989'da yuzde 10.2 olmasi bu acidan anlamh veriler olarak degerlendirileDunya ekonomisinin butunlesmesi lismeler ile 1870-1911 donerni arasmda onemli benzerlikler ma acisindan bakrldigmda dusiislerin gerceklestigi oldugu anlasilmaktadir. rin eylemlilik adma Rusya'da acismdan goniliirken, sendikalas-

ingiltere ve Fransa gibi sendikalasma

diizeyinde biiyiik

ulkelerde bir onceki doneme gore daha olumlu bir durumun Bir onceki donem, sosyal patlamalann sik yasandigi, iscileBir oldukca hareketli oldugu, nihayet 1917 yihnda i§<;i snufi bir donem ozelligi tasimaktadir. ote yandan ulus-devletlerde i§sizligin artrna-

bir Devrimin gerceklestirildigi

yandan diinya ekonomisi butunlesirken si, cahsrna siirelerinin esneklestirilmesi, tmhp, reel olarak dusurulmesi,

maliyeti dusiirrnek amaciyla ucretlerin bascabalan iiretimden yeterin-

iscileri orgutsuzlestirrne

12 E. Yildrzoglu.a.g.e., s. 15. 13 S. Savran, a.g.e., s.43-44. 14 Michael Salamon, Industrial Relations, London, 1992, s. 653-655; Jelle Visser, "Syndicalisme et dcsyndicalisation", Le Mouvement Social, sayi: 162, Ocak-Mart 1993, s.20; J. Bruhat ve M. Piolot, Esquisse d'une Histoire de la CGT, Paris, 1966, s. 56.

EKONOMiK

YAKLA$IM.

103

I

ce pay almayan bu buyuk kitleyi uzun yillar bu kosullar altinda cahstrrrnayr, yaratilacak olan bu yeni durumu kabullenmeyi maktadir. Kendiliginden bir gelisrneyi isaret ettiginden kuresellesme kavrammm oznesi karstolanakh krlacak rmdir? Tarih bu acidan 01dukca ogretici orneklerle dolu, geriye doniip bakmak yeniden dusunmeyi gerekli kil-

r

yok. Oznesi olmadrgi icin de yonii yok; global. Bu nedenle de kuresellesme rmza , kendiliginden tiinilen kiiresellesme cek politikalar

ve adeta dogal ve homojen bir surec olarak ortaya cikiyor ve calisanlann lehine/yaranna calisanlann bir politika onerisi geldiginde asilyasam kosullanm olumsuz etkileye-

hie bir direnis olanagim icerrniyor. Bu ozelligi nedeniyle sihirli bir kavrama donusmaz bir engel olarak cikanlmakta;

soz konusu oldugunda

ise hakh bir mazeret olarak kullamlmaktadir. soylerninde temel hedef ve amac olaya tamamen gerek-

Oznesine isaret edilmeyen "kiiresellesme" nin kalkmma, unutulmus sanayilesme,

rak dunyaya acilma, rekabet gucii gibi kavramlar onemli yer tutarken 1980 oncesisosyal adalet, sosyal refah gibi kavramlar uzere rafa kaldmlrmstir. ya da tozlanmak "Kuresel ekonominin"

lerine uyum saglamak icin ise sirketlerin esnek olmasi gerektigi sik sik dile getirilmektedir. Buradaki esneklik hem iiretim sureclerini hem de emek sureclerini kapsamaktadir. Oznesine miza Dunya Bankasi isaret edilmeyen ve IMF'nin kuresellesme surecinin aktorleri olarak karstcikmasi tesadufi degildir. Ciinkii , kuresellesme olan iilkelerin devletleri olmakla birlikte, ulke etkilenmektedir. Gelismekte olan ulkelerin yeorise iicretli calisanlar olrnaktadir, Rekuralsizlastmlmasi,

ekonomik bir surec oldugu kadar esas itibariyle bir siyasal siirectir de.ls Bu siirecin iki tarafinda gelismis ve gelismekte icindeki siruflar da bu gelismelerden niden yapilandinlmasmdan gutsuz kilmmasi cahsanlan

en cok etkilenenler

kabet ve uyum adina emek piyasalanmn

esneklestirilrnesi,

hem gucsuz kilmakta hem de gelecege yonelik giiveniButun bunlar ise cahAslmda issizlere yoksulluk olarak yansimaktadir.

ni kirmakta, kaygih ve korkulu bir ortama stlrtiklemektedir. sanlara, kir ve kent emekcilerine, son yirmi yilda kiiresellesme me, bu orgutsuzlestirmege efsanelestirilen olarak sifatlandmlan

surec isci simfun orgutsuzlestirsonra toplumun diger keolarak

bagli olarak once cahsanlann

simlerinin yoksullastmlmasmdan gl"ndan baska bir sey degildir.l?

baska bir sey degildir. Ciinku, kuresellesme Hayal kmkhgmm otesinde F. Sensesin

bu siirec aslmda J. E. Stiglitz' in ifadesi ile "buyuk hayal kinkhifadesiyle

15 i. Usur , "Kuresellesme ve Yoksulluk", Yoksulluk, Siddet ve insan Haklari, TODAiE Yayim, Ankara, 2002, s. 48-49. 16 LE. Stiglitz, Kuresellesme Biiyiik Hayal Kmkhgl, (Cev. A. Tascioglu-D. Vural), Plan B Yaymcihk, istanbul, 2002.

104

I yOKSEL

I

AKKAYA

"kuresellesmenin harcamalannda sizlestirilmesidir. cih edilmistir.lf

oteki yuzii yoksulluk"tur _17 Yoksullasnrrnanm aldigi paym artinlmasi Kuresellesme mucadelesinde

en onemli araci ise sosyal refah etkiter-

toplumun emek ile sermaye arasindaki

bolusurn siirecinde, toplumun

islevi olan sendikalann

adi altmda son ceyrek yiizytl da yapilan bundan bas-

I

ka bir §ey degildir. Orgutsuz kapitalizm olmasa bile, etkisiz orgiitlii kapitalizm

Kuresellestir, Sendikasrzlastir, y oksullastir
Kuresellesme surecinin ideolojisini yapanlann cok iyi bildikleri bir §ey var. Duniscibuna daha yiiksek iicret ve daha iyi yataleplerini den kalan bir deneyim olarak. Toplumda simflar varsa, isciler hareketlenmisse, ler kendisi icin smif olma kimligine kavusmussa, sam istemeyi cgrenmislerse gore bicimlendiriyorlardir. artik siyasal iktisadi da biliyorlardir,

0 zaman bu bilinci ve bu bilincin kaynagi orgutleri yok dumura ugratmak gerekir. Bunun icin bir terbiissizlikten, bir gelirden yoksun kalmakve haya-

etmek ya da en azmdan zayiflatarak

ye edici biiyiik korku gerekir. Kapitalizmde

tan daha biiyuk korku olmaz. Esneklik, rekabet bu korkunun olusturuldugu dikalan zayiflatrms, ardmdan sendikaya uye olmamn "sakmcalanrn"

ta gecirildigi onernli araclar olmustur. Esneklik, rekabet ve issizlik baskisi once sengostermistir. Oyle oldugu icin de 1980 sonrasi donern sendikasizlastirma kii, sendikamn donemi olrnustur. Cunile butiinlesgerekir. gerekir.

gii<;:liioldugu yerde kapitalistler maliyeti azaltarak rekabette iistiinliik

saglamak icin iicretleri istedikleri duzeye indiremez. Dunya ekonomisi Iscileri uysallastirmak icin onlann orgutlerini zayiflaup, zayiflatip,

mek icin, ihracatta rekabet ustunlugu elde etmek icin iscileri uysallastirmak etkisizlestirmek

Cunku, ucretleri kontrol etmek icin, iscileri kontrol etmek gerekir, iscileri kontrol etmek icin orgutleri olan sendikalan kutmak gerekir.'? icin bu kacmilmaz ha da yoksullasmak koyuyor. oluyor. Sonuclan: etkisizlestirmek gerekir, iscileri korile butunlesmek icin daUluslar arasi alanda rekabet ve dunya ekonomisi oluyor. Asagidaki

Sonuclan isciler, kir ve kent yoksullan

tablo bu durumu oldukca net olarak ortaya

17 F. Senses, Kuresellesmenln

Oteki

Yiizii YoksulIuk,

lletisim

Y aymlan,

istanbul,

2001.

18 Sendikalann tamamen tasfiye edilmemesinin nedenlerinden biri kapitalizmin isci sirufrrn kontrol altmda tutacak bir orgutlcnmeye surekli duydugu ihtiyacur. Dunya Bankasr'mn 2003 yihnda yaymlanan "Unions and Collective Bargaining" bashklt raporu bu durumu oldukca net sekilde bir ortaya koyrnaktadir. 19 Korkunun ve etkilerinin yaratmak istedigi ortam icin bakuuz Gidiyoruz?, Tekin Yaymevi , Ankara, 1985, s. 150-152. Y. Kiicuk , Quo Vadimus? Nereye

EKONOMiK

YAKLA$IM.

105

Tablo 1: Sendikastslasttrma
Dike

ve Bu Siirecte Yoksulla~ma:1985-1995
Ucret ve maaslilarda Kentsel Yoksulluk

(%)
KIrSal Y oksulluk Niifusun 1980 19 55

Tanrn dis: isgucunde sendikalilasmada
degisim 1985-1995 orarn

sendikahlasmada
degisim 1985-1995 -9.1
...

Niifusun 1980 26 10 ... 26 7 12 36 36

(%)
1990 29 29
...

(%)
1990 21 46

oram

(%)

(%)

Mistr
Kenya G. Afrika Uganda Zambiya Arjantin Kanada Sili

Kolombiza
EI Salvador Meksika ABD Uruguay Venezuella Avustraly_a Ban_g1ade_j_ (in Hindistan Japonya Malezva Yeni Zelanda Pakistan Filipinler

Sinzapur
Tayland Avusturva Belcika (ek Cumh. Danimarka Finlandiva Fransa Alrnanva (Bir) Yunanistan Maearistan Irlanda Israil Italva Hollanda Polonva Portekiz Romanva Slovakya lspanya

Isvec
Isvicre Ingiltere

-23.9 -59.6 40.7 -49.9 -33.3 -47.9 -0.6 37.2 -37.3 -8.0 -42.7 -15.2 -41.4 -42.5 -29.6 -71.9 -7.8 -18.2 --17.7 -13.4 -50.7 -13.4 24.1 -20.4 -7.4 -29.2 -9.2 -52.8 1.2 -2.8 -47.4 -3.5 -34.5 -29.2 -12.5 -76.9 -7.0 -6.7 -42.6 -53.7 -19.8 -31.9 56.2 -2.7 -21.2 -27.2

130.7

... ... ...

-42.6 1.8

... ... ...

16 45 15 32 38 43 37

... ...

...

...

80 10

...

24 87 20

...

... ... -28.2 -21.2
...

. ..

-42.6 -29.6

... ... ...

9 15 ... 66 2 40

!O
31
...

25 45 76 54 ... 21 26
. ..

34 68 56 55

... ...

23 53

-16.7 -55.1

...

34 0 4 7

... . ..

74 24 5I
. ..

53 12 48
. ..

...

84.9 -18.1 -2.5 -19.2 -0.2 -44.3 2.3 16.1 -37.2 -17.6 -33.8 -25.2 -12.6 -77.0 -7.4 -11.0 -42.5 -50.2

13 ... 23 45 22

... ... ...
...

... 37

...

37 ... 30 59
. ..

19
. ..

...
52
. ..

15
...
...

33 ...
...

34
. ..

...
...

... ...
...

...
. ..

...
. ..

...

...
...

... 34

... 15 ...

. ..

...
...

... ...
...
... ...

. .. ...
. .. ... . .. . .. ... . ..

... ... . .. . .. . ..
. .. . .. . .. . ..

...
... ...
...

... ...
. ..

. .. ... . ..
. .. . .. . .. . ..

...

-19.8 62.1 8.7 -21.7 27.7

... ... ... ...
...

...

... ... ... ...

...

...
... ...

. .. . ..

Kaynak: fLO, World Labour Report 1997-98, Geneva, 1997'den yararlanilarak dtizenlemistir _

106

yOKSEL AKKAYA

Tablodaki

veriler, bazi istisnalan bulunmakla birlikte, kuresellesme

siireci olarak da ko-

ifade edilen donemde genellikle sendikasizlasma sut gittigini gostermektedir. cilerin mutlak anlamda yoksullasngi uzerinde onemli bir siirtikleyicilik likte reel iicretlerdeki olumsuzluk ruldugunu, Bankasi'run olarak, bir yoksullasma yeterince

ile birlikte yoksullasmamn

Kuskusuz bu durum tum sendikah ya da sendikasiz i§anlamma gelmiyor. Ancak, bir iilkede ucretler islevi goren sendikalann giic kaybetmesi ile bir-

dususun hem iscilere hem de toplumun geri kalan kesimine bir siireci olarak da yansidigi cok aciktir. kiirsellesme surecine uygun orgutlere donustubiri de Diinya Bu rapora son yillardaki sendikacihk, orgiitlu oldugu alanlarda ABD' de

Son ceyrek yuzyilda sendikalann

islah edildigi gosteren onernli dokumanlardan

hazirlarrus oldugu bir rapordur.P

mevcut durum ve surec ile uyum saglamistrr. Sendikalar artik iscilerin degil, sermayenin istedigi orgiitlere donusmustur. ci ile sendikasiz 10 arasmda sendikacihgm lasilmaktadir. Cunku, sendikalann artik daha az greve gidilmekte ve grevler daha kisa siirmektedir. Ustelik sendikah isi§e;:iarasmda cok biiyiik bir ucret farki bulunrnamaktadir. Gelismis sanayilesmis iilkeler acismdan bu fark yiizde 15'e kadar sendikali i§e;:ilehine cikarken, Avrupa'da degismektedir. yapilandmldigi bu fark yuzde 5bakildigmda, pek cok

yeni haliyle kapitalizm tarafindan kabul gorecegi anbaslarmstir. Ancak, bu sendikalann da gozden kacmlmamalidir. yeniden duzenleme olanagi iicretler iizerin-

Bu nedenle olsa gerek 2000'li yillann basinda Avrupa'da

sendika yeniden iiye kazanmaya de ciddi bir bash clusturmadigi cahsanlar lehine gelir dagihmmi

Sendika uyeligine goucretleri arttirarak Bilinbulunrnaktadir.

re, toplu pazarhk kapsarrurun genis oldugu ulkelerde sendikalann

dig: gibi yoksulluk da ortalama gelir duzeyi, ekonomik biiyume ve gelir dagihrmrnn esitsizlik derecesiyle yakmdan iliskilidir.U Asgari gecim duzeyini temel alan mutlak yoksulluk yaklasimma gore 1990'11 yillann basinda ABD'de yoksulluk oram yuzde 20'dir.22 Daha yuksek gelire sahip olanlar ile yapilan karsilastirmayi iceren goreli yoksulluga gore AB' de yoksullann oran yuzde 17'dir.23 Sendikaciligm ABD'ye gore daha etkili oldugu ve toplu pazar11kkapsammm oldukca genis oldugu AB' de yoksulluk oramrun, diinyanm en gelismis iilkesi olan ABD'ye gore dtisiik olmasi hie de surpriz olarak degerlendirilmemelidir. Uyelik acisindan zayiflasalar da sendikalann potansiyel etkisi yoksullastirmaya yonelik politikalann hayata gecirilmesini daha da zorlastirmaktadir. Reel ucretlerin dusurulmesinde etkisiz kalan sendikalar ozellikle sosyal harcamalann artinl20 T. Aidt-Z.Tzannatos, Unions and Collevtive Bargaining: Economic Effects in a Global Environment" The World Bank, Washington, D.C., 2002. 21 F. Senses, a.g.e., s.149. 22 M. Chossudovsky, Yoksullugun Kiiresellesmesl, Civi Yazilan Yayrru , istanbul, 1999. s.SI. 23 F. Senses, a.g.e., s.130.

EKONOMiK

YAKLA$IM

I

107

mamas

1

yonunde

onernli faaliyetler

de bulunrnuslardir.

Az gelismis iilkeler de ise

daha vahimdir. Sendikasizlastirma ile birlikte reel ucretler hizla diisrnustur. Omegin, 1980-1991 donerninde asgari ucret Venezuella'da yiizde 53, Peru'da yuzde 83 oramnda, Fiji'de 1990 yilinda 1975'e gore yiizde 38 oranmda dii§mii§ti.ir.24 Ustelik bu ulkelerde sendikasizlastirmalara bagli olarak dusuk ucretle cahsanlann mis, enformel istihdam yaygmlasrmstir. da oram art-

Kuresellesrne olarak sifatlandmlan bu yeni donernin en temel yaklasimt hem gelismis hem de az gelismis ulkelerde sermayenin odullendirilerek ernegin cezalandinlmasi ve servetin toplumun tabamndan tavamna aktanlrnasi olmustur. Kisacasr, eger gelir dagihrm tablosunun tepesinde yer alan yiizde yirminin icindeyseniz kuresellesrneden kazanch cikacaksuuz demektir; merdivenin ustlerine turnandrkca kazancmiz da aym orand a artacaktir. Tabandaki yiizde seksenin icinde yer alanlar ise

yansi bastan kaybedenlerdir;
oraru da ile 1988 mayacak yer alan

gelir tablosunda a§agl dogru indikce zarara ugrama artar. K. Phillips25 , Reagan' m neoliberal doktrininin ve politikalanmn 1977 arasmda Amerikan gelir dagilnrum nasil degistirdigini tartismaya yer biraksekilde gosteriyor. 1980'ler boyunca toplumun en varsil yuzde onu icinde Amerikan aileleri ortalama aile gelirlerini yiizde 16, yiizde besinde yeralanAncak, Reagan'a en cok dua edenler hie kus-

lar yuzde 23 oramnda artrrrmslardir.

kusuz gelirlerini yuzde 50 oramnda artiran en tepedeki yuzde birlik kesimdir. Tabandaki yuzde sekseni olusturan yoksul Amerikahlann hepsi istisnasiz bazi kayiplara ugrarrustir. En asagida yer alan yuzde onluk kesim gelirinin yuzde 15'ini yitirmistir. Y ilhk gelirleri yoksulluk smm olan 4.113 dolardan insanhk dis: denilebilecek 3.504 dolara kadar dusmustur. 1977'de en tepedeki yuzde birlik kesimin ortalarna geliri en alttaki yiizde ondan 65 kat fazla iken, on yil soma bu oran yuzde yiiz on bese firlarmsnr. Bu oylesine bir donusumdur ki, neoliberalizrnin lanndan Gray/? bile itiraf etmek zorunda kalrmstir: "Amerika'daki cahsan cogunlugu, ozellikle de
§U

atesli savunucuazalan gelirler,

anda calismakta olan yoksul insanlann cogunu et-

kiliyor. ABD, son yirmi yilda verimliligi istikrarh bicimde artarken, cogunlugun gelirlerinin -onda sekizin- aym kaldrgi ya da dii§tiigii tek gelismis toplumdur. Ekonomik esitsizlikte boylesi bir buyume, tarihsel olarak benzersizdir. Bu durum, hicbir gelismis demokraside, hatta serbest piyasa politikalannm 1980'lerde en sistemli bicimde yerlestirildigi ingilizce konusulan iki iilkede, Ingiltere ve Yeni Zelanda' da bile kendini gostermedi. Ingiltere ya da ABD'de on dokuzuncu yuzyil serbest piyasalar caginda da ortaya cikrnadi". Oyle oldugu icin de bugiin ABD'de arasmda ortalama yasam umudu suresi dusrnektedir. yoksul kesim

24A.g.e,s.191-192. 25 K., Phillips, The Politics of Rich and Poor: Wealth and the Electorate in the Reagan Aftermath, 1991, New York. 261. Gray, Sahte Safak, OM Yaymcilik, istanbul, 1999.

108

I yOKSEL

AKKA YA

~

Kuskusuz sorun sadece gelir kaybi ile simrh Y oksullugun pencesinde kivranan bu "gelismis" ulkelerde "sue" oranlannda patlamalar meydana gelmistir. Oyle ki, artik kitlesel hapsetme politikasi care olarak benimsenmeye baslanmistir. 1990'h yillann ortasinda her 193 Amerikahdan biri hapishane ile tamsrmstir. Bu rakam, Kanada'run 4, ingiltere'nin 5, Japonya'mn 14 katidir. 1997 yilma gelindiginde ise, 50 Amerikan erkeginden yaklasik biri demir parmakhklann arkasma gecmis, yaklasik yirmide biri erteleme ya da sartli tahliyeden yararlannustir. ABD'de hapishanelerdeki dusiik iicret karsihginda fason uretim "cagdas" koleligin hayata gecirilmis bir baska boyutu olmaktadir. Boyle bir ortamda, bes yildizh otel sayisi ile ozel hapishane sayisinm yansrnasmda sasilacak bir yan olmasa gerek! Sanayilesmis iilkelerdeki cocuk cinayetlerinin yaklasik dortte uciiniin ABD'de yasanmis olmasi ise bir baska onemli sorunu olusturrnaktadir." Amerika, esitsizligin en fazla oldugu toplumlardan biri olma ozelligini korumakla beraber, yirmi yildir uygulanan neoliberal politikalar sonucu esitsizlik turn tilkelerde ciddi bicirnde artmisur. Diinya Bankasi raporuna gore gunde 750 milyon kisi yoksulluktan as; kahyor, yaklasik 1.3 milyar insan bir dolardan daha dusuk gelirle.-, yasamim surdurrneye cahsiyor. Giinde iki dolardan daha dusuk bir gelirle yasarmm surdiirmeye cahsanlann sayisi ise 2.7 milyara ulasmistir.P' Gerek 1 dolar gerekse 2 dolar yaklasimi diinyadaki yoksullugun boyutunu tam olarak yansitmamaktadir. Cunku bu olcut sadece en yoksul ulkeler icin anlarnh olur. Turkiye ve Dogu A vrupa ulkeleri icin bu olcut 4 dolar, gelismis iilkeler icin de 14 dolar olarak almdigmda gercek biraz daha acikca ortaya konrnus olur.29 UNCTAD'm gelir esitsizligi, yoksullasma ve orta smiflann eriyip gitmesi uzerine yapilan 2600 cahsmanm degerlendirilmesinden elde ettigi sonuclan yayimladigi 1997 Ticaret ve Kalkmma Raporu bu korkunc gercegin alum bir kez daha cizrnektedir. Rapor'a gore, 1965 yilmda G7 iilkelerinin kisi basma gelir duzeyi, en yoksul 7 iilkenin gelir duzeyinin 20 kati iken, 1995'te 39 katina cikrmstir. Bir baska karstlastirrnaya gore ise 1820 yilmda en zengin 20 ulkedeki kisi basina gelir en yoksul20 ulkedeki kisi basma gelirin 3 kau iken, bu oran 1870 yilmda 7 kata, 1913 'te 11 kata, 1950'de 35 kata, 1973'te 44 kata, 1992'de de 72 kata S;lkml§tlr.30 150 yilda kat edilen mesafenin, kuresellesrne adr verilen yirmi yilhk siirecte bir cirpida yasanrms olmasi yoksullastirmanm boyutlanrn gosterrnesi acismdan oldukca onernlidir. Bu durum yoksullugun kuresellestirilmesinden baska bir §ey degildir. Oyle oldugu icin de bugiin zenginligin yuzde 85'i ntifusun yiizde 20'lik bir diliminin elinde toplan27 A.g.e. 28 World Bank, World Development Report 1995, Washington, 1995; World Bank, Global Economic Prospects 2000, Washington, 2000. 29 Ulkelere gore bu olcutler icin bakimz World Bank, Global Economic Prospect and the Developping Countries, Washington, 2000; DPT, Gelir Dagihnumn Iyllestirilmcsi ve Yoksulukla Miicadele,Ankara,2001. 30 UNDP, Human Development in This Age of Globalization, 1999, www.undp.org

" kalmarmstir.

1

r
I

l

EKONOMiK

YAKLA$IM

I

109

misken, en yoksul yiizde 20'lik dilime zenginligin ancak yuzde 1.3'u ile yetinmek dusmustur! 250 cok iilkeli sirketin gelirinin 2.5 milyar insamn toplam gelirine denk dusmesi ise yoksullugun ve zenginligin nasil bir seyir izledigini gosteren bir baska onemli gosterge olmaktadir.t' DIke ici gelir dagilirm acisindan bakildigmda ise, niifusun en zengin yuzde 20'sinin gelir dagihmmdan aldigi pay 1980'den beri hemen hemen her iilkede artmistir. Gelismekte olan iilkelerin yansmdan fazlasmda, nufusun bu kesiminin aldigr pay yuzde 50'nin ustundedir.V UNCTAD'm raporunun bu egilimlerin Cin, Rusya ve diger eski Sovyet Cumhuriyetleri gibi genis bir yelpazede yer alan degisik ulkelerde gecerli oldugunu isaret etmesi ilginctir. 1990'h yillann ortasmda diinya nufusunun yaklasik yiizde 10'u siddetli beslenme sorunu ile, yOcuklann ise yuzde lO'undan fazlasi beslenme yetersizliginden kaynaklanan hastahklar, sakathklar ve olumler ile karst karsiya idi.33 Farkh nedenleri olmakla birlikte, tarihsel surec icinde hem reel ticretlerin artmasmda hem de sosyal haklann gelistirilmesinde onemli rol oynayan sendikalann etkisizlestirilmesinin hem gelir dagihrmrun bozulmasmda, hem de yoksullastirmada onemli bir rolunun oldugu yadsmamaz bir gercek olarak karsmuza cikmaktadir. Sendikalann etkisizlestirilmesi ile birlikte reel iicretler dusurulmus, emek piyasalan kuralsizlastmhp, esneklestirilmis, enformel istihdam yaygmlasmis, kadm ve cocuk emegi ucuz emek gucu olarak yaygm olarak istihdam edilmege baslanrmstrr. Issizligin de yaygmlasip, yapisal bir ozellik kazandigi orgutsuz kapitalizmde yoksullastirmanm temel etkenleri olan bu sureclere karsi cikacak bir direnc, bir miicadele araci olmadigi icin de uygulamalar hizla toplumun genis kesimi uzerinde etkili 01mustur. Gerek gelismis iilkelerde gerekse az gelismis iilkelerde yapilan arastirmalar emek piyasalanndaki bu gelismelerin yoksullugun nedenleri arasmda on planda 01dugunu gosteren onernli bulgular ortaya koymustur.l" Issizligin arttigi, enformel istihdamm yaygmlastigi, degisik ticret diizeylerinin ve verimliligin oldugu, emek piyasalannm yeniden yapilandmldrgi, sosyal guvenlige, sosyal harcamalara aynlan paylann azaltildrgi, sendikalann ilimh ve uyumlu sosyal kontrol araclanna donusturuldugu, sendikasizlastirmanm gerceklestirildigi yerlerde yoksulluk da bu gelismelerin diizeyine bagh olarak hizh ya da yava§ olarak artrnaktadir. 1980 oncesinin orgutlu kapitalizminde sendikalann guclu oldugu bir donernde gelir dagihmmm gorece daha duzgun olmasi, yoksulluk oranlannm daha dusuk olmasr 1980 sonrasmdaki sendikasizlastirma ile yoksullastirrna arasmda bag oldugunu destekleyen Tab10 1 ve 2' deki verilerle acikca gorulmektedir. Bu veriler, sendikalann yoksullukla miicadelede onemli islevlerinin olacagimn bir gostergesi olarak da kabul edilebilir.

~
!

r

r
r
I

~

r

31 Y. Akkaya, Tiirkiye'de Endiistri ili~kileri, Tarih Vakfi/Fliv Yayrm , 1999, s. 52-53. 32 UNCTAD, Trade and Development Report 1997, New York, 1997. 33 Le Monde Diplomatique, 18 Avril 1995. 34 F. Senses. a.g.e., s.164.

110

I YUKSEL
DIke

AKKAYA

J

Tablo 2: Sendikasirlastirma
Tanm dJ§J isgucunde sendikalilasmada degisun oram 1985-1995 (%) -23.9 -59.6 40.7 -49.9 -33.3 -47.9 -0.6 37.2 -37.3 -8.0 -42.7 -15.2 -41.4 -42.5 -29.6 -71.9 -7.8 -18.2 -11..7 -13.4 -50.7 -13.4 24.1 -2004
- /.4

ve Yoksulluk Oranlari
ins ani Yoksulluk
(%)

1
Nufus

Yoksulluk Smm
Altmdaki (%) (1983-2000) 1 dolar 2 dolar

Yoksulluk Snnn Altmdaki Nufus (%) (1983-2000) Ulusal Yoksulluk Sirnn 22.9 42.0

~ ~
I

MlSJr Kenya G. Afrika Uganda Zambiva Arjantin Kanada ~ili Kolombiva EI Salvador Meksika ABO Uruguay Venezuella Avustralva Bangladcs (in Hindistan JanomLa Malezva Yeni Zelanda Pakistan Filipinler Singapur layland
Avusturva

31.2 31.9

...
...

3.1 26.5 ll.5 63.6

40.8 40.0 12.3 4.1 8.9 18.1 9.4 15.8 3.9 8.5 12.9 42.4 14.9 33.1 lL2
... ...

... ...

52.7 62.5 35.~ . .. 87.4 12.8b 8.7 .36.0 44.5 37.7 16.9b 6.6 47.0 14.3b 77.8 )2.6 86.2 11 Rh ...
...

...

7.4a 2 19.7 21.0 15.9 13.6a 2 23.0 17.6a 29.1 18.~ 44.2

...

55.0 86.0 17.6 21.2 17.7 48.3 10.1
...

1
J

j

1

...

1
J
~

31.3

35.6 4.6 35.0

...

...
...

15.5

. ..

41.0 14.6 6.5
14.U

31.0

... ...
...

84.6
... ... L1:>.L

34.0 36.8 . ..

L ... ...

i.s.:

1

Belfika (ek Cumh. Oanimarka Finlandiya Fransa Almanva (Bir Yunanistan Macaristan lrlanda Israil Italva Hollanda Polonya Portekiz Rornanva Slovak_ya Ispanya Isvec lsvicrc lngiltere

-29.2 -9.2 -52.8 1.2 -2.8 -47.4 -3.5 -34.5 -29.2 -12.5 -76.9 -7.0 -6.7 -42.6 -53.7 -19.8 -31.9 56.2 -2.7 -21.2 -27.2

...

12.6 9.5 8.8 11.1 10.5

...

...

...
...

4.8a 9.9a 7.3a

15.3

...
...

12.2 8.5

... ... ... ...
...

10.6b 8.2b 4.9b 9.2b 5.la 8.0b 7.5b

. ..

... . ..

j

... ...

...

. ..

...

7.1a 10.0c 23c 8.0c
...

1O.lb 11.lb 13.5b 14.2b 8.1a 11.6b

...

... . .. ...
...

... ... . .. ... ... . ..
...

... ...
11.3 6.7
...

...
2.lb 10.1 6.6b 9.3b 13.4b

6.3a

...

15.1

15.7a

Kaynak: lLO, World Labour Report 1997-98, Geneva, Development Report 2002' den yararlanslarak duzenlemistir.
a) giinde 11 dolar (1994-1995); b) medyan gelirin yuzde 50'si (1987-1998);

1997; UN, Human

c) gundc 4 dolar (1996-1999)